Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 4526 2499875 2499645 2026-05-08T10:20:19Z Poiuytrell 61256 /* Expression de l'ora */ 2499875 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Veire omonims|Lemosin}} {{Infobox Lenga |Lenga=Lemosin |País=[[França]] |Regions= [[Lemosin (region)]] |personas=400.000 |n=? |tipologia={{SVO}}<br /> {{Lenga sillabica}} |status= |academia= |iso1=oc |iso2=oci |iso3=oci |iso6=lms |iso-6P=oci |ietf=oc-lemosin |carta=lengas indoeuropèas |glottolog=limo1246 |mòstra= |espandida=I (lenga individuala)|grop=L (lenga viva)|en occitan=Lemosin|imatge=Carta occitan lemosin.svg|lenga=Occitan lemosin|fam1=[[Lengas indoeuropèas]]|fam3=[[Lengas romanicas]]|fam2=[[Lengas italicas]]|fam4=[[occitanoromanic|Lengas occitanoromanicas]]|fam5=[[Occitan]]|fam6=[[Nòrdoccitan]]|imatge-legenda=Espaci dialectal de l'occitan lemosin, e sas vilas.}} Lo '''lemosin''' es un dialecte [[nòrd-occitan]] que s'espandís en defòra daus limits actuaus de la region de [[Lemosin (region)|Lemosin]] dins la meitat nòrd dau departament de [[Dordonha (departament)|Dordonha]] (24) e la meitat est de la [[Charanta (departament)|Charanta]] lemosina (16) a l'est d'[[Engoleime]]<ref>Peir Desrozier, Joan Ros, ''L'ortografia occitana. Lo lemosin''. Montpelhièr, Centre d'Estudis Occitans. Universitat de Montpelhièr III, 1974. pp 9-14.</ref>. Es estat rarament<ref>La darriera version de l'[http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?pg=00206 Atlàs de las lengas menaçadas de l'UNESCO] es quasiben la sola excepcion aura.</ref> classificat coma lenga independenta, mas lo [[ISO 639|còde ISO 639-3]]<ref>[https://web.archive.org/web/20081002093608/http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lms Pagina sul còde ''lms'']</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080924170438/http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=oci Pagina sus lo còde ''oci'']</ref> e l'enciclopèdia de las lengas ''Ethnologue''<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=oci Pagina de l'edicion actuala sus l'occitan, emb lo lemosin coma dialècte]</ref> an abandonat lo còde ''lms''<ref>[http://www.ethnologue.com/15/show_language.asp?code=lms Pagina de la quinzena edicion sus lo lemosin]</ref>, uèi utilizat coma còde [[ISO 639-6]] per lo dialècte lemosin. == Espaci == Lo lemosin es limitat au nòrd e a l'oest per los dialectes d'oïl —[[francés]] o [[peitavin-santongés|peitavin-santongés]]—, au miegjorn per l'isoglòssa ''ca~cha, ga~ja'' que definís los limits entre los parlars de l'occitan meridionau e los parlars dau [[nòrd-occitan]]. La separacion entre lemosin e auvernhat au levant es mens segura, se fai tant sus daus criteris fonetics coma lexicaus. Per çò qu'es de la fonetica, lo lemosin consèrva mielhs las vocalas e palataliza mens las consonantas.[[File:Dialectes et sos-dialectes ALMC segond Enric Guiter.png|thumb|242x242px|Dialectes e sosdialectes dins l'Atlas linguistic e etnografic dau Massís Centrau segond Enric Guiter. Henri Guiter. "Sur l'Atlas Linguistique de l'Auvergne et du Limousin". Revue de Linguistique Romane n°55, 1991, pp. 101-118.]]Sus lo terren, lo lemosin es parlat dins cinc departaments: la quasi-totalitat de [[Cruesa]] (au sud-oèst, [[Borgon Nuòu]], [[Benavent]]), la [[Nauta Vinhana]], [[Corresa]], dins la partida de [[Dordonha]] au nòrd d'una linha que passa un pauc au dessús de [[Salanhac]], de [[Las Aisiás de Taiac e Siruèlh|Las Eisiás]], entre [[Brageirac]] e [[Moissida]] per rejúnher la separacion òc-oïl a [[Puei Narmand]] (çò qu'inclutz una pita partida de [[Gironda]]) e enfin las contradas de [[Confolent]] e [[Montberol]] en Charanta. Una pita partida entre [[Bòrt]] e [[Ausança]] aperten au domeni auvernhat, l'apartenéncia d'[[Ussèl]] a un o l'autre domeni es contestada<ref>A Lanly, ''Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel''</ref>. Après [[Borgon Nuòu]] a l'est, un basculament pro franc vèrs l'[[auvernhat]], que s'accentua a mesura qu'òm s'aluenha de [[Borgon Nuòu]] e que aprueismam d'[[Aubuçon]]. A partir de [[Pont a Riom]], lo parlar es fortament influençat per lo dialècte auvernhat. L'apartenéncia d'[[Ussèl]] a l'un o l'autre domeni es contestada<ref>A Lanly, ''Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel''</ref>. Lo limit entre la parladura lemosina e lo [[lengadocian]] passa, amb zònas onte se barrejan, traversant d'èst en oèst los cantons de [[Vilafrancha de Lopchac]], [[La Fòrça (Perigòrd)]], [[Vila Amblard]], [[Vern|Vergt]], [[Albuga]], [[Sent Cibran]], [[Sarlat]], [[Carluç]]. Adonc lo lemosin se pòt caracterizar de dos biais: modificacion de l'importància relativa entre los sistemas consonantics e vocalics en favor dau darrier per eliminacion de las consonantas finalas emb de las [[palatalizacion]]s moderadas. D'un autre pan, especificitat relativa que, dins quauques cas, lo restacha aus parlars [[Peitavin-santongés|peitavins]] o aumens a un grop “atlantic”. == Variacion intèrna == Lo lemosin se pòt partir en tres zònas dialectalas plan diferenciadas: lo bas lemosin (o miegjornau) d'un costat, lo naut lemosin e lo marchés de l'autre. === Bas lemosin === Lo bas lemosin es mai pròche foneticament de l'occitan meridionau. Son sistèma vocalic consèrva mai o mens lo de l'occitan [[lengadocian]], per exemple la 'e' dubèrta: ''bèu'' (contra ''beu'' en naut lemosin). Son sistema consonantic es bèucòp mens afectat qu'en naut lemison. Se las palatalizacions son nombrosas e variadas, a una relativa conservacion de las consonantas finalas: l’''s'' demòra davant consonanta (quitament dins un grop sintactic) amb una realizacion que vai de [s] a [h] (aspiracion) en passar per un son que sembla la “jota” espanhòla, sonat constrictiva velara [x], la ’''l'' finala es pas vocalizada, au limit s'amudís simplament (prononciada se realiza [l] o [r]). Lo bas lemosin fai un triangle e recuebre la quasi totalitat de [[Corresa]] e, en [[Peiregòrd]], la contrada de [[Montinhac (Perigòrd)|Montinhac]]. === Marcha === La [[Marcha]] es una region d'interferéncia entre los parlars d'òc e d'oïl, mas l'estructura de la lenga demòra tot parier occitana (vejatz [[Creissent]]). Quò es un parlar de mau definir, considerablament atomizat onte n'òm pòt trobar daus conservatismes curiós au mitan de mots peitavins. Se caracteriza per un grand nombre de palatalizacions e la reduccion daus diftongs. Dau ponch de veüda linguistic consideram que la Marcha ocupa la rasa nòrd de la [[Nauta Vinhana]] (contrada de [[Manhac-Laval]]) e una bona part de [[Cruesa]] (contradas de [[Dun]], [[Garait]]). === Naut lemosin === Lo restant dau domeni constituís lo naut lemosin qu'es lo pus espandut e intermediari entre lo bas lemosin e lo marchés. A la diferéncia daus autres dialèctes, en lo naut lemosin lo comportament de las èssas en posicion de còda sillabica sembla dependre mai dels fonèmas precedents que daus seguents. Aprèp una consonanta amb realizacion fonetica o una semivocala, las èssas s’amudisson totjorn: * fòrts: [fòR] * vers: [vèR] * enfants: [èfõm] * solelhs: [shulej] * verais: [vRaj] o [Raj] * rius: [riw] * piaus: [pjaw] Lo naut lemosin es esluemhat foneticament de l'occitan meridional: lo sistèma vocalic non consèrva pas lo del [[lengadocian]], per exemple la 'e' dubèrta ven tampada ''beu'' (contra ''bèu'' en naut lemosin). Es de notar que Peiregòrd a quauques particularitats per comparason aus ranvèrs de [[Lemòtges]], subretot dins sa partida oest. Es sovent pus conservator mas, tot parier, foneticament pus pròche dau naut lemosin que non pas dau bas lemosin. === Influéncias === Las evolucions divergentas (es a dire au còp las influéncias exterioras e las evolucions comparablas a certanas especificitats d'un domeni vesin) per las pus importantas an doas originas: una francesa, l'autra auvernhata. Lo lemosin es bordat de dos costats per un dialecte d'oïl (francés, peitavin-santongés), n'òm pòt esperar per consequent de las interferéncias importantas. De fach, sus tota la partida oest de [[Puei Narmand]] a [[Confolent]] lo limit es ben trenchat, i a mas un petit endrech onte las doas lengas interferissen: [[Chanaur]] (rasís [[Senta Eulàlia]]). Per contra au nòrd, la Marcha constituís la zòna d'interferéncia. Se quauques trachs fonetics se semblan en lemosin e en peitavin, se n'òm pòt comparar una partida daus lexics, s'agís bèucòp mai de particularitats comunas que non pas d'influéncias d'un parlar sus l'autre. L'influéncia dins la lenga parlada dau francés oficiau es benleu un pauc mai marcada en lemosin que dins los autres parlars occitans, mas de tot biais l'accion se fai subretot sus lo vocabulari, gaire sus la fonetica. L'influéncia de l'auvernhat en [[Cruesa]] e lo nòrd-est de [[Corresa]] es benleu pus sensibla. Se traduís per una creissença de las palatalizacions, una frequéncia mai granda de [œ] coma evolucion de diftongs o de vocalas e daus passatges de ''-er-'' a [ar]. Una influéncia meridionala se tròba maitot. Fòra los trachs que constituissen lo bas lemosin fau notar una remontada, tre qu'a [[Lemòtges]], de la realizacion de /v/ en [b] per quauques mots isolats e maitot de quauques ''ca'' o ''ga'' per ''cha'' o ''ja''. Podem maitot observar un espaci dich de l'''occitan en "è"'' dins una zòna que vai dau sud dau Confolentés ([[Manot]]) a [[Nontronh]], pensent per [[Sent Iriès]], [[Chasluç]], [[Nontronh]] e [[Rechoard]]. Los [a] tonics venen [ɛ] (è) coma los [as]. ''Pala'' ven [pɛlɔ], ''bujada'' fai [bydzɛdɔ], ''Chaba d'entrar'' fai [tsɛbɔ d'ɛntra] ; ''Chasluç'' fai [tsɛlu], ''vachas'' fai [vatsɛ], ''placa / placas'' fan [plɛkɔ / plakɛ]. Los [er] coma (o emb l'influència) lo [[peitavin-santongés|peitavin-sentongés]] pòt se tranformar en [ar]. ''Sernada'' fai 'donc [sarnɛdɔ], ''lo ser'' fai [lu/le sar], ''per'' ven [par]... == Istòria == Los estats de la lenga escricha en Lemosin an segut l'evolucion e los accidents que coneguèt l'ensemble de la comunitat occitana. Coma dins l'ensemble dau domeni occitan, l'unitat e la coeréncia relativas de 'queu sistema se mantenen en lemosin, après la deschasença literària que seguet la [[Crosada daus Albigés]], dins los escrichs de las ciutats, mas comencen de s'alterar a mesura que lo francés fai son aparicion dins los tèxtes juridics e administratius. 'Quela reculada de l'occitan escrich debuta en Lemosin per lo nòrd dau domeni au mitan dau segle XV. Dau mesme còp, sa grafia subís de mai en mai l'influéncia dau francés. La francizacion de l'escrich oficiau, ’chabada dins lo prumier quart dau sègle XVI, entraïna la desparicion de tota grafia especificament occitana. Es interessant a 'queu perpaus de comparar, en Peiregòrd, las grafias dau ''Libre Negre de Peireguers'' (començament dau [[segle XV]]) e dau rituau de 'quela diocesi (environs de 1500). D'aura enavans, la notacion de la lenga se fai en utilizar lo sistèma fonografic dau francés, chascun trobant son biais de solucion a las dificultats presentadas per son aplicacion a la fonologia dau lemosin, en defòra de tota nòrma comuna. Entau s'establís una situacion que durará d'aicí au sègle XIX. En perdre la tradicion escricha, Lemosin a perdut dau còp lo sentiment d'unitat linguistica e de comunitat culturala, e benleu mai que dins d'autras parts dau domeni occitan. Es plan remirable qu'après estre estat lo centre prumier de l'espandida poetica daus segles XII e XIII e aver donat sa marca e mai son nom a la koinè literària occitana, Lemosin se ten a l'escart de las renaissenças daus segles XVI e XVII, e presenta pas gaire d'òbras escrichas avans la debuta dau sègle XIX. Dins la segonda meitat dau segle XVIII, lo movement d'interès que se desvolopa dins los mitans letrats per la poesia daus trobadors e s'acompanha d'una curiositat per los dialèctes contemporaneus se manifesta en Lemosin per lo trabalh de Dom [[Leonard Duclou]], monge benedictin de [[Sent Maur]], que faguet un ''Dictionnaire de la langue limousine, et parallèle ou comparaison de cette langue avec plusieurs langues tant anciennes que modernes, ouvrage qui peut servir à l'intelligence des anciens auteurs français''. Dins quel obratge, Dom Duclou se preocupa d'establir una ortografia fondada sus l'etimologia. Mas 'queu sistema repausa sus de las concepcions plan fantasiosas de l'etimologia, en defòra de tota pensada de comunitat linguistica occitana, e demoret lo fach de son autor. L'alienacion de la consciéncia linguistica es pro marcada dins lo títol e dins los termes dau permés d'estampar: “...considérant que ce dictionnaire a été composé dans la vue d'accélérer les progrès de la langue française et de la rendre familière dans la province.” D'aicí a l'espandida en Lemosin dau movement felibrenc, los autors contunhan de se farjar una grafia personala en utilizar lo sistema dau francés. L'espelida felibrenca tòrna balhar en Lemosin, emb lo sentiment de dignitat e d'unitat de la lenga, la consciéncia dau besuenh de nòrma ortografica. L'adaptacion daus principis de la grafia dicha “mistralenca” au lemosin es facha per [[Camil Chabaneu|Camille Chabaneau]] dins sa ''Grammaire limousine'' de 1876. Mas las dificultats d'aplicacion d'un sistema concebut per lo provençau rodanenc a d'autras formas dialectalas apareissen. 'Quò es en Lemosin que la recercha ortografica fuguet represa a quela epòca per l'abat [[Josep Ros]], Majorau dau [[Felibritge]] en 1876. Dins sa comunicacion a la Societat Arqueologica de [[Besièrs]], en 1876, e dins sa ''Grammaire limousine'' de 1895, Josep Ros perpausa de tornar a la fonografia “classica” de l'Edat Mejana: en notar ''-a'' la finala atòna femenina, ''nh'' la palatalizacion d’''n'', en restituir ''-r'' a l'infinitiu. Mas 'quela reforma fuguet mau aculhida dins lo Felibritge. En Lemosin mesme, Josep Ros ne será pas segut pertot e en Peiregòrd, Benoit e Lavaud, presentan lor ''Abrégé de grammaire périgourdine'' en 1932 dins la grafia de Chabaneu. Los escrivans seguen una o autra emb mai o mens de coeréncia e d'unitat. Lo poeta [[A. Pestor]] chausís de las solucions personalas. La recercha dins los sens qu'aviá indicat Josep Ros, represa en Lengadòc per [[Prospèr Estieu]] e [[Antonin Perbòsc]], tròba son abotiment dins lo sistema establit dins sa ''Gramatica occitana'' (1935) per lo lengadocian [[Loís Alibèrt]] e dins l'accion de la [[Societat d'Estudis Occitans]] puei de l'[[Institut d'Estudis Occitans]] que, dempuei 1945, a entreprés l'adaptacion de la reforma d'[[Alibèrt]] aus autres dialectes: provençau en 1951 per [[Robèrt Lafont]], gascon en 1952 per Alibèrt, [[Pèire Bèc]] e [[J. Bozet]]. Lemosin, que fuguet mens tocat per las polemicas que faguet nàisser quela reforma dins lo Felibritge, fuguèt pus long a se drubir a l'influéncia de l'IEO. 'Quò fuguèt d'en prumier l'òbra de [[Josep Migòt]], per sos trabalhs de recercha linguistica e d'adaptacion de la reforma d'Alibèrt au nòrd-occitan e per son accion personala pres d'escrivans coma [[Marcela Delpastre]] e de la revista corresiana [[Lemouzi]]. ''Lemosin [Lemouzi]'', en Corresa, e l'escòla felibrenca ''lo Bornat'', de Peiregòrd, adòptan los principis de la grafia de l'IEO. 'Quo es la qu'es seguda aura per tots los que se botan a escriure en occitan e qu'es aplicada dins l'ensenhament oficiau de la lenga. == Fonetica e fonologia == Inventari de las vocalas dau lemosin: {| class="wikitable" !''VOCALAS'' ! colspan="4" |anterioras ! colspan="4" |posterioras |- ! ! colspan="2" |non arredondidas ! colspan="2" |arredondidas ! colspan="2" |non arredondidas ! colspan="2" |arredondidas |- ! !cortas / laxas !lonjas / tensas !cortas / laxas !lonjas / tensas !cortas / laxas !lonjas / tensas !cortas / laxas !lonjas / tensas |- |'''barradas''' |/i/ |/i(:)/ |/y/ |/y(:)/ | | |/u/ |/u:/ |- |'''semibarradas''' | |/e:/ | |/ø:/ | | | |/o:/ |- |'''semidobèrtas''' |/ɛ/ | |/œ/ | | | |/ɔ/ | |- |'''dobèrtas''' | | | | | |/a:/ | | |} La vocala posteriora semidobèrta es sovent realizada [ɒ] en posicion atòna. Dins tota un franja dau naut lemosin, entre lo Nòrd dau Peiregòrd, Charanta e lo Sud de la Nauta Vinhana, lo fonèma /a:/ es realizat /æ:/. I a de las vocalas intrinsècament lonjas (que la lonjor lor ven d'una consonanta desapareguda coma /a:/ venent de /a/+/s/ dins « nastre » [na:tre]), de las vocalas ocasionalament lonjas (que s’eslongen en posicion tonica coma [e:] dins « lebre » [‘le:bre]). Tot parier, lo trach de quantitat jòga pas de ròtle fonologic (permet pas de diferenciar dos mots entre ilhs solament sus 'queu critèri) dins lo sistèma vocalic lemosin, manca dins un petit nombre de cas isolats. Un daus fenomèns pus particuliers dau sistèma fonologic dau lemosin es son sistèma accentuau, que dins una granda part dau domeni, es diferent dau sistèma generau occitan. Coma dins lo restant dau domeni occitan, l'accent pòrta sus la penultima sillaba o sus la darriera. Mas la distribucion de l'accent en lemosin se fai en foncion de la quantitat vocalica (lonjor), definida entau: * Las sillabas o las vocalas lonjas apèlan l’accent dau temps que las sillabas o vocalas brevas lo rebuten. * Si las doas sillabas son de lonjors egalas, quò es a dire que totas doas son lonjas o brevas, l’accent pòrta sus la finala. La dificultat de reparar clarament la tonica dins quauques enonciats es tala que quò es fòrça malaisat de dire per « vachas » si òm auva [‘va:sa:] o ben [va’sa:] dins tau o tau jos-dialècte. * L'accent pòrta sus la penultima sillaba quand la vocala finala es breva e que la penultima es: ** a) siá intrinsècament lonja, una vocala nasala, un diftong davalant, una vocala + [r], ** b) siá ocasionalament lonja; * Autrament, generalament, l’accent es finau. Aquò permet de comprene mielhs en lemosin d’una part la frequéncia daus oxitòns (mots accentuats sus la finala) e d’autra part las remontadas d’accent sus la penultima dins daus mots que son accentuats sus la darriera dins d'autres dialèctes. Aquesta descripcion s’aplica pas a tot l’ensemble dau domeni dialectau lemosin mas nonmàs a una larja partida centrala, laissant las tauveras dialectalas mai confòrmas emb l’accentuacion generala occitana. Lo naut lemosin e lo bas lemosin son larjament tocats per queu fenomen, quand lo peiregòrd (coma jos-dialecte) sembla i eschapar. Labializacion de las vocalas nautas /i, u/ en [y] a proximitat d'una consonanta labiala: A proximitat d'una consonanta labiala (/p, b, m, f, v/), las vocalas nautas /u/ e /i/ son sovent labializadas en [y] en posicion pretonica. Per exemple: primier [pry'mje], crivèu [kry'vew]~[kry'vœw]. Quò pòt tanben afectar la vocala dau radicau de vèrbs quoras passa en posicion atòna, en particular dins los infinitius en -ir, ont la vocala grafiada "o" se pronóncia sovent [y] en posicion pretonica quand es adjacenta a una consonanta labiala: morir [my'ri], cobrir [ky'bri], fornir [fyr'ni]. Quò es particularament lo cas en naut lemosin. Los mots començant per un I- subissen plan sovent una diftongacion en Ei-, prononçat [ɛj] e generalament francizada en Ey- en toponimia: ideia > eideia, innocent > einnocent, insolent > eissolent, Ilhac > [[Eilhac]], Itier > Eitier, etc. Tanben pòt afectar d'A o E inicialas: anonçar > einonçar, ensajar > eissaiar, imajar > eimajar (imaginar)... Inventari de las consonantas dau lemosin: {| class="wikitable" !''CONSONANTAS<br> EN GENERAL'' ! colspan="2" |labialas ! colspan="2" |dentalas e<br> alveolaras ! colspan="2" |palatalas ! colspan="2" |velaras |- ! !'''sordas''' !'''sonòras''' !'''sordas''' !'''sonòras''' !'''sordas''' !'''sonòras''' !'''sordas''' !'''sonòras''' |- |'''oclusivas''' |/p/ |/b/ |/t/ |/d/ | | |/k/ |/g/ |- |'''fricativas''' |/f/ |/v/ |/s/ |/z/ | | | | |- |'''africadas''' | | | | |/tʃ/ |/dʒ/ | | |- |'''nasalas''' | |/m/ | |/n/ | |/ɲ/ | | |- |'''lateralas''' | | | |/l/ | |(/ʎ/) | | |- |'''batudas''' | | | |/r/ | | | | |- |'''glides''' | |/w/, /ɥ/ | | | |/j/ | | |} Las fricativas alveolaras /s, z/ son sovent realizadas pòstalveolaras o quitament palatalas [<span>ʃ, ʒ</span>] dins fòrça parlars. Las consonantas presentadas dins lo tablèu coma africadas /tʃ, dʒ/ presenten fòrça variacion entre jos-dialèctes. Pòden èsser <span>realizadas pòstalveolaras</span><span> o alveolaras [ts, dz]. </span>Dins daus parlars que i a, son reduchas a de las fricativas, que pòden èsser palatalas [ʃ, ʒ] (dins la Marcha, per exemple), alveolaras [s, z] (dins fòrça parlars dau Peiregòrd) o interdentalas [θ, ð] (coma dins la Dobla, en Peiregòrd). Maugrat tot, se manten en generau l'oposicion de <span>ponch d'articulacion </span>entre las fricativas originalas (/s, z/) e las eissudas de la desafricacion de <span>/tʃ, dʒ/</span>. Dins quauques parlars (coma dins la valada de l'Eila, en Peiregòrd), s'obsèrva una inversion de ponch d'articulacion: /s, z/ son realizadas palatalas (<span>[</span><span class="">ʃ, ʒ</span><span>]</span>) e <span>/tʃ, dʒ/) coma de las fricativas coronalas ([s, z] o </span><span>[θ, ð]</span><span>).</span> Las nasalas s'opausen nonmàs en posicion d'ataca sillabica. En posicion de còda, [m], [n] e [ŋ] son allofòns. En lemosin, coma en generau en nòrd-occitan, i a nonmàs un fonèma rotic, generalament realizat coma una batuda (simpla), maugrat l'implantacion creissenta de l'R uvulara francesa. Las -r finalas son mantengudas dins fòrça sufixes (en -or, -ador, per exemple), amudidas dins los infinitius en -ar e -ir, mas generalament vocalizadas en [j] après E: lo ser [sej], valer [vɔlej], èsser [essej]. Tractament de las ''-s-'' (graficas) en posicion de còda: * Quand l’èssa sèc una A, en general l'S s'amudís. La vocala adòpta sa forma tensa e s’eslonja en [a:]: ''bastir'' [ba:'ti], ''nascut'' [na:'ky], ''las belas filhas'' [la: 'bɛla: 'fija:], ''chantas'' ['sɔ̃nta:]. [a:] parteja fòrça caracteristicas emb la vocala a tonica: timbre tens e lonjor. Alaidonc pòt atirar tanben los autres correlats de l’accent tonic: ''bastir'' ['ba(:)ti], ''nascut'' ['na(:)ky], ''las belas filhas'' [la(:) be'la(:) fi'ja(:)], ''chantas'' [sõn'ta(:)]. Quand [a:] pòrta l’accent tonic, pòt perdre en lonjor. * Las consonantas nasalas son instablas en posicion de còda. Quand s’amudissen, la vocala precedenta pòt demorar dins sa forma nasala o se desnasalizar e se retrobar dins sa forma laxa. Après una a nasala o desnasalizada, l’S s’amudís simplament e la vocala demòra inchamjada: plans [plo], [plõ], [plõŋ] o [plõm]. Lo lemosin nasaliza tanben quand la finala latina s'es mantenguda (resultat de geminadas per exemple) mas ajosta [m], e non [ñ], coma sufix fonetic : (un) ''an'' [ãm], ''antan'' [ãntãm], ''lapin'' [lapĩm], ''dedins'' [dedĩm] mas tanben ''font'' [fũm]... * Darrièr E e É, l’èssa se semivocaliza normalament en iòd [j], e se forma un diftong [ej]: estiu [ej'tiw], escòla [ej'kolɔ], cranes dròlles [kranej drolej], vòles [vɔlej], francés [frõn'ʃej]. Quand i a una consonanta amudida a la fin dau mot, tot se passa coma se i èra pas: un piquet [ym pi'kɛ] / dos piquets [du: pi'kej]. Quand s’agís d’una consonanta nasala, se pòt passar coma se i èra pas o se pòt amudir simplament: lo fen [lu 'fɛ] / los fens: [lu: 'fej] o [lu: 'fɛ] * Fau remarcar qu’en lemosin, lo diftong [aj] en posicion tonica altèrna emb [ej] en posicion atòna. Aquò a entraïnat daus cas de confusion dins las formas conjugadas de vèrbs que presenten lo diftong [ej] eissut dau grop –es– en posicion atòna, e lo diftong [aj] pòt i aparéisser en posicion tonica: espiar [ej'pja] > éspia ['ajpjɔ], peschar [pej'sa] > pescha ['pajsɔ]. * Darrièr È, dins lo cas generau, l’èssa s’amudís e la vocala adòpta sa forma tensa e s’eslonja en [e:]: tèsta [te:tɔ], estestar [ejte:'ta], arrèsta [ɔ're:tɔ], arrestès [ɔre:'te:], un pè [ym 'pɛ], dos pès [du: pe:], mèsme ['me:mɛ]. Remarcarem que lo grop se manten [e:] quitament en posicion atòna. * Darrièr Ò tonica, dins lo cas generau, i a amudiment de l’èssa e la vocala adòpta sa forma tensa e s’eslonja en [o:]: còsta [ko:tɔ], gròs [gro:]. Dins quauques cas, pòt i aver diftongason de [o:] en [ow]: nòstre [no:trɛ] o [nowtrɛ]. * Darrièr O tonica o atòna, i a normalament amudiment de l’èssa e eslonjament compensatòri de la vocala: dos [du:], dosta ['du:tɔ], dostar [du:'ta], dostat [du:'ta] * Darrièr las vocalas nautas anterioras I e U, l’èssa s’amudís generalament, mas las vocalas nautas anterioras an pauc tendéncia a s’eslongar, alaidonc es rar de ne trobar de lonjas. L’alonjament compensatòri de l’amudiment de l’èssa se fai sentir nonmàs quand las condicions d’elocucion son favorablas, es a dire subretot a de las vistessas d'elocucion bassas: vist ['vi:], fust ['fy:], disnar [di:'na], puslèu [py:'lew]. * Dins los mots manlevats e los cultismes, o per de rasons de clartat lexicala, i pòt aver conservacion de l’èssa en posicion de còda aprèp una vocala: casqueta [kɔs'ketɔ] o [kas'ketɔ], Espanha [ɛs'paŋɔ], question [kɛs'tiw], esperar [ɛspɛ'ra] (« desirar ») / [ejpɛ'ra] (« atendre »), pòsta ['pɔstɔ], pòste ['pɔstɛ]. *Prononciacion de las vocalas en contacte: ligasons Se fa la ligason fonetica entre "La Marieta 'ribava au prat" /ri'bavowpra/ o "Perqué pas beure un còp ?" /perkepabëyrỹko/ mas se ditz "Sirá oblijat" /siro ublidza/ amb [[iatus]] (per causa de la tonica) o "(Nos) vam a [[Obasina]]" /a owbazino/ o ben amb una /d/ per eschivar l'iatus, /ad owbazino/, segon los parlars. == Pronoms == Com en [[auvernhat (dialècte)|auvernhat]], lo pronom masculin de tresena persona ''el'' es remplaçat per ''se'', mas sonque coma sistèma de preposicion: * ''Ieu parle per se'' (Ieu parli per el) e coma atribut: * ''Qu'es se'' (Qu'es el) * ''Que èra se'' (Qu'èra el) Ara, al feminin e al plural dels dos genres, non s'emplega ''se'', e atal non se ditz pas que ''per ela'' o ''per els/eus'' e non pas: *"per se". == Formas verbalas == === Present de l'indicatiu === 1a sg.: -e 2a sg.: normalament -as per los vèrbs en -ar e -es per los autres, mas tendéncia a generalizar -es a totas las conjugasons 3a sg.: -a per los vèrbs en -ar, Ø o -e per los autres 1a pl.: -am [am] per los vèrbs en -ar, -em [em] per los autres, mas tendéncia a generalizar -em a totas las conjugasons (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 2a pl.: -atz per los vèrbs en -ar, -etz per los autres 3a pl.: -en === Imperfach === - verbs en ar: 1a sg.: -ave / -ava 2a sg.: -aves / -avas 3a sg.: -ava 1a pl.: -àvem / -avam [a'vam] (TDF) 2a pl.: -àvetz / -avatz [a'va] (TDF) / -aviatz 3a pl.: -aven / -avan (TDF) - autres verbs: 1a sg.: -iá (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 2a sg.: -iàs (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 3a sg.: -iá (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 1a pl.: -iam (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 2a pl.: -iatz 3a pl.: -ián (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) === Preterit === 1a sg.: -í-<ref> ''(...) Ces formes affaiblies, ou originairement faibles, en ''ii=-i(v)i'' (...) La prononciation actuelle ne fait, dans ces formes et les pareilles, sentir qu'un i, mais très allongé: ''dissí'', ''venguí'', ''tenguí'', ''saubí'', etc., et peut-être en était-il déjà ainsi autrefois.'' [[Camil Chabaneu]], '''Grammaire limousine'''</ref> / -ei / -ère 2a sg.: -ères / -èras 3a sg.: -èt 1a pl.: -èrem / -èram 2a pl.: -èretz 3a pl.: -èren === Futur === 1a sg.: -rai 2a sg.: -ràs 3a sg.: -rá 1a pl.: -rem (-ram) 2a pl.: -retz (-ratz) 3a pl.: -rán === Condicionau === 1a sg.: -riá (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica) 2a sg.: -riàs (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica) 3a sg.: -riá (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica) 1a pl.: -riam (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica) 2a pl.: -riatz (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica) 3a pl.: -rián (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica) === Subjontiu === Present: 1a sg.: -e / -a 2a sg.: normalament -es per los vèrbs en -ar e -as per los autres, mas tendéncia a generalizar -es o -as a totas las conjugasons segon los parlars 3a sg.: -e per los vèrbs en -ar, -a per los autres 1a pl.: -em per los vèrbs en -ar, -am per los autres, mas tendéncia a generalizar -am a totas las conjugasons (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 2a pl.: -etz per los vèrbs en -ar, -atz per los autres 3a pl.: -en / -an Imperfach: 1a sg.: -èssa / -èsse 2a sg.: -èssas / -èsses 3a sg.: -ès / -èssa / -èsse 1a pl.: -èssem / -èssam / -essiam 2a pl.: -èssetz / -èssatz / -essiatz 3a pl.: -èssen === Imperatiu === 2a sg.: -a per los vèrbs en -ar, Ø per los autres 1a pl.: -em per los vèrbs en -ar, -am per los autres, mas tendéncia a generalizar -em a totas las conjugasons (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 2a pl.: -atz per los vèrbs en -ar, -etz per los autres (mas tendéncia a generalizar -atz a totas las conjugasons dins quauques parlars) autras personas: que + subjontiu L'imperatiu negatiu (o defensa), a la diferéncia daus autres parlars occitans, se fai pas emb lo subjontiu, mas emb l'imperatiu segut de "pas". Quauques vèrbs de la segonda e de la tresena conjugason an una forma particulara per la defensa. === Participi Passat === -at(s) / -ada(s) per los vèrbs en -ar (i a esitacion pel vèrb ''faire'' entre ''fait'' e ''fach'', s'emplega lo plus sovent ''fait'' al masculin, mas ''facha'' al femenin) -it(s) / -ida(s) per certans vèrbs en -ir -ut(s) / -uda(s) per certans vèrbs en -ir, en -er e en -re -és / -esa(s) per certans vèrbs en -er e en -re === Participi Present === -ant per los vèrbs en -ar -(iss)ent per los vèrbs en -ir -ent per los vèrbs en -er e en -re 'Quelas formas son raras. Lo gerondiu se fai pus sovent de la faiçon seguenta: "en" + infinitiu === Conjugason dels vèrbs ÈSSER-ÈSTRE-ESTAR / FAR === Indicatiu: - Present: sei, sès, es, som (sem), sètz, son - Imperfach: ère, ères, èra, èram, èratz/èretz, èren/èran - Preterit: fugu- o sigu-<ref> ''(...) environs de Limoges, sinon à Limoges même. Ruben, dans la préface de son édition de Foucaud, a côté de 'fuguei' et 'fuguesso', mentionne 'siguei' et 'siguesso' , et, en effet, j'ai rencontré ces dernières formes dans de récentes chansons limousines.'' [[Camil Chabaneu]], '''Grammaire limousine'''</ref> + terminasons regularas - Futur e condicionau: se- o si- + terminasons regularas Subjontiu: - Present: siá/saie, siàs/saias, siá/saie, siam, siatz, sián/saien *far: fase (faga) - Imperfach: fugu- o sigu--<ref> ''(...) environs de Limoges, sinon à Limoges même. Ruben, dans la préface de son édition de Foucaud, a côté de 'fuguei' et 'fuguesso', mentionne 'siguei' et 'siguesso' , et, en effet, j'ai rencontré ces dernières formes dans de récentes chansons limousines.'' [[Camil Chabaneu]], '''Grammaire limousine'''</ref> + terminasons regularas Imperatiu: coma lo subjontiu present Participi passat: estat(s) / estada(s) Participi present: essent / estent / estant Lo vèrb èsser/èstre/estar se conjuga totjorn emb eu mèsme dins la lenga literària, mas la lenga populara tend a far la diferéncia entre "èsser estat (dins un endrech)" e "aver estat" per las autras accepcions tipicas dau vèrb. === Conjugason del vèrb AVER === AVER: [o'vej] o [o'jej] (tendéncia a far tombar la -v- intervocalica dins totas las formas e a la remplaçar per una [j] antiiatica) Dins las formas que comencen per una a- atòna son sovent subjèctas a l'aferesi (ex: aguèram ~ 'guèram) Indicatiu: - Present: ai, as, a, avem/am, avetz, an - Imperfach: aviá, aviàs, aviá, aviam/atz, aviatz, avián - Preterit: agu- + terminasons regularas - Futur e condicionau: au- terminasons regularas Subjontiu: - Present: aia/aja, aias/ajas, aia/aja, aiam/ajam, aiatz/ajatz, aian/ajan - Imperfach: agu- + terminasons regularas Imperatiu: coma lo subjontiu present Participi passat: agut(s) / aguda(s) o 'gut(s) / 'guda(s) Participi present: avent / aguent === Conjugason de quauques autres vèrbs irregulars === Indicatiu present: - Veire: vese, veses, vei/ved, vesem, vesetz, vesen - Creire: crese, creses, crei/cred, cresem, cresetz, cresen - Anar ('nar): vau, vas, vai, vam, vatz*, van *o 'atz' (desparicion de v inicial): aqueste trach es plan frequent en lemosin sustot al sud de Lemotges, en particular del ranvèrs de Sent Iriés la Percha: " 'autres 'atz 'os permenar? " per "vautres vatz vos permenar?" O encara " las fa'as 'erdas " per "las favas verdas". - Dire: dise, dises/ditz (interrogatiu)<ref>Outre ''disei'' (dises), nous avons encore à la 2.° personne du sing. de l'ind. prés. la forme forte ''di'' (= <dis<ditz), usitée uniquement dans la formule interrogative ''Qu'en di?'' — A l'impératif, nous avons aussi, outre ''dijo'', une seconde forme, ''di'' (cf. fr. dis) qu'on peut employer isolément, mais que l'on joint volontiers à la première d'une façon pléonastique : ''dijo, di!<nowiki>''</nowiki>'' [[Camil Chabaneu]], '''Grammaire limousine'''</ref>, ditz, disem, disetz, disen - Faire/Far: fatz (fasètz) Subjontiu present: - Poder: puèscha, puèschas, puèscha, puescham, pueschatz, puèschan - Voler: vuelha, vuelhas, vuelha, vuelham, vuelhatz, vuelhan - Prene: prenha, prenhas, prenha, prenham, prenhatz, prenhan Imperatiu: - Dire: dija/dis<ref>Outre ''disei'' (dises), nous avons encore à la 2.° personne du sing. de l'ind. prés. la forme forte ''di'' (= <dis<ditz), usitée uniquement dans la formule interrogative ''Qu'en di?'' — A l'impératif, nous avons aussi, outre ''dijo'', une seconde forme, ''di'' (cf. fr. dis) qu'on peut employer isolément, mais que l'on joint volontiers à la première d'une façon pléonastique : ''dijo, di!<nowiki>''</nowiki>'' [[Camil Chabaneu|Camille Chabaneau]], '''Grammaire limousine'''</ref>, ditz, disem, disetz, disen Morir: - Condicionau: moririá [mej'rjo] - Participi passat: muèrt(a) / mòrt(a) == Sufix ''-ard'' per ''-às'' == Lo [[sufix]] [[aumentatiu]] o [[pejoratiu]] ''-às'', ''-assa'' es substituït per ''-ard'', ''-arda''. == Interrogacion == ''Qui es 'cò ?'' o ''Qui 'cò es ?'' (la segonda es d'influéncia francesa) (Qui es?) ''Qu'es 'cò ?'' o ''Qué 'cò es ?'' o ''Çò qu'es 'cò ?'' (la segonda d'influéncia francesa) (Qu'es acò?) == Expression de l'ora == Com en [[Auvernhat (dialècte)|auvernhat]] e [[Gascon (dialècte)|gascon]] seguís siá lo sistèma meridional de la Romània: ''Son las tres'', ''Son las dotze'', siá lo sistèma general occitan: ''Es una ora'', ''Son cinc oras e dietz/diètz'', ''Son sieis oras manca sèt''. Çai que delai, lo sistèma pus frequent es lo seguent. Per las fraccions d’òra: - Xh00: ‘quò es [kej]/[kwej] X ora(s) [ex: 5h, 17h: '''‘quò es cinc oras'' (dau matin, de l'après-miègjorn); 1h, 13h: ''’quò es una ora'' (dau matin, de l'après-miègjorn). Per las òras exactas: - entre Xh01 e Xh29: 'quò es X ora(s) (passada(s) de/d') + nombre de minutas [ex: 17h20: '''quò es cinc oras'' (passadas de) ''vint'' (de l'après-miègjorn). - Xh15: 'quò es X ora(s) (passada(s) d') un quart. - Xh30: 'quò es X oras e demiá. - entre Xh31 e Xh59: 'quò es X+1 oras manca + nombre de minutas [ex: 10h50: '''quò es onze oras manca diètz'' (dau matin/mandin). - Xh45: quò es X+1 oras manca un quart. Per demandar l'ora: ''Quant es d'ora?'' ''Quala ora qu'es-cò?'' o ''Quala ora que co-es?'' (nòrd e [[Creissent]]) == Parabòla de l'enfant prodig == En plusors versions lemosinas http://books.google.fr/books?id=gKlkW2OJNhQC&pg=PA494&lpg=PA494&dq=%22patois+limousin%22&source=bl&ots=RN99Z7GPsl&sig=pApSgDMd7oAuJzfqS-JlkV1ze2E&hl=ca&sa=X&ei=MrodU9asCoap7Qb1xYGQBA&redir_esc=y#v=onepage&q=%22patois%20limousin%22&f=false ==Lexic== {{article detalhat|Lexic lemosin}} == Bibliografia == * Dictionnaire d'usage occitan-français - Limousin, Marche, Périgord, Yves Lavalade [3ena ed. revista e aumentada] * Dictionnaire de la langue limousine - Diciounàri de lo lingo limousino, Léon Dheralde, Société d'ethnographie de la Marche et du Limousin, 1968. * [https://web.archive.org/web/20140216032426/http://www.bn-limousin.fr/items/show/109 Dictionnaire de langue limousine, Léonard Duclou, manuscrit de la bibliotèca numerica dau lemosin] * La Conjugaison Occitane (Limousin), Yves Lavalade, ed. Escòla 'Chabatz d'Entrar, 2012. * Abrégé pratique de Grammaire limousine, Michel Tintou, ed. Lemouzi. * Dictionnaire français - limousin, Michel Tintou, ed. Lemouzi. * Parler limousin - Parlar limousi, Ethnologia, Revue d'ethnologie et d'ethnoécologie des pays occitans, Etudes Rurales n.85, S.E.L.M., 1977 o n.62-63 del Bulletin de la société d'ethnographie du Limousin, de la Marche et des régions voisines, 3en e 4rt trimestre, S.E.L.M., 1976 * Parler Limousin" (Parlar Limousi), Maurice Robert n.62-63 Bulletin de la société d'ethnographie du Limousin, de la Marche et des régions voisines, 3en e 4rt trimestres 1976 * Les mots du limousin, Maurice Robert, S.E.L.M., 1996. * Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse (libre + CD) * [https://web.archive.org/web/20200302211744/http://www.bn-limousin.fr/archive/files/095c25361f3aa9583c3280ce8d85df3d.pdf Contribution à l'étude du parler de la Creuse : le patois de la région de Chavanat : grammaire et folklore, Louis Queyrat, 1927] * [Expressions et dictons du Périgord limousin, [[Michel Chadeuil]], ed. Christine Bonneton] * Tournures limousines, viradas lemosinas, nouvelle édition revue et augmentée, Yves Lavalade Jacques Peyramaure, Institut d'Estudis Occitans dau Lemosin, colleccion Lop-Rainard-Lebre, 2011. * [https://web.archive.org/web/20150402224805/http://jeanpas.goudounesque.pagesperso-orange.fr/diccionari%20dordonhenc.htm Lexic carcinòl dordonhenc (segond lo parlar de Sant Seren), Joan-Pascal Godonesca] * [http://books.google.fr/books?id=zjyopOnCw2gC&printsec=frontcover&dq=Dictionnaire+de+saint-privaçois:+Parler+Occitan+de+la+Xaintrie+Blanche++Per+Jacques+Rongier&hl=ca&sa=X&ei=zeomU4KkA6jA0QXQtIGACA&ved=0CCgQ6AEwAA Dictionnaire de saint-privaçois: Parler Occitan de la Xaintrie Blanche, Jacques Rongier] *[http://books.google.fr/books?id=yF-SAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&output=html_text L'occitan tel qu'on le parle, Jacques Rongier, 2014] * [http://limousin87.canalblog.com/archives/2007/05/08/16157516.html Dictionnaire Patois de Chateauneuf la Forêt, Fables de la Fontaine et Poésies, Société Historique de Châteauneuf-la-Forêt n°10, 2002] * [https://archive.org/details/dictionnairedupa00bruoft Dictionnaire du patois du Bas-Limousin (Correze), et plus particulierement des environs de Tulle, Joseph-Anne Vialle, 1824] * [http://blisetborn.free.fr/racines/notre_patois/patois-avantpropos.html Le patois dans le canton de Saint-Pierre de Chignac, Charles Mespoulède et Henri Lamy d’après une étude publiée en 1927 par Gaston Guillaumie] * [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/noroi_0029-182x_1966_num_51_1_1818 Termes de géographie agraire limousine relatifs à l'eau, P. Perrier, 1996] * [http://books.google.fr/books?id=fe5YCq5SiHYC&pg=PA363&lpg=PA365&ots=A5keQZnF2t&focus=viewport&dq=ganhon+porc+occitan&hl=fr&output=html_text Quelques traits lexicaux limousins facteurs d'identité linguistique", Guyane Brun-Trigaud in Le Limousin, pays et identités: enquêtes d'histoire, de l'antiquité au XXIe] * [https://la-biaca.org/files/original/13/13490/Occitanredde-D.Decomps.pdf ''L'occitan redde e ben: lo lemosin'', Dominique Decomps, Gérard Gonfroy, S.I.R.S.-Omnivox, 1979] * Vocabulari Lemosin, Bernat Gana, Yves Lavalade, Cléo, 1976 * Glossaire des dialectes marchois et haut limousin de la Creuse, Gilbert Pasty, 1999 * [https://archive.org/details/larevuescientifi911lege La botanique du patois Bas-Limousin, in Bulletin de la Société des lettres, sciences..., Crauffon Emmanuel, Lacombe Oscar, p. 429-440, La revue scientifique du Limousin, 1893] * [https://archive.org/stream/bulletindelasoc97unkngoog#page/n167/mode/1up ''Noms patois ou vulgaires des plantes de la Corrèze'', Gaston Godin de l'Épinay, Bulletin de la Société scientifique, historique et archéologique de la Corrèze, 1908] * [https://archive.org/details/larevuescientifi911lege Le Plateau de Millevaches — Introduction — Limites — Topographie et Hydrologie - Agrologie — Flore fourragère..., J-B Pedon, in Bulletin de la Société des lettres, sciences... La revue scientifique du Limousin, 1893] * "La végétation spontanée aux environs d'Eymoutiers" M. Duris, inedit? * [https://web.archive.org/web/20140216032426/http://www.bn-limousin.fr/items/show/109 Dictionnaire de langue limousine, Léonard Duflo, manuscrit inedit, 1779] * [https://web.archive.org/web/20140723063555/http://issuu.com/canton-chateauneuf/docs/patois Recueil et essai de traduction des mots et expressions de Châteauneuf-la-Forêt, André Deleger, Société Historique de Châteauneuf-la-Forêt n°10, 2002] * [https://web.archive.org/web/20150402132750/http://www.perigordoccitan.fr/Paleographie/Livre_Noir/LN%20Glossaire/Livre%20Noir%20Glos.htm Glossaire du Livre noir (Registre consular de [[Periguers]], 1360 - 1449, [[Joan Ros]] ] * [http://books.google.fr/books?id=DccFAAAAQAAJ&pg=PR66&focus=viewport&hl=fr&output=html Poésies en patois limousin: édition philologique..., Emile M. Ruben] * [https://www.academia.edu/3604536/Estudi_comparatiu_de_las_realizacions_de_las_èssas_en_posicion_de_còda_sillabica_en_occitan_lemosin_e_lengadocian_e_en_catalan_central_e_balear “Estudi comparatiu de las realizacions de las èssas en posicion de còda sillabica en occitan lemosin e lengadocian e en catalan central e balear", Rafèu Sichel-Bazin, in: Camps, Christian (Ed.): Les relacions catalano-occitanes al llindar del segle XXI. Péronnas: Association Française des Catalanistes, Editions de la Tour Gile. (2009)] == Referéncias == <references/> == Ligams extèrnes== * [https://fr.m.wikiversity.org/wiki/Limousin/Vocabulaire Vocabulari Lemosin - francés sus Wikiversity] * [https://web.archive.org/web/20200920201422/https://opinion.jornalet.com/lenga/blog/2509/las-grafias-arcaizantas-e-modernas-en-lemosin ''Las grafias arcaïzantas e modernas en lemosin'', Domergue Sumien] * [https://web.archive.org/web/20130818030442/http://parlam-lemosin.net/ "Parlam lemosin" Metòde d'occitan lemosin amb d'extraches sonòrs per Ives Lavalada e Piare Vinhau] * [http://assit.urroz.org/?page_id=2215 Lo vocabulari occitan d'un vilatge Lemosin] * [https://web.archive.org/web/20171107020005/https://lu-chapeu.jimdo.com/lexics/occitan-lemosin/ ''L'occitan lemosin per començar'', L'occitan au bale'' (lexics lemosins, amb versions en espanhòl e italian), ''L'occitan marchés per començar'' (lexic marchés)] * [https://web.archive.org/web/20150819154950/http://chateletdejayac.com/miladiou/ Tèxtes en occitan lemosin amb d'extraches sonòrs de lor lectura per l'autora del sit] * [http://gallica.bnf.fr/Search?adva=1&t_relation=cb413012180&q=dialecte&adv=1&tri=&n=15&p=1&pageNumber=3&isSearch=false Lista de totes los enregistraments en lemosin dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128067k.r=archives+de+la+parole+corr%C3%A8ze.langFR enregistrament masculin en lemosin a Argentat dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128064f.r=dialecte.langFR enregistrament femenin en lemosin a Argentat dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128060x.r=dialecte.langFR enregistrament sus la rusclada en lemosin a la Chapèla de Sent Geraud dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1280619.r=dialecte.langFR enregistrament en lemosin a la Chapèla de Sent Geraud dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128068z.r=dialecte.langFR ''Proverbes limousins'' transcrits e comentats enregistrament en lemosin a la Chaunac dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128170k.r=dialecte.langFR ''Un mariage au Saillant'' enregistrament en lemosin al Salhant dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128143p.r=dialecte.langFR enregistrament en lemosin a Votesac dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://storage.canalblog.com/05/33/677878/87419266.pdf Lexique trilingue Occitan (limousin) Français Anglais de Jean-Pierre Reydi] * [http://arrilemosin.free.fr/beus/ Lo lemosin per los beus, pitit lexic a l'usatge dels parents que volen parlar occitan a lors pitits] * [http://arrilemosin.free.fr/cafe/cafe-1.html Guida de conversacion e vocabulari "Lo cafè en occitan" amb d'extraches sonòrs] * [http://arrilemosin.free.fr/index.php?post%2F2013%2F02%2F04%2FPer-parlar-occitan-au-bale-Pour-parler-occitan-en-bal-trad Guida de conversacion e vocabulari per parlar Occitan al "bar trad"] * [http://jpreydy.canalblog.com/ Cors d'occitan de Jean-Pierre Reydy] * [https://web.archive.org/web/20160305132813/http://www.terradoc.net/pajas/delasleicons/delasleicons.htm Leiçons de lemosin] * [http://ujan.free.fr/minjanet/lex.htm Lexic de la cozina lemosin - francés in ''Minjar autras vetz: enquesta a Assit de Manòc'', Danisa Urròz, 1984] * [http://w3.erss.univ-tlse2.fr/clid/occitan/textes/textes%20graphiques/oc4%20Limousin/t_ROUX1883_PROV_LIM.RTF Provèrbis lemosins de [[Josèp Ros]]] * [https://www.sites.google.com/site/botanique24/botanique-occitane/la-clau-lemosina Los vegetaus, plantas e flors, segond lo Vocabulari lemosin d'Ives Lavalada] * [http://www.poulouzat.fr/herbier/occitan.htm Lexic latin occitan francés de l'ortalalha e plantas comestibles, segond lo Vocabulari lemosin d'Ives Lavalada] * [https://web.archive.org/web/20150529055637/http://www.bn-limousin.fr/items/show/300 Dictionnaire des locutions vicieuses, usitées dans le Midi de la France, et particulièrement dans la ci-devant province du Limousin, François Sauger-Préneuf, chez Ardilier, Lemòtges, 1825] * [http://p0.storage.canalblog.com/07/95/677878/74576527.doc Prononciacion daus pluraus del lemosin] * [http://p5.storage.canalblog.com/59/88/677878/55949731.doc Dificultats graficas dau lemosin] * [http://projetbabel.org/forum/viewtopic.php?t=15523 ''La graphie alibertine en limousin : contradictions et écarts''] * [http://www.ieo-limousin.org/picatau/glossaire.htm Glossari de las òbras de Picatau] * [http://lavitaenoc.blogs.dordognelibre.fr/apps/m/ Blòg en lemosin ''La vita en òc''] * [https://web.archive.org/web/20140830223438/http://www.nama24.com/jeanganiayre/?cat=11 Tèxtes en occitan lemosin de Jan Ganhaire amb traduccion francesa] * [https://groups.google.com/forum/m/#!topic/soc.culture.occitan/6bi5nkL8eE0 Lexic del bestiam Bestiaire Occitan, Yves Lavalade, ed. de la Veytizou, 1997] * [https://archive.org/details/dictionnairedupa00bruoft Dictionnaire du patois du Bas-Limousin (Correze), et plus particulierement des environs de Tulle, Joseph-Anne Vialle, 1824] * [http://books.google.fr/books?id=rH73m3jiPj0C&pg=PA17&lpg=PA17&dq=barginhar&source=bl&ots=RFAU8oh4rq&sig=aAjFF7JXhNBgsN2iRhtAg2LclgI&hl=ca&sa=X&ei=-E8UU_TwMsrX7Aa38YGYBA&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false ''Lexique Limousin d'après les œuvres de Joseph Roux'', Raymond Laborde] * [https://web.archive.org/web/20160324105928/http://www.pingrieux.com/fichiers/Chapitre7.pdf Lexic e gramatica del parlar de Pingrieu(?) en [[Corresa]]] * [http://losarmoneir.unblog.fr/2014/01/28/lexic-de-patoes-de-sta-fe-la-granda/comment-page-1/#comment-350 Lexic pichon occitan-francés de [[Santa Fe la Granda]], [[Brajairagués]] ] * [http://al.deliquet.free.fr/Occitan/Joan-Pau_VERDIER/Joan-Paul_VERDIER_01.html Extraits del "Dict'OC" de Joan Pau Verdier] * [https://web.archive.org/web/20160304213645/http://w3.letmod.univ-tlse2.fr/occitan/Archives/doc/jornada_ganhaire.pdf Punts de lenga dins 'Lo darrier daus Lobaterras' de Joan Ganhaire, in 'Jornada d’estudi CAPES Universitats Tolosa II – Montpelhièr III', C.R.O.M, Tolosa, decembre 2008] * [https://web.archive.org/web/20130917055048/http://www.pays-de-bergerac.com/pages/occitan/toponymie/Quand-nos-ancetres.asp ''Quand nos ancêtres défrichaient, des Artigues aux Essarts… - La toponymie et la conquête des bonnes terres'' vèrbs e noms occitans lemosins sus aqueste subjècte] * [https://www.persee.fr/doc/rgpso_0035-3221_1962_num_33_3_2075?q="Vocabulaire+de+Géographie+agraire" ''Vocabulaire de géographie agraire du Limousin''] * [http://www.jlnony.fr/CHP/Toponymie_canton_Eymoutiers.pdf Toponimia dau canton d'Aimostier, Jean-Louis Nony] * [http://expograpy.blogspot.fr/ Expausicion de muebles e objèctes lemosins en occitan] * [http://occitan.blogs.sudouest.fr/apps/m/archive/2013/01/11/noms-de-luocs-dau-canton-de-nontronh-per-jan-peire-reidi.html ''Noms de luòcs dau canton de Nontronh'', Joan-Pèire Reidí] * [http://m.7alimoges.tv/tags/occitan%20limousin Reportatges de la tele 7ALimoges en occitan lemosin] * [https://web.archive.org/web/20230225023128/https://issuu.com/ieoparis/docs/henri-gilbert---la-covisada Libre ''La convisada'' seguida de Nòtas etimologicas, Henri Gilbert, reedicion IEO] * [https://web.archive.org/web/20130202144401/http://ieo-lemosin.org/?lang=oc IEO dau Lemosin] * [https://m.youtube.com/channel/UC8uANbluFeGEq9NmIN5LcIA canal de vidèos de l'IEO del Lemosin] * [http://la-biaca.org/index.php 'La Biaça' portal de referéncia la memòria occitana lemosina] * [https://web.archive.org/web/20140331171559/http://www.chanson-limousine.net/ Cançons, contes, faulas e nhòrlas lemosinas amb tèxtes, traduccions en francés e vocabulari comentat] * [http://arrilemosin.free.fr Collectiu Arri!] * [http://bartavel.com/tresor/3.Lexique.pdf ''Trésor des parlers occitans du Velay oriental et du Sud-Forez'', Jean-Yves Rideau] * [https://www.marraire.eu/Telecharjar.php?fic=Lexic.pdf ''Lexique de l'occitan nord-est du Velay'', Didier Grange] * [http://bartavel.com/dicoc.html ''Lexic Vivarés-Naut'' de Bartavel.com] * [https://www.marraire.eu/Telecharjar.php?fic=LexicSegolenes.pdf ''Lexique occitan sigolénois''] * [https://web.archive.org/web/20160621074231/http://www.octele.com/video-oc/conta.88/monica.html poèmas de Bernat Lesfarga legits per Monica Burg lo 19/03/2015 a Brajairac al D'ÒC Show d'Òc Tele] == Ligams audio-visuals == * [http://al.deliquet.free.fr/Occitan/Joan-Pau_VERDIER/Joan-Paul_VERDIER_01.html Lexic occitan e lemosin (extraches del Dict'òc de [[Joan-Pau Verdier]])] * [https://www.francebleu.fr/emissions/le-dict-oc/perigord ''L'òc express'' per [Laurent Labadie]] * [http://al.deliquet.free.fr/Occitan/COMBI/proverbial.html Dichas e aforismes lemosins per [[Bernard Combi]]] == Vejatz tanben == * [[Occitan]] ** [[Creissent]] * [[Lingüistica]] ** [[Dialectologia]] [[Categoria:Lenga de França]] [[Categoria:Lemosin (region)]] [[Categoria:Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Dialècte occitan]] 47zke3e7rnnaet4ji8m7edxsudlphje 0 15195 2499876 2498573 2026-05-08T10:21:14Z Poiuytrell 61256 /* Presents d'indicatiu */ 2499876 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Lenga|en occitan=Auvernhat|lenga=Auvernhat, Auvernhàs|país=[[França]]|regions=[[Auvèrnhe]]|fam1=[[Lengas indoeuropèas]]|fam2=[[Lengas italicas]]|fam3=[[Lengas romanicas]]|fam4=[[Occitanoromanic|Lengas occitanoromanicas]]|fam5=[[Occitan]]|fam6=[[Nòrdoccitan]]|iso-2=oci|iso-1=oc|glottolog=auve1239|escritura=[[Alfabet latin]]|imatge=Auvergnat_(occitan).png}}[[Fichièr:Definicions de l'auvernhat.png|thumb|right|300px|Definicions de l'auvernhat.<br />Silon P. Bonnaud, entre las linhas roge e iranja.<br />Silon R. Teulat, entre las linhas roge e vard (emai los puntejats).<br />Silon J. Roux, extension au Sud jusqu'a la linha varda continua.]] [[Imatge:Aire géographique de l'auvergnat d'après Pierre Bonnaud.gif|vinheta]] [[Fichièr:Dialectrometria de l'occitan.png|thumb|right|200px|Variacion dialectrometrica de l'occitan silon Hans Goebl : l'auvernhat es associat a 'na part dau vivaroaupenc (partida en jaune viu au nòrd e nòrd-èst)]] L''''auvernhat''' o '''auvernhàs''' (ancianament ''alvernhatz'') es le dialècte [[occitan]] parlat dins la majura part d'[[Auvèrnhe]] (fòra vèrs [[Orlhac]]), dins la majura part de [[Velai]] (levat vèrs [[Sinjau]]) e dins la mitat sud dau [[Borbonés]], 'quo-es dire le departament entèir dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e 'na part dau [[Cantal|Cantau]], dau [[Naut Léger]], d'[[Alièr|Alèir]] e de [[Cruesa]] (petita partida entre [[Bòrt]] e [[Ausança]], [[Aubuçon]], [[Aiun]], [[La Saunièra]], [[Sent Laurenç]] e 'na partida dau terme d’[[Ajain]] situada au sud de la RN 145). L'apartenença d'[[Ussèl]] a un o l'autre domeni es contestada<ref>A Lanly, ''Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel''</ref>. 'Quo-es un parlar [[nòrd-occitan]], particularament evoluït sobre le plan fonetic dins sas varietats dau nòrd (le nòrd-auvernhat); segon le lingüista [[Albèrt Dauzat]] las innovacions foneticas e las innovacions lexicalas son franc pus nombrosas dins le [[Massís Central]], estent los parlars auvernhats mai diferenciats entre ilhs que le [[lemosin]]. Pasmens l'auvernhat ten per le còp de recors expressius dreit conservators dins le lexic e la morfosintaxi. == Caracteristicas foneticas == ===Quauquas caracteristicas foneticas de l'auvernhat=== {{veire|Velaiés (sosdialècte)}} * [[Palatalizacion]] de las consonantas davant ''i'' e ''u:'' ''libre'' [ˈljibʁə]/[ˈjibʁə], ''nus'' [ɲy]. Aquela palatizacion mena a de realizacions variablas segon los luòcs. * Lo diftòng "au" en posicion atòna baila [u(w)] vèrs lo mèijorn e [œ] vèrs la bisa (= lo nòrd) * Lo diftòng "ai" en posicion atòna baila [ej] o [ij] * Lo digraf ''òl'' se vocaliza en ''òu'' mas en los parlars de l’èst de Velai se consèrva la L: sal, mal, Sant Pal, Monistròl * Los grops "qu" e "cu" se pronóncian [tʝ]/[t͡ʃ] * "an"/anh en posicion tonica se pronóncia [ɔ] o [o]/[ɔɲ] * "gl" se pronóncia [ʎ]/[j], "la glèisa"; [la.'ʎɛjzɔ] * "gu" abotís a [dʝ]/[d͡ʒ] * "lh" prononciat fins al sègle XIX coma [ʎ], es en cors de despalatizacion, particularament a la fin delhs mots (probablement per influéncia delh francés), e se simplifica en [j] : ''La palha'' ([la.ˈpajɔ]). * La "s" davant "i" e "u" abotís a [ʃ] * Lo grop "ch" abotís a [t͡s]/[t͡ʃ]/[ʃ] * Lo grop "(u)òc" abotís a [io] a l'est e [eu] a l'oest: (en)luòc/(en)luec, fuòc/fuec, buòu/bueu. * Prononciacion de la "j" coma [d͡z]/[d͡ʒ]/[ʒ] * Prononciacion dau diftòng "eu" coma [ju]/[jy] * Prononciacion de l'"l" intervocalica coma [x] vèrs lo [[Chantau]], [v] dins una granda partida dau oèst Puèi de Doma e [ɡ]/[w] dins de petitas zònas ([ɡ] vès [[Entoenh]] e [[Solanhat]], [w] a l'entorn de [[Champelhs]]) * Conservacion de la O badada dins de mots coma: "fònt", "lòng", "fòlh" * Chasuda de las A inicialas: "'massar" (amassar, culhir), "'parar" (aparar, gardar). * Lo sufixe vengut dau latin 'arius' baila -IÈR, -ÈIR, -IÈIR, -ÈR. Per exemple en Naut Leire s'emplega -IÈR en la meitat sud e -ÈIR dins la partida nòrd. Au femenin se trapa -ÈIRA (en oposicion fonetica embei le masculin -ÈIR), -ÈIRA (en progrès recent), -IÈIRA. Dins una partida dau Bas Auvèrnhe, lo singular ÈIR baila au plural ÈIRS (mantenença dau cas en -s de la lenga medievala). * Dins una partida de la Nauta Auvèrnha se pronóncia lo V coma B, com en Gasconha e dins una partida dau Lengadòc, contràriament au bas-auvernhat, au Velai e lo gevaudanés que dison lo V coma en francés o en italian. * Las vocalas badadas E, I, O dau latin tardiu son diftongadas de dos biais segon los endreits : ''cuèch'' o ''cueit... ===Quauquas caracteristicas foneticas e autras daus parlars nòrd-auvernhats=== * "cl" baila [kj]/[çj] o [klj]; ''Clarmont'' [kjaʁˈmuŋ] o [kljaʁˈmuŋ] (coma en limousin e cisalpin) * "er(erre)/ern" baila [aʁ/jaʁ]; "ivèrn" [i'vjaʁ], "fèr/fèrre" ['fjaʁ], "Auvèrnha" [ø'vjaʁɲɔ] * Chasuda de la ''s'' intervocalica vèrs Sinjau; "la chamisa" [la.t͡sa'mjɔ] * Chasuda de la ''d'' intervocalica vèrs Sinjau; "z-es arribaa" (''es arribada'') * "-és" baila [ɛj] o [ij] ; "le Barbonés" [lə.baʁbu'nij], en posicion post-tonica ven pus simplament [e] o [i] (per exemple dins un plurau masculin, [luz ͜ˈɔme/luz ͜ˈɔmi]). * Le grop ''es'' au començament d'un mot se pronóncia en generau [ɛj] o [i] coma per exemple dins ''escòla'' que baila [ɛjˈkɔlɔ], o ''estrangèir'' que baila [ɛjtʁãˈd͡zɛj]. Per contra ven [s] dins los mots sabruts, coma per exemple: ''espòrt'' que bailará [ˈspɔʁ], ''estacion'' [staˈʃu] o enquèra ''estilò'' [stjiˈlo]. * D'autras caracteristicas son comunas embei d'autres parlars nòrd-occitans: * Palatalizacion daus grops ''ca'' e ''ga'' vèrs ''cha'' e ''ja/ia'': ''le jau chanta'' (per ''lo gal canta'') mas non pas sistematicament: òm ditz "la capitala", "l'escuròu", "lecar", etc. dins tota Auvèrnha. Una partida d'aquesta conservacion de la C es d'importacion de l'occitan mai au sud: "boscatier", "cercar", "tocar" (mas "tochar": agulhonar lo bestial), "traucar". Ansin segon los parlars se ditz "chaminar" o "caminar", "lechar" o "lecar", "c(h)erchar" o "cercar". Quasi tota l'Auvèrnha ditz "cavar, escala, gafar, la causa" quand lo [[lemosin]] ditz "chavar, eschala, jafar, la chausa". La plus granda partida de l'Auvernha ditz "l'agaça" e non pas "l'ajaça", forma lemosina. Aquesta conservacion o non de la C o G + vocala n'es pas unifòrma d'en pertot, servís a distinguir de mots, a bailar de senses particulars: "le chamin" e "le caminòu". * Chasuda de las consonantas finalas : ''Z-a chantat'' amb la ''-t'' finala muda. * Utilizacion de la Z eufonica davant vocala: ''Z-ai pas solaçat bei te'' (per 'Ai pas charrat amb tu'). * Manten de l'òrdre ancian daus pronoms combinats : ''La nos faràs mancar'' ('Nos la faràs mancar'). == Articles == L'article masculin ''lo'' ja al sègle XX èra en via de substitucion per ''le'', coma en [[vivaroaupenc|vivaroaupin]], benlèu per influéncia de l'[[arpitan]] e de dialèctes francés. == Los numeraus == === Los numeraus cardinaus === <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> '''0''' : zerò<br/> '''1''' : un<br/> '''2''' : dos<br/> '''3''' : tres<br/> '''4''' : quatre<br/> '''5''' : cinc<br/> '''6''' : seis<br/> '''7''' : sete<br/> '''8''' : eut/ueit<br/> '''9''' : nòu<br/> '''10''' : detz<br/> '''11''' : ònze<br/> '''12''' : dotze<br/> '''13''' : tretze<br/> '''14''' : quatòrze<br/> '''15''' : quinze<br/> '''16''' : setze<br/> '''17''' : detz-a-sete<br/> '''18''' : detz-a-eut/detz-a-ueit<br/> '''19''' : detz-a-nòu<br/> '''20''' : vint<br/> '''30''' : trenta<br/> '''40''' : quaranta<br/> '''50''' : cinquanta<br/> '''60''' : seissanta<br/> '''70''' : seissanta-detz (setanta)<br/> '''80''' : quatre-vint (eutanta/ueitanta)<br/> '''90''' : quatre-vint-detz (novanta)<br/> '''100''' : cent<br/> '''200''' : dos cents<br/> '''300''' : tres cents<br/> '''1 000''' : mila<br/> '''1 000 000''' : un milion<br/> '''1 000 000 000''' : un miliard<br/> </div> Los numeraus cardinaus son invariables : * en genre, levat : '''un'''/'''una''' ; '''dos'''/'''doas'''<ref>Régis Michalaas, ''Essai de grammaire auvergnate'', Embèrt, Imprimerie J. Migeon, 1907, p. 48.</ref>. * en nombre, levat : '''cent'''/'''cents''' ; '''milion'''/'''milions''' ; '''miliard'''/'''miliards'''. == Pronoms == Com en [[lemosin (dialècte)|lemosin]], lo pronom masculin de tresena persona ''el'' es remplaçat per ''se'', mas sonque coma sistèma de preposicion: * ''Ieu parle per se'' (Ieu parli per el) e coma atribut: * ''Qu'es se'' (Qu'es el) * ''Que èra se'' (Qu'èra el) Ara, al feminin e al plural dels dos genres, non s'emplega ''se'', e atal non se ditz pas que ''per ela'' o ''per els/eus'' e non pas: *"per se". == Advèrbis == L'advèrbi ''dengun'' [den'gy] es exclusivament reservat alhs òmes; per designar une femna, se fau servir de ''ges'' o ''ges de'' [gis] : ''Vòle ges d’elhas'' [iła] (non vòli cap d'elas) ; ''N'ai ges vegut'' (non n’ai vist cap/deguna). == Adjectius possessius == * '''lo mèu''', '''la mèuna''' (Bassa Auvernha). * '''lo mièu(ne)''', '''lo miá(ne)''' [myone] (analogia ambe'l femenin); '''la miá(na)/mieuna''' [myono] (Nalta Auvernha). * '''lo tèu''', '''la tèuna''' (Bassa Auvernha). * '''lo tièu(ne)''', '''lo tiá(ne)''' [tyone]; '''la tiá(na)/tieuna''' [tyono] (Nalta Auvernha). * '''lo sèu''', '''la sèuna''' (Bassa Auvernha). * '''lo sièu(ne)''', '''lo siá(ne)''' [syone]; '''la siá(na)/sieuna''' [syono] (Nalta Auvernha). * '''lo nòstre''', '''la nòstra''' * '''lo vòstre''', '''la vòstra''' * '''lo lhor/sieune''', '''la lhor/sieune-siána'''. Tanben s'utiliza ''mon/ma, ton/ta, son/sa, nòstre/nòstra, vòstre/vòstra, lor... (mon [mon], mos [mo]) == Plurals dels noms o adjectius acabats per -ç, -s, -tz == Son invariables al plural: ex. ''lo solaç''> ''los solaç'', levat dins l'extrem Sud de [[Velai]] ont apareisson qualques plurals sensibles: ''solaces'', ''croses'', ''fuses'' == Formas verbalas == === Present d'indicatiu === La primièra persona del vèrbe ''faire'' es ''fauc'' [fuòk] La primièra persona del vèrbe ''dire'' es ''dic'' o ''disi'' La primièra persona del plural es en -AM: nos. fasam (faire), volam (voler), avam (aver) levat en [[Velai]] e [[Gavaudan]]. * conjugason classica/literària: ''parlan [parlon], disen, sem'' * conjugason cantaliana: "parlan [parlan], disan [dison], sòm" === Imperfach d'indicatiu === ''èsser'' * conjugacion classica/literària: ''èri/ère, ères, èra, eram, eratz, èron'' * conjugacion correnta: ''èri/ère, saiás, èra, saiam, saiatz, saion'' === Passat simple cort === *''seguet'' per 'foguèt' === Passat simple cort === Coma dins la lenga classica, en Bas-Auvèrnhe, e dins las [[Cevenas]] s'emplèga la forma corta del passat simple: ''trabalhèm'', ''susèm'' = ''trabalhèrem, ''susèrem''. === Presents d'indicatiu === * Ved [vet] : vei (el/ela, Veire) * Cred [cret] : crei (el/ela, Creire) * Som (nosautres, Èsser) * Am (nosautres, Aver) * Vase (ieu), Vam (nosautres) (Anar), vatz (vosautres, Anar) === Presents de subjontiu irregulars === Pueschas, pueschatz: pòscas, poscatz<br/> Vuelhas, vuelhatz: vòlgas, volgatz === Imperfachs de subjontiu irregulars === ''èsser'' * ''fosson/foguèsson'' === Condicionals irregulars === *Moiriá [mejri' o] : moririái *Muèrt, mòrt [mwòrt] : mòrt === EN + vèrbe en infinitiu === ''en + vèrbe inf.'' = en + vèrbe en gerondiu ex. ''En menar per la vila'' : mentre que menava vèrs la vila === Participis passats irregulars especials === *aduire: aduit, -ta *chaudre: chaugut, -da *chaubre: chauput, -uda *dòure (se) : dougut, -uda *escriure: escriut, -uda *faler: faugut, -uda *móuzer: mouzut, -uda *paréisser: pareissut / paregut, -uda (egalament conéisser, nàisser, téisser e tots los vèrbs en -éisser, -àisser) *plànger / plànjer: planjut, -uda (egalament tots los vèrbs en -ànger, -énger e -ónger) *plòure / plueure: pluegut, -da *podre / poire: *prene / prendre: pres, preSSa *saubre: saubut, -uda *vaudre / valer: vaugut / vagut, uda *veire: vist, -a / vegut, -uda *viure: viscut / viugut, -uda *vodre: vougut, -uda === Acòrd del participi passat === En occitan, de manèira generala, l’acòrd del participi amb lo subjècte se fa, quin que siá l’auxiliar, en emplegant los dos auxiliars 'aver' e 'èsser' e lors atribucions. Certans vèrbs se conjugan amb 'aver' e d’autres amb 'èsser', d’autres encara amb l’un o l’autre auxiliar: "eriam partits d’ora", "auràs montat" o "seràs montat", "ai tombat" o "s(i)ei tombat". L’auvernhat estend totalament aquesta facultat a totes los vèrbs: "ai morit" ou "sei mòrt", "mas sòrs son naissidas" o "mas sòrs an naissidas", "aviá sortit" o "èra sortit", "fuguèssem dormit" o "aguèssem dormit", "la pòrta a badada" (s'es obèrta sola, semanticament diferent de "la pòrta es badada", que significa estat o que quauqu'un l'a obèrta, votz passiva). Amb lo vèrb 'èsser' tanben s'aplica aquesta dobla possibilitat: "s(i)ei estat" o "ai estat". == Interrogacion == ''Da que 'cò z-es 'cò?'' (Qu'es acò?) == Idiomatismes == Dins una frasa interrogativa, o qu'exprimís la suspresa, la curiositat, etc., l'auvernhat permet d'emplegar lo futur allòc del present de l’indicatiu: * ''Tè! De qué farà ora ?'' ('Tè! Qué fa ara ?') * ''De qué diretz ora ?'' ('Qué disètz?') === Expression de l'ora === Com en [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] e [[Gascon (dialècte)|gascon]] seguís siá lo sistèma meridional de la Romània: ''Son las tres'', ''Son las dotze''<ref>https://archive.org/details/gographiephon00dauzuoft/page/39/mode/1up?view=theater p. 43</ref>, ''sobre le còp de las v-onze dau ser''<ref>[[Francés Cognéras]] https://web.archive.org/web/20160304220117/http://macarel.net/files/parlem/Parlem_2-077.pdf</ref>, mas tanben ''Es las detz''<ref>http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011338278715bvBPte</ref><ref>https://biblio.cieldoc.com/libre/integral/libr0960.pdf</ref>, siá lo sistèma general occitan: ''Es una ora'', ''Son cinc oras e detz'', siá un sistèma intermediari: ''A l'entorn de las sèt oras'', ''Vèrs las uèit oras'', ''Es sobre mèidia'', ''Es las dètz e quauque quicòm'' (venon de sonar), ''Es las dètz e tant'' (passadas de plusors minutas), ''Es las dètz e quicòm'' (passadas de paucas minutas. Tanben se ditz en la rèsta de l'occitan), ''Quand las tres oras sonèran''. De notar: ''Las dòtze de jorn'' e ''Las dotze de nuèch''. Per las fraccions d’òra: *''Tres oras (e) un quart'' *''La mèja de v-onze'' o ''Onze oras e mèija'' *''Es la demèg/dem(i)èia de mèidia'' (onze oras e mièja) *''Los tres quarts de/sobre mèidia'' (onze oras e tres quarts) Per indicar lo nombre de las minutas (mendre que la mièja) necessàrias al complement de l'ora, s'emplega ''manca'' o ''se manca'' e lo nom de las minutas: *''Son seis oras manca sèt'' *''Se manca vint/vient (minutas) de las dètz'' (es dètz oras manca vint) *''Es las dètz manca/nens un quart'' o ''S'en manca un quart de las dètz'' *''Lo tres quarts de las doas manca dos'' (14h43) Per demandar l'òra: ''Quina ora co-es?'', ''Quau ora ei 'cò?'', ''Quanha ora z-es ?'', ''Quant es d'oras ?'', ''Quant es?'' (rèsta de l'occitan: ''Quala/quau/quina ora/òras es?'', ''Quanta ora/òra es?'', ''Quantas oras/òras son?'', ''Quant es d'ora(s)/òra(s) ?'', ''Quant son d’oras/òras?'') ''Per quau ora?'' : per quina ora? ''Quora ei 'cò?'' : quand es? Per mai d'entressenhas, la gramatica de Piare Bonaud, pag. 89<ref>https://archive.org/details/grammaire-bonnaud/page/89/mode/1up?view=theater&mibextid=xfxF2i</ref>. == Comparason de las nòrmas == En auvernhat, doas nòrmas se fan concurréncia: la [[nòrma classica]] e la [[nòrma bonaudiana]]. <center> {| class="wikitable" celpadding="4" align="center" |- ! colspan="2"| Comparason entre las doas nòrmas existentas en occitan auvernhat (extrait de la Declaracion Universala daus Dreits Umans) <small>Un tablèu mai complet de totas la nòrmas de l'occitan se pòt trobar a l'article [[occitan#Grafia|occitan]].</small> |- ! [[Nòrma classica]] ! [[Nòrma bonaudiana]] |- |style="background: #f9f9f9; "|Totas las personas naisson liuras e parieras per dignessa/dignitat e mai dreit. Son charjadas de rason e de consciéncia e lhor chau/fau agir entremèi 'l(h)as amb un eime/esperit de frairessa. |style="background: #f9f9f9; "|Ta la proussouna neisson lieura moé parira pà dïnessà mai dret. Son charjada de razou moé de cousiensà mai lhu fau arjî entremeî lha bei n'eime de freiressà. (Touta la persouna naisson lieura e egala en dïnetàt e en dreit. Soun doutada de razou e de cousiensà e lour chau ajî entre ela am en esprî de freiressà.) |} </center> == Variacion intèrna == [[Fichièr:Delimitacion de l'auvernhat.png|thumb|right|400px|Quauques isoglòssas utilizadas per la delimitacion de l'auvernhat:<br />Variacion intèrna: '''1''' auvernhat bas '''2''' auvernhat mejan segon Bonaud '''2a''' sud auvernhat segon Bonaud '''2+2a''' naut auvernhat<br />Abreviacions: '''fr''' francés '''frp''' francoprovençal '''lg''' lengadocian '''lm''' lemosin '''m''' marchés '''va''' vivaroaupenc]] Aquesta classificacion dels sosdialèctes de l'auvernhat es la de [[Joan-Francés Blanc]]. D'autras classificacions son possiblas. === Sosdialèctes meridionals === * [[Orlhagués (sosdialècte)|orlhagués (carladesenc)]], sovent classat coma [[lengadocian]] * [[Mauriagués (sosdialècte)|mauriagués]] * [[velaiés (sosdialècte)|velaiés]] * [[Santfloran (sosdialècte)|santfloran]] (santflorenc?) === Sosdialèctes mejans === * [[Brivadés (sosdialècte)|brivadés]] * ... === Sosdialèctes septentrionals === * ... == Parabòla de l'enfant prodig == ==== Version en [[Orlhagués (sosdialècte)|orlhagués]] ==== Un òme aviá dos filhs. Lo pus jove li diguèt : « ''Mon paire donatz-me la part de que me deu revenir'' » ; lo paire lor partetgèt lo ben ; e pauc de jorns après quand aguèt tot assemblat, lo pus jove partiguèt per anar dins un país eloanhat e l-i dissipèt son ben, en vivent dins la desbaucha. Quand aguèt tot acabat, una granda famina s’elevèt dins aquel país e el se trobèt dins la misèra. El prenguèt donc lo partit de se mèstre al servici d’un borgés d’aquel país que l’envoièt a sa campanha per gardar les pòrcs. El auriá vougut ramplir son ventre de las gatas que manjavan les pòrcs e degun n’i-n donava. Alèra el se diguèt en gu-el mèma que « ''de domestics dins l’ostau de mon paire aun abondància de pan e ieu mòre aicí de fam. E ben ieu tornarai chas mon paire e li dirai : Mon paire ieu ai pecat còntra lo cièu e còntra vos. Ieu ne merite plus d’èstre apelat vòstre filh, tractatz-me coma un de vòstres domèstics. '' » El se’n tornèt chas son paire, èra pas enquèra arribat que lo paire lo veguèt, n’aguèt pietat, li correguèt al còl e l’embracèt. Lo filh li diguèt : « ''Mon paire ieu ai pecat còntra lo cièu e còntra vos. Ieu ne merite plus d’èstre apelat vòstre filh, tractatz-me coma un de vòstres domèstics.'' » Mès lo paire diguèt a sos domestics : « ''Portatz viste la pus genta (janta) rauba e abilhatz-lo, metètz-li un anèl al det e de solièrs als pès. Prenètz un vedèl gras e tuatz-lo per minjar e nos regalar. Per tau que mon filh èra mòrt e es ressuscitat : èra perdut e es trobat. '' » E se metèron en fèsta. Lo filh ainat èra al camp dins aquel moment ; quand tornèt e que s’aprochèt de l’ostau, entendèt cantar e dançar. Apelèt un domestic e li demandèt (damandèt) qu’èra aquò. Aqueste li diguèt : « ''Vòstre fraire es tornat e vòstre paire a fach tuar un vedèl gras pel plaser de lo reveire en bona santat.'' » L’ainat se metèt en colèra e vouguèt pas dintrar : lo paire sortiguèt per l’en pregar. Mès el respondèt a son paire : « ''L-i a tantas d’annadas que ieu vos sèrve e que n’ai pas jamai passat vòstres òrdres e vos ne m’avètz pas jamai donat un cabrit per me regalar ambe mos amics. E quand aqueste filh, qu’a dissipat tot son ben ambe de las gusas, es tornat vos avètz fach tuar un vedèl gras ?'' » Mès lo paire li diguèt : « ''Mon filh tu ès totjorn ambe ieu e tot aquò mièu es tièu. Mès se caliá rejoïr e far fèsta ; per tau que ton fraire èra mòrt e es ressuscitat ; èra perdut e es trobat !'' » ==== Version en auvernhat meridional ==== Un òme aviá mas dos garçons. Lo pus joine diguèt a son paire: « ''Lo moment es vengut que siáie mon mèstre e que age d'argent; chal que puesche me n'anar e que vege de país. Partatjatz vòste ben e bailatz-me çò que duve a vèdre.'' » « ''Ò mon garçon,'' » diguèt lo paire, « ''coma voudràs; siás un maissant e saràs punit.'' » E pueissas badèt un tirador, partatgèt son ben e ne’n faguèt dos morsèls. ==== Version velava ==== ... Son garço(n) i responguet : « ''atí dejà tant d'annadas que vos serve e ne vos ai jamai desobeï(t) en rien de ço que m'avètz comandat, e pa(s)mens non m'avètz jamai donat un chabri(t) per me gavar embe mos ami(c)s. Mais (mès?) ta(n)tlhèu que vòste autre garço(n), qu'a manja(t) son bè(n) embe de gaimòndas, es torna(t), avètz tua(t) per z-elh lo vedè(l) gras.'' » Adonc lo paire i diguet : « ''Mon garço(n) ! siás totjorn embe ieu e tot ço qu'ai es vòstre. Me chaliá faire bòna chiera et nos rejogir per çò que vòstre fraire era mòrt e es ressuscitat. Era perdut e z-es tornar trobat...'' » ==== Version brivadesa ==== Diguet bei son paire : « ''dempuei (dampei) tant d'annadas que vos serve e vos ai jamai manca(t), per acò m'avètz jamai dunat/bailat un chabri(t) par me javar bei mos ami(c)s; ma(s) ta(n)tlhèu (taliei) que vòste autre garçu(n), que z'a manja(t) son be(n) bei de filhas, z-ei riba(t), (z-)avètz tina(t) per z-elh un vedelh (vedei) gras.'' » Alòr le paire li diguet : « ''Scautas, mon garçu(n) ! Sè(s) tu(t)jurn bei ie(u), e tu(t) acò/chau (cho) que z-ai z-ei vòstre ; me chaliá be(n) faire festa e l-èsser content quand vòst' fraire z-èra mòrt e z-a torna(t) viaure ; s'èra marri(t) e l'an (am?) torna(t) trobar.'' » ==== Plusors desenats de parlars [[Lengas romanicas|romanics]] ==== https://archive.org/details/paraboledelenfan00favr/page/n13/mode/1up?view=theater&q=auvergnat (parlars auvernhats en gràfia fonetica paginas 4 a 6 e paginas 64 a 67.) == Lexic == {{veire|Lexic auvernhat}} == Bibliografia == * ''Parlar occitan - Auvergne Velay'', Étienne Coudert, IEO 63, 2001. * "Nouveau Dictionnaire Général Français-Auvergnat", Pierre Bonnaud, Nonette, Editions Créer, 1999 * ''L'auvergnat de poche'', Assimil. * ''L'imagier français - auvergnat'', Aedis, 2005. * ''Glossaire de la langue d'oc'', Pierre Malvezin, 1909 (mots de Cantal, e tanben de Roergue e Lemosin) * "La conjugaison vellave", AA.VV., Lo Puei de Velai, Les amis du patois vellave, 1976 * "Grammaire vellave", Augustin-Marie Gérard, Lo Puei de Velai, Imprimerie de l’Avenir, 1925 * "Atlas Linguistique et Ethnographique du Massif Central (ALMC)", Pierre Nayton, París, CNRS, 1957-1963 * "Géographie phonétique de la Haute Loire", Pierre Nayton, Paris, Les Belles Lettres, 1974 [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3334653k] * "Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse" (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse (libre + CD) * ''Dictons occitans, recueillis en Haute-Loire'', Pierre Chapuis, Lo Puei Velai, IEO43, 1979. * ''Dictionnaire de météorologie populaire'', Jean-Philippe Chassany, Maisonneuve et Larose, París, 1989 * ''Proverbes du plateau. Proverbes, dictons et comptines du Plateau Vivarais-Lignon'', Théodore de Felice, Lo Chambon de Linhon, Manier, 1981 * ''Le patois de la zone d'implantation protestante du Nord-Est de la Haute-Loire'', Théodore de Felice, Champion-Slatkine, París-Genèva * ''Le parler occitan d'Yssingeaux (Haute-Loire)'', Jean-Baptiste Martin, Sinjau : Histoire et Patrimoine, 1997 == Ligams extèrnes == * [http://www.marraire.eu/Descubrir/Prononciar.php Prononciacion e fonetica de l'occitan vivaroaupenc de Velai] * [https://web.archive.org/web/20160422060614/http://www.recits-occitan.com/recits.html ''contes, legendas e relats auvernhats amb àudio''] * [https://m.youtube.com/channel/UCN95NGK-cSIvCfNMZ4gPm2w ''Puta de mòrt'' enregistraments àudio autentics en auvernhat] * [http://www.deezer.com/album/7938372 ''Poèmes d'Auvergne'' d'Arsèni Vermenosa dits per Alphonse Establie a Deezer (fons de la Bibliothèque Nationale de France http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k8820354p.r=dialecte.langFR)] * [http://www.marraire.eu/Descubrir/Prononciar.php Sit dedicat a la cultura occitana en Velai e Vivarés] * [http://bartavel.com/tresor/ ''Trésor des parlers occitans du Velay oriental et du Sud-Forez (Yssingelais, Fay, pays de Bas, plateau de St Bonnet-le-Château, Firminy, sud-Pilat)'', Jean-Yves Rideau] * [http://ieoparis.free.fr/delo/Fran%E7ois%20MALVAL%20-%20%C9tude%20des%20dialectes%20romans%20ou%20patois%20de%20la%20Basse-Auvergne.pdf François Malval. ''Étude des dialectes romans ou patois de la Basse-Auvergne''. Vigot, 1877] * [http://archive.org/stream/lespatoisdelabas00doniuoft/lespatoisdelabas00doniuoft_djvu.txt Henry Doniol. ''Les patois de la Basse Auvergne; leur grammaire et leur littérature''. 1877] * [https://archive.org/details/auvergnegrammaire Régis Michalias. ''Essai de grammarie auvergnate - Éléments abrégés de grammaire auvergnate - Dialecte des environs d'Ambert (Puy-de-Dome)''. Imp. J. Migeon, Ambert, 1906] *[http://www.marraire.eu/Segolena/Segolena.php ''Le parler roman, le patois de Sainte-Sigolène'', Didier Grange, 2014] * [https://groups.google.com/forum/m/#!msg/info-doc/7Tpci-_KLUo/6n56zvirkCkJ Vocabulari auvernhat - francés de Francés de Murat] * [https://books.google.fr/books?id=KUQvAAAAMAAJ&pg=PA373&lpg=PA373&dq=%22meitad%C3%A0%22&source=bl&ots=Ba7tUOBxlj&sig=h6aZREK7UOa_TCtbF4EtYGK6iQE&hl=ca&sa=X&ved=0ahUKEwjHuvSX2q3SAhVBLsAKHSvhA8IQ6AEIGzAA#v=onepage&q=%22labouderie%22&f=false ''Vocabulaire du patois usité sur la rive gauche de l'Allagnon, depuis Murat jusqu'à Molompise'' (''Vocabulaire du patois de Haute-Auvergne, canton de Murat''), Abat Labouderie] * [http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011326444908ALg9q5 ''La parabole de l'enfant prodigue en patois d'Aurillac''] * [https://web.archive.org/web/20160305003316/http://viewer.cg15.mnesys.fr/accounts/mnesys_ad15/datas/medias/Serie_NUM/Sous-serie_21_NUM/AD015_21_NUM_37_00001.pdf ''Toponymie occitane du Cantal, Jean Delmas] * [https://web.archive.org/web/20160304235623/http://vas-nosautres.fr/index.html Associacion ''Va(r)s nosautres'' que promòu l'occitan de Velai] * [http://books.google.fr/books?id=jlFnmgzMVEUC&pg=PA459&lpg=PA459&dq=empaitar+empachar&source=bl&ots=ad9ka3RwyF&sig=nqrXJON9-Tas-POCi85eZ5KVH1s&hl=ca&sa=X&ei=EnX2UuLlI6yl0wWnx4DACw&redir_esc=y Dictionnaire d'ancien occitan Auvergnat: Mauriacois et Sanflorain (1340-1540), Philippe Olivier] * [http://www.poulouzat.fr/herbier/occitanite Lexic botanic occitan-francés extrach del diccionari del nord-occitan d'Ives Lavalada] * [http://occitanica.eu/omeka/items/show/3460 Ensag de glossari botanic auvernhat, Loís Delhostal, Revista Oc - Revista Bimestrala de la Renaissença dels Païses d'Oc, an VIIIn, n°8-9, setembre-decembre 1932, pp. 294-308] * [https://web.archive.org/web/20160304220453/http://macarel.net/files/parlem/Parlem_1-009.pdf Noms de l'auselalha mai comuna en auvernhat, revista ''Parlem'' num. 9] * [http://www.eauvergnat.fr/mots-en-rapport-avec-leau-en-patois-auvernha Lexic de l'aiga en occitan auvernhat] * [http://www.regardsetviedauvergne.fr/2012/09/petit-abecedaire-du-langage-auvergnat.html Petit Abécédaire du langage Auvergnat] * [http://issuu.com/ieoparis/docs/name161684 Glossaire de mots particuliers du dialecte d'oc de la commune d'Albert (Puy-de- Dôme). RPh 26 (1912)] * [https://web.archive.org/web/20160418214844/http://ieoparis.free.fr/delo/Jules%20Gabriel%20DE%20VINOLS,%20Vocabulaires%20patois%20vellavien-fran%E7ais%20et%20fran%E7ais-patois%20vellavien.pdf Vocabulaires Patois Vellavien - Français et Français - Patois Vellavien, Jules Gabriel De Vinyols, Lo Puei de Velai, 1891] *[https://books.google.fr/books?id=nFNJAAAAMAAJ&pg=PA361#v=onepage&q&f=false Lexic francés - velaienc/nalt-auvernhat de [[Frederic-Guilhèm Deribier de Cheissac]] ] * [http://books.google.fr/books?id=ahXGWRq83bIC&pg=PA2&lpg=PA13&ots=tEVw0B0f5V&focus=viewport&dq=dialecte+Livradois&hl=fr&output=html_text Glossaire de mots particuliers du dialecte d'oc de la commune D'ambert, Collectif, Régis Michalias, in Revue de filologie (sic) française] * [http://www.hachettebnf.fr/sites/default/files/contenus_complementaires/extraits/2499633220_0.pdf Faune populaire de la France, les mammifères sauvages, Eugène Rolland, Maisonneuve et compagnie, 1877] * [https://web.archive.org/web/20151127205624/http://projects.chass.utoronto.ca/langueXIX/mege/ Souvenirs de la langue d'Auvergne, Francisque Mège, 1861] * [http://books.google.fr/books?id=gUNAnIddMnAC&pg=PA76&lpg=PA76&dq=%22a+costat+de%22&source=bl&ots=LqK9OJDTZH&sig=Wr_LxJgxYl-g5vQfLUCI4LUlozs&hl=fr&sa=X&ei=lmRkVNajBoXnap2_gPgM&ved=0CBcQ6AEwATgK#v=onepage&q=%22a%20costat%20de%22&f=false ''Contes, comptines et légendes d'Auvergne'', Daniel Brugès] * [https://books.google.ga/books?id=n6IIAQAAIAAJ&pg=PA36&lpg=PA36&dq=%22entruey+a%22&source=bl&ots=5htCWzkQcj&sig=ACfU3U1PItdzckkWY_RNIhaue-D7JQo39g&hl=ca&sa=X&ved=2ahUKEwitwt3E_5zqAhWNN8AKHcGlB6UQ6AEwAHoECAYQAQ#v=onepage&q&f=false Tèxtes en auvernhat ancian, ''Sentence de Guillaume d'Achillosas, bailli des montagnes d'Auverge, entre...'', Guillaume d'Achillosas] * [https://www.marraire.eu/Descubrir/LexAuv.php ''Lexique occitan auvergnat'' de Marraire.com] * [https://www.scribd.com/document/773179921/Dictionnaire-General-Puydomois-1 Diccionari de l'auvernhat de Puèi de Doma] == Vejatz tanben == * [[Occitan]] ** [[Creissent]] * [[Lingüistica]] ** [[Dialectologia]] {{Portal Auvèrnhe}} [[Categoria:Dialècte occitan]] [[Categoria:Lenga de França]] [[Categoria:Auvèrnhe (Occitània)]] 357gzo0swh8azbqlczqzhbtzxs4sj6o 2499877 2499876 2026-05-08T10:21:23Z Poiuytrell 61256 2499877 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Lenga|en occitan=Auvernhat|lenga=Auvernhat, Auvernhàs|país=[[França]]|regions=[[Auvèrnhe]]|fam1=[[Lengas indoeuropèas]]|fam2=[[Lengas italicas]]|fam3=[[Lengas romanicas]]|fam4=[[Occitanoromanic|Lengas occitanoromanicas]]|fam5=[[Occitan]]|fam6=[[Nòrdoccitan]]|iso-2=oci|iso-1=oc|glottolog=auve1239|escritura=[[Alfabet latin]]|imatge=Auvergnat_(occitan).png}}[[Fichièr:Definicions de l'auvernhat.png|thumb|right|300px|Definicions de l'auvernhat.<br />Silon P. Bonnaud, entre las linhas roge e iranja.<br />Silon R. Teulat, entre las linhas roge e vard (emai los puntejats).<br />Silon J. Roux, extension au Sud jusqu'a la linha varda continua.]] [[Imatge:Aire géographique de l'auvergnat d'après Pierre Bonnaud.gif|vinheta]] [[Fichièr:Dialectrometria de l'occitan.png|thumb|right|200px|Variacion dialectrometrica de l'occitan silon Hans Goebl : l'auvernhat es associat a 'na part dau vivaroaupenc (partida en jaune viu au nòrd e nòrd-èst)]] L''''auvernhat''' o '''auvernhàs''' (ancianament ''alvernhatz'') es le dialècte [[occitan]] parlat dins la majura part d'[[Auvèrnhe]] (fòra vèrs [[Orlhac]]), dins la majura part de [[Velai]] (levat vèrs [[Sinjau]]) e dins la mitat sud dau [[Borbonés]], 'quo-es dire le departament entèir dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e 'na part dau [[Cantal|Cantau]], dau [[Naut Léger]], d'[[Alièr|Alèir]] e de [[Cruesa]] (petita partida entre [[Bòrt]] e [[Ausança]], [[Aubuçon]], [[Aiun]], [[La Saunièra]], [[Sent Laurenç]] e 'na partida dau terme d’[[Ajain]] situada au sud de la RN 145). L'apartenença d'[[Ussèl]] a un o l'autre domeni es contestada<ref>A Lanly, ''Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel''</ref>. 'Quo-es un parlar [[nòrd-occitan]], particularament evoluït sobre le plan fonetic dins sas varietats dau nòrd (le nòrd-auvernhat); segon le lingüista [[Albèrt Dauzat]] las innovacions foneticas e las innovacions lexicalas son franc pus nombrosas dins le [[Massís Central]], estent los parlars auvernhats mai diferenciats entre ilhs que le [[lemosin]]. Pasmens l'auvernhat ten per le còp de recors expressius dreit conservators dins le lexic e la morfosintaxi. == Caracteristicas foneticas == ===Quauquas caracteristicas foneticas de l'auvernhat=== {{veire|Velaiés (sosdialècte)}} * [[Palatalizacion]] de las consonantas davant ''i'' e ''u:'' ''libre'' [ˈljibʁə]/[ˈjibʁə], ''nus'' [ɲy]. Aquela palatizacion mena a de realizacions variablas segon los luòcs. * Lo diftòng "au" en posicion atòna baila [u(w)] vèrs lo mèijorn e [œ] vèrs la bisa (= lo nòrd) * Lo diftòng "ai" en posicion atòna baila [ej] o [ij] * Lo digraf ''òl'' se vocaliza en ''òu'' mas en los parlars de l’èst de Velai se consèrva la L: sal, mal, Sant Pal, Monistròl * Los grops "qu" e "cu" se pronóncian [tʝ]/[t͡ʃ] * "an"/anh en posicion tonica se pronóncia [ɔ] o [o]/[ɔɲ] * "gl" se pronóncia [ʎ]/[j], "la glèisa"; [la.'ʎɛjzɔ] * "gu" abotís a [dʝ]/[d͡ʒ] * "lh" prononciat fins al sègle XIX coma [ʎ], es en cors de despalatizacion, particularament a la fin delhs mots (probablement per influéncia delh francés), e se simplifica en [j] : ''La palha'' ([la.ˈpajɔ]). * La "s" davant "i" e "u" abotís a [ʃ] * Lo grop "ch" abotís a [t͡s]/[t͡ʃ]/[ʃ] * Lo grop "(u)òc" abotís a [io] a l'est e [eu] a l'oest: (en)luòc/(en)luec, fuòc/fuec, buòu/bueu. * Prononciacion de la "j" coma [d͡z]/[d͡ʒ]/[ʒ] * Prononciacion dau diftòng "eu" coma [ju]/[jy] * Prononciacion de l'"l" intervocalica coma [x] vèrs lo [[Chantau]], [v] dins una granda partida dau oèst Puèi de Doma e [ɡ]/[w] dins de petitas zònas ([ɡ] vès [[Entoenh]] e [[Solanhat]], [w] a l'entorn de [[Champelhs]]) * Conservacion de la O badada dins de mots coma: "fònt", "lòng", "fòlh" * Chasuda de las A inicialas: "'massar" (amassar, culhir), "'parar" (aparar, gardar). * Lo sufixe vengut dau latin 'arius' baila -IÈR, -ÈIR, -IÈIR, -ÈR. Per exemple en Naut Leire s'emplega -IÈR en la meitat sud e -ÈIR dins la partida nòrd. Au femenin se trapa -ÈIRA (en oposicion fonetica embei le masculin -ÈIR), -ÈIRA (en progrès recent), -IÈIRA. Dins una partida dau Bas Auvèrnhe, lo singular ÈIR baila au plural ÈIRS (mantenença dau cas en -s de la lenga medievala). * Dins una partida de la Nauta Auvèrnha se pronóncia lo V coma B, com en Gasconha e dins una partida dau Lengadòc, contràriament au bas-auvernhat, au Velai e lo gevaudanés que dison lo V coma en francés o en italian. * Las vocalas badadas E, I, O dau latin tardiu son diftongadas de dos biais segon los endreits : ''cuèch'' o ''cueit... ===Quauquas caracteristicas foneticas e autras daus parlars nòrd-auvernhats=== * "cl" baila [kj]/[çj] o [klj]; ''Clarmont'' [kjaʁˈmuŋ] o [kljaʁˈmuŋ] (coma en limousin e cisalpin) * "er(erre)/ern" baila [aʁ/jaʁ]; "ivèrn" [i'vjaʁ], "fèr/fèrre" ['fjaʁ], "Auvèrnha" [ø'vjaʁɲɔ] * Chasuda de la ''s'' intervocalica vèrs Sinjau; "la chamisa" [la.t͡sa'mjɔ] * Chasuda de la ''d'' intervocalica vèrs Sinjau; "z-es arribaa" (''es arribada'') * "-és" baila [ɛj] o [ij] ; "le Barbonés" [lə.baʁbu'nij], en posicion post-tonica ven pus simplament [e] o [i] (per exemple dins un plurau masculin, [luz ͜ˈɔme/luz ͜ˈɔmi]). * Le grop ''es'' au començament d'un mot se pronóncia en generau [ɛj] o [i] coma per exemple dins ''escòla'' que baila [ɛjˈkɔlɔ], o ''estrangèir'' que baila [ɛjtʁãˈd͡zɛj]. Per contra ven [s] dins los mots sabruts, coma per exemple: ''espòrt'' que bailará [ˈspɔʁ], ''estacion'' [staˈʃu] o enquèra ''estilò'' [stjiˈlo]. * D'autras caracteristicas son comunas embei d'autres parlars nòrd-occitans: * Palatalizacion daus grops ''ca'' e ''ga'' vèrs ''cha'' e ''ja/ia'': ''le jau chanta'' (per ''lo gal canta'') mas non pas sistematicament: òm ditz "la capitala", "l'escuròu", "lecar", etc. dins tota Auvèrnha. Una partida d'aquesta conservacion de la C es d'importacion de l'occitan mai au sud: "boscatier", "cercar", "tocar" (mas "tochar": agulhonar lo bestial), "traucar". Ansin segon los parlars se ditz "chaminar" o "caminar", "lechar" o "lecar", "c(h)erchar" o "cercar". Quasi tota l'Auvèrnha ditz "cavar, escala, gafar, la causa" quand lo [[lemosin]] ditz "chavar, eschala, jafar, la chausa". La plus granda partida de l'Auvernha ditz "l'agaça" e non pas "l'ajaça", forma lemosina. Aquesta conservacion o non de la C o G + vocala n'es pas unifòrma d'en pertot, servís a distinguir de mots, a bailar de senses particulars: "le chamin" e "le caminòu". * Chasuda de las consonantas finalas : ''Z-a chantat'' amb la ''-t'' finala muda. * Utilizacion de la Z eufonica davant vocala: ''Z-ai pas solaçat bei te'' (per 'Ai pas charrat amb tu'). * Manten de l'òrdre ancian daus pronoms combinats : ''La nos faràs mancar'' ('Nos la faràs mancar'). == Articles == L'article masculin ''lo'' ja al sègle XX èra en via de substitucion per ''le'', coma en [[vivaroaupenc|vivaroaupin]], benlèu per influéncia de l'[[arpitan]] e de dialèctes francés. == Los numeraus == === Los numeraus cardinaus === <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> '''0''' : zerò<br/> '''1''' : un<br/> '''2''' : dos<br/> '''3''' : tres<br/> '''4''' : quatre<br/> '''5''' : cinc<br/> '''6''' : seis<br/> '''7''' : sete<br/> '''8''' : eut/ueit<br/> '''9''' : nòu<br/> '''10''' : detz<br/> '''11''' : ònze<br/> '''12''' : dotze<br/> '''13''' : tretze<br/> '''14''' : quatòrze<br/> '''15''' : quinze<br/> '''16''' : setze<br/> '''17''' : detz-a-sete<br/> '''18''' : detz-a-eut/detz-a-ueit<br/> '''19''' : detz-a-nòu<br/> '''20''' : vint<br/> '''30''' : trenta<br/> '''40''' : quaranta<br/> '''50''' : cinquanta<br/> '''60''' : seissanta<br/> '''70''' : seissanta-detz (setanta)<br/> '''80''' : quatre-vint (eutanta/ueitanta)<br/> '''90''' : quatre-vint-detz (novanta)<br/> '''100''' : cent<br/> '''200''' : dos cents<br/> '''300''' : tres cents<br/> '''1 000''' : mila<br/> '''1 000 000''' : un milion<br/> '''1 000 000 000''' : un miliard<br/> </div> Los numeraus cardinaus son invariables : * en genre, levat : '''un'''/'''una''' ; '''dos'''/'''doas'''<ref>Régis Michalaas, ''Essai de grammaire auvergnate'', Embèrt, Imprimerie J. Migeon, 1907, p. 48.</ref>. * en nombre, levat : '''cent'''/'''cents''' ; '''milion'''/'''milions''' ; '''miliard'''/'''miliards'''. == Pronoms == Com en [[lemosin (dialècte)|lemosin]], lo pronom masculin de tresena persona ''el'' es remplaçat per ''se'', mas sonque coma sistèma de preposicion: * ''Ieu parle per se'' (Ieu parli per el) e coma atribut: * ''Qu'es se'' (Qu'es el) * ''Que èra se'' (Qu'èra el) Ara, al feminin e al plural dels dos genres, non s'emplega ''se'', e atal non se ditz pas que ''per ela'' o ''per els/eus'' e non pas: *"per se". == Advèrbis == L'advèrbi ''dengun'' [den'gy] es exclusivament reservat alhs òmes; per designar une femna, se fau servir de ''ges'' o ''ges de'' [gis] : ''Vòle ges d’elhas'' [iła] (non vòli cap d'elas) ; ''N'ai ges vegut'' (non n’ai vist cap/deguna). == Adjectius possessius == * '''lo mèu''', '''la mèuna''' (Bassa Auvernha). * '''lo mièu(ne)''', '''lo miá(ne)''' [myone] (analogia ambe'l femenin); '''la miá(na)/mieuna''' [myono] (Nalta Auvernha). * '''lo tèu''', '''la tèuna''' (Bassa Auvernha). * '''lo tièu(ne)''', '''lo tiá(ne)''' [tyone]; '''la tiá(na)/tieuna''' [tyono] (Nalta Auvernha). * '''lo sèu''', '''la sèuna''' (Bassa Auvernha). * '''lo sièu(ne)''', '''lo siá(ne)''' [syone]; '''la siá(na)/sieuna''' [syono] (Nalta Auvernha). * '''lo nòstre''', '''la nòstra''' * '''lo vòstre''', '''la vòstra''' * '''lo lhor/sieune''', '''la lhor/sieune-siána'''. Tanben s'utiliza ''mon/ma, ton/ta, son/sa, nòstre/nòstra, vòstre/vòstra, lor... (mon [mon], mos [mo]) == Plurals dels noms o adjectius acabats per -ç, -s, -tz == Son invariables al plural: ex. ''lo solaç''> ''los solaç'', levat dins l'extrem Sud de [[Velai]] ont apareisson qualques plurals sensibles: ''solaces'', ''croses'', ''fuses'' == Formas verbalas == === Present d'indicatiu === La primièra persona del vèrbe ''faire'' es ''fauc'' [fuòk] La primièra persona del vèrbe ''dire'' es ''dic'' o ''disi'' La primièra persona del plural es en -AM: nos. fasam (faire), volam (voler), avam (aver) levat en [[Velai]] e [[Gavaudan]]. * conjugason classica/literària: ''parlan [parlon], disen, sem'' * conjugason cantaliana: "parlan [parlan], disan [dison], sòm" === Imperfach d'indicatiu === ''èsser'' * conjugacion classica/literària: ''èri/ère, ères, èra, eram, eratz, èron'' * conjugacion correnta: ''èri/ère, saiás, èra, saiam, saiatz, saion'' === Passat simple cort === *''seguet'' per 'foguèt' === Passat simple cort === Coma dins la lenga classica, en Bas-Auvèrnhe, e dins las [[Cevenas]] s'emplèga la forma corta del passat simple: ''trabalhèm'', ''susèm'' = ''trabalhèrem, ''susèrem''. === Presents d'indicatiu === * Ved [vet] : vei (el/ela, Veire) * Cred [cret] : crei (el/ela, Creire) * Som (nosautres, Èsser) * Am (nosautres, Aver) * Vase (ieu), Vam (nosautres) (Anar), vatz (vosautres, Anar) === Presents de subjontiu === Pueschas, pueschatz: pòscas, poscatz<br/> Vuelhas, vuelhatz: vòlgas, volgatz === Imperfachs de subjontiu irregulars === ''èsser'' * ''fosson/foguèsson'' === Condicionals irregulars === *Moiriá [mejri' o] : moririái *Muèrt, mòrt [mwòrt] : mòrt === EN + vèrbe en infinitiu === ''en + vèrbe inf.'' = en + vèrbe en gerondiu ex. ''En menar per la vila'' : mentre que menava vèrs la vila === Participis passats irregulars especials === *aduire: aduit, -ta *chaudre: chaugut, -da *chaubre: chauput, -uda *dòure (se) : dougut, -uda *escriure: escriut, -uda *faler: faugut, -uda *móuzer: mouzut, -uda *paréisser: pareissut / paregut, -uda (egalament conéisser, nàisser, téisser e tots los vèrbs en -éisser, -àisser) *plànger / plànjer: planjut, -uda (egalament tots los vèrbs en -ànger, -énger e -ónger) *plòure / plueure: pluegut, -da *podre / poire: *prene / prendre: pres, preSSa *saubre: saubut, -uda *vaudre / valer: vaugut / vagut, uda *veire: vist, -a / vegut, -uda *viure: viscut / viugut, -uda *vodre: vougut, -uda === Acòrd del participi passat === En occitan, de manèira generala, l’acòrd del participi amb lo subjècte se fa, quin que siá l’auxiliar, en emplegant los dos auxiliars 'aver' e 'èsser' e lors atribucions. Certans vèrbs se conjugan amb 'aver' e d’autres amb 'èsser', d’autres encara amb l’un o l’autre auxiliar: "eriam partits d’ora", "auràs montat" o "seràs montat", "ai tombat" o "s(i)ei tombat". L’auvernhat estend totalament aquesta facultat a totes los vèrbs: "ai morit" ou "sei mòrt", "mas sòrs son naissidas" o "mas sòrs an naissidas", "aviá sortit" o "èra sortit", "fuguèssem dormit" o "aguèssem dormit", "la pòrta a badada" (s'es obèrta sola, semanticament diferent de "la pòrta es badada", que significa estat o que quauqu'un l'a obèrta, votz passiva). Amb lo vèrb 'èsser' tanben s'aplica aquesta dobla possibilitat: "s(i)ei estat" o "ai estat". == Interrogacion == ''Da que 'cò z-es 'cò?'' (Qu'es acò?) == Idiomatismes == Dins una frasa interrogativa, o qu'exprimís la suspresa, la curiositat, etc., l'auvernhat permet d'emplegar lo futur allòc del present de l’indicatiu: * ''Tè! De qué farà ora ?'' ('Tè! Qué fa ara ?') * ''De qué diretz ora ?'' ('Qué disètz?') === Expression de l'ora === Com en [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] e [[Gascon (dialècte)|gascon]] seguís siá lo sistèma meridional de la Romània: ''Son las tres'', ''Son las dotze''<ref>https://archive.org/details/gographiephon00dauzuoft/page/39/mode/1up?view=theater p. 43</ref>, ''sobre le còp de las v-onze dau ser''<ref>[[Francés Cognéras]] https://web.archive.org/web/20160304220117/http://macarel.net/files/parlem/Parlem_2-077.pdf</ref>, mas tanben ''Es las detz''<ref>http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011338278715bvBPte</ref><ref>https://biblio.cieldoc.com/libre/integral/libr0960.pdf</ref>, siá lo sistèma general occitan: ''Es una ora'', ''Son cinc oras e detz'', siá un sistèma intermediari: ''A l'entorn de las sèt oras'', ''Vèrs las uèit oras'', ''Es sobre mèidia'', ''Es las dètz e quauque quicòm'' (venon de sonar), ''Es las dètz e tant'' (passadas de plusors minutas), ''Es las dètz e quicòm'' (passadas de paucas minutas. Tanben se ditz en la rèsta de l'occitan), ''Quand las tres oras sonèran''. De notar: ''Las dòtze de jorn'' e ''Las dotze de nuèch''. Per las fraccions d’òra: *''Tres oras (e) un quart'' *''La mèja de v-onze'' o ''Onze oras e mèija'' *''Es la demèg/dem(i)èia de mèidia'' (onze oras e mièja) *''Los tres quarts de/sobre mèidia'' (onze oras e tres quarts) Per indicar lo nombre de las minutas (mendre que la mièja) necessàrias al complement de l'ora, s'emplega ''manca'' o ''se manca'' e lo nom de las minutas: *''Son seis oras manca sèt'' *''Se manca vint/vient (minutas) de las dètz'' (es dètz oras manca vint) *''Es las dètz manca/nens un quart'' o ''S'en manca un quart de las dètz'' *''Lo tres quarts de las doas manca dos'' (14h43) Per demandar l'òra: ''Quina ora co-es?'', ''Quau ora ei 'cò?'', ''Quanha ora z-es ?'', ''Quant es d'oras ?'', ''Quant es?'' (rèsta de l'occitan: ''Quala/quau/quina ora/òras es?'', ''Quanta ora/òra es?'', ''Quantas oras/òras son?'', ''Quant es d'ora(s)/òra(s) ?'', ''Quant son d’oras/òras?'') ''Per quau ora?'' : per quina ora? ''Quora ei 'cò?'' : quand es? Per mai d'entressenhas, la gramatica de Piare Bonaud, pag. 89<ref>https://archive.org/details/grammaire-bonnaud/page/89/mode/1up?view=theater&mibextid=xfxF2i</ref>. == Comparason de las nòrmas == En auvernhat, doas nòrmas se fan concurréncia: la [[nòrma classica]] e la [[nòrma bonaudiana]]. <center> {| class="wikitable" celpadding="4" align="center" |- ! colspan="2"| Comparason entre las doas nòrmas existentas en occitan auvernhat (extrait de la Declaracion Universala daus Dreits Umans) <small>Un tablèu mai complet de totas la nòrmas de l'occitan se pòt trobar a l'article [[occitan#Grafia|occitan]].</small> |- ! [[Nòrma classica]] ! [[Nòrma bonaudiana]] |- |style="background: #f9f9f9; "|Totas las personas naisson liuras e parieras per dignessa/dignitat e mai dreit. Son charjadas de rason e de consciéncia e lhor chau/fau agir entremèi 'l(h)as amb un eime/esperit de frairessa. |style="background: #f9f9f9; "|Ta la proussouna neisson lieura moé parira pà dïnessà mai dret. Son charjada de razou moé de cousiensà mai lhu fau arjî entremeî lha bei n'eime de freiressà. (Touta la persouna naisson lieura e egala en dïnetàt e en dreit. Soun doutada de razou e de cousiensà e lour chau ajî entre ela am en esprî de freiressà.) |} </center> == Variacion intèrna == [[Fichièr:Delimitacion de l'auvernhat.png|thumb|right|400px|Quauques isoglòssas utilizadas per la delimitacion de l'auvernhat:<br />Variacion intèrna: '''1''' auvernhat bas '''2''' auvernhat mejan segon Bonaud '''2a''' sud auvernhat segon Bonaud '''2+2a''' naut auvernhat<br />Abreviacions: '''fr''' francés '''frp''' francoprovençal '''lg''' lengadocian '''lm''' lemosin '''m''' marchés '''va''' vivaroaupenc]] Aquesta classificacion dels sosdialèctes de l'auvernhat es la de [[Joan-Francés Blanc]]. D'autras classificacions son possiblas. === Sosdialèctes meridionals === * [[Orlhagués (sosdialècte)|orlhagués (carladesenc)]], sovent classat coma [[lengadocian]] * [[Mauriagués (sosdialècte)|mauriagués]] * [[velaiés (sosdialècte)|velaiés]] * [[Santfloran (sosdialècte)|santfloran]] (santflorenc?) === Sosdialèctes mejans === * [[Brivadés (sosdialècte)|brivadés]] * ... === Sosdialèctes septentrionals === * ... == Parabòla de l'enfant prodig == ==== Version en [[Orlhagués (sosdialècte)|orlhagués]] ==== Un òme aviá dos filhs. Lo pus jove li diguèt : « ''Mon paire donatz-me la part de que me deu revenir'' » ; lo paire lor partetgèt lo ben ; e pauc de jorns après quand aguèt tot assemblat, lo pus jove partiguèt per anar dins un país eloanhat e l-i dissipèt son ben, en vivent dins la desbaucha. Quand aguèt tot acabat, una granda famina s’elevèt dins aquel país e el se trobèt dins la misèra. El prenguèt donc lo partit de se mèstre al servici d’un borgés d’aquel país que l’envoièt a sa campanha per gardar les pòrcs. El auriá vougut ramplir son ventre de las gatas que manjavan les pòrcs e degun n’i-n donava. Alèra el se diguèt en gu-el mèma que « ''de domestics dins l’ostau de mon paire aun abondància de pan e ieu mòre aicí de fam. E ben ieu tornarai chas mon paire e li dirai : Mon paire ieu ai pecat còntra lo cièu e còntra vos. Ieu ne merite plus d’èstre apelat vòstre filh, tractatz-me coma un de vòstres domèstics. '' » El se’n tornèt chas son paire, èra pas enquèra arribat que lo paire lo veguèt, n’aguèt pietat, li correguèt al còl e l’embracèt. Lo filh li diguèt : « ''Mon paire ieu ai pecat còntra lo cièu e còntra vos. Ieu ne merite plus d’èstre apelat vòstre filh, tractatz-me coma un de vòstres domèstics.'' » Mès lo paire diguèt a sos domestics : « ''Portatz viste la pus genta (janta) rauba e abilhatz-lo, metètz-li un anèl al det e de solièrs als pès. Prenètz un vedèl gras e tuatz-lo per minjar e nos regalar. Per tau que mon filh èra mòrt e es ressuscitat : èra perdut e es trobat. '' » E se metèron en fèsta. Lo filh ainat èra al camp dins aquel moment ; quand tornèt e que s’aprochèt de l’ostau, entendèt cantar e dançar. Apelèt un domestic e li demandèt (damandèt) qu’èra aquò. Aqueste li diguèt : « ''Vòstre fraire es tornat e vòstre paire a fach tuar un vedèl gras pel plaser de lo reveire en bona santat.'' » L’ainat se metèt en colèra e vouguèt pas dintrar : lo paire sortiguèt per l’en pregar. Mès el respondèt a son paire : « ''L-i a tantas d’annadas que ieu vos sèrve e que n’ai pas jamai passat vòstres òrdres e vos ne m’avètz pas jamai donat un cabrit per me regalar ambe mos amics. E quand aqueste filh, qu’a dissipat tot son ben ambe de las gusas, es tornat vos avètz fach tuar un vedèl gras ?'' » Mès lo paire li diguèt : « ''Mon filh tu ès totjorn ambe ieu e tot aquò mièu es tièu. Mès se caliá rejoïr e far fèsta ; per tau que ton fraire èra mòrt e es ressuscitat ; èra perdut e es trobat !'' » ==== Version en auvernhat meridional ==== Un òme aviá mas dos garçons. Lo pus joine diguèt a son paire: « ''Lo moment es vengut que siáie mon mèstre e que age d'argent; chal que puesche me n'anar e que vege de país. Partatjatz vòste ben e bailatz-me çò que duve a vèdre.'' » « ''Ò mon garçon,'' » diguèt lo paire, « ''coma voudràs; siás un maissant e saràs punit.'' » E pueissas badèt un tirador, partatgèt son ben e ne’n faguèt dos morsèls. ==== Version velava ==== ... Son garço(n) i responguet : « ''atí dejà tant d'annadas que vos serve e ne vos ai jamai desobeï(t) en rien de ço que m'avètz comandat, e pa(s)mens non m'avètz jamai donat un chabri(t) per me gavar embe mos ami(c)s. Mais (mès?) ta(n)tlhèu que vòste autre garço(n), qu'a manja(t) son bè(n) embe de gaimòndas, es torna(t), avètz tua(t) per z-elh lo vedè(l) gras.'' » Adonc lo paire i diguet : « ''Mon garço(n) ! siás totjorn embe ieu e tot ço qu'ai es vòstre. Me chaliá faire bòna chiera et nos rejogir per çò que vòstre fraire era mòrt e es ressuscitat. Era perdut e z-es tornar trobat...'' » ==== Version brivadesa ==== Diguet bei son paire : « ''dempuei (dampei) tant d'annadas que vos serve e vos ai jamai manca(t), per acò m'avètz jamai dunat/bailat un chabri(t) par me javar bei mos ami(c)s; ma(s) ta(n)tlhèu (taliei) que vòste autre garçu(n), que z'a manja(t) son be(n) bei de filhas, z-ei riba(t), (z-)avètz tina(t) per z-elh un vedelh (vedei) gras.'' » Alòr le paire li diguet : « ''Scautas, mon garçu(n) ! Sè(s) tu(t)jurn bei ie(u), e tu(t) acò/chau (cho) que z-ai z-ei vòstre ; me chaliá be(n) faire festa e l-èsser content quand vòst' fraire z-èra mòrt e z-a torna(t) viaure ; s'èra marri(t) e l'an (am?) torna(t) trobar.'' » ==== Plusors desenats de parlars [[Lengas romanicas|romanics]] ==== https://archive.org/details/paraboledelenfan00favr/page/n13/mode/1up?view=theater&q=auvergnat (parlars auvernhats en gràfia fonetica paginas 4 a 6 e paginas 64 a 67.) == Lexic == {{veire|Lexic auvernhat}} == Bibliografia == * ''Parlar occitan - Auvergne Velay'', Étienne Coudert, IEO 63, 2001. * "Nouveau Dictionnaire Général Français-Auvergnat", Pierre Bonnaud, Nonette, Editions Créer, 1999 * ''L'auvergnat de poche'', Assimil. * ''L'imagier français - auvergnat'', Aedis, 2005. * ''Glossaire de la langue d'oc'', Pierre Malvezin, 1909 (mots de Cantal, e tanben de Roergue e Lemosin) * "La conjugaison vellave", AA.VV., Lo Puei de Velai, Les amis du patois vellave, 1976 * "Grammaire vellave", Augustin-Marie Gérard, Lo Puei de Velai, Imprimerie de l’Avenir, 1925 * "Atlas Linguistique et Ethnographique du Massif Central (ALMC)", Pierre Nayton, París, CNRS, 1957-1963 * "Géographie phonétique de la Haute Loire", Pierre Nayton, Paris, Les Belles Lettres, 1974 [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3334653k] * "Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse" (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse (libre + CD) * ''Dictons occitans, recueillis en Haute-Loire'', Pierre Chapuis, Lo Puei Velai, IEO43, 1979. * ''Dictionnaire de météorologie populaire'', Jean-Philippe Chassany, Maisonneuve et Larose, París, 1989 * ''Proverbes du plateau. Proverbes, dictons et comptines du Plateau Vivarais-Lignon'', Théodore de Felice, Lo Chambon de Linhon, Manier, 1981 * ''Le patois de la zone d'implantation protestante du Nord-Est de la Haute-Loire'', Théodore de Felice, Champion-Slatkine, París-Genèva * ''Le parler occitan d'Yssingeaux (Haute-Loire)'', Jean-Baptiste Martin, Sinjau : Histoire et Patrimoine, 1997 == Ligams extèrnes == * [http://www.marraire.eu/Descubrir/Prononciar.php Prononciacion e fonetica de l'occitan vivaroaupenc de Velai] * [https://web.archive.org/web/20160422060614/http://www.recits-occitan.com/recits.html ''contes, legendas e relats auvernhats amb àudio''] * [https://m.youtube.com/channel/UCN95NGK-cSIvCfNMZ4gPm2w ''Puta de mòrt'' enregistraments àudio autentics en auvernhat] * [http://www.deezer.com/album/7938372 ''Poèmes d'Auvergne'' d'Arsèni Vermenosa dits per Alphonse Establie a Deezer (fons de la Bibliothèque Nationale de France http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k8820354p.r=dialecte.langFR)] * [http://www.marraire.eu/Descubrir/Prononciar.php Sit dedicat a la cultura occitana en Velai e Vivarés] * [http://bartavel.com/tresor/ ''Trésor des parlers occitans du Velay oriental et du Sud-Forez (Yssingelais, Fay, pays de Bas, plateau de St Bonnet-le-Château, Firminy, sud-Pilat)'', Jean-Yves Rideau] * [http://ieoparis.free.fr/delo/Fran%E7ois%20MALVAL%20-%20%C9tude%20des%20dialectes%20romans%20ou%20patois%20de%20la%20Basse-Auvergne.pdf François Malval. ''Étude des dialectes romans ou patois de la Basse-Auvergne''. Vigot, 1877] * [http://archive.org/stream/lespatoisdelabas00doniuoft/lespatoisdelabas00doniuoft_djvu.txt Henry Doniol. ''Les patois de la Basse Auvergne; leur grammaire et leur littérature''. 1877] * [https://archive.org/details/auvergnegrammaire Régis Michalias. ''Essai de grammarie auvergnate - Éléments abrégés de grammaire auvergnate - Dialecte des environs d'Ambert (Puy-de-Dome)''. Imp. J. Migeon, Ambert, 1906] *[http://www.marraire.eu/Segolena/Segolena.php ''Le parler roman, le patois de Sainte-Sigolène'', Didier Grange, 2014] * [https://groups.google.com/forum/m/#!msg/info-doc/7Tpci-_KLUo/6n56zvirkCkJ Vocabulari auvernhat - francés de Francés de Murat] * [https://books.google.fr/books?id=KUQvAAAAMAAJ&pg=PA373&lpg=PA373&dq=%22meitad%C3%A0%22&source=bl&ots=Ba7tUOBxlj&sig=h6aZREK7UOa_TCtbF4EtYGK6iQE&hl=ca&sa=X&ved=0ahUKEwjHuvSX2q3SAhVBLsAKHSvhA8IQ6AEIGzAA#v=onepage&q=%22labouderie%22&f=false ''Vocabulaire du patois usité sur la rive gauche de l'Allagnon, depuis Murat jusqu'à Molompise'' (''Vocabulaire du patois de Haute-Auvergne, canton de Murat''), Abat Labouderie] * [http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011326444908ALg9q5 ''La parabole de l'enfant prodigue en patois d'Aurillac''] * [https://web.archive.org/web/20160305003316/http://viewer.cg15.mnesys.fr/accounts/mnesys_ad15/datas/medias/Serie_NUM/Sous-serie_21_NUM/AD015_21_NUM_37_00001.pdf ''Toponymie occitane du Cantal, Jean Delmas] * [https://web.archive.org/web/20160304235623/http://vas-nosautres.fr/index.html Associacion ''Va(r)s nosautres'' que promòu l'occitan de Velai] * [http://books.google.fr/books?id=jlFnmgzMVEUC&pg=PA459&lpg=PA459&dq=empaitar+empachar&source=bl&ots=ad9ka3RwyF&sig=nqrXJON9-Tas-POCi85eZ5KVH1s&hl=ca&sa=X&ei=EnX2UuLlI6yl0wWnx4DACw&redir_esc=y Dictionnaire d'ancien occitan Auvergnat: Mauriacois et Sanflorain (1340-1540), Philippe Olivier] * [http://www.poulouzat.fr/herbier/occitanite Lexic botanic occitan-francés extrach del diccionari del nord-occitan d'Ives Lavalada] * [http://occitanica.eu/omeka/items/show/3460 Ensag de glossari botanic auvernhat, Loís Delhostal, Revista Oc - Revista Bimestrala de la Renaissença dels Païses d'Oc, an VIIIn, n°8-9, setembre-decembre 1932, pp. 294-308] * [https://web.archive.org/web/20160304220453/http://macarel.net/files/parlem/Parlem_1-009.pdf Noms de l'auselalha mai comuna en auvernhat, revista ''Parlem'' num. 9] * [http://www.eauvergnat.fr/mots-en-rapport-avec-leau-en-patois-auvernha Lexic de l'aiga en occitan auvernhat] * [http://www.regardsetviedauvergne.fr/2012/09/petit-abecedaire-du-langage-auvergnat.html Petit Abécédaire du langage Auvergnat] * [http://issuu.com/ieoparis/docs/name161684 Glossaire de mots particuliers du dialecte d'oc de la commune d'Albert (Puy-de- Dôme). RPh 26 (1912)] * [https://web.archive.org/web/20160418214844/http://ieoparis.free.fr/delo/Jules%20Gabriel%20DE%20VINOLS,%20Vocabulaires%20patois%20vellavien-fran%E7ais%20et%20fran%E7ais-patois%20vellavien.pdf Vocabulaires Patois Vellavien - Français et Français - Patois Vellavien, Jules Gabriel De Vinyols, Lo Puei de Velai, 1891] *[https://books.google.fr/books?id=nFNJAAAAMAAJ&pg=PA361#v=onepage&q&f=false Lexic francés - velaienc/nalt-auvernhat de [[Frederic-Guilhèm Deribier de Cheissac]] ] * [http://books.google.fr/books?id=ahXGWRq83bIC&pg=PA2&lpg=PA13&ots=tEVw0B0f5V&focus=viewport&dq=dialecte+Livradois&hl=fr&output=html_text Glossaire de mots particuliers du dialecte d'oc de la commune D'ambert, Collectif, Régis Michalias, in Revue de filologie (sic) française] * [http://www.hachettebnf.fr/sites/default/files/contenus_complementaires/extraits/2499633220_0.pdf Faune populaire de la France, les mammifères sauvages, Eugène Rolland, Maisonneuve et compagnie, 1877] * [https://web.archive.org/web/20151127205624/http://projects.chass.utoronto.ca/langueXIX/mege/ Souvenirs de la langue d'Auvergne, Francisque Mège, 1861] * [http://books.google.fr/books?id=gUNAnIddMnAC&pg=PA76&lpg=PA76&dq=%22a+costat+de%22&source=bl&ots=LqK9OJDTZH&sig=Wr_LxJgxYl-g5vQfLUCI4LUlozs&hl=fr&sa=X&ei=lmRkVNajBoXnap2_gPgM&ved=0CBcQ6AEwATgK#v=onepage&q=%22a%20costat%20de%22&f=false ''Contes, comptines et légendes d'Auvergne'', Daniel Brugès] * [https://books.google.ga/books?id=n6IIAQAAIAAJ&pg=PA36&lpg=PA36&dq=%22entruey+a%22&source=bl&ots=5htCWzkQcj&sig=ACfU3U1PItdzckkWY_RNIhaue-D7JQo39g&hl=ca&sa=X&ved=2ahUKEwitwt3E_5zqAhWNN8AKHcGlB6UQ6AEwAHoECAYQAQ#v=onepage&q&f=false Tèxtes en auvernhat ancian, ''Sentence de Guillaume d'Achillosas, bailli des montagnes d'Auverge, entre...'', Guillaume d'Achillosas] * [https://www.marraire.eu/Descubrir/LexAuv.php ''Lexique occitan auvergnat'' de Marraire.com] * [https://www.scribd.com/document/773179921/Dictionnaire-General-Puydomois-1 Diccionari de l'auvernhat de Puèi de Doma] == Vejatz tanben == * [[Occitan]] ** [[Creissent]] * [[Lingüistica]] ** [[Dialectologia]] {{Portal Auvèrnhe}} [[Categoria:Dialècte occitan]] [[Categoria:Lenga de França]] [[Categoria:Auvèrnhe (Occitània)]] 93zot032fs1902k0gmu8yqr4txeev7u 2499878 2499877 2026-05-08T10:21:34Z Poiuytrell 61256 /* Imperfachs de subjontiu */ 2499878 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Lenga|en occitan=Auvernhat|lenga=Auvernhat, Auvernhàs|país=[[França]]|regions=[[Auvèrnhe]]|fam1=[[Lengas indoeuropèas]]|fam2=[[Lengas italicas]]|fam3=[[Lengas romanicas]]|fam4=[[Occitanoromanic|Lengas occitanoromanicas]]|fam5=[[Occitan]]|fam6=[[Nòrdoccitan]]|iso-2=oci|iso-1=oc|glottolog=auve1239|escritura=[[Alfabet latin]]|imatge=Auvergnat_(occitan).png}}[[Fichièr:Definicions de l'auvernhat.png|thumb|right|300px|Definicions de l'auvernhat.<br />Silon P. Bonnaud, entre las linhas roge e iranja.<br />Silon R. Teulat, entre las linhas roge e vard (emai los puntejats).<br />Silon J. Roux, extension au Sud jusqu'a la linha varda continua.]] [[Imatge:Aire géographique de l'auvergnat d'après Pierre Bonnaud.gif|vinheta]] [[Fichièr:Dialectrometria de l'occitan.png|thumb|right|200px|Variacion dialectrometrica de l'occitan silon Hans Goebl : l'auvernhat es associat a 'na part dau vivaroaupenc (partida en jaune viu au nòrd e nòrd-èst)]] L''''auvernhat''' o '''auvernhàs''' (ancianament ''alvernhatz'') es le dialècte [[occitan]] parlat dins la majura part d'[[Auvèrnhe]] (fòra vèrs [[Orlhac]]), dins la majura part de [[Velai]] (levat vèrs [[Sinjau]]) e dins la mitat sud dau [[Borbonés]], 'quo-es dire le departament entèir dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e 'na part dau [[Cantal|Cantau]], dau [[Naut Léger]], d'[[Alièr|Alèir]] e de [[Cruesa]] (petita partida entre [[Bòrt]] e [[Ausança]], [[Aubuçon]], [[Aiun]], [[La Saunièra]], [[Sent Laurenç]] e 'na partida dau terme d’[[Ajain]] situada au sud de la RN 145). L'apartenença d'[[Ussèl]] a un o l'autre domeni es contestada<ref>A Lanly, ''Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel''</ref>. 'Quo-es un parlar [[nòrd-occitan]], particularament evoluït sobre le plan fonetic dins sas varietats dau nòrd (le nòrd-auvernhat); segon le lingüista [[Albèrt Dauzat]] las innovacions foneticas e las innovacions lexicalas son franc pus nombrosas dins le [[Massís Central]], estent los parlars auvernhats mai diferenciats entre ilhs que le [[lemosin]]. Pasmens l'auvernhat ten per le còp de recors expressius dreit conservators dins le lexic e la morfosintaxi. == Caracteristicas foneticas == ===Quauquas caracteristicas foneticas de l'auvernhat=== {{veire|Velaiés (sosdialècte)}} * [[Palatalizacion]] de las consonantas davant ''i'' e ''u:'' ''libre'' [ˈljibʁə]/[ˈjibʁə], ''nus'' [ɲy]. Aquela palatizacion mena a de realizacions variablas segon los luòcs. * Lo diftòng "au" en posicion atòna baila [u(w)] vèrs lo mèijorn e [œ] vèrs la bisa (= lo nòrd) * Lo diftòng "ai" en posicion atòna baila [ej] o [ij] * Lo digraf ''òl'' se vocaliza en ''òu'' mas en los parlars de l’èst de Velai se consèrva la L: sal, mal, Sant Pal, Monistròl * Los grops "qu" e "cu" se pronóncian [tʝ]/[t͡ʃ] * "an"/anh en posicion tonica se pronóncia [ɔ] o [o]/[ɔɲ] * "gl" se pronóncia [ʎ]/[j], "la glèisa"; [la.'ʎɛjzɔ] * "gu" abotís a [dʝ]/[d͡ʒ] * "lh" prononciat fins al sègle XIX coma [ʎ], es en cors de despalatizacion, particularament a la fin delhs mots (probablement per influéncia delh francés), e se simplifica en [j] : ''La palha'' ([la.ˈpajɔ]). * La "s" davant "i" e "u" abotís a [ʃ] * Lo grop "ch" abotís a [t͡s]/[t͡ʃ]/[ʃ] * Lo grop "(u)òc" abotís a [io] a l'est e [eu] a l'oest: (en)luòc/(en)luec, fuòc/fuec, buòu/bueu. * Prononciacion de la "j" coma [d͡z]/[d͡ʒ]/[ʒ] * Prononciacion dau diftòng "eu" coma [ju]/[jy] * Prononciacion de l'"l" intervocalica coma [x] vèrs lo [[Chantau]], [v] dins una granda partida dau oèst Puèi de Doma e [ɡ]/[w] dins de petitas zònas ([ɡ] vès [[Entoenh]] e [[Solanhat]], [w] a l'entorn de [[Champelhs]]) * Conservacion de la O badada dins de mots coma: "fònt", "lòng", "fòlh" * Chasuda de las A inicialas: "'massar" (amassar, culhir), "'parar" (aparar, gardar). * Lo sufixe vengut dau latin 'arius' baila -IÈR, -ÈIR, -IÈIR, -ÈR. Per exemple en Naut Leire s'emplega -IÈR en la meitat sud e -ÈIR dins la partida nòrd. Au femenin se trapa -ÈIRA (en oposicion fonetica embei le masculin -ÈIR), -ÈIRA (en progrès recent), -IÈIRA. Dins una partida dau Bas Auvèrnhe, lo singular ÈIR baila au plural ÈIRS (mantenença dau cas en -s de la lenga medievala). * Dins una partida de la Nauta Auvèrnha se pronóncia lo V coma B, com en Gasconha e dins una partida dau Lengadòc, contràriament au bas-auvernhat, au Velai e lo gevaudanés que dison lo V coma en francés o en italian. * Las vocalas badadas E, I, O dau latin tardiu son diftongadas de dos biais segon los endreits : ''cuèch'' o ''cueit... ===Quauquas caracteristicas foneticas e autras daus parlars nòrd-auvernhats=== * "cl" baila [kj]/[çj] o [klj]; ''Clarmont'' [kjaʁˈmuŋ] o [kljaʁˈmuŋ] (coma en limousin e cisalpin) * "er(erre)/ern" baila [aʁ/jaʁ]; "ivèrn" [i'vjaʁ], "fèr/fèrre" ['fjaʁ], "Auvèrnha" [ø'vjaʁɲɔ] * Chasuda de la ''s'' intervocalica vèrs Sinjau; "la chamisa" [la.t͡sa'mjɔ] * Chasuda de la ''d'' intervocalica vèrs Sinjau; "z-es arribaa" (''es arribada'') * "-és" baila [ɛj] o [ij] ; "le Barbonés" [lə.baʁbu'nij], en posicion post-tonica ven pus simplament [e] o [i] (per exemple dins un plurau masculin, [luz ͜ˈɔme/luz ͜ˈɔmi]). * Le grop ''es'' au començament d'un mot se pronóncia en generau [ɛj] o [i] coma per exemple dins ''escòla'' que baila [ɛjˈkɔlɔ], o ''estrangèir'' que baila [ɛjtʁãˈd͡zɛj]. Per contra ven [s] dins los mots sabruts, coma per exemple: ''espòrt'' que bailará [ˈspɔʁ], ''estacion'' [staˈʃu] o enquèra ''estilò'' [stjiˈlo]. * D'autras caracteristicas son comunas embei d'autres parlars nòrd-occitans: * Palatalizacion daus grops ''ca'' e ''ga'' vèrs ''cha'' e ''ja/ia'': ''le jau chanta'' (per ''lo gal canta'') mas non pas sistematicament: òm ditz "la capitala", "l'escuròu", "lecar", etc. dins tota Auvèrnha. Una partida d'aquesta conservacion de la C es d'importacion de l'occitan mai au sud: "boscatier", "cercar", "tocar" (mas "tochar": agulhonar lo bestial), "traucar". Ansin segon los parlars se ditz "chaminar" o "caminar", "lechar" o "lecar", "c(h)erchar" o "cercar". Quasi tota l'Auvèrnha ditz "cavar, escala, gafar, la causa" quand lo [[lemosin]] ditz "chavar, eschala, jafar, la chausa". La plus granda partida de l'Auvernha ditz "l'agaça" e non pas "l'ajaça", forma lemosina. Aquesta conservacion o non de la C o G + vocala n'es pas unifòrma d'en pertot, servís a distinguir de mots, a bailar de senses particulars: "le chamin" e "le caminòu". * Chasuda de las consonantas finalas : ''Z-a chantat'' amb la ''-t'' finala muda. * Utilizacion de la Z eufonica davant vocala: ''Z-ai pas solaçat bei te'' (per 'Ai pas charrat amb tu'). * Manten de l'òrdre ancian daus pronoms combinats : ''La nos faràs mancar'' ('Nos la faràs mancar'). == Articles == L'article masculin ''lo'' ja al sègle XX èra en via de substitucion per ''le'', coma en [[vivaroaupenc|vivaroaupin]], benlèu per influéncia de l'[[arpitan]] e de dialèctes francés. == Los numeraus == === Los numeraus cardinaus === <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> '''0''' : zerò<br/> '''1''' : un<br/> '''2''' : dos<br/> '''3''' : tres<br/> '''4''' : quatre<br/> '''5''' : cinc<br/> '''6''' : seis<br/> '''7''' : sete<br/> '''8''' : eut/ueit<br/> '''9''' : nòu<br/> '''10''' : detz<br/> '''11''' : ònze<br/> '''12''' : dotze<br/> '''13''' : tretze<br/> '''14''' : quatòrze<br/> '''15''' : quinze<br/> '''16''' : setze<br/> '''17''' : detz-a-sete<br/> '''18''' : detz-a-eut/detz-a-ueit<br/> '''19''' : detz-a-nòu<br/> '''20''' : vint<br/> '''30''' : trenta<br/> '''40''' : quaranta<br/> '''50''' : cinquanta<br/> '''60''' : seissanta<br/> '''70''' : seissanta-detz (setanta)<br/> '''80''' : quatre-vint (eutanta/ueitanta)<br/> '''90''' : quatre-vint-detz (novanta)<br/> '''100''' : cent<br/> '''200''' : dos cents<br/> '''300''' : tres cents<br/> '''1 000''' : mila<br/> '''1 000 000''' : un milion<br/> '''1 000 000 000''' : un miliard<br/> </div> Los numeraus cardinaus son invariables : * en genre, levat : '''un'''/'''una''' ; '''dos'''/'''doas'''<ref>Régis Michalaas, ''Essai de grammaire auvergnate'', Embèrt, Imprimerie J. Migeon, 1907, p. 48.</ref>. * en nombre, levat : '''cent'''/'''cents''' ; '''milion'''/'''milions''' ; '''miliard'''/'''miliards'''. == Pronoms == Com en [[lemosin (dialècte)|lemosin]], lo pronom masculin de tresena persona ''el'' es remplaçat per ''se'', mas sonque coma sistèma de preposicion: * ''Ieu parle per se'' (Ieu parli per el) e coma atribut: * ''Qu'es se'' (Qu'es el) * ''Que èra se'' (Qu'èra el) Ara, al feminin e al plural dels dos genres, non s'emplega ''se'', e atal non se ditz pas que ''per ela'' o ''per els/eus'' e non pas: *"per se". == Advèrbis == L'advèrbi ''dengun'' [den'gy] es exclusivament reservat alhs òmes; per designar une femna, se fau servir de ''ges'' o ''ges de'' [gis] : ''Vòle ges d’elhas'' [iła] (non vòli cap d'elas) ; ''N'ai ges vegut'' (non n’ai vist cap/deguna). == Adjectius possessius == * '''lo mèu''', '''la mèuna''' (Bassa Auvernha). * '''lo mièu(ne)''', '''lo miá(ne)''' [myone] (analogia ambe'l femenin); '''la miá(na)/mieuna''' [myono] (Nalta Auvernha). * '''lo tèu''', '''la tèuna''' (Bassa Auvernha). * '''lo tièu(ne)''', '''lo tiá(ne)''' [tyone]; '''la tiá(na)/tieuna''' [tyono] (Nalta Auvernha). * '''lo sèu''', '''la sèuna''' (Bassa Auvernha). * '''lo sièu(ne)''', '''lo siá(ne)''' [syone]; '''la siá(na)/sieuna''' [syono] (Nalta Auvernha). * '''lo nòstre''', '''la nòstra''' * '''lo vòstre''', '''la vòstra''' * '''lo lhor/sieune''', '''la lhor/sieune-siána'''. Tanben s'utiliza ''mon/ma, ton/ta, son/sa, nòstre/nòstra, vòstre/vòstra, lor... (mon [mon], mos [mo]) == Plurals dels noms o adjectius acabats per -ç, -s, -tz == Son invariables al plural: ex. ''lo solaç''> ''los solaç'', levat dins l'extrem Sud de [[Velai]] ont apareisson qualques plurals sensibles: ''solaces'', ''croses'', ''fuses'' == Formas verbalas == === Present d'indicatiu === La primièra persona del vèrbe ''faire'' es ''fauc'' [fuòk] La primièra persona del vèrbe ''dire'' es ''dic'' o ''disi'' La primièra persona del plural es en -AM: nos. fasam (faire), volam (voler), avam (aver) levat en [[Velai]] e [[Gavaudan]]. * conjugason classica/literària: ''parlan [parlon], disen, sem'' * conjugason cantaliana: "parlan [parlan], disan [dison], sòm" === Imperfach d'indicatiu === ''èsser'' * conjugacion classica/literària: ''èri/ère, ères, èra, eram, eratz, èron'' * conjugacion correnta: ''èri/ère, saiás, èra, saiam, saiatz, saion'' === Passat simple cort === *''seguet'' per 'foguèt' === Passat simple cort === Coma dins la lenga classica, en Bas-Auvèrnhe, e dins las [[Cevenas]] s'emplèga la forma corta del passat simple: ''trabalhèm'', ''susèm'' = ''trabalhèrem, ''susèrem''. === Presents d'indicatiu === * Ved [vet] : vei (el/ela, Veire) * Cred [cret] : crei (el/ela, Creire) * Som (nosautres, Èsser) * Am (nosautres, Aver) * Vase (ieu), Vam (nosautres) (Anar), vatz (vosautres, Anar) === Presents de subjontiu === Pueschas, pueschatz: pòscas, poscatz<br/> Vuelhas, vuelhatz: vòlgas, volgatz === Imperfachs de subjontiu === ''èsser'' * ''fosson/foguèsson'' === Condicionals irregulars === *Moiriá [mejri' o] : moririái *Muèrt, mòrt [mwòrt] : mòrt === EN + vèrbe en infinitiu === ''en + vèrbe inf.'' = en + vèrbe en gerondiu ex. ''En menar per la vila'' : mentre que menava vèrs la vila === Participis passats irregulars especials === *aduire: aduit, -ta *chaudre: chaugut, -da *chaubre: chauput, -uda *dòure (se) : dougut, -uda *escriure: escriut, -uda *faler: faugut, -uda *móuzer: mouzut, -uda *paréisser: pareissut / paregut, -uda (egalament conéisser, nàisser, téisser e tots los vèrbs en -éisser, -àisser) *plànger / plànjer: planjut, -uda (egalament tots los vèrbs en -ànger, -énger e -ónger) *plòure / plueure: pluegut, -da *podre / poire: *prene / prendre: pres, preSSa *saubre: saubut, -uda *vaudre / valer: vaugut / vagut, uda *veire: vist, -a / vegut, -uda *viure: viscut / viugut, -uda *vodre: vougut, -uda === Acòrd del participi passat === En occitan, de manèira generala, l’acòrd del participi amb lo subjècte se fa, quin que siá l’auxiliar, en emplegant los dos auxiliars 'aver' e 'èsser' e lors atribucions. Certans vèrbs se conjugan amb 'aver' e d’autres amb 'èsser', d’autres encara amb l’un o l’autre auxiliar: "eriam partits d’ora", "auràs montat" o "seràs montat", "ai tombat" o "s(i)ei tombat". L’auvernhat estend totalament aquesta facultat a totes los vèrbs: "ai morit" ou "sei mòrt", "mas sòrs son naissidas" o "mas sòrs an naissidas", "aviá sortit" o "èra sortit", "fuguèssem dormit" o "aguèssem dormit", "la pòrta a badada" (s'es obèrta sola, semanticament diferent de "la pòrta es badada", que significa estat o que quauqu'un l'a obèrta, votz passiva). Amb lo vèrb 'èsser' tanben s'aplica aquesta dobla possibilitat: "s(i)ei estat" o "ai estat". == Interrogacion == ''Da que 'cò z-es 'cò?'' (Qu'es acò?) == Idiomatismes == Dins una frasa interrogativa, o qu'exprimís la suspresa, la curiositat, etc., l'auvernhat permet d'emplegar lo futur allòc del present de l’indicatiu: * ''Tè! De qué farà ora ?'' ('Tè! Qué fa ara ?') * ''De qué diretz ora ?'' ('Qué disètz?') === Expression de l'ora === Com en [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] e [[Gascon (dialècte)|gascon]] seguís siá lo sistèma meridional de la Romània: ''Son las tres'', ''Son las dotze''<ref>https://archive.org/details/gographiephon00dauzuoft/page/39/mode/1up?view=theater p. 43</ref>, ''sobre le còp de las v-onze dau ser''<ref>[[Francés Cognéras]] https://web.archive.org/web/20160304220117/http://macarel.net/files/parlem/Parlem_2-077.pdf</ref>, mas tanben ''Es las detz''<ref>http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011338278715bvBPte</ref><ref>https://biblio.cieldoc.com/libre/integral/libr0960.pdf</ref>, siá lo sistèma general occitan: ''Es una ora'', ''Son cinc oras e detz'', siá un sistèma intermediari: ''A l'entorn de las sèt oras'', ''Vèrs las uèit oras'', ''Es sobre mèidia'', ''Es las dètz e quauque quicòm'' (venon de sonar), ''Es las dètz e tant'' (passadas de plusors minutas), ''Es las dètz e quicòm'' (passadas de paucas minutas. Tanben se ditz en la rèsta de l'occitan), ''Quand las tres oras sonèran''. De notar: ''Las dòtze de jorn'' e ''Las dotze de nuèch''. Per las fraccions d’òra: *''Tres oras (e) un quart'' *''La mèja de v-onze'' o ''Onze oras e mèija'' *''Es la demèg/dem(i)èia de mèidia'' (onze oras e mièja) *''Los tres quarts de/sobre mèidia'' (onze oras e tres quarts) Per indicar lo nombre de las minutas (mendre que la mièja) necessàrias al complement de l'ora, s'emplega ''manca'' o ''se manca'' e lo nom de las minutas: *''Son seis oras manca sèt'' *''Se manca vint/vient (minutas) de las dètz'' (es dètz oras manca vint) *''Es las dètz manca/nens un quart'' o ''S'en manca un quart de las dètz'' *''Lo tres quarts de las doas manca dos'' (14h43) Per demandar l'òra: ''Quina ora co-es?'', ''Quau ora ei 'cò?'', ''Quanha ora z-es ?'', ''Quant es d'oras ?'', ''Quant es?'' (rèsta de l'occitan: ''Quala/quau/quina ora/òras es?'', ''Quanta ora/òra es?'', ''Quantas oras/òras son?'', ''Quant es d'ora(s)/òra(s) ?'', ''Quant son d’oras/òras?'') ''Per quau ora?'' : per quina ora? ''Quora ei 'cò?'' : quand es? Per mai d'entressenhas, la gramatica de Piare Bonaud, pag. 89<ref>https://archive.org/details/grammaire-bonnaud/page/89/mode/1up?view=theater&mibextid=xfxF2i</ref>. == Comparason de las nòrmas == En auvernhat, doas nòrmas se fan concurréncia: la [[nòrma classica]] e la [[nòrma bonaudiana]]. <center> {| class="wikitable" celpadding="4" align="center" |- ! colspan="2"| Comparason entre las doas nòrmas existentas en occitan auvernhat (extrait de la Declaracion Universala daus Dreits Umans) <small>Un tablèu mai complet de totas la nòrmas de l'occitan se pòt trobar a l'article [[occitan#Grafia|occitan]].</small> |- ! [[Nòrma classica]] ! [[Nòrma bonaudiana]] |- |style="background: #f9f9f9; "|Totas las personas naisson liuras e parieras per dignessa/dignitat e mai dreit. Son charjadas de rason e de consciéncia e lhor chau/fau agir entremèi 'l(h)as amb un eime/esperit de frairessa. |style="background: #f9f9f9; "|Ta la proussouna neisson lieura moé parira pà dïnessà mai dret. Son charjada de razou moé de cousiensà mai lhu fau arjî entremeî lha bei n'eime de freiressà. (Touta la persouna naisson lieura e egala en dïnetàt e en dreit. Soun doutada de razou e de cousiensà e lour chau ajî entre ela am en esprî de freiressà.) |} </center> == Variacion intèrna == [[Fichièr:Delimitacion de l'auvernhat.png|thumb|right|400px|Quauques isoglòssas utilizadas per la delimitacion de l'auvernhat:<br />Variacion intèrna: '''1''' auvernhat bas '''2''' auvernhat mejan segon Bonaud '''2a''' sud auvernhat segon Bonaud '''2+2a''' naut auvernhat<br />Abreviacions: '''fr''' francés '''frp''' francoprovençal '''lg''' lengadocian '''lm''' lemosin '''m''' marchés '''va''' vivaroaupenc]] Aquesta classificacion dels sosdialèctes de l'auvernhat es la de [[Joan-Francés Blanc]]. D'autras classificacions son possiblas. === Sosdialèctes meridionals === * [[Orlhagués (sosdialècte)|orlhagués (carladesenc)]], sovent classat coma [[lengadocian]] * [[Mauriagués (sosdialècte)|mauriagués]] * [[velaiés (sosdialècte)|velaiés]] * [[Santfloran (sosdialècte)|santfloran]] (santflorenc?) === Sosdialèctes mejans === * [[Brivadés (sosdialècte)|brivadés]] * ... === Sosdialèctes septentrionals === * ... == Parabòla de l'enfant prodig == ==== Version en [[Orlhagués (sosdialècte)|orlhagués]] ==== Un òme aviá dos filhs. Lo pus jove li diguèt : « ''Mon paire donatz-me la part de que me deu revenir'' » ; lo paire lor partetgèt lo ben ; e pauc de jorns après quand aguèt tot assemblat, lo pus jove partiguèt per anar dins un país eloanhat e l-i dissipèt son ben, en vivent dins la desbaucha. Quand aguèt tot acabat, una granda famina s’elevèt dins aquel país e el se trobèt dins la misèra. El prenguèt donc lo partit de se mèstre al servici d’un borgés d’aquel país que l’envoièt a sa campanha per gardar les pòrcs. El auriá vougut ramplir son ventre de las gatas que manjavan les pòrcs e degun n’i-n donava. Alèra el se diguèt en gu-el mèma que « ''de domestics dins l’ostau de mon paire aun abondància de pan e ieu mòre aicí de fam. E ben ieu tornarai chas mon paire e li dirai : Mon paire ieu ai pecat còntra lo cièu e còntra vos. Ieu ne merite plus d’èstre apelat vòstre filh, tractatz-me coma un de vòstres domèstics. '' » El se’n tornèt chas son paire, èra pas enquèra arribat que lo paire lo veguèt, n’aguèt pietat, li correguèt al còl e l’embracèt. Lo filh li diguèt : « ''Mon paire ieu ai pecat còntra lo cièu e còntra vos. Ieu ne merite plus d’èstre apelat vòstre filh, tractatz-me coma un de vòstres domèstics.'' » Mès lo paire diguèt a sos domestics : « ''Portatz viste la pus genta (janta) rauba e abilhatz-lo, metètz-li un anèl al det e de solièrs als pès. Prenètz un vedèl gras e tuatz-lo per minjar e nos regalar. Per tau que mon filh èra mòrt e es ressuscitat : èra perdut e es trobat. '' » E se metèron en fèsta. Lo filh ainat èra al camp dins aquel moment ; quand tornèt e que s’aprochèt de l’ostau, entendèt cantar e dançar. Apelèt un domestic e li demandèt (damandèt) qu’èra aquò. Aqueste li diguèt : « ''Vòstre fraire es tornat e vòstre paire a fach tuar un vedèl gras pel plaser de lo reveire en bona santat.'' » L’ainat se metèt en colèra e vouguèt pas dintrar : lo paire sortiguèt per l’en pregar. Mès el respondèt a son paire : « ''L-i a tantas d’annadas que ieu vos sèrve e que n’ai pas jamai passat vòstres òrdres e vos ne m’avètz pas jamai donat un cabrit per me regalar ambe mos amics. E quand aqueste filh, qu’a dissipat tot son ben ambe de las gusas, es tornat vos avètz fach tuar un vedèl gras ?'' » Mès lo paire li diguèt : « ''Mon filh tu ès totjorn ambe ieu e tot aquò mièu es tièu. Mès se caliá rejoïr e far fèsta ; per tau que ton fraire èra mòrt e es ressuscitat ; èra perdut e es trobat !'' » ==== Version en auvernhat meridional ==== Un òme aviá mas dos garçons. Lo pus joine diguèt a son paire: « ''Lo moment es vengut que siáie mon mèstre e que age d'argent; chal que puesche me n'anar e que vege de país. Partatjatz vòste ben e bailatz-me çò que duve a vèdre.'' » « ''Ò mon garçon,'' » diguèt lo paire, « ''coma voudràs; siás un maissant e saràs punit.'' » E pueissas badèt un tirador, partatgèt son ben e ne’n faguèt dos morsèls. ==== Version velava ==== ... Son garço(n) i responguet : « ''atí dejà tant d'annadas que vos serve e ne vos ai jamai desobeï(t) en rien de ço que m'avètz comandat, e pa(s)mens non m'avètz jamai donat un chabri(t) per me gavar embe mos ami(c)s. Mais (mès?) ta(n)tlhèu que vòste autre garço(n), qu'a manja(t) son bè(n) embe de gaimòndas, es torna(t), avètz tua(t) per z-elh lo vedè(l) gras.'' » Adonc lo paire i diguet : « ''Mon garço(n) ! siás totjorn embe ieu e tot ço qu'ai es vòstre. Me chaliá faire bòna chiera et nos rejogir per çò que vòstre fraire era mòrt e es ressuscitat. Era perdut e z-es tornar trobat...'' » ==== Version brivadesa ==== Diguet bei son paire : « ''dempuei (dampei) tant d'annadas que vos serve e vos ai jamai manca(t), per acò m'avètz jamai dunat/bailat un chabri(t) par me javar bei mos ami(c)s; ma(s) ta(n)tlhèu (taliei) que vòste autre garçu(n), que z'a manja(t) son be(n) bei de filhas, z-ei riba(t), (z-)avètz tina(t) per z-elh un vedelh (vedei) gras.'' » Alòr le paire li diguet : « ''Scautas, mon garçu(n) ! Sè(s) tu(t)jurn bei ie(u), e tu(t) acò/chau (cho) que z-ai z-ei vòstre ; me chaliá be(n) faire festa e l-èsser content quand vòst' fraire z-èra mòrt e z-a torna(t) viaure ; s'èra marri(t) e l'an (am?) torna(t) trobar.'' » ==== Plusors desenats de parlars [[Lengas romanicas|romanics]] ==== https://archive.org/details/paraboledelenfan00favr/page/n13/mode/1up?view=theater&q=auvergnat (parlars auvernhats en gràfia fonetica paginas 4 a 6 e paginas 64 a 67.) == Lexic == {{veire|Lexic auvernhat}} == Bibliografia == * ''Parlar occitan - Auvergne Velay'', Étienne Coudert, IEO 63, 2001. * "Nouveau Dictionnaire Général Français-Auvergnat", Pierre Bonnaud, Nonette, Editions Créer, 1999 * ''L'auvergnat de poche'', Assimil. * ''L'imagier français - auvergnat'', Aedis, 2005. * ''Glossaire de la langue d'oc'', Pierre Malvezin, 1909 (mots de Cantal, e tanben de Roergue e Lemosin) * "La conjugaison vellave", AA.VV., Lo Puei de Velai, Les amis du patois vellave, 1976 * "Grammaire vellave", Augustin-Marie Gérard, Lo Puei de Velai, Imprimerie de l’Avenir, 1925 * "Atlas Linguistique et Ethnographique du Massif Central (ALMC)", Pierre Nayton, París, CNRS, 1957-1963 * "Géographie phonétique de la Haute Loire", Pierre Nayton, Paris, Les Belles Lettres, 1974 [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3334653k] * "Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse" (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse (libre + CD) * ''Dictons occitans, recueillis en Haute-Loire'', Pierre Chapuis, Lo Puei Velai, IEO43, 1979. * ''Dictionnaire de météorologie populaire'', Jean-Philippe Chassany, Maisonneuve et Larose, París, 1989 * ''Proverbes du plateau. Proverbes, dictons et comptines du Plateau Vivarais-Lignon'', Théodore de Felice, Lo Chambon de Linhon, Manier, 1981 * ''Le patois de la zone d'implantation protestante du Nord-Est de la Haute-Loire'', Théodore de Felice, Champion-Slatkine, París-Genèva * ''Le parler occitan d'Yssingeaux (Haute-Loire)'', Jean-Baptiste Martin, Sinjau : Histoire et Patrimoine, 1997 == Ligams extèrnes == * [http://www.marraire.eu/Descubrir/Prononciar.php Prononciacion e fonetica de l'occitan vivaroaupenc de Velai] * [https://web.archive.org/web/20160422060614/http://www.recits-occitan.com/recits.html ''contes, legendas e relats auvernhats amb àudio''] * [https://m.youtube.com/channel/UCN95NGK-cSIvCfNMZ4gPm2w ''Puta de mòrt'' enregistraments àudio autentics en auvernhat] * [http://www.deezer.com/album/7938372 ''Poèmes d'Auvergne'' d'Arsèni Vermenosa dits per Alphonse Establie a Deezer (fons de la Bibliothèque Nationale de France http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k8820354p.r=dialecte.langFR)] * [http://www.marraire.eu/Descubrir/Prononciar.php Sit dedicat a la cultura occitana en Velai e Vivarés] * [http://bartavel.com/tresor/ ''Trésor des parlers occitans du Velay oriental et du Sud-Forez (Yssingelais, Fay, pays de Bas, plateau de St Bonnet-le-Château, Firminy, sud-Pilat)'', Jean-Yves Rideau] * [http://ieoparis.free.fr/delo/Fran%E7ois%20MALVAL%20-%20%C9tude%20des%20dialectes%20romans%20ou%20patois%20de%20la%20Basse-Auvergne.pdf François Malval. ''Étude des dialectes romans ou patois de la Basse-Auvergne''. Vigot, 1877] * [http://archive.org/stream/lespatoisdelabas00doniuoft/lespatoisdelabas00doniuoft_djvu.txt Henry Doniol. ''Les patois de la Basse Auvergne; leur grammaire et leur littérature''. 1877] * [https://archive.org/details/auvergnegrammaire Régis Michalias. ''Essai de grammarie auvergnate - Éléments abrégés de grammaire auvergnate - Dialecte des environs d'Ambert (Puy-de-Dome)''. Imp. J. Migeon, Ambert, 1906] *[http://www.marraire.eu/Segolena/Segolena.php ''Le parler roman, le patois de Sainte-Sigolène'', Didier Grange, 2014] * [https://groups.google.com/forum/m/#!msg/info-doc/7Tpci-_KLUo/6n56zvirkCkJ Vocabulari auvernhat - francés de Francés de Murat] * [https://books.google.fr/books?id=KUQvAAAAMAAJ&pg=PA373&lpg=PA373&dq=%22meitad%C3%A0%22&source=bl&ots=Ba7tUOBxlj&sig=h6aZREK7UOa_TCtbF4EtYGK6iQE&hl=ca&sa=X&ved=0ahUKEwjHuvSX2q3SAhVBLsAKHSvhA8IQ6AEIGzAA#v=onepage&q=%22labouderie%22&f=false ''Vocabulaire du patois usité sur la rive gauche de l'Allagnon, depuis Murat jusqu'à Molompise'' (''Vocabulaire du patois de Haute-Auvergne, canton de Murat''), Abat Labouderie] * [http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011326444908ALg9q5 ''La parabole de l'enfant prodigue en patois d'Aurillac''] * [https://web.archive.org/web/20160305003316/http://viewer.cg15.mnesys.fr/accounts/mnesys_ad15/datas/medias/Serie_NUM/Sous-serie_21_NUM/AD015_21_NUM_37_00001.pdf ''Toponymie occitane du Cantal, Jean Delmas] * [https://web.archive.org/web/20160304235623/http://vas-nosautres.fr/index.html Associacion ''Va(r)s nosautres'' que promòu l'occitan de Velai] * [http://books.google.fr/books?id=jlFnmgzMVEUC&pg=PA459&lpg=PA459&dq=empaitar+empachar&source=bl&ots=ad9ka3RwyF&sig=nqrXJON9-Tas-POCi85eZ5KVH1s&hl=ca&sa=X&ei=EnX2UuLlI6yl0wWnx4DACw&redir_esc=y Dictionnaire d'ancien occitan Auvergnat: Mauriacois et Sanflorain (1340-1540), Philippe Olivier] * [http://www.poulouzat.fr/herbier/occitanite Lexic botanic occitan-francés extrach del diccionari del nord-occitan d'Ives Lavalada] * [http://occitanica.eu/omeka/items/show/3460 Ensag de glossari botanic auvernhat, Loís Delhostal, Revista Oc - Revista Bimestrala de la Renaissença dels Païses d'Oc, an VIIIn, n°8-9, setembre-decembre 1932, pp. 294-308] * [https://web.archive.org/web/20160304220453/http://macarel.net/files/parlem/Parlem_1-009.pdf Noms de l'auselalha mai comuna en auvernhat, revista ''Parlem'' num. 9] * [http://www.eauvergnat.fr/mots-en-rapport-avec-leau-en-patois-auvernha Lexic de l'aiga en occitan auvernhat] * [http://www.regardsetviedauvergne.fr/2012/09/petit-abecedaire-du-langage-auvergnat.html Petit Abécédaire du langage Auvergnat] * [http://issuu.com/ieoparis/docs/name161684 Glossaire de mots particuliers du dialecte d'oc de la commune d'Albert (Puy-de- Dôme). RPh 26 (1912)] * [https://web.archive.org/web/20160418214844/http://ieoparis.free.fr/delo/Jules%20Gabriel%20DE%20VINOLS,%20Vocabulaires%20patois%20vellavien-fran%E7ais%20et%20fran%E7ais-patois%20vellavien.pdf Vocabulaires Patois Vellavien - Français et Français - Patois Vellavien, Jules Gabriel De Vinyols, Lo Puei de Velai, 1891] *[https://books.google.fr/books?id=nFNJAAAAMAAJ&pg=PA361#v=onepage&q&f=false Lexic francés - velaienc/nalt-auvernhat de [[Frederic-Guilhèm Deribier de Cheissac]] ] * [http://books.google.fr/books?id=ahXGWRq83bIC&pg=PA2&lpg=PA13&ots=tEVw0B0f5V&focus=viewport&dq=dialecte+Livradois&hl=fr&output=html_text Glossaire de mots particuliers du dialecte d'oc de la commune D'ambert, Collectif, Régis Michalias, in Revue de filologie (sic) française] * [http://www.hachettebnf.fr/sites/default/files/contenus_complementaires/extraits/2499633220_0.pdf Faune populaire de la France, les mammifères sauvages, Eugène Rolland, Maisonneuve et compagnie, 1877] * [https://web.archive.org/web/20151127205624/http://projects.chass.utoronto.ca/langueXIX/mege/ Souvenirs de la langue d'Auvergne, Francisque Mège, 1861] * [http://books.google.fr/books?id=gUNAnIddMnAC&pg=PA76&lpg=PA76&dq=%22a+costat+de%22&source=bl&ots=LqK9OJDTZH&sig=Wr_LxJgxYl-g5vQfLUCI4LUlozs&hl=fr&sa=X&ei=lmRkVNajBoXnap2_gPgM&ved=0CBcQ6AEwATgK#v=onepage&q=%22a%20costat%20de%22&f=false ''Contes, comptines et légendes d'Auvergne'', Daniel Brugès] * [https://books.google.ga/books?id=n6IIAQAAIAAJ&pg=PA36&lpg=PA36&dq=%22entruey+a%22&source=bl&ots=5htCWzkQcj&sig=ACfU3U1PItdzckkWY_RNIhaue-D7JQo39g&hl=ca&sa=X&ved=2ahUKEwitwt3E_5zqAhWNN8AKHcGlB6UQ6AEwAHoECAYQAQ#v=onepage&q&f=false Tèxtes en auvernhat ancian, ''Sentence de Guillaume d'Achillosas, bailli des montagnes d'Auverge, entre...'', Guillaume d'Achillosas] * [https://www.marraire.eu/Descubrir/LexAuv.php ''Lexique occitan auvergnat'' de Marraire.com] * [https://www.scribd.com/document/773179921/Dictionnaire-General-Puydomois-1 Diccionari de l'auvernhat de Puèi de Doma] == Vejatz tanben == * [[Occitan]] ** [[Creissent]] * [[Lingüistica]] ** [[Dialectologia]] {{Portal Auvèrnhe}} [[Categoria:Dialècte occitan]] [[Categoria:Lenga de França]] [[Categoria:Auvèrnhe (Occitània)]] 5ccc9z47vqc2jhes43oujms9bayc4h6 2499879 2499878 2026-05-08T10:21:44Z Poiuytrell 61256 2499879 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Lenga|en occitan=Auvernhat|lenga=Auvernhat, Auvernhàs|país=[[França]]|regions=[[Auvèrnhe]]|fam1=[[Lengas indoeuropèas]]|fam2=[[Lengas italicas]]|fam3=[[Lengas romanicas]]|fam4=[[Occitanoromanic|Lengas occitanoromanicas]]|fam5=[[Occitan]]|fam6=[[Nòrdoccitan]]|iso-2=oci|iso-1=oc|glottolog=auve1239|escritura=[[Alfabet latin]]|imatge=Auvergnat_(occitan).png}}[[Fichièr:Definicions de l'auvernhat.png|thumb|right|300px|Definicions de l'auvernhat.<br />Silon P. Bonnaud, entre las linhas roge e iranja.<br />Silon R. Teulat, entre las linhas roge e vard (emai los puntejats).<br />Silon J. Roux, extension au Sud jusqu'a la linha varda continua.]] [[Imatge:Aire géographique de l'auvergnat d'après Pierre Bonnaud.gif|vinheta]] [[Fichièr:Dialectrometria de l'occitan.png|thumb|right|200px|Variacion dialectrometrica de l'occitan silon Hans Goebl : l'auvernhat es associat a 'na part dau vivaroaupenc (partida en jaune viu au nòrd e nòrd-èst)]] L''''auvernhat''' o '''auvernhàs''' (ancianament ''alvernhatz'') es le dialècte [[occitan]] parlat dins la majura part d'[[Auvèrnhe]] (fòra vèrs [[Orlhac]]), dins la majura part de [[Velai]] (levat vèrs [[Sinjau]]) e dins la mitat sud dau [[Borbonés]], 'quo-es dire le departament entèir dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e 'na part dau [[Cantal|Cantau]], dau [[Naut Léger]], d'[[Alièr|Alèir]] e de [[Cruesa]] (petita partida entre [[Bòrt]] e [[Ausança]], [[Aubuçon]], [[Aiun]], [[La Saunièra]], [[Sent Laurenç]] e 'na partida dau terme d’[[Ajain]] situada au sud de la RN 145). L'apartenença d'[[Ussèl]] a un o l'autre domeni es contestada<ref>A Lanly, ''Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel''</ref>. 'Quo-es un parlar [[nòrd-occitan]], particularament evoluït sobre le plan fonetic dins sas varietats dau nòrd (le nòrd-auvernhat); segon le lingüista [[Albèrt Dauzat]] las innovacions foneticas e las innovacions lexicalas son franc pus nombrosas dins le [[Massís Central]], estent los parlars auvernhats mai diferenciats entre ilhs que le [[lemosin]]. Pasmens l'auvernhat ten per le còp de recors expressius dreit conservators dins le lexic e la morfosintaxi. == Caracteristicas foneticas == ===Quauquas caracteristicas foneticas de l'auvernhat=== {{veire|Velaiés (sosdialècte)}} * [[Palatalizacion]] de las consonantas davant ''i'' e ''u:'' ''libre'' [ˈljibʁə]/[ˈjibʁə], ''nus'' [ɲy]. Aquela palatizacion mena a de realizacions variablas segon los luòcs. * Lo diftòng "au" en posicion atòna baila [u(w)] vèrs lo mèijorn e [œ] vèrs la bisa (= lo nòrd) * Lo diftòng "ai" en posicion atòna baila [ej] o [ij] * Lo digraf ''òl'' se vocaliza en ''òu'' mas en los parlars de l’èst de Velai se consèrva la L: sal, mal, Sant Pal, Monistròl * Los grops "qu" e "cu" se pronóncian [tʝ]/[t͡ʃ] * "an"/anh en posicion tonica se pronóncia [ɔ] o [o]/[ɔɲ] * "gl" se pronóncia [ʎ]/[j], "la glèisa"; [la.'ʎɛjzɔ] * "gu" abotís a [dʝ]/[d͡ʒ] * "lh" prononciat fins al sègle XIX coma [ʎ], es en cors de despalatizacion, particularament a la fin delhs mots (probablement per influéncia delh francés), e se simplifica en [j] : ''La palha'' ([la.ˈpajɔ]). * La "s" davant "i" e "u" abotís a [ʃ] * Lo grop "ch" abotís a [t͡s]/[t͡ʃ]/[ʃ] * Lo grop "(u)òc" abotís a [io] a l'est e [eu] a l'oest: (en)luòc/(en)luec, fuòc/fuec, buòu/bueu. * Prononciacion de la "j" coma [d͡z]/[d͡ʒ]/[ʒ] * Prononciacion dau diftòng "eu" coma [ju]/[jy] * Prononciacion de l'"l" intervocalica coma [x] vèrs lo [[Chantau]], [v] dins una granda partida dau oèst Puèi de Doma e [ɡ]/[w] dins de petitas zònas ([ɡ] vès [[Entoenh]] e [[Solanhat]], [w] a l'entorn de [[Champelhs]]) * Conservacion de la O badada dins de mots coma: "fònt", "lòng", "fòlh" * Chasuda de las A inicialas: "'massar" (amassar, culhir), "'parar" (aparar, gardar). * Lo sufixe vengut dau latin 'arius' baila -IÈR, -ÈIR, -IÈIR, -ÈR. Per exemple en Naut Leire s'emplega -IÈR en la meitat sud e -ÈIR dins la partida nòrd. Au femenin se trapa -ÈIRA (en oposicion fonetica embei le masculin -ÈIR), -ÈIRA (en progrès recent), -IÈIRA. Dins una partida dau Bas Auvèrnhe, lo singular ÈIR baila au plural ÈIRS (mantenença dau cas en -s de la lenga medievala). * Dins una partida de la Nauta Auvèrnha se pronóncia lo V coma B, com en Gasconha e dins una partida dau Lengadòc, contràriament au bas-auvernhat, au Velai e lo gevaudanés que dison lo V coma en francés o en italian. * Las vocalas badadas E, I, O dau latin tardiu son diftongadas de dos biais segon los endreits : ''cuèch'' o ''cueit... ===Quauquas caracteristicas foneticas e autras daus parlars nòrd-auvernhats=== * "cl" baila [kj]/[çj] o [klj]; ''Clarmont'' [kjaʁˈmuŋ] o [kljaʁˈmuŋ] (coma en limousin e cisalpin) * "er(erre)/ern" baila [aʁ/jaʁ]; "ivèrn" [i'vjaʁ], "fèr/fèrre" ['fjaʁ], "Auvèrnha" [ø'vjaʁɲɔ] * Chasuda de la ''s'' intervocalica vèrs Sinjau; "la chamisa" [la.t͡sa'mjɔ] * Chasuda de la ''d'' intervocalica vèrs Sinjau; "z-es arribaa" (''es arribada'') * "-és" baila [ɛj] o [ij] ; "le Barbonés" [lə.baʁbu'nij], en posicion post-tonica ven pus simplament [e] o [i] (per exemple dins un plurau masculin, [luz ͜ˈɔme/luz ͜ˈɔmi]). * Le grop ''es'' au començament d'un mot se pronóncia en generau [ɛj] o [i] coma per exemple dins ''escòla'' que baila [ɛjˈkɔlɔ], o ''estrangèir'' que baila [ɛjtʁãˈd͡zɛj]. Per contra ven [s] dins los mots sabruts, coma per exemple: ''espòrt'' que bailará [ˈspɔʁ], ''estacion'' [staˈʃu] o enquèra ''estilò'' [stjiˈlo]. * D'autras caracteristicas son comunas embei d'autres parlars nòrd-occitans: * Palatalizacion daus grops ''ca'' e ''ga'' vèrs ''cha'' e ''ja/ia'': ''le jau chanta'' (per ''lo gal canta'') mas non pas sistematicament: òm ditz "la capitala", "l'escuròu", "lecar", etc. dins tota Auvèrnha. Una partida d'aquesta conservacion de la C es d'importacion de l'occitan mai au sud: "boscatier", "cercar", "tocar" (mas "tochar": agulhonar lo bestial), "traucar". Ansin segon los parlars se ditz "chaminar" o "caminar", "lechar" o "lecar", "c(h)erchar" o "cercar". Quasi tota l'Auvèrnha ditz "cavar, escala, gafar, la causa" quand lo [[lemosin]] ditz "chavar, eschala, jafar, la chausa". La plus granda partida de l'Auvernha ditz "l'agaça" e non pas "l'ajaça", forma lemosina. Aquesta conservacion o non de la C o G + vocala n'es pas unifòrma d'en pertot, servís a distinguir de mots, a bailar de senses particulars: "le chamin" e "le caminòu". * Chasuda de las consonantas finalas : ''Z-a chantat'' amb la ''-t'' finala muda. * Utilizacion de la Z eufonica davant vocala: ''Z-ai pas solaçat bei te'' (per 'Ai pas charrat amb tu'). * Manten de l'òrdre ancian daus pronoms combinats : ''La nos faràs mancar'' ('Nos la faràs mancar'). == Articles == L'article masculin ''lo'' ja al sègle XX èra en via de substitucion per ''le'', coma en [[vivaroaupenc|vivaroaupin]], benlèu per influéncia de l'[[arpitan]] e de dialèctes francés. == Los numeraus == === Los numeraus cardinaus === <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> '''0''' : zerò<br/> '''1''' : un<br/> '''2''' : dos<br/> '''3''' : tres<br/> '''4''' : quatre<br/> '''5''' : cinc<br/> '''6''' : seis<br/> '''7''' : sete<br/> '''8''' : eut/ueit<br/> '''9''' : nòu<br/> '''10''' : detz<br/> '''11''' : ònze<br/> '''12''' : dotze<br/> '''13''' : tretze<br/> '''14''' : quatòrze<br/> '''15''' : quinze<br/> '''16''' : setze<br/> '''17''' : detz-a-sete<br/> '''18''' : detz-a-eut/detz-a-ueit<br/> '''19''' : detz-a-nòu<br/> '''20''' : vint<br/> '''30''' : trenta<br/> '''40''' : quaranta<br/> '''50''' : cinquanta<br/> '''60''' : seissanta<br/> '''70''' : seissanta-detz (setanta)<br/> '''80''' : quatre-vint (eutanta/ueitanta)<br/> '''90''' : quatre-vint-detz (novanta)<br/> '''100''' : cent<br/> '''200''' : dos cents<br/> '''300''' : tres cents<br/> '''1 000''' : mila<br/> '''1 000 000''' : un milion<br/> '''1 000 000 000''' : un miliard<br/> </div> Los numeraus cardinaus son invariables : * en genre, levat : '''un'''/'''una''' ; '''dos'''/'''doas'''<ref>Régis Michalaas, ''Essai de grammaire auvergnate'', Embèrt, Imprimerie J. Migeon, 1907, p. 48.</ref>. * en nombre, levat : '''cent'''/'''cents''' ; '''milion'''/'''milions''' ; '''miliard'''/'''miliards'''. == Pronoms == Com en [[lemosin (dialècte)|lemosin]], lo pronom masculin de tresena persona ''el'' es remplaçat per ''se'', mas sonque coma sistèma de preposicion: * ''Ieu parle per se'' (Ieu parli per el) e coma atribut: * ''Qu'es se'' (Qu'es el) * ''Que èra se'' (Qu'èra el) Ara, al feminin e al plural dels dos genres, non s'emplega ''se'', e atal non se ditz pas que ''per ela'' o ''per els/eus'' e non pas: *"per se". == Advèrbis == L'advèrbi ''dengun'' [den'gy] es exclusivament reservat alhs òmes; per designar une femna, se fau servir de ''ges'' o ''ges de'' [gis] : ''Vòle ges d’elhas'' [iła] (non vòli cap d'elas) ; ''N'ai ges vegut'' (non n’ai vist cap/deguna). == Adjectius possessius == * '''lo mèu''', '''la mèuna''' (Bassa Auvernha). * '''lo mièu(ne)''', '''lo miá(ne)''' [myone] (analogia ambe'l femenin); '''la miá(na)/mieuna''' [myono] (Nalta Auvernha). * '''lo tèu''', '''la tèuna''' (Bassa Auvernha). * '''lo tièu(ne)''', '''lo tiá(ne)''' [tyone]; '''la tiá(na)/tieuna''' [tyono] (Nalta Auvernha). * '''lo sèu''', '''la sèuna''' (Bassa Auvernha). * '''lo sièu(ne)''', '''lo siá(ne)''' [syone]; '''la siá(na)/sieuna''' [syono] (Nalta Auvernha). * '''lo nòstre''', '''la nòstra''' * '''lo vòstre''', '''la vòstra''' * '''lo lhor/sieune''', '''la lhor/sieune-siána'''. Tanben s'utiliza ''mon/ma, ton/ta, son/sa, nòstre/nòstra, vòstre/vòstra, lor... (mon [mon], mos [mo]) == Plurals dels noms o adjectius acabats per -ç, -s, -tz == Son invariables al plural: ex. ''lo solaç''> ''los solaç'', levat dins l'extrem Sud de [[Velai]] ont apareisson qualques plurals sensibles: ''solaces'', ''croses'', ''fuses'' == Formas verbalas == === Present d'indicatiu === La primièra persona del vèrbe ''faire'' es ''fauc'' [fuòk] La primièra persona del vèrbe ''dire'' es ''dic'' o ''disi'' La primièra persona del plural es en -AM: nos. fasam (faire), volam (voler), avam (aver) levat en [[Velai]] e [[Gavaudan]]. * conjugason classica/literària: ''parlan [parlon], disen, sem'' * conjugason cantaliana: "parlan [parlan], disan [dison], sòm" === Imperfach d'indicatiu === ''èsser'' * conjugacion classica/literària: ''èri/ère, ères, èra, eram, eratz, èron'' * conjugacion correnta: ''èri/ère, saiás, èra, saiam, saiatz, saion'' === Passat simple cort === *''seguet'' per 'foguèt' === Passat simple cort === Coma dins la lenga classica, en Bas-Auvèrnhe, e dins las [[Cevenas]] s'emplèga la forma corta del passat simple: ''trabalhèm'', ''susèm'' = ''trabalhèrem, ''susèrem''. === Presents d'indicatiu === * Ved [vet] : vei (el/ela, Veire) * Cred [cret] : crei (el/ela, Creire) * Som (nosautres, Èsser) * Am (nosautres, Aver) * Vase (ieu), Vam (nosautres) (Anar), vatz (vosautres, Anar) === Presents de subjontiu === Pueschas, pueschatz: pòscas, poscatz<br/> Vuelhas, vuelhatz: vòlgas, volgatz === Imperfachs de subjontiu === ''èsser'' * ''fosson/foguèsson'' === Condicionals === *Moiriá [mejri' o] : moririái *Muèrt, mòrt [mwòrt] : mòrt === EN + vèrbe en infinitiu === ''en + vèrbe inf.'' = en + vèrbe en gerondiu ex. ''En menar per la vila'' : mentre que menava vèrs la vila === Participis passats irregulars especials === *aduire: aduit, -ta *chaudre: chaugut, -da *chaubre: chauput, -uda *dòure (se) : dougut, -uda *escriure: escriut, -uda *faler: faugut, -uda *móuzer: mouzut, -uda *paréisser: pareissut / paregut, -uda (egalament conéisser, nàisser, téisser e tots los vèrbs en -éisser, -àisser) *plànger / plànjer: planjut, -uda (egalament tots los vèrbs en -ànger, -énger e -ónger) *plòure / plueure: pluegut, -da *podre / poire: *prene / prendre: pres, preSSa *saubre: saubut, -uda *vaudre / valer: vaugut / vagut, uda *veire: vist, -a / vegut, -uda *viure: viscut / viugut, -uda *vodre: vougut, -uda === Acòrd del participi passat === En occitan, de manèira generala, l’acòrd del participi amb lo subjècte se fa, quin que siá l’auxiliar, en emplegant los dos auxiliars 'aver' e 'èsser' e lors atribucions. Certans vèrbs se conjugan amb 'aver' e d’autres amb 'èsser', d’autres encara amb l’un o l’autre auxiliar: "eriam partits d’ora", "auràs montat" o "seràs montat", "ai tombat" o "s(i)ei tombat". L’auvernhat estend totalament aquesta facultat a totes los vèrbs: "ai morit" ou "sei mòrt", "mas sòrs son naissidas" o "mas sòrs an naissidas", "aviá sortit" o "èra sortit", "fuguèssem dormit" o "aguèssem dormit", "la pòrta a badada" (s'es obèrta sola, semanticament diferent de "la pòrta es badada", que significa estat o que quauqu'un l'a obèrta, votz passiva). Amb lo vèrb 'èsser' tanben s'aplica aquesta dobla possibilitat: "s(i)ei estat" o "ai estat". == Interrogacion == ''Da que 'cò z-es 'cò?'' (Qu'es acò?) == Idiomatismes == Dins una frasa interrogativa, o qu'exprimís la suspresa, la curiositat, etc., l'auvernhat permet d'emplegar lo futur allòc del present de l’indicatiu: * ''Tè! De qué farà ora ?'' ('Tè! Qué fa ara ?') * ''De qué diretz ora ?'' ('Qué disètz?') === Expression de l'ora === Com en [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] e [[Gascon (dialècte)|gascon]] seguís siá lo sistèma meridional de la Romània: ''Son las tres'', ''Son las dotze''<ref>https://archive.org/details/gographiephon00dauzuoft/page/39/mode/1up?view=theater p. 43</ref>, ''sobre le còp de las v-onze dau ser''<ref>[[Francés Cognéras]] https://web.archive.org/web/20160304220117/http://macarel.net/files/parlem/Parlem_2-077.pdf</ref>, mas tanben ''Es las detz''<ref>http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011338278715bvBPte</ref><ref>https://biblio.cieldoc.com/libre/integral/libr0960.pdf</ref>, siá lo sistèma general occitan: ''Es una ora'', ''Son cinc oras e detz'', siá un sistèma intermediari: ''A l'entorn de las sèt oras'', ''Vèrs las uèit oras'', ''Es sobre mèidia'', ''Es las dètz e quauque quicòm'' (venon de sonar), ''Es las dètz e tant'' (passadas de plusors minutas), ''Es las dètz e quicòm'' (passadas de paucas minutas. Tanben se ditz en la rèsta de l'occitan), ''Quand las tres oras sonèran''. De notar: ''Las dòtze de jorn'' e ''Las dotze de nuèch''. Per las fraccions d’òra: *''Tres oras (e) un quart'' *''La mèja de v-onze'' o ''Onze oras e mèija'' *''Es la demèg/dem(i)èia de mèidia'' (onze oras e mièja) *''Los tres quarts de/sobre mèidia'' (onze oras e tres quarts) Per indicar lo nombre de las minutas (mendre que la mièja) necessàrias al complement de l'ora, s'emplega ''manca'' o ''se manca'' e lo nom de las minutas: *''Son seis oras manca sèt'' *''Se manca vint/vient (minutas) de las dètz'' (es dètz oras manca vint) *''Es las dètz manca/nens un quart'' o ''S'en manca un quart de las dètz'' *''Lo tres quarts de las doas manca dos'' (14h43) Per demandar l'òra: ''Quina ora co-es?'', ''Quau ora ei 'cò?'', ''Quanha ora z-es ?'', ''Quant es d'oras ?'', ''Quant es?'' (rèsta de l'occitan: ''Quala/quau/quina ora/òras es?'', ''Quanta ora/òra es?'', ''Quantas oras/òras son?'', ''Quant es d'ora(s)/òra(s) ?'', ''Quant son d’oras/òras?'') ''Per quau ora?'' : per quina ora? ''Quora ei 'cò?'' : quand es? Per mai d'entressenhas, la gramatica de Piare Bonaud, pag. 89<ref>https://archive.org/details/grammaire-bonnaud/page/89/mode/1up?view=theater&mibextid=xfxF2i</ref>. == Comparason de las nòrmas == En auvernhat, doas nòrmas se fan concurréncia: la [[nòrma classica]] e la [[nòrma bonaudiana]]. <center> {| class="wikitable" celpadding="4" align="center" |- ! colspan="2"| Comparason entre las doas nòrmas existentas en occitan auvernhat (extrait de la Declaracion Universala daus Dreits Umans) <small>Un tablèu mai complet de totas la nòrmas de l'occitan se pòt trobar a l'article [[occitan#Grafia|occitan]].</small> |- ! [[Nòrma classica]] ! [[Nòrma bonaudiana]] |- |style="background: #f9f9f9; "|Totas las personas naisson liuras e parieras per dignessa/dignitat e mai dreit. Son charjadas de rason e de consciéncia e lhor chau/fau agir entremèi 'l(h)as amb un eime/esperit de frairessa. |style="background: #f9f9f9; "|Ta la proussouna neisson lieura moé parira pà dïnessà mai dret. Son charjada de razou moé de cousiensà mai lhu fau arjî entremeî lha bei n'eime de freiressà. (Touta la persouna naisson lieura e egala en dïnetàt e en dreit. Soun doutada de razou e de cousiensà e lour chau ajî entre ela am en esprî de freiressà.) |} </center> == Variacion intèrna == [[Fichièr:Delimitacion de l'auvernhat.png|thumb|right|400px|Quauques isoglòssas utilizadas per la delimitacion de l'auvernhat:<br />Variacion intèrna: '''1''' auvernhat bas '''2''' auvernhat mejan segon Bonaud '''2a''' sud auvernhat segon Bonaud '''2+2a''' naut auvernhat<br />Abreviacions: '''fr''' francés '''frp''' francoprovençal '''lg''' lengadocian '''lm''' lemosin '''m''' marchés '''va''' vivaroaupenc]] Aquesta classificacion dels sosdialèctes de l'auvernhat es la de [[Joan-Francés Blanc]]. D'autras classificacions son possiblas. === Sosdialèctes meridionals === * [[Orlhagués (sosdialècte)|orlhagués (carladesenc)]], sovent classat coma [[lengadocian]] * [[Mauriagués (sosdialècte)|mauriagués]] * [[velaiés (sosdialècte)|velaiés]] * [[Santfloran (sosdialècte)|santfloran]] (santflorenc?) === Sosdialèctes mejans === * [[Brivadés (sosdialècte)|brivadés]] * ... === Sosdialèctes septentrionals === * ... == Parabòla de l'enfant prodig == ==== Version en [[Orlhagués (sosdialècte)|orlhagués]] ==== Un òme aviá dos filhs. Lo pus jove li diguèt : « ''Mon paire donatz-me la part de que me deu revenir'' » ; lo paire lor partetgèt lo ben ; e pauc de jorns après quand aguèt tot assemblat, lo pus jove partiguèt per anar dins un país eloanhat e l-i dissipèt son ben, en vivent dins la desbaucha. Quand aguèt tot acabat, una granda famina s’elevèt dins aquel país e el se trobèt dins la misèra. El prenguèt donc lo partit de se mèstre al servici d’un borgés d’aquel país que l’envoièt a sa campanha per gardar les pòrcs. El auriá vougut ramplir son ventre de las gatas que manjavan les pòrcs e degun n’i-n donava. Alèra el se diguèt en gu-el mèma que « ''de domestics dins l’ostau de mon paire aun abondància de pan e ieu mòre aicí de fam. E ben ieu tornarai chas mon paire e li dirai : Mon paire ieu ai pecat còntra lo cièu e còntra vos. Ieu ne merite plus d’èstre apelat vòstre filh, tractatz-me coma un de vòstres domèstics. '' » El se’n tornèt chas son paire, èra pas enquèra arribat que lo paire lo veguèt, n’aguèt pietat, li correguèt al còl e l’embracèt. Lo filh li diguèt : « ''Mon paire ieu ai pecat còntra lo cièu e còntra vos. Ieu ne merite plus d’èstre apelat vòstre filh, tractatz-me coma un de vòstres domèstics.'' » Mès lo paire diguèt a sos domestics : « ''Portatz viste la pus genta (janta) rauba e abilhatz-lo, metètz-li un anèl al det e de solièrs als pès. Prenètz un vedèl gras e tuatz-lo per minjar e nos regalar. Per tau que mon filh èra mòrt e es ressuscitat : èra perdut e es trobat. '' » E se metèron en fèsta. Lo filh ainat èra al camp dins aquel moment ; quand tornèt e que s’aprochèt de l’ostau, entendèt cantar e dançar. Apelèt un domestic e li demandèt (damandèt) qu’èra aquò. Aqueste li diguèt : « ''Vòstre fraire es tornat e vòstre paire a fach tuar un vedèl gras pel plaser de lo reveire en bona santat.'' » L’ainat se metèt en colèra e vouguèt pas dintrar : lo paire sortiguèt per l’en pregar. Mès el respondèt a son paire : « ''L-i a tantas d’annadas que ieu vos sèrve e que n’ai pas jamai passat vòstres òrdres e vos ne m’avètz pas jamai donat un cabrit per me regalar ambe mos amics. E quand aqueste filh, qu’a dissipat tot son ben ambe de las gusas, es tornat vos avètz fach tuar un vedèl gras ?'' » Mès lo paire li diguèt : « ''Mon filh tu ès totjorn ambe ieu e tot aquò mièu es tièu. Mès se caliá rejoïr e far fèsta ; per tau que ton fraire èra mòrt e es ressuscitat ; èra perdut e es trobat !'' » ==== Version en auvernhat meridional ==== Un òme aviá mas dos garçons. Lo pus joine diguèt a son paire: « ''Lo moment es vengut que siáie mon mèstre e que age d'argent; chal que puesche me n'anar e que vege de país. Partatjatz vòste ben e bailatz-me çò que duve a vèdre.'' » « ''Ò mon garçon,'' » diguèt lo paire, « ''coma voudràs; siás un maissant e saràs punit.'' » E pueissas badèt un tirador, partatgèt son ben e ne’n faguèt dos morsèls. ==== Version velava ==== ... Son garço(n) i responguet : « ''atí dejà tant d'annadas que vos serve e ne vos ai jamai desobeï(t) en rien de ço que m'avètz comandat, e pa(s)mens non m'avètz jamai donat un chabri(t) per me gavar embe mos ami(c)s. Mais (mès?) ta(n)tlhèu que vòste autre garço(n), qu'a manja(t) son bè(n) embe de gaimòndas, es torna(t), avètz tua(t) per z-elh lo vedè(l) gras.'' » Adonc lo paire i diguet : « ''Mon garço(n) ! siás totjorn embe ieu e tot ço qu'ai es vòstre. Me chaliá faire bòna chiera et nos rejogir per çò que vòstre fraire era mòrt e es ressuscitat. Era perdut e z-es tornar trobat...'' » ==== Version brivadesa ==== Diguet bei son paire : « ''dempuei (dampei) tant d'annadas que vos serve e vos ai jamai manca(t), per acò m'avètz jamai dunat/bailat un chabri(t) par me javar bei mos ami(c)s; ma(s) ta(n)tlhèu (taliei) que vòste autre garçu(n), que z'a manja(t) son be(n) bei de filhas, z-ei riba(t), (z-)avètz tina(t) per z-elh un vedelh (vedei) gras.'' » Alòr le paire li diguet : « ''Scautas, mon garçu(n) ! Sè(s) tu(t)jurn bei ie(u), e tu(t) acò/chau (cho) que z-ai z-ei vòstre ; me chaliá be(n) faire festa e l-èsser content quand vòst' fraire z-èra mòrt e z-a torna(t) viaure ; s'èra marri(t) e l'an (am?) torna(t) trobar.'' » ==== Plusors desenats de parlars [[Lengas romanicas|romanics]] ==== https://archive.org/details/paraboledelenfan00favr/page/n13/mode/1up?view=theater&q=auvergnat (parlars auvernhats en gràfia fonetica paginas 4 a 6 e paginas 64 a 67.) == Lexic == {{veire|Lexic auvernhat}} == Bibliografia == * ''Parlar occitan - Auvergne Velay'', Étienne Coudert, IEO 63, 2001. * "Nouveau Dictionnaire Général Français-Auvergnat", Pierre Bonnaud, Nonette, Editions Créer, 1999 * ''L'auvergnat de poche'', Assimil. * ''L'imagier français - auvergnat'', Aedis, 2005. * ''Glossaire de la langue d'oc'', Pierre Malvezin, 1909 (mots de Cantal, e tanben de Roergue e Lemosin) * "La conjugaison vellave", AA.VV., Lo Puei de Velai, Les amis du patois vellave, 1976 * "Grammaire vellave", Augustin-Marie Gérard, Lo Puei de Velai, Imprimerie de l’Avenir, 1925 * "Atlas Linguistique et Ethnographique du Massif Central (ALMC)", Pierre Nayton, París, CNRS, 1957-1963 * "Géographie phonétique de la Haute Loire", Pierre Nayton, Paris, Les Belles Lettres, 1974 [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3334653k] * "Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse" (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse (libre + CD) * ''Dictons occitans, recueillis en Haute-Loire'', Pierre Chapuis, Lo Puei Velai, IEO43, 1979. * ''Dictionnaire de météorologie populaire'', Jean-Philippe Chassany, Maisonneuve et Larose, París, 1989 * ''Proverbes du plateau. Proverbes, dictons et comptines du Plateau Vivarais-Lignon'', Théodore de Felice, Lo Chambon de Linhon, Manier, 1981 * ''Le patois de la zone d'implantation protestante du Nord-Est de la Haute-Loire'', Théodore de Felice, Champion-Slatkine, París-Genèva * ''Le parler occitan d'Yssingeaux (Haute-Loire)'', Jean-Baptiste Martin, Sinjau : Histoire et Patrimoine, 1997 == Ligams extèrnes == * [http://www.marraire.eu/Descubrir/Prononciar.php Prononciacion e fonetica de l'occitan vivaroaupenc de Velai] * [https://web.archive.org/web/20160422060614/http://www.recits-occitan.com/recits.html ''contes, legendas e relats auvernhats amb àudio''] * [https://m.youtube.com/channel/UCN95NGK-cSIvCfNMZ4gPm2w ''Puta de mòrt'' enregistraments àudio autentics en auvernhat] * [http://www.deezer.com/album/7938372 ''Poèmes d'Auvergne'' d'Arsèni Vermenosa dits per Alphonse Establie a Deezer (fons de la Bibliothèque Nationale de France http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k8820354p.r=dialecte.langFR)] * [http://www.marraire.eu/Descubrir/Prononciar.php Sit dedicat a la cultura occitana en Velai e Vivarés] * [http://bartavel.com/tresor/ ''Trésor des parlers occitans du Velay oriental et du Sud-Forez (Yssingelais, Fay, pays de Bas, plateau de St Bonnet-le-Château, Firminy, sud-Pilat)'', Jean-Yves Rideau] * [http://ieoparis.free.fr/delo/Fran%E7ois%20MALVAL%20-%20%C9tude%20des%20dialectes%20romans%20ou%20patois%20de%20la%20Basse-Auvergne.pdf François Malval. ''Étude des dialectes romans ou patois de la Basse-Auvergne''. Vigot, 1877] * [http://archive.org/stream/lespatoisdelabas00doniuoft/lespatoisdelabas00doniuoft_djvu.txt Henry Doniol. ''Les patois de la Basse Auvergne; leur grammaire et leur littérature''. 1877] * [https://archive.org/details/auvergnegrammaire Régis Michalias. ''Essai de grammarie auvergnate - Éléments abrégés de grammaire auvergnate - Dialecte des environs d'Ambert (Puy-de-Dome)''. Imp. J. Migeon, Ambert, 1906] *[http://www.marraire.eu/Segolena/Segolena.php ''Le parler roman, le patois de Sainte-Sigolène'', Didier Grange, 2014] * [https://groups.google.com/forum/m/#!msg/info-doc/7Tpci-_KLUo/6n56zvirkCkJ Vocabulari auvernhat - francés de Francés de Murat] * [https://books.google.fr/books?id=KUQvAAAAMAAJ&pg=PA373&lpg=PA373&dq=%22meitad%C3%A0%22&source=bl&ots=Ba7tUOBxlj&sig=h6aZREK7UOa_TCtbF4EtYGK6iQE&hl=ca&sa=X&ved=0ahUKEwjHuvSX2q3SAhVBLsAKHSvhA8IQ6AEIGzAA#v=onepage&q=%22labouderie%22&f=false ''Vocabulaire du patois usité sur la rive gauche de l'Allagnon, depuis Murat jusqu'à Molompise'' (''Vocabulaire du patois de Haute-Auvergne, canton de Murat''), Abat Labouderie] * [http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011326444908ALg9q5 ''La parabole de l'enfant prodigue en patois d'Aurillac''] * [https://web.archive.org/web/20160305003316/http://viewer.cg15.mnesys.fr/accounts/mnesys_ad15/datas/medias/Serie_NUM/Sous-serie_21_NUM/AD015_21_NUM_37_00001.pdf ''Toponymie occitane du Cantal, Jean Delmas] * [https://web.archive.org/web/20160304235623/http://vas-nosautres.fr/index.html Associacion ''Va(r)s nosautres'' que promòu l'occitan de Velai] * [http://books.google.fr/books?id=jlFnmgzMVEUC&pg=PA459&lpg=PA459&dq=empaitar+empachar&source=bl&ots=ad9ka3RwyF&sig=nqrXJON9-Tas-POCi85eZ5KVH1s&hl=ca&sa=X&ei=EnX2UuLlI6yl0wWnx4DACw&redir_esc=y Dictionnaire d'ancien occitan Auvergnat: Mauriacois et Sanflorain (1340-1540), Philippe Olivier] * [http://www.poulouzat.fr/herbier/occitanite Lexic botanic occitan-francés extrach del diccionari del nord-occitan d'Ives Lavalada] * [http://occitanica.eu/omeka/items/show/3460 Ensag de glossari botanic auvernhat, Loís Delhostal, Revista Oc - Revista Bimestrala de la Renaissença dels Païses d'Oc, an VIIIn, n°8-9, setembre-decembre 1932, pp. 294-308] * [https://web.archive.org/web/20160304220453/http://macarel.net/files/parlem/Parlem_1-009.pdf Noms de l'auselalha mai comuna en auvernhat, revista ''Parlem'' num. 9] * [http://www.eauvergnat.fr/mots-en-rapport-avec-leau-en-patois-auvernha Lexic de l'aiga en occitan auvernhat] * [http://www.regardsetviedauvergne.fr/2012/09/petit-abecedaire-du-langage-auvergnat.html Petit Abécédaire du langage Auvergnat] * [http://issuu.com/ieoparis/docs/name161684 Glossaire de mots particuliers du dialecte d'oc de la commune d'Albert (Puy-de- Dôme). RPh 26 (1912)] * [https://web.archive.org/web/20160418214844/http://ieoparis.free.fr/delo/Jules%20Gabriel%20DE%20VINOLS,%20Vocabulaires%20patois%20vellavien-fran%E7ais%20et%20fran%E7ais-patois%20vellavien.pdf Vocabulaires Patois Vellavien - Français et Français - Patois Vellavien, Jules Gabriel De Vinyols, Lo Puei de Velai, 1891] *[https://books.google.fr/books?id=nFNJAAAAMAAJ&pg=PA361#v=onepage&q&f=false Lexic francés - velaienc/nalt-auvernhat de [[Frederic-Guilhèm Deribier de Cheissac]] ] * [http://books.google.fr/books?id=ahXGWRq83bIC&pg=PA2&lpg=PA13&ots=tEVw0B0f5V&focus=viewport&dq=dialecte+Livradois&hl=fr&output=html_text Glossaire de mots particuliers du dialecte d'oc de la commune D'ambert, Collectif, Régis Michalias, in Revue de filologie (sic) française] * [http://www.hachettebnf.fr/sites/default/files/contenus_complementaires/extraits/2499633220_0.pdf Faune populaire de la France, les mammifères sauvages, Eugène Rolland, Maisonneuve et compagnie, 1877] * [https://web.archive.org/web/20151127205624/http://projects.chass.utoronto.ca/langueXIX/mege/ Souvenirs de la langue d'Auvergne, Francisque Mège, 1861] * [http://books.google.fr/books?id=gUNAnIddMnAC&pg=PA76&lpg=PA76&dq=%22a+costat+de%22&source=bl&ots=LqK9OJDTZH&sig=Wr_LxJgxYl-g5vQfLUCI4LUlozs&hl=fr&sa=X&ei=lmRkVNajBoXnap2_gPgM&ved=0CBcQ6AEwATgK#v=onepage&q=%22a%20costat%20de%22&f=false ''Contes, comptines et légendes d'Auvergne'', Daniel Brugès] * [https://books.google.ga/books?id=n6IIAQAAIAAJ&pg=PA36&lpg=PA36&dq=%22entruey+a%22&source=bl&ots=5htCWzkQcj&sig=ACfU3U1PItdzckkWY_RNIhaue-D7JQo39g&hl=ca&sa=X&ved=2ahUKEwitwt3E_5zqAhWNN8AKHcGlB6UQ6AEwAHoECAYQAQ#v=onepage&q&f=false Tèxtes en auvernhat ancian, ''Sentence de Guillaume d'Achillosas, bailli des montagnes d'Auverge, entre...'', Guillaume d'Achillosas] * [https://www.marraire.eu/Descubrir/LexAuv.php ''Lexique occitan auvergnat'' de Marraire.com] * [https://www.scribd.com/document/773179921/Dictionnaire-General-Puydomois-1 Diccionari de l'auvernhat de Puèi de Doma] == Vejatz tanben == * [[Occitan]] ** [[Creissent]] * [[Lingüistica]] ** [[Dialectologia]] {{Portal Auvèrnhe}} [[Categoria:Dialècte occitan]] [[Categoria:Lenga de França]] [[Categoria:Auvèrnhe (Occitània)]] 8ytweq2vryuv94xkz1bcl3snqcklxko 2499880 2499879 2026-05-08T10:24:35Z Poiuytrell 61256 /* Expression de l'ora */ 2499880 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Lenga|en occitan=Auvernhat|lenga=Auvernhat, Auvernhàs|país=[[França]]|regions=[[Auvèrnhe]]|fam1=[[Lengas indoeuropèas]]|fam2=[[Lengas italicas]]|fam3=[[Lengas romanicas]]|fam4=[[Occitanoromanic|Lengas occitanoromanicas]]|fam5=[[Occitan]]|fam6=[[Nòrdoccitan]]|iso-2=oci|iso-1=oc|glottolog=auve1239|escritura=[[Alfabet latin]]|imatge=Auvergnat_(occitan).png}}[[Fichièr:Definicions de l'auvernhat.png|thumb|right|300px|Definicions de l'auvernhat.<br />Silon P. Bonnaud, entre las linhas roge e iranja.<br />Silon R. Teulat, entre las linhas roge e vard (emai los puntejats).<br />Silon J. Roux, extension au Sud jusqu'a la linha varda continua.]] [[Imatge:Aire géographique de l'auvergnat d'après Pierre Bonnaud.gif|vinheta]] [[Fichièr:Dialectrometria de l'occitan.png|thumb|right|200px|Variacion dialectrometrica de l'occitan silon Hans Goebl : l'auvernhat es associat a 'na part dau vivaroaupenc (partida en jaune viu au nòrd e nòrd-èst)]] L''''auvernhat''' o '''auvernhàs''' (ancianament ''alvernhatz'') es le dialècte [[occitan]] parlat dins la majura part d'[[Auvèrnhe]] (fòra vèrs [[Orlhac]]), dins la majura part de [[Velai]] (levat vèrs [[Sinjau]]) e dins la mitat sud dau [[Borbonés]], 'quo-es dire le departament entèir dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e 'na part dau [[Cantal|Cantau]], dau [[Naut Léger]], d'[[Alièr|Alèir]] e de [[Cruesa]] (petita partida entre [[Bòrt]] e [[Ausança]], [[Aubuçon]], [[Aiun]], [[La Saunièra]], [[Sent Laurenç]] e 'na partida dau terme d’[[Ajain]] situada au sud de la RN 145). L'apartenença d'[[Ussèl]] a un o l'autre domeni es contestada<ref>A Lanly, ''Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel''</ref>. 'Quo-es un parlar [[nòrd-occitan]], particularament evoluït sobre le plan fonetic dins sas varietats dau nòrd (le nòrd-auvernhat); segon le lingüista [[Albèrt Dauzat]] las innovacions foneticas e las innovacions lexicalas son franc pus nombrosas dins le [[Massís Central]], estent los parlars auvernhats mai diferenciats entre ilhs que le [[lemosin]]. Pasmens l'auvernhat ten per le còp de recors expressius dreit conservators dins le lexic e la morfosintaxi. == Caracteristicas foneticas == ===Quauquas caracteristicas foneticas de l'auvernhat=== {{veire|Velaiés (sosdialècte)}} * [[Palatalizacion]] de las consonantas davant ''i'' e ''u:'' ''libre'' [ˈljibʁə]/[ˈjibʁə], ''nus'' [ɲy]. Aquela palatizacion mena a de realizacions variablas segon los luòcs. * Lo diftòng "au" en posicion atòna baila [u(w)] vèrs lo mèijorn e [œ] vèrs la bisa (= lo nòrd) * Lo diftòng "ai" en posicion atòna baila [ej] o [ij] * Lo digraf ''òl'' se vocaliza en ''òu'' mas en los parlars de l’èst de Velai se consèrva la L: sal, mal, Sant Pal, Monistròl * Los grops "qu" e "cu" se pronóncian [tʝ]/[t͡ʃ] * "an"/anh en posicion tonica se pronóncia [ɔ] o [o]/[ɔɲ] * "gl" se pronóncia [ʎ]/[j], "la glèisa"; [la.'ʎɛjzɔ] * "gu" abotís a [dʝ]/[d͡ʒ] * "lh" prononciat fins al sègle XIX coma [ʎ], es en cors de despalatizacion, particularament a la fin delhs mots (probablement per influéncia delh francés), e se simplifica en [j] : ''La palha'' ([la.ˈpajɔ]). * La "s" davant "i" e "u" abotís a [ʃ] * Lo grop "ch" abotís a [t͡s]/[t͡ʃ]/[ʃ] * Lo grop "(u)òc" abotís a [io] a l'est e [eu] a l'oest: (en)luòc/(en)luec, fuòc/fuec, buòu/bueu. * Prononciacion de la "j" coma [d͡z]/[d͡ʒ]/[ʒ] * Prononciacion dau diftòng "eu" coma [ju]/[jy] * Prononciacion de l'"l" intervocalica coma [x] vèrs lo [[Chantau]], [v] dins una granda partida dau oèst Puèi de Doma e [ɡ]/[w] dins de petitas zònas ([ɡ] vès [[Entoenh]] e [[Solanhat]], [w] a l'entorn de [[Champelhs]]) * Conservacion de la O badada dins de mots coma: "fònt", "lòng", "fòlh" * Chasuda de las A inicialas: "'massar" (amassar, culhir), "'parar" (aparar, gardar). * Lo sufixe vengut dau latin 'arius' baila -IÈR, -ÈIR, -IÈIR, -ÈR. Per exemple en Naut Leire s'emplega -IÈR en la meitat sud e -ÈIR dins la partida nòrd. Au femenin se trapa -ÈIRA (en oposicion fonetica embei le masculin -ÈIR), -ÈIRA (en progrès recent), -IÈIRA. Dins una partida dau Bas Auvèrnhe, lo singular ÈIR baila au plural ÈIRS (mantenença dau cas en -s de la lenga medievala). * Dins una partida de la Nauta Auvèrnha se pronóncia lo V coma B, com en Gasconha e dins una partida dau Lengadòc, contràriament au bas-auvernhat, au Velai e lo gevaudanés que dison lo V coma en francés o en italian. * Las vocalas badadas E, I, O dau latin tardiu son diftongadas de dos biais segon los endreits : ''cuèch'' o ''cueit... ===Quauquas caracteristicas foneticas e autras daus parlars nòrd-auvernhats=== * "cl" baila [kj]/[çj] o [klj]; ''Clarmont'' [kjaʁˈmuŋ] o [kljaʁˈmuŋ] (coma en limousin e cisalpin) * "er(erre)/ern" baila [aʁ/jaʁ]; "ivèrn" [i'vjaʁ], "fèr/fèrre" ['fjaʁ], "Auvèrnha" [ø'vjaʁɲɔ] * Chasuda de la ''s'' intervocalica vèrs Sinjau; "la chamisa" [la.t͡sa'mjɔ] * Chasuda de la ''d'' intervocalica vèrs Sinjau; "z-es arribaa" (''es arribada'') * "-és" baila [ɛj] o [ij] ; "le Barbonés" [lə.baʁbu'nij], en posicion post-tonica ven pus simplament [e] o [i] (per exemple dins un plurau masculin, [luz ͜ˈɔme/luz ͜ˈɔmi]). * Le grop ''es'' au començament d'un mot se pronóncia en generau [ɛj] o [i] coma per exemple dins ''escòla'' que baila [ɛjˈkɔlɔ], o ''estrangèir'' que baila [ɛjtʁãˈd͡zɛj]. Per contra ven [s] dins los mots sabruts, coma per exemple: ''espòrt'' que bailará [ˈspɔʁ], ''estacion'' [staˈʃu] o enquèra ''estilò'' [stjiˈlo]. * D'autras caracteristicas son comunas embei d'autres parlars nòrd-occitans: * Palatalizacion daus grops ''ca'' e ''ga'' vèrs ''cha'' e ''ja/ia'': ''le jau chanta'' (per ''lo gal canta'') mas non pas sistematicament: òm ditz "la capitala", "l'escuròu", "lecar", etc. dins tota Auvèrnha. Una partida d'aquesta conservacion de la C es d'importacion de l'occitan mai au sud: "boscatier", "cercar", "tocar" (mas "tochar": agulhonar lo bestial), "traucar". Ansin segon los parlars se ditz "chaminar" o "caminar", "lechar" o "lecar", "c(h)erchar" o "cercar". Quasi tota l'Auvèrnha ditz "cavar, escala, gafar, la causa" quand lo [[lemosin]] ditz "chavar, eschala, jafar, la chausa". La plus granda partida de l'Auvernha ditz "l'agaça" e non pas "l'ajaça", forma lemosina. Aquesta conservacion o non de la C o G + vocala n'es pas unifòrma d'en pertot, servís a distinguir de mots, a bailar de senses particulars: "le chamin" e "le caminòu". * Chasuda de las consonantas finalas : ''Z-a chantat'' amb la ''-t'' finala muda. * Utilizacion de la Z eufonica davant vocala: ''Z-ai pas solaçat bei te'' (per 'Ai pas charrat amb tu'). * Manten de l'òrdre ancian daus pronoms combinats : ''La nos faràs mancar'' ('Nos la faràs mancar'). == Articles == L'article masculin ''lo'' ja al sègle XX èra en via de substitucion per ''le'', coma en [[vivaroaupenc|vivaroaupin]], benlèu per influéncia de l'[[arpitan]] e de dialèctes francés. == Los numeraus == === Los numeraus cardinaus === <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> '''0''' : zerò<br/> '''1''' : un<br/> '''2''' : dos<br/> '''3''' : tres<br/> '''4''' : quatre<br/> '''5''' : cinc<br/> '''6''' : seis<br/> '''7''' : sete<br/> '''8''' : eut/ueit<br/> '''9''' : nòu<br/> '''10''' : detz<br/> '''11''' : ònze<br/> '''12''' : dotze<br/> '''13''' : tretze<br/> '''14''' : quatòrze<br/> '''15''' : quinze<br/> '''16''' : setze<br/> '''17''' : detz-a-sete<br/> '''18''' : detz-a-eut/detz-a-ueit<br/> '''19''' : detz-a-nòu<br/> '''20''' : vint<br/> '''30''' : trenta<br/> '''40''' : quaranta<br/> '''50''' : cinquanta<br/> '''60''' : seissanta<br/> '''70''' : seissanta-detz (setanta)<br/> '''80''' : quatre-vint (eutanta/ueitanta)<br/> '''90''' : quatre-vint-detz (novanta)<br/> '''100''' : cent<br/> '''200''' : dos cents<br/> '''300''' : tres cents<br/> '''1 000''' : mila<br/> '''1 000 000''' : un milion<br/> '''1 000 000 000''' : un miliard<br/> </div> Los numeraus cardinaus son invariables : * en genre, levat : '''un'''/'''una''' ; '''dos'''/'''doas'''<ref>Régis Michalaas, ''Essai de grammaire auvergnate'', Embèrt, Imprimerie J. Migeon, 1907, p. 48.</ref>. * en nombre, levat : '''cent'''/'''cents''' ; '''milion'''/'''milions''' ; '''miliard'''/'''miliards'''. == Pronoms == Com en [[lemosin (dialècte)|lemosin]], lo pronom masculin de tresena persona ''el'' es remplaçat per ''se'', mas sonque coma sistèma de preposicion: * ''Ieu parle per se'' (Ieu parli per el) e coma atribut: * ''Qu'es se'' (Qu'es el) * ''Que èra se'' (Qu'èra el) Ara, al feminin e al plural dels dos genres, non s'emplega ''se'', e atal non se ditz pas que ''per ela'' o ''per els/eus'' e non pas: *"per se". == Advèrbis == L'advèrbi ''dengun'' [den'gy] es exclusivament reservat alhs òmes; per designar une femna, se fau servir de ''ges'' o ''ges de'' [gis] : ''Vòle ges d’elhas'' [iła] (non vòli cap d'elas) ; ''N'ai ges vegut'' (non n’ai vist cap/deguna). == Adjectius possessius == * '''lo mèu''', '''la mèuna''' (Bassa Auvernha). * '''lo mièu(ne)''', '''lo miá(ne)''' [myone] (analogia ambe'l femenin); '''la miá(na)/mieuna''' [myono] (Nalta Auvernha). * '''lo tèu''', '''la tèuna''' (Bassa Auvernha). * '''lo tièu(ne)''', '''lo tiá(ne)''' [tyone]; '''la tiá(na)/tieuna''' [tyono] (Nalta Auvernha). * '''lo sèu''', '''la sèuna''' (Bassa Auvernha). * '''lo sièu(ne)''', '''lo siá(ne)''' [syone]; '''la siá(na)/sieuna''' [syono] (Nalta Auvernha). * '''lo nòstre''', '''la nòstra''' * '''lo vòstre''', '''la vòstra''' * '''lo lhor/sieune''', '''la lhor/sieune-siána'''. Tanben s'utiliza ''mon/ma, ton/ta, son/sa, nòstre/nòstra, vòstre/vòstra, lor... (mon [mon], mos [mo]) == Plurals dels noms o adjectius acabats per -ç, -s, -tz == Son invariables al plural: ex. ''lo solaç''> ''los solaç'', levat dins l'extrem Sud de [[Velai]] ont apareisson qualques plurals sensibles: ''solaces'', ''croses'', ''fuses'' == Formas verbalas == === Present d'indicatiu === La primièra persona del vèrbe ''faire'' es ''fauc'' [fuòk] La primièra persona del vèrbe ''dire'' es ''dic'' o ''disi'' La primièra persona del plural es en -AM: nos. fasam (faire), volam (voler), avam (aver) levat en [[Velai]] e [[Gavaudan]]. * conjugason classica/literària: ''parlan [parlon], disen, sem'' * conjugason cantaliana: "parlan [parlan], disan [dison], sòm" === Imperfach d'indicatiu === ''èsser'' * conjugacion classica/literària: ''èri/ère, ères, èra, eram, eratz, èron'' * conjugacion correnta: ''èri/ère, saiás, èra, saiam, saiatz, saion'' === Passat simple cort === *''seguet'' per 'foguèt' === Passat simple cort === Coma dins la lenga classica, en Bas-Auvèrnhe, e dins las [[Cevenas]] s'emplèga la forma corta del passat simple: ''trabalhèm'', ''susèm'' = ''trabalhèrem, ''susèrem''. === Presents d'indicatiu === * Ved [vet] : vei (el/ela, Veire) * Cred [cret] : crei (el/ela, Creire) * Som (nosautres, Èsser) * Am (nosautres, Aver) * Vase (ieu), Vam (nosautres) (Anar), vatz (vosautres, Anar) === Presents de subjontiu === Pueschas, pueschatz: pòscas, poscatz<br/> Vuelhas, vuelhatz: vòlgas, volgatz === Imperfachs de subjontiu === ''èsser'' * ''fosson/foguèsson'' === Condicionals === *Moiriá [mejri' o] : moririái *Muèrt, mòrt [mwòrt] : mòrt === EN + vèrbe en infinitiu === ''en + vèrbe inf.'' = en + vèrbe en gerondiu ex. ''En menar per la vila'' : mentre que menava vèrs la vila === Participis passats irregulars especials === *aduire: aduit, -ta *chaudre: chaugut, -da *chaubre: chauput, -uda *dòure (se) : dougut, -uda *escriure: escriut, -uda *faler: faugut, -uda *móuzer: mouzut, -uda *paréisser: pareissut / paregut, -uda (egalament conéisser, nàisser, téisser e tots los vèrbs en -éisser, -àisser) *plànger / plànjer: planjut, -uda (egalament tots los vèrbs en -ànger, -énger e -ónger) *plòure / plueure: pluegut, -da *podre / poire: *prene / prendre: pres, preSSa *saubre: saubut, -uda *vaudre / valer: vaugut / vagut, uda *veire: vist, -a / vegut, -uda *viure: viscut / viugut, -uda *vodre: vougut, -uda === Acòrd del participi passat === En occitan, de manèira generala, l’acòrd del participi amb lo subjècte se fa, quin que siá l’auxiliar, en emplegant los dos auxiliars 'aver' e 'èsser' e lors atribucions. Certans vèrbs se conjugan amb 'aver' e d’autres amb 'èsser', d’autres encara amb l’un o l’autre auxiliar: "eriam partits d’ora", "auràs montat" o "seràs montat", "ai tombat" o "s(i)ei tombat". L’auvernhat estend totalament aquesta facultat a totes los vèrbs: "ai morit" ou "sei mòrt", "mas sòrs son naissidas" o "mas sòrs an naissidas", "aviá sortit" o "èra sortit", "fuguèssem dormit" o "aguèssem dormit", "la pòrta a badada" (s'es obèrta sola, semanticament diferent de "la pòrta es badada", que significa estat o que quauqu'un l'a obèrta, votz passiva). Amb lo vèrb 'èsser' tanben s'aplica aquesta dobla possibilitat: "s(i)ei estat" o "ai estat". == Interrogacion == ''Da que 'cò z-es 'cò?'' (Qu'es acò?) == Idiomatismes == Dins una frasa interrogativa, o qu'exprimís la suspresa, la curiositat, etc., l'auvernhat permet d'emplegar lo futur allòc del present de l’indicatiu: * ''Tè! De qué farà ora ?'' ('Tè! Qué fa ara ?') * ''De qué diretz ora ?'' ('Qué disètz?') === Expression de l'ora === Com en [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] e [[Gascon (dialècte)|gascon]] seguís siá lo sistèma meridional de la Romània: ''Son las tres'', ''Son las dotze''<ref>https://archive.org/details/gographiephon00dauzuoft/page/39/mode/1up?view=theater p. 43</ref>, ''sobre le còp de las v-onze dau ser''<ref>[[Francés Cognéras]] https://web.archive.org/web/20160304220117/http://macarel.net/files/parlem/Parlem_2-077.pdf</ref>, mas tanben ''Es las detz''<ref>http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011338278715bvBPte</ref><ref>https://biblio.cieldoc.com/libre/integral/libr0960.pdf</ref>, siá lo sistèma general occitan: ''Es una ora'', ''Son cinc oras e detz'', siá un sistèma intermediari: ''A l'entorn de las sèt oras'', ''Vèrs las uèit oras'', ''Es sobre mèidia'', ''Es las dètz e quauque quicòm'' (venon de sonar), ''Es las dètz e tant'' (passadas de plusors minutas), ''Es las dètz e quicòm'' (passadas de paucas minutas. Tanben se ditz en la rèsta de l'occitan), ''Quand las tres oras sonèran''. De notar: ''Las dòtze de jorn'' e ''Las dotze de nuèch''. Per las fraccions d’òra: *''Tres oras (e) un quart'' *''La mèja de v-onze'' o ''Onze oras e mèija'' *''Es la demèg/dem(i)èia de mèidia'' (onze oras e mièja) *''Los tres quarts de/sobre mèidia'' (onze oras e tres quarts) Per indicar lo nombre de las minutas (mendre que la mièja) necessàrias al complement de l'ora, s'emplega ''manca'' o ''se manca'' e lo nom de las minutas: *''Son seis oras manca sèt'' *''Se manca vint/vient (minutas) de las dètz'' (es dètz oras manca vint) *''Es las dètz manca/nens un quart'' o ''S'en manca un quart de las dètz'' *''Lo tres quarts de las doas manca dos'' (14h43) Per demandar l'òra: ''Quina ora co-es?'', ''Quau ora es'' [ej] ''‘cò?'', ''Quanha ora z-es ?'', ''Quant es d'oras ?'', ''Quant es?'' (rèsta de l'occitan: ''Quala/quau/quina ora/òras es?'', ''Quanta ora/òra es?'', ''Quantas oras/òras son?'', ''Quant es d'ora(s)/òra(s) ?'', ''Quant son d’oras/òras?'') ''Per quau ora?'' : per quina ora? ''Quora es'' [ej] ''‘cò?'' : quand es? Per mai d'entressenhas, la gramatica de Piare Bonaud, pag. 89<ref>https://archive.org/details/grammaire-bonnaud/page/89/mode/1up?view=theater&mibextid=xfxF2i</ref>. == Comparason de las nòrmas == En auvernhat, doas nòrmas se fan concurréncia: la [[nòrma classica]] e la [[nòrma bonaudiana]]. <center> {| class="wikitable" celpadding="4" align="center" |- ! colspan="2"| Comparason entre las doas nòrmas existentas en occitan auvernhat (extrait de la Declaracion Universala daus Dreits Umans) <small>Un tablèu mai complet de totas la nòrmas de l'occitan se pòt trobar a l'article [[occitan#Grafia|occitan]].</small> |- ! [[Nòrma classica]] ! [[Nòrma bonaudiana]] |- |style="background: #f9f9f9; "|Totas las personas naisson liuras e parieras per dignessa/dignitat e mai dreit. Son charjadas de rason e de consciéncia e lhor chau/fau agir entremèi 'l(h)as amb un eime/esperit de frairessa. |style="background: #f9f9f9; "|Ta la proussouna neisson lieura moé parira pà dïnessà mai dret. Son charjada de razou moé de cousiensà mai lhu fau arjî entremeî lha bei n'eime de freiressà. (Touta la persouna naisson lieura e egala en dïnetàt e en dreit. Soun doutada de razou e de cousiensà e lour chau ajî entre ela am en esprî de freiressà.) |} </center> == Variacion intèrna == [[Fichièr:Delimitacion de l'auvernhat.png|thumb|right|400px|Quauques isoglòssas utilizadas per la delimitacion de l'auvernhat:<br />Variacion intèrna: '''1''' auvernhat bas '''2''' auvernhat mejan segon Bonaud '''2a''' sud auvernhat segon Bonaud '''2+2a''' naut auvernhat<br />Abreviacions: '''fr''' francés '''frp''' francoprovençal '''lg''' lengadocian '''lm''' lemosin '''m''' marchés '''va''' vivaroaupenc]] Aquesta classificacion dels sosdialèctes de l'auvernhat es la de [[Joan-Francés Blanc]]. D'autras classificacions son possiblas. === Sosdialèctes meridionals === * [[Orlhagués (sosdialècte)|orlhagués (carladesenc)]], sovent classat coma [[lengadocian]] * [[Mauriagués (sosdialècte)|mauriagués]] * [[velaiés (sosdialècte)|velaiés]] * [[Santfloran (sosdialècte)|santfloran]] (santflorenc?) === Sosdialèctes mejans === * [[Brivadés (sosdialècte)|brivadés]] * ... === Sosdialèctes septentrionals === * ... == Parabòla de l'enfant prodig == ==== Version en [[Orlhagués (sosdialècte)|orlhagués]] ==== Un òme aviá dos filhs. Lo pus jove li diguèt : « ''Mon paire donatz-me la part de que me deu revenir'' » ; lo paire lor partetgèt lo ben ; e pauc de jorns après quand aguèt tot assemblat, lo pus jove partiguèt per anar dins un país eloanhat e l-i dissipèt son ben, en vivent dins la desbaucha. Quand aguèt tot acabat, una granda famina s’elevèt dins aquel país e el se trobèt dins la misèra. El prenguèt donc lo partit de se mèstre al servici d’un borgés d’aquel país que l’envoièt a sa campanha per gardar les pòrcs. El auriá vougut ramplir son ventre de las gatas que manjavan les pòrcs e degun n’i-n donava. Alèra el se diguèt en gu-el mèma que « ''de domestics dins l’ostau de mon paire aun abondància de pan e ieu mòre aicí de fam. E ben ieu tornarai chas mon paire e li dirai : Mon paire ieu ai pecat còntra lo cièu e còntra vos. Ieu ne merite plus d’èstre apelat vòstre filh, tractatz-me coma un de vòstres domèstics. '' » El se’n tornèt chas son paire, èra pas enquèra arribat que lo paire lo veguèt, n’aguèt pietat, li correguèt al còl e l’embracèt. Lo filh li diguèt : « ''Mon paire ieu ai pecat còntra lo cièu e còntra vos. Ieu ne merite plus d’èstre apelat vòstre filh, tractatz-me coma un de vòstres domèstics.'' » Mès lo paire diguèt a sos domestics : « ''Portatz viste la pus genta (janta) rauba e abilhatz-lo, metètz-li un anèl al det e de solièrs als pès. Prenètz un vedèl gras e tuatz-lo per minjar e nos regalar. Per tau que mon filh èra mòrt e es ressuscitat : èra perdut e es trobat. '' » E se metèron en fèsta. Lo filh ainat èra al camp dins aquel moment ; quand tornèt e que s’aprochèt de l’ostau, entendèt cantar e dançar. Apelèt un domestic e li demandèt (damandèt) qu’èra aquò. Aqueste li diguèt : « ''Vòstre fraire es tornat e vòstre paire a fach tuar un vedèl gras pel plaser de lo reveire en bona santat.'' » L’ainat se metèt en colèra e vouguèt pas dintrar : lo paire sortiguèt per l’en pregar. Mès el respondèt a son paire : « ''L-i a tantas d’annadas que ieu vos sèrve e que n’ai pas jamai passat vòstres òrdres e vos ne m’avètz pas jamai donat un cabrit per me regalar ambe mos amics. E quand aqueste filh, qu’a dissipat tot son ben ambe de las gusas, es tornat vos avètz fach tuar un vedèl gras ?'' » Mès lo paire li diguèt : « ''Mon filh tu ès totjorn ambe ieu e tot aquò mièu es tièu. Mès se caliá rejoïr e far fèsta ; per tau que ton fraire èra mòrt e es ressuscitat ; èra perdut e es trobat !'' » ==== Version en auvernhat meridional ==== Un òme aviá mas dos garçons. Lo pus joine diguèt a son paire: « ''Lo moment es vengut que siáie mon mèstre e que age d'argent; chal que puesche me n'anar e que vege de país. Partatjatz vòste ben e bailatz-me çò que duve a vèdre.'' » « ''Ò mon garçon,'' » diguèt lo paire, « ''coma voudràs; siás un maissant e saràs punit.'' » E pueissas badèt un tirador, partatgèt son ben e ne’n faguèt dos morsèls. ==== Version velava ==== ... Son garço(n) i responguet : « ''atí dejà tant d'annadas que vos serve e ne vos ai jamai desobeï(t) en rien de ço que m'avètz comandat, e pa(s)mens non m'avètz jamai donat un chabri(t) per me gavar embe mos ami(c)s. Mais (mès?) ta(n)tlhèu que vòste autre garço(n), qu'a manja(t) son bè(n) embe de gaimòndas, es torna(t), avètz tua(t) per z-elh lo vedè(l) gras.'' » Adonc lo paire i diguet : « ''Mon garço(n) ! siás totjorn embe ieu e tot ço qu'ai es vòstre. Me chaliá faire bòna chiera et nos rejogir per çò que vòstre fraire era mòrt e es ressuscitat. Era perdut e z-es tornar trobat...'' » ==== Version brivadesa ==== Diguet bei son paire : « ''dempuei (dampei) tant d'annadas que vos serve e vos ai jamai manca(t), per acò m'avètz jamai dunat/bailat un chabri(t) par me javar bei mos ami(c)s; ma(s) ta(n)tlhèu (taliei) que vòste autre garçu(n), que z'a manja(t) son be(n) bei de filhas, z-ei riba(t), (z-)avètz tina(t) per z-elh un vedelh (vedei) gras.'' » Alòr le paire li diguet : « ''Scautas, mon garçu(n) ! Sè(s) tu(t)jurn bei ie(u), e tu(t) acò/chau (cho) que z-ai z-ei vòstre ; me chaliá be(n) faire festa e l-èsser content quand vòst' fraire z-èra mòrt e z-a torna(t) viaure ; s'èra marri(t) e l'an (am?) torna(t) trobar.'' » ==== Plusors desenats de parlars [[Lengas romanicas|romanics]] ==== https://archive.org/details/paraboledelenfan00favr/page/n13/mode/1up?view=theater&q=auvergnat (parlars auvernhats en gràfia fonetica paginas 4 a 6 e paginas 64 a 67.) == Lexic == {{veire|Lexic auvernhat}} == Bibliografia == * ''Parlar occitan - Auvergne Velay'', Étienne Coudert, IEO 63, 2001. * "Nouveau Dictionnaire Général Français-Auvergnat", Pierre Bonnaud, Nonette, Editions Créer, 1999 * ''L'auvergnat de poche'', Assimil. * ''L'imagier français - auvergnat'', Aedis, 2005. * ''Glossaire de la langue d'oc'', Pierre Malvezin, 1909 (mots de Cantal, e tanben de Roergue e Lemosin) * "La conjugaison vellave", AA.VV., Lo Puei de Velai, Les amis du patois vellave, 1976 * "Grammaire vellave", Augustin-Marie Gérard, Lo Puei de Velai, Imprimerie de l’Avenir, 1925 * "Atlas Linguistique et Ethnographique du Massif Central (ALMC)", Pierre Nayton, París, CNRS, 1957-1963 * "Géographie phonétique de la Haute Loire", Pierre Nayton, Paris, Les Belles Lettres, 1974 [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3334653k] * "Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse" (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse (libre + CD) * ''Dictons occitans, recueillis en Haute-Loire'', Pierre Chapuis, Lo Puei Velai, IEO43, 1979. * ''Dictionnaire de météorologie populaire'', Jean-Philippe Chassany, Maisonneuve et Larose, París, 1989 * ''Proverbes du plateau. Proverbes, dictons et comptines du Plateau Vivarais-Lignon'', Théodore de Felice, Lo Chambon de Linhon, Manier, 1981 * ''Le patois de la zone d'implantation protestante du Nord-Est de la Haute-Loire'', Théodore de Felice, Champion-Slatkine, París-Genèva * ''Le parler occitan d'Yssingeaux (Haute-Loire)'', Jean-Baptiste Martin, Sinjau : Histoire et Patrimoine, 1997 == Ligams extèrnes == * [http://www.marraire.eu/Descubrir/Prononciar.php Prononciacion e fonetica de l'occitan vivaroaupenc de Velai] * [https://web.archive.org/web/20160422060614/http://www.recits-occitan.com/recits.html ''contes, legendas e relats auvernhats amb àudio''] * [https://m.youtube.com/channel/UCN95NGK-cSIvCfNMZ4gPm2w ''Puta de mòrt'' enregistraments àudio autentics en auvernhat] * [http://www.deezer.com/album/7938372 ''Poèmes d'Auvergne'' d'Arsèni Vermenosa dits per Alphonse Establie a Deezer (fons de la Bibliothèque Nationale de France http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k8820354p.r=dialecte.langFR)] * [http://www.marraire.eu/Descubrir/Prononciar.php Sit dedicat a la cultura occitana en Velai e Vivarés] * [http://bartavel.com/tresor/ ''Trésor des parlers occitans du Velay oriental et du Sud-Forez (Yssingelais, Fay, pays de Bas, plateau de St Bonnet-le-Château, Firminy, sud-Pilat)'', Jean-Yves Rideau] * [http://ieoparis.free.fr/delo/Fran%E7ois%20MALVAL%20-%20%C9tude%20des%20dialectes%20romans%20ou%20patois%20de%20la%20Basse-Auvergne.pdf François Malval. ''Étude des dialectes romans ou patois de la Basse-Auvergne''. Vigot, 1877] * [http://archive.org/stream/lespatoisdelabas00doniuoft/lespatoisdelabas00doniuoft_djvu.txt Henry Doniol. ''Les patois de la Basse Auvergne; leur grammaire et leur littérature''. 1877] * [https://archive.org/details/auvergnegrammaire Régis Michalias. ''Essai de grammarie auvergnate - Éléments abrégés de grammaire auvergnate - Dialecte des environs d'Ambert (Puy-de-Dome)''. Imp. J. Migeon, Ambert, 1906] *[http://www.marraire.eu/Segolena/Segolena.php ''Le parler roman, le patois de Sainte-Sigolène'', Didier Grange, 2014] * [https://groups.google.com/forum/m/#!msg/info-doc/7Tpci-_KLUo/6n56zvirkCkJ Vocabulari auvernhat - francés de Francés de Murat] * [https://books.google.fr/books?id=KUQvAAAAMAAJ&pg=PA373&lpg=PA373&dq=%22meitad%C3%A0%22&source=bl&ots=Ba7tUOBxlj&sig=h6aZREK7UOa_TCtbF4EtYGK6iQE&hl=ca&sa=X&ved=0ahUKEwjHuvSX2q3SAhVBLsAKHSvhA8IQ6AEIGzAA#v=onepage&q=%22labouderie%22&f=false ''Vocabulaire du patois usité sur la rive gauche de l'Allagnon, depuis Murat jusqu'à Molompise'' (''Vocabulaire du patois de Haute-Auvergne, canton de Murat''), Abat Labouderie] * [http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011326444908ALg9q5 ''La parabole de l'enfant prodigue en patois d'Aurillac''] * [https://web.archive.org/web/20160305003316/http://viewer.cg15.mnesys.fr/accounts/mnesys_ad15/datas/medias/Serie_NUM/Sous-serie_21_NUM/AD015_21_NUM_37_00001.pdf ''Toponymie occitane du Cantal, Jean Delmas] * [https://web.archive.org/web/20160304235623/http://vas-nosautres.fr/index.html Associacion ''Va(r)s nosautres'' que promòu l'occitan de Velai] * [http://books.google.fr/books?id=jlFnmgzMVEUC&pg=PA459&lpg=PA459&dq=empaitar+empachar&source=bl&ots=ad9ka3RwyF&sig=nqrXJON9-Tas-POCi85eZ5KVH1s&hl=ca&sa=X&ei=EnX2UuLlI6yl0wWnx4DACw&redir_esc=y Dictionnaire d'ancien occitan Auvergnat: Mauriacois et Sanflorain (1340-1540), Philippe Olivier] * [http://www.poulouzat.fr/herbier/occitanite Lexic botanic occitan-francés extrach del diccionari del nord-occitan d'Ives Lavalada] * [http://occitanica.eu/omeka/items/show/3460 Ensag de glossari botanic auvernhat, Loís Delhostal, Revista Oc - Revista Bimestrala de la Renaissença dels Païses d'Oc, an VIIIn, n°8-9, setembre-decembre 1932, pp. 294-308] * [https://web.archive.org/web/20160304220453/http://macarel.net/files/parlem/Parlem_1-009.pdf Noms de l'auselalha mai comuna en auvernhat, revista ''Parlem'' num. 9] * [http://www.eauvergnat.fr/mots-en-rapport-avec-leau-en-patois-auvernha Lexic de l'aiga en occitan auvernhat] * [http://www.regardsetviedauvergne.fr/2012/09/petit-abecedaire-du-langage-auvergnat.html Petit Abécédaire du langage Auvergnat] * [http://issuu.com/ieoparis/docs/name161684 Glossaire de mots particuliers du dialecte d'oc de la commune d'Albert (Puy-de- Dôme). RPh 26 (1912)] * [https://web.archive.org/web/20160418214844/http://ieoparis.free.fr/delo/Jules%20Gabriel%20DE%20VINOLS,%20Vocabulaires%20patois%20vellavien-fran%E7ais%20et%20fran%E7ais-patois%20vellavien.pdf Vocabulaires Patois Vellavien - Français et Français - Patois Vellavien, Jules Gabriel De Vinyols, Lo Puei de Velai, 1891] *[https://books.google.fr/books?id=nFNJAAAAMAAJ&pg=PA361#v=onepage&q&f=false Lexic francés - velaienc/nalt-auvernhat de [[Frederic-Guilhèm Deribier de Cheissac]] ] * [http://books.google.fr/books?id=ahXGWRq83bIC&pg=PA2&lpg=PA13&ots=tEVw0B0f5V&focus=viewport&dq=dialecte+Livradois&hl=fr&output=html_text Glossaire de mots particuliers du dialecte d'oc de la commune D'ambert, Collectif, Régis Michalias, in Revue de filologie (sic) française] * [http://www.hachettebnf.fr/sites/default/files/contenus_complementaires/extraits/2499633220_0.pdf Faune populaire de la France, les mammifères sauvages, Eugène Rolland, Maisonneuve et compagnie, 1877] * [https://web.archive.org/web/20151127205624/http://projects.chass.utoronto.ca/langueXIX/mege/ Souvenirs de la langue d'Auvergne, Francisque Mège, 1861] * [http://books.google.fr/books?id=gUNAnIddMnAC&pg=PA76&lpg=PA76&dq=%22a+costat+de%22&source=bl&ots=LqK9OJDTZH&sig=Wr_LxJgxYl-g5vQfLUCI4LUlozs&hl=fr&sa=X&ei=lmRkVNajBoXnap2_gPgM&ved=0CBcQ6AEwATgK#v=onepage&q=%22a%20costat%20de%22&f=false ''Contes, comptines et légendes d'Auvergne'', Daniel Brugès] * [https://books.google.ga/books?id=n6IIAQAAIAAJ&pg=PA36&lpg=PA36&dq=%22entruey+a%22&source=bl&ots=5htCWzkQcj&sig=ACfU3U1PItdzckkWY_RNIhaue-D7JQo39g&hl=ca&sa=X&ved=2ahUKEwitwt3E_5zqAhWNN8AKHcGlB6UQ6AEwAHoECAYQAQ#v=onepage&q&f=false Tèxtes en auvernhat ancian, ''Sentence de Guillaume d'Achillosas, bailli des montagnes d'Auverge, entre...'', Guillaume d'Achillosas] * [https://www.marraire.eu/Descubrir/LexAuv.php ''Lexique occitan auvergnat'' de Marraire.com] * [https://www.scribd.com/document/773179921/Dictionnaire-General-Puydomois-1 Diccionari de l'auvernhat de Puèi de Doma] == Vejatz tanben == * [[Occitan]] ** [[Creissent]] * [[Lingüistica]] ** [[Dialectologia]] {{Portal Auvèrnhe}} [[Categoria:Dialècte occitan]] [[Categoria:Lenga de França]] [[Categoria:Auvèrnhe (Occitània)]] 0t64bjm08tqhl2kyrtpafj9dfx1guxy 0 29469 2499855 2499812 2026-05-07T17:51:53Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo diagnostic */ 2499855 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] jhlvtnuvvqlvitkbozafx27zl9a0b8r 2499856 2499855 2026-05-07T17:54:51Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo diagnostic */ 2499856 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] a8g7lysu2heoq9gyk4ad8eiapsg7twu 2499872 2499856 2026-05-08T06:05:44Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo diagnostic */ 2499872 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'anamnèsi, un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] 4ezyyxz7lwks52piv910mbkv30ju03z 2499873 2499872 2026-05-08T06:23:21Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo diagnostic */ 2499873 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'anamnèsi, un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'exmaens clinics. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] qyvogrlj1117as6xeo7u8mqen1h1ynv 2499874 2499873 2026-05-08T06:25:25Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo diagnostic */ 2499874 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] kjwxzw6bxrj6416n52t2zx14uoz2h9o 0 44946 2499881 2418605 2026-05-08T10:32:34Z Poiuytrell 61256 /* Toponimia */ 2499881 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Borgonuòu | nom2 = ''Bourganeuf'' | imatge = Bourganeuf_-_Château.JPG | descripcion = La glèisa, la tor Zizim e lo chasteu. | lògo = | escut = Albe_arms.svg | escais = | region ist = {{Lemosin}} | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment de Garait|Garait]] | canton = [[Canton de Borgonuòu|Borgonuòu]]<br>([[chapluòc]], puei burèu centralizator) | insee = 23030 | cp = 23400 | cònsol = Jean-Pierre Jouhaud | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Sud-Oèst|CC Cruesa Sud-Oèst]] (2017 --->) | longitud = 1.75638888889 | latitud = 45.9541666667 | alt mini = 380 | alt mej = 450 | alt maxi = 602 | ectaras = 2 254 | km² = 22.54 |}} '''Borgonuòu''' <ref>Lo sufixe ''-on'' es imaginari : ''Borguet Nou'' vers 1140, > ''*Borguenuòu'' > ''*Borganuòu''> ''*Borgònuòu''> ''Borgonuòu''</ref> (''Bourganeuf'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Borguet Nou'', vers 1140, ''de Burgueto Novo'' en 1195. Lo prumier element dau nom es lo mot ''borg'' ambeu diminutiu ''-et'', dau latin ''-ittum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 97</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 381</ref>. L'origina de la vila èra donc relativament recenta (adjectiu ''-nou''). La prononciacion actuala [burgu'ɲɔw]<ref>. https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/973#lg=1&slide=0</ref> pòt donar l'impression de la substitucion d'un sufixe per un autre e justificar la grafia bistòrta ''Borgon Nuòu''. Mas, seriá vertadierament aquò ? Non o sembla pas e lo nom francés es l'indici d'una estapa de l'evolucion. ''Borguet nòu'' [bur'get nɔw] s'es probablament viste articulat [burge'nɔw], coma un sol mot e ambe l'amudiment dau -t- davant ''-n''. La grafia francesa, ''Bourganeuf'', testimònia probablament, per la segonda sillaba, d'una prononciacion en [burga-], segonda mudason. Lo vocalisme de la segonda sillaba, qu'es ni tonica nimai iniciala, es especialament fragile, çò qu'explica aqueu chamnhament. Un -a- pretonic se pronóncia sovent [-ɔ-] (o se pòt mudar en [-ɔ-], per la rason dejà dicha). Sem donc a [burgɔ-]. Ambe la perta de la compreension dau sufixe, l'abséncia de sens de l'element ''borga-'', aqueu [-ɔ-] pòt subir la regla generala de barradura en [-u-] de tots los [-o-] pretonics; donc [burgu-]. Pasmens auriá poscut demorar [burgɔ-], mas devem constatar qu'aquò s'es pas passat entau. I a donc pas de sufixe ''-on'' (dau latin ''-onem''), çò que fai que la grafia '''Borgonuòu''' es la sola acceptabla. Coma que sia, lo remplaçament dau resultat d'un sufixe per lo resultat d'un autre, quò pòt arribar, mas a l'interior d'un nom, i a quauquarren que deuriá interrogar lo mendre lingüista un pauc atentiu... Lo doctor Queyrat escriviá ''Bourgougniôou'' <ref>http://www.oocities.org/toponimiaoccitana/23.html</ref>, Borgonueu en grafia classica, ambe la varianta ''nueu'', que, coma ''nuòu'', deriva d'un ''nòu'' pus ancian. ==Istòria== La vila fuguèt fondada per l'[[Òrdre de Sant Joan de Jerusalèm|Òrdre daus Espitalièrs de Sent Joan de Jerusalèm]], creat en 1104. Dempuei lo segle XII, d'aici a la revolution de 1789, los Chivaliers resteren a Borgonuòu, que coneisset entau una prosperitat e una reputacion qu'egalet jamai après. Borgonuòu èra lo chapluòc de la « venerable lenga d'Auvernhe » d'aici a 1750 ont fuguet desplaçat a [[Lion]]. Son poder s'espandiá sus lo centre de la [[França|França (en tant qu'estat)]] : [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvernhe]], [[Marcha (Lemosin)|Marcha]], [[Velai]], [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], [[Berric]], [[Forés]], [[Borbonés]], [[Lionés]], Beaujolés, Bugey e [[Savòia]]. Au segle XVIII, lo chamin grand [[Limòtges]]-Lion, que passava larjament au sud de Borgonuòu, fuguet desplaçat e traverset la vila. Borgonuòu fuguet [[chapluòc]] de districte de 1790 a 1795 e [[chapluòc]] d'arrondiment d'aici a [[1926]]. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta| insee =23030 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Régis Rigaud |Partit=[[PS]] |Qualitat= Inspector Generau a l'Educacion Nacionala }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Jean-Pierre Jouhaud |Partit=[[PS]] |Qualitat= provisor, president de l'anciana CC}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat=Jean-Pierre Jouhaud |Partit= PS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= Jean-Jacques Lozach |Partit= [[PS]] |Qualitat= senator}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23030 |1793=2062 |1800=1988 |1806=1959 |1821=2203 |1831=2849 |1836=2940 |1841=3080 |1846=3202 |1851=3384 |1856=3197 |1861=3222 |1866=3501 |1872=3591 |1876=3620 |1881=3726 |1886=3902 |1891=3863 |1896=3524 |1901=3675 |1906=3864 |1911=3875 |1921=3659 |1926=3561 |1931=3364 |1936=3117 |1946=3464 |1954=3308 |1962=3310 |1968=3804 |1975=3637 |1982=3738 |1990=3385 |1999=3163 |2006=2980 |2007=2948 |2008=2917 |2009= |2013=2732 |2017=2572 |cassini=5267 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|030}} abitants. ==Luecs e monuments== <gallery> Bourganeuf_Eglise_Saint-Jean-Baptiste_et_Hotel_de_Ville.JPG|La gleisa de Sant Joan Baptista e l'ostau de vila a dreita. Nef_de_l'église_Saint-Jean-Baptiste_de_Bourganeuf.jpg|L'interior de la gleisa. Bourganeuf_Hôtel_de_Ville.JPG|L'ostau de vila. Bourganeuf_-_Château.JPG|La glèisa, la tor Zizim e lo chasteu. Bourganeuf_Musée_électrification.jpg|Lo musèu de l'electrificacion. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== Djem "Zizim" Prince otoman ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 9sr8j25n7s9mnosrzzfql0sg1a4asi7 0 57833 2499864 2491715 2026-05-08T03:39:28Z Alaric 506 44932 2499864 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en lengadocian --> {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Imatge:La_Pobla_de_Segur_2.JPG|thumb|left|200px|La Pobla de Segur vist d'Aramunt]] '''La Pobla de Segur''' es un vila de [[Catalonha]], capluòc de la soscomarca de la [[Conca de Dalt (conca)|Conca de Dalt]], de la [[comarca]] del [[Palhars Jusan]]. La vila es desservida per la rota C-13 entre [[Tremp]] e [[Sort]], la rota N-260 d[[el Pont de Suert|el Pont de Suert]] e per la linha de [[camin de fèrre]] [[Linha Lhèida - la Pobla de Segur|Lhèida - la Pobla de Segur]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== ''Pobla'' es un nom estrictament iberic, absent al nòrd dels Pirenèus. Sinonime de ''poble'', « vilatge », mès a l'[[Edat Mejana]] sembla supausar sovent una carta de pòblament (en tot cas aicí) e se n'es atal pòt èsser comparat a las bastidas occitanas. </br> La sola fòrma corrècte es ''Segú'' (ven del celtic ''Segodūnum''). Quand l'''-r'' finala del resultat de ''securus'', ''segur'', venguèt mut, una confusion se faguèt logicament. Las fòrmas ancianas son : (la spelunca de) ''Sequni'' (''Segú'' representava una espeluga, un mas e un puèg), '' locorum Podii de Segú et de la Pobla'' en 1336 (carta de poblament donada pel Vescomte de Vilamur), ''Puig de Sagú'' en 1359, ''al Putg de Segú'' en 1408, ''Capmàs de Guillem Segú de Menyl'' en 1316, ''la Spelunca de Seguni'' en 976 o 978, ''Segun'' en 1276, ''Popula de Segu'' en 1280, ''Pobla de Sagú'' en 1359, ''La Pobla de Segú'' en 1518, ''Pobla de Segur'' entre los sègles XV e XVII. La propagacion de la grafia ''Segur'' foguèt tardièra e progressiva <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 82-83 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38103</ref>. </br> Lo determinant, ancian site de la vila, es ''sego-dūnon''. ''Dūnon'' es « fòrt, fortalesa » e ''sego-'' es « poder, vigor» o « victoria », donc en tant qu'adjectiu « poderós, vigorós o victoriós » <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 233</ref>{{,}}<ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2008, p. 268</ref>. [[Imatge:La_Pobla_de_Segur._Roques_de_Sant_Aventí_Panoràmica.JPG|thumb|center|350px|La part de montanha del territòri]] ===Sant Joan de Vinyafrescal=== Lo nom es atestat ''Vineafiscale'' en 1099-1109. Ven de ''fĭscalis'' : (vinha) qu'aperten al fisc (a l'estat, al patrimòni del sobiran, del tresaur public). ''-r-'' e ''-l-'' son de liquidas e la primièra es repercussiva de la segonda <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 77 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37189</ref>. ===Puimanyons=== Las fòrmas ancianas son ''Pug Mangones'' en 1015-98, ''Puigmangones'' en 1066, ''Puimannós'' en 1072. ''Puimanyons'' ven del resultat pallarés de ''podium'' e del nom germanic d'òme ''Manno'', ''Mannon'', al genitiu ''-ons'' (signat J.F.C) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 183 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=32974</ref>. ===Montsor=== ''Montsor'' ven del resultat del latin ''montem'' per la primièra sillaba. I a un dobte per la segonda sillaba, siá un nom de persona, latin ''Saurus'' o germanic derivat de ''Sarwa-'', siá l'adjectiu de color ''saur'' (> ''sor'' en catalan), que [[Joan Coromines]] definís coma « rogenc, brun daurat » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 160 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27462</ref>. ===Flamicell (aiga)=== Cal escriure ''Flamicell'' e non ''*Flamisell'', que la prononciacion es [flami'seʎ] (de còps, se pòt ausir [flami'zeʎ], mès las enquistas de [[Joan Coromines]] non permeton de dobtar). Las fòrmas ancianas son ''Flumicello'' en 973, ''flumen Cello'' en 1068, ''Flumicell'' en 1010-1035. Ven del latin ''*Flumencellum'', diminutiu de ''flumen'' [donc flume pichon (per ben qu'abondós, non fa que 34 km de long)] e non del latin tardiu o del romanic ''*Flumicellu'', que, ''-c-'' entre vocalas, auriá menat a ''*-izeʎ'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 226-227 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=18879</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} pngv2fhxsxz1zmz5vc5f3vsrqlp5yb7 0 62922 2499859 2379778 2026-05-07T22:47:59Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499859 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Omon|Sent Launard}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Launart | nom2 = ''Saint-Léonard'' | imatge = Chateau_saint-leonard.jpg | descripcion = Lo castèth de Sent Launard. | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Gers}} | arrondiment = [[Arrondiment de Condòm|Condòm]] | canton = Florença-Lomanha ([[Canton de Sent Clar|Sent Clar]] abans 2015) | insee = 32385 | cp = 32380 | cònsol = Gervais Molas | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat de comunas de las Bastidas de Lomanha|CC de las Bastidas de Lomanha]] | gentilici = | latitud = 43.8597222222 | longitud = 0.769722222222 | alt mini = 96 | alt mej = 192 | alt maxi = 192 | ectaras = 1311 | km² = 13.11 |}} '''Sent Launart''' [senlaw'nar(t)] <ref>Patrici Pojada, ''Répertòri toponimic de las Comunas de la Region Miègjorn-Pirenèus'', ed. Loubatières, Portèth de Garona, 2009, p. 72</ref> o '''Sent Launard''' (''Saint-Léonard'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Gasconha]] situada dens lo [[departament francés|departament]] de [[Gers (departament)|Gers]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 32385.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre deu territòri === {{Communes limitrophes | commune = Sent Launard | nord = [[Sent Clar]] | nord-est = [[Avesan]] | est = [[Tornacopa]] | sud-est = [[Vivèrs]] | sud = [[Cadelhan]] | sud-ouest = | ouest = [[Brunhens]] | nord-ouest = [[Urdens]] }} ==Toponimia== ''Sent Launard'', ''Leon-hart'' etimologicament, es lo nom de tres sents, lo mèi coneishut d'aqueths es un companhon de [[Clodovèu I|Clodovèu]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 611</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. III, p. 1647, par. 28 703</ref> d'après sa legenda <ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/53/Saint-Leonard-de-Noblat.html</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Gervais Molas |Partit= divèrs dreta |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de [[Sent Clar]]; es adara deu canton de ''Fleurance-Lomagne'' (en francés), donc de Florença-Lomanha. == Demografia == <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:300 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:200 color:gray1 from:start till:end bar:100 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,147)(84,138) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 224 1968: 208 points:(84,138)(100,128) color:blue width:2 #1975: 190 points:(100,128)(128,121) color:blue width:2 #1982: 179 points:(128,121)(160,111) color:blue width:2 #1990: 161 points:(160,111)(196,101) color:blue width:2 #1999: 143 </timeline> {{Demografia |insee= 32385 |1793=666 |1800=575 |1806=697 |1821=695 |1831=682 |1836= |1841=664 |1846=667 |1851=661 |1856=610 |1861=558 |1866=564 |1872=512 |1876=487 |1881=446 |1886=436 |1891=446 |1896=381 |1901=346 |1906=351 |1911=308 |1921=289 |1926=315 |1931=281 |1936=286 |1946=276 |1954=275 |1962= 224 |1968= 208 |1975= 190 |1982= 179 |1990= 161 |1999= 143 |cassini=32966 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr32|0}} la populacion qu'èra de {{popfr32|385}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr32|385}}/13.11) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == == Personalitats ligadas dambe la comuna == ==Véser tanben== * [[Comunas de Gers]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-32385 Sent Launard site de l'Insee] * [https://web.archive.org/web/20230605103809/https://www.ccbl32.fr/ccbl/saint-leonard Sent Launart suu site de la Comunautat de comunas de las Bastidas de Lomanha] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de Gers}} [[Categoria:Comuna de Lomanha]] [[Categoria:Comuna de Gers]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] 5tdrby4897qg6fwhhntboa8bajyf0rk 10 64564 2499849 2342420 2026-05-07T12:12:28Z Jfblanc 104 2499849 wikitext text/x-wiki Modèls per las populacions d'Itàlia: * [[Modèl:popit001|<nowiki>{{popitPRO|COM}}</nowiki>]]: populacion de la comuna COM (numèro ISTAT) de la província PRO (numèro ISTAT). * [[Modèl:popitreg|<nowiki>{{popitreg|REG}}</nowiki>]]: populacion de la region italiana REG (numèro ISTAT) * [[Modèl:popitp|<nowiki>{{popitp|PRO}}</nowiki>]]: populacion de la província italiana PRO (numèro ISTAT) * [[Modèl:popitpoc|<nowiki>{{popitpoc|PRO}}</nowiki>]]: populacion occitana de la província italiana PRO: 001 Turin 004 Còni 008 Imperia 078 Cosença. * per la data metre 0 coma paramètre: [[Modèl:popitreg|<nowiki>{{popitreg|0}}</nowiki>]]: {{popitreg|0}} * per la populacion totala d'Itàlia utilizar [[Modèl:popitp|<nowiki>{{popitp|200}}</nowiki>]] o [[Modèl:popitreg|<nowiki>{{popitreg|200}}</nowiki>]]: {{formatnum:{{popitreg|200}}}} * per la populacion occitana totala d'Itàlia utilizar [[Modèl:popocit|<nowiki>{{popocit}}</nowiki>]]: {{formatnum:{{popocit}}}} ==Referéncia per l'estat italian== * "Popolazione fine periodo". ''Bilancio Demografico Mensile e popolazione residente per sesso. Gennaio 2026''. [[Roma]]: [[ISTAT|Istituto Nazionale di Statistica]]. Pubblicato [https://demo.istat.it/bilmens/index02.php?anno=2021&lingua=ita in linea]. ed48isnmjhjm4usn5dfvfwmgxwzbunw 0 81260 2499850 2305568 2026-05-07T12:16:27Z Jfblanc 104 2499850 wikitext text/x-wiki {{esbòs}} {{Modèl:Comuna italiana |carta = oc |nom = Bibiana / Bubiana |nomItalian = |blason = |imatge= |reg = PMN |prov = TO |latitudgrad = |latitudminuta = |latitudsegonda = |longitudgrad = |longitudminuta = |longitudsegonda = |mej = |km² = |pop = {{popit001|025}} |data-pop = {{popit001|0}} |dens = |cp = |tel = |istat = 001025 |còde_cadastre = |Gentili = |Patron = |Fèste_patronala = |sit_web = }} [[File:Map - IT - Torino - Municipality code 1025.svg|right|thumb|400px|Localizacion de Bibiana dens la prov. de Turin]] '''Bibiana'''<ref>http://www.espaci-occitan.org/oc/occitan-e-occitania/occitania-e-valadas-occitanas/valadas-occitanas/</ref> (var. '''Bubiana'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/98b.html</ref>) es una comuna de las [[Valadas occitanas]], en [[Itàlia]]. {{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Turin]] [[Categoria:Comuna de la Val Pèlis]] [[Categoria:Comuna de las Valadas Occitanas]] 36rtvn7asmz6wbaechuhay7fuyyetdk 2499851 2499850 2026-05-07T12:16:56Z Jfblanc 104 2499851 wikitext text/x-wiki {{esbòs}} {{Modèl:Comuna italiana |carta = oc |nom = Bibiana / Bubiana |nomItalian = |blason = |imatge= |reg = PMN |prov = TO |latitudgrad = |latitudminuta = |latitudsegonda = |longitudgrad = |longitudminuta = |longitudsegonda = |mej = |km² = |pop = {{formatnum:{{popit001|025}}}} |data-pop = {{popit001|0}} |dens = |cp = |tel = |istat = 001025 |còde_cadastre = |Gentili = |Patron = |Fèste_patronala = |sit_web = }} [[File:Map - IT - Torino - Municipality code 1025.svg|right|thumb|400px|Localizacion de Bibiana dens la prov. de Turin]] '''Bibiana'''<ref>http://www.espaci-occitan.org/oc/occitan-e-occitania/occitania-e-valadas-occitanas/valadas-occitanas/</ref> (var. '''Bubiana'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/98b.html</ref>) es una comuna de las [[Valadas occitanas]], en [[Itàlia]]. {{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Turin]] [[Categoria:Comuna de la Val Pèlis]] [[Categoria:Comuna de las Valadas Occitanas]] djz7v7t1k8ckh275egjbo5mhr88292e 0 125513 2499858 1878082 2026-05-07T18:39:01Z Alaric 506 44932 2499858 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sariñena''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] d'[[Òsca (província) |Òsca]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Aragon]]. ==Nòtas== <references/> {{Portal Espanha}} {{Municipis de|22}} 26kll2kx9qi7nx3vyp2bj06njlz8rrb 0 125919 2499860 2489568 2026-05-08T03:29:45Z Alaric 506 44932 2499860 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Imatge:Castell_de_Mur._Mur._Castell_de_Mur_12.JPG|thumb|300px|centre|Lo castèl]] '''Castell de Mur''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], en [[Palhars Jusan]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== La Guàrdia de Tremp e Cellers son de l'ancian municipi de Guàrdia de Tremp, Vilamolat de Mur, Lo Meüll, Collmorter, Puigmaçana e Mur son de l'ancian municipi de Mur. ===Guàrdia de Tremp=== La municipalitat oficializa ''Guàrdia de Noguera''. L'article ''La'' es facultatiu. La prononciacion es ['gwardia]. Las fòrmas ancianas son ''ipsa guardia que nominant de Ermodolfo'' en 1046, ''Loch de la Guardia'' en 1359. Lo sens es « castelet » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 393 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21111</ref>. Lo toponime occitan correspondent es ''Garda'', ''Gàrdia'', absent dels territòris franceses. Veire per exemple [[La Garda de Lauragués]]. ===Cellers=== ''Celler'' (coma l'occitan ''celièr'') ven del latin ''cellarium'', « gardamanjar, despensor, despensa ». En catalan prenguèt lo sens de « pèça (membre) sosterranha, chai o albèrga per lo vin » e tanben lo sens de « granièr »<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 348 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13939</ref>. ===Vilamolat=== La prononciacion es [bilamulát]. Lo lòc es tanben citat ''Vallmolat'' (a [[Tremp|Vilamitjana]], 6 km).Lo determinant es un nom de persona, vengut del latin ''Involatus'', atestat ''Imbolati'' en 819, ''Emolatus'' en 893 (passatge regular de ''-mb-'' a ''-m-''). Ambe ''vila'', lo nom ven ''Vilamolat''. Lo sens del latin ''involare'' es « préner possession, s'apoderar, derraigar ». INVOLATUS se disiá probablament dels lòcs aquerits per ''aprision'' e dels òmes que la practiquèron [d'aquí lo nom de persona], dins aquelas annadas de repoblament, ont caliá legalizar aquela presa de possession. En [[Bearn]], tornam trobar l'equivalent toponimic (lo pic d'Amoulst, 2595 m, a la [[Vath d'Aussau]]) e antroponimic (lo nom ''Molat'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 47 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46904</ref>. ===Lo Meüll=== Lo nom es vengut ''el Meüll'' per oficializacion forçada. Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants. La prononciacion es [lo me'uʎ] o [me'uʎ] a l'entorn. Lo nom es atestat ''Mahull'' en 1359 <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>.</br> N.B. L'etime non pòt èsser un derivat del latin ''mediu-'', de meteissa origina indoeuropèa, ''*mediullus''. Lo resultat seriá quicòm coma ''*mitjull'' e non pas ''mesull'', ''meüll''. ===Collmorter=== Lo nom es atestat ''Casals de Golmorter'', abans 1069. ''Collmorter'' deriva del latin ''Collem Mortuorius'', « pujòl mortuori ». L'evolucion ''-ōriu'' > ''-er'' es regulara en toponimia pallaresa amai s'espandís plan a l'èst dins l'airal pirenenc. Collmorter deviá èsser lo cementèri del castèl de Mur, lo vilatge senhoral <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 408 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14847</ref> (i aviá los abitants del castèl e un vilatge castral, desparegut). ===Puigmaçana=== Pas d'article de Coromines. Puèg de las pomas (pomareda) ? ===Mur=== Atestacions : ''Muro'' a la fin del sègle X, ''Castro Mur'' en 1044, etc. La prononciacion es [mur]. Ven del latin ''mūrus'', « paret, mur, muralha » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 423 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27997</ref>. Representava lo castèl, lo vilatge castral e lo monestièr. Per comprene cossí lo castèl èra definit per una muralha, sufís de gaitar l'imatge. ==Istòria== Format dels ancians municipis de Guàrdia de Tremp e de Mur, units en 1972. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} im69ynrsyac9eyw9pgisg7h11d0syf2 0 125932 2499861 2489834 2026-05-08T03:31:35Z Alaric 506 44932 2499861 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Conca de Dalt''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], al [[Palhars Jusan]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== Aramunt Vell e Les Eres (Aramunt nou) èran de l'ancian municipi d'Aramunt, Claverol, lo Pont de Claverol, Sossís e Sent Martí de Canals èran de l'ancian municipi de Claverol, Hortoneda, Pessonada e Herba-savina èran de l'ancian municipi d'Hortoneda de la Conca, Erinyà, Serradell, Toralla, Torallola e Rivert èran de l'ancian municipi de Torallola i Serradell. ===Aramunt=== La prononciacion es ''airamún'' (locala) o ''airimún'' ([[Coll de Nargó]]). Las fòrmas ancianas son ''Eramonte'' en 958, ''Eramont'' en 1056, ''ipso castro de Eramon'', cap a 1070, ''B. de Eramont'', ''Aramunt'' en 1343, ''loch d'Aramunt'' en 1359, ''Aramont'' en 1366, ''Aramont'' en 1408. Es un nom germanic de persona en ''-mund'' e non pas un compausat de ''munt'' (las fòrmas pus ancianas son en ''-on-'' e non en ''-un-''); mès las fòrmas graficas son sovent en ''-nt-'', pr'amor de l'influéncia de ''munt'' < latin ''montem''. Lo nom de persona pòt èsser ''Aramund'' o ''Harimund'' / ''Herimund''. Coma las mencions pus ancianas son en ''Era-'', aquò va dins lo sens del darrèr, pr'amor que lo càmbiament fonetic ''Era-'' > ''Ara-'' es normal<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 212 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3236</ref>. ===Les Eres=== Nom d'origina de ''Aramunt nou''. Representa, al plural, ''era'', « aira de batre (ièra, sòl) ». ===Claverol e lo Pont de Claverol=== Fòrmas ancianas : ''Claverol'' en 903, ''Claverolo'' a la fin del sègle X, ''Claverol'' en 1156, ''Claverola'' en 1359, ''Serra de Claverol'' en 1408. Lo Pont de Claverol èra lo lòc ont se clavavan e desclavavan los « rais » (radèu format de bilhons), e dempuèi aquí enviavan los socs per viá terrèstra. Lo nom sembla un derivat del latin CLAVARE « clavar » : ''pont *claver'', donc lo pont de clavar e desclavar los ''rais''. Claverol (vilatge situat pus naut) prenguèt probablament lo nom del lòc pus conegut dins lo territòri <ref>JFC, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14532</ref>. ===Sossís=== I a d'embodens nombroses dins aquel terren escarpe (flus, doç). Lo nom es ligat al vèrbe ''solsir-se'' del catalan occidental (''ensulsiar-se'' en catalan central). L'etime es benlèu SOLI-SÉDIUM, segon l'idèa d'[[Toène Tomàs|Antòni Tomàs]], o un autre, ambe l'absorpcion de ''-l'' implosiva per ''o'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 171 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39598</ref>. Comparem çaquelà ambe'l Sossís de [[Montagut de Carcin]], en terren calcari, « esfondrament, abausonament, iga (avenc), gorg », que Andrieu ''Soutou'' interprèta coma lo resultat de ''subsidium'', derivat del vèrbe ''subsidere'', « s'esfondre, s'abausonar, èsser engolit, s'abissar » <ref>Paul Burgan, André Lafon, ''Toponymie du Tarn-et-Garonne'', Association Antonin Perbosc, 2006, p. 235-236</ref>. ===Sent Martí de Canals=== ''Sent Martí'' representa ''Martinus'', avesque de [[Tors]], evangelizator de la [[Gàllia]] al sègle IV<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 614-616</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France''</ref>.</br> Las fòrmas ancianas son : ''S. Martinus de Canals'', benlèu en 903, ''S.M. de Canales'' en 931, ''eccl. Sti. Martini in Canales'' en 966, ''S. M. de Canals'' en 903, 1163, 1260, 1359, 1408, ''in Canales ---ad Canales'' en 930. </br> S'agís pas de ''canal'' d'irrigacion, etc, mès puslèu de fendas, de regas dens la tèrra [pr'amor de l'aiga]. Veire lo precedent <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 231 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37284</ref>. ===Hortoneda (de la Conca)=== La prononciacion es ''ortonéda'' o ''artoneda'' ([[Joan Coromines]] a pas notat). Las fòrmas ancianas son ''Ortoneta'' en 958, ''apud Ortaneda'' al sègle XII, ''Pere d'Ortoneda'' en 1170, ''loch d'Ortaneda'' en 1359. Sembla un nom ligat a un radical preroman a l'origina, non pas ambe ''òrt''. Las fòrmas ambe ''a'' son l'indici d'un ancian ''Artoneda'' [ambe metatèsi]. Lo sufixe ''-eda'' indica probablament un nom de planta. I a tanben d'exemples occitans : ''Hourtoux'', près de [[Fulhan]] ([[Aude (departament)|Aude]]), atestat ''Ortonibus'' en 1271 e ''Ortós'' (accent grafic ?) al sègle XIV, la montanha de ''Lourtoue'' entre la [[Vath d'Aspa|val d'Aspa]] e la [[Vath d'Aussau|val d'Aussau]] (''-n-'' de ''ona'' s'amudís en [[gascon]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 422-424 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21661</ref>. ===Pessonada=== En catalan occidental pirenenc, ''pessó'' (''peçó'') representa un pilòt conic de causas (mai que mai èrba, palha e autres produits agricòlas). Es benlèu un derivat de ''peça'', sense poder exclure un mot preromanic en relacion ambe'l basc ''pheçoin''. Lo mot a d'aplicacions toponimicas coma ''Los Pessons'', grand circ d'estanhs separats per de tucas conicas, a [[Canillo|Soldeu]] (los pessons son aquels puèges conics). Per dessús Pessonada, se vei de puèges de fòrma arredondida [en realitat, una paret verticala, ambe de fòrmas arredondidas dins lo detalh]. Lo sufixe ''-ada'' sembla venir del sufixe collectiu ''-eda''. Las fòrmas ancianas son ''Pessonada'' en 954, ''Peçonada'' en 1056, ''de Pesonada'' en 1163, ''de Pezonada'' en 1166, etc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 213-214 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31329</ref>. [[imatge:Conca_de_Dalt._Hortoneda_de_la_Conca._Pessonada._3.JPG|thumb|250px|center|Lo portal d'Aramunt, a Pessonada]] ===Herba-savina=== Vilatjòt en amont de Pessonada, desabitat ara. Las fòrmas ancianas son ''Erba savina'' en 1120, ''loch d'Orba Savina'' en 1359. Lo nom sembla format de ''èrba'' e de ''savina'', planta abortiva e afrodisiaca, de fusta plan dura. Mès, sense apartar aquela solucion, i a d'arguments contra aquela etimologia. La prononciacion pallaresa generala es [asbarsabína], ambe la leugièra varianta [əzbarsebína]. Lo nom auriá conegut a l'escrit l'atraccion del mot ''èrba''. Tanben, la savina es pas una èrba, mès puslèu un albre pichon. Un etime possible del primièr element seria ''arva'', « plana, pastencs », plural de ''arvum'', « camp cultivat, laurat, garait », ambe alteracion de ''r'', son apte a la metatèsi e a tota transposicion. L'influéncia del mot ''esbarzer'', « romec, barta », seriá una possibilitat, çaquelà la fòrma generala dins tot lo nòrd-oèst catalan es ''barcer''. Lo segond element pòt èsser lo nom de persona ''Sabinus'', aicí epitèt de ''arva'', benlèu per referéncia a Sent Savin, sent de la ciutat de Bàrcino romanovisigòta, o a un senhor omonime <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 416-417 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21502</ref>. ===Erinyà=== La prononciacion es [eri'ɲa] (o de còps [iri'ɲa]). Lo nom es atestat ''Arinya'' en 1359 e 1408. ''Erinyà'' seriá atal l'equivalent de l'ancian nom de Sant Pèire, a [[Montblanc (Erau)]], ''Erinhan'' e (ambe'l sufixe ''-acum'') la comuna francesa [[Éragny]]-sur-Oise. Segon [[Joan Coromines]], ''Erinyà'' vendriá del nom ''Herennius'', o ''Haerenius'', o ''Herinnus'', o ''Herrennius'' o ''Herenna'', ''-nnius'', ambe'l sufixe ''-anum'', indicator de propietat. Mès una nòta posteriora de J.G. cita ''Arenius'', trobat dins una inscripcion de [[Lagos (Portugal)|Bensafrim (Algarve)]] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17246</ref>, qu'explica milhor las fòrmas ancianas. ===Serradell=== ''Serradell'' es escrit ''Castell de Sendell'' dins un document imprimit, error de lectura del manuscrit, que deviá portar ''Seradell''. Lo catalan ''serra'' significa « cadena de montanhas o de puèges ». I a un derivat en -ATU qu'es ''serrat'', de meteis sens, Serradell a un sufixe ''-ell'', del latin ''-ELLU-'', en mai <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 123 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38574</ref>. ===Toralla e Torallola=== Las fòrmas ancianas son ''ad Turalia'' en 840, ''Toralia'' en 923, ''Toralga'' en 979 [''-lg-'' representava graficament ''-ll-'', -lh- de l'occitan], ''Bernad de Toralla'' en 1180-119, ''Torayla'' en 1277, ''Toraila'' en 1281, ''Torrayla'' en 1359, ''Toralla'' en 1408. ''*Tauralia'', del latin ''taurus'', « taure, brau », a lo sens de « pargue de boïns ». ''Torallola'' es un derivat de Toralla (diminutiu), motivat per la proximitat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 296 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43735</ref>. ===Rivert=== A Torallola, la prononciacion es [rrubért] e l'informator ajustèt pr'aquò « és riu verd »; precisèt que lo riu pòrta totjorn d'aiga, quitament dins una granda secada. Vertat es que sa ribereta es totjorn verda e fertila, quand las autras son eissutas. </br> Las fòrmas ancianas son ''villam Cinzobi [= Censui]...inter castros Turalia et Salasse, prope rivo qui discurrit de Erte'' en 840, ''Reverte'' en 918, 919 e 923, ''apenditio de Reverte... rio de Reberte'' en 995, ''a Censui sobre Rivert'', 1010-1035: ''rivo de Rivert'' en 1010-1035, ''Riuert'' cap a 1020, ''castris Salàs, Petramedia, Revert et Belvidin'' en 1060, etc. Cèrtas, ''Rivert'' deriva de ''riu'', mès lo segond element es ''Erte'', que poiriá aver designat lo gigantesc bauç que tresplomba Serradell ont lo riu de Rivert nais. ''Erte'' fa pensar al vilatjòt d'''Erta'', en [[Auta Ribagorça]], près dels travèrses formidables de la Pica de Cervi, nom d'etimologia clara, ''ercta'' , participi vulgar dem latin classic ''erigere'' « redreçar ». L'etime de ''Rivert'' es donc ''rivu erct-'' (ambe ''-e'' e non pas ''-a'') - lo riu de la granda pujada, corroborat per l'apax ''Erte'' de 840. Demòra un dobte : A) genitiu: RIVUS ERCTAE « lo riu de l'erta », o B) Un masculin RIVUS ERCTUS. Joan Coromines aima mai puslèu lo segond <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 407 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=35164</ref>. ==Istòria== Format dels ancians municipis d'Aramunt, Claverol, Hortoneda de la Conca e Toralla i Serradell, units en 1969. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 53psy4l41kwoxdca9go1o9kh5olkq7d 0 125946 2499862 2497238 2026-05-08T03:34:12Z Alaric 506 44932 2499862 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Gavet de la Conca''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], al [[Palhars Jusan]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== Aransís, Sant Miquel e Sant Cristòfol de la Vall, Sant Martí de Barcedana son de l'ancian municipi d'Aransís, Sant Salvador de Toló, Toló, Mata-solana, Merea e Perolet son de l'ancian municipi de Sant Salvador de Toló, Gavet de la Conca, Fontsagrada e Sant Serni son de l'ancian municipi de Sant Serni. ===Aransís=== Lo nom es atestat en 1359 ''Arentis'' (legir ''Arencis''). ''Aransís'' es un derivat del [[basc]] ''arantze'', ''arantza'' (e variantas), « espina », ambe un sufixe que se tròba tanben dins Beixalís, Norís, Ovís, Arcalís, Estaís, lòcs d'aquel airal pirenenc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 213-214 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3265</ref>. ===Sant Miquel de la Vall=== Dit ''la Vall'' [la 'baʎ]. Una fòrma d'un document de 1084, ''Valinies'', sembla de se referir a aquel vilatge. Benlèu supausar un ''*Valisnes'', ''*Valle Is(o)nense'' sincopat, a partir de [[Isona i Conca Dellà|Isona]] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 398 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37344</ref>. Meteissa « val » (puslèu depression), se se pòt dire que Sant Cristòfol de la Vall e Sant Martí de Barcedana. ===Sant Martí de Barcedana=== Las fòrmas ancianas son : ''Sti. Stephani q. voc. Sarga... Sti Martini in Valle Cirsatana'' en 893, ''Sti. Martini q. est in Valle Circitana'' en 930, 966: ''eccl. Sti. Martini in Valle Sisitana'' en 966, 1163: ''Gerrensi monasterio — eccl. S. P. de Gavet et S. Martini de Valle Cirritani'' [legir ''Cirsitani''] en 1163.</br> L'etime seriá ''Vallem ceresetanam'', derivat de ''ceresetum'', « cereireda », > ''Valcersdana'' (sincòpa) > ''Barcelsdana'' (metatèsi) > ''Barcesdana'' > ''Barcedana''. O, ambe una sincòpa diferenta ''Valcersedana'' > ''Valcisidana'' (la grafia de 966), per ''-cese-''(falsa latinizacion en ''-i-'' de ''-e-'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 346 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37281</ref>. ===Toló=== Las fòrmas ancianas son : ''in collo de Tolo... ante Tolo'' en 973, ''Tolo'' al sègle X o XI, ''Tolan'' (error probabla) en 1053-71, ''Tholono'' en 1071, ''Tholonio'' en 1078, ''Tolo'' en 1126, 1188-89, 1205, ''apud Tolon'' en 1183, etc. I a en Catalonha d'autres lòcs d'aquel nom atestats al primièr millenari. </br> I a una semblança aparenta ambe [[Tolon]], qu'èra çaquelà ''Telo'', ''Telonis''. I a tanben un autre lòc ''Le Toulon'' a un km de [[Periguers]], que seriá ligat a un dieu fonticòla ''Telo'', ''-onis''. I a pas d'impossibilitat per ''Toló'', estant que l'assimilacion ''e-ó'' > ''o-ó'' es correnta dins los parlars catalans e ''Toló'' poiriá èsser un nom d'aiga, en relacion ambe aquel dieu fonticòla, d'origina sorotaptica (vocabulari de [[Joan Coromines]] : la civilizacion dels camps d'urnas o ''Urnenfelder'', considerada sovent coma un estadi arcaïc de l'espandiment celtic al segond millenari). Mès justament i a pas de fòrma anciana en ''Te-'', çò que daissa sa plaça a una etimologia ibèrobasca, confòrma al paisatge toponimic de l'airal e, d'autra part, a la lista [[Toluges]], [[Tolosa]], [[Tolba]], Tolustre, [[Soriguera|Tolzó]]<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 285-286 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43613</ref>, que permet pas de decidir clarament. ===Mata-solana=== ''Mata'', de sens prèp de l'occitan, representa de petits elements de bòsques e de bartas <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 231-233 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=25647</ref>. ''Mata-solana'' es una mata expausada al sud. ===Merea=== La prononciacion es [me'reja] o [me'rea] (transposicion de la grafia de l'autor). S'explica per lo resultat del latin ''*merĭdia'', varianta de ''meridies'', « sèsta, prangièra », qu'a donat per exemple ''mereig'' en catalan [per l'evolucion fonetica, cal remembrar que lo catalan nòrd-occidental e una granda part del gascon son dins l'airal de ''pui'' e de ''poi'', sense ''-g'']. Merea es a un punt ont la val, situada entre doás montanha, tomba al Nòrd; lo vent de Nord, donc, refresca constantament Merea. Merea es donc çò qu'apèlan en catalan un amor(r)iador, un lòc adeqüat per i acampar lo bestiar a las oras de calor <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 203 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26128</ref>. ===Perolet=== Sembla un doble diminutiu de Pere, coma Peiroton en occitan. ===Gavet=== La prononciacion es [rriw ga'βet], [rriw de ga'βet], [lo rriw ga'βet], [ga'βet] (lo vilatge). Las fòrmas ancianas son ''Gavet'' en 893, ''de Gaveto'' en 930, ''rigo Gaveti'' en 966, ''in flumine Gaueto'' en 973, etc. Es un nom de riu e lo nom del vilatge es posterior e ven del nom del riu. L'etime ven de la rasic idronimica preromana ''*gab-'', coma ''*Gabarus'' > ''Gàver'' ([[Estaràs]]), los gaves de [[Bearn]], mès sense ''-aro-''. La finala ''-et'' no ven de ''-etum'', pr'amor que no i a cap fòrma en ''-d-'', mès puslèu de ''-ittu'' (o tanben ''-ectu'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 339, 340 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20287</ref>. ===Fontsagrada=== Atestat ''Font Sagrada'' en 1359. ''Fontsagrada'' e ''Fontsanta'' son de cristianizacions de las fonts sagradas dels pagans, vodadas a les nimfes aquaticas <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 249 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=19214</ref>. ===Sant Serni=== Representa lo nom latin de sant ''Saturninus'', per l'intermediari del francés vièlh ''Saernin'' > ''Sèrni''<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 41 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20287</ref>. ==Istòria== Format dels ancians municipis de Aransís, Sant Salvador de Toló e Sant Serni, units en 1970. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} lvvvyoyelzyndzvq4vpk94eadr6lvi4 0 125971 2499863 2490471 2026-05-08T03:35:58Z Alaric 506 44932 2499863 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[imatge:Llimiana_2.JPG|thumb|350px|center|Llimiana]] '''Llimiana''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], als [[Palhars Jusan]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Limignana'' en 893 e 930, ''Limyana'' al sègle X, ''ecclesia Sti. Andree in civitate Limignana'' en 982, ''Liminiana'' en 995 e 1099, ''Liminnana'' al primièr tèrç del sègle XII, ''Limignana'' en 1043 e 1164, ''Liminyana'' en 1212, 1276, 1277 e 1280, ''de Limiyana'' en 1295-1299, ''Leminyana'' en 1314, ''Limiana'' en 1359, ''Limignana'' en 1400, etc. ''Llimiana'' venguèt tanben nom de persona. </br> Es un nom en ''-ana'', format d'un nom latin d'òme derivat en adjectiu femenin, ambe ''villa'' sosentendut, ''Līmĭnĭus'', derivat del latin ''limen'', ''liminis'', « lindal, bassolh, pòrta de casa » e al sens figurat « lar, ostal ». Lo nom coneguèt una aplologia : ''Lim(in)iana'' > ''Limiana''. La fòrma alterada existís al mens dempuèi lo sègle X e benlèu dempuèi lo latin vulgar. Coexistissiá ambe la fòrma plena; se supausa que los locutors rustics usavan de la fòrma brèva, mentre que los pus destinguits contunhavan de se servir de la pus corrècta <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 79-80 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23683</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} i0bo79xkpstjw1bp3ky7gb1dlgo7j2b 0 126017 2499865 2499711 2026-05-08T03:48:05Z Alaric 506 44932 2499865 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[imatge:Salàs_de_Pallars._Torre_i_portal_de_Soldevila.JPG|thumb|300px|left|Portal i torre de Soldevila]] '''Salàs de Pallars''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. Salàs de Pallars se situa dins la partida nòrd del centre de la comarca de [[Pallars Jussà]]. Es prèp de la Noguera Pallaresa, que correspond ara a las aigas del Barratge de Sant Antoni. Se situa a la transicion entre la Conca Deçà, o de Tremp, e la Conca de Dalt (que la vila principala es [[La Pobla de Segur]]) : pr'aquò, es considerat coma fasent partida de la Conca Deçà e las relacions comercialas la fan dependre de [[Tremp]]. Es a quicòm coma un km del camin grand C-13, que religa las vilas pallaresas de Tremp, capitala de la comarca, La Pobla de Segur, [[Sort]] (o Sòrt), e delà, [[Lhèida]] a [[Esterri d'Àneu]]. Istoricament, Salàs de Pallars foguèt una de las vilas principalas del Pallars Jussà, coma Tremp, [[Talarn]], La Pobla de Segur e Isona; arribèt quitament al segond reng en tèrme de populacion al sègle XVIII, mès, tot en portant encara lo títol de vila, que jamai non se pèrd, e en gardant un aspècte urban, lo d'una vila anciana, a pas que 326 abitants en 2006 (que i cal ajustar los 4 que pòblan lo vilatge de Sensui, çò que fa 330 per tota la comuna). La baissa d'importància relativa e absoluda de Salàs de Pallars es contemporanèa de la montada de La Pobla de Segur tanlèu lo sègle XIX; mès la construccion del Barratge de Sant Antoni, en 1913-1916, li faguèt pèrdre una granda partida de sas milhoras tèrras (informacions toristicas afichadas a la vila), tot en la privant de comunicacion dirècta ambe la riba esquèrra de la Noguera Pallaresa (Salàs aviá agut dos ponts). {{entpopcat}} == Geografia == Salàs de Pallars es un dels pauques municipis del Pallars Jussà que se mantenon inalterats al long del temps: l'an pas espandit dins los darrèrs cent ans ambe cap autre municipi suprimit, nimai l'an pas ajustat a cap autre, nimai li an pas augmentat o demingat lo territori. Çaquelà, al sègle XIX aviá existit los municipis de Sensui (''Censuy'') e del Mas del Balust (''Manso de Balust''), creats en 1812 al moment del desplegament de las instruccions derivadas de la Constitucion de Cadis. Totas doás municipalitats foguèron suprimidas en febrièr de 1847, en aplicant las novèlas leis municipalas qu'exigissián un minimom de 30 ''veïns'' (vesins, donc caps de familha) per manténer una municipalitat pròpia. En aquel moment foguèron agregats a Salàs de Pallars. En la proposition derivada del rapòrt popularament denomenat ''Informe Roca'', lo municipi de Salàs de Pallars demorava intacte, mès l'integravan al gropament de municipis de [[La Pobla de Segur]], [[Conca de Dalt]] e Salàs de Pallars. ===Descripcion geografica=== Lo territòri municipal de Salàs de Pallars es alongat del nòrd-oèst al sud-èst, plan estreit, gaireben en punta al nòrd-oèst, en zòna de montanha, e pus larg dins la partida plana, prèp de la vila, al sud-est del territòri. Fàcia a Salàs de Pallars, delà Noguera, doás depressions son separadas per la ''Muntanya de Sant Corneli''<ref>{{http://www.icc.cat/vissir3/embedded.html?zoom=6&lon=000313800&lat=004669100&layers=B00FFFFFTF#.</ref> : - la partida sud-èst de la Conca de Dalt, largament dubèrta, a l'entorn del vilatge d'Aramunt; - la val de Montesquiu, que pel Pas Estret de Montesquiu e pel ''coll d'Orcau'', mena al vilatge d'Orcau e a la ''Conca Dellà'' (a l'entorn d'Isona e d'Orcau). ===Perimètre del territòri=== Territòris municipals limitròfes : {{Communes limitrophes | Commune = [[Salàs de Pallars]] |nord = [[Conca de Dalt]] |nord-est = [[La Pobla de Segur]] |est = [[Conca de Dalt]] |sud-est = [[Isona i Conca Dellà]] |sud = [[Talarn]] |sud-ouest = |ouest = [[Tremp]] |nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''castrum — Salasse'' en 840, ''Salas'' en 903, ''Salasse'' en 995, ''Salas'' en 1060, ''Salass'' en 1094-1110 (bis), ''Salas'' en 1100-1109, ''villa Salas'' en 1180-90, ''Salas'' en 1220. </br> Segon [[Joan Coromines]], Salàs es un dels abondoses toponimes de basa preromana, mès indoeuropèa, es a dire celtica o sorotaptica (segon la terminologia d'aqueste autor, donc dels camps d'urnas o cultura RSFO), que provenon d'un Salasse o Salasso, que religa ambe'l nom d'un pòble indoeuropeu mençonat per Titus Livi, los ''salassi''. L'apondi ''de Pallars'', documentat plan ancianament, fa referéncia a son apartenença istorico-geografica. Aparentat a ''Salàs'', [[Salasc]], atestat ''Salascus'' al sègle IX-X, ambe son sufixe ''-asco'' caracteristic, confirma lo caractèr lígurosorotaptic del nom. La lectura de l'Onomasticon Cataloniae <ref> p. 12-13 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=36283</ref>, çaquelà, non dona cap solucion precisa. Segon [[Xavier Delamarre]], lo sufixe ''-sco'' es indoeuropèu, caracterizat sense rason coma « ligur » pels lingüistas franceses e italians del sègle XIX. Es present pertot on i a de cèltas <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 21</ref>, e l'argument de la proximitat ambe ''Salasc'' dona donc pas d'indicacions autras sus ''Salàs''. </br> En aqueste vilatge, coma en plan d'autres, nasquèt una etimologia populara, totalament falsa, que fasiá derivar'l nom de la vila de la costuma de donar de sal al bestiar (salar). ===Sensui o Censui=== Lo nom es atestat ''Cenzovi'' en 923. L'etime pel nom del torrent seriá lo bascoïde ''çintçur-be'', « jos la gorja », ambe eliminacion de ''-r'' en basc local. L'etime s'explica pel fait que lo torrent es sovent plan encaissat dins una partida de son cors. La finala en ''-obe'' mena a ''oe'' > ''oi'' > ''ui'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 348 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13966</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol.V, p. 329 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=77415</ref>. ===Lòcs poblats o non=== En mai de la vila de Salàs de Pallars qu'aurà un paragrafe especial, ancianament i aviá los vilatges de Sensui (o ''Censui'', segon Joan Coromines) e del Mas de Balust. Aqueste es demorat completament desabitat e Sensui garda pas que 4 abitants en 2007, una sola familha que viu d'un elevatge industrial de pòrcs. A Sensui, la glèisa demòra dreta, al mièg d'ostals arroïnats. Lo vilatge se troba 2,3 km. al nòrd, en linha dreta, de Salàs de Pallars, e es accessible per un camin local asfaltat que i mena en mens de 4 quilomètres de trajècte. Es lo camin que tanben mena a Rivert e, en virant a esquèrra a moment donat, a Santa Engràcia. Fòra dels vilatges, lo territòri salassenc a qualques capèlas, ermitatges e santuaris, que entre els se tròban l'ermitatge romanic de ''Sant Roc'', 1 quilomètre al levant de la vila, lo de ''Sant Cebrià'', 500 m. al sud-oèst, tanben romanic, lo de ''Sant Pere Màrtir'', refait modèrnament, a l'oèst, al limit ambe Talarn, e l'ancian santuari de ''Sant Climent'', popularament nomenat ''Sant Clem''. L'origina d'aqueste darrèr es possiblament romanica, pr'aquò ne demòra pas cap vestigi coneissable. Se garda la memòria d'una capèla dedicada a santa Margarida, qu'es documentada fins a 1758, quand se ditz que se tròba en un estat indecent. Non se sap pas ambe exactitud ont èra. ===La vila de Salàs de Pallars=== Salàs de Pallars consèrva perfèctament visible son traçat urbanistic medieval de vila clausa. Alongada del sud-èst (dintrada al vilatge), a 567 m. d'alt., al nord-oèst (on i a Can Delme), a 590, es encara una encinta barrada, ambe doás carrièras interioras parallèlas qu'an una sortida unica pel costat nòrd, e doás carrièras exterioras que seguisson los murs de la vila: lo carrer ''del Vall'' (testimòni del valat qu'aparava la muralha pel costat septentrional), e ''l'avinguda d'Enric Gispert'', ancian camin de ronda exterior pel costat sud. En naut (a capdevila), la plaça de Capdevila, ambe la font d'aqueste nom e a la partida bassa, la de Soldevila, ambe la font tanben d'aqueste meteis nom. Consèrva tres dels ancians portals -un d'els, lo de Soldevila, ambe una magnifica tor cilindrica de defensa annèxa- e doás mai de las tors que defendián los meteisses portals e los angles de la vila, actualament que fan partida de l'encinta formada pels ostals que se bastiguèron en aprofeitant la meteissa muralha. Una d'aquelas tors -e benlèu las rèstas d'autras- son integradas dins d'ostals actuals. L'Ostal de la Vila es dins una d'aquelas tors, la de Soldevila. A la partida nauta de la vila i deguèt aver lo castèl, integrat dins la vila meteissa, e actualament s'i tròba la glèisa parroquiala de la ''Mare de Déu del Coll'', que prèp d'ela i a una plaça cairada e ambe d'arcadas, la Plaça del Mercat, ont i a de rèstas d'una tor cairada, ambe un dentelh, que poiriá far partida de l'ancian castèl. La meteissa glèisa, en mai, es en partida bastida en dessús d'una tor de la muralha, quitament benlèu la tor mèstra del castèl. A l'interior, se duèrbon unis espacis pus largs que las carrièras, plan estretas, atal coma de tròces de carrièras e de plaças ambe d'arcadas, ont se celebrava la Fièra de Salàs, entre lo primièr e lo segond dimenge de quaresma, anciana concession reiala associada al títol de vila que ne gaudiá Salàs de Pallars. Pus tard, quand la Fièra de Salàs aqueriguèt un volume considerable, lo Fieral foguèt mudat fòra dels murs, long del valat que s'estendiá al nòrd de la vila, i nasquèt una carrièra, la ''de les Eres'', qu'aculhiá los pargues ont se gardava lo bestiar que portavan a la fièra del bestiar de pè redond, atal coma de pichonas ostalariás pels fieraires. Quitament dins la vila, demorèt lo mercat pròpiament dit, lo setmanal, per l'usatge pus estrictament dels salassencs. Los lindals e los escuts de fòrça ostals que constituisson l'aglomeracion ensenhan de l'importància qu'agèt Salàs de Pallars a la fin de l'[[Edat Mejana]] e pendent tota l'[[Edat Modèrna]]. Unis 500 metres al levant del vilatge i a lo cementèri, que dedins se tròban las rèstas de l'anciana glèisa parroquiala Sant Pèire, romanica, conservada sonque en partida, mès n'aprofeitèron l'absida centrala coma capèla del cementèri. Las doás absidiòlas lateralas se son conservadas tanben, pr'aquò an un usatge simplament ornamental. ==Istòria== Lo barratge de Sant Antòni faguèt disparéisser dos ponts. Non solament Salàs èra sus l'anciana rota principala de [[Tremp]] a [[la Pobla de Segur]], çò qu'es pas mai (es a un km de la novèla), mès èra un caireforc, ròtle essencial a tota foncion urbana e comerciala. Lo pont pus important menava a la rota d'[[Artesa de Segre]] a [[Baix Pallars|Gerri de la Sal]], l'autre menava cap a l'Èst. La rota d'Artesa es ara una rota blanca, del traçat d'excellenta qualitat, entretenguda perqué sèrv mai que mai als tractors dels agricultors que possedisson per exemple las tèrras de l'ancian vilatge disparegut de Montesquiu e que vivon dins d'autras aglomeracions. Ara totas las relacions ambe la riba esquèrra de la Noguera Pallaresa passan per Tremp o [[la Pobla de Segur]]. Salàs perdèt tanben mai de 300 ectaras de tèrras e las milhoras. Salàs de Pallars aviá una de las mai importantas fièras de bestial del pè redond : un quart del total de las mulas vendudas en [[Catalonha]] se vendián a Salàs. La fièra durava uèit jorns e los cafès presentavan d'espectacles de varietats. Ambe'ls tractors, las mulas perdián lor utilitat e la darrèra fièra foguèt en 1973. Salàs èra un centre important de produccion de terralha. Aquò durèt entrò lo primièr tèrç del sègle XX e dispareguèt a la Guèrra Civila. == Administracion == == Evolucion demografica == Las donadas de 1497 a 1553 son en fòcs, las de 1717 a 1981 correspondon a la populacion de fait, las dempuèi 1990 a la populacion de dreit. La font es Viquipèdia en català o Idescat<ref>{{http://www.idescat.cat/</ref>. {| class="wikitable" |- ! 1497f !! 1515f !! 1553f !! 1717 !! 1787 !! 1857 !! 1877 !! 1887 !! 1900 !! 1910 |- | 67 || 61 || 83 || 365 || 950 || 1318 || 1210 || 1275 || 929 || 877 |- |} {| class="wikitable" |- ! 1920 !! 1930 !! 1940 !! 1950 !! 1960 !! 1970 !! 1981 !! 1990 !! 1992 !! 1994 |- | 810 || 740 || 667 || 624 || 688 || 490 || 401 || 357 || 342 || 347 |} {| class="wikitable" |- ! 1996 !! 1998 !! 2000 !! 2003 !! 2010 !! 2020 !! 20.. !! 20.. !! 20-- !! 20-- |- | 358 || 334 || 330 || 319 || 334 || 327 || || || || --- |} ==Servicis toristics== La specificitat de Salàs es la preséncia de botigas de las annadas 50 que son visitadas e que sèrvon al cinemà. <gallery> Salàs_de_Pallars.JPG|Salàs. Salàs_de_Pallars._Carrer_1.png|Carrer de Sant Cebrià Alt en 1900. Salàs_de_Pallars._Carrer_de_Sant_Cebrià_Alt_2.JPG|Carrer de Sant Cebrià Alt. Salàs_de_Pallars._Casa_del_Carrer_de_Sant_Pere_2.JPG|Portal d'ostal, al carrer de Sant Pere. Salàs_de_Pallars._Carrer_de_Bon_Jesús_1.JPG|Passatge de la glèisa, jos l'autar major. Salàs_de_Pallars._L'Estanc_2.jpg|Lo burèu de tabac (adobat coma dins las annadas 50). Salàs_de_Pallars._Barberia_2.JPG|Botiga de perruquièr. Salàs_de_Pallars._Botiga_d'Ultramarinos_y_Coloniales.JPG|Botiga d'Ultramarinos i Coloniales. Salàs_de_Pallars._Sensui._Vista_general.JPG|Sensui, municipi de Salàs. Isona_i_Conca_Dellà._Orcau._Montesquiu_2.JPG|En fàcia de Salàs, l'ancian vilatge de Montesquiu, près de l'anciana rota d'Artesa. </gallery> {{messatge galariá}} == Annèxas == === Bibliografia === * BELLMUNT I FIGUERAS, Joan. "Salàs de Pallars". Dins Pallars Jussà, III. Lleida: Pagès Editors, 2000 (Fets, costums i llegendes, 33). ISBN 84-7935-740-1 * BENITO I MONCLÚS, Pere i BOLÒS I MASCLANS, Jordii. "Vila closa de Salàs". Dins El Pallars. Barcelona: Enciclopèdia Catalana, 1993 (Catalunya romànica, XV). ISBN 84-7739-566-7 * CASES I LOSCOS, Maria-Lluïsa. "Santa Margarida a Salàs. Sant Climent". Dins El Pallars. Barcelona: Enciclopèdia Catalana, 1993 (Catalunya romànica, XV). ISBN 84-7739-566-7 * COROMINES, Joan. "Salàs". Dins Onomasticon Cataloniae. Els noms de lloc i noms de persona de totes les terres de llengua catalana. VII. Sal-Ve. Barcelona: Curial Edicions Catalanes i Caixa d'Estalvis i Pensions de Barcelona "La Caixa", 1997. ISBN 84-7256-854-7 * FARRÀS, Francesc. "Salàs de Pallars", a El Pallars, la Ribagorça i la Llitera. Barcelona: Fundació Enciclopèdia Catalana, 1984 (Gran geografia comarcal de Catalunya, 12). ISBN 84-85194-47-0 * GAVÍN, Josep M. Pallars Jussà. Barcelona: Arxiu Gavín, 1981 (Inventari d'esglésies,8). ISBN 84-85180-25-9 * Iglésies, Josep. El Fogatge de 1553. Estudi i transcripció. II. Barcelona: Fundació Salvador Vives Casajoana, 1981. ISBN 84-232-0189-9. * MADOZ, Pascual. "Salàs de Pallars". Dins Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar. Madrid: Establecimiento Literario-Tipográfico, 1845. Edició facsímil Articles sobre El Principat de Catalunya, Andorra i zona de parla catalana del Regne d'Aragó al <<Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar>> de Pascual Madoz. V. 1. Barcelona: Curial, 1985. ISBN 84-7256-256-5 * ROCAFORT, Ceferí. "Provincia de Lleyda", a Geografia general de Catalunya dirigida per Francesch Carreras y Candi. Barcelona: Establiment Editorial d'Albert Martín, després del 1900. === Ligams extèrnes === ==Nòtas== <references />{{Municipis de|25}}{{Portal Catalonha}} 3vjsuy4172vwh8je1r01it6qsplnptx 0 126019 2499866 2490892 2026-05-08T03:56:15Z Alaric 506 44932 2499866 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[imatge:Sant_Esteve_de_la_Sarga._Moror_x4.JPG|thumb|250px|left|Moror]] '''Sant Esteve de la Sarga''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], dins la comarca de [[Palhars Jusan]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Alzina=== Toponime plan frequent. Ven de ''alzina'', nom actual de l'arcaïc ''elze'', « euse », que ven del latin ''ilex'', ''-ĭcis'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. I, p. 177-178 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2500</ref>. ===Moror=== Lo nom es atestat ''Moror'' (sense data, 1214, 1306, 1359). Representa (castrum) ''Maurorum'' o (palatium) ''Maurorum'', castèl que los romans garniguèron ambe d'auxiliars mauritans (de las doás províncias de Mauritania), que sovent ne fasián de legionaris <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 403-404 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27668</ref>. ===Sant Esteve de la Sarga (capitala)=== La sarga es un arbuste que sembla lo sause, mès pas tant albre, coma un vime, en latin ''salix incana''. ''La Sarga'' es lo nom d'un còl sus un contrafòrt del Montsec, en 1069 ''loco quo dic. ad ipsa Sarga''. La prononciacion es [santis'tebe] e las mencions son ''Sarga'' en 893, ''in collo de Sarga'' en 1056, ''Sent Steve de Sarga'' en 1359, etc. L'origina del mot es celtiberica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 50-51 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27668</ref>, mès lo celtic ''*salĭca'' es estat benlèu influenciat pel [[basc]] per donar ''sarga'', mot pirenenc <ref>https://decat.iec.cat/veuredoc.asp?id=236307</ref>. ===Estorm=== La prononciacion es [es/əstórm] (grafia fonetica de l'autor), a Moror. Las fòrmas ancianas son ''Tormo'' en 1000, 1069, 1075, ''loch des Torm'' en 1359. Ven del mot ''torm'', « ròc, ròca isolada », ambe l'article arcaïc ''es'', plan viu (en 1957) dins l'airal, aglutinat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 163-164 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=18097</ref>. ===Alsamora=== La prononciacion correspond a alsa'mòra o lo sa'mòra (ò dubèrta). Las fòrmas ancianas son : ''Alzamora'' en 1233, ''Alçamora'' en 1359, ''Als-'' en 1044 (lo darrèr, en copia tardièra). I a un ''Raimundus de Ançamora'' en 1222. Las etimologias son arabas. La primièra (1) es l'arabe ''al-ma<small>c</small>sûr'', « estret, sense sortida », que correspond plan al site, en mai d'aquò sus la rota utilizada repetidament pels moros dins lors invasions de la conca de Tremp. La segonda (2) es ligada a un autre Alzamora, nomenat « palau de ''Alzamora'' » en 1205, situat près de Ricla, pas luènh de Calatayud, « palais, cramba », una cramba grasilhada que conten lo mihrâb, de l'arabe ''maqsûra''.</br> En arabe, non pòt i aver un article sense s'assimilar davant una sibilanta, donc ''als-'' qu'es ancian, representa un ''alm-'' etimologic, çò que supausa una metatèsi. [[Joan Coromines]] daissa la question dubèrta entre las doás ipotèsis <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 154-155 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2391</ref>. ===Beniure=== Las fòrmas ancianas son ''Raimundus de Beniure'' en 1170, ''F. de Beniure'' en 1257-1269. ''Beniure'' es lo resultat del latin ''Bene vivere'', ambe dissimilacion (cf. ''vivanda'' > ''vianda''). Lo sens es lo substantivat ''viure'' « manièra de viure » (i a bona vida o mala) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 29 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7949</ref>. ===Castellnou de Montsec=== Representa ''castellu novu'', coma d'autres cases nombroses, mai que mai al Principat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 319 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13543</ref>. ===La Clua=== Atestat ''Sa Clua'' en 1359. Format amb ''clus'', ''-a'', « barrat, claus », participi. passat substantivat, al femenin, del latin vulgar ''cludere'', « barrar » (> italian ''chiudere''). ''Clusa'' s'èra especialitzat dins lo sens de « passatge estret o barrat » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 391 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14596</ref>. ===Mont-rebei=== Las mencions son tardièras. Madoz escriu ''Montrebeta'', ''Montreveig'', ''Montreveitg''. Z. Rocafort escriu ''Montrevei'' o ''Bonremey''. Lo comte Saint-Saud escriu ''Monreveig'', Victor Oliva '', Montrebeig'', l'Enciclopèdia Catalana, estret de ''Mont-rebei'' o ''Bonremei''. Lo nom es ''Mont-rebei(g)'' o ''Bonremei'' ? Las prononciacions localas correspondon a ''mon-rrebei'' (de còps ''mun-rrebei''), mès l'influéncia del bisbe de [[La Seu d'Urgell|La Seu]] e del notari de [[Tremp]] popularizèron ''mon-rremei'' o quitament ''montremei''. De documents valencians (de nòbles transferits al [[País Valencian]]) citan Roger de ''Montrebeig'' (1260), ''Monterrebeig'' en 1270, Roger de ''Montrebeig'' en 1270. I a d'equivalents occitans : [[Lesinhan de las Corbièras|Montrebech]], anciana rectoriá de la [[archidiocèsi de Narbona|diocèsi de Narbona]] : ''Mons rebejus'' en 1224 ; castrum de ''Monterabegio'' en 1272, ambe varianta de 1298, ''Monterebegio''; ''Monsrebeg'' en 1477; ''Monrebey'' al sègle XIV. N'i a un autre, citat cap a 1200 per [[Rambaud de Vaqueiràs|Raimbaut de Vaqueiras]] : « Que's cantarà en lo so que plus m'agensa: / de ''Monrabey'' ». Son de lòcs près d'una aiga. </br> Tanben lo Mont-rebei [[ribagorça|ribagorçà]] prenguèt lo nom dels ''rabeigs'' de la Noguera Ribagorçana que s'escolan entre de monts plan nauts (lo ''congost'', « estret, gòrja », de Mont-rebei). Lo latin vulgar ''*rapĭdĭum'' a donat ''rabeig'' en catalan central, ''rabei'' en Pallars e [[Ribagorça]], ''rebetch'' en plan de parlars occitans. Mès tanlèu una epòca anciana apareis la varianta ''rebei'' pr'amor que lo el mot patiguèt del càmbiament en ''re-'' per adaptacion al copiós prefixe ''re-''. Atal dejà Desclot escriviá « lo rebeig de l'ayga » (sègle XIII). L'etime de l'estret (congost) deu èsser ''monte rapidiu'', « la montanha del rabeg » e las fòrmas coma ''Bonremei'' e ''Montremei'' resultan de dissimilacion o assimilacion, combinada ambe'l remembre de noms de lòcs coma ''Bonrepòs'' o ''Bonretorn'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 375-376 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27398</ref>. ===La Torre d'Amargós=== Pas d'informacion dins l'Onomasticon Cataloniæ. Lo mot ''amargós'' vòl dire « un pauc amar, un pauc amargant ». I a benlèu un rapòrt ambe'l terren aspre e rocós. ==Nòtas== <references /> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 4i7q5nrxrcxboqifh0wb9zp0d7xvite 0 126025 2499867 2497268 2026-05-08T03:58:18Z Alaric 506 44932 2499867 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sarroca de Bellera''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Jusan]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Sarroca de Bellera=== La prononciacion es [sa'rrɔka] (''Bellera'' non se ditz gaire). [''Sa'' es l'article arcaïc, encara mai o mens viu en tèrras palharesas]. Las fòrmas ancianas son ''in valle Bellaria'' en 866, ''in pau Bellariense'' en 895, ''Vellasia'' en 966, ''in rio de Bellasia'' en 967, ''castro Bellasia'' en 974, ''in castro Vellasia'' en 979, ''in valle Vellasia'' en 987, ''Bellaria'' en 973, ''castrum Belera'' en 1094, ''R. de Bellera'' en 1240, ''Guillelmus de Belera... Bellera'' en 1225, ''Bellera'' en 1280, etc. L'etime es lo nom femenin de persona ''Abellasia''. L'evolucion menèt a l'avaliment de ''A-'' inicial, confondut ambe un article o una preposicion, lo passatge de ''-s-'' intervocalica a ''-r-'', frequent en catalan (lo contrari arriba pas) e l'influéncia del sufixe ''-era'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 407 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7064</ref>. ===Erdo=== La prononciacion es ['ɛrdo]. Ven probablament del basc ''erdi-be'', « jos la mitat » (> ''*Èrdeve'' > ''*Èrdeu'' > ''Èrdo''). Lo centre geografic del territòri es a mièg camin d'Erdo a Santa Coloma, cap a 100 m per dessús d'Erdo, segon [[Joan Coromines]] (article signat XT, Xavier Terrado Pablo) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 81 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17214</ref>. ===Buira=== La prononciacion es ['bujra]. Lo nom es citat ''Boyra''. [Es un vilatge de l'ancian municipi de Benés, incorporat a Sarroca en 1972]. Es un lòc d'altitud plan nauta [1127 m] e expausat, sense acès, al vent de nòrd ([[tramontana]], localament ''vent de Port''). Lo nom s'explica pel grecolatin ''bŏrĕas'', « vent de nòrd » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 138 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11154</ref>. ===Lo Mesull=== La prononciacion es [al me'zuʎ] o [del m-]. Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. ===Xerallo=== [[Joan Coromines]] l'evòca ambe ''Anserall'' e autres lòcs aparentats. La prononciacion es [če'raʎo]. J. Coromines, en cercant, aparta las explicas germanicas o latinas. Lo nom sembla benlèu venir del basc ''aintzi'' (que se redusís a ''antzi'' quitament en [[basc]]), « palú, lòc aigassiu ». La deglutinacion de ''An-'' [confondut ambe ''En-''] es aisida. La finala ''-o'' conservada es pas estranha dins l'airal <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 203 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=49052</ref>. La finala en ''-erall(o)'' demòra a explicar. ===Sentís=== La prononciacion es [sen'tis]. Lo gentilici es ''sen'tizos'' o ''senti'zeŋs'' (adaptacion de la grafia de l'autor). Las fòrmas ancianas son (primièra lista) ''in vaselica Sancti Juliani, ... subtus villa Senticeto'' en 848, ''Sentiz'' en 1165. L'etime es segurament ''sentīcěus'', « embartassat, espinós, plen d'espinas blancas », derivat del latin classic ''sentix, sentīcis'', « albespina, espina blanca », e sentes, « romegàs, arbrilhons espinoses » e dels derivats tanlèu lo latin classic ''senticetum'', ''senticosus'', ''sentosus'', etc. Çaquelà apareis lo sent martir ''Tirs'' : ''villa Sancti Tirsi'' en 986, ''Sancti Tirsi'' en 1030, etc. Lo monestièr es supausat aver una dobla invocacion, Sent Julian e Sent Tirs. Demòra que l'origina es ''sentīcěus'' (''locus o pagus senticeus''), mès, coma lo resultat èra arribat a ''Sentiç'', los monges sanctifiquèron aquel nom bartassièr <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 277 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38392</ref>. ===Manyanet=== La prononciacion es [maɲa'net]. las fòrmas ancianas son ''Maianed'' o ''Mayanet'' cap a 1200, ''Mayanet'' en 1358. Lo nom es un derivat de l'adjectiu ''medianus'', ''medianētum'', ambe'l sufixe collectiu ''-etum'', « ensemble d'endrets megièrs » (entre dos territòris, etc). A partir de la fòrma ''Meyaned(o)'', la nasalitat de las doás consonantas vesinas mena a ''*Menyanet'', assimilat en ''Manyanet'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 181 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24952</ref>. ===Benés=== Lo nom es atestat ''Petrus de Benes'' en 1233 e la prononciacion es [be'nes]. L'origina es preromana, benlèu lo basc ''iben-esi'', « barradissa o claus de bilhons ». Mès lo paronime ''Biniés'' sembla venir de la basa ''*binĕsse'' o ''*benĕsse'', valable per tots los noms aparentats, ambe un sufixe ''-ĕsse''. La rasic remembra ''Benante'', ''Benasc'' o ''Benós'' qu'an un aspècte ibero-basc (signat X.T.).</br> Non cal dobtar de l'origina iberobasca del nom, ni del ligam ambe'l basc ''iben'', « soc, tanc, tronc », benlèu ambe un sufixe ''-esse'', mès i a pas de pròva d'una ''-ss'' dobla e ''iben-esi'' demòra possible (signat J.C.) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 438 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7432</ref>. ===Vilella=== Es un derivat de ''vila'' (latin ''villa'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 14-15 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47123</ref>. ===Avellanos (e Castellnou d'Avellanos)=== ''Avellanos'' es una varianta precatalana [de la partida del nòrd-oèst catalan actual qu'aviá conservat la finala ''-o'', de ''-us'' / ''-um'' latin, dins un contèxte lingüistic de tipe [[gascon]], abans l'avançada del catalan] que correspond a ''Avellans'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 284 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4822</ref> (sembla representar « avelanièrs » dins la practica puslèu qu'« avelana »). ===Vilancòs=== Tractat ambe'ls noms en ''-anc'', que correspondon a de lòcs corbats o amagats, sovent a d'espelugas (caunas, balmas). Sembla d'origina indoeuropèa, mès sorotaptics que celtics <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46925</ref>. Aquela rasic es associada aicí a ''vila''. ===Sas=== Lo mot ''sas'' o ''sasso'' es omnipresent dins l'oèst catalan, en Aragon e Navarra, e sovent demòra un apellatiu. Non designa una montanya o un ròc, mès de terrassas de planòls nauts o de costats de montanhas de fòrma alongada, de tèrras pauc fertilas e que contrastan ambe'ls fons de las vals. Lo nom ven pas del latin ''saxum'', « ròc », per de rasons d'aspècte (es pas jamai una cima o un planòl rocós) e fonetica [''saxum'' > ''sais'' > ''sèish'', ''seix'']. La fòrma primitiva del mot deviá èsser ''*sassu'' o ''*sasso'', totjorn ambe una ''s'' dobla, segon lo testimoniatge de la fòrma aragonesa ''sasso'' e del plural catalan ''sassos''. Lo nom es atestat ''Sasso'' en 1022, ''Sas'' en 1281, etc. Es un nom preroman, de localizacion principala sus l'axe èst-oèst [[Lhèida]]-[[Òsca]]-[[Tudèla (Navarra)|Tudèla]], pas gaire al nòrd pirenenc, diferenta donc de la del basc, anciana o presenta. Sembla l'airal de ''carant'', que [[Joan Coromines]] atribuís a la lenga sorotaptica (de la [[cultura dels camps d'urnas]], paraceltica e non celtica segon el). I a de derivats coma ''sarda'' (probablament de ''*sassĭta'' > ''*sasda'') e ''sardera'', ambe'l sufixe ''-ĭta'', celtic e en general indoeuropèu; la terminason ''-io-'' es tanben indoeuropèa e, ambe ''sasso'', dona ''*sassio'' > catalan ''seix'', coma lo ''Seix de Salàs'' e [[Salàs de Pallars]] e près de [[Talarn]], dos noms indoeuropèus reconeguts [e estrictament celtics !]. Lo catalan ''seix'' correspond foneticament a l'ancian occitan ''sais'', ''saissa'', « gris », vengut probablament del celtic ''*sassia'', benlèu a l'origina « color del grun de cereala ». Òr, los sasses son de color grisenca <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 56-59 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37754</ref>. ===La Bastida de Bellera=== La definicion de ''bastida'' en catalan es « construccion de caractèr provisòri per la defensa d'una plaça o per sa conquista » (Llull, Blanquerna, Desclot, Muntaner) ; « dispositiu de guèrra en fòrma de tor » (Jaume I, Eiximenis) ; « armadura o estaudèl fait de pòstes e de bigas e utilizat dins una construccion » (tèxte anterior de 1495 e 1534, dins AlcM) e dins Baró de Maldà, Excursions, p. 155) <ref>https://decat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26269</ref> ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} bf7199limrzhpgyr13c1vj2v5yswaty 0 126027 2499868 2497274 2026-05-08T03:59:42Z Alaric 506 44932 2499868 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Senterada''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Jusan]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Senterada=== La prononciacion es [sente'rada]. Las fòrmas ancianas son ''Sancta Grata, super fluvium Bosegia'' en 823, ''Sanctae Gratae'' en 836, ''locus Sancte Marie que dicunt Sancte Grate'' en 839, ''Sancta Deo Grata'' en 868, ''Santa Grata'' en 1010-1035, etc. Dins lo nom ''Sanctagrata'', aglutinat tanlèu l'epòca visigotica, ''-gr-'' donèt ''ir'' (coma ''fragrare'' > ''flairar'', ''migrare'' > ''meirar'', ''agranione'' > ''aranyó''), puèi lo diftongue ''-ai-'' se redusiguèt a ''e'' [''*Saintagrada'' > ''*Saintairada'' > ''*Senterada'']. I agèt primièr lo monestièr de Senta Maria. Dobla invocacion ? o ''Deo grata'' = aimada de Dieu, coma una mena d'epitèt de la maire de Dieu ? Mès i a tres Sancta Grata <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 105-106 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38382</ref>. [[Joan Coromines]] non parla de la fòrma ''Senta'' allòc de ''Santa'', un còp èra pus frequenta en Catalonha, que se salvèt del purisme dels sègles XIV-XV pr'amor de la dificultat a conéisser lo nom d'una senta dins lo toponime. ===Lluçà=== ''Lluçà'' es lo derivat latin en ''-anum'' del nom latin d'òme ''Lūcius'' que designa un ''pagus'' o lo ''praedium'' (proprietat, ben de campanha) d'una persona d'aquel nom (signat J.F.C.) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 103 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23943</ref>. ===Reguard=== La prononciacion es [rre'gwart] (adaptacion de la grafia fonetica de l'autor). Las fòrmas ancianas son ''Reguard'' en 1066 e 1094, ''castro de Reguard'' en 1055-1098, etc. L'origina pòt èsser un nom germanic d'òme ''Reguhard'', ''Hrodward'', ''Rīcward'' (ambe l'inconvenient de l'''ī'' long), e mai que mai ''Redward'' (los toponimes que contenon un nom germanic d'òme son nombroses al nòrd del Principat), mès la solucion pus probabla es lo catalan ancian ''reguard'', « perilh militar, exposicion a una ataca », que designa un castèl, puèi un lòc en general o una aiga <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 365 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=34522</ref>. ===Cérvoles=== Autres noms semblables. La prononciacion es ['serboles] e tanben ['serbules]. Las fòrmas ancianas son ''Sorboles'' en 1061-1108, ''Scarbolis'' (legir ''*Scerbolis'' en 1163, ''Cervolles'' en 1359. Non i a cap explica per ''cervo'', ni per l'ipercorregit ''cérvol'', que ''s'' e ''c'' se destinguissián d'aquí al sègle XIV. Una possibilitat es ''sorbus''/''sorbum'', nom latin del sorbièr e de son frut aspre, la sòrba, mès lo diminutiu ''sórboles'' es inatestat en latin e dins las lengas romanicas. Lo mot prelatin ispanic ''serva'', « frut » auriá pas format un diminutiu en ''-ŭla''. Lo nom sembla un mot toscan ''sélvole'' e sa varianta dissimilada ''sérvole'', de ''sĭlvŭla'', ''-lae'', « bosquet », plan documentat dins los autors latins e possibla en toponimia, al revèrs d'un diminutiu de ''sòrba'' o ''sorbièra'', de mal imaginar. Mès benlèu cal pas escartar completament la sòrba e lo sorbièr, pr'amor de la frequéncia de las grafias en ''sorb-'' dins las fòrmas ancianas. Poguèt i aver de localitats vesinas que lo nom d'una veniá de ''sorbus'' e l'autra de ''silvula'', que pauc a pauc se barregèron <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 367-369 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14128</ref>. ===Naens=== La prononciacion es [na'jens] o de còps [na'ens]. Sembla que non figura dins lo cens de 1359, farcit d'inexactituds, mès i a ''Ens'' que sembla a sa plaça. Benlèu i a agut l'apondi de ''en-'', coma dins [[Encamp]], ''Envalira'', ''Enviny'', e aferèsi davant vocala : ''En-'' > ''N-'', donc una basa ''Aens''. I a ''Llaenes'', a la nauta vall de Cardós, al nòrd de [[Lladorre|Tavascan]], que sembla aparentat. Lo nom seriá benlèu près de [[Agen|Aginnos]] (sorotaptic ? aquitanic ?) [sembla un nom celtic]. Sembla que i aja un parallelisme ambe'ls toponimes dels [[Pirenèus]] centrals en ''-én'', ambe ''-n'' finala articulada (de ''-inn'' o ''-enn''), coma ''Baén'', ''Adraén'', ''Larén'', ''Llarvén'', ''Ensagens''. Lo paronime ''Llaenes'' poiriá resultar d'una dissimilacion ''n-n'' > ''l-n'', ambe ''-es''. Davant l'abséncia de certitud, i a una sola causa segura : un nom preroman, d'aparéncia ibero-basca-aquitanica; es versemblable que venga d'una base en ''-(e)nnes'', parallèla a la d'Ensagens, Sispony (''se(n)sponne''), lo gascon [[Sent Biat]] (e lo pallarés ''Sant Beado''), venent de l'aquitan ''sembettennis'', e ''Atens'', de l'[[Urgellet]]. L'etime seriá quicòm coma ''*Nagennes'' (o ''*Agennes''), en relacion ambe la terminason ''-genne'' de Ensagens e d'Adraén (''Adragigno'' en 839), que sa basa seriá quicòm coma ''*Atragenne'' (o ''-ginne'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 436-437 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28175</ref>. ===Puig Cerver=== Lo nom es atestat ''Pug Cerver'' en 1010-1035. Format [del resultat] del latin ''podium'', [que deu èsser ''pui''] e del nom del cèrvi, e non pas del nom latin d'òme ''Servius'' [ambe sufixe derivat de ''-ariu-''] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 296 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=32786</ref>. I a de ''Puègcervièr''s a [[Vauserres]] e a [[Brantòsme de Perigòrd]]. ===Burguet=== Lo nom es prononciat ''bur'get''. [[Joan Coromines]] lo plaça ambe'ls ''bruc, bruguet'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 126 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28175</ref>. Sembla donc format de ''bruga'' e de ''-et'' (sufixe collectiu ''-etum''). ===Cadolla=== La prononciacion es [ka'doʎa]. L'origina es ''cadolla'' « clòta plena d'aiga dobèrta dins una ròca » que supausa un etime ''*catulla'', d'origina dobtosa <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 177 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11736</ref>. Sembla de fonetica celtica (o latina ?) : i a un nom d'òme ''Catullus'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de personnes celtiques dans l'Épigraphie classique'', ed. Errance, 2007, p. 61</ref>(nom del poèta, nascut en Cisalpina). ===Larén=== La prononciacion es [la'ren]. Lo nom es citat en 1359, loch Da''lerent'', mès lo document es sovent de grafia capriciosa. Un lòc diferent, de la val de Cornudella, es citat en 1023, in castro Cornutella, in loco ubi dicitur ''Larinsi''. I a d'autres noms aparentats, [[Sort|Llarvén]], citat ''Lertuen'' en 1080, e [[Lladorre|Lertamon]]. Per Larén, l'origina seriá lo [[basc]] ''ler'', « pin », que se pòt derivar en ''lerdo'', « rosina », mès lo sens primitiu de ''lerdo'' seriá « [[Pinales|rosinós]] ». Sembla çaquelà que lo nom primitiu del pin seriá ''Leher'' (veire ''Leherenn-'', nom d'una divinitat aquitana). Lo nom de ''Larén'' auriá lo sens de « pin sent ». Lo teonime es ''Leherenn-'', ambe'l sufixe basc ''-enn-'', frequent dins la toponimia pirenenca <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 11-12 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22873</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} a91sy0nc19ga1ittrl9c1zg1b2lao39 0 126037 2499869 2491397 2026-05-08T04:04:51Z Alaric 506 44932 2499869 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Talarn''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Jusan]]. {{entpopcat}} {{clr}} [[imatge:Tremp.JPG|thumb|left|400px|Talarn al primièr plan (se devinha lo ''front'' que li dona lo nom). Al fons, Tremp.]] ==Toponimia== ===Talarn=== La prononciacion es [ta'larn]. Las fòrmas ancianas son : ''Talarno'' en 1056, ''Talarn'' en 1087 e 1111, ''kastri Talarni'' en 1151, ''Talarn'' en 1168, 1180-90 e 1359, etc. ''Talarn'' ven del celtic ''talos'' , « front, cap prominent de tota causa », ambe'l sufixe ''-arnos''. I a un autre ''Talarn'' dins la [[Segarra]], d'aparéncia semblabla e qu'aviá un castèl, un autre [[Talard|Talarn]] dins los Alpes. I a d'autres noms formats sus ''talos'' : [[El Port de la Selva|Talabre]], [[Talamanca]], [[Aiguatèbia i Talau|Talau]], [[Talavera]], [[Talança]] (sufixe ''-antia'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 213-214 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42431</ref>. </br> Segon [[Xavier Delamarre]], que cita sonque lo [[Talard|Talarn]] occitan, l'etime es benlèu ''talārānon'', « la proprietat de ''*Talāros'', nom inatestat <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 245 e 308</ref>, mès lo site del Talarn catalan lèva tot dobte : i a pas de nom de persona dins lo toponime. ===(Castelló d') Encús=== [[Joan Coromines]] escriu ''Encusp''. La prononciacion es [en'kus]. Dins lo cens de 1359, sovent de grafia negligida, lo nom es escrit ''Castello del Pusch''. Los noms ''Cosp'', ''Cusp'', ''Encusp'' venon de païses plan traversuts, a costat de cimas e acrins. La varianta ''Cosp'' ven del latin ''cŭspis'', « punta, cima », d'un puèg, d'un mont, per evolucion fonetica normala. Dins la varianta ''Encusp'', la preposicion locativa ''en'' s'es aglomerada coma en plan de toponimes d'[[Andòrra]] o de Palhars e ''u'' se pòt explicar per un genitiu plural ''*cŭspĭum'' (''Castrum cuspium'', « castèl de las puntas »), puèi metafonia [la vocala ''ŭ'' se modifica per l'influéncia d'una autra vocala, ''ĭ'', situada dins la sillaba seguenta e concretament se barra en passant del resultat ''o'' barrat al resultat ''u'', [u] en catalan] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 450-451 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13565</ref>. ===Acadèmia General Bàsica de Sotsoficials=== Academia Generala Basica de Sosoficièrs. ===Nerets=== Lòc situat près del barratge de Sant Antoni, dins ''Central FECSA-Nerets'', nom de la centrala electrica. ''Neret'' correspond al latin ''niger, nigrum'' (evolucion frequenta en Occitania e al nòrd de la [[Catalonha]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 457 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28440</ref>, [ambe diminutiu, resultat de ''-ittum'']. Perqué l'-s finala ? influéncia del vesin ''Susterris'' ? I a çaquelà un vin ''Neret'', embotelhat a costat, a Suterranya. ===Susterris=== Tanben situat près del barratge de Sant Antoni.</br> Ven pas, coma se poiriá pensar, de ''Subtus Terrae'', jos tèrra, mès es d'origina prelatina, coma d'autres toponimes, çaquelà es atal que foguèt istoricament comprés. Las fòrmas ancianas son ''Subtusterrae'' en 1037, ''balç de Sotsterres'' en 1080, ''Susterris — eccl. Ste. Marie de Subtusterre'' en 1140, ''Subterris'' en 1151, ''Sotzterres'' en 1193, ''Sosterres'' (1èra mitat del sègle XIV), ''Sosterres'' en 1439 e 1519, ''Susterris'' en 1789, etc. Las fòrmas ''sots terres'' e autras son degudas a una etimologia populara e non se justifican per la topografia; de mai cal comptar ambe l'influéncia de [[Tremp|Suterranya]], vilatge situat a 5 km a l'èst, aqueste venent vertadièrament de ''Subterranea''. Lo nom es una varianta d'un iberic ''*Sedeterra'' > ''Sedterras-So-''; ''-is'' ambe -''i'' s'explica per una preferéncia pallaresa ([[Benavarri]], [[Alt Àneu|Isavarri]], [[Esterri d'Àneu|Esterri]], etc., e non ''-rre-'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 468 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39909</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} rsugaiwz3bk3so1lrdgqyv4eu6kygx3 0 126049 2499870 2496414 2026-05-08T04:08:37Z Alaric 506 44932 2499870 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna d'Espanha |nom= La Torre de Cabdella |nom2= |bandièra=Flag of La Torre de Cabdella.svg |blason=Escut de la Torre de Cabdella.svg |imatge= La Torre de Cabdella 8.JPG |legenda= La Torre de Cabdella |comauto={{Catalonha}} |província= [[Lhèida (província)|Lhèida]] |comarca= Palhars Jusan |districte= |cp=25515 |cònsol= José María Dalmau Gil |mandat=2007 |longitud=0.983333 |latitud=42.423889 |alt min= |alt mej= 1075 |alt max= |ectaras= |km²=165.27 |ine=25227 |sens=758 |data-sens=2025 |dens=4.59 |nomab= torredano-torredana |sitweb=https://www.torredecapdella.org/ |mapa= |mapa2= }} {{Infobox |tematica= |carta= }} '''La Torre de Cabdella''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Jusan]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Cabdella=== Falsament escrit oficialament ''Capdella'', resultat d'una etimologia populara (cap d'ella, cap de la vall).</br> Lo chafre dels abitants es ''salta-roques'', perqué cal passar per de lòcs rocoses per sortir del vilatge. La prononciacion es [kab'deʎa] ([kab'deʎe] a la Conca de Tremp). Las fòrmas ancianas son ''Capitella'' en 1010-1033 e 1042, ''Captella'' en 1131, ''Capdele'' en 1178, ''Capdela'' en 1391, ''Captella'' a la fin del sègle XII, etc. Lo nom ven de ''capitella'', plural de ''capitellum'', « los caps, las cimas », al neutre plural, ambe sincòpa [posteriora a la sonorizacion de ''-p-'']. ''Capitella'' deviá designar la partida nauta de la val, los caps, e Cabdella es al fons de la val. Dins los parlars pirenencs, ''los caps del poble'', per oposicion als ''sòls del poble'', designa encara la partida nauta d'un vilatge. Benlèu tanben ''capitella'' designava las cimas, los monts, non se sap <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 159-160 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11597</ref>. ===(La Pobleta de) Bellveí=== La prononciacion es [la pu'bbletə] o [-a], [-ɛ]; [de beʎbe'i] es pauc utilizat a l'oral (lo nom ven del castèl). Las fòrmas ancianas son : ''castrum Beluidin'' en 1060, ''Belvicin'' en 1163, ''Pobla de Beluehi'' en 1359, ''Popule Pulcri Uicini'' en 1375. L'etime es ''bell- vicinī'', puèi tombada regulara de ''c'' coma dins l'adjectiu e substantiu ''veí''. Çaquelà non s'agís d'aquel adjectiu, mès del latin vulgar ''vicinium'', « vesinatge ». I a tanben en latin classic lo feminin ''vicinia'', « proximitat, vesinatge », vengut lèu arcaïzant, remplaçat per lo neutre ''vicinium''. L'origina de ''Bellveí'' es donc ''villa belli vicini'' o ''pagus belli vicini'', al genitiu, representat per ''Belvicin'' de 1163 (la contraccion dels genitius en -ī, de -iī es normala). I a de (resultat de) ''mali vicini'', de mala flaira, que foguèron remplaçats per ''bello vicini'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 413-415 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7158</ref>. Lo nom sembla çaquelà d'origina medievala, ligat a un castèl e cap fòrma anciana, per aqueste toponime o benlèu los que i son aparentats, non presenta de varianta en ''-ny'' (a la diferéncia dels noms coma [[Sort|Enviny]]). ===(La Plana de) Mont-ros=== Prononciat [mon'ros]. Fòrmas ancianas : ''Monterosso'' en 1072, ''Montros'' en 1198. Ven del latin ''Monte russu'', « montanha rogenca ». Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 377 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27413</ref>. ===Espui=== La prononciacion es [as'puj]. Las fòrmas ancianas son : ''castrum Poddi Capdela'' en 1178, ''loch del Puy'' en 1359. La fòrma ''pui'' en Pallars correspond al catalan ''puig''. La primièra sillaba es l'article « arcaïc » ''es'' [article salat] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 139 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17796</ref>. ===Guiró=== Lo nom sembla aparentat a ''Ger(e)'', nom de montanhas e vilatges, probablament [[basc]]oïde, malgrat la preséncia de ''-i-'' en plaça de ''-e-''. ''Ger'' ven probablament del basc ''gero'', « après, endarrèr ». Se ''Guiró'' es d'origina bascoïda, a poscut gardar, coma tant de vilatges de l'airal, son oclusiva ''g'', sense modificacion deguda a la romanizacion. Se poiriá supausar ''*gereone'' > ''*Geiró'' > ''Giró''; çaquelà se pòt pas eliminar completament una etimologia germanica ''Giró'', ancianament ''Gerone'', ''Girone'', vengut probablement del nom germanic d'òme ''Geiro'', derivat d'una rasic germanic plan frequenta, ''gair/geir'', ambe l'apondi ipocoristic en -''o(n)'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 346-348 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21331, e p. 354 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20528</ref>. ===Pobellà=== Las fòrmas ancianas son : ''in villa quod dicitur Pobelar'' en 1198, ''Vincentius de Pobelar'' (dos còps) en 1481, ''Pobellar'' en 1515 e 1553. Lo nom foguèt escrit ''Pobellà'' e interpretat coma ''Popilius'' e sufixe ''-anum'', mès aquel sufixe es rare al nòrd-oèst catalan e un còp conegudas las fòrmas ancianas, escritas a una epòca que ''-r'' finala èra articulada, lo sufixe ''-anum'' es impossible. Lo nom poiriá èsser lo d'un collectiu d'albres, e concretament lo del píbol (biule), normal dins aquela val aigalosa, mès la sillaba centrala ''-ell-'' non junta ambe'l latin ''populus''. En realitat lo nom de l'albre es preindoeuropèu, sas variantas son nombrosas e dins aquel airal arcaïzant (i an conservat lo nom de ''les janes'', de ''diana'', las fadas de las espelugas), un eretièr de ''*popillo-'' o ''*popillo-'' es completament possible <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 242 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=32029</ref>. ===Obeix o Oveix=== La prononciacion es [aw'βeʃ] o [u'β-] o [o'β-] (aproximacion d'après la grafia fonetica de l'autor). Las fòrmas ancianas son ''de Ovece'' en 834, ''Obesse'' en 930, ''in Oveza'' a la fin del sègle X, ''Odeze'' en 976 (document copiat per un erudit local), ''St. Vicenç d'Oveig'' en 1112, etc. ''Oveix'' es lo resultat de ''OBE-EŠE'', « l'ostal del pargue (la jaça), la casa dels pastres », que en basc ''etxe'', « ostal » a una varianta ''eše'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 105-106 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29875</ref>. ===Paüls de Flamicell=== Las fòrmas ancianas son ''in ipsa Padule de Mulinus'' en 980, ''ipsas villas... de Paduls'' en 1064. Lo toponime frequent ''Paüls'' ven del latin ''palude'', « palú, sanha », ambe metatèsi (> ''padule'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 173 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=30722</ref>, puèi amudiment regular de ''-z-'' intervocalica (< ''-d-''). ===Astell=== La prononciacion actuala es [as'teʎ], mès coma dins l'airal los toponimes e mots en ''es-'' se pronóncian sovent en ''as-'', aquò non dona d'entressenhas sus la grafia d'origina. La sola fòrma anciana es ''Lestella'' en 1359, dins un document claufit d'errors. Per de rasons de situacion geografica, ''Al-astell,'', vengut de l'[[arabi|arabe]], es exclús. Una origina [[basc]]a es probabla, per exemple lo basc ''istil'', « laca, mar », benlèu d'origina romanica (latin ''stilla''), mès aquel mot èra probablament absent del protobasc palharés. Una autra possibilitat es l'article resultant de ''ipse'', ''es'', e lo nom del telh. Mès lo telh fornís pauc de toponimes e los noms ambe ''es'' son de mai rares cap a l'oèst, mai que los ambe'l femenin ''sa'' [veire çaquelà ''Espui'', meteissa val; e téner compte que ''es-'' a pogut desparéisser (confusion ambe ''es'' de ''èsser'']. Après qu'envisatgèt d'autras solucions, pauc versemblablas, [[Joan Coromines]] se prononcièt pas <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4355</ref>. ===Beranui=== La prononciacion es [bre'nuj]. Las fòrmas pus ancianas d'autres ''Beranui'' son en ''Vera'', ''Uera''. La terminason (probablament) basca ''-ŏi'' mena a ''-ui''. Per la basa, [[Gerhard Rohlfs]] causís lo cognomen latin ''Veranus'' e dins d'autres cases lo nom celtic ''Brennus'', mentre que Menéndez Pidal, seguit al mens provisòriament per J. Coromines, aima mai l'adjectiu substantivat ''veranus'', « primaverenc »; de mai, Coromines penava a creire qu'un nom pauc frequent coma ''Veranus'' aja pogut donar tant de toponimes dins un airal estret. Demòra un escrupul a acceptar un mot latin e una terminason basca. I a una autra solucion, benlèu preferibla, lo basc ''bera'', « mòl, doç », en parlant del terren, que correspond a de lòcs aigaloses, aptes a far de pastencs e a donar una èrba abondosa. ''Bera'' se pòt jónher ambe ''-ŏi'' pel mejan de ''-n-'' unitiva <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 454-456 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8059</ref>. ===Molinos=== La prononciacion es [mo'linos]. Lo lòc es citat en 981: ''in ipsa Padule [les Paüls] a Mulinus''. Ven de ''molinos'', « molins »; la vocala finala ''-o'' èra conservada pel precatalan palharés <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 309 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26699</ref>. ===Antist=== La prononciacion es [an'tist]. Lo nom es citat en 1359, ''Loch d'Antist''. Un document valencian cita ''Arnau de Antist'' (probablament d'aqueste ''Antist''), un autre evòca ''Guillem de Antisco'' en 1273. I a un ''Vicent Just Antist'', dominican, en 1595, un ''Arnau dentist'', batlle (còssol) de [[Xàtiva]] en 1315. La terminason ''-ist'', que forma seria ambe ''-est'', ''-ost'', ''-ust'', es prelatina. ''Bastanist'', derivat de ''Baztan'' e donc clarament basc, sembla un cas de l'alternança fonetica, pas rara en basc, entre ''-izte'' e lo pus frequent ''-itze''. ''Antist'', present tanben dins l'[[arrondiment de Banhèras de Bigòrra]], sembla contenir ''anti'' que seriá la fòrma anciana de l'adjectiu ''andi'', « grand ». Los noms latins de persona, coma ''Antistius'', a la basa d'[[Antishan]], non s'opausan a l'origina terrenala d'Antist, pr'amor que pòdon èsser de noms indigènas latinizats. Çaquelà, existís Antistius Vetus, pretor de l'[[Ispània]] Ulteriora, carga que jamai de la vida los romans aurián fisada a un indigèna. Aquel ''Antistius'' seriá puslèu un derivat normal del latin ''antĭ-stes'', « cap »; a la bassa epòca, aquel mot serviá a designar los ierarques eclesiastics, coma l'avesque. Tots aquestes noms de lòcs venon probablament del latin Antistius. Antist seriá ''Villa Antĭstī'', al genitiu, ambe metafonia de ĭ [lo nom garda lo ''i'' interior, es pas passat a ''e''] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 207 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3077</ref>. [[Joan Coromines]] sembla negligir la localizacion geografica (exclusivament pirenenca) dels ''Antist''s e ''Antishan''s. ===Aiguabella=== ===Castell-estaó=== Auèi se ditz mai que mai ''Castell''. Lo nom es citat ''Castell Estahó'' en 1585; ''Ato de Castello Staone'', dins un document del sègle X, se referís probablament al meteis lòc. L'etime es lo latin ''statio'', ''-onem'', « arrèst », aplicat als lòcs de residéncia e per extension als tropèls qu'amontanhan (la motivacion del toponime es probablament aquesta). L'evolucion de ''-ti-'' es confòrma a la fonetica catalana <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 151 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13490</ref>. ===Estavill=== La prononciacion es [asta'βiʎ] o de còps [astə'βiʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Arnau de Stavil'' en 1280, ''Tavill'' en 1359, deglutinacion temporària favorizada per la proximitat d'Espui. I a probablament un diminutiu vulgar de ''stabulum'', « demòra, domicili, estable, jaça », ''*stabellum'', sul modèl de ''saccellum'' de ''sacculus'', ''offella''/''offula'', ''pustella''/''pustula'', ''locellus''/''loculus''/''locus''. L'etime seriá lo locatiu ''*stabellī'', ambe l'accion metafonica de ''-ī'' [''*stabelli'' > ''*stabill-'', ambe ''-i'']. Veire ''Casa 'Stornill'', a Tornafort, benlèu « es-torn petit » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 156-157 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17986</ref>. ===Envall=== La prononciacion es [am'baʎ]. Las fòrmas ancianas son ''eccl. Sti. Martini de Evalli'' en 1163, ''Eualli'' en 1164, ''loch den Vall'' en 1359. Al nòrd-oèst del Principat, i a de toponimes nombroses ambe ''en-'' (del latin ''-in'') aglutinat. ''Envall'' deriva donc de ''in valle'' e de fait lo vilatge es al fons d'una val, afluenta de Flamicell <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17117</ref>. ===Flamicell (aiga)=== Cal escriure ''Flamicell'' e non ''*Flamisell'', que la prononciacion es [flami'seʎ] (de còps, se pòt ausir [flami'zeʎ], mès las enquistas de [[Joan Coromines]] non permeton de dobtar). Las fòrmas ancianas son ''Flumicello'' en 973, ''flumen Cello'' en 1068, ''Flumicell'' en 1010-1035. Ven del latin ''*Flumencellum'', diminutiu de ''flumen'' [donc flume pichon (per ben qu'abondós, non fa que 34 km de long] e non del latin tardiu o del romanic ''*Flumicellu'', que, ''-c-'' entre vocalas, auriá menat a ''*-izeʎ'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 226-227 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=18879</ref>. == Economia == Agricultura, usina idroelectrica e torisme. == Patrimòni == <gallery> Fichièr:La Torre de Cabdella. Sant Vicenç de Cabdella 5.JPG|Sant Vicenç de Cabdella Fichièr:La Torre de Cabdella. Sant Vicenç de Cabdella 13.JPG|Sant Vicenç de Cabdella Fichièr:La Torre de Cabdella el 1900.jpg|La Torre de Cabdella 1900 Fichièr:La Torre de Cabdella. Mont-ros. La Plana de Mont-ros. Central.JPG|usina idroelectric de la torre de Cabdella </gallery> ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} nv7q5yjg6fjvnj60axfvarv82ws1ps1 0 126057 2499871 2492157 2026-05-08T04:10:25Z Alaric 506 44932 2499871 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tremp''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Jusan]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Tremp=== La prononciacion es [trem]. Lo gentilici es plan singular : ''trempolins''. Las fòrmas ancianas son : ''ad Trimplo'' en 839, puèi res pendent mai de dos sègles, ''in loco vocitato Tremp'' en 1079, ''Tremp'' en 1109, 1175, 1211, 1230-1257, 1242, etc. Sembla qu'en 839, ''Trimplo'' es mai lo nom d'un airal que d'una aglomeracion. L'origina del nom es malaisida. ''Těmplum'' es improbable, pr'amor (subretot) del timbre de la vocala e de l'avaliment de ''l''. ''Tr-'' es pas una iniciala ispanica preindoeuropèa : en ibèr ''T-'' + vocala non se tròba gaire e ''Tr-'' jamai, en [[basc]] ni l'un ni l'autre. Donc ''Tremp'' pòt èsser prelatin, mès indoeuropèu. [[Talarn]], [[La Pobla de Segur|Segú]], [[Conca de Dalt|Segant]], ''Sellemana'' son celtics, ''Carant'' (nom frequent), [[Salàs de Pallars|Seix]], sorotaptics (de la cultura dels camps d'urnas, pus anciana), probablament tanben [[Salàs de Pallars|Salàs]] e [[Castell de Mur|Farmicó]], tots en [[Palhars Jusan]]. La primièra ipotèsi (A) de [[Joan Coromines]] es ''*Trímporo'', que patiguèt de dissimilacions divergentas de la segonda ''-r-'', una que la càmbia en ''-l-'', d'aquí la fòrma ''Trimplo'' e lo gentilici ''trempolin'', l'autra que l'elimina francament. L'estructura d'aquel nom es clarament indoeuropèa, puèi que l'iniciala ''*Tr-'' es estrangièra a l'ibèr e al [[basc]] e que ''-ro'' es un element amplificator frequent en indoeuropèu. D'un autre costat, ''p'' es pas celtic, grop indoeuropèu qu'amudís aquel son, que tornèt pus tard çaquelà dins qualques lengas [dont lo gallic], òr l'arribada dels cèltas es trop anciana en [[Ispània]]. Lo rasonament mena a la pista sorotaptica [Coromines considèra implicitament que los cèltas palhareses son d'origina ispanica e negligís lo fait que lo celtisme del [[Palhars Jusan]], isolat del territòri celtibèr, pòt venir del nòrd gal tanplan coma del sud, sense comptar que los noms cèltas d'aquela comarca son completament fresques e son versemblablament recents, pauc anteriors a la romanizacion]. Coromines cita los mots de las lengas indoeuropèas que pòdon semblar ''*trimporo'' : lo sens general n'es « sadol, fart, afartat, satisfait, etc »; aquels noms contenon un ''-p-'' indoeuropèu, eliminat de totas las lengas celticas. ''*Trímporo'' auriá pogut designar un lòc fertil e plan asagat, la Conca de Tremp, en contraste net ambe los puèges vesins. Après d'autres aprigondiments e temptativas, J. Coromines passa a la segonda ipotèsi (B), que finalament causís puslèu (e una sintèsi o influéncia recipròca de las doás ipotèsis). ''Trumplia'' es un toponime de Mesia inferiora, los ''Trumpilini'' son un pòble d'Italia del nòrd (variacion ''trumplini''), ''Trumpli'' (seriá dins l'actuala ''Val Trompia''); tot aquò sembla ''Trimplo'' e los ''trempolins''. D'un autre costat, los ligurs foguèron indoeuropeanizats pels sorotaptes que venián de l'airal prealpin; los trabalhs sul lepontic mòstran un dialècte diferent del celtic, mai o mens lo sorotaptic [lo lepontic es generalament considerat ara coma una lenga o un dialècte celtic, ambe P (de l'indoeuropèu ''k<small>w</small>''), diferent del gallic cisalpin]. L'explicacion de ''Tremp'' seriá dins los ''Trŭmpĭlini'', ambe metatèsi posteriora (''*Trompil-'' > ''*Trimpol-''), d'aquí los ''trempolins'' e un nom ''*Trímpolo'' > ''Trimplo'' (fòrma de 839), que presentava un acorchiment esitant, ''*Trempo'' [dissimilacion]. ''Trempolí'' pòt èsser pus ancian que lo nom de la localitat. L'ipotèsi A e l'ipotèsi B pòdon coïncidir dins la rasic ''TRMP-'', ambe l'idèa d'un país d'abonde, qu'assadola <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 342-345 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44617</ref>. </br> En acceptant l'identitat (o la parentat) dels ''trumpilini'' e del nom de ''Tremp'', puèi que lo lepontic, lenga probabla dels ''trumpilini'', es una lenga celtica ambe ''P'' (de l'indoeuropèu ''k<small>w</small>''), lo recors al sorotaptic (o al ligur), una lenga preceltica qu'auriá conservat lo ''p'' indoeuropèu primitiu, ven completament inutil; una consequéncia, acceptada implicitament per Coromines, es que lo celtisme palharés es pas d'origina celtibèra, puèi que la lenga d'aquels non coneissiá de ''p'', de quina origina que siá. Una autra consequéncia es que l'etimologia de ''Tremp'' a pas res a veire ambe l'idèa d'afartar, puèi que los mots de las lengas indoeuropèas que Coromines i associa contenon lo ''p'' indoeuropèu primitiu, amudit dins tota las lengas celticas, dont lo lepontic. ===Vilamitjana=== Vilatge a 6 km de Tremp. Lo nom es atestat en 1359, ''Vila Mijana'', ''Vilamijanes''<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 19 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46901</ref>. Lo sens de l'adjectiu es pas explicitat, s'agís de « vila(tge) entre autres », aicí entre Tremp e [[Gavet de la Conca]], Suterranya, etc. ===Suterranya=== Atestat ''Sotarranya'' en 1359. La prononciacion es [sute'rraɲa]. Ven de segur del latin (''villa'') ''subterranea''. Las roïnas del vilatge anterior a Suterranya se veson encara dins una comba jos lo vilatge actual <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', val. VI, p. 468 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39912</ref>. Lo nom designariá l'ancian vilatge après que foguèt abandonat. Autra possibilitat : per comparason ambe Pui(g)falconer (1242 : ''la vila dez Pui... dez Pui Falc(h)oner'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 297 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=32829</ref>, ancian vilatge pus naut dins un site escalabrós, al nòrd-èst, desabitat i a bèla pausa a l'avantatge de Suterranya, mès i pòt aver un problèma de data. ===Palau de Noguera=== Ven del latin ''palatium'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 133-134 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=30105</ref>. ===Aulàs=== ''Aulàs'' es situat a 8 km d'Aulet, al sud-èst, de l'autra part de la Noguera Ribagorçana. La prononciacion es [aw'las]. La diferéncia ambe ''Aulet'' es lo sufixe collectiu plural ''-ares'' contra lo sufixe collectiu ''-etum''. Las fòrmas ancianas son ''Eulas'' a l'entorn de l'an 1000, ''castello Aulas'' cap a 1100, ''Aulas'' en 1385. Lo sufixe non pòt èsser ''-aç'' : ''s'' e ''ç'' èran pas neutralizats abans 1500 al nòrd-oèst catalan. ''Aulàs'' ven de ''ebulus'', « èule », ambe ''-ares'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 276-277 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4633</ref>. ===Espluga de Serra, Esplugafreda=== Espluga de Serra èra un ancian ''Espluga Tresserra'', just darrèr la sèrra que separa lo [[Palhars Jusan]] e l'[[Auta Ribagorça]] : ''trans serram''; un còp casuda la primièra ''r'' per dissimilacion, lo nom foguèt comprés coma ''de serra'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', val. VII, p. 348 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17743</ref>. </br> La prononciacion d'Esplugafreda es [espluga'fredɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Spluca Freta'' en 988, ''Sclupluca Freta'' a la fin del sègle XI, ''Spelunca frigida'', cap a 1080. Lo mot catalan ''espluga'' correspond a ''espeluga'', ''balma''. I a tres possibilitats : 1) espluga freda (''frigida''), 2) espluga freta (''fracta'', « copada ») e 3) lo nom d'òme probablament germanic ''*Spanufreda'', que pareis dins los documents en tant que propietari dins l'airal. I a en 913 un ''terra de Spanufreda'' e pas de vertadièra espluga. La dificultat es çaquelà extraordinària per passar foneticament del nom germanic d'òme al nom actual. XT (non Coromines) causís ''Spanufreda'' e JC ''espluga freta'', motivat per l'impressionant amàs rocós dit ''Cova d'Urso'' (nom precatalan), que pòt semblar una espeluga esbodelada <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 132-134 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17747</ref>. ===Pui(g)cercós=== Lo segond element deriva d'una varianta en latin vulgar de ''quercus'', « casse », que en estant remplaçat per ''alzina'' coma apellatiu, garda una plaça en toponimia. ''Querquus'' (del latin classic ''querqus'' [''quercus'']) foguèt modificat en ''Cerq(u)us'' per dissimilacion, atal coma ''quinque'' menèt a ''cinque''. ''Cercós'' es un derivat ambe'l sufixe ''-osu-'', [que designava un lòc ont i aviá plan de casses]. ''Puicercós'' es atestat en 1306 ''Podii Cercosii'' e en 1359 ''Puigcercós'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 351-353 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=32784</ref>. ===Gurp=== Dit ''Gurp de la Conca'' per oposicion a ''Gurb de la Plana'', près de Vic. La prononciacion es [gurp]. Las fòrmas ancianas son ''in castro Gorvi'' en 969, ''in castro Guirbi'' en 969, ''kastro Gorvi'' en 974, ''Gurbi'' en 979, ''kastro Guirbi'' en 979, ''de Gorvi... de Gurvi'' en 980, ''Guirbi'' a la fin del sègle X. Los dos ''Gurp'' son al pè de tucas peirosas. I a donc la postposicion iberobasca ''-be''. Lo sens seriá donc « jos la rojor » (''gorri'' = roge). En realitat, aquels tuquets son puslèu grises, eventualament ambe de tacas jaunassas, o son de la color de la tèrra après una usclada, sense vegetacion e la toponimia basca s'opausa pas a l'emplec de ''gorri'' dins aquels cases. Las fòrmas pus ancianas son en ''o'' (''gorri'' + ''be'') e passan a ''u'' per metafonia (influéncia barranta de ''-i'', donc ''*gorribe'' > ''*gurribe''), necessàriament abans la sincòpa que suprimís ''-i-'' interior. ''I'' demorèt pro de temps per que ''b'' passe a ''v'', segon l'exemple de las mencions ''Gorvi'', etc. Çaquelà, d'autras mencions fornisson una sincòpa anciana, çò que fa pensar a doás viás evolutivas parallèlas [donc un important polimorfisme]. Pr'aquò, benlèu que lo punt de partença èra diferent, çò que las mencions ''Guirbi'' fan supausar. Caldriá partir de ''*Górbĭe'', siá una evolucion de ''*Gorri-be'', siá pr'amor d'una particularitat del basc local [improbable]. Après, per anticipacion de ''ĭ'', lo nom passa a ''Gúĭrbe'', ''-i''. Aquò explicariá las fòrmas en ''-i'', ''Gorbi'', ''Gurbi'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 413 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21414</ref>. ===Castissent=== La prononciacion es [kasti'sen]. Las fòrmas ancianas son ''Castrum Castello Sancto'' en 1077, ''Castelli Sancti'' en 1100, ''Castedsent'' en 1180-1190, ''Castel Sent'' en 1277, ''Castell Sent'' en 1359, etc. Lo nom ven de ''Castellum Sancti'', « castèl de Sanç o Sanctius », ambe ''anct'' > ''aint'' > ''ent'', coma lo catalan ancian ''sent'', varianta de ''sant'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13684</ref>. ===Eroles=== La prononciacion es [a'roles]. Las fòrmas ancianas son ''Croles'' (legir ''Eroles'') en 1056, ''Eroles'' en 1077, 1149, ''Erolas'' en 1119, 1157, ''Aroles'' en 1359. Cf. L'Airòl a [[Sant Joan de Pladecorts]]. ''Aroles'' es un diminutiu del catalan ''era'', del latin ''area'', occitan ''aira'' o ''ièra'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 86 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17303</ref>. ===Sapeira=== La prononciacion es [sa'pejra]. Las fòrmas ancianas son ''illa Petra'' en 979, ''Ipsa Petra'' en 1080, ''Sapera'' en 1359. Sembla qu'un document de 826 cite ''Sapeira'' : ''in castro Orritense, in parte Or. in locum cuius vocab. est Saxsa'' (ròcas, del latin classic ''saxa''), traduccion [aproximativa !] de ''ipsa petra'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 159 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37560</ref>. Pèira ambe l'article mai o mens arcaïc ''sa'' (de ''ipsa''). ===Tamúrcia (La Torre de, Masos de)=== Prononciacion : ['torre de ta'mursĭa], mès se ditz puslèu ''La Torre''. Lo lòc es atestat ''Tamureces'' en 837, ''illa Torre'' en 984, ''loch de la Torra d'Oulet'' en 1359 (Aulet, Ribagorça, a l'oèst). L'etimologia sembla ''Mūrĭcĭnus'', « merlet, defensa d'una tor ». Partem de ''turris mūrĭcĭnos'', al genitiu ''turris'', « las muralhetas de la tor » > ''torsmurécens'', puèi dissimilacion en ''Tarmurécens'', e una autra en ''Tamurécens'', quasi la fòrma de 837 (l'accent se desplaça sus ū). Lo passatge a ''Tamúrcia'' es complicat (expliqui pas los complèxes rasonaments de J. Coromines), simplament l'influéncia de ''-a'' de ''torra'' per arribar a ''Tamúrcia''. A costat, i a un autre lòc, ''Serrat de Tamars'' (''-ars'' ambe ''-r-'' articulada), de ''inter ambos arcus'' (o ''arços'', plural de ''arç'', « mata, bartàs, boisson ») qu'a benlèu influénciat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 226-227 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42577</ref>. ===El Pont d'Orrit=== Orrit sus una montanha es completament abandonat, demòra El (Lo ?) Pont d'Orrit sus la RN 230. Capitala del ''pagus Orritensis'', explicat per Coromines dins ''Estudis de Toponímia Catalana'', volum I, p. 209-211 : ''Orrit'' supausa una basa ''*Urrīti'', « luènh, de luènh », e non pas ''urruti'', mès de diferéncias vocalicas son possiblas en [[basc]] e la fòrma actuala resulta de l'armonia vocalica. ===Fígols (de la Conca o de Tremp)=== La prononciacion es ['figols]. Las fòrmas ancianas son ''Ficols'' en 893, ''Figols'' (''Frigols'' ?) en 1359. Segon [[Joan Coromines]], lo nom ven probablament de ''fĭgŭlīs'', a l'ablatiu plural, de sens locatiu « als terralhièrs, al lòc de las teulièras ». Per metafonia, lo ''-ī-'' final explica lo ''í'' de la primièra sillaba. An prepausat d'autres etimes, basats sul nom del figuièr (mès lo vilatge es tròp naut) o sus ''fĭgŭlos'', « terralhièrs, teulièrs » (Meyer-Lübke), ambe la dificultat de ''ĭ'' brèva iniciala. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 215-216 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=18787</ref>. ===Espills=== La prononciacion es [as'piʎs] o [əs'piʎs]. Las fòrmas ancianas son ''Espills'' en 1055, ''castro de Speculis'' en 1056, ''Spiels'' (varianta aragonesa) en 1151, ''Espils'' en 1190, etc. Situat sus un puèg que permet la vista dins totas las direccions, lòc de gaita, representa lo latin ''spěcŭlum'', « miralh », al sens figurat de « mirador », o pus exactament una fòrma tardiva ''speculos'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 124 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17685</ref>. ===Claret=== La prononciacion es [kla'ret]. Las fòrmas ancianas son ''Ipso Claret'' en 1117, ''Clareto'' en 1328, ''Claret'' en 1359. ''Claret'' representa lo latin ''clarētum'', ambe'l sufixe collectiu ''-ētum''. Lo sens es benlèu « partidas de terren de color clara ». S'aqueste ''Claret'' es sus un planòl que tresplomba Tremp, d'autres son dins de vals <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 383-384 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14486</ref>. ===Ten(d)rui, Tercui=== Las prononciacions son [ten'rruj] e [ter'kuj]. ''Tercui'' es citat tanlèu 1061, en 1359, es nommat ''Certuy'' per metatèsi. Los dos lòcs, près del camin important de Tremp al [[Puente de Montañana|Pont de Montanyana]], s'opausan topograficament e semanticament : las tèrras doças e fertilas de Tenrui, las tèrras aspras e secas de Tercui, l'ensemble ambe'l sufixe iberic ''-ŏi''. ''Tercui'' ven del prelatin ''tirko-'' e ''Tenrui'' del romanic ''tener'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 261 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43083</ref>. ===Torogó=== Las fòrmas ancianas son ''valle Urritense, castello q. d. Torocone'' en 838, ''Torocone'' en 858, 886 e al sègle X, ''Torochone'' en 887, etc. I aviá un monestièr. Lo nom (o puslèu una seria de noms : ''Tragó'', ''Tregó'', ''Toregó'') es ligat al vèrbe ''dragar'', « engolir » (castilhan ''tragar''). S'explica per d'avencs, igas (idèa d'engolir) e ven de ''draco, -onis'' « dragon, granda sèrp ». Pr'amor de la raretat dels mots que començan per ''dr-'' en latin, los mots passèron a ''tr-''. De còps, la vocala de la sillaba iniciala foguèt modificada per assimilacion (''Tragó'' > ''Trogó''), una vocala s'inseriguèt entre ''T-'' e ''-r-'' (influéncia de ''tarasca'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 333-334 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44373</ref>. ===Claramunt=== Las fòrmas ancianas son ''Arnall de Clarmont'' en 1180-1190, ''Claramunt'' en 1280 e 1359. Ven del latin ''Claro monte'', « montanha clara », es a dire montanha sense gaire de bòsc, de color clara, ambe dissimilacion ''o-ó'' > ''a-ó''; signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 382-383 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14475</ref>. D'autras explicacions semanticas existisson, veire [[Clarmont (Nauta Garona)|Clarmont]]. ===Pui(g)verd=== I a mai d'un nom atal, de sens evident. Çaquelà, [[Cerverí de Girona]], en parlant d'un d'aquels noms, en [[Ribagorça (comarca d'Aragon)|Bassa Ribagorça]], escriu ''Puigner'', compréner ''Puiguer'', de mai davant vocala, ''Puig(v)er e Peralta''. Lo son ''-t-'' final es e èra completament articulat a la fin del sègle XIII. Fa pensar que l'origina poiriá èsser ''ver'', del latin ''variūm'', coma dins « ulls vairs, occitan uèlhs vaires », de sens « gris, mirgalhat (colors divèrsas) ». Dins l'impossibilitat de verificacion, [[Joan Coromines]] daissa la question en suspens <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 303 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=32969</ref>. ===Casterner de les Olles=== I a un autre Casterner, [[Montanui|Casterner de Noals]]. Los dos son pincats sus un puèg de color sorna. La prononciacion es [kastar'ne] ([kaster'ne]) per l'autre). Las fòrmas ancianas son ''Casterneri'' en 1359, ''Johan de Castarner'' en 1385, ''Casternet'' en 1495. L'autre es atestat sovent ''Castellum Nigrum''. Que i aja agut un castèl o que la topografia justifique la comparason ambe un castèl, l'etimologia sembla clara e tanben per la color. L'evolucion ''castellum'' > ''caster'' [lo contributor supausa qu'es abans una vocala despareguda (''*casteronero'')], l'autra evolucion ''nigrum'' > ''ner'' son conegudas. Un autra possibilitat etimologica, pas tan probabla, es ''Castrum Nigrum'' > ''*Castrener'' > ''Casterner''. Çaquelà, un nom coma [[Bonansa|Casternui]], a pauca distància, ambe una finala iberobasca, fa pensar a una origina autra qu'indoeuropèa (''*Castlonoi'', cf. la vila ibèra de ''Castulo''), ipoteticament en comun ambe'ls ''Casterner''. Seriá malaisit d'anar pus luènh <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 327-329 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13655</ref>. ===Escarlà=== La prononciacion es [eskar'la] e i a pas d'atestacion coneguda. Una possibilitat es d'un nom germanic d'òme, especialament un [[visigòt]], diminutiu en ''-ila'' (''-an''), ''Skarilan'', sense sufixe ([[Paul Aebischer|Aebischer]]). Una autra, d'[[Antoni Maria Alcover|Alcover]] e Moll, es l'article ''es'' e lo nom comun ''carlà'', evolucion de ''castellà'' (latin ''castellanu''), « senhor de castèl »; se pòt corregir en ''castellare'', « posicion fortificada » > ''castlà'' > ''caslà'' > ''carlà'', d'aitant que lo vilatge es sus un puèg [e i aviá un pichon castèl]. [[Joan Coromines]] accèpta las doás possibilitats, pr'aquò ambe una preferéncia pel nom germanic d'òme, tant que de fòrmas ancianas permeton pas de causir <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 97 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17403</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} kzo4ug9zbec0qclh2r86bvi8z2syq89 0 132697 2499853 2488922 2026-05-07T15:01:30Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499853 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} Los '''[[tèrmes romans]]''' son un dels elements essencials de la civilizacion romana, tant dins la vida videnta que dins los monuments bastits pels abrigar e los provesir ([[aqüeducte]]s). Aquela lista alfabetica per país atièra qualques tèrmes del mond roman. [[Imatge:Baths of Diocletian-Antmoose1.jpg|thumb|450px|right|Tèrmes de Dioclecian, Roma.]] == Albania == * [[Buthrote]] == Alemanha == * '''[[Aquisgran]]''' (''[[Aquae Granni]]'') * [[Badenweiler]] : Tèrmes romans escavats e dessenhats en [[1784]] per Carl Friedrich Autenrieth<ref>[http://www.archeophile.com/forum/RWmessage4223.htm]</ref> * [[Baden-Baden]] : roïnas dels tèrmes romans * [[Trevèri]] (''[[Colonia Augusta Treverorum]]'') : [[Tèrmes imperials de Trevèris]] e [[tèrmes de Barbara]] * '''[[Weissenburg in Bayern]]''' ([[Bavièrema]]) (''[[Biriciana]]'') : [[Tèrmes romans de Weissenburg in Bayern]] == Argeria == * [[Annaba]] (''[[Hippo Regius]]'') : Tèrmes del Sud * [[Khenchela]] (''Mascula'') : Hammam Essalihine ('''''[[Aquae Flavianae]]''''') * [[Djemila]] (''[[Cuicul]]'') : Tèrmes de Commòde, escavats un primièr còp entre [[1952]] e [[1957]] per Yvonne Allais<ref> "Fevrier" p.&nbsp;70</ref>. * [[Tiddis]] : pichons e grands tèrmes<ref>[http://www.constantine.free.fr/LaVille/tiddis.ht]</ref> * '''[[Timgad]]''' (''[[Thamugadi]]'') * [[Tipasa]] : tèrmes mencionats sul site de l'Unesco <ref>[http://www.unesco.org/water/wwd2006/water_heritage/roman_baths_fr.shtml site Internet de l'Unesco]</ref> == Àustria == * '''[[Carnuntum]]''' == Belgica == * [[Arlon]] (''[[Orolaunum]]''): <ref>[https://web.archive.org/web/20130201062159/http://www.ftlb.be/fr/attractions/fiche.php?avi_id=154 site touristic del Luxemborg belga]</ref> * [[Dinant]] : <ref>[https://web.archive.org/web/20101122050740/http://dinant.be/index.htm?lg=1&m1=5&m2=15&m3=423 site de là a vila de Dinant]</ref> * '''[[Fontaine-Valmont]]''' * [[Vervoz]] (''[[Vervigum]]'') : <ref>[http://vervoz.be/fouilles.htm voir un site sus Vervoz]</ref> == Bulgaria == * [[Plovdiv]] (''[[Philippopolis]]'' puèi ''[[Trimontium]]'') * [[Varna (Bulgaria)|Varna]] (''[[Odessos]]'') : [[Tèrmes romans de Varna]], <ref>[http://la-bulgarie.fr/?visite=thermes+romains+Varna]</ref> == Croàcia == * '''[[Solin (Croàcia)|Solin]]''' (''[[Salona]]'') * '''[[Varaždin]]''' (''[[Aquae Issae]]'') * [[Vis (illa)|Illa de Vis]] <ref>[https://web.archive.org/web/20110802050532/http://www.linternaute.com/voyage/croatie/les-iles-de-dalmatie-centrale/monument/ site de tourisme]</ref> == Egipte == * [[Alexandria]] <ref>{{fr}}Jean-Yves Empereur, "Fouilles et découvertes récentes (à Alexandrie)" in ''Dossiers d'Archéologie'' n° 201, març de 1995, pp. 82 à 87</ref> == Espanha == * [[Alange]] : tèrmes mai plan conservats d'Espanha * [[Badalona]] (''[[Baetulo]]''): tèrmes romans del periòde republican. <ref>[http://www.museudebadalona.cat site del musée]</ref> * [[Gijon]] :<ref>[http://www.gijon.es/Contenido.aspx?zona=3&leng=fr&id=14486 site de la ville]</ref> * '''[[Marbella]]''' : [[Tèrmes romans de Guadalmina]] * [[Saragossa]] (''[[Caesaraugusta]]'') * '''[[Santiponce]]''' (''[[Italica (Espanha)|Italica]]'') * [[Sevilha]] (''[[Hispalis]]'') tèrmes descoberts en [[1997]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20080115112516/http://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-3550,36-781500@51-657575,0.html article de "le monde" 9 de junh de 2006]</ref>. * [[Tolèda]] (''[[Toletum]]'')<ref>[https://web.archive.org/web/20080321050420/http://appearfr.english-heritage.org.uk/site/?34]</ref> == França == === Arpitania === * '''[[Aix-les-Bains|Èx-los-Bens]]''' : [[Imatge:Thermes romains aix-les-bains.jpg|250px|thumb|right|Tèrmes romans d'Èx-los-Bens]] ===Occitània=== * '''[[Ais de Provença]]''' (''[[Aquae Sextiae]]'') : [[Tèrmes romans d'Ais de Provença]] * [[Antíbol]] (''[[Antipolis]]'') : tèrmes romans supausat, non localizat, benleu l'oèst de l'ansa Sant Ròc<ref>"Clébert"p.&nbsp;100</ref>. * '''[[Arle]]''' (''[[Arelate]]'') : [[Tèrmes de Constantin (Arle)|Tèrmes de Constantin]] * [[Ate]] (''[[Apta Julia]]'') : non escavat, los tèrmes se situant jos la sosprefectura<ref> "Clébert"> p.&nbsp;199</ref>. * '''[[Banhòu]]''' (''aquae calidae'') * '''[[Banhèras de Luishon]]''' : [[Banhs onesians]] * '''[[Barzan]]''' [[Imatge:ThermesFa.jpg|thumb|250px|right|Tèrmes de [[Barzan]]]] [[Imatge:Thermes romains de Cimiez.jpg|thumb|right|250px|Vestigis dels tèrmes romans de [[Cimiez|Cimier]]]] * [[Caors]] (''[[Divona Cadurcorum]]''). [[Imatge:Cahors Arc de Diane.jpg|thumb|right|250px|Caors : fòrça bèls rèstes de l'« Arc de Diana », una de las quatre parets del ''frigidarium'' que donava a una pichona piscina dins un absidi]]. * '''[[Cavalhon]]''' (''[[Cabellio]]'') * '''[[Chassanom]]''' (''[[Cassinomagus]]'') : [[Tèrmes de Chassanon|Tèrmes romans de Chassanon]]<ref> [http://amis.chassenon.free.fr/ ]</ref> * [[Dacs]] (''[[Aquae Tarbellicae]]'') <ref>{{fr}}[http://www.tourisme.fr/office-de-tourisme/dax.htm Ofici del torisme de Dacs]</ref> * [[Diá]] : tèrmes del fifre e tèrmes datés de Empire naut<ref>"Segard">p.&nbsp;67</ref> * '''[[Evaus]]''' (''[[Ivaonum]]''): [[Tèrmes romans d'Evaus]] * [[Frejús]] (''[[Forum Julii]]'') <ref>[http://www.tourisme.fr/office-de-tourisme/frejus.htm Ofici del torisme de Frejús]</ref> * '''[[Gaujac (Gard)|Gaujac]]''' : [[Tèrmes romans de Gaujac]] * '''[[Glanum]]''' : [[Tèrmes romans de Glanum]] * [[Grèus]] (''[[Gryselium]]'') : font d'aiga cauda (36 grases<ref>[https://archive.today/20021123011559/http://www.marxfamily.de/circuit1.htm site Internet dels vilatges del val de Verdon]</ref>) e sulfurosa. Arrenjaments termals pels Romans<ref>"Clébert" p.&nbsp;247</ref>. * [[Ieras]] (''[[Olbia-Pomponiana]]'') : tèrmes descoberts en [[1844]] per Méry<ref>"Clébert"p.&nbsp;116</ref>. * '''[[Jàvols]]''' (''[[Anderitum]]'') * '''[[Limòtges]]''' (''[[Augustoritum]]'') * [[Lo Vernegue]] : mai cèlèbre pel [[Temple roman de Castèu Bas|temple]] dedicat a Roma e August, la ciutata acculhís segon F. Benoit « des tèrmes amb de pasiments de marbre e piscinas, reconeguts prèp e jos los jardins del castèl »<ref> "Clébert"p.&nbsp;151</ref> * '''[[Marselha]]''' (''[[Massalia]]'') : [[Tèrmes romans de Marselha]] * [[Montbrison (Léser)|Montbrison]] (''[[Aquae Segetae]]'') : important centre termal ligat a un sanctuari monumental<ref>{{fr}}Marie-Odile Lavendhomme, ''Carte archéologique de la Loire'', París 1997, pp. 136 à 140</ref> * [[Montoliu de Sant Bernat]] : tèrmes romans descobert en [[1957]] al massatge de Pelet * '''[[Néris]]''' (''[[Aquae Nerii]]'') * [[Nimes]] (''[[Nemausus]]'') : tèrmes romans creats pel gendre de l'emperaire [[August]], [[Marcus Vipsanius Agrippa]] (tanben comanditairi de l'[[Ostal carrat]])<ref> group="Clébert" p.&nbsp;177</ref>. * '''[[Niça]]''' (''[[Cemenelum]]'') : [[Tèrmes romans de Niça]] * [[Royat]] (''[[Royat|Rubiacum]]'') <ref>[https://web.archive.org/web/20081121034912/http://www.ot-royat.com/fr/architecture_thermale_52.php Ofixci del torisme de Royat]</ref> * '''[[Riés]]''' : [[Tèrmes romans de Riés]] * [[Sant Rafèu]] : tèrmes localizats jol casinò<ref>"Clébert"p.&nbsp;105</ref>. * [[Sent Sarnin de L'Archa]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071230054359/http://www.societes-savantes-toulouse.asso.fr/samf/membres/labrouss.htm voir un site]</ref> * [[Tolon]] (''[[Telo Martius]]'') * [[Tolosa]] : Tèrmes d'[[Ancelin]] * [[Vaison]] (''[[Vasio]]'') : tèrmes supausats mas non trapats<ref>"Clébert">p.&nbsp;239</ref> * [[Vichèi]] ===Endacòm=== * [[Aix-les-Bains]] (''[[Aquae]]'') : Un centre monumental desapregut es bordat per l'edifici termal, ara parcialament encastrat dins los Tèrmes Nacionals. Los bastiments seriá estat construits al sègle I, reabilitats al sègle II e auriá foncionat fins al sègle IV<ref> "Segard" p.&nbsp;55</ref>. * '''[[Els Banys i Palaldà]]''' : [[Tèrmes romans d'Els Banys i Palaldà]] * [[Amiens]] (''[[Samarobriva]]'') <ref>[http://www.communes-francaises.com/80/amiens/ voir]</ref> * [[Annecy]] (''Boutae'') : Los tèrmes son separats d'un grand espaci public per de magazins. Foguèron bastits entre 80 e 100, abandonat puèi reutilizat coma fornariá a la fin del sègle<ref>"Segard" p.&nbsp;51</ref> * [[Aubigné-Racan]] : [[site arqueologic del Cherré]] * [[Aurenja]] (''[[Arausio]]'') : existéncia fòrça probables de tèrmes<ref >"Clébert"p.&nbsp;223</ref>. * '''[[Barzan]]''' : [[Tèrmes romans de Barzan]] * '''[[Bliesbruck]]''' * [[Bourbonne-les-Bains]] : tèrmes romans * [[Borges]] (''[[Avaricum]]'') * [[Châteauneuf (Savoie)|Châteauneuf]] : tèrmes galloromans<ref>{{fr}}« Les thermes gallo-romains de Châteauneuf » in ''Archéologia'' n° 131, juin 1979, pp. 10 à 15</ref>. Los tèrmes foguèron bastits tardièrament (fin del sègle I començament del II). Al mens foguèron reconeguts lo : ''caldarium'', ''tepidarium'' e ''frigidarium''<ref group="Segard">p.&nbsp;3</ref>. * [[Corseul]] (''[[Fanum Martis]]'') <ref>[http://armorance.free.fr/corseul1.htm]</ref> * '''[[Entrammes (Mayenne)|Entrammes]]''' : [[Tèrmes galloromans d'Entrammes]] * [[Escolives-Sainte-Camille]] : '''[[Tèrmes romans d'Escolives-Sainte-Camille]]''' * '''[[Évreux]]''' : [[Tèrmes romans d'Évreux]] * [[Feurs]] (''[[Forum Segusiavorum]]'') [https://web.archive.org/web/20080323235510/http://www.feurs.org/index.adml?s=383368341156741313329&r=543 site oficial de la vila]</ref> * [[Grand (Vòges)|Grand]] : (''[[Andesina]]'') <ref>[http://www.tourisme.fr/office-de-tourisme/grand.htm Ofici du torisme de Grand]</ref> * '''[[Jublains]]''' (''[[Jublains|Noviodunum]]'') : [[Tèrmes romans de Jublains]] * '''[[Langres]]''' (''[[Andemantunnum]]'') : [[Andemantunnum]] * [[Lo Mans]] (''[[Vindunum]]'') : tèrmes romans descoberts en [[1980]], dins cròta arqueologica, jos l'escòla superiora de las Bèlas Arts<ref>[https://web.archive.org/web/20080228114927/http://www.ville-lemans.fr/page.do?t=2&uuid=5C30F714-C0A8006E-007F1316-7FBDE258 site oficiel de la vila]</ref> * '''[[Lillebonne]]''' (''[[Juliobona]]'') * '''[[Lisieux]]''' : [[Jardin arqueologic de l'espital]] * '''[[Lion]]''' (''[[Lugdunum]]'') : [[Tèrmes de Lugdunum]] * [[Luxeuil-les-Bains]] (''[[Luxeuil-les-Bains|Luxovium]]'') * '''[[Mandeure]]''' (''[[Epomanduodurum]]'') : [[Banhs de Courcelles]] * [[Metz]] (''[[Divodurum Mediomatricorum]]'') : tèrmes conservats jols Musèus de la Cort d'Aur<ref>[http://www.tourisme.fr/office-de-tourisme/metz.htm Ofici del torisme de Metz]</ref> * [[Niederbronn-les-Bains]] <ref>[https://web.archive.org/web/20230528160913/http://www.jazztet.net/presse/Une-ville-thermale-gallo-romaine-L.html?artsuite=1]</ref> * '''[[París]]''' (''[[Lutèça]]'') : [[Tèrmes de Cluny]], [[Tèrmes de l'Èst]] * [[Plestin-les-Grèves]] : tèrmes del Hogolo descoberts en [[1892]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071014143458/http://www.tregor.fr/patrimoine.php?numero=218]</ref> * [[Plombières-les-Bains]] * '''[[Peitieus]]''' (''[[Limonum]]'') * [[Rems]] (''[[Durocortorum]]'') : tèrmes contra la catedrala<ref>[https://web.archive.org/web/20080320204859/http://www.culture.fr/sections/regions/champagne_ardenne/articles/couverture-du-site]</ref> * '''[[Roan]]''' (''[[Rotomagus]]'') * [[Saint-Honoré-les-Bains]]: [[Tèrmes romans de Saint-Honoré-les-Bains]] * [[Sent Joan lo Vielh (Baisha Navarra)|Sent Joan lo Vielh]] : (''[[Imus Pyrenaeus]]'') : escavacions de J.-L. Tobie * '''[[Saint-Père (Yonne)|Saint-Père]]''' font salgada<ref>[https://web.archive.org/web/20100823035624/http://www.saint-pere.fr/les-fontaines-salees.htm site de la commune sur le site]</ref> * [[Saintas]] (''[[Mediolanum Santonum]]'') <ref>[http://www.tourisme.fr/office-de-tourisme/saintes.htm Ofice du torisme de Santas]</ref> * '''[[Salins-les-Bains]]''' : [[Tèrmes romans de Salins-les-Bains]] * [[Sanxay]] : restes de tèrmes, superfícia de {{unitat|110|mètres}} sus {{unitat|60|mètres}}, sègle II, remaniats entre lo sègle III e IV<ref>[https://web.archive.org/web/20080107121225/http://sanxay.monuments-nationaux.fr/fr/ site dels monuments nationals francés]</ref> * [[Sarreinsming]] <ref>[https://web.archive.org/web/20080322041834/http://www.archeographe.net/Sarreinsming-la-villa-du.html]</ref> * [[Sens]], [[Agedincum]] * [[Thénac]] : tèrmes de dobles [[ipocaust]]s escavats pel baron Eschassériaux, fin del sègle XIX<ref>[http://pagesperso-orange.fr/thenac/Histoire/LesArenes/lesarenes.html site oficial de la vila]</ref> * [[Triguères]] : escavacions fachas vèrs [[1858]] puèi tapadas<ref>''l’Eclaireur du Gâtinais'', n° 2780 du 8 janvier 1999 sur [https://web.archive.org/web/20071222011919/http://perso.magic.fr/felipe/hTrig1.htm un site personal]</ref> * [[Valognes]] (''[[Alauna]]'') <ref>[https://web.archive.org/web/20080210184019/http://www.mairie-valognes.fr/ site de la vila]</ref> * [[Vanves]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080321053203/http://www.futura-sciences.com/fr/sinformer/actualites/news/t/terre-3/d/vanves-revele-son-passe-antique-et-medieval-des-thermes-monumentaux_7937/]</ref> * '''[[Vièna (Isèra)|Vièna]]''' (''[[Histoire de Vienne (Isère)|Vienna]]'') : [[Tèrmes romans de Vièna]] * [[Vieux (Calvados)|Vieux]] <ref>[https://web.archive.org/web/20150919170336/http://www.fleurysien.com/divers/vieux.php]</ref> == Grècia == * [[Aptera (Grècia)|Aptera]] : restancas e banhs romans * [[Eleftherna]] * [[Stavromenos]] : <ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20090715213911/http://www.arkadi.gr/index.php/en/3/2 Voir un site]</ref> * [[Zevgolatio]]<ref>[http://www.mae.u-paris10.fr/ginouves/texteimpr/grec/AR4.html Voir un site]</ref> == Ongria == * [[Budapèst]] (''[[Aquincum]]'') : ''Thermae Maiores'',<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20080212022045/http://www.aquincum.hu/kismuzeumok/kismuzeumokangol.htm site del musèu]</ref>. == Israèl == * [[Massada]] : vila antica classificada al [[patrimòni mondial de l'Unesco]] depuèi [[2001]]<ref>[http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1040.pdf candidatura de Masada]</ref> == Itàlia == === Abruç === * [[Atri (Itàlia)|Atri]] : los tèrmes romans repausan jos la catedrala romanicogotica (bastida dins una piscina)<ref>[https://web.archive.org/web/20090715192225/http://www.regione.abruzzo.it/turismo/fr/territorio/province_teramo_1.htm]</ref> * [[Vasto]], Histonium<ref>[http://www.touristie.com/italie/Vasto-92 un site de torisme]</ref> === Calàbria === * [[Rossano]] (''[[Roscianum]]'') : site arqueologic de 500 ectaras escavats a partir de [[1945]] amb de [[tèrmes romans]] === Campània === * [[Bacoli]] ([[Baiae]]) * '''[[Herculanum]]''' * [[Nàpols]] * '''[[Oplontis]]''' * [[Pompeia]] possedava quatre establiments termals e los Tèrmes centrals (qu'èran pas acabat pendent l'erupcion de [[79]]). === Emília-Romanha === * '''[[Bolonha]]''' (''Bononia]]'') === Laci === [[Imatge:Thermae Villa Adriana.jpg|thumb|right|250px|[[Villa d'Adrian#Los tèrmes|Tèrmes de la villa d'Adrien]]. Lo ''[[frigidarium]]'' que parcialament conserva la vòlta]]. * [[Ostia]] : fòrça edificis que los Tèrmes de Neptun<ref>[https://web.archive.org/web/20130113015205/http://www.archeorome.com/ostie_antique.thermes.htm]</ref> * '''[[Tivoli]]''' === Roma === * '''[[Tèrmes d'Agrippa]]''' (''Thermæ Agrippæ''), [[-25]] * '''[[Tèrmes de Caracalla]]''', [[212]] a [[216]] * '''[[Tèrmes de Commòd]]''' : [[180]] * '''[[Tèrmes de Constantin]]''' : [[326]] * '''[[Tèrmes de Deciano]]''' : [[303]] * '''[[Tèrmes de Dioclecian]]''' * '''[[Tèrmes de Domician]]''' * '''[[Tèrmes de Mecenat]]''' * '''[[Tèrmes de Neron e d'Alexandre]]''' (''Thermæ Neronianæ'') : [[64]] * '''[[Tèrmes de Septim Svèr]]''' : [[203]] * '''[[Tèrmes de Suran]]''' * '''[[Tèrmes de Titian]]''' (''Thermæ Titianæ'') : [[80]] * '''[[Tèrmes de Trajan]]''' === Lombàrdia === * [[Milan]] (''[[Mediolanum]]'') : Tèrmes d'Ercule === Sardenha === * [[Fordongianus]] (''[[Forum Trajani]]'') === Sicília === * [[Catania]] : Tèrmes d'Aquiles e Tèrmes de l'Indirizzo * '''[[Piazza Armerina]]''' : [[Villa romana del Casale]] * [[Taormina]] (''[[Tauromenium]]'') === Val d'Aoste === * [[Tèrmes de Sant Vincent]] * [[Pré Saint Didier]] == Jordania == * [[Gadara]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090720074354/http://www.nouveauxcontinents.com/merrouge.htm]</ref> * [[Jerash]] (''[[Gerasa]]'') == Liban == * [[Beirot]] :<ref>[https://web.archive.org/web/20130317230859/http://www.discoverlebanon.com/vues_panorama_liban/beyrouth/thermes_romains.php]</ref> == Libia == * [[Leptis Magna]] == Luxemborg == * [[Dalheim (Luxemborg)|Dalheim]]<ref>"Lyon2"[https://web.archive.org/web/20071225132559/http://scdinf.univ-lyon2.fr/celtes/belgique.htm]</ref> (''[[Vicus Ricciacum]]'' * [[Mamer]] (''[[Vicus Mambra]]'') : vilatge antic de 12 ectaras gareben, escavat en catastrofe en [[1972]]. Los [[tèrmes romans]] foguèron descoberts en [[1973]]. Foguèt monstrat que lo vicus e los tèrmes foguèron encendiat pendent d'incursions germanicas en [[275]] e [[276]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071012013040/http://www.dangesaintromain.fr/html/jumelage/luxembourg.htm]</ref>. == Marròc == * [[Banasa]] : çà que la sièis tèrmes que dos privats * [[Thamusida]] * [[Volubilis]] : quatre ensembles termals publics e mai d'autres privats == Païses Basses == * [[Heerlen]] == Portugal == * ''[[Conímbriga]]'' : existència d'un aqüeducte alimentant de tèrmes publics<ref>[https://web.archive.org/web/20080201055824/http://www3.dfj.vd.ch/~latin/Images/conimbriga_1.htm]</ref> * [[Évora]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080207073652/http://www.eu2007.pt/ue/vfr/bem_vindo_portugal/descubra/evora.htm]</ref> * [[Lisbona]] (''[[Felicitas Julia]]'') == Romania == * [[Vetel]]<ref>"MNIR"[https://web.archive.org/web/20080321021052/http://www.mnir.ro/ro/publicatii/periodice/cercetari-arheologice/1975/rapoarte%20sapatura/marinescu-marghitan.html]</ref> (''[[Micia]]'' == Reialme Unit == [[Imatge:Roman ruins at Jewry Wall.jpg|thumb|right|250px|Tèrmes de Leicester]] * '''[[Bath]]''' (''[[Aquae Sullis]]'') : [[Tèrmes de Bath]] * [[Leicester]] (''[[Ratae Corieltauorum]]'') * [[Silchester (Reialme Unit)|Silchester]] ([[Calleva Atrebatum]]) * [[Wroxeter]] (''[[Viroconium]]'') : rèstes de tèrmes romans, coma « The Old Work », una arca del ''[[frigidarium]]'' == Serbia == * [[Gamzigrad]] : tèrmes del [[castrum]] roman * '''[[Belgrad]]''' (''[[Singidunum]]'') * [[Sokobanja]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080705105346/http://www.visite-serbie.com/Tourisme-en-Serbie/Stations-thermales-%26-spas/Sokobanja/Sokobanja.3.212.htm]</ref> * ''[[Viminacium]]'' : tèrmes descobèrts en [[2003]]<ref>[http://klicevac.free.fr/viminacium.htm]</ref> == Siria == * Tèrmes de Sleim (Mohafazat de Souweida) : banhs fórça plan conservés. Se compausan de cinq salas - que tres caufada - en linha. Sens dobte son precoces , benleu lo primièr sègle<ref>[http://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-00289113/fr/ Voir Rapòrt arqueologic]</ref> == Soïssa == [[Imatge:Iuliomagus therme 1.jpg|thumb|right|250px|Tèrmes romans de Schleitheim]] * [[Avenches]] (''[[Aventicum]]'') <ref>[https://web.archive.org/web/20081109035522/http://www.avenches.ch/aventicum/fr/Archeo/monument/b2i.htm voir un site]</ref> * [[Bèrna]] : thermes mentionnés sur Internet<ref>[https://web.archive.org/web/20100107082819/http://www.erz.be.ch/site/fr/archaeologie-fundstellen-bernroemerbad voir un site]</ref> * [[Massongex]] (''[[Tarnaiae]]'') : tèrmes romans bastits vers [[10]]-[[15]]. Un mosaïc de {{unitat|1.47|m}} sus {{unitat|1.48|m}} (ans [[30]]) representant dos pugilistas que seriá estat dins l'''[[apodyterium]]'' (vestiari)<ref>[[Massongex|voir la page sur Wikipédia]]</ref>. * [[Schleitheim]] : (''[[Schleitheim|Juliomagus]]'') * [[Windisch]] (''[[Vindonissa]]'') : tèrmes del [[camp roman]] fondat vèrs [[15]]. Vers l'an [[30]] * [[Yverdon-les-Bains]] (''[[Eburodunum]]'') == Tunisia == * [[Bulla Regia]] : [[Tèrmes romans de Bulla Regia]] * '''[[Carthage]]''' (''Karthago'') : [[Tèrmes d'Antonin de Cartage|Tèrmes d'Antonin]] * [[Dogga]] : [[Tèrmes de Caracalla de Dogga]] * [[Makthar]] (''Mactaris'') * [[Odna]] * [[Sbeïtla]] (''Sufetula'') : [[Tèrmes romans de Sufetula]] * [[Thuburbo Majus]] : [[Tèrmes romans de Thuburbo Majus]] == Turquia == * [[Allianoi]] : Tèrmes del sègle II jos l'emperaire [[Adrien]], menacat per l'aigada d'un barratge<ref>[https://web.archive.org/web/20080321020440/http://www.arte.tv/fr/connaissance-decouverte/aventure-humaine/Allianoi/1152842.html site d'Arte television]</ref>. * [[Ankara]] : tèrmes romans construits jos l'emperaire [[Caracalla]] al sègle III * [[Kaunos]] : thermes romains mentionnés sur Internet * [[Milet]] : tèrmes du sègle -II * [[Olympos (Turquia)|Olympos]] * [[Sardes]] :<ref>[https://web.archive.org/web/20130105234009/http://insecula.com/salle/MS03496.html]</ref> == Referéncias == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references /> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}}Les Alpes occidentales romaines, Maxence Segard, 2009, Ais de Provença, Errance, ISBN 2877723879 * {{fr}}Provence antique. Tome 2 : L'époque gallo-romaine, Jean-Paul Clébert, 1970, ed: Robert Laffont * {{fr}}tApproches du Maghreb romain, Paul-Albert Fevrier 1989 8clq5pz98ukzk9uxjxeojs2yhm2qnrh 0 136661 2499852 2401687 2026-05-07T12:18:03Z Jfblanc 104 2499852 wikitext text/x-wiki {{omon|Caors (omonimia)}} '''Caors''' es una comuna de {{formatnum:{{popit001|070}}}} abitants ({{popit001|0}}) dins la region istorica de [[Salucés]]. Administrativament, depend de la [[Ciutat Metropolitana de Turin]], dins la region de [[Piemont]] de l’[[Itàlia|estat italian]]. ==Toponimia== Del latin '''Caburrum''', donèt '''Cavor''' en piemontés e '''Caors''' en occitan. Xenonims: ''Cavour'' o ''Cavorre'' en italian, ''Cahours'' o ''Cavour'' en francés. {{Comunas de Salucés}} [[Categoria:Comuna de la Ciutat metropolitana de Turin]] [[Categoria:Comuna de la província de Turin]] [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] evkei5yo9dtp90gsgj65rafa1ubk5ju 0 159891 2499857 2454459 2026-05-07T18:27:54Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499857 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Stanislavski_as_Othello_1896.jpg|vinheta|L'actor Rus Konstantin Stanislavsky coma Othello en 1896]] '''''Othello''''' (originalament en [[anglés]]: '''''The Tragedy of Othello, the Moor of Venice''')'' es lo nom anglés de la pèça '''Othello (La Tragèdia d'Othello, lo Moro of Venècia)'''. Es una [[tragèdia]] de [[William Shakespeare]], benlèu escricha en 1603. Se basa sus ''Un Capitano Moro'' ("Un capitani Moro") de Cinthio, un discípol de [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]], publicada en 1565. Aquela òbra concisa gravita a l'entorn de quatre personatges: Othello, un general [[Moros|More]] dins l'armada de [[Republica de Venècia|Venècia]]; son esposa benamada, Desdemona; son luòctenenent, Cassio; e son ensenha de confiança mas fin finala traïdor, Iago. Donant de tèmas variats e continuoses coma lo racisme, l'amor, la gelosiá, la traïson, la vanjança e la penedença, ''Othello'' contunha a èsser jogada, e font de fòrça adaptacion en opèra, film, e literària. == Personatges == {{col-begin}} {{col-2}} * [[Othello (personatge)|Othello]] – General de l'armada de Venècia * [[Desdemona]] – Esposa d'Othello; Filha Brabantio * [[Iago]] – Òme de fisança d'Othello, mas jelós e traïdor de l'ensenha * [[Michael Cassio]] – Leial d'Othello mai amat del captani * [[Bianca (Othello)|Bianca]] – Amorosa de Cassio * [[Emilia (Othello)|Emilia]] – Esposa de Iago e serviciala de Desdemona * [[Brabantio]] – Senator de Venècia e paire de Desdemona (tanben nomenat Brabanzio) * [[Roderigo]] – Gorrin de Venècia, en amor per Desdemona {{col-2}} * [[Dòge de Venècia]] * Gratiano – Faire de Brabantio * Lodovico – De la familha de Brabantio e cosin de Desdemona * Montano – Predecessor venecian d'Othello al govèrn de Chipre * Bofon – servicial * Senators * Marin * Oficèrs, Gentilòme, Messatgièr, Eraud, Attendants, Encargats, eca. {{col-end}} == Intriga == [[Fichièr:Otelo_e_Desdémona_-_Antonio_Muñoz_Degraín.jpg|vinheta|250x250px|Desdemona e Othello, per Antonio Muñoz Degrain]] [[Fichièr:Othello_costume.jpg|vinheta|Costume d'Othello - illustracion de Percy Anderson, 1906]] === Acte I === Roderigo, un gentilòme ric e gorrin, se planh que son amic Iago, un ensenha, li parlèt pas del maridatge secret entre Desdemona, la filha del Senator Brabantio, e Othello, un general [[Moros|Moro]] de l'armada de Venècia. Roderigo se'n sap mal qu'ama Desdemona e l'aviá demansdat a son fraire en maridatge. Iago asira Othello per aver promòugut lo jove Michael Cassio mai naut qu'el, que Iago lo considerava mens capable soldat, e parla a Roderigo que planifica d'utilizar Othello a sieu avantatge. Iago convenç Roderigo d'avertir Brabantio al subjècte del maridatge secret de la filha d'aquel. Mentretant, Iago s'esquiva per trapar Othello e l'avertit que Brabantio ven per el. Brabantio, provocat per Roderigo, enrabiat jura qu'aurá pas de repaus fins a qu'escapitèsse Othello, mas tròba l'ostal d'Othello plen de gardas del dòge de Venècia, per parar la violéncia. Èran arribadas de novèlas a Venècia que de [[Empèri Otoman|turcs]] anavan atacar [[Chipre]]; alara Othello es convocar per conselhar los senators. Brabantio se deu d'accompanhar Othello a l'ostal del dòge, ont acusa Othello d'aver seduch Desdemona per [[Brueissariá|mascariá]]. Othello d'esperel se defends davant lo [[Dòge]], Lodovico e Gratiano (parents de Brabantio), e de senators. Othello explica que Desdemona s'enamorèt d'el a causa de las istòrias tristas e admirablas de sa vida abans Venècia, e non pas per quina mascariá que siá. Lo Senat es satisfach, mai que Desdemona confirma qu'ama Othello, mas Brabantio contunha dire que Desdemona decebrà Othello: "Look to her, Moor, if thou hast eyes to see:/She has deceived her father, and may thee."<ref group="Trad.">Moro, Gaita la, se d'ièis ten/Decebèt lo paire d'ela, etu tanben</ref> Per ordre del Dòge, Othello quita Venècia per comandar las armadas de Venècia contra l'invasion turca a [[Chipre]], accompanhat de son esposa, son luòctenent novèl Cassio, son ensenha Iago, e l'esprosa de Iago tanben serviciala de Desdemona Emilia. === Acte II === L'equipa arriba a Chipre trobant  que la tempèsta destruguèt la flòta. Othello ordona una fèsta generala e part per pene de temps en privat amb Desdemona. Dins son abséncia, Iago banda Cassio, e persuada Roderigo de menar Cassio a la batèsta. Othello blaima Cassio pel treble e lo degrada. Cassio es destimborlat. Iago perusadís Cassio de secutar Desdemona que convença son marit de reinstallar Cassio. === Acte III === Iago ara persuadís Othello que suspècte Cassio e Desdemona. Quand Desdemona tomba son mocador (donat en present per Othello), Emilia lo trapa, e lo dona a son espós Iago, a sa demanda, revela çò que prevei de far amb el. === Acte IV === Iago plaça lo mocador a çò de Cassio, alara parla a Othello que gaite la reaccions de Cassio alara que Iago lo questiona. Iago agulhona Cassio que parle de son afar amb Bianca, una cortesana del luòc, mas marmolha son nom tan suau qu'Othello crei que los dos òmes parlan de Desdemona. Mai tard, Bianca accusa Cassio de li donar un present de segonda man que recebèt d'un autre amor. Othello o vei, e Iago lo convenç que Cassio recebèt lo mocador de Desdemona. Enrabiat e pertocat , Othello se resòlv de tuar son esposa e demanda a Iago de tuar Cassio. Othello s'engenha a far miserabla la vida de Desdemona, la tustant en fàcia dels nòbles venicians en visita. Mentretant, Roderigo se planh que recebèt pas los  resultats de Iago en escambi de l'argent e esfòrces per aver ganhat Desdemona, mas Iago lo convinç de tuar Cassio. === Acte V === [[Fichièr:Othello's_Lamentation.jpg|esquèrra|vinheta|Pintura de William Salter d'Othello plorant sul còs de Desdemona. òli sus tela, v. 1857.]] Roderigo ataca Cassio per la carrièra après que Cassio se n'anèt de çò de Bianca. Cassio ferrís Roderigo. Pendent la batèsta, Iago passa reire Cassio e copa seriosament sa camba. A l'ecur, Iago engana per amagar son identitat, e quand Lodovico e Gratiano ausisson Cassio cridar alerta, Iago se los jonh. Quand Cassio identifica Roderigo coma un dels sieus atacant, Iago en secret escotèla Roderigo per l'empacha de revelar son intriga. Iago alara accusa Bianca d'aver fracaçat la conspiracion per tuar Cassio. Othello confronta Desdemona, e l'escana a mòrt dins son lièch. Quand arriba Emilia, Othello accusa Desdemona d'adultèri. Emilia demanda ajuda. L'ancian governaire Montano arriba, amb Gratian e Iago. Quand Othello menciona lo mocador coma pròva, Emilia s'avisa çò que compliguèt son espós Iago, e lo revèla, alara la tua. Othello, plan tard compren l'inocéncia, escotèla Iago mas lo tua pas, disent que volgava melhor que Iago demore lo rèsta de sa vida dins la dolor. Iago refusa d'explicar los motius, prometent de gardar lo silenci a partir d'alara. Lodovico arrèsta Iago e Othello ambedos pels murtres de Roderigo e Emilia, mas Othello se suicidís. Lodovico nomena Gratiano successor d'Othello e exòrta Cassio que castigue Iago justament. == La font de Cinthio == ''Othello'' es una adaptacion del raconte Italian "Un Capitano Moro" ("Un capitani Moro") de ''Gli Hecatommithi'' (1565), una colleccion d<nowiki>'</nowiki>un centenat de novèlas dins l'estil del [[Decameron]] de [[Giovanni Boccaccio]]. ''I aviá pas de traduccion en anglés de Cinthio a l'epòca de Shakespeare, e los resons d<nowiki>'</nowiki>"Othello" pròche de la version italiana venon de la traduccion francesa de Gabriel Chappuy (1584).'' La version de de Cinthio poiriá se basar sus un incident contemporanèu arribat a Venècia vèrs 1508.<ref name="4trag">Shakespeare, William. </ref> Tanben sembla a un incident descrich mai d'ora dins lo conte de "Las tres pomas", una de las istòrias contadas dins ''[[Las mila e una nuèits]]'' .<ref>{{Modèl:Cite journal|last=Young|first=John G., M.D.|title=Essay: What Is Creativity?|journal=Adventures in Creativity: Multimedia Magazine|volume=1|issue=2|url=http://www.adventuresincreativity.net/2mag1.html|accessdate=17 October 2008}}</ref> Desdemona es lo sol personatge nomenat dins lo conte de Cinthio, amb unes autres personatges identificats coma lo "[[Moros|Moro]]", lo "Cap Esquadron", l' "Ensenha", e l' "Esposa de l'ensenha" (correspondent dins la pèça a Othello, Cassio, Iago e Emilia). Cinthio descriu la morala (que plaça dins la boca de Desdemona) qu'es imprudent per una femna europèa de se marridar amb un òme ideós d'autras nacions.<ref>{{Modèl:Ligam web|url=http://www.virgil.org/dswo/courses/shakespeare-survey/cinthio.pdf|títol=Virgil.org|format=PDF|accessdate=18 August 2013}}</ref> Lo "moro" de Cinthio es lo modèl de modèl per l'Othello de Shakespeare, mas de recercas mòstran que lo pèta tanben prenguèt per inspiracion de los moros de [[Marròc]] de l'Anglatèrra elisabetana v. 1600.<ref name="Matar">Professor Nabil Matar (April 2004), ''Shakespeare and the Elizabethan Stage Moor'', Sam Wanamaker Fellowship Lecture, Shakespeare's Globe Theatre (cf. </ref> Alara que Shakespeare seguís de près l'istòria de Cinthio per compausar ''Othello'', se n'alunha per unes detalhs. Brabantio, Roderigo, e de personatges segondaris son pas de Cinthio, per example, e l'Emilia de Shakespeare es activa dins l'engana de mocador que n'i a pas d'equivalent dins Cinthio. Al contrari d'"Othello", dins Cinthio, l' "Ensenha" (lo Iago de la pèça) cobeja Desdemona e buta al revenge quand lo rebuta. L'obertura dins la scèna de Shakespeare son pas que dins aquela tragèdia una scèna afectuosa entre Emilia e Desdemona alara que la dama se prepara per anar al lièch. La diferéncia mai notabla entre Shakespeare e Cinthio es lo biais que morisson las eroïnas. Dins Shakespeare, Othello escana Desdemona, mas dins Cinthio, lo "Moro" manda l'"Ensenha" per maçugar sa femna a mòrt amb un debàs emplit de sable. Cinthio descriu cada còp macabre, e, quand la dama es mòrta, l' "Ensenha" e lo "Moro" plaça lo còs sens vida sul lièch, li espotís lo crani, e causa l'esfondrament del plafon sul lièch per s'aclapar sus ela, donant l'impression que la casuda es la causa de la mòrt. Dins Cinthio, los dos murtres escapan a la deteccion. Lo "Moro" alara manca fròça Desdemona, e ne ven a odiar fins a la vista de l'"Ensenha". Lo degrada, e refusa de lo prene dins sa companhiá. L'"Ensign" alara cerca la revenge revelant la participacion del "Cap d'Esquadron" e del "Moro" dins la mòrt de Desdemona. Los dos partisson per Chipre de Venècia, e denóncia lo "Moro" als Senhors de Venècia; es arrestat, menat a Venècia, e torturat. Refusa d'admetre sa culpabilitat e condemnat a l'exili. Los parents de Desdemona's fin finala lo trapan e lo tuan. L'"Ensign", pasmens, contunha d'escapar a la descobèrta de sa participacion a la mròt de Desdemona, mas realiza d'autres crimes a Venècia. Es arrestat e morrís après tortura. L'"Esposa de l'ensenha" dins Cinthio (Emilia de la pèça), subreviu al marrit per contar l'istòria.<ref>Bevington, David and Bevington, Kate (translators). </ref> L'istòria de Cinthio foguèt descricha coma "un avertiment en partida rassista" suls dangièrs del [[mestissatge]].<ref>[[William Shakespeare|Shakespeare, William]]. </ref> Pasmens se balha la font a l'intriga, lo fach que se passa a Venècia e Chipre dona pas de sens. Çò que fa pensar que Shakespeare utilizèt la traduccion de de Gasparo Contarini ''The Commonwealth and Government of Venice'', in Lewes Lewkenor (1599).<ref>{{Modèl:Cite journal|last=McPherson|first=David|date=Autumn 1988|title=Lewkenor's Venice and Its Sources|journal=[[Renaissance Quarterly]]|publisher=University of Chicago Press|volume=41|issue=3|pages=459–466|doi=10.2307/2861757}}</ref><ref>{{Modèl:Cite book|last=Bate|first=Jonathan|authorlink=Jonathan Bate|editor=Clayton, Tom|title=Shakespeare and the Mediterranean|year=2004|publisher=University of Delaware Press|isbn=0-87413-816-7|page=291|chapter=Shakespeare's Islands|display-editors=etal}}</ref> == Data e contèxte == [[Fichièr:Othello_title_page.jpg|drecha|vinheta|Pagina títol del primièr in quarto (1622)]] La primièra mencion de la pèça ven data de 1604 al compte del ''Revels Office'', que l'enregistrar coma "Hallamas Day, being the first of Nouembar ... the Kings Maiesties plaiers" performed "A Play in the Banketinghouse at Whit Hall Called The Moor of Venis." l'òbra es atribuida a "Shaxberd."<ref group="Trad.">Hallamas Day, essent lo primièr de Novembre ... lo ''Kings Maiesties plaiers'' joguèron "Una Plaça a l'ostal Banketing a Whit Hall nomenat Lo Moro de Venècia."</ref> E foguèt publicat per Peter Cunningham in 1842.<ref>Sanders, Norman (ed.</ref> Se basant sus l'estili, la pèça es datada abitualament de is 1603 o 1604, mas los arguments donan per data 1601 o 1602.<ref name="4trag">Shakespeare, William. </ref><ref>E. A. J. Honigmann (ed), ''Othello'' (1997), Arden Shakespeare, Appendix 1, pp 344–350.</ref> La pèça intrèt dins lo registre de la ''Stationers Company'' lo 6 d'octobre 1621, per Thomas Walkley, e la primièra publicacion in quarto de 1622: : ''"Tragœdy of Othello, The Moore of Venice''. As it hath beene diuerse times acted at the Globe, and at the Black-Friers, by his Maiesties Seruants. Written by William Shakespeare. London. Printed by N. O. [Nicholas Okes] for Thomas Walkley, and are to be sold at his shop, at the Eagle and Child, in Brittans Bursse, 1622." [[Fichièr:Title_Page_of_Othello_from_the_First_Folio,_printed_in_1623.jpg|esquèrra|vinheta|Primièra pagina d'Othello del Primièr Folio, estampat en 1623]] Un an mai tard, la pèça foguèt en mai introducha dins lo Primièr Folio de Shakespeare reculhissent las pèças. Pasmens, la version dins l' ''in Folio'' es gaireben diferenta en longor, e dins la forma: coma los editors de l'edicion Folger explican: "La pèça del Folio a gaireben 160 linhas qu'apareisson pas sins l' ''in quarto''. Unes d'aqueles gropaments ensems dins de gaireben longs passatges. Dins l'in Folio tanben manca escampilhat una dosena de linhas qu'i a dins l'<nowiki/>''in quarto''. Aquelas doas versions son tanben diferentas legissent fòrça passatges.<ref name="Barbara Mowat 1993">Paul Westine and Barbara Mowat, eds. </ref> Las explicacions saventas fan de diferéncias, e i a pas de censens.<ref name="Barbara Mowat 1993">Paul Westine and Barbara Mowat, eds. </ref> Kerrigan suggerís que la version de 1623 in folio d'Othello e fròça autras pèças aviá estat gaireben netejadas dins l'''in quarto'' per se conformar a l'Acte de 1606 Act sus la moderacion dels abuses.<ref name="John Kerrigan 2016">John Kerrigan, ''Shakespeare's Binding Language'', Oxford University Press (Oxford & New York: 2016)</ref> Çò qu'es pas incompatible amb l'afirmacion que l' ''in quarto'' se basèt sus una version mai recenta de la pèça, alara que l'in folio representa la versio revisada de Shakespeare.<ref name="Barbara Mowat 1993">Paul Westine and Barbara Mowat, eds. </ref> Es tanbe possible que la vesion in quarto siá estat copada per l'ostal d'edicion per far correspondre al nombre de paginas que cal.<ref name="4trag">Shakespeare, William. </ref> Fròça edicions modèrnas se basan sus la version in folio version mai longa, mas a vegada i incorporant de lecturas de l'in quarto quand lo tèxte de l'in folio aparéis èsser una error.<ref>Paul Westine and Barbara Mowat, eds. </ref> D'in quartos foguèron tanben publicats en 1630, 1655, 1681, 1695, 1699 e 1705. == Analisi e critica == === Raça === [[Fichièr:MoorishAmbassador_to_Elizabeth_I.jpg|vinheta|Retrachd'Abd el-Ouahed ben Messaoud ben Mohammed Anoun, [[Moros|Moro]] ambaissador de la [[Elisabèt I d'Anglatèrra|Reina Elisabèt]] en 1600, avegada avançat coma l'inspiracion per Othello.<ref>{{Modèl:Cite book|last1=Bate|first1=Jonathan|authorlink1=Jonathan Bate|last2=Rasmussen|first2=Eric|title=Othello|year=2009|publisher=Macmillan|location=Basingstoke, England|isbn=978-0-230-57621-6|page=3}}</ref>]] I a pas de consens sus l'origina etnica d'Othello. E. A. J. Honigmann, l'editor de l'edicion Arden Shakespeare, conclutz que la raça d'Othello es ambigüa. "La representacion a la Renaissança del Moro èra vaga, variada, inconsistenta, e contradictòria. Segon de criticas, lo tèrme 'Moro' se referís a las personas de pel negra en general, utilizat de biais egals per 'African', 'Somalian', 'Etiopian', 'Nègre', 'Arab', 'Berbèr', e tanben 'Indian' per designar una fàcia d'Africa (o al delà)."<ref>''Making More of the Moor: Aaron, Othello, and Renaissance Refashionings of Race''. </ref><ref>"Moor, n2", ''The Oxford English Dictionary'', 2nd edtn.</ref> L'utilizacion frequenta del mot 'black' (negre) (per example, "Haply for I am black"<ref group="Trad.">Urosament que soi negre</ref>) es pas sufisent per provar quina que siá classificacion raciala, Honigmann argüís, que 'black' podava simplament voler dire usclat pels Elisabetans. Iago utiliza los mots 'Barbary' o 'Barbarian' per nomenar a Othello, podent se referir a la còsta dels Barbarèscs abitada pels [[Berbèrs]]. Roderigo nomena Othello 'the thicklips' (lebras espeças), semblant se referir a la fisionomia de l'Africa Subsahariana, mas Honigmann considèra, qu'aqueles comentaris son implegats per insultar lo personatge, e se devon pas entendre literalament.<ref>E. A. J. Honigmann, ed. </ref> Michael Neill, editor de ''The Oxford Shakespeare'', nota que las primièras criticas se referissent a la color d'Othello lo veson coma essent subsaharienc, alara que las seguentas coma nordafrican.<ref>Michael Neill, ed. </ref> Honigmann avança que Abd el-Ouahed ben Messaoud ben Mohammed Anoun, More ambaissador del rie Arab de Barbaria près de la [[Elisabèt I d'Anglatèrra|Reina Elisabèt I]] en 1600, foguèt una inspiracion per Othello. Demorèt amb sa seguida a Londres pendent unes meses e faguèt fòrça discussions. Lo fach  que Shakespeare escriguèt la pèça sonque unes a ans après, fa dire a Honigmann que lo quita Messaoud l'influencièt.<ref>Honigmann p. 2–3.</ref> [[Fichièr:William_Mulready_-_Othello_-_Walters_372629.jpg|esquèrra|vinheta|William Mulready fasent le retrach de l'actor d'origina africana Ira Aldridge maquilhat en Othello.<ref>{{Modèl:Ligam web|publisher=[[Walters Art Museum]]|url=http://art.thewalters.org/detail/9022|títol=Othello}}</ref> The Walters Art Museum.]] Se referís a Othello coma "Barbary horse" (1.1.113)<ref group="Trad.">Cabal de Barbaria</ref> e un "lascivious Moor" (1.1.127)<ref group="Trad.">Moro gorin</ref>. In III.III donóncia la pretenduda deca de Desdemonacoma essent "black as mine own face."<ref group="Trad.">Negre coma ma fàcia</ref> La blancor fisica de Desdemona es oposada a l'escur de la pel d'Othello: V.II "that whiter skin of hers than snow."<ref group="Trad.">Mai blanca la sieuna pel que la nèu </ref> Iago dich a Brabantio que "an old black ram / is tupping your white ewe" (1.1.88)<ref group="Trad.">un vielh maran negre / cardina ta blanca feda"</ref>. Dins lo discors elisabetan, lo mòt "black" (negre) pòt suggerrir de conceptes que van al delà de la color fisica, inclusissent tanben un ventalh larg de connotacions negativas.<ref>Doris Adler, "The Rhetoric of Black and White in Othello" Shakespeare Quarterly, 25 (1974)</ref><ref>''Oxford English Dictionary'', 'Black', 1c.</ref> Othello èra sovent jogat per un moro arab pendent lo sègle XIX. Foguèt jogat pel primièr còp per un òme negre sus un empont de Londres en 1833, per Ira Aldridge. Dins lo pasat, Othello èra jogat per un actor blanc maquilhat o amb masqueta: los actors mai recents ennegrits son per exemple Ralph Richardson (1937); John Gielgud (1961); [[Laurence Olivier]] (1964); [[Anthony Hopkins]] (1981) and [[Orson Welles]].<ref name="Cartmell">Cartmell, Deborah (2000) ''Interpreting Shakespeare on screen'' Palgrave MacMillan pp72-77 [[:en:Special:BookSources/9780312233938|ISBN 978-0-312-23393-8]]</ref>. La seleccion d'actor a un sostèxte politic. Per exemple, [[Patrick Stewart]] joguèt lo ròtle dins una topa tota negra al ''Shakespeare Theatre Company'' en 1997<ref name="Curtainup">{{Modèl:Ligam web|url=http://www.curtainup.com/dcnov2.html#Othello=|títol=The Issue of Race and Othello|publisher=Curtain up, DC|accessdate=2 May 2010}}</ref><ref name="RSC">{{Modèl:Ligam web|url=http://www.shakespearetheatre.org/plays/articles.aspx?&id=131=44&|títol=Othello by William Shakespeare directed by Jude Kelly|publisher=The Shakespeare Theatre Company|accessdate=20 September 2008}}</ref>. La raça del ròtle títle title es sovent vist coma lo mejan per Shakespeare d'isolar lo personatge, culturalament e tanben visualament, dels nòbles Venecians e oficièrs, e l'isolament isolation pòt semblar mai real quand un actor negre pren lo ròtle.<ref>Roy Proctor, "’OTHELLO’ is Honest on Bare Stage," ''Richmond News Leader," '' February 10, 1979</ref> == Tèmas == === Iago contra Othello === Pasmens se lo títol suggerís que la tragèdia dona lo primièr ròtle a Othello, Iago jòga un ròtle important dins l'intriga. Rebat l'archetipal scelerat, e pren la part màger del dialòg. Dins ''Othello'', es Iago que manipula totes los autres personatges segon sa desirança, contrarotlant lors movements e los tendent dins una intricacion de ret de mensorgas. Capita a aprochar totes los personatges e jòga sus lors flaquesa se refereissent al el coma lo Iago "onèst", fovorizent atal son contrartòle dels personatges. [[A.C. Bradley|A. C. Bradley]], e mai recentament Harold Bloom, son lo defensor màger d'aquela interpretacion.<ref>{{Modèl:Cite book|last=Shakespeare|first=William|author2=Ruffiel, Burton|others=Bloom, Harold|title=Othello (Yale Shakespeare)|publisher=Yale University Press|year=2005|origyear=3 October|isbn=0-300-10807-9}}</ref> D'autras criticas, subretot a la fin del sègle XX (après F. R. Leavis), se centran sus Othello. === Alteritat === Coma la reforma protestanta d'anglatèrra proclamava l'importança d'èsser piós, lo contraròtle dels comportaments en societat, èra al vam per un anglés contemporanèu de desplaçar las qualitats de barbaria "indesirablas" de la societat, traitesa, gelosia e lubricitat cap a aqueles que son considerats coma los "autres".<ref>{{Modèl:Cite book|last=Jones|first=Eldred|title=Othello's Countrymen|location=Charlottesville|publisher=Univ of Virginia Press|year=1971|isbn=}}</ref> Las caracteristicas assumidas d'òme negre o "l'autre", foguèron ambedos iniciats e popularizats pels dramas de la Renaissança del temps; per example, la traitresa dels òmes negres inrerent dins ''The Battle of Alcazar de George Peele<nowiki>'</nowiki>s''  (1588).<ref>Pas solament lo personatge d'Aaron lo moro de la pèça de Shakespeare ''Titus Andronicus''</ref> === Religosas e filosofica === Fròça criticas notèron de referéncias a la possession demoniaca per la pèça, subretot a las confulsion d'Othello, un fenomèn sovent associat amb la possession dins la consciéncia populara del moment.<ref>{{Modèl:Cite journal|last=Brownlow|first=F. W.|year=1979|title=Samuel Harsnett and the Meaning of Othello's 'Suffocating Streams'|journal=[[Philological Quarterly]]|volume=58|pages=107–115}}</ref> D'autres estudis suggerisson que la crisi [[EpiIepsia|epiIeptica]] conta un [[problèma còs‑esperit]] e l'existéncia de l'alma.<ref>{{Modèl:Cite journal|last=Vozar|first=Thomas M.|year=2012|title=Body-Mind Aporia in the Seizure of Othello|journal=[[Philosophy and Literature]]|volume=36|issue=1|pages=183–186|doi=10.1353/phl.2012.0014}}</ref> === L'eròi === Aguèt deferentas visions sul personatge  d'Othello over dins lo temps. A.C. Bradley nomena Othello lo "mai romantic de totes los eròis Shakespearencs" (per "eròi" Bradley vòl dire protagonista) e "lo problèma mai grand d'aqueles totes". D'un autre costat, F .R. Leavis descriu Othello coma "egotista". I a tanben aqueles que prenenon una apròcha critica moderada del personatge d'Othello coma William Hazlitt, que ditz: "la natura del Moro es nòble ... mas sa sang es de la mena mai inflammabla". == Galariá == <gallery> File:FirstFolioOthello.jpg|Primièr Folio (1623) pagina títol facsimile File:John Graham A bedchamber Desdemona in Bed asleep - Othello Act V scene 2.jpg|Othello amb Desdemona a lièch domissent per Christian Köhler (1859) File:Christian Köhler Othello.jpg|Othello e Desdemona a Venècia per Théodore Chassériau (1819–1856) File:Othello and Desdemona in Venice by Théodore Chassériau.jpg|Othello e Desdemona per Alexandre-Marie Colin, 1829 File:Othello and Desdemona by Alexandre-Marie Colin.jpg|la mròt de Desdemona per Eugène Delacroix File:Death of Desdemona.jpg|Edwin Booth coma Iago, v. 1870 File:Edwin Booth as Iago.jpg|L'Actor italian Tommaso Salvini jogant Othello, 1875 File:Salvini as Othello Vanity Fair.jpg|L'actor American John McCullough jogant Othello, 1878 File:John McCullough as Othello.jpg|Othello contant sas aventuras a Desdemona e Brabantio segon una gravadura sus acièr steel d'una pintura de Charles West Cope, 1873 File:Othello-cwcope-1853.jpg|Lo can de la mòrt de Desdemona per Dante Gabriel Rossetti, v. 1878–1881 File:Dante Gabriel Rossetti - Desdemona's Death Song.JPG|Desdemona per Frederic Leighton, v. 1888 File:Desdemona (Othello) by Frederic Leighton.jpg|Petre Otskheli maquilhat en Othello, staged per Kote Marjanishvili, 1933 </gallery> == Notas e referéncias == === Referéncias === {{colomnas|nombre=2| <references/> }} ===Traduccions=== <references group="Trad."/> == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20160515075851/http://www.shakespeare-navigators.com/othello/ ''Othello'' Navigator]—Includes the annotated text, a search engine, and scene summaries. * [http://www.shakespeare-navigators.com/othello/Osource.html Cinthio's Tale]—A 19th-century English translation of Shakespeare's primary source. * [http://www.shakespeare-online.com/plays/othelloscenes.html ''Othello'']—analysis, explanatory notes, and lectures. * [https://web.archive.org/web/20160313075650/http://read.libripass.com/william_shakespeare-othello.htm ''Othello'']— Read Online at LibriPass.com * [http://www.maximumedge.com/shakespeare/othello.htm ''Othello'']—Scene-indexed and searchable version of the text. * <span><span>[[File:Speaker_Icon.svg|ligam=|alt=|15x15px]]</span></span><span></span><span> </span>[https://web.archive.org/web/20160304093417/https://librivox.org/search?title=Othello&author=Shakespeare&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced ''Othello'']<span> public domain audiobook at </span>LibriVox * ''[http://ibdb.com/show.php?id=6823 Othello]''<span> at the </span>Internet Broadway Database - lists numerous productions. * [https://web.archive.org/web/20160505093608/http://www.shmoop.com/othello/ ''Othello''] study guide, themes, quotes, multimedia, and teacher resources * [https://web.archive.org/web/20191128161921/https://www.risenotes.com/othello/Othello.php ''Othello''] Act and scene wise summary & quotes, analysis, characters, topic discussions. {{Paleta Shakespeare}} [[Categoria:Tragèdia de Shakespeare]] sx44ez01uy1wcx4blmhfyqu3olaf2n5 0 188804 2499854 2430031 2026-05-07T15:35:24Z Túrelio 1512 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Rei Boson V de Provença.jpg]] → [[File:King Boson of Provence.JPG]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:King Boson of Provence.JPG]] 2499854 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}[[Fichièr:King Boson of Provence.JPG|vinheta]] '''Boson de Provença''' (lat. ''Boso''<ref name="MdlndsBoson">{{Referéncia Harvard sens parentèsis|« Boson » (''MedLands'')}}.</ref>) o '''Boson''' '''V''' (nascut v. [[844]], mòrt v. 887) èra un monarca lotaringian. Foguèt lo promier que capitèt d'impausar una reiautat electiva, autonòma e independenta, emai foguèsse precària, dintre l'''imperium francorum'' dau siècle IX. == Familha == Boson de Provença es lo fiu de Bivin de Gorze<ref name="1990theis">{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Theis|1990}}.</ref>, tanben coneissut per lo nom de Bivin de Viena, marida en 876 Ermengarda, filha de l'emperador Loís II lo Jove. Sa sòrre Richilda d'Ardenàs es promier la concubina, puei en [[870]] la segonda frema de Carles II lo Chauve, rei de Francia occidentala e emperador d'Occident, qu'acòrda a son conhat Boson fòrça favors, en particulier l'abadiá de Sant-Maurice d'Agaune qu'èra estada la proprietat de son oncle mairau Hucbert. Per seis excellentas relacions familialas, Boson arriba a de nautei foncions avans de s'emancipar en se fasent coronar rei de Provença. Es apelat Boson V per lei genealogistas dei Bosonidas. == Biografia == === Un parent de Carles lo Chauve === A l'autona [[870]], Boson es l'executaire testamentari dau duc Gerard II de París, en companhiá dau marqués Bernard de Gotiá. Aquela annada, recebe l'administracion dau comtat de Tròias. En [[871|janvier de 871]], Carles II lo Chauve lo noma duc de [[Lionés]] e del Vienés (Borgonha Cisjurana), en succession de Girart de Viena. En [[872]], Carles lo Chauve lo noma assessor de son fiu Loís lo Quèc, rei d'Aquitània despuèi [[867]].<ref name="1901poupardin710">{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Poupardin|1901}}.</ref> Nomat còmte de Borges, chambrier e mèstre dei ussiers, Boson recebe lei foncions dau còmte Gerard d'Auvèrnha (fiu de Gerard d'Auvèrnha mòrt en [[841]] dins la batalha de Fontenoy-en-Puisaye), depausat per lo rei.<ref name="1901poupardin710" /> En [[875]], a la mòrt de l'emperador Loís II lo Jove, Boson acompanha lo rei Carles II lo Chauve que s'envai en [[Itàlia]] per recebre lo titre d'emperador dau papa Joan VIII. Lo nòu emperador, Carles, noma son conhat duc en Itàlia e [[Lista dei dirigents de Provença|duc de Provença]]. En [[876|febrier de 876]] o en septembre de 877, a [[Pavia (Itàlia)|Pavia]], Carles lo Chauve noma Boson vicerei dau reiaume d'Itàlia avans de partir per [[França]].<ref name="1851sarra46">{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Gingins-La-Sarra|1851|id=1851sarra|p=46}} : </ref> Aquela annada d'aquí, marida Ermengarda a Roma, la filha unica dau paure emperador Loís lo Jove.<ref name="1851sarra46" /> En març de [[877]], Carles lo Chauve rapèla Boson en França, e aqueu s'entòrna. Carles fisa puei lo reiaume d'Itàlia e lo ducat de Provença a Ugues l'Abat, fiu de Conrad I de Borgonha e nebot de l'emperadora Judit de Bavièra (frema de l'emperador [[Loís lo Pietós|Loís lo Piós]]), e li assòcia Ricard lo Justicier, fraire de Boson.<ref name="1925chaume272">{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Auteur|Année|id=1925chaume|p=272}}.</ref> La mema annada, a la mòrt de son oncle lo comte Ecchard, Boson recebe lo comtat de Macon e lo comtat de Chalon. Amb sei dos fèus nòus, Boson es desenant mèstre de quasi la totalitat de la vau de Ròse (Vienés e Lionés), de la [[Sòna|vau de Sòna]] (Maconés e Chalonés) e de [[Provença]]. === Lei promierei temptativas === Pasmens, quand Carles lo Chauve considèra una autra expedicion en Itàlia e de levar un tribut de cinc mila libres per alunchar lei normands, deu signar lo capitular de Quierzy, que rènde ereditàrias las cargas comtalas. Aquel acòrd de junh es vist coma una concession acordada ai grands qu'avián mostrat un grand maucontentament per aquelei dos projèctes reiaus.<ref name="1983Riché228">{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Riché|1983}}.</ref> Profechant de la partença dau rei en Itàlia, Boson amb d'autrei caps de l'aristocracia, en particular Ugues l'Abat, Bernat Plantevelue e Bernat de Gòtia, refusan l'ajuda demandada e en mai d'aquò se solèvan e obligan lo rei a un retorn precipitat dau temps dau quau mòre lo 6 d'octobre de 877 dins un vilatge de [[Mauriana]]<ref name="1983Riché228" /><ref>D'aqueu temps Carles es blocat en Itàlia per Carloman, l'ainat de Loís de Bavièra e espèra amb impaciéncia lei renfòrçs que devián venir de França.</ref>. Après la mòrt de Carles, obligan lo fiu de Carles, Loís II lo Bret, a confirmar sei drechs e privilègis. '''''Pas acabat.''''' == Nòtas e referéncias == [[Categoria:Noblesa franca]] [[Categoria:Istòria d'Arle]] [[Categoria:Grands feudals]] [[Categoria:Còmte de Provença]] [[Categoria:Comte de l'Edat Mejana]] [[Categoria:Personalitat del sègle IX]] [[Categoria:Portal:França/Articles ligats]] <references /> itxnt2bvpvg1to3s9nylfre25lv8c2s 10 188952 2499848 2487273 2026-05-07T12:11:27Z Jfblanc 104 2499848 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{lc:{{{1}}}}} |001=2594 |002=3705 |003=469 |004=1630 |006=6240 |007=236 |008=16504 |009=1975 |010=469 |011=804 |012=1075 |013=12039 |014=1228 |015=779 |016=3089 |017=492 |018=3683 |019=98 |020=3107 |021=1566 |022=2854 |023=526 |024=17281 |025=3366 |026=526 |027=2094 |028=11527 |029=584 |030=3430 |031=772 |032=2247 |033=3044 |034=8778 |035=4617 |036=386 |037=423 |038=8356 |039=1493 |040=1515 |041=1291 |042=1096 |043=1584 |044=5766 |045=6221 |046=3382 |047=7344 |048=5858 |049=1301 |050=1149 |051=5562 |052=268 |053=2572 |054=652 |055=2017 |056=893 |057=701 |058=9260 |059=27941 |060=1854 |061=1497 |062=3024 |063=13732 |064=1747 |065=2166 |066=9843 |067=416 |068=6512 |069=2369 |070=5384 |071=1758 |072=957 |073=139 |074=889 |075=332 |076=1489 |077=1956 |078=35832 |079=230 |080=842 |081=1523 |082=26039 |083=356 |084=225 |085=340 |086=18081 |087=197 |088=1460 |089=3358 |090=47587 |091=356 |092=574 |093=4430 |094=3119 |095=409 |096=923 |097=7825 |098=9454 |099=8928 |100=241 |101=4954 |102=2150 |103=470 |104=2636 |105=724 |106=2270 |107=3159 |108=272 |109=1581 |110=2832 |111=565 |112=9188 |113=1117 |114=586 |115=16363 |116=4055 |117=687 |118=180 |119=1002 |120=36369 |121=43 |122=677 |123=356 |124=437 |125=22532 |126=1729 |127=8684 |128=5043 |129=1357 |130=16355 |131=153 |132=1747 |133=482 |134=1278 |135=1741 |136=1094 |137=1196 |139=7102 |140=505 |141=556 |142=1184 |143=407 |144=1271 |145=56 |146=3657 |147=675 |148=4296 |149=785 |150=1361 |152=738 |153=397 |154=610 |155=399 |156=55479 |157=45 |158=707 |159=965 |160=3315 |161=4979 |162=821 |163=826 |164=45594 |165=97 |166=6669 |167=274 |168=7634 |169=525 |170=1418 |171=22764 |172=728 |173=1161 |174=895 |175=3291 |176=1170 |177=834 |178=1946 |179=398 |180=1167 |181=3632 |183=4004 |184=3138 |185=493 |186=546 |187=741 |188=611 |189=15655 |190=2759 |191=35407 |192=8338 |193=3763 |194=17840 |195=3297 |196=1225 |197=10141 |198=939 |199=3014 |200=1108 |201=691 |202=251 |203=1859 |204=211 |205=1234 |206=678 |207=444 |208=337 |209=328 |210=992 |211=1778 |212=42 |213=1136 |214=19999 |215=4745 |216=2420 |217=12299 |218=1559 |219=46535 |220=3051 |221=1718 |222=1963 |223=2702 |224=377 |225=1929 |226=215 |227=741 |228=5070 |229=2609 |230=783 |231=1859 |232=634 |233=471 |234=64 |235=1534 |236=6062 |237=4027 |238=361 |239=492 |240=4806 |241=3629 |242=1690 |243=3316 |244=2486 |245=953 |246=3306 |247=795 |248=10241 |249=18274 |250=1432 |251=229 |252=3113 |253=1859 |254=3639 |255=4503 |256=4074 |257=10403 |258=226 |259=1019 |260=3195 |261=783 |262=1422 |263=890 |264=473 |265=45534 |266=1507 |267=908 |268=233 |269=6024 |270=5777 |271=741 |272=855694 |273=2997 |274=599 |275=4589 |276=3750 |278=309 |279=502 |280=10500 |281=175 |282=179 |283=1320 |284=3960 |285=996 |286=781 |287=2974 |288=88 |289=828 |290=1424 |291=843 |292=31873 |293=4788 |294=1355 |295=747 |296=258 |298=451 |299=5052 |300=4580 |301=1199 |302=3526 |303=2796 |304=992 |305=1946 |306=1044 |307=3887 |308=4290 |309=15285 |310=1185 |311=1206 |312=519 |313=1073 |314=15048 |315=8402 |316=7266 |317=1222 |318=1012 |0=31/01/2026 }}</includeonly><noinclude> {{Popitdoc}} </noinclude> iao1aza6suphz3v0ej7e8uev6233pjj 0 201110 2499882 2026-05-08T10:55:36Z Poiuytrell 61256 Créé en traduisant la section d'ouverture de la page « [[:fr:Special:Redirect/revision/227878872|Léon Dhéralde]] » 2499882 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biografia2}} '''Jean-Baptiste Dominique-d'Héralde''', conegut coma '''Leon Dhéralde''' ( [[1815]] - [[1891]] ), èra un òme [[Literatura|de letras]] [[Lemosin (region)|lemosin]] que son cap d'òbra es lo ''[[Diccionari]]'' ''de la [[Lemosin (dialecte)|lenga lemosina]]'', lo qual lo faguèt celèbre non solament en [[Lemosin (region)|Lemosin]] mas demest totes los erudits [[Occitània|occitans]]. owapx3q44mszm4ijs48kpcojpsmz6x5 2499883 2499882 2026-05-08T10:55:52Z Poiuytrell 61256 /* */ 2499883 wikitext text/x-wiki '''Jean-Baptiste Dominique-d'Héralde''', conegut coma '''Leon Dhéralde''' ( [[1815]] - [[1891]] ), èra un òme [[Literatura|de letras]] [[Lemosin (region)|lemosin]] que son cap d'òbra es lo ''[[Diccionari]]'' ''de la [[Lemosin (dialecte)|lenga lemosina]]'', lo qual lo faguèt celèbre non solament en [[Lemosin (region)|Lemosin]] mas demest totes los erudits [[Occitània|occitans]]. jyecvuudf2aszuyjntz4fkrydze895w 2499884 2499883 2026-05-08T11:04:47Z Poiuytrell 61256 /* */ 2499884 wikitext text/x-wiki '''Jean-Baptiste Dominique-d'Héralde''', conegut coma '''Leon Dhéralde''' ( [[1815]] - [[1891]] ), èra un òme [[Literatura|de letras]] [[Lemosin (region)|lemosin]] que son cap d'òbra es lo ''[[Diccionari]]'' ''de la [[Lemosin (dialecte)|lenga lemosina]]'', lo qual lo faguèt celèbre non solament en [[Lemosin (region)|Lemosin]] mas demest totes los erudits [[Occitània|occitans]]. = Biografia == Nascut a [[Limòtges]] lo 14 de març de 1815, e mòrt ailà lo 3 de mai de 1891, sa familha èra sortida de [[Sant-Joan-Pè-de-Pòrt]], e se ditz que Léon Dhéralde èra un descendent del mètge d'[[Enric de Navarra]], lo futur Enric IV de França. La familha Dhéralde èra subretot compausada de cirurgians e de marchands. Considerèron prudent de daissar caire lor particula "de" de lor nom pendent la Revolucion, mas Pèire d'Héralde, o Dhéralde, grand-paire de Leon, foguèt pasmens empresonat fins al 9 [[Termidòr]]. == Òbra == Lo Diccionari de la Lenga Lemosina (''Diciounari de lo Lingo Limousino, ente l'un trobo, lou ditoun, recourfou, prouverbei'') foguèt publicat en 1968 per la ''Societat Etnografica de la Marcha e Lemosina'', subvencionada pel [[CNRS]], e sostengut financièrament pel Departament d'Etologia de l'Universitat de Letras de Bordèu, dirigit pel professor [[Joël Métais]]. "Abans qu'aquesta mania, que s'espandís de mai en mai dins nòstras campanhas, de francizar lo dialècte, e dins nòstras vilas de lo remplaçar per una mena de jargon mesclat amb d'argòt, s'escampe, ai elaborat un rapòrt sus l'estat actual del dialècte, sa prononciacion; "Parli pas de sa grafia; pels indigènas lemosins, es mai o mens fantasiós”, çò ditz Léon Dhéralde dins l’ababs-prepaus. “Lo lemosin foguèt lo primièr dialècte occitan, istoricament e literàriament”, segon [[Maurici Robèrt]], president de la Societat Etnografica de La Marcha e Lemosin. Léon Dhéralde es tanben l’autor de divèrsas òbras en lenga lemosina, notadament un recuèlh de mai de 2 000 provèrbis lemosins amb lors traduccions francesas, dos volums de contes e de faulas en lenga lemosina, una tradicion del primièr cant de la [[Cançon de Roland]], e una pèça de teatre en vèrs entitolada “Jèsus e Lufer.” Maire (1869-1874) de [[Bonnac-la-Còsta]] (Nauta-Viena), un vilatge situat a unes dotze quilomètres al nòrd de Limòtges, demorava en aquela comuna dins lo sieu ostal en lo borg de Telhet, bastit en 1825, ont trabalhèt a l'escritura de son diccionari. La vila de Limòtges, per decrèt del 22 d'abril del 1974, nomenèt amb lo sieu nom una carrièra de Limòtges (barri de Beubruelh). qm0z3ig195vjp1oim5c20n44lzplhjl 2499885 2499884 2026-05-08T11:05:00Z Poiuytrell 61256 2499885 wikitext text/x-wiki '''Jean-Baptiste Dominique-d'Héralde''', conegut coma '''Leon Dhéralde''' ( [[1815]] - [[1891]] ), èra un òme [[Literatura|de letras]] [[Lemosin (region)|lemosin]] que son cap d'òbra es lo ''[[Diccionari]]'' ''de la [[Lemosin (dialecte)|lenga lemosina]]'', lo qual lo faguèt celèbre non solament en [[Lemosin (region)|Lemosin]] mas demest totes los erudits [[Occitània|occitans]]. == Biografia == Nascut a [[Limòtges]] lo 14 de març de 1815, e mòrt ailà lo 3 de mai de 1891, sa familha èra sortida de [[Sant-Joan-Pè-de-Pòrt]], e se ditz que Léon Dhéralde èra un descendent del mètge d'[[Enric de Navarra]], lo futur Enric IV de França. La familha Dhéralde èra subretot compausada de cirurgians e de marchands. Considerèron prudent de daissar caire lor particula "de" de lor nom pendent la Revolucion, mas Pèire d'Héralde, o Dhéralde, grand-paire de Leon, foguèt pasmens empresonat fins al 9 [[Termidòr]]. == Òbra == Lo Diccionari de la Lenga Lemosina (''Diciounari de lo Lingo Limousino, ente l'un trobo, lou ditoun, recourfou, prouverbei'') foguèt publicat en 1968 per la ''Societat Etnografica de la Marcha e Lemosina'', subvencionada pel [[CNRS]], e sostengut financièrament pel Departament d'Etologia de l'Universitat de Letras de Bordèu, dirigit pel professor [[Joël Métais]]. "Abans qu'aquesta mania, que s'espandís de mai en mai dins nòstras campanhas, de francizar lo dialècte, e dins nòstras vilas de lo remplaçar per una mena de jargon mesclat amb d'argòt, s'escampe, ai elaborat un rapòrt sus l'estat actual del dialècte, sa prononciacion; "Parli pas de sa grafia; pels indigènas lemosins, es mai o mens fantasiós”, çò ditz Léon Dhéralde dins l’ababs-prepaus. “Lo lemosin foguèt lo primièr dialècte occitan, istoricament e literàriament”, segon [[Maurici Robèrt]], president de la Societat Etnografica de La Marcha e Lemosin. Léon Dhéralde es tanben l’autor de divèrsas òbras en lenga lemosina, notadament un recuèlh de mai de 2 000 provèrbis lemosins amb lors traduccions francesas, dos volums de contes e de faulas en lenga lemosina, una tradicion del primièr cant de la [[Cançon de Roland]], e una pèça de teatre en vèrs entitolada “Jèsus e Lufer.” Maire (1869-1874) de [[Bonnac-la-Còsta]] (Nauta-Viena), un vilatge situat a unes dotze quilomètres al nòrd de Limòtges, demorava en aquela comuna dins lo sieu ostal en lo borg de Telhet, bastit en 1825, ont trabalhèt a l'escritura de son diccionari. La vila de Limòtges, per decrèt del 22 d'abril del 1974, nomenèt amb lo sieu nom una carrièra de Limòtges (barri de Beubruelh). ry69o9nqw1itibgag6qig61trv7vykb 2499886 2499885 2026-05-08T11:06:20Z Poiuytrell 61256 /* Biografia */ 2499886 wikitext text/x-wiki '''Jean-Baptiste Dominique-d'Héralde''', conegut coma '''Leon Dhéralde''' ( [[1815]] - [[1891]] ), èra un òme [[Literatura|de letras]] [[Lemosin (region)|lemosin]] que son cap d'òbra es lo ''[[Diccionari]]'' ''de la [[Lemosin (dialecte)|lenga lemosina]]'', lo qual lo faguèt celèbre non solament en [[Lemosin (region)|Lemosin]] mas demest totes los erudits [[Occitània|occitans]]. == Biografia == Nascut a [[Limòtges]] lo 14 de març de 1815, e mòrt ailà lo 3 de mai de 1891, sa familha èra sortida de [[Sent Joan Pè de Pòrt]], e se ditz que Léon Dhéralde èra un descendent del mètge d'[[Enric IV|Enric de Navarra]], lo futur rei de França. La familha Dhéralde èra subretot compausada de cirurgians e de marchands. Considerèron prudent de daissar caire lor particula "de" de lor nom pendent la Revolucion, mas Pèire d'Héralde, o Dhéralde, grand-paire de Leon, foguèt pasmens empresonat fins al 9 [[Termidòr]]. == Òbra == Lo Diccionari de la Lenga Lemosina (''Diciounari de lo Lingo Limousino, ente l'un trobo, lou ditoun, recourfou, prouverbei'') foguèt publicat en 1968 per la ''Societat Etnografica de la Marcha e Lemosina'', subvencionada pel [[CNRS]], e sostengut financièrament pel Departament d'Etologia de l'Universitat de Letras de Bordèu, dirigit pel professor [[Joël Métais]]. "Abans qu'aquesta mania, que s'espandís de mai en mai dins nòstras campanhas, de francizar lo dialècte, e dins nòstras vilas de lo remplaçar per una mena de jargon mesclat amb d'argòt, s'escampe, ai elaborat un rapòrt sus l'estat actual del dialècte, sa prononciacion; "Parli pas de sa grafia; pels indigènas lemosins, es mai o mens fantasiós”, çò ditz Léon Dhéralde dins l’ababs-prepaus. “Lo lemosin foguèt lo primièr dialècte occitan, istoricament e literàriament”, segon [[Maurici Robèrt]], president de la Societat Etnografica de La Marcha e Lemosin. Léon Dhéralde es tanben l’autor de divèrsas òbras en lenga lemosina, notadament un recuèlh de mai de 2 000 provèrbis lemosins amb lors traduccions francesas, dos volums de contes e de faulas en lenga lemosina, una tradicion del primièr cant de la [[Cançon de Roland]], e una pèça de teatre en vèrs entitolada “Jèsus e Lufer.” Maire (1869-1874) de [[Bonnac-la-Còsta]] (Nauta-Viena), un vilatge situat a unes dotze quilomètres al nòrd de Limòtges, demorava en aquela comuna dins lo sieu ostal en lo borg de Telhet, bastit en 1825, ont trabalhèt a l'escritura de son diccionari. La vila de Limòtges, per decrèt del 22 d'abril del 1974, nomenèt amb lo sieu nom una carrièra de Limòtges (barri de Beubruelh). sutyye7enbw9f8k9svp43korhkhgo3r 2499887 2499886 2026-05-08T11:07:01Z Poiuytrell 61256 2499887 wikitext text/x-wiki '''Jean-Baptiste Dominique-d'Héralde''', conegut coma '''Leon Dhéralde''' ( [[1815]] - [[1891]] ), èra un òme [[Literatura|de letras]] [[Lemosin (region)|lemosin]] que son cap d'òbra es lo ''[[Diccionari]]'' ''de la [[Lemosin (dialecte)|lenga lemosina]]'', lo qual lo faguèt celèbre non solament en [[Lemosin (region)|Lemosin]] mas demest totes los erudits [[Occitània|occitans]]. == Biografia == Nascut a [[Limòtges]] lo 14 de març de 1815, e mòrt ailà lo 3 de mai de 1891, sa familha èra sortida de [[Sent Joan Pè de Pòrt]], e se ditz que Léon Dhéralde èra un descendent del mètge d'[[Enric IV|Enric de Navarra]], lo futur rei de França. La familha Dhéralde èra subretot compausada de cirurgians e de marchands. Considerèron prudent de daissar caire lor particula "de" de lor nom pendent la Revolucion, mas Pèire d'Héralde, o Dhéralde, grand-paire de Leon, foguèt pasmens empresonat fins al 9 [[Termidòr]]. == Òbra == Lo Diccionari de la Lenga Lemosina (''Diciounari de lo Lingo Limousino, ente l'un trobo, lou ditoun, recourfou, prouverbei'') foguèt publicat en 1968 per la ''Societat Etnografica de la Marcha e Lemosina'', subvencionada pel [[CNRS]], e sostengut financièrament pel Departament d'Etologia de l'Universitat de Letras de Bordèu, dirigit pel professor [[Joël Métais]]. "Abans qu'aquesta mania, que s'espandís de mai en mai dins nòstras campanhas, de francizar lo dialècte, e dins nòstras vilas de lo remplaçar per una mena de jargon mesclat amb d'argòt, s'escampe, ai elaborat un rapòrt sus l'estat actual del dialècte, sa prononciacion; "Parli pas de sa grafia; pels indigènas lemosins, es mai o mens fantasiós”, çò ditz Léon Dhéralde dins l’ababs-prepaus. “Lo lemosin foguèt lo primièr dialècte occitan, istoricament e literàriament”, segon [[Maurici Robèrt]], president de la Societat Etnografica de La Marcha e Lemosin. Léon Dhéralde es tanben l’autor de divèrsas òbras en lenga lemosina, notadament un recuèlh de mai de 2 000 provèrbis lemosins amb lors traduccions francesas, dos volums de contes e de faulas en lenga lemosina, una tradicion del primièr cant de la [[Cançon de Roland]], e una pèça de teatre en vèrs entitolada “Jèsus e Lufer.” La vila de Limòtges, per decrèt del 22 d'abril del 1974, nomenèt amb lo sieu nom una carrièra de Limòtges (barri de Beubruelh). fwzavsv230j2byqv3io6ma17xugokxd 2499888 2499887 2026-05-08T11:07:18Z Poiuytrell 61256 2499888 wikitext text/x-wiki '''Jean-Baptiste Dominique-d'Héralde''', conegut coma '''Leon Dhéralde''' ( [[1815]] - [[1891]] ), èra un òme [[Literatura|de letras]] [[Lemosin (region)|lemosin]] que son cap d'òbra es lo ''[[Diccionari]]'' ''de la [[Lemosin (dialecte)|lenga lemosina]]'', lo qual lo faguèt celèbre non solament en [[Lemosin (region)|Lemosin]] mas demest totes los erudits [[Occitània|occitans]]. == Biografia == Nascut a [[Limòtges]] lo 14 de març de 1815, e mòrt ailà lo 3 de mai de 1891, sa familha èra sortida de [[Sent Joan Pè de Pòrt]], e se ditz que Léon Dhéralde èra un descendent del mètge d'[[Enric IV|Enric de Navarra]], lo futur rei de França. La familha Dhéralde èra subretot compausada de cirurgians e de marchands. Considerèron prudent de daissar caire lor particula "de" de lor nom pendent la Revolucion, mas Pèire d'Héralde, o Dhéralde, grand-paire de Leon, foguèt pasmens empresonat fins al 9 [[Termidòr]]. Maire (1869-1874) de [[Bonac]] (Nauta-Viena), un vilatge situat a unes dotze quilomètres al nòrd de Limòtges, demorava en aquela comuna dins lo sieu ostal en lo borg de Telhet, bastit en 1825, ont trabalhèt a l'escritura de son diccionari. == Òbra == Lo Diccionari de la Lenga Lemosina (''Diciounari de lo Lingo Limousino, ente l'un trobo, lou ditoun, recourfou, prouverbei'') foguèt publicat en 1968 per la ''Societat Etnografica de la Marcha e Lemosina'', subvencionada pel [[CNRS]], e sostengut financièrament pel Departament d'Etologia de l'Universitat de Letras de Bordèu, dirigit pel professor [[Joël Métais]]. "Abans qu'aquesta mania, que s'espandís de mai en mai dins nòstras campanhas, de francizar lo dialècte, e dins nòstras vilas de lo remplaçar per una mena de jargon mesclat amb d'argòt, s'escampe, ai elaborat un rapòrt sus l'estat actual del dialècte, sa prononciacion; "Parli pas de sa grafia; pels indigènas lemosins, es mai o mens fantasiós”, çò ditz Léon Dhéralde dins l’ababs-prepaus. “Lo lemosin foguèt lo primièr dialècte occitan, istoricament e literàriament”, segon [[Maurici Robèrt]], president de la Societat Etnografica de La Marcha e Lemosin. Léon Dhéralde es tanben l’autor de divèrsas òbras en lenga lemosina, notadament un recuèlh de mai de 2 000 provèrbis lemosins amb lors traduccions francesas, dos volums de contes e de faulas en lenga lemosina, una tradicion del primièr cant de la [[Cançon de Roland]], e una pèça de teatre en vèrs entitolada “Jèsus e Lufer.” La vila de Limòtges, per decrèt del 22 d'abril del 1974, nomenèt amb lo sieu nom una carrièra de Limòtges (barri de Beubruelh). i4xqysfo4htovpwju3ezlbe7x1s0vz4 2499889 2499888 2026-05-08T11:08:14Z Poiuytrell 61256 2499889 wikitext text/x-wiki '''Jean-Baptiste Dominique-d'Héralde''', conegut coma '''Leon Dhéralde''' ( [[1815]] - [[1891]] ), èra un òme [[Literatura|de letras]] [[Lemosin (region)|lemosin]] que son cap d'òbra es lo ''[[Diccionari]]'' ''de la [[Lemosin (dialecte)|lenga lemosina]]'', lo qual lo faguèt celèbre non solament en [[Lemosin (region)|Lemosin]] mas demest totes los erudits [[Occitània|occitans]]. == Biografia == Nascut a [[Limòtges]] lo 14 de març de 1815, e mòrt ailà lo 3 de mai de 1891, sa familha èra sortida de [[Sent Joan Pè de Pòrt]], e se ditz que Léon Dhéralde èra un descendent del mètge d'[[Enric IV|Enric de Navarra]], lo futur rei de França. La familha Dhéralde èra subretot compausada de cirurgians e de marchands. Considerèron prudent de daissar caire lor particula "de" de lor nom pendent la Revolucion, mas Pèire d'Héralde, o Dhéralde, grand-paire de Leon, foguèt pasmens empresonat fins al 9 [[Termidòr]]. Maire (1869-1874) de [[Bonac (Nauta Vinhana)|Bonac]] (Nauta Vinhana), un vilatge situat a unes dotze quilomètres al nòrd de Limòtges, demorava en aquela comuna dins lo sieu ostal en lo borg de Telhet, bastit en 1825, ont trabalhèt a l'escritura de son diccionari. == Òbra == Lo Diccionari de la Lenga Lemosina (''Diciounari de lo Lingo Limousino, ente l'un trobo, lou ditoun, recourfou, prouverbei'') foguèt publicat en 1968 per la ''Societat Etnografica de la Marcha e Lemosina'', subvencionada pel [[CNRS]], e sostengut financièrament pel Departament d'Etologia de l'Universitat de Letras de Bordèu, dirigit pel professor [[Joël Métais]]. "Abans qu'aquesta mania, que s'espandís de mai en mai dins nòstras campanhas, de francizar lo dialècte, e dins nòstras vilas de lo remplaçar per una mena de jargon mesclat amb d'argòt, s'escampe, ai elaborat un rapòrt sus l'estat actual del dialècte, sa prononciacion; "Parli pas de sa grafia; pels indigènas lemosins, es mai o mens fantasiós”, çò ditz Léon Dhéralde dins l’ababs-prepaus. “Lo lemosin foguèt lo primièr dialècte occitan, istoricament e literàriament”, segon [[Maurici Robèrt]], president de la Societat Etnografica de La Marcha e Lemosin. Léon Dhéralde es tanben l’autor de divèrsas òbras en lenga lemosina, notadament un recuèlh de mai de 2 000 provèrbis lemosins amb lors traduccions francesas, dos volums de contes e de faulas en lenga lemosina, una tradicion del primièr cant de la [[Cançon de Roland]], e una pèça de teatre en vèrs entitolada “Jèsus e Lufer.” La vila de Limòtges, per decrèt del 22 d'abril del 1974, nomenèt amb lo sieu nom una carrièra de Limòtges (barri de Beubruelh). d19zoetbpin1kxb634zor0mxr8ffgrw 2499890 2499889 2026-05-08T11:10:01Z Poiuytrell 61256 2499890 wikitext text/x-wiki '''Jean-Baptiste Dominique-d'Héralde''', conegut coma '''Leon Dhéralde''' ( [[1815]] - [[1891]] ), èra un òme [[Literatura|de letras]] [[Lemosin (region)|lemosin]] que son cap d'òbra es lo ''[[Diccionari]]'' ''de la [[Lemosin (dialecte)|lenga lemosina]]'', lo qual lo faguèt celèbre non solament en [[Lemosin (region)|Lemosin]] mas demest totes los erudits [[Occitània|occitans]]. == Biografia == Nascut a [[Limòtges]] lo 14 de març de 1815, e mòrt ailà lo 3 de mai de 1891, sa familha èra sortida de [[Sent Joan Pè de Pòrt]], e se ditz que Léon Dhéralde èra un descendent del mètge d'[[Enric de Borbon|Enric III de Navarra]], lo futur rei de França. La familha Dhéralde èra subretot compausada de cirurgians e de marchands. Considerèron prudent de daissar caire lor particula "de" de lor nom pendent la Revolucion, mas Pèire d'Héralde, o Dhéralde, grand-paire de Leon, foguèt pasmens empresonat fins al 9 [[Termidòr]]. Maire (1869-1874) de [[Bonac (Nauta Vinhana)|Bonac]] (Nauta Vinhana), un vilatge situat a unes dotze quilomètres al nòrd de Limòtges, demorava en aquela comuna dins lo sieu ostal en lo borg de Telhet, bastit en 1825, ont trabalhèt a l'escritura de son diccionari. == Òbra == Lo Diccionari de la Lenga Lemosina (''Diciounari de lo Lingo Limousino, ente l'un trobo, lou ditoun, recourfou, prouverbei'') foguèt publicat en 1968 per la ''Societat Etnografica de la Marcha e Lemosina'', subvencionada pel [[CNRS]], e sostengut financièrament pel Departament d'Etologia de l'Universitat de Letras de Bordèu, dirigit pel professor [[Joël Métais]]. "Abans qu'aquesta mania, que s'espandís de mai en mai dins nòstras campanhas, de francizar lo dialècte, e dins nòstras vilas de lo remplaçar per una mena de jargon mesclat amb d'argòt, s'escampe, ai elaborat un rapòrt sus l'estat actual del dialècte, sa prononciacion; "Parli pas de sa grafia; pels indigènas lemosins, es mai o mens fantasiós”, çò ditz Léon Dhéralde dins l’ababs-prepaus. “Lo lemosin foguèt lo primièr dialècte occitan, istoricament e literàriament”, segon [[Maurici Robèrt]], president de la Societat Etnografica de La Marcha e Lemosin. Léon Dhéralde es tanben l’autor de divèrsas òbras en lenga lemosina, notadament un recuèlh de mai de 2 000 provèrbis lemosins amb lors traduccions francesas, dos volums de contes e de faulas en lenga lemosina, una tradicion del primièr cant de la [[Cançon de Roland]], e una pèça de teatre en vèrs entitolada “Jèsus e Lufer.” La vila de Limòtges, per decrèt del 22 d'abril del 1974, nomenèt amb lo sieu nom una carrièra de Limòtges (barri de Beubruelh). fcccu8ih438drsrnas65inhnqcmfpgg 2499891 2499890 2026-05-08T11:10:53Z Poiuytrell 61256 /* Òbra */ 2499891 wikitext text/x-wiki '''Jean-Baptiste Dominique-d'Héralde''', conegut coma '''Leon Dhéralde''' ( [[1815]] - [[1891]] ), èra un òme [[Literatura|de letras]] [[Lemosin (region)|lemosin]] que son cap d'òbra es lo ''[[Diccionari]]'' ''de la [[Lemosin (dialecte)|lenga lemosina]]'', lo qual lo faguèt celèbre non solament en [[Lemosin (region)|Lemosin]] mas demest totes los erudits [[Occitània|occitans]]. == Biografia == Nascut a [[Limòtges]] lo 14 de març de 1815, e mòrt ailà lo 3 de mai de 1891, sa familha èra sortida de [[Sent Joan Pè de Pòrt]], e se ditz que Léon Dhéralde èra un descendent del mètge d'[[Enric de Borbon|Enric III de Navarra]], lo futur rei de França. La familha Dhéralde èra subretot compausada de cirurgians e de marchands. Considerèron prudent de daissar caire lor particula "de" de lor nom pendent la Revolucion, mas Pèire d'Héralde, o Dhéralde, grand-paire de Leon, foguèt pasmens empresonat fins al 9 [[Termidòr]]. Maire (1869-1874) de [[Bonac (Nauta Vinhana)|Bonac]] (Nauta Vinhana), un vilatge situat a unes dotze quilomètres al nòrd de Limòtges, demorava en aquela comuna dins lo sieu ostal en lo borg de Telhet, bastit en 1825, ont trabalhèt a l'escritura de son diccionari. == Òbra == Lo Diccionari de la Lenga Lemosina (''Diciounari de lo Lingo Limousino, ente l'un trobo, lou ditoun, recourfou, prouverbei'') foguèt publicat en 1968 per la ''Societat Etnografica de la Marcha e Lemosina'', subvencionada pel [[CNRS]], e sostengut financièrament pel Departament d'Etologia de l'Universitat de Letras de Bordèu, dirigit pel professor [[Joël Métais]]. "Abans qu'aquesta mania, que s'espandís de mai en mai dins nòstras campanhas, de francizar lo dialècte, e dins nòstras vilas de lo remplaçar per una mena de jargon mesclat amb d'argòt, s'escampe, ai elaborat un rapòrt sus l'estat actual del dialècte, sa prononciacion; "Parli pas de sa grafia; pels indigènas lemosins, es mai o mens fantasiós”, çò ditz Léon Dhéralde dins l’ababs-prepaus. “Lo lemosin foguèt lo primièr dialècte occitan, istoricament e literàriament”, segon [[Maurici Robèrt]], president de la Societat Etnografica de La Marcha e Lemosin. Léon Dhéralde es tanben l’autor de divèrsas òbras en lenga lemosina, notadament un recuèlh de mai de 2 000 provèrbis lemosins amb lors traduccions francesas, dos volums de contes e de faulas en lenga lemosina, una tradicion del primièr cant de la [[Cançon de Roland]], e una pèça de teatre en vèrs entitolada “Jèsus e Lufer.” La vila de Limòtges, per decrèt del 22 d'abril del 1974, nomenèt amb lo sieu nom una carrièra de Limòtges (barri de Beubruelh). == Nòtas e referéncias == {{...}} {{Referéncias}} 6kx8rg5ay6uqncvgpko17qrqjjzmxmu 2499892 2499891 2026-05-08T11:15:35Z Poiuytrell 61256 2499892 wikitext text/x-wiki '''Jean-Baptiste Dominique-d'Héralde''', conegut coma '''Leon Dhéralde''' ( [[1815]] - [[1891]] ), èra un òme [[Literatura|de letras]] [[Lemosin (region)|lemosin]] que son cap d'òbra es lo ''[[Diccionari]]'' ''de la [[Lemosin (dialecte)|lenga lemosina]]'', lo qual lo faguèt celèbre non solament en [[Lemosin (region)|Lemosin]] mas demest totes los erudits [[Occitània|occitans]]. == Biografia == Nascut a [[Limòtges]] lo 14 de març de 1815, e mòrt ailà lo 3 de mai de 1891, sa familha èra sortida de [[Sent Joan Pè de Pòrt]], e se ditz que Léon Dhéralde èra un descendent del mètge d'[[Enric de Borbon|Enric III de Navarra]], lo futur rei de França. La familha Dhéralde èra subretot compausada de cirurgians e de marchands. Considerèron prudent de daissar caire lor particula "de" de lor nom pendent la Revolucion, mas Pèire d'Héralde, o Dhéralde, grand-paire de Leon, foguèt pasmens empresonat fins al 9 [[Termidòr]]. Maire (1869-1874) de [[Bonac (Nauta Vinhana)|Bonac]] (Nauta Vinhana), un vilatge situat a unes dotze quilomètres al nòrd de Limòtges, demorava en aquela comuna dins lo sieu ostal en lo borg de Telhet, bastit en 1825, ont trabalhèt a l'escritura de son diccionari. == Òbra == Lo Diccionari de la Lenga Lemosina (''Diciounari de lo Lingo Limousino, ente l'un trobo, lou ditoun, recourfou, prouverbei'') foguèt publicat en 1968 per la ''Societat Etnografica de la Marcha e Lemosina'', subvencionada pel [[CNRS]], e sostengut financièrament pel Departament d'Etologia de l'Universitat de Letras de Bordèu, dirigit pel professor [[Joël Métais]]. "Abans qu'aquesta mania, que s'espandís de mai en mai dins nòstras campanhas, de francizar lo dialècte, e dins nòstras vilas de lo remplaçar per una mena de jargon mesclat amb d'argòt, s'escampe, ai elaborat un rapòrt sus l'estat actual del dialècte, de sa prononciacion; Non duisi pas de son ortografia, aquesta es, pels lemosins que parlan lemosin, mai o mens fantasiosa”, çò ditz Léon Dhéralde dins l’ababs-prepaus. “Lo lemosin foguèt lo primièr dialècte occitan, istoricament e literàriament”, segon [[Maurici Robèrt]], president de la Societat Etnografica de La Marcha e Lemosin. Léon Dhéralde es tanben l’autor de divèrsas òbras en lenga lemosina, notadament un recuèlh de mai de 2 000 provèrbis lemosins amb lors traduccions francesas, dos volums de contes e de faulas en lenga lemosina, una tradicion del primièr cant de la [[Cançon de Roland]], e una pèça de teatre en vèrs entitolada “Jèsus e Lufer.” La vila de Limòtges, per decrèt del 22 d'abril del 1974, nomenèt amb lo sieu nom una carrièra de Limòtges (barri de Beubruelh). == Nòtas e referéncias == {{...}} {{Referéncias}} lh3zl49jwzopyagysil5nlkulx4w2zt 2499893 2499892 2026-05-08T11:16:05Z Poiuytrell 61256 /* Òbra */ 2499893 wikitext text/x-wiki '''Jean-Baptiste Dominique-d'Héralde''', conegut coma '''Leon Dhéralde''' ( [[1815]] - [[1891]] ), èra un òme [[Literatura|de letras]] [[Lemosin (region)|lemosin]] que son cap d'òbra es lo ''[[Diccionari]]'' ''de la [[Lemosin (dialecte)|lenga lemosina]]'', lo qual lo faguèt celèbre non solament en [[Lemosin (region)|Lemosin]] mas demest totes los erudits [[Occitània|occitans]]. == Biografia == Nascut a [[Limòtges]] lo 14 de març de 1815, e mòrt ailà lo 3 de mai de 1891, sa familha èra sortida de [[Sent Joan Pè de Pòrt]], e se ditz que Léon Dhéralde èra un descendent del mètge d'[[Enric de Borbon|Enric III de Navarra]], lo futur rei de França. La familha Dhéralde èra subretot compausada de cirurgians e de marchands. Considerèron prudent de daissar caire lor particula "de" de lor nom pendent la Revolucion, mas Pèire d'Héralde, o Dhéralde, grand-paire de Leon, foguèt pasmens empresonat fins al 9 [[Termidòr]]. Maire (1869-1874) de [[Bonac (Nauta Vinhana)|Bonac]] (Nauta Vinhana), un vilatge situat a unes dotze quilomètres al nòrd de Limòtges, demorava en aquela comuna dins lo sieu ostal en lo borg de Telhet, bastit en 1825, ont trabalhèt a l'escritura de son diccionari. == Òbra == Lo Diccionari de la Lenga Lemosina (''Diciounari de lo Lingo Limousino, ente l'un trobo, lou ditoun, recourfou, prouverbei'') foguèt publicat en 1968 per la ''Societat Etnografica de la Marcha e Lemosina'', subvencionada pel [[CNRS]], e sostengut financièrament pel Departament d'Etologia de l'Universitat de Letras de Bordèu, dirigit pel professor [[Joël Métais]]. ''Abans qu'aquesta mania, que s'espandís de mai en mai dins nòstras campanhas, de francizar lo dialècte, e dins nòstras vilas de lo remplaçar per una mena de jargon mesclat amb d'argòt, s'escampe, ai elaborat un rapòrt sus l'estat actual del dialècte, de sa prononciacion; Non disi pas de son ortografia, aquesta es, pels lemosins que parlan lemosin, mai o mens fantasiosa'', çò ditz Léon Dhéralde dins l’ababs-prepaus. “Lo lemosin foguèt lo primièr dialècte occitan, istoricament e literàriament”, segon [[Maurici Robèrt]], president de la Societat Etnografica de La Marcha e Lemosin. Léon Dhéralde es tanben l’autor de divèrsas òbras en lenga lemosina, notadament un recuèlh de mai de 2 000 provèrbis lemosins amb lors traduccions francesas, dos volums de contes e de faulas en lenga lemosina, una tradicion del primièr cant de la [[Cançon de Roland]], e una pèça de teatre en vèrs entitolada “Jèsus e Lufer.” La vila de Limòtges, per decrèt del 22 d'abril del 1974, nomenèt amb lo sieu nom una carrièra de Limòtges (barri de Beubruelh). == Nòtas e referéncias == {{...}} {{Referéncias}} fnfu6v4egjgxjuili6d6fs6t7hhspkb