Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk Aient 0 10350 2499898 2165416 2026-05-08T14:56:37Z Poiuytrell 61256 /* */ 2499898 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Aient | nom2 = ''Ayen'' | imatge = Ayen_bois_du_temple.JPG | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason ville fr Ayen (Corrèze).svg | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de {{Lemosin (region)}}</small> | departament = {{Corresa}} | canton = <small>ancianament d'[[Aient]]</small> | arrondiment = [[Arrondiment de Briva|Briva]] | insee = 19015 | cp = 19310 | cònsol = Hélène Lacroix | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion dau Bacin de Briva]] | gentilici = | latitud = 45.2478 | longitud = 1.3272 | alt mini = 123 | alt mej = | alt maxi = 379 | km² = 13.16 |}} '''Aient''' o '''Aien'''<ref>''Aenno'', sens data</ref> (''Ayen'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo departament de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la region de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== === Perimètre dau territòri === {{Localizacion vila | vila = Aient <ref>https://www.geoportail.gouv.fr/carte</ref> | nòrd = [[Sent Bonet la Ribèira]] | nòrd-èst = | èst = [[Sent Cibran]] | sud-èst = [[Perpesac lo Blanc]] | sud = [[Perpesac lo Blanc]] | sud-oèst = [[Lonhac]] | oèst = [[Segonzac (Corresa)|Segonzac]]<br>[[Sent Robèrt]] | nòrd-oèst = [[Rosier de Julhac]] }} == Toponimia == I a quauques fòrmas plan ancianas : ''Aenno'', sens data, ''Aen'', ''Aent'', en 1025, ''Agent'', en 1055. Lo nom d'Aien(t), coma lo d'[[Agen]], deu venir d'un mot benlèu gallés o preceltic ''*aginn'' (Dauzat), « autura » o d'una basa oronimica ''*ag-'' preceltica <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 3 e 4, a ''Agen''</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 82</ref>. Coma s'explica lo ''-t'' ? == Istòria == Aient annexèt en 1842 ''Le Temple'' (nom francés). == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 19015 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Hélène Lacroix |Partit= |Qualitat=dentista }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Paul Reynal |Partit=divèrs drecha |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin=1995 |Identitat=Gabriel Soulier |Partit= |Qualitat=agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[1967]] |Fin=1989 |Identitat=Maurice Cassan |Partit= |Qualitat=mètge }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin=1967 |Identitat= Louis Mareuse |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra canton; es aura dau canton de ''L'Yssandonnais'' (en francés), donc benlèu de l'Issandonés. == Demografia == {{Demografia |insee= 19015 |1793=947 |1800=935 |1806=978 |1821=958 |1831=974 |1836=1007 |1841=1198 |1846=1263 |1851=1269 |1856=1366 |1861=1326 |1866=1333 |1872=1326 |1876=1330 |1881=1290 |1886=1247 |1891=1136 |1896=1185 |1901=1194 |1906=1240 |1911=1242 |1921=1010 |1926=967 |1931=930 |1936=906 |1946=867 |1954=847 |1962=761 |1968=733 |1975=654 |1982=704 |1990=682 |1999=623 |2004= |2005= |2006=686 |2007=694 |2008=701 |2009=708 |2014=727 |cassini=2251 |senscomptesdobles=1962}} * ''Le Temple'' (nom francés) fuguèt recensat emb Aient en 1841 e annexat en 1842 * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|015}} abitants. === Demografia ''Le Temple'' (nom francés) === {{Demografia |insee= 19015 |1793=160 |1800=132 |1806=191 |1821=163 |1831=192 |1836=195 |cassini=37203 |senscomptesdobles=1962}} * Las donadas de la drecha del grafic son las de la comuna entièra d'Aient == Luòcs e monuments == * Buta d'Aient (370 m) {{traduccion}} <gallery mode="packed"> Fichier:Zoom eglise ayen.JPG|Église d'Ayen. File:Chateau la chabroulie 2010 (25).JPG|Château la Chabroulie File:Hotel noble razat 2010 (21).JPG|Hôtel noble Razat File:La Font du Jard à Ayen-bas.jpg|Fontaine de l'Homme qui crache File:Ayen 133b.jpg|Puits </gallery> ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] qcawmjq7fatpkyv735ts3xm9uw1gnu1 Sistèma Solar 0 22093 2499948 2485371 2026-05-09T05:03:37Z Omarius257 63465 /* */ l'imatge del Sistèma Solar es ara provesit amb de legendas 2499948 wikitext text/x-wiki <!--{{Infobox |tematica= |carta= }}--> <!-- Article redigit en provençau --> {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Solar System True Color OC.png|upright=1.5|right|thumb|Lo [[Soleu]] e leis [[planeta]]s dau '''Sistèma Solar'''.]] Lo '''Sistèma Solar''' es l'ensems de totei leis [[astre]]s qu'orbitan a l'entorn dau [[Soleu]] e que i son ligats gravitatoriament. Es format de uech [[planeta]]s, d'aumens 162 [[satellit natural|satellits naturaus]] o lunas e de centenaus de miliers de [[planeta menora|planetas menoras]] o planetoïdes, d'[[asteroïde]]s, de [[meteorit]]s e de [[cometa]]s. A mai, i a tanben çò que se sòna lo [[mitan interplanetari]], format per de gas e de poussa. Aquel ensems tot es situat dins un deis braè de la [[galaxia]] de la [[Via Lactèa]], que vira a l'entorn de son centre a {{formatnum:26000}} [[an lutz|ans lutz]] de distància e a una velocitat de {{unitat|220|km/s}}. == Composicion e estructura dau Sistèma Solar == [[Fichièr:Oort cloud Sedna orbit.jpg|right|thumb|Aquesteis imatges qu'illustran l'orbita de [[(90377) Sedna|Sedna]], balhan una idèa clara de '''l'estructura dau Sistèma Solar'''. Dins lo sens deis agulhas dau relòtge començant amont a senèstra: lo Sistèma Solar interior, lei planetas exterioras e la [[Cencha de Kuiper]], l'orbita de Sedna e lo [[nívol d'Oort]].]] === Generalitats === Lo Sistèma Solar s'estructura de la maniera seguenta. * A son centre trobam lo [[Soleu]], una [[estela]]. * A son entorn viran los uech còrs màgers, sonats [[planeta]]s, que son (ordenats dau pus pròche au mai luenchenc dau Soleu): '''[[Mercuri (planeta)|Mercuri]]''', '''[[Vènus (planeta)|Vènus]]''', la '''[[Tèrra]]''', '''[[Mart (planeta)|Mart (o Mars)]]''', '''[[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]]''', '''[[Saturne (planeta)|Saturne]]''', '''[[Uranus (planeta)|Uranus]]''' e '''[[Neptun (planeta)|Neptun]]'''. * Lei [[planeta nana|planetas nanas]] coma '''[[Pluton (planeta nana)|Pluton]]''', '''[[Èris (planeta)|Èris]]''' e '''[[Cères (planeta)|Cères]]'''. Pluton, dempuei lo 24 d'aost de 2006, es pas mai considerat coma una planeta, mas coma una planeta nana. * Tanben a l'entorn dau Soleu viran de centenats de miliers de còrs mendres que, segon lor talha, composicion e orbita se classifican en [[planeta menora|planetas menoras]] o planetoïdes, [[meteorit]]s e [[cometa]]s. ** Lei planetas menoras se dividisson en dos grops: leis [[asteroïde]]s e leis [[objècte transneptunian|objèctes transneptunians]], encara que de còps quand se parla d'asteroïdes se fa referéncia a tot l'ensems dei planetas menoras. Lei podèm trobar escampadas per tot lo Sistèma Solar mai principalament se concentran dins doas regions: la [[Cencha d'asteroïdes]] o cencha principala, situada entre leis orbitas de Mart e Jupitèr e la [[Cencha de Kuiper]], que se tròba delà l'orbita de Neptun. ** Lei [[meteorit]]s son de ròcas pichonas de mens de 50 m de diamètre que son escampadas per tot lo Sistèma Solar. ** Lei [[cometa]]s son de blòts enòrmes de [[glaç]] e de ròca amb d'orbitas fòrça excentricas. Se crei que poiriá existir una region fòrça alunchada dau Soleu nomenada [[nívol d'Oort]] que seriá la fònt d'ont provenon lei cometas. === Lo Soleu === Lo [[Soleu]] es una [[estèla]] naneta jauna qu'es quasi esferica amb un diamètre mejan egau a {{formatnum:1392000}} quilomètres e una massa egala a {{formatnum:332900}} còps la massa de la [[Tèrra]]. Son temps es d'aperaquí 4,6 miliards d'annadas<ref>Than, Ker (January 30, 2006). "Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single". SPACE.com. [http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html]</ref>. Es donc una estèla de la sequéncia principala constituida principalament d'[[idrogèn]] (74% de sa massa) e d'[[èli]] (24% de sa massa). Fa partida de la [[Via Lactèa]] e orbita a una distància de {{formatnum:26000}} [[annada lutz|annadas lutz]] de son centre. === Lo Sistèma intèrne === ==== Lei planetas intèrnas ==== [[Fichièr:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|Lei planetas intèrnas dau Sistèma Solar : [[Mercuri (planeta)|Mercuri]], [[Vènus (planeta)|Vènus]], la [[Tèrra]] e [[Mart (planeta)|Mart]].]] Lei quatre [[planeta]]s pus pròchas dau [[Soleu]] son dichas {{cita|planetas intèrnas}} o {{cita|planetas rocassosas}} en causa de seis estructuras intèrnas. D'efècte, tènon un nuclèu, generalament aumens parcialament en fusion, un mantèu e una crosta solida. Sei densitats son fòrça autas mai son egalament lei planetas pus pichonas dau Sistèma Solar amb una talha variant entre quasi {{formatnum:4900}} quilomètres per [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] fins a {{formatnum:12700}} per la [[Tèrra]]. Tres ([[Mart (planeta)|Mart]], [[Vènus (planeta)|Vènus]] e la [[Tèrra]]) an una atmosfèra espessa. ===== Mercuri ===== ''De veire : [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] Mercuri es la planeta pus pròcha dau [[Soleu]], amb un [[semiaxe major]] de 58 milions de quilomètres (0,4 UA), e la pus pichona amb un diamètre de {{formatnum:4900}} quilomètres. Sa massa representa solament 5,5% de la massa terrèstra. Es coneguda dempuei l'[[Antiquitat]] e es dicha en onor dau dieu messatgier dei Romans car son movement aparent es relativament rapid. A pas d'atmosfèra ni de satellit. Sa superficia sembla aquela de la [[Luna]] amb un nombre important de cratèrs d'impacte. Tèn un camp magnetic probablament entraïnat per un nuclèu metallic d'una talha importanta. Enfin, en causa de la proximitat ambé lo [[Soleu]] e de l'abséncia d'atmosfèra, Mercuri subís de variacions de temperatura autas entre lo jorn ({{unitat|427|°C}}) e la nuech ({{unitat|-183|°C}}). ===== Vènus ===== ''De veire : [[Vènus (planeta)|Vènus]]'' [[Vènus (planeta)|Vènus]] se situa a 0,7 UA dau [[Soleu]]. Es similara a la Tèrra per lo diamètre e la massa (81,5%). Son estructura intèrna tèn un nuclèu metallic, un mantèu important fach de silicats, una crosta espessa e una activitat geologica intensa. Dins aquò, lei temperaturas de l'atmosfèra de Vènus son fòrça superioras a la Tèrra. D'efècte, l'atmosfèra de Vènus es facha de dioxid de carbòni e tèn una pression egala a 92 còps la pression terrèstra. En consequéncia, la superficia subís un [[Efièch de sèrra|efècte de sèrra]] important entraïnant lei temperaturas pus autas dau Sistèma Solar ({{unitat|450|°C}})<ref>Mark Alan Bullock (1997) (PDF). The Stability of Climate on Venus. Southwest Research Institute. [https://web.archive.org/web/20070614202751/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf]</ref>. La planeta a pas de satellit o de camp magnetic. ===== La Tèrra ===== ''De veire : [[Tèrra]]'' La Tèrra es la pus granda ({{unitat|12700|km}}) e densa dei planetas intèrnas. Orbita a una distància mejana de 150 milions de quilomètres dau [[Soleu]] e tèn un satellit naturau dich la [[Luna]]. Aqueu satellit es un cas unic dins lo Sistèma Solar en causa de sa talha relativament importanta. Dins aquò, la caracteristica pus excepcionala de la Tèrra es qu'es la soleta planeta coneguda qu'assosta la vida. Ansin, son atmosfèra es egalament fòrça particulara car es alterada per la preséncia de formas de vida. Es donc principalament facha d'[[oxigèn]] (21%) e d'[[azòt]] (78%)<ref>Anne E. Egger, M.A./M.S.. ''"Earth's Atmosphere: Composition and Structure"''. VisionLearning.com. [https://web.archive.org/web/20070221231635/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=107&l=&c3=]</ref>. Permet la formacion d'aiga sus lei formas liquida, solida e gasosa car sa temperatura varia entre {{unitat|-80|°C}} e {{unitat|50|°C}} au nivèu de la superficia. Enfin, una autra caracteristica de la Tèrra es son activitat geologica importanta, especialament sa [[tectonica dei placas]]. ===== Mart ===== ''De veire : [[Mart (planeta)|Mart]]'' [[Mart (planeta)|Mart]] a un diamètre mejan de quasi {{formatnum:6800}} quilomètres, una massa egala a 10,7% massa terrèstra e orbita a una distància mejana de 220 milions de quilomètres dau [[Soleu]]. Tèn dos satellits pichons que son probablament d'asteroïdes capturats per gravitat<ref>Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna (2004). "A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness". The Astronomical Journal. [http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/papers/2004/SJK2004.pdf]</ref>. Son atmosfèra es relativament tèuna e facha principalament de [[dioxid de carbòni]]. Sa superficia es desertica amb una temperatura variant entre {{unitat|-100|°C}} e {{unitat|20|°C}}. Certanei relèus son fòrça auts coma lo Mons Olympus qu'es lo [[volcan]] pus grand dau Sistèma Solar. Ansin, la planeta aviá una activitat geologica probablament fins a una èra recenta<ref>David Noever (2004). "Modern Martian Marvels: Volcanoes?". NASA Astrobiology Magazine. [https://web.archive.org/web/20100313020403/http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload]</ref>. ==== La Cencha d'asteroïdes ==== [[Fichièr:Eros - PIA02923.jpg|thumb|Asteroïde [[(433) Eros]] vist per la sonda [[NEAR-Shoemaker]] en [[2000]].]] ''De veire : [[Cencha d'asteroïdes]]'' Leis asteroïdes son d'objèctes pichons fachs de rocas e de [[mineral]]s metallics. Lor concentracion principala se situa entre leis orbitas de [[Mart (planeta)|Mart]] e [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] entre 2,3 e 3,3 UA dau [[Soleu]]. Son probablament lei rèstas d'una planeta de qué la formacion foguèt empachada per la gravitat importanta de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]]<ref>Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J. (2001). ''"The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt"''. Icarus 153: 338–347. doi:10.1006/icar.2001.6702</ref>. La talha deis asteroïdes es generalament fòrça pichona e lor forma irregulara. Ansin, la Centura principala d'asteroïdes assosta de milions d'asteroïdes. Dins aquò, certaneis an un diamètre pus important, entre 250 e {{formatnum:1000}} quilomètres, e una forma quasi esferica. ===== Cères ===== ''De veire : [[(1) Cères|Cères]]'' [[(1) Cères|Cères]] es lo premier asteroïde descubèrt en [[1801]] e lo còrs pus grand de la cencha principala amb un diamètre de 980 quilomètres aperaquí. Inicialament, foguèt considerat coma una planeta fins ais annadas 1850. Puei, lo nombre important d'asteroïdes descubèrts entraïna sa retrogradacion. Enfin, dempuei [[2006]], a l'estatut de planeta nana. A l'ora d'ara, son estructura es supausada d'èsser facha d'un nuclèu rocassós e d'una crosta de glaç. Sa superficia es desconeguda en causa de la distància importanta ambé la [[Tèrra]]. Una mission espaciala mandada per la [[NASA]] la deu explorar en [[2015]]. === Lo Sistèma extèrne === ==== Lei planetas extèrnas ==== [[Fichièr:Gas giants in the solar system.jpg|thumb|Lei planetas extèrnas dau Sistèma Solar : [[Neptun (planeta)|Neptun]], [[uranus (planeta)|Uranus]], [[Saturne (planeta)|Saturne]] e [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]].]] Lo Sistèma Solar extèrne tèn quatre planetas que son dichas {{cita|planetas gigantas}}. Representan 99% de la massa orbitant a l'entorn dau [[Soleu]]. Son principalament compausadas de gas ([[idrogèn]], [[èli]])) e tanben de glaç per [[Uranus (planeta)|Uranus]] e [[Neptun (planeta)|Neptun]]. En causa d'aquelei composicions diferentas, certaneis astronòms pensan donc qu'[[Uranus (planeta)|Uranus]] e [[Neptun (planeta)|Neptun]] forman una categoria particulara de planetas gigantas nomadas {{cita|gigantas geladas}}. Pasmens, totei lei planetas gigantas tènon de ponchs comuns coma la preséncia d'un sistèma d'anèus, d'un nombre important de satellits, una densitat bassa e d'una atmosfèra fòrça perturbada. ===== Jupitèr ===== ''De veire : [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]]'' [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] orbita a quasi 780 milions de quilomètres (5,2 UA) dau [[Soleu]]. Es la planeta pus granda dau Sistèma Solar amb una massa egala a 318 còps la massa de la [[Tèrra]] e un diamètre d'aperaquí {{formatnum:140000}} quilomètres. Aquela massa representa 2,5 còps la massa deis autreis planetas. Tèn un sistèma d'anèus tèunes e un nombre fòrça important de [[Satellits de Jupitèr|satellits]]. Lei quatre pus gròs son dichs satellits galileians en onor de [[Galileo Galilei]]. L'estructura intèrna de Jupitèr a un nuclèu probablament fach de rocas e d'idrogèn metallic, un mantèu d'idrogèn metallic e una atmosfèra fòrça espessa. Aquela atmosfèra tèn una circulacion important de vents e de tempèstas coma la Granda Taca Roja. Jupitèr produtz egalament un camp magnetic important e sa gravitat a una influéncia auta dins lo Sistèma Solar. D'efècte, pòt modificar o contraròtlar lei trajectòrias de divèrseis objèctes coma d'[[asteroïde]]s o de [[cometa]]s. ===== Saturne ===== ''De veire : [[Saturne (planeta)|Saturne]]'' [[Saturne (planeta)|Saturne]] orbita a l'entorn dau [[Soleu]] a una distància d'aperaquí 1,425 miliards de quilomètres (9,5 UA). Sa massa representa 95 còps la massa terrèstra per un diamètre de quasi {{formatnum:121000}} quilomètres. Tèn un sistèma d'anèus fòrça coneguts e un nombre important de satellits. Son estructura intèrna es similara a aquela de [[Jupitèr (planeta)|Saturne]]. Dins aquò, son nuclèu seriá pus pichon e lei vents de son atmosfèra son pus rapids ambé de velocitats mesuradas fins a {{unitat|1800|km/h}}. ===== Uranus ===== ''De veire : [[Uranus (planeta)|Uranus]]'' [[Uranus (planeta)|Uranus]] tèn una massa de 14 còps la massa terrèstra amb un diamètre egau a {{formatnum:50000}} quilomètres. Orbita a una distància mejana de 2,94 miliards dau [[Soleu]]. Foguèt descubèrta en [[1781]]. Tèn un sistèma d'anèus relativament desvolopat e un nombre aut de satellits. Sa temperatura es pus freja que leis autrei planetas dau Sistèma Solar e son raionament de calor es feble. De mai, Uranus a una autra caracteristica unica qu'es son axe de rotacion clinat de 97,77°. ===== Neptun ===== ''De veire : [[Neptun (planeta)|Neptun]]'' [[Neptun (planeta)|Neptun]] es leugierament pus pichona qu'Uranus amb un diamètre de {{formatnum:49000}} quilomètres mai sa massa es pus auta amb una valor egala a 17 massas terrèstras. Es donc egalament pus densa. Foguèt descubèrta en [[1846]]. Neptun tèn un sistèma d'anèus tèunes e 13 satellits. Pasmens, coma Neptun es fòrça alunchada e que foguèt explorada per solament una sonda, aqueu nombre podriá èsser pus important. ==== Leis objèctes dau Sistèma extèrne ==== ===== Leis asteroïdes troians ===== ''De veire : [[Asteroïde]]'' Leis asteroïdes troians son una categoria d'asteroïdes descubèrta en [[1906]] e devesida en dos grops situats sus l'orbita de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] ai ponchs de Lagrange L<sub>4</sub> e L<sub>5</sub>. Aqueu grop podriá aver un nombre fòrça important d'asteroïdes. D'autreis asteroïdes troians existisson sus l'orbita de [[Mart (planeta)|Mart]] o de [[Neptun (planeta)|Neptun]]. Per analogia ambé [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]], son dichs {{cita|troians de [[Mart (planeta)|Mart]]}} e {{cita|troians de [[Neptun (planeta)|Neptun]]}}. ===== Lei cometas ===== [[Fichièr:Comet c1995o1.jpg|thumb|Fòto de la [[cometa Hale-Bopp]].]] ''De veire : [[Cometa]]'' Lei cometas son d'objèctes pichons dau Sistèma Solar, generalament quauquei quilomètres, principalament compausats de glaç. Seis orbitas son fòrça clinadas e tènon egalament d'excentricitats importantas amb un [[perièli]] situat dins lei regions intèrnas e un [[afèli]] en delà de [[Neptun (planeta)|Neptun]]. Ansin, lo passatge d'una cometa dins lei zonas intèrnas dau Sistèma Solar entraïna la sublimacion dei glaç, l'ionizacion de sa superficia e, a la perfin, la formacion de tirassieras de gas e de poussas. Lei cometas amb un periòde cort, coma la [[cometa de Halley]], realizan seis orbitas en mens de 200 annadas. Lor origina seriá situada dins la centura de Kuiper. En revenge, lei cometas que tènon un periòde lòngs, mai de {{formatnum:2000}} ans coma la [[cometa Hale-Bopp]], vendrián dau nívol d'Oort. Enfin, certanei cometas an una trajectòria iperbolica e vendrián de l'exterior dau Sistèma Solar. Dins aquò, seis orbitas son fòrça dificilas de calcular. Lei cometas ancianas que totei sei glaç son estats sublimats son generalament consideradas coma d'[[asteroïde]]s<ref>Fred L. Whipple (abriu de 1992). ''"The activities of comets related to their aging and origin"''.</ref>. ===== Lei centaures ===== ''De veire : [[Centaure (planetoïde)|Centaure]]'' Lei centaures son una categoria d'objèctes orbitant entre 9 e {{unitat|30|UA}}, entre leis orbitas de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] e [[Neptun (planeta)|Neptun]]. Lo premier foguèt descubèrt en [[1920]] mai lo tipe dei centaures foguèt solament identificat en [[1977]]. Lo pus grand, [[(10199) Chariklo]], tèn una talha estimada entre 200 e 250 quilomètres<ref>John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot (2007). ''"Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope"''.</ref>. Seis estructuras intèrnas son desconegudas mai certanei centaures an de còps un comportament similar ai [[cometa]]s, especialament la formacion d'una coa. Seis orbitas son egalament variadas, evolucionant entre de trajectòrias fòrça clinadas o non e d'excentricitats importantas o non. === Lei regions transneptunianas === Lei zonas en delà de l'orbita de [[Neptun (planeta)|Neptun]] son dichas {{cita|regions transneptunianas}}. Son totjorn mau conegudas e gaire exploradas. Son probablament compausadas d'objèctes d'una talha pichona, amb un diamètre egau a un cinquen de la [[Tèrra]] e una massa inferiora a la [[Luna]], fachs de rocas e de glaç. ==== Cencha de Kuiper ==== {{veire|Cencha de Kuiper}} La Cencha de Kuiper es l'estructura majora dei regions transneptunianas. Es facha d'un grand anèu de brigas repartidas dins doas zonas principalas e relativament similaras a la Centura principala d'[[asteroïde]]s. La premiera partida s'estend entre 30 e {{unitat|50|UA}} dau [[Soleu]] e la segonda en delà de {{unitat|100|UA}}. Aquelei regions son probablament la fònt dei cometas de periòde cort. La màger part deis objèctes de la Centura de Kuiper son pichons mai certanei còrs an una talha pus importanta e podrián venir de planetas nanas dau Sistèma Solar. De mai, lo nombre d'objèctes amb un diamètre superior a 50 quilomètres es estimat a {{formatnum:100000}}. Dins aquò, la massa totala seriá solament egala a un centen de la massa terrèstra. Leis orbitas d'aqueleis objèctes son generalament fòrça clinadas a respècte dau plan ecliptic. Enfin, unei còrs de la Centura tènon un sistèma de satellits. Aquelei còrs podrián èsser devesits en dos tipes principaus segon que son en resonància amb [[Neptun (planeta)|Neptun]] o non. Un exemple es la categoria dei plutinos que realizan tres orbitas quand [[Neptun (planeta)|Neptun]] vira dos còps a l'entorn dau [[Soleu]]. Es a dire que lei plutinos son en resonància 3:2 ambé la planeta giganta. Lei regions de la Centura de Kuiper en resonància acomençan a l'interior de l'orbita de [[Neptun (planeta)|Neptun]]. Puei, lei premierei regions classicas de la Centura son situadas entre 39,4 e 47,7 UA. Lei membres d'aquela partida de la Centura son dichs {{cita|cubewanos}} segon lo nom dau premier objècte d'aqueu tipe, [[(15760) 1992 QB1]]. ===== Pluton e Caront ===== [[Fichièr:Pluto_and_its_satellites_(2005)_without_labels.jpg|thumb|Sistèma de [[Pluton (planeta nana)|Pluton]] e Caront vist per lo [[telescòpi espacial Hubble]].]] ''De veire : [[Pluton (planeta nana)|Pluton]]'' Pluton es una planeta nana qu'orbita a una distància mejana de 5,85 miliards de quilomètres (39 UA) dau [[Soleu]]. Es l'objècte pus grand conegut dins la Centura de Kuiper. Descubèrt en [[1930]], foguèt considerat coma una planeta fins a [[2006]]. Son orbita es clinada de 17° a respècte dau plan ecliptic amb un [[perièli]] d'aperaquí {{unitat|29.7|UA}} e un [[afèli]] situat vèrs {{unitat|49.5|UA}}. Pluton (39 UA en mejana), una planeta nana, es lo pus grand objècte conegut de la centura de Kuiper. Descubèrt en 1930 e considerat coma una planeta, foguèt classificat tornarmai en aost de 2006 quand s'adoptèt una definicion formala d'aquelei divèrs còrs. Pluton a una orbita excentrica enclinada de 17° sus lo plan ecliptic e que s'estend de {{unitat|29.7|UA}} au perièli a {{unitat|49.5|UA}} a l'afèli. Es egalament en resonància 3:2 ambé [[Neptun (planeta)|Neptun]]. Es a dire que Pluton realiza tres orbitas quand [[Neptun (planeta)|Neptun]] fa dos torns dau [[Soleu]]. Pluton tèn un sistèma de tres satellits. Lo pus grand, [[Caront (satellit)|Caront]], a una massa sufisenta per que lo centre de gravitat dau sistèma Pluton-Caront sigue situat a l'exterior de Pluton. ===== Makemake e Haumea ===== Makemaka e Haumea son de planetas nanas dau Sistèma Solar que fan egalament partida de la Centura de Kuiper. Orbitan a de distància mejanas dau [[Soleu]] respectivament egalas a 6,86 e 6,5 miliards de quilomètres ambé d'enclinasons de 29° e 28°. Son lei còrs pus grands dei regions independentas de l'influéncia de la gravitat de [[Neptun (planeta)|Neptun]]. ==== Leis objèctes dispersats ==== Leis objèctes dispersats son situats largament en delà de la Centura de Kuiper. Leis astronòms supausan que podrián ne'n venir après èsser mai que foguèron ejectats per l'influéncia de la gravitat de [[Neptun (planeta)|Neptun]] pendent sa formacion. La màger part deis objèctes dispersats an un [[perièli]] dins la Centura de Kuiper e un [[afèli]] podent montar a {{unitat|150|UA}}. Seis orbitas an una enclinason a respècte dau plan ecliptic e una excentricitat importantas. ===== Eris ===== ''De veire : [[(136199) Èris|Èris]]'' [[(136199) Èris|Èris]] es l'objècte dispersat pus important que se conegue a l'ora d'ara. Son diamètre, probablament {{formatnum:2400}} quilomètres, es 5% pus grand que [[Pluton (planeta nana)|Pluton]]; es donc una planeta nana dau Sistèma Solar dempuei [[2006]]. Son orbita a una excentricitat auta amb un [[perièli]] a {{unitat|38.2|UA}} e un [[afèli]] egau a {{unitat|97.6|UA}}. Son enclinason a respècte dau plan ecliptic es tanben importanta ambé 44°. Tèn un satellit. === Lei regions alunchadas === ==== Lei nívols de Hills e d'Oort ==== Lo nívol de Hills es una zona ipotetica, intermediària entre la Centura de Kuiper e lo [[Nívol d'Oort]]. Lo nívol d'Oort es egalament una region ipotetica enviroutant lo Sistèma Solar entre {{formatnum:50000}} e benlèu {{formatnum:154000}} dau [[Soleu]]. Seriá la fònt dei [[cometa]]s que tènon un periòde lòng. La velocitat deis objèctes dau nívol d'Oort es febla e aquelei còrs podrián subir l'influéncia gravitacionala d'eveniments rars coma de collisions, d'efèctes gravitacionaus d'estèlas vesinas o de marèias galacticas. ===== Sedna ===== [[Fichièr:Orbita de Sedna.jpg|thumb|Orbita de [[(90377) Sedna|Sedna]] a respècte dei planetas dau Sistèma Solar.]] ''De veire : [[(90377) Sedna|Sedna]]'' Descubèrt en [[2003]], [[(90377) Sedna|Sedna]] es un objècte similar a [[Pluton (planeta nana)|Pluton]] amb una orbita fòrça clinada que son [[perièli]] es situat a {{unitat|76|UA}} dau [[Soleu]], e son afèli a {{unitat|928|UA}}. Sedna percor son orbita en {{formatnum:12050}} ans. Ansin, son orbita seriá tròp alunchada per subir l'influéncia de [[Neptun (planeta)|Neptun]]. Sedna podriá donc èsser un objècte dei regions intèrnas dau nívol d'Oort. ==== Lei limits dau Sistèma Solar ==== Lei limits dau Sistèma Solar son mau coneguts e pas precisament definits. L'influéncia dau vent solar es supausada de cessar a quatre còps la distància [[Neptun (planeta)|Neptun]]-[[Soleu]]. Dins aquò, l'[[esfèra de Hills]], es a dire l'influéncia gravitacionala dau [[Solelh|Soleu]], podriá s'estendre fins a de distàncias {{formatnum:1000}} còps superioras coma {{unitat|154202|UA}} ambé la [[cometa]] [[C/1992 J1]]. === Donadas dei còrs principaus dau Sistèma Solar === {| class="wikitable sortable" BORDER="1" CELLSPACING="0" cellpadding="2" style="text-align:center;" |+ '''[[Planeta]]s dau Sistèma Solar''' |----- ! style="background:#efefef;" align="center" | Nom ! style="background:#efefef;" align="center" | [[Diamètre]] ([[km]]) ! style="background:#efefef;" align="center" | [[Massa]] <br />(Tèrra = 1) ! style="background:#efefef;" align="center" | Distància dau Soleu ([[UA]]) ! style="background:#efefef;" align="center" | [[Periòde orbitau]] ! style="background:#efefef;" align="center" | Nombre de [[satellit natural|satellits]] ! style="background:#efefef;" align="center" | Descobridor(s) ! style="background:#efefef;" align="center" | An |----- | [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] ||4879|| 0,055 ||0,39 ||88 jorns ||0||- || a l'Edat Antica |----- | [[Vènus (planeta)|Vènus]] || 12&nbsp;104|| 0,816|| 0,72 ||224,7 jorns||0||- ||a l'Edat Antica |----- | [[Tèrra]] ||12&nbsp;756 || 1||1,00 ||365,25 jorns||[[Luna|1]] ||- ||- |----- | [[Mart (planeta)|Mart]] || 6794||0,108 ||1,52 ||687 jorns||[[Mart (planeta)#Satellits de Mart|2]] ||- ||a l'Edat Antica |----- | [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] ||142&nbsp;984 ||318 ||5,20 ||11,86 ans||[[Satellits de Jupitèr|63]] ||- ||a l'Edat Antica |----- | [[Saturne (planeta)|Saturne]] ||120&nbsp;536 ||95 || 9,54 || 29,42 ans||[[Saturne (planeta)#Satellits|62]] || -||a l'Edat Antica |----- | [[Uranus (planeta)|Uranus]] ||51&nbsp;118 || 14,5|| 19,18 ||83,75 ans ||[[Uranus (planeta)#Satellits|27]] || [[William Herschel]]||[[1781]] |----- | [[Neptun (planeta)|Neptun]] || 49&nbsp;528||17,1 || 30,06 ||163,72 ans|| [[Satellits de Neptun|13]] ||[[Urbain Le Verrier|Le Verrier]], [[John Couch Adams|Adams]] e [[Johann Gottfried Galle|Galle]]||[[1846]] |} == Formacion == [[File:Evolucion dau Sistèma Solar.png|thumb|Evolucion dau Sistèma Solar.]] === Formacion dau Soleu === Segon l'ipotèsi principala prepausada per lo premier còp per Emmanuel Kant en [[1755]] e teorizada per Pierre-Simon Laplace, la formacion dau Sistèma Solar acomencèt a partir de l'afondrament de la nebulosa solara fa 4,6 miliards d'annadas<ref>. J. J. See, « The Past History of the Earth as Inferred from the Mode of Formation of the Solar System », dans Proceedings of the American Philosophical Society, vol. 48, no 191, 23 avril 1909, p. 119–128.</ref>. Aqueu nívol molecular aviá una talha de plusors [[annada lutz|ans lutz]] e a probablament entraïnat la creacion de mai d'una [[estèla]]. L'afondrament d'aqueu nívol foguèt probablament causat per la proximitat d'una explosion dau tipe [[supernova]]. D'efècte, l'onda de tuert creèt de regions amb una densitat pus auta. Permetèt donc que la gravitat d'aquelei zonas venguèsse pus fòrta que la pression dei gas. Ansin, l'equilibri dau nívol foguèt romput e l'afondrament entraïnat<ref>Jeff Hester, « New Theory Proposed for Solar System Formation [archive] », Arizona State University, 2004.</ref>. La region que vendriá après lo Sistèma Solar aviá un diamètre entre {{formatnum:7000}} e {{formatnum:20000}} UA e una massa leugierament superiora a la massa solara, entre 1,001 e 1,1 massas solaras<ref>J. J. Rawal, « Further Considerations on Contracting Solar Nebula », dans Physics and Astronomy, vol. 34, no 1, janvier 1985, p. 93–100.</ref> <ref>Yoshimi Kitamura, Munetake Momose, Sozo Yokogawa, Ryohei Kawabe, Shigeru Ida et Motohide Tamura, « Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a 1 Arcsecond Imaging Survey: Evolution and Diversity of the Disks in Their Accretion Stage », dans The Astrophysical Journal, vol. 581, no 1, 10 décembre 2002, p. 357–380.</ref>. Lo centre de la nebulosa venguèt rapidament pus caud. Puei, en causa de la gravitat, dei camps magnetics e de la rotacion, la nebulosa s'aplatiguèt per formar un disc de quasi 200 UA de diamètre a l'entorn d'una protoestèla densa e cauda<ref>J. S. Greaves, « Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems », dans Science, vol. 307, no 5706, 7 janvier 2005, p. 68–71.</ref>. Après 100 milions d'annadas, la pression e la densitat de l'[[idrogèn]] dau centre de la nebulosa agantèron un nivèu sufisent per entraïnar lo començament de reaccions de fusion. Lo diamètre dau [[Soleu]] aumentèt fins a l'equilibri entre sa gravitat e son energia termica. Ansin, venguèt una estèla vertadiera<ref>Antonio Chrysostomou et Phil W Lucas, « The formation of stars [archive] », Department of Physics Astronomy & Mathematics University of Hertfordshire.</ref>. === Formacion deis autreis objèctes dau Sistèma Solar === Leis autreis còrs dau Sistèma Solar se formèron a partir dei rèstas dau nívol de poussa e de gas per lo mecanisme d'acrecion. Inicialament, la poussa orbitèt a l'entorn de la protoestèla e formèt de còrs pichons de quauquei [[mètre]]s. Puei, après de collisions, la talha dei còrs capitèt d'aumentar fins a aperaquí cinc quilomètres. Enfin, aqueleis objèctes aumentèron lor talha a un ritme de 15 cm/an gràcias ai collisions successivas<ref>P. Goldreich et W. R. Ward, ''« The Formation of Planetesimals »'', The American Astronomical Society, 1973. </ref>. Lei regions dau Sistèma Solar intèrne, entre 0 e 4 UA, èran adonc probablament tròp caudas per permetre la condensacion de gas leugiers coma l'aiga o lo metan. Ansin, lei planetas d'aquelei zonas podrián solament èsser formadas d'elements amb un nivèu de sublimacion important coma lei metaus e lei silicats. Aquelei còrs rocassós venguèron donc de planetas dau tipe terrèstre. Dins aquò, coma leis elements pesants son rars, probablament 0,6% de la massa iniciala de la nebulosa, lor creissença foguèt lenta e limitada. Per exemple, la proto-Tèrra acabèt probablament d'acumular de materiaus {{formatnum:100000}} ans après la formacion dau [[Soleu]]. D'efècte, après aqueu periòde, solament lei collisions ambé d'autrei quasiplanetas permetèron finalament la formacion definitiva dei planetas intèrnas. Lei planetas gigantas gasosas se formèron dins de regions exterioras en delà de la linha de glaç. Aqueu limit es situat entre [[Mart (planeta)|Mart]] e [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]]. Designa lo ponch onte lei compausats pus leugiers pòdon restar solids e s'acampar. Ansin, aquelei protoplanetas capitèron d'atraire lei gas fòrça leugiers e escampats que son l'[[idrogèn]] e l'[[èli]]. La massa dei quatre protoplanetas dei gigantas actualas èra donc ja egala a quatre massas terrèstras après solament tres milions d'annadas. La posicion de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]], vèrs 5 UA, permetèt probablament d'acumular lei materiaus venent dau rèsta dau disc mai que podián pas intrar dins lei zonas centralas. Aqueleis excès de matèria entraïnèron donc la formacion d'una protoplaneta gròssa amb una massa de 10 massas terrèstras. Après 1000 ans suplementaris, sa massa èra ja d'aperaquí 150 massas terrèstras. [[Saturne (planeta)|Saturne]] tèn una massa significativament pus febla car sa formacion auriá acomençat après aquela de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] segon un mecanisme similar. [[Uranus (planeta)|Uranus]] e [[Neptun (planeta)|Neptun]] se serián formadas après [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] e [[Saturne (planeta)|Saturne]] quand lo vent solar acomencèt de dispersar au luench lei rèstas dau disc protoplanetari. Aquelei planetas aurián donc agut un periòde pus cort per acampar de materiaus de la nebulosa solara. Enfin, après 3 o 10 milions d'annadas, lei rèstas d'aquela nebulosa èran definitivament dispersats. Aquela dispersion permetèt d'obtenir l'estabilitat deis orbitas dei planetas, especialament aquelei d'[[Uranus (planeta)|Uranus]] e [[Neptun (planeta)|Neptun]] que s'alunchèron probablament dau [[Soleu]]. == Referéncias == <references/> {{SistèmaSolar}} {{Portal|astronomia}} [[Categoria:Sistèma Solar|*]] 0chwpey64mkz1qhkba2jlz21bibcxfp Malautiá 0 29469 2499954 2499874 2026-05-09T06:08:15Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo diagnostic */ 2499954 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc. <ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] gvyvbypyldb6yb0l2c1swxuhkay84zb 2499955 2499954 2026-05-09T06:08:31Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo diagnostic */ 2499955 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] 98cs7vo0ahstvdzd339db1xfshbxu7f 2499962 2499955 2026-05-09T06:16:56Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo diagnostic */ 2499962 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] een00aly9st5zyzn8xavv9n5jglfk1l 2499968 2499962 2026-05-09T06:25:27Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo diagnostic */ 2499968 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòter que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] 384hcrufutlgqqwb70y0ors1ddsu655 2499969 2499968 2026-05-09T06:28:23Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo diagnostic */ 2499969 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] t120nmkhddg2as1in2yyyhjp409m3bp 2499970 2499969 2026-05-09T06:36:31Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los tractaments */ 2499970 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === Lo tractament d'una malaudiá a per objectiu de garir lo pacient, de solatjar sos simptòmas, de ralentir la progression de la malaudiá o de prevenir sas complicacions. Pasmens, es pas totjorn possible d'obtenir l'ensemble de quilhs objectius d'un biais simultaneu. Daus còps, es donc necessari de los ierarquizar en foncion de la natura de la malaudiá, de son estadi d'evolucion e de l'estat generau dau pacient. == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] tug3sliqxqjyojcd3xuvf8h3e7w9jco 2499971 2499970 2026-05-09T06:57:21Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los tractaments */ 2499971 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === Lo tractament d'una malaudiá a per objectiu de garir lo pacient, de solatjar sos simptòmas, de ralentir la progression de la malaudiá o de prevenir sas complicacions. Pasmens, es pas totjorn possible d'obtenir l'ensemble de quilhs objectius d'un biais simultaneu. Daus còps, es donc necessari de los ierarquizar en foncion de la natura de la malaudiá, de son estadi d'evolucion e de l'estat generau dau pacient. Los tractaments medicamentós son la modalitat terapeutica mai espandida. Comprenen los [[antibiotic]]s e [[antivirau]]s utilizats contra las malaudiás infecciosas, las [[chimioterapia]]s e las [[immunoterapia]]s contra los [[cancèr|càncers]], los medicaments cardiovasculars, los [[psicotropic]]s contra los trebles mentaus e una larja gamma de [[molecula]]s especializadas per orientar de mecanismes biologics especifics. == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] eu13k3bjxhmwlxvx2ld63xv844qoz8r Sort 0 40187 2499965 2498275 2026-05-09T06:20:54Z Alaric 506 44932 2499965 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Imatge:Sort.jpg|thumb|right|250px|Vista generala de Sort]] [[Imatge:Escut de Sort.svg|thumb|left|100px|Escut de Sort]] '''Sort''' es la capitala de la [[comarca]] [[Catalonha|catalana]] del [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. Es una vila de 2236 abitants (2025) situada dins la província de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. La prononciacion catalana es [sɔ́ɾt], segon lo Diccionari català-valencià-balear (L'Onomasticon Cataloniæ non ditz ren). {{entpopcat}} ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sòrt | nòrd = [[Espot]] | nòrd-èst = [[Rialp|Rialb]] | èst = | sud-èst = [[Soriguera]] | sud = | sud-oèst = [[Baix Pallars]] | oèst = [[La Torre de Cabdella]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Sort, La Bastida de Sort, Bressui e Pernui (desabitat) èran de l'ancian municipi de Sort. Enviny, Castellviny, Llarvén, Montardit de Baix, Montardit de Dalt, Olp e Pujalt èran de l'ancian municipi d'Enviny. Llessui, Meneurí (desabitat) e Saurí èran de l'ancian municipi de Llessui. Altron, Bernui e Sorre èran de l'ancian municipi d'Altron. ===Sort=== L'etimologia es parallèla ambe la del [[El Pont de Suert|Pont de Suert]]. L'Acte de 839 non cita lo nom, sonque la localitat contigüa de ''Vilamflor'' (< ''Villa Furoris''), despareguda ara. La menaça dels moros empachèt tota formacion de vilatge, en mai de la dominacion exclusiva del monestièr de [[Baix Pallars|Gerri]], que non daissava subrondar que de vilatges. Solament i aviá un pont, tan necessari que lo paratge es citat en 947 la ''ribera de Saorte'' (del basc ''çubi'', « pont »), de ''çuburi-ti'', SŬBŬRĬTI, ambe'l sufixe d'adjectiu -TI e ''uri'', « vilatge »; ''çuburi-ti'' èra donc l'endret (''-ti''), dins la practica la val del vilatge (''uri'') del pont (''çubi''). La fòrma ''Suort'' de 981 daissa intacta lo Ŭ etimologic, mès en general i agèt una dissimilacion en ''Sa(v)ort'', completament normala, puèi ''Saort'' > ''Sort''. Çaquelà, i aviá en [[Reiaume de Navarra|Navarra]] una localitat del nom de ''Çubiurruti'' citada en 1277, donc ''urruti'', « luènh » o sa varianta ''irruti'' poiriá èsser una autra etimologia, ''Çubi-urruti''. Auriam donc siá « lo vilatge del pont » siá « delà lo pont », vist de l'autra riba. [[Sòrt]] ([[Shalòssa]]) seriá un nom semblable ? <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref> ===La Bastida de Sort=== La definicion de ''bastida'' en catalan es « construccion de caractèr provisòri per la defensa d'una plaça o per sa conquista » (Llull, Blanquerna, Desclot, Muntaner) ; « dispositiu de guèrra en fòrma de tor » (Jaume I, Eiximenis) ; « armadura o estaudèl fait de pòstes e de bigas e utilizat dins una construccion » (tèxte anterior de 1495 e 1534, dins AlcM) e dins Baró de Maldà, Excursions, p. 155) <ref>https://decat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26269</ref> ===Bressui=== La prononciacion es [bre'suj]. I a un nom femenin germanic citat a Alaó en 972 : ''Ego Ecco et uxor mesa Brexunio''. S'agís de ''Bergsuind'' (près d'un autre, ''Bergsind''). Regularament, ''nd'' > ''nn'', puèi lo nom venguèt quicòm coma ''Breksuin'', puèi ''Bres(s)uin''. Enfin l'atraccion dels nombroses noms en ''-ui'' menèt al resultat actual <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 118 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10796</ref>. ===Pernui=== La prononciacion es [per'nuj], atestat ''Pernui'' en 966. Lo sufixe [-ŏi] > catalan ''-ui'', supausa pas exclusivament que lo nom siá ibèrobasc, cf. lo Santuari de Pedrui, de ''pedra''; aicí, deriva de ''Peró'' (Pedró), derivat de ''pedra'', donc ''Pero(n)ui'', contractat en ''Pernui'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 204-205 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31258</ref>. ===Enviny=== La prononciacion es [am'biɲ] o intermediària entre [am'biɲ] e [em'biɲ]. Las fòrmas ancianas son ''Invicinio'' en 839, ''Inbicinio'' en 1014, ''Invecing'' en 1066, ''Envezino'', ''Envezin'' en 1163, ''Envey'' en 1281, etc. Deriva de ''in vicinio'', « dins lo vesinat, -atge, a l'entorn, compréner « a l'entorn de Sort » <ref name = viny>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 74-75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17127</ref>. ===Castellviny=== La prononciacion es [kasteʎ'biɲ] o [kastel'biɲ] [dissimilacion]. Deriva de ''castellum vicinii'', probablament un genitiu latin <ref name = viny/>. Veire lo precedent. ===Llarvén=== La prononciacion es [ʎar'ben]. Las fòrmas ancianas son ''Lertuen'' en 1080, ''Leruent'' en 1094, ''Lartuen'' en 1281. Lo càmbiament de ''Lertŭén'' en ''Lertvén'', puèi a ''Lervén'' es de fonetica normala. Enfin, abans ''r'' e ''é'' accentuats, la mudason de ''e'' en ''a'' es una dissimilacion normala, facilitada per la situacion darrèr ''r''. D'un autre costat, la sillaba iniciala istorica ''Lert-'' coïncidís ambe la de ''Lertamon'', [lɛrta'mon], municipi de [[Lladorre]]. L'origina seriá lo [[basc]] ''ler'', « pin », que se pòt derivar en ''lerdo'', « rosina », mès lo sens primitiu de ''lerdo'' seriá « [[Pinales|rosinós]] ». Sembla çaquelà que lo nom primitiu del pin seriá ''Leher'', trobat dins ''Leherenn-'', nom d'una divinitat aquitana. Veire [[Senterada|Larén]]. Per explicar l'ensemble del nom, se pòt postular un compausat ''*Lertuondo'', ambe'l basc ''ondo'', « fons, soca, lòc de fondament »; la seguida seriá ''lertŭón'', puèi seriá diferenciacion de ''lertŭón'' en ''ler(t)ŭén'' — coma ''vou'' > ''veu'', ''crou'' > ''creu'', e enfin Llarvén <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 11-12 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23418</ref>. ===Montardit (de Baix, de Dalt)=== Lo vilatge principal es Montardit (de Dalt). Al pè d'aqueste es Montardit de Baix (o Ribera de Montardit, o els Hostals de Montardit). La prononciacion es [muntar'dit]. Las fòrmas ancianas son ''Monte ardit'' en 1163, ''Monte Ardit'' en 1164, ''Montardit'' en 1408. ''Montardit'' es de segur un compausat ambe l'adjectiu ''ardit'', « coratjós », siá ambe un sens metaforic de castèl que non se rend, siá coma subrenom del senhor del lòc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 330-331 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27000</ref>. ===Olp=== La prononciacion es [olp]. Las fòrmas ancianas son ''Olve'' en 977, ''condominas de Olb'' en 983, ''Olbis'' en 981-985, ''Olbe'' en 1076 (prop de Mur), ''Olb'' en 1257-1269, ''Olp'' en 1276, etc. I agèt un omonime dins 22223 [[Sopeira]], citada ''Olobe'' en 841-45. L'origina es ''olo'', « pichon edifici rustic » , de meteissa origina que ''o(h)ol'', « pòst, madièr », ambe ''-be'', « jos, dejós ». Lo resultat es ''ólobe'', « a cobèrt de las pòsts, jos lo refugi », aparentat a de mots basques actuals <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 41-42 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29106</ref>. ===Pujalt=== Pas citat dins l'ONCAT. Probablament Puialt, puèg naut. ===Llessui=== Es lo vilatge pus naut de la val d'Àssua (situada entre ''Lles'' e ''Llesp''). La prononciacion es [ʎe'suj]. Lo nom es atestat ''La Suy'' en 1359 e ''Lessui'' en 1525, ''Llaçuy'' en 1518, ''Llassuy'' en 1645 e 1770. Siquenon, es quasi absent de las fonts medievalas, coma lòc refractari a la penetracion, qu'a per exemple conservat de basquismes coma ''lido'', « lavanca, lit, lhavet » e donc que gardèt tardivament lo monolingüisme basc. L'essencial es la rasic ''Leç-'', comuna ambe Lles i Llesp. Lo mot basc ''leçe'' o ''leize'' amassa las nocions d'espeluga, avenc, bauç, gòrja e tanben un valat. La terminason ''-ui'' es tipica de la toponimia basca <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-69 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23630</ref>. ===Meneurí o Menaurí=== Lòc desabitat. La prononciacion locala es [menew'ri]. Lo nom es citat en 1645 ''Menorí'' e ''Benaurí''; lo segond compòrta una dissimilacion, a la manièra del latin MERENDARE > ''berenar'', o del mot prelatin MUNO > catalan ''bony''. Çò pus probable es que ven del nom d'un repoblaire francés del nom de ''Maunoury'' (puslèu que d'un nom basc), que significa « mal noirit », que se pòt compréner coma « mal ensenhat » o puslèu coma « afamat, atalentat »; la proximitat de ''Saurí'', vilatjòt un pauc pus important, que [[Joan Coromines]] interprèta coma una fòrma lemosina o sentongesa ''Saverí'' (del nom germanic d'òme ''sabi-rik'') ambe pèrda de ''-k'' final coma en francés, va tanben dins aquel sens. Lo gascon ''neurir'', « noirir », de NUTRIRE, foguèt benlèu una influéncia, o lo vèrbe ''menar'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 250-251 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=25955</ref>. ===Saurí o Seurí=== La prononciacion locala es [sew'ri] o de còps (benlèu) [saw'ri]. Las fòrmas ancianas son ''in territorio Savarisi'' en 899, ''in villa Savariense'' en 979 e cap a 980, ''in Sabarisi'' en 981, ''Sauri'' en 1359, ''Seuri'' en 1566, ''Saurí'' en 1645. Lo nom patronimic ''Savarís'' es benlèu palharés. L'origina es lo nom germanic d'òme ''Sabiriks'', varianta de ''Sabirik'', ''Sabarik'', ambe sincòpa. Per explicar la tombada de ''-k'', cal supausar un nom lemosin o auvernhàs, o quitament francés. I a una varianta en ''-eu'' coma dins Meneurí<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 65 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37857</ref>, que [[Joan Coromines]] explica pas. ===Altron=== La prononciacion es [al'trɔn] a l'entorn de Sort, [al'tron] endacòm mai. Las fòrmas ancianas son ''Otron'' en 1164, ''Loch del Torn'' (per ''Eltron''), ''lloch del Tron'' en 1435, ''loci del Trohon'' en 1455, ''lo Tron'' en 1518, ''Altron'' en 1525 e 1541. L'etimologia es ''Alt Tron'', « cima aplatida », motivada per la nautor planièra que lo vilatge es dessús <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 177 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2453</ref>. </br> ''Tron'' o ''trony''. Es un adjectiu arcaïc, d'origina celtica, de sens « aplatit, camús » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 354 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44795</ref>. ===Bernui=== Se ditz [plans de Ber'nuj]. Es un nom aparentat a [[La Torre de Cabdella|Beranui]]. La terminason (probablament) basca ''-ŏi'' mena a ''-ui''. Per la basa, [[Gerhard Rohlfs]] causís lo cognomen latin ''Veranus'' e dins d'autres cases lo nom celtic ''Brennus'', mentre que Menéndez Pidal, seguit al mens provisòriament per J. Coromines, aima mai l'adjectiu substantivat ''veranus'', « primaverenc »; çaquelà, Coromines penava a creire qu'un nom pauc frequent coma ''Veranus'' aja pogut donar tant de toponimes dins un airal estret. Demòra un escrupul a acceptar un mot latin e una terminason basca. I a una autra solucion, benlèu preferibla, lo basc ''bera'', « mòl, doç », en parlant del terren, que correspond a de lòcs aigaloses, aptes a far de pastencs e a donar una èrba abondosa. ''Bera'' se pòt jónher ambe ''-ŏi'' pel mejan de ''-n-'' unitiva <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 454-455 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8059</ref>. ===Sorre=== La prononciacion es ['sorre] a Sort, tanben ['sɔrri] a Sort e a l'entorn. Las fòrmas ancianas son ''Saore'' en 1248 (ipèrcorreccion segon lo modèl ''Saort'' > ''Sort''), ''Sorre'' en 1359, 1556, 1645. S'agís d'un nom ibèrobasc. L'etime es ''çur'', « fusta, lenha », que deviá èsser ancianament ''çurr(a)'', ambe l'article ''-a'' e ''rr'' dobla. Coma ''u'' ibèrobasca èra una vocala de quantitat indiferenta, sa romanizacion podiá menar a [u] o a [o], donc per exemple, a costat, ''Surp'', municipi de [[Rialp]], (nom ambe la pòstposicion ''-be'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 167-168 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39540</ref>. ==Istòria== En 1970, los municipis d'Enviny e Llessui foguèron incorporats a Sort, puèi ne foguèt atal per Altron en 1976. ==Ligams extèrnes == *[http://sort.ddl.net/ Sit de la comuna] *Diccionari català-valencià-balear d'Alcover-Moll [http://dcvb.iec.cat/] *Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 186-187 [https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558]. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} s8h1se6uiciuza8we7epf7hlr4sjfwa Mont Everest 0 50055 2499933 2490817 2026-05-08T18:12:35Z DragonflySixtyseven 16033 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:01plancheI.JPG]] → [[File:Images de l'Himalaya, encyclopédie Alpina illustrée 01plancheI.jpg]] old name is not meaningful 2499933 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Entèsta label|AdQ}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Montanha | nom=Everest | imatge=Everest North Face toward Base Camp Tibet Luca Galuzzi 2006 edit 1.jpg | legenda=La fàcia Nòrd de l'Everest vista en direccion dau [[Camp de basa de l'Everest|camp de basa tibetenc]]. | altitud=8848 | ref altitud=<ref name="8000ers">{{en}} [http://www.8000ers.com/cms/de/8000ers-mainmenu-205.html General Info], 8000ers.com</ref> | massís=[[Imalaia]] | latitud=27/59/17/N | longitud=86/55/31/E | ref coord=<ref name="8000ers"/> | país={{Nepal}}<br />{{China}} | region=[[Region de desvolopament Èst|Èst]]<br />[[Region autonòma de Tibet|Tibet]] | ligam region=[[Regions de desvolopament de Nepal|Region de desvolopament]]<br />[[Region autonòma (Republica populara de China)|Region autonòma]] | subdivision=[[Sagarmatha (zòna)|Sagarmatha]]<br />[[Prefectura de Xigaze|Xigaze]] | ligam subdivision=[[Zònas de Nepal|Zòna]]<br />[[Prefectura (China)|Prefectura]] | primièra ascension=[[29 de mai]] de [[1953]] per [[Edmund Hillary]] e [[Tenzing Norgay]] | via=[[Còl Sud]] dempuèi [[Nepal]] | edat=[[Eocèn]] | ròcas= | tipe=[[Pic piramidau]] | geolocalizacion=Nepal/China }} Lo '''Mont Everest''', tanben dich '''Chomolungma''', '''Qomolangma''' o '''Zhumulangma''' en [[tibetan]]<ref>Aquò s'escriu ཇོ་མོ་གླང་མ en [[tibetan]] e 珠穆朗玛峰 en [[mandarin estandard]] (chinés).</ref> ò '''Sagarmatha''' en [[nepalés]]<ref>Aquò s'escriu सगरमाथा en [[nepalés]].</ref>, es la [[montanha]] pus auta de la [[Tèrra]] amb una [[altitud]] mesurada a {{formatnum:8848}} [[mètre|m]] au dessüs dau nivèu de la [[mar]]. La [[montanha]], que forma una part de la cadena d'[[Imalaia]] en [[Asia]], es situada lòng de la [[frontiera]] entre la zòna de [[Sagarmatha]] en [[Nepal]] e la region de [[Tibet]] en [[RPC|China]]. Lo nom d'Everest, tèrme pus utilizat dins lo mond, li foguèt balhat per [[Andrew Scott Waugh|Andrew Waugh]], lo pergaire generau [[Reialme Unit|britanic]] deis [[Índia]]s en onor de son predecessor, [[George Everest]]. La pus auta [[montanha]] dau mond atrai d'escalaires de totei nivèus, deis [[alpinisme|alpinistas]] experimentats ai començants obligats de pagar car un guida professionau per poder capitar l'ascension. D'efiech, l'Everest, que pausa pas de dificultats tecnicas substancialas per la [[via normala (alpinisme)|via normala]] – d'autreis uech milas coma lo [[K2]] ò [[Nanga Parbat]] son ben pus malaisats – presenta totjorn de perilhs coma lo mau d'altitud, lo marrit temps e lo [[vent]], mai que mai dins la « [[zòna de la mòrt]] » situada au dessüs de {{formatnum:8000}} m. L'Everest es ansin vengut un centre [[torisme|toristic]] important per lei populacions [[sherpas]] e, pus generalament, per [[Nepal]]. L'Everest a doas vias d'ascension principalas que son l'aresta dau sud-èst per [[Nepal]] e l'aresta dau nòrd-èst per [[Tibet]]. Dei dos camins, l'aresta dau sud-èst es tecnicament la pus aisada e es donc la pus frequentada. En particular, foguèt chausida per [[Edmund Hillary]] e [[Tenzing Norgay]] en [[1953]] quand realizèron la premiera ascension de la [[montanha]]. Existís tanben d'itineraris pus tecnics. En [[1996]], un totau de 15 vias èra reconegut<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Lei quinze itineraris, [https://web.archive.org/web/20080115161830/http://www.everesthistory.com/routes.htm ''Ascent Routes on Everest''].</ref>. Lo 20 d'aost de [[1980]], l'[[Itàlia|Italian]] [[Reinhold Messner]] foguèt lo premier alpinista qu'atenguèt lo som solet e sensa [[oxigèn]] suplementari. Per aquò, seguiguèt l'itinerari pus dificil dau nòrd-oèst de la fàcia nòrd. O realizèt en tres jorns a partir d'un camp situat a {{formatnum:6500}} m. === Toponimia === Coma la màger part dei [[montanha]]s autas, l'Everest a mai d'un nom. ''Everest'' foguèt chausit per la ''[[Royal Geographical Society]]'' en [[1865]] en onor de [[George Everest]], lo cap de la mission de [[cartografia]] [[Reialme Unit|britanica]] en [[Índia]] de [[1830]] a [[1843]]<ref name="Gillman 1993, pp. 10-13"/>. Aqueu nom es utilizat dins la màger part dei [[país]] en despiech de contestacions regularament emesas per leis [[Estat]]s locaus ([[Índia]], [[RPC|China]] e [[Nepal]]). La chausida dau nom britanic per la [[montanha]] respectava pas lei règlas tradicionalas utilizadas en Índia per lei Britanics. [[George Everest|Everest]] eu meteis èra favorable a l'adopcion de noms indigèns<ref>Per exemple, lo [[Kangchenjunga]] e lo [[Dhaulagiri]], doas autrei montanhas de mai de {{formatnum:8000}} m, an un nom d'origina locala.</ref>. Pasmens, coma lo territòri nepalés èra enebit ais estrangiers a aquela epòca, lei promotors de l'apelacion ''Everest'' declarèron impossible d'establir amb certitud lo tèrme indigèn pus utilizat<ref name="Gillman 1993, pp. 10-13"/><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « India and China », ''The Times'', 4 d'octòbre de 1856, col. B, p. 8.</ref>. Lo nom indigèn pus conegut es probable lo [[mot]] [[tibetan]] ''[[Chomolungma]]''<ref>Es de còps [[escritura|escrich]] ''Qomolangma''.</ref> que son existéncia es atestada dempuei lo començament dau sègle XVIII. Significa la « divessa maire dei vents » en [[occitan]]. En [[sanscrit]], lo tèrme ''Devgiri'' (« montanha sacrada ») es atestat au sègle XIX. En revènge, lo nom en [[nepalés]] es fòrça recent car la montanha èra pas coneguda dins la vau de [[Katmandó]]. Per de rasons d'unitat nacionala e de « nepalizacion » de la societat, lo nom ''Chomolungma'' foguèt pas acceptat. En plaça, lo [[govèrn]] chausiguèt ''Sagarmāthā'' (« tèsta dau cèu »)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Walt Unsworth, ''Everest - The Mountaineering History'', 3{{a}} edicion, Bâton Wicks, 2000, p. 584.</ref>. Dins aquò, aquela apelacion demòra pauc utilizada a l'ora d'ara. Dins leis [[ans 2000]], [[Índia]] suggeriguèt de donar lo nom de [[Radhanath Sikdar]] a la montanha en causa de son trabalh dins lo calcul de son [[altitud]] mai la proposicion foguèt rebutada per [[Nepal]] e [[RPC|China]]. Dins de documents [[tecnica|tecnics]] vièlhs, es possible de trobar leis identificacions ''[[pic B]]'' ò ''[[pic XV]]'' que foguèron atribuïdas a l'Everest dins leis ans 1840-1850 per lei cartografs britanics. Aquò èra de denominacions provisòrias que foguèron abandonadas après l'enregistrament dau nom oficiau per lei societats de [[geografia]]. === Geografia === ==== Geologia e morfologia ==== [[Fichièr:Everest - Plan simplificat.png|thumb|Representacion simplificada dau Mont Everest.]] La formacion de l'Everest es, coma lo rèsta d'[[Imalaia]], la consequéncia de la convergéncia entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]] que causèt la sarradura de l'[[ocean]] [[Tetis (ocean)|Tetis]] i a 50 milions d'ans<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Matabosch, « Deux séismes frappent le Xizang, Tibet, région frontalière avec le Qinghai, Chine », ''AmériQuébec'',‎ 24 de març de 2010.</ref>. Aquò entraïnèt una collision entre lei massas [[continent]]alas dau soscontinent indian e dau [[continent]] [[asia]]tic. Ansin, la [[placa indiana]] es a passar en dessota de la [[placa eurasiatica]], çò que mena a una elevacion regulara, e totjorn en cors, de la crosta continentala. A l'ora d'ara, lo ritme d'aquela elevacion es de quauquei [[mètre|millimètres]] per an. Au nivèu de sa forma, l'Everest es un [[pic piramidau]]. Es a dire qu'es una [[montanha]] modelada per l'accion [[erosion|erosiva]] de [[glacièr|glaciers]] situats sus sei pendís. A tres fàcias orientadas vèrs lo sud-oèst, lo nòrd e l'èst. Lei diferentei fàcias son separadas per de crestas quasi rectilinèas. La cresta nòrd-èst lia l'Everest a [[Changtse]] ({{formatnum:7543}} m) en passant per lo [[Còl Nòrd]]. Aquela dau sud-èst mena a [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m) per lo [[Còl Sud]]. Enfin, la cresta orientala arriba a [[Khumbutse]] ({{formatnum:6636}} m). Lei [[ròca|ròcas]] que forman l'Everest son principalament d'origina [[Ròca metamorfica|metamorfica]]. D'efiech, la collision entre lei [[placa indiana|placas indiana]] e [[placa eurasiatica|eurasiatica]] favoriza la formacion d'aqueu tipe de ròca en causa de l'aumentacion de la [[pression]]. Dins certanei sectors, se tròban de [[ròca sedimentària|ròcas sedimentàrias]]. ==== Clima ==== [[Fichièr:Avalanche on Everest.jpg|thumb|right|Avalanca sus una penda de l'Everest en [[2006]].]] En causa de son [[altitud]], lo Mont Everest a un [[clima]] extrèm qu'es similar a aqueu dei [[clima polar|regions polaras]]. Lo mes pus freg es aqueu de genier amb una [[temperatura]] mejana de - 36 °C e lo pus caud es julhet amb una mejana de - 19 °C. Lei [[temperatura]]s mejanas son donc totjorn negativas e lei valors positivas son fòrça raras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Ford Shroder Jr., ''Everest, Mount, mountain peak in the Himalayas of southern Asia, considered the highest mountain in the world'', Publinet Switzerland.</ref>. De junh a setembre, la [[montanha]] es somesa a la [[monson]] en provenància de l'[[Ocean Indian]]. Lei tempèstas son alora frequentas, çò que pòu menar a de [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] importantas sota forma de [[nèu]]. De novembre a març, l'altitud dei corrents-jets dominants demenís e passa a la cima. Durant aqueu periòde, lei [[vent]]s pòdon agantar de [[velocitat]]s de l'òrdre de 285 km/h. Lei [[sason]]s intermediàrias son pus eissuchas. Son generalament chausidas per realizar l'ascension. Pasmens, lei condicions meteorologicas demòran sovent instablas e de tempèstas violentas pòdon aver luòc durant aqueu periòde. Per exemple, foguèt lo cas en [[1996]], çò que causèt la mòrt d'uech [[alpinisme|alpinistas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Anatoli Boukreev e G. Weston DeWalt, ''The Climb : Tragic Ambitions on Everest'', St. Martin's Press, 1997.</ref>. ==== Demografia ==== En causa de sei condicions [[clima]]ticas pauc favorablas a l'[[agricultura]], la region dau Mont Everest ela meteissa es pas poblada. En revènge, lei vaus pus bassas situadas a l'entorn de la [[montanha]] son restadas per lei [[Sherpas]], un pòble d'origina [[tibet]]ana arribada dins la region a la fin dau sègle XV e au començament dau sègle XVI. Mai au sud, se tròban d'endrechs poblats per lei [[Rai (pòble)|Rai]], lei [[Tamangs]] e lei [[Gurungs]]. Aquelei pòbles son egalament fòrça influenciats per la [[cultura]] [[tibet]]ana e son generalament [[bodisme|bodistas]]<ref>En lei [[Gurungs]], existís una minoritat [[Indoïsme|indoïsta]].</ref>. == Istòria == === Identificacion e descubèrta per leis Europèus === [[Fichièr:Gaurisankar 1890.jpg|thumb|right|Imatge de [[1890]] de l'Everest e dei cimas vesinas realizat per l'artista [[Alemanha|alemand]] [[Kurt Boeck]] ([[1855]]-[[1933]]).]] Lo Mont Everest èra conegut per lei populacions localas avans l'arribada deis [[Euròpa|Europèus]] coma l'atèsta l'existéncia dau nom ''Chomolungma'' que foguèt utilizat en [[1721]] dins una carta [[RPC|chinesa]] e, leugierament deformat, dins una [[cartografia|carta]] [[França|francesa]] de [[1733]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Craig Storti, ''The Hunt for Mount Everest'', Quercus, 2021.</ref>. D'efiech, a l'opausat d'autrei cimas importantas d'[[Imalaia]]<ref>Per exemple, lo [[K2]], fòrça isolat, semblava pas conegut per lei populacions indigènas avans l'arribada dei premiereis explorators europèus.</ref>, la vau au pè de la [[montanha]] es poblada dempuei lo sègle XV per lei [[Sherpas]]. Pasmens, i a pauc d'elements segurs sus lei relacions ancianas entre la montanha e aquelei populacions. Lei [[Reialme Unit|Britanics]] s'interessèron ai cimas pus autas de la region a partir de [[1808]] mai se turtèron au refús de [[Nepal]] de laissar intrar de missions estrangieras sus son territòri. Lei recèrcas foguèron donc malaisadas car necessitèron de menar d'observacions a partir d'autrei regions dins de condicions sanitàrias sovent marridas<ref name="Gillman 1993, pp. 10-13">'''[[anglés|(en)]]''' Peter Gillman, ''Everest - The Best Writing and Pictures from Seventy Years of Human Endeavour'', Little, Brown and Company, 1993, pp. 10-13.</ref>. Lei condicions [[meteorologia|meterologicas]] foguèron tanben un obstacle important. En [[1847]], enregistrèron un succès amb la mesura de l'altitud dau [[Kangchenjunga]] situat lòng de la [[frontiera]] entre [[Índia]] e [[Nepal]]. Aquela montanha foguèt considerada coma la pus auta de la [[planeta]] fins ai premierei mesuras fisablas de l'autor dau Mont Everest<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Gillman, ''Everest: The Best Writing and Pictures from Seventy Years of Human Endeavour'', Little, Brown and Company, 1993, p. 208.</ref>. Pasmens, durant aquelei mesuras, [[Andrew Scott Waugh]] ([[1810]]-[[1878]]) observèt una cima que pareissiá pus auta a 230 km de [[Kangchenjunga]]. Li donèt l'identificacion « pic b » e mandèt una mission mesurar son altitud mai sensa accès dirècte au territòri nepalés, foguèt obligada de realizar mesuras luechencas que mancavan de precisions<ref>Lei mesuras foguèron realizadas per James Nicolson a mai de 170 km de la cima.</ref>. Dins aquò, lo resultat obtengut ({{formatnum:9200}} m) èra clarament superior au [[Kangchenjunga]]. Enterin, dins lo quadre d'una numerotacion de totei lei montanhas descubèrtas per lei Britanics, lo pic b venguèt lo « pic XV » dins lei cartas<ref name="Gillman 1993, pp. 10-13"/>. En [[1852]], de calculs [[trigonometria|trigonometrics]] menats per lo [[matematicas|matematician]] [[Radhanath Sikdar]] ([[1813]]-[[1870]]) permetèron de demostrar que lo pic XV èra la cima pus auta de la [[Tèrra]]. L'anóncia foguèt pas oficializada per permetre de la confiermar amb de metòdes pus precís. Ansin, en [[1854]], [[Andrew Scott Waugh|Waugh]] estudièt leis efiechs de la [[refraccion]], de la [[pression]] [[Atmosfèra terrèstra|atmosferica]] e de la [[temperatura]] sus lei mesuras. En març de [[1856]], revelèt finalament l'informacion a son adjonch de [[Calcuta]] après aver mesurat una altitud de {{formatnum:8840}} m còntra {{formatnum:8582}} m per lo [[Kangchenjunga]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Letters to the Editor », ''The American Statistician'', vol. 36, n° 1, febrier de 1982, pp. 64-67.</ref><ref>Dins aquelei documents, lo [[Kangchenjunga]] es dich « pic IX » car aqueu nombre correspondiá a l'identificacion dei cimas d'Imalaia adoptada per lei Britanics a la fin deis [[ans 1840]].</ref>. === Lei premiereis ascensions === L'idèa de realizar l'ascension de l'Everest apareguèt a la fin dau sègle XIX. Pasmens, en causa dei restriccions sus l'intrada d'estrangiers en lei territòris [[nepal]]és e [[tibet]]an, la ''[[Royal Geographical Society]]'' obtenguèt pas d'autorizacion formala — de part de [[Tibet]] – avans [[1921]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charlie Buffet, « À l'assaut des cimes », ''Le 1'', n° 260, 14 d'aost de 2019.</ref>. Una mission menada per lo [[coronèu]] [[Charles Howard-Bury]] ([[1881]]-[[1963]]) foguèt alora encargada de reconóisser un camin vèrs la cima. L'alpinista [[George Mallory]] ([[1886]]-[[1924]]) se destrièt durant aquela expedicion en agantant lo [[Còl Nòrd]] a {{formatnum:7020}} m. Per lo premier còp, l'Everest eu meteis èra explorat per l'òme. Segon leis observacions realizadas, una ascension èra possibla<ref name="Unsworth 2000">'''[[anglés|(en)]]''' Walt Unsworth, ''Everest - The Mountaineering History'', 3{{a}} ed., 2000, Bâton Wicks.</ref>. En [[1922]], una segonda expedicion britanica, constituïda de 13 alpinistas e de 160 sherpas, permetèt a [[John Morris (antropològ)|John Morris]] ([[1895]]-[[1980]]) e a [[Colin G. Crawford]] ([[1890]]-[[1959]]) d'arribar a {{formatnum:8320}} m sensa utilizar de botelhas d'[[oxigèn]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Tom Holzel e Audrey Salkeld, ''In der Todeszone. Das Geheimnis um George Mallory und die Erstbesteigung des Mount Everest'', Goldmann Wilhelm GmbH, 1999.</ref><ref name="Breashears e Salkeld 2000">'''[[alemand|(de)]]''' David Breashears e Audrey Salkeld, ''Mallorys Geheimnis. Was geschah am Mount Everest?'', Steiger, 2000.</ref>. Pasmens, una [[avalanca]] tuèt sèt sherpas, çò qu'entraïnèt la fin de l'expedicion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Geographical Journal'', n° 2, 1922.</ref>. En [[1924]], una tresena expedicion menada per [[Edward F. Norton]] ([[1884]]-[[1954]]) adoptèt de mejans d'alpinisme modèrnes (oxigèn, liechs de camp, etc.). [[Edward F. Norton|Norton]] agantèt l'altitud de {{formatnum:8570}} m en passant per lo corredor que pòrta desenant son nom<ref name="Unsworth 2000"/>. Pasmens, l'expedicion foguèt subretot marcada per la disparicion de [[George Mallory]] e d'[[Andrew Irvine]] entre lo 8 e lo 9 de junh de [[1924]]. Segon lo [[geologia|geològ]] [[Noel Odell]] ([[1890]]-[[1987]]), lei dos òmes arribèron a la cima mai moriguèron durant lo retorn. Pasmens, aquò es, a l'ora d'ara, pas confiermat<ref name="Breashears e Salkeld 2000"/>. Dins lo corrent deis [[ans 1930]], lei [[Reialme Unit|Britanics]] organizèron d'autreis expedicions. La pus importanta es aquela dirigida en [[1933]] per [[Hugh Ruttledge]] ([[1884]]-[[1961]]) que veguèt la revirada dei dos pareus compausats de [[Lawrence Wager]] e [[Percy Wyn-Harris]] e de [[Eric Shipton]] e [[Frank Smyth]]<ref name="Unsworth 2000"/>. Eveniment important per la seguida, l'expedicion de [[1935]] recrutèt per lo premier còp [[Tenzing Norgay]] ([[1914]]-[[1986]]). Aqueu sherpa venguèt lèu una figura deis expedicions en direccion d'Everest<ref name="Unsworth 2000"/>. En [[1950]], la sarradura de [[Tibet]] après l'[[Invasion chinesa de Tibet|invasion chinesa de la region]] obliguèt leis alpinistas a se concentrar sus lo pendís [[nepal]]és de la [[montanha]]. Una premiera mission menada per [[Bill Tilman]] ([[1898]]-[[1977]]) realizèt la reconoissença dei trajèctes possibles. La premiera temptativa vertadiera aguèt luòc en [[1951]]. Comandada per [[Eric Shipton]], reüniguèt de personalitats importantas de l'alpinisme britanic e neozelandés coma [[Tom Bourdillon]] ([[1924]]-[[1956]]), [[Michael Ward (alpinista)|Michael Ward]] ([[1925]]-[[2005]]) e [[Edmund Hillary]] ([[1919]]-[[2008]]). Passèron la [[cascada de glaç de Khumbu]], obstacle major situat a {{formatnum:5484}} m, mai foguèron blocats per una gròssa [[crebassa (glaciologia)|crebassa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michael Ward, ''Les Mystères de l'Everest'', Les éditions du Mont-Blanc, 2013, pp. 233-236.</ref>. Avans d'abandonar, identifiquèron un passatge possible per la fàcia sud<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michael Ward, ''Les Mystères de l'Everest'', Les éditions du Mont-Blanc, pp. 233-236.</ref>. En [[1952]], una expedicion [[soïssa]] seguiguèt aqueu camin e poguèt installar un camp a {{formatnum:8380}} m. Puei, [[Raymond Lambert (alpinista)|Raymond Lambert]] ([[1914]]-[[1998]]) e [[Tenzing Norgay]] arribèron a {{formatnum:8595}} m. Pasmens, de problemas [[logistica|logistics]] e [[tecnica|tecnics]] entraïnèron una revirada novèla. Un autre assai soís, en passant per [[Lhotse]], s'acabèt per la mòrt d'un sherpa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Walt Unsworth, ''Everest: the mountaineering history'', The Mountaineers Books, 2000, p. 293.</ref>. Dins aquò, leis informacions obtengudas e lei viures laissats dins lei camps ajudèron au succès de l'expedicion britanica de [[1953]]. Dirigida per [[John Hunt (baron Hunt)|John Hunt]] ([[1910]]-[[1997]]), aquela temptativa poguèt egalament aprofichar d'aparelhs respiratòris pus eficaç concebuts per [[Tom Bourdillon]]. Ansin, un premier pareu d'alpinistas, constituït de [[Tom Bourdillon|Bourdillon]] e de [[Charles Evans (alpinista)|Charles Evans]], foguèt unicament arrestada a {{formatnum:8751}} m per un problema sus un aparelh respiratòri lo 26 de mai<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Hunt, ''The Ascent of Everest'', Hodder & Stoughton, 1953.</ref>. Aquò permetèt a [[Edmund Hillary]] e [[Tenzing Norgay]], lo segond pareu d'alpinistas de l'expedicion, de realizar la premiera ascension de la [[montanha]] tres jorns pus tard. Après aqueu succès, l'Everest venguèt lo luòc d'autrei temptativas de recòrd. Entre lei pus notables, se pòu nòtar la premiera ascension per una [[femna]] en [[1975]] ([[Junko Tabei]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Reinhold Messner (trad. Claire Boulard), ''Femmes au sommet'', Arthaud, 2011.</ref>), la premiera ascension sensa utilizacion d'aparelhs respiratòris en [[1978]] ([[Peter Habeler]] e [[Reinhold Messner]]) ò la premiera ascension [[ivèrn|ivernenca]] per l'expedicion [[Polonha|polonesa]] de [[Krzysztof Wielicki]] en [[1980]]. En [[2005]], un [[elicoptèr]] [[Aérospatiale AS350 Écureuil|Eurocopter AS350]] aterriguèt a la cima. <gallery> Fichièr:George Mallory 1915.jpg|{{center|[[George Mallory]] ([[1886]]-[[1924]])}} Fichièr:AndrewIrvine.jpg|{{center|[[Andrew Irvine]] ([[1902]]-[[1924]])}} Fichièr:Thomas Duncan Bourdillon.jpg|{{center|[[Tom Bourdillon]] ([[1924]]-[[1956]])}} Fichièr:Raymond Lambert 1952.jpg|{{center|[[Raymond Lambert (alpinista)|Raymond Lambert]] ([[1914]]-[[1997]])}} Fichièr:Edmund Hillary, c. 1953, autograph removed.jpg|{{center|[[Edmund Hillary]] ([[1919]]-[[2008]])}} Fichièr:Tenzing Norgay, 1953 - 2.jpg|{{center|[[Tenzing Norgay]] ([[1914]]-[[1986]])}} Fichièr:Junko Tabei.jpg|{{center|[[Junko Tabei]] ([[1939]]-[[2016]])}} Fichièr:PeterHabeler.jpg|{{center|[[Peter Habeler]] (nascut en [[1942]])}} Fichièr:Reinhold Messner at Frankfurt Book Fair 2017 (26) (cropped).jpg|{{center|[[Reinhold Messner]] (nascut en [[1944]])}} Fichièr:2018 - Pol’and’Rock Festival - Krzysztof Wielicki 02.jpg|{{center|[[Krzysztof Wielicki]] (nascut en [[1950]])}} </gallery> === Un centre toristic e un simbòl nacionau === A partir de la fin dau sègle XX, lei trajèctes d'ascensions « [[via normala (alpinisme)|normaus]] » foguèron pauc a pauc amainatjats per facilitar l'ascension (escalas, còrdas fixas, resèrvas de viures ò d'oxigèn, etc.). L'Everest venguèt ansin un centre [[torisme|toristic]] e una fònt de revenguts per [[Nepal]] e per lei [[Sherpas]]. D'efiech, es necessari de crompar una autorizacion [[govèrn|governamentala]] per assaiar de montar la montanha. Lei [[Sherpas]] dominan lo sector de l'organizacion de l'ascension ela meteissa gràcias a son experiéncia de l'alpinisme. Pasmens, se fau nòtar que totei lei sherpas son pas d'origina sherpa. Lei [[Rai (pòble)|Rai]], lei [[Tamangs]] e lei [[Gurungs]] son tanben famós per sei portaires e sei guidas de montanha<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Barbara A. West, ''Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania'', Infobase Publishing, 2010, p. 728.</ref>. Au començament dau sègle XXI, [[RPC|China]] decidèt egalament de desvolopar l'[[alpinisme]] [[torisme|toristic]] lòng de son pendís de l'Everest. Per aquò, construguèt una [[rota]] d'altitud fins a son camp de basa e una antena de telecomunicacion. Aquel ensemble foguèt completat per la construccion d'una ostalariá a una ora dau camp<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael Kodas, « The Height of Avarice », ''The New York Times'', 26 de junh de 2007.</ref>. Aquelei trabalhs donèron mai d'importància ai debats sus la [[pollucion]] laissada per leis alpinistas dins lei [[glacièr|glaciers]] [[Imalaia|imalaians]], especialament aquelei de l'Everest, car son evacuacion es fòrça malaisada. == Ecologia e pollucion == === Fauna e flòra === [[Fichièr:Kathmandu, Nepal, Himalayas, Everest.jpg|thumb|right|Vegetacion bassa dins lei pendas bassas de la region dau Mont Everest.]] Lei pendas inferioras dau Mont Everest an una vegetacion de tipe [[Aups|aupenc]] caracterizada per de plantas bassas adaptadas ai [[temperatura]]s bassas e ais [[ivèrn]]s lòngs. En delà de {{formatnum:5000}} m, la vegetacion disparéis franc de ''[[Rhododendron nivale]]''. De [[liquèn]]s e de [[Mycota|camparòus]] observables son presents fins a {{formatnum:5500}}-{{formatnum:6000}} m<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Lawrence W. Swan, « The Aeolian Biome », ''BioScience'', vol. 42, 1992, n° 4, pp. 262–270.</ref>. D'[[organisme]]s microscopics pòdon subreviure dins de zònas pus autas mai son mau coneguts. La [[fauna]] es compausada d'[[aucèl|aucèus]] e d'organismes pichons coma d'[[insècte]]s, d'[[aranha]]s e d'[[acari]]s. L'[[aranha]] ''[[Euophrys omnisuperstes]]'' es l'[[animalia|animau]] non microscopic qu'es estat observat a l'[[altitud]] pus auta ({{formatnum:6700}} m<ref>'''[[anglés|(en)]]''' F.R. Wanless, « Spiders of the family Salticidae from the upper slopes of Everest and Makalu », ''British Arachnological Society'', n° 3, 1975, pp. 132-136.</ref>). Viu dins lei [[crebassa (glaciologia)|crebassa]]<nowiki/>s onte manja d'acaris e de cadabres gelats d'insèctes transportats per lei [[vent]]s. Leis [[aucèl|aucèus]] rescontrats sus l'Everest son d'[[espècia (biologia)|espècias]] adaptadas a la vida dins lei regions montanhosas coma l'[[auca d'Índia]] (''[[Anser indicus]]'') e la [[gralha dau bèc jaune]] (''[[Pyrrhocorax graculus]]''). Coma leis autreis aucas, l'auca d'Índia es erbivòra. En revènge, la gralha dau bèc jaune a un regim alimentari pus diversificat<ref>Dins certanei cas, lei gralhas pòdon manjar lei cadabres d'animaus, compres aquelei d'alpinistas.</ref>. En [[1976]], [[Nepal]] fondèt lo [[pargue nacionau de Sagarmatha]] per protegir {{formatnum:1188}} km² de la region de l'Everest. Aquela resèrva foguèt inscricha au [[Patrimòni Mondiau de l'Umanitat]] de l'[[UNESCO]] tre [[1979]]. [[RPC|China]] l'imitèt en [[1988]] en creant la [[resèrva naturala de Qomolangma]] que cuerb una superficia de {{formatnum:34000}} km². Gràcias a son extension, aquela resèrva permet egalament de protegir de [[mamifèr]]s coma lo [[leopard dei nèus]] (''[[Panthera uncia]]''). === Pollucion === [[Fichièr:Summit camp Everest.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau camp dau [[Còl Sud]] en [[2013]].]] En causa dei dificultats per netetjar lei zònas d'[[altitud]] auta e deis efiechs de la [[temperatura]] glaciala que limita la degradacion dei [[matèria]]s [[quimia organica|organicas]], certanei sectors de l'Everest son venguts de [[Descarga|bordilhiers]]. Lo [[Còl Sud]], onte leis expedicions abandonan equipaments e curum après son retorn de la cima, es probable l'endrech pus tocat per aqueu fenomèn. Dempuei leis [[ans 1990]], de [[lei|lèis]] son estadas adoptadas per lo [[govèrn]] [[nepal]]és per assaiar de limitar la [[pollucion]] (inventari obligatòri dau materiau, obligacion per cada alpinista de prendre 8 kg de curum durant la davalada<ref>'''[[Francés|(fr)]]''' « Les alpinistes de l'Everest devront redescendre 8 kg de déchets », ''Le Monde'', 7 de març de 2014, consultat lo 8 de genier de 2023, [https://www.lemonde.fr/planete/article/2014/03/07/les-alpinistes-de-l-everest-devront-redescendre-8-kg-de-dechets_4379306_3244.html].</ref>, etc.). L'[[UNESCO]] sostèn certaneis iniciativas coma l'organizacion d'expedicions de netejatge. === Lei cadabres de l'Everest === Se l'ascension de l'Everest, desenant ben amainatjada per lei [[Sherpas]], es pas la pus perilhosa deis « uech milas », lo nombre important d'[[alpinisme|alpinistas]] aguent assaiar d'arribar a la cima a engendrat fòrça accidents<ref>De [[1950]] a [[2012]], 223 alpinistas moriguèron sus la montanha. Pasmens, amb {{formatnum:5636}} ascensions capitadas, lo rapòrt mòrts/ascensions capitadas es relativament feble (3,9 %). Per l'[[Annapurna]], lo [[K2]] e lo [[Nanga Parbat]], aqueu rapòrt èra superior a 20 %.</ref>. Òr, a mai de {{formatnum:6000}} m d'[[altitud]], es pas totjorn possible d'evacuar lei victimas d'accidents mortaus. Entre 150 e 200 cadabres se tròban donc dins lei zònas d'altitud auta. Lei pus famós, coma [[Green Boots]], sèrvon de marcas lòng dau camin<ref>'''[[anglés|(en)]]''', « The deadly business of climbing Everest », ''The Age'', 3 de junh de 2006.</ref>. == Cultura == [[Fichièr:Images de l'Himalaya, encyclopédie Alpina illustrée 01plancheI.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de l'Everest vèrs [[1935]].]] Cima pus auta de la [[planeta]], lo Mont Everest es un simbòl [[cultura]]u per mai d'un pòble. Per lei populacions localas, es un luòc sacrat onte vivon d'esperits e de [[demòni]]s. Ansin, avans de començar una ascension, lei [[Sherpas]] realizan de ceremònias ritualas destinadas a amaisar aquelei creaturas, compres leis esperits deis alpinistas defuntats sus la [[montanha]]. Per illustrar aquela importància, un [[Monastèri de Rongbuk|monastèri]] bodista foguèt fondada en [[1902]] au pè dau [[glacier de Rongbuk]]. Destruch durant la [[Revolucion Culturala]] en [[1974]], es l'objècte de trabalhs de restauracion dempuei [[1983]]. Dins lo rèsta dau mond, l'Everest es sovent utilizat coma superlatiu per exprimir l'importància d'una valentiá. Es egalament una fònt d'inspiracion per d'artistas. D'efiech, leis istòrias tragicas e lei proesas de sa conquista an inspirat fòrça obratges e òbras d'art ([[cançon]], etc.). D'afaires ulteriors, coma lei tragèdias de [[1996]], an tanben engendrat plusors [[libre]]s e [[film]]s. Aquel interès per l'Everest es relativament ancian coma o mòstra lo film documentari ''[[Wings Over Everest]]'', sortit en [[1934]], que ganhèt un [[Oscar]] gràcias a seis imatges de la cima filmats a partir d'un [[avion]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Douglas-Hamilton, ''Roof of the World. Man’s first flight over Everest'', Mainstream publishing, 1983.</ref>. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Alpinisme]]. * [[Camp de basa de l'Everest]]. * [[Glacièr|Glacier]]. * [[Edmund Hillary|Hillary (Edmund)]]. * [[Imalaia]]. * [[Tenzing Norgay|Norgay (Tenzing)]]. * [[Pargue nacionau de Sagarmatha]]. * [[Resèrva naturala de Qomolangma]]. * [[Sèt Cimas]]. * [[Sherpas]]. * [[Uech mila (alpinisme)|Uech mila]]. * [[Zòna de la mòrt]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Peter Gillman, ''Everest: The Best Writing and Pictures from Seventy Years of Human Endeavour'', Little, Brown and Company, 1993. * '''[[anglés|(en)]]''' John Hunt, ''The Ascent of Everest'', Hodder & Stoughton, 1953. * '''[[italian|(it)]]''' Roberto Mantovani e Kurt Diemberger, ''Everest'', Rizzoli, 2007. * '''[[alemand|(de)]]''' Reinhold Messner, ''Überlebt – Alle 14 Achttausender'', BLV, 1987. * '''[[anglés|(en)]]''' Tenzing Norgay e James Ramsey Ullman, ''Man of Everest'', 1955. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Vernes, ''Les conquérants de l'Everest'', Éditions Marabout Junior, Gérard & Co., 1953. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references /> </div> [[Categoria:Montanha de China]] [[Categoria:Montanha de Nepal]] [[Categoria:Montanha de Tibet]] [[Categoria:Imalaia]] [[Categoria:Som d'Asia]] [[Categoria:Punt culminant]] 33a6vp85i1yvfudzyigwsv3omka6r24 Montaut (Gers, canton de Mielan) 0 58322 2499932 2382683 2026-05-08T18:08:49Z Bibioli666 63461 Uns cambiaments lingüistics accompanhats de l'ajustament de duas personalitats ligadas a la comuna 2499932 wikitext text/x-wiki {{Omon|Montaut}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montaut | nom2 = ''Montaut'' | imatge = Montauteglise.jpg | descripcion = La glèisa romanica Sent Andriu | lògo = cap | escut = | escais = |ist={{Gasconha}} |parçan={{Astarac}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Gers}} | arrondiment = [[Arrondiment de Mirande|Mirande]] | canton = Miranda-Astarac ([[Canton de Mielan|Mielan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas Astarac Arròs en Gasconha|CC d'Astarac Arròs en Gasconha]] |insee= 32278 | sitweb= |cp= 32300 |cònsol= Christian Daujan |mandat=[[2020]]-[[2026]] |gentilici= |latitud= 43.395 |longitud= 0.4203 |alt mini= 180 |alt mej=120 |alt maxi= 262 |ectaras=848 |km²= 8.48 |}} '''Montaut'''{{bdtopoc|4361}}{{RepTopMP}} (''Montaut'' en [[francés]] oficialament, ''Montaut d'Astarac'' dens l'usatge, quitament administratiu) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Gasconha]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gers (departament)|Gers]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. La comuna que's troba au Sud deu parçan d'Astarac a quauquas lègas de la bastida de Tria de Baisa, on se considera que comença lo territòri de Bigòrra, au ras deu parçan de Manhoac. ==Geografia== Comuna situada en [[Astarac]] près de [[Miranda]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 32278.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Montaut | nord = [[Sent Miquèu (Gers)|Sent Miquèu]] | nord-est = [[Sauviac (Gers)|Sauviac]] | est = | sud-est = [[Viosan]] | sud = [[Senta Aurensa e Casaus]] | sud-ouest = [[Barcunhan]] | ouest = [[Lo Mont de Marrast]] | nord-ouest = [[Senta Dora]] }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Montaut'' qu'es format deu latin ''mons'' [''montem''], « montanha, tuca » e deu latin ''altus'', « haut » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p.465 e 473</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Montaut'' (''de Monte Alto'' en 1373) que veng de l'occitan ''mont'' e de l'adjectiu occitan ''[h]aut'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. II, p. 1167, par. 21804</ref>. Lo determinant ''d'Astarac'' qu'ei present sus la mapa de Cassini. </br> Qu'ei un nom qui correspond sovent a un castèth e a un site de defensa. Lo borg qu'ei sus un planèr, mès l'ancian castèth a costat qu'èra en situacion dominanta de tres costats. ===Mariac=== Absent de la mapa de Cassini, Mariac èra pas parròpia au sègle XVIII.</br> Henri Polge qu'explica dens ua bona partida deu Gers, a l'excepcion de l'èst (diocèsis de Leitora e de Lombers), en més de la ''-n-'' intervocalica, la ''n'' palatala (''-nh-'') s'amudiscó sovent dens los documents entre lo sègle XI e lo sègle XIII en gardar solament ua ''-i-'', puish que tornè paréisher eventualament (més dens los toponimes en ''-ac'' que dens los en ''-an'') a la fin de l'[[Edat Mejana]]. Mariac que seré donc un ancian ''Marinhac''. Henri Polge ne horneish pas las fòrmas ancianas a pròva de la sua teoria <ref>Henri Polge, ''Appellations de domaines antiques dans le département du Gers'', in Revue internationale d'Onomastique, 1965, 17-1, p. 38, legir en linha https://www.persee.fr/doc/rio_0048-8151_1965_num_17_1_1876 </ref> e, dens lo dobte, Mariac qu'èra benlèu la proprietat de ''Marius'', com [[Mariac]] ([[Vivarés]]), e pas la de ''Marinius''. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta |insee= 32278 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Christian Daujan |Partit= divèrs dreta |Qualitat= neuridor cultivator}} {{Elegit |Debuta=març de [[1983]] |Fin=2001 |Identitat= André Daujan |Partit= |Qualitat= neuridor cultivator}} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1983 |Identitat= René Poudensan |Partit= divèrs dreta |Qualitat= carnsaladèr}} {{Elegit |Debuta= [[1929]] |Fin=1945 |Identitat= Roger Danton |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= neuridor cultivator }} {{Elegit |Debuta= [[1919]] |Fin=1929 |Identitat= Noël Poudensan |Partit= |Qualitat= neuridor cultivator }} {{Elegit |Debuta= [[1908]] |Fin=1919 |Identitat=Hyppolyte Gourgues |Partit= |Qualitat= neuridor cultivator }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1908 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant la refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton de [[Mielan]] ; qu'es adara deu canton Miranda-Astarac. == Demografia == {{Demografia |insee= 32278 |1793=292 |1800=223 |1806=291 |1821=245 |1831=394 |1841=371 |1846=420 |1851=348 |1856=357 |1861=380 |1866=370 |1872=361 |1876=341 |1881=337 |1886=309 |1891=299 |1896=272 |1901=271 |1906=261 |1911=262 |1921=246 |1926=242 |1931=239 |1936=234 |1946=232 |1954=233 |1962=216 |1968=201 |1975=179 |1982=154 |1990=134 |1999=117 |cassini=23172 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr32|0}} la populacion qu'èra de {{popfr32|278}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr32|278}}/8.48) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == == Personalitats ligadas dab la comuna == * Jean-Claude Condou (1952-). Vajut a Lorda d'ua mair montesa, qu'estè segretari generau nacionau deu sindicat deus artisans de la CAPEB. Que recebó la legion d'aunor en 2017 entaus sons servicis. * Emilien Sallard (2002-). Petit-hilh deu darrèr. Qu'ei un istorian e linguista romanista e ispanista especialista de l'occitan e deu gascon. Qu'ei autor d'un memòri suu rapòrt entre la lenga occitana e la comunautat vaudesa dens las Aups piemontesas e en Calàbria<ref>Emilien Sallard, ''L'occitan et les vaudois en Italie : étude sociolinguistique et dialectologique comparée de la Val Pellice et de Guardia Piemontese'', 2025. [https://www.researchgate.net/publication/395721486_L'occitan_et_les_vaudois_en_Italie_Etude_sociolinguistique_et_dialectologique_comparee_de_la_Val_Pellice_et_de_Guardia_Piemontese]</ref>. Los suns estudis que van de la linguistica (dialectologia e sociolinguistica en ambient latin e occitan) a l'istòria (processus de colonizacion en America o conflictes politics europèus deu sègle XX) en passar per la filosofia. Qu'ei tanben escrivan e poeta gascon, qu'escrivó per exemple un poemari dedicat aus paisatges astaraqués, particularament de la sua vita au Montaut. == Véder tanben == * [[Comunas de Gers]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM32278-montaut Montaut suu site de l'Insee] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha |}} {{Comunas de Gers}} [[Categoria:Comuna d'Astarac]] [[Categoria:Comuna de Gers|Montaut]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] mnuo3ck5rvrqyk5pmt10twh8o0dpvx2 2499936 2499932 2026-05-08T18:15:20Z Bibioli666 63461 Qu'ajustèi drin de cultura musicau produsida per un mainat deu lòc 2499936 wikitext text/x-wiki {{Omon|Montaut}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montaut | nom2 = ''Montaut'' | imatge = Montauteglise.jpg | descripcion = La glèisa romanica Sent Andriu | lògo = cap | escut = | escais = |ist={{Gasconha}} |parçan={{Astarac}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Gers}} | arrondiment = [[Arrondiment de Mirande|Mirande]] | canton = Miranda-Astarac ([[Canton de Mielan|Mielan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas Astarac Arròs en Gasconha|CC d'Astarac Arròs en Gasconha]] |insee= 32278 | sitweb= |cp= 32300 |cònsol= Christian Daujan |mandat=[[2020]]-[[2026]] |gentilici= |latitud= 43.395 |longitud= 0.4203 |alt mini= 180 |alt mej=120 |alt maxi= 262 |ectaras=848 |km²= 8.48 |}} '''Montaut'''{{bdtopoc|4361}}{{RepTopMP}} (''Montaut'' en [[francés]] oficialament, ''Montaut d'Astarac'' dens l'usatge, quitament administratiu) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Gasconha]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gers (departament)|Gers]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. La comuna que's troba au Sud deu parçan d'Astarac a quauquas lègas de la bastida de Tria de Baisa, on se considera que comença lo territòri de Bigòrra, au ras deu parçan de Manhoac. ==Geografia== Comuna situada en [[Astarac]] près de [[Miranda]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 32278.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Montaut | nord = [[Sent Miquèu (Gers)|Sent Miquèu]] | nord-est = [[Sauviac (Gers)|Sauviac]] | est = | sud-est = [[Viosan]] | sud = [[Senta Aurensa e Casaus]] | sud-ouest = [[Barcunhan]] | ouest = [[Lo Mont de Marrast]] | nord-ouest = [[Senta Dora]] }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Montaut'' qu'es format deu latin ''mons'' [''montem''], « montanha, tuca » e deu latin ''altus'', « haut » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p.465 e 473</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Montaut'' (''de Monte Alto'' en 1373) que veng de l'occitan ''mont'' e de l'adjectiu occitan ''[h]aut'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. II, p. 1167, par. 21804</ref>. Lo determinant ''d'Astarac'' qu'ei present sus la mapa de Cassini. </br> Qu'ei un nom qui correspond sovent a un castèth e a un site de defensa. Lo borg qu'ei sus un planèr, mès l'ancian castèth a costat qu'èra en situacion dominanta de tres costats. ===Mariac=== Absent de la mapa de Cassini, Mariac èra pas parròpia au sègle XVIII.</br> Henri Polge qu'explica dens ua bona partida deu Gers, a l'excepcion de l'èst (diocèsis de Leitora e de Lombers), en més de la ''-n-'' intervocalica, la ''n'' palatala (''-nh-'') s'amudiscó sovent dens los documents entre lo sègle XI e lo sègle XIII en gardar solament ua ''-i-'', puish que tornè paréisher eventualament (més dens los toponimes en ''-ac'' que dens los en ''-an'') a la fin de l'[[Edat Mejana]]. Mariac que seré donc un ancian ''Marinhac''. Henri Polge ne horneish pas las fòrmas ancianas a pròva de la sua teoria <ref>Henri Polge, ''Appellations de domaines antiques dans le département du Gers'', in Revue internationale d'Onomastique, 1965, 17-1, p. 38, legir en linha https://www.persee.fr/doc/rio_0048-8151_1965_num_17_1_1876 </ref> e, dens lo dobte, Mariac qu'èra benlèu la proprietat de ''Marius'', com [[Mariac]] ([[Vivarés]]), e pas la de ''Marinius''. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta |insee= 32278 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Christian Daujan |Partit= divèrs dreta |Qualitat= neuridor cultivator}} {{Elegit |Debuta=març de [[1983]] |Fin=2001 |Identitat= André Daujan |Partit= |Qualitat= neuridor cultivator}} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1983 |Identitat= René Poudensan |Partit= divèrs dreta |Qualitat= carnsaladèr}} {{Elegit |Debuta= [[1929]] |Fin=1945 |Identitat= Roger Danton |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= neuridor cultivator }} {{Elegit |Debuta= [[1919]] |Fin=1929 |Identitat= Noël Poudensan |Partit= |Qualitat= neuridor cultivator }} {{Elegit |Debuta= [[1908]] |Fin=1919 |Identitat=Hyppolyte Gourgues |Partit= |Qualitat= neuridor cultivator }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1908 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant la refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton de [[Mielan]] ; qu'es adara deu canton Miranda-Astarac. == Demografia == {{Demografia |insee= 32278 |1793=292 |1800=223 |1806=291 |1821=245 |1831=394 |1841=371 |1846=420 |1851=348 |1856=357 |1861=380 |1866=370 |1872=361 |1876=341 |1881=337 |1886=309 |1891=299 |1896=272 |1901=271 |1906=261 |1911=262 |1921=246 |1926=242 |1931=239 |1936=234 |1946=232 |1954=233 |1962=216 |1968=201 |1975=179 |1982=154 |1990=134 |1999=117 |cassini=23172 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr32|0}} la populacion qu'èra de {{popfr32|278}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr32|278}}/8.48) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == == Personalitats ligadas dab la comuna == * Jean-Claude Condou (1952-). Vajut a Lorda d'ua mair montesa, qu'estè segretari generau nacionau deu sindicat deus artisans de la CAPEB. Que recebó la legion d'aunor en 2017 entaus sons servicis. * Emilien Sallard (2002-). Petit-hilh deu darrèr. Qu'ei un istorian e linguista romanista e ispanista especialista de l'occitan e deu gascon. Qu'ei autor d'un memòri suu rapòrt entre la lenga occitana e la comunautat vaudesa dens las Aups piemontesas e en Calàbria<ref>Emilien Sallard, ''L'occitan et les vaudois en Italie : étude sociolinguistique et dialectologique comparée de la Val Pellice et de Guardia Piemontese'', 2025. [https://www.researchgate.net/publication/395721486_L'occitan_et_les_vaudois_en_Italie_Etude_sociolinguistique_et_dialectologique_comparee_de_la_Val_Pellice_et_de_Guardia_Piemontese]</ref>. Los suns estudis que van de la linguistica (dialectologia e sociolinguistica en ambient latin e occitan) a l'istòria (processus de colonizacion en America o conflictes politics europèus deu sègle XX) en passar per la filosofia. Qu'ei tanben escrivan e poeta gascon, qu'escrivó per exemple un poemari dedicat aus paisatges astaraqués, particularament de la sua vita au Montaut. Qu'ei tanben guitarrista e baishista deu grop de ròck biarnés Seccion d'Aussau qui publiquè lo son purmèr album ''Fueg'' en 2026<ref>Seccion d'Aussau, ''Fueg,'' 2026. [https://www.youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_miMUULkorpao7ak0lQmM4Q6_l_15U1UF4]</ref>. == Véder tanben == * [[Comunas de Gers]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM32278-montaut Montaut suu site de l'Insee] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha |}} {{Comunas de Gers}} [[Categoria:Comuna d'Astarac]] [[Categoria:Comuna de Gers|Montaut]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] nxsrvtbrrbqq86vh2lgo0fkqn8kaypr Modèl:Comunas dau Puèi de Doma 10 75151 2499928 2499738 2026-05-08T18:01:19Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499928 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orcivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronsat]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Reinhat]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt (Puèi de Doma)|Ròchafòrt]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet de l-Orcivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Ciargue]]{{·}} [[Sent Clamenç]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denís de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Eloè de la Glacèira]]{{·}} [[Sent Al]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor (Puèi de Doma)|Sant Flor]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès (Artensa)]]{{·}} [[Sent Genès de Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jólian e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Longprat]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiat]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> snnwz25787t43ptqzqx6z5oigda1e9e 2499935 2499928 2026-05-08T18:13:24Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499935 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orsivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronçac]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Reinhat]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt (Puèi de Doma)|Ròchafòrt]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet de l-Orcivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Ciargue]]{{·}} [[Sent Clamenç]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denís de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Eloè de la Glacèira]]{{·}} [[Sent Al]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor (Puèi de Doma)|Sant Flor]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès (Artensa)]]{{·}} [[Sent Genès de Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jólian e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Longprat]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiat]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> rwk85m0iezcc9eleui2h5ks2fobov7h Bromon e la Mòta 0 114220 2499919 2488691 2026-05-08T17:46:32Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Bromont]] cap a [[Bromon e la Mòta]] 2488691 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Bromont | nomcomuna2=''Bromont-Lamothe'' | imatge=France_Auvergne_Rhone_Alpes_63_viaduc_de_la_Sioule_01.JPG | descripcion=Le viaducte de Siula | lògo= | escut=Blason_ville_fr_Bromont-Lamothe_63.svg | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan={{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee =63055 | cp =63230 | cònsol = Jean-Luc Fruchart | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici =bromonaire/-aira |alt mej= |longitud=2.82 |latitud=45.8411111111 | alt mini =574 | alt maxi =906 | km² =38.07 }} '''Bromont''' (''Bromont-Lamothe'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Combralha]]. z-Es administrativament dins le [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]] de l'[[França|estat francés]]. ==Geografia== ==Toponimia== Los noms ancians son ''Bromo'' (1266-1383), ''Bramo'' (1403), ''Broumon'', ''vicomté'' (1450) e ''Bromont'' (1510). En 1872, una part dau territòri devenguèt la comuna de [[La Gotèla]]. Au sègle 19, la comuna se disiá [bʁuˈmɔ̃]<ref>J-B Bouillet, ''Album Auvergnat'', Moulins, 1853, p. 115 : "Broumon".</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63055 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Claude Grange|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63055 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 69c8wocv1aw75ebz3rgemv6z9aywadc 2499921 2499919 2026-05-08T17:50:49Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2499921 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Bromon e la Mòta | nomcomuna2=''Bromont-Lamothe'' | imatge=France_Auvergne_Rhone_Alpes_63_viaduc_de_la_Sioule_01.JPG | descripcion=Le viaducte de Siula | lògo= | escut=Blason_ville_fr_Bromont-Lamothe_63.svg | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan={{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee =63055 | cp =63230 | cònsol = Jean-Luc Fruchart | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici =bromonaire/-a |alt mej= |longitud=2.82 |latitud=45.8411111111 | alt mini =574 | alt maxi =906 | km² =38.07 }} '''Bromon e la Mòta''' (''Bromont-Lamothe'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Combralha]]. z-Es administrativament dins le [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Bromonaires'' e las ''Bromonairas''. ==Geografia== ==Toponimia== Los noms ancians son ''Bromo'' (1266-1383), ''Bramo'' (1403), ''Broumon'', ''vicomté'' (1450) e ''Bromont'' (1510). En 1872, una part dau territòri devenguèt la comuna de [[La Gotèla]]. Vèrs [[Orsinas]], la comuna se ditz [bruˈmœ] e au sègle XIX, la comuna se disiá [bruˈmɔ̃]<ref>J-B Bouillet, ''Album Auvergnat'', Moulins, 1853, p. 115 : "Broumon".</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63055 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Claude Grange|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63055 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] b9rbj5dl57599372zw5ajmm4l1x6bpx Pontaumeur 0 114444 2499918 2489861 2026-05-08T17:37:27Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499918 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Pontaumeur | nom2 = Pontelhmeur | imatge = Pontaumur.jpg | descripcion = Le centre de Pontaumeur. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Pontaumur_(Puy-de-Dôme).svg | escais =Los Pelauds | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63283 | cp = 63380 | cònsol = Charles Carrias | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.8694 | longitud = 2.6756 | alt mej = | alt mini = 525 | alt maxi = 755 | km² = 13.81 ||nom3=''Pontaumur''}} '''Pontaumeur''' o '''Pontelhmeur''' (''Pontaumur'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son sobrenommats ''Los Pelauds''<ref>[lo pəˈlo]</ref>. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=Pontaumeur|Nòrd-Oèst=[[Landònha]]|Nòrd-Èst=[[Mirmont]]|Èst=[[La Gotèla]]|Sud-Oèst=[[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]|sud=[[Cistèrnas e la Forèst]]}} === Idrografia === [[Fichièr:Sioulet au nord du pont de la D 941 (Pontaumur) 2023-07-02.JPG|vinheta|gaucha|alt=Le Siulet, que cola vèrs l'aval|Le Siulet despuèi le pont de la rota principala.]] Le territòri comunau es traversat per le Sioulet (que se ditz localament [lə ʃowˈle]) dins lequn se gita la Saunada (que se ditz localament [la soˈnadɒ]) en aval dau vialatge. ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Ponthoumeurs'' (1500), ''Pont-à-Mur'' (1580), ''Le Pontaumeur'' (1635) e ''Le Pont au Mur'' sobre la [[Mapa de Cassini|carta de Cassini]]. Las prononciacions localas son [pɔ̃toˈmø]<ref>[[Albèrt Dauzat]], Carnets d'enquèsta en preparacion de l'''Atlàs Lingüistic de l'Auvèrnha e dau Lemosin'', enquèsta realizada dins la comuna en septembre 1954. (document inedit).</ref>, [pɔ̃toˈmœɥ]<ref>Collectatge IEO 63. Parlar dau [[Le Montelh Dejalat|Montelh Dejalat]].</ref><ref>https://archive.org/details/grammaire-bonnaud/page/176/mode/1up?view=theater&mibextid=xfxF2i</ref>, [pɔ̃towˈmœ]<ref>Collectatge IEO 63. Parlar de [[Bioulet]].</ref>, e [pɔ̃teˈmy]<ref>Collectatge IEO 63. Parlar de [[Ceissac]]. Localament, ''au'' se ditz ''elh''.</ref>que representa una forma '''Pontelhmeur'''. == Istòria == [[Miquèl de Montanha|Michau de Montanha]] passa per Pontaumeur en novembre de [[Ans 1580|1580]] per anar vèrs le [[Puèi de Doma (mont)|Puèi de Doma]]. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63283 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Nicole Kacedan|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63283 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 1yfq3bjqtr4g5k5s05f02ixbozo29h9 Pontgibaud 0 114446 2499922 2497779 2026-05-08T17:51:49Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2499922 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Pontgibaud | nom2 = ''Pontgibaud'' | imatge = Pontgibaud panorama.JPG | descripcion = Veguda generala de Pontgibaud. | lògo = | escut = Blason ville fr Pontgibaud (Puy-de-Dôme).svg | escais =Los Pelauds | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63285 | cp = 63230 | cònsol = Jean Jacques Lassalas | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 45.833 | longitud = 2.851 | alt mej = | alt mini = 639 | alt maxi = 779 | km² = 4.59 |}} '''Pontgibaud''' (''Pontgibaud'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son sobrenommats ''Los Pelauds''. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=Pontgibaud|sud=[[Sent Pèire dau Chastèl]]|Nòrd-Èst=[[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]|Oèst=[[Bromon e la Mòta]]}} == Toponimia == {{...}} Atestat a l'epòca medievala embei le nom de ''Pons Gibaldi'', que vòl dire literalament ''« Le Pont de Gibaud »'', que seriá estat bastit per Giwald, un aristocrata de l'epòca merovingiana, o per son paire le Comte d'Auvèrnha Sigewald<ref>{{Ouvrage|langue=français|auteur1=Henry Pierret, Édouard Decaudin- Labesse|titre=Notre pays de France - En cheminant : Auvergne|passage=|lieu=Paris|éditeur=Librairie Ducrocq|année=1892|pages totales=|isbn=|lire en ligne=https://books.google.fr/books?id=FAkoDwAAQBAJ&pg=PT77&dq=Giwald+auvergne&hl=fr&sa=X&ved=0ahUKEwj-3d_VztHVAhWGthoKHfDcDmg4ChDoAQglMAA#v=onepage&q=Giwald%20auvergne&f=false}}</ref>. Las atestacions ancianas son ''Pons Gibaldus'' (1100, 1165, 1234), ''Pont Gibalt'' (1213), ''Pontgibault'' (1354, 1626) e ''Pontgibaut'' (1511). Dins le parlar de la comuna, se ditz [pũdzeˈbo]<ref>https://web.archive.org/web/20210802215733/http://lig-tdcge.imag.fr/cartodialect5/#/visualiseur, carta "noms patois des localités"</ref>, vèrs [[l-Orsivau]] e [[le Montelh Dejalat]] [pɔ̃dʒəˈbo] e vèrs [[Orsinas]] [pɔ̃dʒəˈbø]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63285 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Gaston Matarin|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63285 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== *[[Chastèl Daufin]] ==Personalitats liadas a la comuna== *[[Beneset Vidal]], escrivan (1877-1951) ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 3bnk3h75lgs5kds8mvgyxomggzyb0iv Los Pradaus 0 114448 2499929 2461908 2026-05-08T18:04:37Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499929 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Los Pradaus | nom2 = ''Les Pradeaux'' | imatge = 009 Les Pradeaux ( 63500 ).JPG | descripcion = Le centre daus Pradaus. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63287 | cp = 63500 | cònsol = Marie-Pierre Saux | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.5133 | longitud = 3.2961 | alt mej = | alt mini = 373 | alt maxi = 452 | km² = 5.54 |}} '''Los Pradaus''' (''Les Pradeaux'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == L'article fai pensar que le nom de la comuna data dau segond millenari. z-Es format dau mot occitan ''prat'' (dau latin ''pratum'') e dau sufixe eretèir dau latin ''-ellum''<ref>[[Albèrt Dauzat]], Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 546</ref>. Vèrs [[Bançac]], la comuna se ditz [lʏː pʀɒˈdɔ]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du Patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 439.</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63287 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Marie-Pierre Saux |Partit= |Qualitat=emplegada de comèrci }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Jean-Claude Chabrillat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna z-èra dau canton de [[Sausselenjas]] ; z-es avora dau canton de [[Braçac de las Minas|Braçac]]. == Demografia == {{Demografia |insee= 63287 |1793=519 |1800=314 |1806=791 |1821=808 |1831=698 |1836=686 |1841=668 |1846=690 |1851=647 |1856=632 |1861=612 |1866=617 |1872=619 |1876=616 |1881=617 |1886=622 |1891=586 |1896=581 |1901=545 |1906=511 |1911=425 |1921=347 |1926=329 |1931=308 |1936=312 |1946=312 |1954=356 |1962=336 |1968=313 |1975=354 |1982=284 |1990=273 |1999=299 |2004=315 |2005= |2006=315 |2007= |2008=311 |2009=304 |cassini=27854 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 2tp0tanhq4kjwfwiqg1dhsqm2tq8skp Pronçac 0 114449 2499930 2413381 2026-05-08T18:05:21Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Pronsat]] cap a [[Pronçac]] 2413381 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Pronsat | nomcomuna2= ''Prompsat'' | imatge= Prompsat.jpg | descripcion= | escut=Blason ville fr Prompsat (Puy-de-Dôme).svg | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee = 63288 | cp = 63200 | cònsol = Jean-François Second<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 20 mars 2009.</ref> | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = pronsadaire |alt mej= |longitud= 3.0792 |latitud= 45.95 | alt mini = 372 | alt maxi = 669 | km² = 4.23 }} '''Pronsat''' [pʁɔ̃ˈsa]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de [[Sent Bonet de Riam|Sent Bonet]].</ref> (Prompsat en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]. ==Geografia== ==Toponimia== Dau latin ''Prompsiacum/Prohensiacum'', atestat ''Prohensac/Prohensat'' en 1457. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63288 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-François Second<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 20 mars 2009.</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63288 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] i2jr3ltwe6gld2ey0xklzv0qiipralq 2499934 2499930 2026-05-08T18:12:42Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2499934 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Pronçac | nomcomuna2= ''Prompsat'' | imatge= Prompsat.jpg | descripcion= | escut=Blason ville fr Prompsat (Puy-de-Dôme).svg | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee = 63288 | cp = 63200 | cònsol = Jean-François Second<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 20 mars 2009.</ref> | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = pronçadaire/-a |alt mej= |longitud= 3.0792 |latitud= 45.95 | alt mini = 372 | alt maxi = 669 | km² = 4.23 }} '''Pronçac''' (Prompsat en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Pronçadaires'' e las ''Pronçadairas''. ==Geografia== ==Toponimia== Dau latin ''Prompsiacum/Prohensiacum'', atestat ''Prohensac/Prohensat'' en 1457. Dins le parlar de la comuna se ditz [pʀɔ̃ˈsa]<ref>[[Albèrt Dauzat]], Carnets d'enquèsta per la preparacion de ''l'Atlàs Lingüistic de l'Auvèrnha e dau Lemosin'', enquèsta realizada en 1953 dins la comuna per M. Sarron. (document inedit).</ref> e vèrs [[Sent Bonet de Riòm]] [prɔ̃ˈsa]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63288 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-François Second<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 20 mars 2009.</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63288 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 5kv636vogq9m1iq3op54bb0g1j8h9hi Prondinas 0 114450 2499937 2454542 2026-05-08T18:17:15Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499937 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Prondinas | nom2 = ''Prondines'' | imatge = 033_Prondines_(_63470_).JPG | descripcion = La glèisa de Prondinas. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63289 | cp = 63470 | cònsol = Jean-Claude Fournier | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.7608 | longitud = 2.6772 | alt mej = | alt mini = 757 | alt maxi = 1012 | km² = 30.91 |}} '''Prondinas''' (''Prondines'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions son ''Prundinas'' (1260-1350) e ''Prondignes'' (1586). Vèrs [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa|Sant Jolan]], la comuna se ditz [prɔ̃ˈdjəna]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63289 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Claude Fournier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63289 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] qteviobu6ecqddl8ujvlupz1va37mkb Provelèiras 0 114451 2499938 2489280 2026-05-08T18:18:46Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499938 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Provelèiras | nom2 = Plourèiras | imatge = Pulvérières - bourg 20220823.jpg | descripcion =Le centre dau borg de Provelèiras. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63290 | cp = 63230 | cònsol = Jacques Barbecot | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.8863888889 | longitud = 2.91 | alt mej = | alt mini = 775 | alt maxi = 994 | km² = 14.75 ||nom3=''Pulvérières''}} '''Provelèiras''' o '''Plourèiras''' (''Pulvérières'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Le nom podriá venir d'un derivat dau latin ''pulvis''. Localament la comuna se ditz [pruvəˈlɛjrɔ]<ref>Cercle Terre d'Auvergne ; Karl-Heinz Reichel, ''Bïzà Neirà ([[Bisa Nèira]])'', ''Suppléments du grand dictionnaire général Auvergnat-Français'', 2018, n°167, p.47. "và Prouveleirà".</ref> o ben [pløˈɾajɾa]<ref>Collectatge IEO 63. Parlar de [[Chapdes Bèufòrt|Chapdes Biaufòrt]].</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63290 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jacques Barbecot|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63290 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] 80dtw6f87vlv5b0mx8hwpve0b9iuu28 Puèi Guilhame 0 114452 2499939 2410762 2026-05-08T18:26:04Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2499939 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Puèi Guilhame | nom2 = Puèi Guilhaume | imatge = Puy-guillaume.jpg | descripcion = Veguda generala de Puèi Guilhame. | lògo = | escut = Blason ville fr Puy-Guillaume (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | insee = 63291 | cp = 63290 | cònsol = Bernard Vignaud | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici =puèiguilhamaire/-a | latitud = 45.9611111111 | longitud = 3.47472222222 | alt mej = | alt mini = 265 | alt maxi = 590 | km² = 25.02 ||nom3=''Puy-Guillaume''}} '''Puèi Guilhame''' o '''Puèi Guilhaume''' (''Puy-Guillaume'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Puèiguilhamaires'' e las ''Puèiguilhamairas''. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 63291.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per luòc: '''Puèi Guilhame''' : ''Podium Guillelmi'' en [[1267]]<ref name="NomNegre">{{Obratge|lang=fr|títol=Toponymie générale de la France|autor=[[Ernèst Negre]]||vol=3|annada=1990|pagina=1681}}</ref>, ''Puy Guillaume'' au [[sègle XVIII]] sobre la [[mapa de Cassini|carta de Cassini]]<ref>{{Cite web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini|títol=Carte de Cassini|editor=Géoportail}}</ref>, ''Puiguillaume'' en [[1793]] e ''Puy-Guillaume'' en [[1801]]<ref>cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=28316</ref>. Vèrs [[Limons]] e [[Vinzèla|Vinzèlas]], la comuna se ditz [pi giˈjamə]<ref>Collectatge IEO 63.</ref><ref name=":0">Christian Hérilier, ''Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers (P-d-D)'', [[Tièrn]], 1989, p. 15/16.</ref> e localament se ditz maitot [pi g(i)ˈjɔmə]<ref name=":0" />. '''Sent Alari''' (supausat): ''Sanctus Illidius'' en [[1392]]<ref>{{Obratge|lang=fr|títol=Toponymie générale de la France|autor=[[Ernèst Negre]]||vol=3|annada=1990|pagina=1606}}</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63291 |Títol= Lista delhs cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Bernard Vignaud |Partit= divèrs esquèrra|Qualitat= retirat, president de l'anciana CC}} {{Elegit |Debuta= 27 de febrièr [[2010]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Nadine Chabrier<ref name="Chabrier">« Nadine Chabrier élue maire », ''La Montagne'', dimanche 28 février 2010, {{p.}}6</ref>|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin=27 de febrièr de 2010 |Identitat= Michel Charasse |Partit=[[PS]] (exclus 2008), divèrs esquèrra puèi RDSE (grope delh Recampament democratic e social europèu, al Senat) |Qualitat= conselhièr regional (1979-1987, 1992), senator (1981, 1983-1988, 1992-2010), conselhièr general (1988-2010), ancian ministre delh Budgèt }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63291 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1673 |1846=1754 |1851=1809 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1840 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=2350 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=2413 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=2624 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |2010= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] mbrrxpk3ktnzpxpqv0p0jcl7qy524xc Sent Jau de Siula 0 114502 2499923 2482435 2026-05-08T17:58:07Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Jau (Puèi de Doma)]] cap a [[Sent Jau de Siula]] 2482435 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Jau | nom2 = ''Saint-Gal-sur-Sioule'' | imatge = Église_de_Saint-Gal-sur-Sioule_2019-06-02.JPG | descripcion = La glèisa | lògo = | escut = Blason fr ville Saint-Gal-sur-Sioule 63.svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | canton = ''Saint-Georges-de-Mons'' (en francés), <small>de ''[[Menat (Puèi Domat)|Menat]]'' davant 2015</small> | insee = 63344 | cp = 63440 | cònsol = Charles Schiettekatte | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = Comunautat de comunas Combralhas Siula e Mòrja | gentilici = | latitud = 46.1117 | longitud = 3.0106 | alt mej = | alt mini = 310 | alt maxi = 612 | km² = 9.52 |}} '''Sent Jau''' [sɛ̃.ʒow]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar dau caire.</ref> (''Saint-Gal-sur-Sioule'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== === Perimètre dau territòri === {{Communes limitrophes | commune = Sent Jau | nord = ''[[Chouvigny]]'' <br /><small>([[Alèir (departament)|Alèir]])</small> | nord-est = | est = ''[[Saint-Quintin-sur-Sioule]]'' | sud-est = [[Marcilhat]] | sud = | sud-ouest = [[Posòus]] | ouest = | nord-ouest = ''[[Servant (Puèi Domat)]]'' }} == Toponimia == La prononciacion ausida a ''Salpaleine'' (nom francés), dins la comuna de [[Marcilhat]] e a 2 km dau limite de la comuna, es [sɛ̃.dʒow], a Fòssas, mesma comuna, [sɛ̃.ʒow]. Coma le nom de la bèstia ([[Gal|mascle de Gallus gallus domesticus]]) se ditz tanben [ʒow], [ow], embei un [w] alonjat (necessitat de diferenciacion de [w] e de [o], puèi que le segond es pusliau barrat), pòt èsser considerat coma la realizacion locala dau fonèma ''-au-'' tonic (per de las personas de mens de 60 ans, qu'an una coneissença passiva de l'occitan, la prononciacion z-es pusliau [ʒo]). La grafia fonologica es donc ''Sent Jau'' e un determinant z-es pas necessari per un usatge locau. Le nom de Sent Jau es ''Gallus de Clarmont'' que fuguèt evesque de [[Clarmont-Ferrand|Clarmont]] de 525 à 551 <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 599</ref>{{,}}<ref>http://nominis.cef.fr/contenus/saint/7449/Saint-Gall.html</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63344 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Charles Schiettekatte |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Henri Teilhol|Partit=[[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Guy Chevallier |Partit=[[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Dabant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de [[Menat]]; es avora dau canton de [[Sent Jòrge de Mons]]. == Demografia == {{Demografia |insee= 63344 |1793=687 |1800=860 |1806=601 |1821=572 |1831=660 |1836=669 |1841=684 |1846=725 |1851=741 |1856=741 |1861=727 |1866=716 |1872=678 |1876=665 |1881=704 |1886=692 |1891=654 |1896=659 |1901=623 |1906=591 |1911=528 |1921=470 |1926=436 |1931=408 |1936=380 |1946=316 |1954=251 |1962=231 |1968=192 |1975=138 |1982=133 |1990=131 |1999=123 |2005=134 |cassini=31829 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] ao8b0afv1djlv68fsbsmgsnwivq4fm5 Alins 0 125885 2499950 2494420 2026-05-09T06:01:03Z Alaric 506 44932 2499950 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Alins''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [líns]. Las fòrmas ancianas son ''Helinsi'' en 839, ''Alinse'' a la fin del sègle X, ''Elins'' en 1163 e 1164. La concentracion d'omonimes dins los Pirenèus centrals e encara mai dins lo Naut Palhars suggerís una origina [[basc]]a, ambe el sufixe basc ''-tze'', que garda ''-e'' final dins la conservatritz Val d'Àneu. La conservacion del nèxe ''-ns'' en catalan mòstra que l'etime aviá ''-nc-'', que ''-ns-'' se seriá redusit en ''-s''. L'etime seriá ''*ilintze'' o ''*elintze''. Seriá « (lo lòc) abondant (-tze) en farina ». Veire ''Alendo'' sus l'Onomasticon (''irin'', « farina » en basc, mès un passatge de ''-l-'' intervocalica a ''-r-'' es frequent). Signat X.T.. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 142 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=1967</ref>. ===Àreu=== Las fòrmas ancianas son ''Harauo'' en 839, ''Arau'' en 1163-64, ''Hareu'' en 1280; un ''Domingo d'Arao'' era « scrivano de Nabal » en 1292 (benlèu d'aqueste ''Arao''). Es un nom prelatin. La màger part dels noms en ''-eu'' son d'origina bascoïda e la terminason ven de ''-be'', « jos de ». Solament, i a pas un mot ''ara'' dins lo basc conegut. Lo mot ''āra'' es « cultura, camp laborat, cultivat » en cèlta. Un ibride celto-basc ? I a un nom ''Arauus'' frequent dins las inscripcions ispanicas, mai que mai en zòna celtica. Non se pòt precisar mai que « prelatin » o « prelatin pirenaïc », benlèu un nom de lòc pòstantroponimic [bastit sus un nom d'òme], combinat dins aquela val pirenenca a un sufixe iberobasc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 233-234 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3588</ref>. <br> N.B. Dins lo paragrafe seguent, Coromines admet la possibilitat d'un mot basc ''ara'', de sens desconegut. ===Araós=== La prononciacion es pertot [ara'os] ambe ''ó'' barrada, [ara'<small>w</small>os] a Àreu. Es donc pas de la seria en ''-òs'', de ''-ŏsse''. Las fòrmas ancianas son ''Araos'' en 1231 e 1257-69. [[Joan Coromines]] aparta las explicas de Menéndez Pidal (« planòl fred », ambe ''-otz''), per de questions de vocalisme (Menéndez Pidal confond ambe de noms aragoneses en ''-uès'' < ''-òs''), e la de Meyer-Lübke (''aran-otz'', « val freda »), perqué lo basc coneis la tombada de ''-n-'' intervocalica, mès pas quand lo mot es compausat. Coromines non tròba la solucion, mès i a de toponymes en ''ara-'' dins lo domeni bascoïde pirenenc : ''Arate'', ''Arasán'', ''Arasanz'', ''Arascués'', ''Aratorés'', ''Aranza'', e quitament al País Basc : ''Aramendi(a)'', ''Araya'', ''Arakaldo''. I auriá un mot ''ara'' basc, de sens orografic o idronimic, mès Joan Coromines non conclutz netament <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 214-215 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3284</ref>.</br> N.B. I a un sol ''o'' en basc. Per consequent un ''o'' basc present dins un toponime, un còp lo toponime romanizat, pòt èsser interpretat a tal endret coma un ''o'' barrat e a tal autre endret coma un ''ò'' dobèrt. ===Ainet (de Besan)=== Segon Madoz, es ''Ainet de Valíferrera'' (Besan es un pichon vilatge). La prononciacion es [aj'net]. Las fòrmas ancianas son ''Asnet'' en 839, 1163 e 1164, ''Asneto'' en 1231, ''Haynet'' en 1280. L'etime es ''asinetum'', « lòc ont fan venir d'ases ». Una possibilitat es que lo nom siá un calque del basc ''*astotegi'', « pargue d'ases » (''asto'', « ase », ''tegi'' a la valor collectiva de ''-etum'' e en mai significa « ostal, edifici ») <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 41-42 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=416</ref>. ===Tor=== La prononciacion es [tɔr]. Lo gentilici es ''toredans''. Las fòrmas ancianas son ''Thor'' en 1110 en 1279, ''Tor'' en 1162 e en 1186. Lo nom, ambe una ''r'' simpla, es pas ligat a ''torre''. Es un nom prelatin. Los noms aparentats son ligats a de montanhas o sus un mont. Lo sens probable es oronimic e lo nom sembla aparentat ambe'l [[Menorca|menorquin]] ''Toro'' e lo catalan ''turó'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 294-295 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43703</ref>. ===Norís=== La prononciacion es [no'ris] o [nu'ris]. Las fòrmas ancianas son ''Anoriis'' en 1162, ''Anoris'' en 1166, ''Nuriz'' en 1280, ''Noris'' en 1549, etc. Lo sufixe es prelatin, non lo latin ''-icius'' > romanic ''-iç'', pr'amor de las fòrmas pus ancianas, mès lo de ''Aransís'', ''Obís'', ''Saraís'', ''Estaís'', ''Sentís'', ''Socís'', ''Boldís''. Aquel nom, lo de ''Andòrra'', lo de ''Núria'' an una rasic comuna ''Andor''. Dins totis aquels noms, lo grope ''-nd-'' s'es redusit regularament en ''-n-'', mès lo d'[[Andòrra]] es estat restablit per reaccion sabenta. La despareguda de l'iniciala es una confusion correnta ambe la preposicion locativa ''a''. [[Joan Coromines]] analisa d'autras dificultats. Solament demòra imprécis lo detalh menor de la terminason: siá ''*Andorria'' o ''Andóreia'' o ''Andáuria''. L'origina es probablament la familha iberobascoaquitana <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 485-486 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28614</ref>. ===Besan=== La prononciacion es [be'zan]. Lo non es citat ''Besan'' en 1231 e 1281. Es un nom prelatin, probablament [[basc]]oïde, format de l'adjectiu basc ''andi'' (o puslèu una varianta arcaïca, ''ant-''), precedit de ''besa-'', varianta de ''baso-'', « forèst » o « bauç ». Besan es sus un travèrs boscós. ''Besa-'' se tròba en ''besa-uri-a'' > ''Besora'', ''Besiberri'', ''Bixesarri'', ''Béixec'', etc. La varianta ''bes-'' allòc de ''bas-'' es plan representada en [[ibèr]] e tanben en basc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 482-486 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8465</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 7cf85yipo48iao1ddfrnedlm8u507dz Alt Àneu 0 125891 2499951 2495108 2026-05-09T06:03:30Z Alaric 506 44932 2499951 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Alt Àneu''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. Resulta de la fusion en 1970 de las ancianas entitats administrativas d'Isil, Son, Sorpe e València d'Àneu, que n'es lo capluòc del municipi. {{entpopcat}} ==Geografia== La [[Noguèra Palharesa]], nascuda çaquelà al [[Plan de Beret]], la travèrsa. Es la comuna pus al nòrd-oèst del Palhars Sobiran. ==Toponimia== ''Alt Àneu'', sense tradicion dins la val d'Àneu, es un toponime artificial e descriptiu. Correspond a la partida nauta de la val d'Àneu. ===Àneu (Vall d')=== La prononciacion es ['anew], mès i a tanben una prononciacion vulgara ['ano], reduccion recenta de la primièra [cf. [[Àrreu]].] Las primièras fòrmas ancianas utilizan l'adjectiu bas latin ''Anabiensis'' : ''Anabiensem'' en 824, ''Anabiensi'' en 839, ''Valle Aniauense'' en 850 (legir ''Anauiense''), ''Anaviensis'' en 866, ''Anabi'' en 945 e 950, ''Anau'' en 1164, ''Anao'' en 1196, ''Aneo'' en 1324, etc. Es un nom prelatin de la branca iberobasca (la frequéncia dels noms bascoïdes es maximala a la Val d'Àneu). [[Joan Coromines]] presenta doás solucions, A) e B), puèi una sintèsi, amplificacion e conciliacion (C) : </br> A) Las fòrmas ancianas ''Anabi'' fan pensar al nom [[basc]] de planta, ''Anabi'' (avajon, avagièra, [[Vaccinium myrtillus]]), que ambe de metatèsis, sufixes, etc a donat en [[catalan]] pirenenc ''naions'', ''anajons'', ''nabissos'', ''avajons'', ''auajós'', etc, per d'un costat ''anabĭone'', per l'autre ''*abanione''. La fòrma d'origina ''anabi'' s'es conservada en basc soletin. L'avajon abonda a la [[Val d'Aran]], a la val de Boí, d'Àneu, etc. La fòrma d'aquela darrèra val es ''naions'', de ''anabiones''. Àneu seriá ''vallis ánabi(s)'', « la val de l'avajon, de l'avagièra ». Coïncidís ambe l'''Anabis'' citat per [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]], mès la localizacion d'aquel nom citat es malsegura.</br> B) D'autra part, los noms en ''-eu'' pòsttonic (e evolucion posteriora) contenon generalament a la fin la pòstposicion ''-be'', « jos [çò que precedís] » : ''Urdinàbe'' / ''Ordino'', ''Kaníllabe'' / ''Canillo'', ''Árabe'' / ''Àreu'', ''Àrreu'', ''Búnnobe'' / ''Bono'' e, pus luènh, ''Saetăbis'' / ''Xàtiva'' (l'ibèr es près del basc). Lo sufixe ''-be'' es incompatible ambe ''anabi'', « avajon ». </br> C) I a un autre Àneu : lo pòrt o pas d'Àneu, 1847 m, entre [[Sallent de Gállego]] ([[Aragon]]) e la [[Vath d'Aussau|val d'Aussau]], citat dins lo cartulari de Fanlo coma ''Anabi'' entre 1035 e 1070, e tanben ''Annava'' en 1230. Justament, al nòrd-nòrd-èst de Sallent, i a un pic e ola lacustra del nom de ''Anayet'' e l'etimologia es evidenta, ''*anabi-ētum'', ambe'l sufixe collectiu, utilizat ambe de vegetals, ''-ētum'', donc « bòsc d'avagièras ». Aquel punt dona un pes plan fòrt a l'etimologia A). Çaquelà, a Joan Coromines li fasiá dòl d'abandonar la pista ''-be'' (B) plan establida. L'avajon brota sonque suls travèrs d'altitud e los dos ''Àneu''s son de vals. Donc ''Àneu'' seriá « jos los bòsquets d'avajon », ''*ánabe-be'' redusit a ''ánabe'' per aplologia <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 192-193 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2846</ref>. ===València d'Àneu=== La prononciacion es [ba'lensja]. ''València'' ven del nom d'una comtessa de Palhars, mai que mai la filha d'Arnau Mir de Tost, Valentia (escrit atal). Ancianament s'apelava ''Mircat''. Lo nom es atestat ''Valencia'', pas abans lo sègle XII, signe de l'origina antroponimica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 393 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=45579</ref>. Lo ligam amb'l vèrbe latin ''valere'' es donc indirècte. ===Isil=== La prononciacion es [ʒil], mès ambe un progrès de la fòrma istorica [i'zil] dempuèi la guèrra. Las fòrmas ancianas son ''Isil'' en 839, 1094, 1408, ''Esil'' en 1094, 1281, 1387. La prononciacion vulgara supausa de fòrmas palatalizadas ''*Iʒil'', comparablas als mots catalans ''registí'' per ''resistir'', ''reginós'' per ''resinós''. Es un fait corrent en [[italian]] : ''cugino'', ''Parigi''. L'origina es comuna ambe'l vilatge vesin Isavarre. D'una part, ''is-'' a lo sens de « lòc aigalós e umide ». Lo basc ''-il'' significariá « mòrt » e d'aquela idèa se passa aisidament a la de « silenciós, escondut, entraucat », çò que correspond a la prigonda val d'Isil, que seriá « aigas entraucadas, enfonzadas », lo tot dins la familha iberobasca <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 448-450 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22128</ref>. ===Isavarre=== La prononciacion es ''jabarre'', [ʒa'barre] e recentament puslèu [iza'barre], la primièra s'avalís. Las fòrmas ancianas son ''Isvarre'' en 1094, ''Isavarre'' en 1281, ''Isavarii'' en 1342, ''Isavari'' al començament del sègle XV, ''Isabari'' en 1408, etc. L'origina es comuna ambe'l vilatge vesin Isil. ''Isavarre'' seriá « aigas d'aval » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 449-450 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22128</ref>. ===Son=== La prononciacion es [son]. Las fòrmas ancianas son ''Sonne'' en 839, ''Son'' en 1084, 1094, 1281, 1387. L'etimologia es iberobasca. Sembla d'èsser la meteissa que ''Ison'', situat entre [[Lladorre|Tavascan]] e Berrós. S'agís de l'''i-'' amovible de l'ibèr (''Ilerda'' / ''Lerda'', ''Ilurco'' / ''Lorca'', ''Iturissa'' / ''Túrissa'', etc). Pr'amor de la fonetica precatalana de la toponimia del naut Palhars, ''-n'' finala s'es conservada. L'origina es lo [[basc]] ''isun'', « emenda », motivada per la possibilitat de pastencs reservats e recercats pels pastres dels lòcs vesins, que fasián pàisser los tropèls en despièit de la defensa. Autres cases semblables : ''Isou'', a [[Asson]], ''Isún'' (naut [[Aragon]], partit judicial de [[Jaca]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 158 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39401</ref>. ===Sorpe=== La prononciacion es ['sorpe]. Las fòrmas ancianas son ''Sorb'' en 1281, ''Sorp'' en 1300, ''Sorpe'' en 1342, 1387, 1408, 1424. I a de noms aparentats, que son iberobasques : ''Assor'', ''Sorpa'' (copia faita per un barcelonin), ''Sorre'', ''Surp'', ''Surri''. Una partida an l'element sufixal ''-pe'', sovent apocopat (''-p''), que deviá èsser ''-be'', « jos ». Lo mot que precedís es probablament ''çur'', « fusta, lenha » qu'èra benlèu a l'origina ''çurr(a)'', ambe l'aricle ''a'' e ''-rr-'' dobla. Lo sens concret es « jos los bòsques ». La causa del cambiament de la prononciacion ''-be'' > ''-pe'' es d'èsser darrèr l'articulacion fòrta de ''-rr-'' dobla. I a de variantas en ''u'' e de variantas en ''o'' perqué l'articulacion basca de ''u'' es cambiadissa <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 167 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39533</ref>. ===Alós d'Isil=== La prononciacion es [a'los], ambe ''o'' barrat, diferenta de la d'[[Alòs de Balaguer]]. Las fòrmas ancianas son ''Alos'', ''Alosio'', ''Alos subterior'' en 1088, ''Alos'' en 1163, 1164 e 1281. Lo sufixe lo tròban a Anyós (Andorra), Aós (Urgellet), Araós (naut Palhars), Berrós (naut Palhars), Casós (vilatjòt al nòrd-èst de [[Vilaller]], [[Auta Ribagorça]]), Gramós ([[Urgellet]]), diferent de [-ɔs] que se diftonga en [[aragonés]], son origina es una lenga prelatina aparentada al [[basc]] e cal puslèu supausar una basa ''-utz''. La rasic es probablament tanben iberobasca. Alós e Alòs semblan formar seria ambe ''Aler'' (vilatge de Bassa Ribagorça, a l'oèst de [[Benavarri]]) e Alerre, 5 km al nòrd d'[[Òsca]]. La basa ''Al-'' es probablament aparentada ambe'l basc ''alha'', « èrba », biscai ''ale'', « aliment, al sens de pastura o èrba ». Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 165-166 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2319</ref>. ===Borén=== La prononciacion es [bo'ren]. Las fòrmas ancianas son ''Boræhnne'' en 908, ''Borén'' en 1281, ''Boren'' en 1283, 1346, 1403, 1408, 1424, ''Voren'' en 1337, 1341, 1343. Lo nom es un compausat del [[basc]], ''buru'', « cap, cima ». La finala es pus malaisida. I a un nom de lòc parallèl, ''Borente''. Lo Bosc de Borente es una vasta forèst situada per dessús [[Vall de Cardós|Ribera de Cardós]], a 15 km al sud-èst de Borén. [Borente es ara desabitat]. L'idèa es que Borén vendriá de ''*Buru-ĭnde'' ( > ''Borénne'' (fòrma de 908) > ''Borén'', mentre que ''Borente'', d'una part vendriá de la varianta en ''-ĭnte'' (''*Buru-ĭnte''), d'autra part, pas tan catalanizat, auriá conservat sa finala. Lo sens de ''-ĭnde'' / ''-ĭnte'' es « viòl, camin ». La topografia es coërenta ambe aquelas denominacions. L'alternància ''-ĭnde'' / ''-ĭnte'' es parallèla ambe la de l'adjectiu ''andi'' / ''anti'' (varianta que Coromines ditz ibèra), « grand » e lo segond permet d'explicar ''Benante'' e ''Calberante'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 80-81 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10154</ref>. ===La Bonaigua de Baix=== Es un vilatjòt que son nom ven d'un afluent dret de la Noguera Pallaresa. Lo riu dona son nom tanben al ''[[Pòrt dera Bonaigua]]'', passatge de Palhars en [[Val d'Aran|Aran]] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 64 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9900</ref>. L'adjectiu ''de baix'' s'opausa a ''de dalt'', que s'aplica al pòrt. ===Àrreu=== La prononciacion es ['arrew]. Las fòrmas ancianas son ''Arreu'' en 1342, ''Arreo'' en 1313, 1408. L'etimologia es prèpa de la dels vilatges del nom d'Àrres, associats a de grands bòsques : la lenha o la fusta cussonada, perida, correspondent al [[basc]] soletin ''(egur) arro'', basc comun ''(h)arro'', « mòl, cavat, voide ». Coma Àrreu es jos de forèsts, l'etime es ''Árro-be'' o ''Árra-be'', ambe'l basc ''-be'', « jos » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 250 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3978</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} p63rznu8iaycmnm9rw22hb16a1413xt Baix Pallars 0 125898 2499952 2497462 2026-05-09T06:05:56Z Alaric 506 44932 2499952 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Baix Pallars''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== ''Baix Pallars'' es un toponime artificial, conservat per l'ajuntament maldespièit de proposicions de lo remplaçar pel nom dels vilatges pus importants, Gerri de la Sal, qu'es lo cap del municipi, o lo de Gerri, Peramea e Montcortès. ===Baén=== La prononciacion es [ba'jen], [ba'en] e de fòrmas intermediàrias. Las fòrmas ancianas son ''Bahen'' en 772, 807, 809, 1276, ''Baiene'' en 863 o 870, etc. Es probablament un nom bascoïde, çò pus mens de la branca iberobascoaquitanica, quitament se i a de semblanças ambe de noms o sufixes indoeuropèus (celtics o de la cultura dels camps d'urnas). La rasic basca ''bag-'' es desvolopada dins lo sens de privacion. L'etimologia seriá ''*bage-nn'', « travèrses elevats, pauc fertils, despolhats » en contraste ambe'ls pus basses vestits de culturas o de bòsques <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 300-302 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5145</ref>. ===Buseu=== La prononciacion es [bu'zew]. Las fòrmas ancianas son ''Boisice'' en 817, ''Buisece'' en 839, ''Buisede'' en 849 e dins las fòrmas dobtosas o mal escritas, ''Oez'' en 893, ''Bisutile'' en 930, ''Ice'' en 807. L'etime es bascoïde, ''Ibos-Itze''. ''Bos'' a benlèu un sens idrografic (cf. l'aiga ''Bosia'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 151 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11473</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 53 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9727</ref>. ===Cuberes=== La prononciacion es [ku'beres]. Las fòrmas ancianas son ''Cuberes'' en 814 e 1359. Es un dericat de ''cuba'' (latin ''cūpa'') + ''-er'', ''-era''; la basa del sens de ''cup, cuba'' es de « cuba per trepejar lo rasim, tina » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 476-477 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15992</ref>. Sens topografic ? ===Lo Soi=== Seriá benlèu una varianta de l'adjectiu ''sull'', « descornat, escapitat, descabeçar », en parlant per exemple d'un puèg sense punta, o per un nom de persona d'un òme demingat, descasut <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 187-188 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39221</ref>. ===Solduga=== Es un nom aparentat a [[Canillo|Soldeu]], ancian ''Saldeu''. ''Solduga'' es associat a ''Salduba'', nom de doás vilas ibèras, una de [[Betica]] e l'autra es l'ancian nom de [[Saragossa]], anterior a ''Caesaraugusta'' (''Saldubia'', ''Salluvia''). Soldeu èra ''*Sal'dube'', mentre que ''Solduga'' èra ''*Sal'duba''. En ibèr, i aviá pas de distincions de longor entre vocalas (pas de brèvas e de longas); los romans o prononciava tot en brèvas, d'aquí ''Sol'dŭbe'', mès a l'ocasion en longas, segon la règla latina de l'accentuacion dels paroxitons, donc ''*Sol'dūba''. Per Solduga, i a pas de fòrmas ancianas, mès de noms de personas, Augerot Çaldua, citat en 1518, Artal Saldua, Pere Saldua. Coma per Soldeu e coma per las vilas anticas de Salduba, la fòrma d'origina es en ''Sal-'' (mudat pus tard en ''Sol-'', coma se passa sovent en catalan : ''estalviar'' > ''estolviar'', ''saldar''/''soldar'', ''salsa''/''solsir''). Tanben, lo ''-g-'' es epentetic (cf. catalan ''dues'' > ''dugues''). Probablament, lo nom es aparentat al nom basc de persona, ''Çaldubi'', de bon explicar : ''çaldi (-du)'', « chaval » + ''bi'' < ''bide'', « camin », donc un sens global de « camin de chavals ». En mai, per ''Saldub(i)a'', avèm l'article ''-a'' pòstpausat e non l'avèm per ''Saldube'' / ''Saldubi'', qu'a menat a ''*Saldou'', ''Saldeu'' > ''Soldeu'' (coma ''crŭce'' > ''crou'' > ''creu'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 152-153 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39295</ref>. ===Useu=== La prononciacion es [u'zew]. Las fòrmas ancianas son ''Ysen'' a l'entorn de 777, ''Ossese'' en 782, ''Osset'' en 809, ''Osez'' en 1163, ''Oseze'' al sègle XIII benlèu, ''Oseu'' en 1359. L'origina es una rasic protobasca ligada ambe de pichonas divessas redobtables que representan las fòrças de la natura, les ''Matres Useae'', atestadas dins una inscripcion romana d'Àlaba, benlèu en relacion ambe una rasic basca ''us-'' o ''aus-'', que significa « borrasca, ventada ». L'etimologia d'Useu, ''*us-itze'', fa allusion als còps de vents, que son fòrts pr'amor de l'auçada. Non i a cap de ligam, segur, ambe [[Usès]], ''Ucetium'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 69-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=45438</ref>. ===Vilesa=== Ven de ''Vilella'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 302, linha (b) 20 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47141</ref>. ===Gerri de la Sal=== La prononciacion es ['ʒɛrri]. Las fòrmas ancianas son ''Gerrensi monasterio'' en 806, ''Ger'' en 807, ''Gerre'' en 839, ''Gerr'' en 839, ''Gerr'' en 973, ''Gerris'' en 981, ''Gerre'' en 1359. Ven de la basa bascoïda ''Agirr-'', ''Agerr-'', « manifèst, evident, dobèrt, expausat (al vent, etc) ». Gerri es dins l'unica partida plana e dobèrta que la Noguera Pallaresa travèrsa de la val d'Àneu a la Conca de Tremp. Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 349 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20402</ref>. A perdut la vocala iniciala A-, confonduda ambe la preposicion locativa a, a comparar ambe 22039 [[Ayerbe]], que l’[[aragonés]] garda ''en'' dins aqueste usatge <ref>Joan Coromines, ''Estudis de Toponímia Catalana'', Biblioteca Filològica Barcino, 1965, vol. I, p. 196</ref>. ===Bresca=== La prononciacion es ['breska]. Las fòrmas ancianas son ''Brescha'' en 1163, ''Brescha'', ''Bresch'' en 1518 (nom de lòc utilizat coma nom de persona e masculinizat). Benlèu una allusion als merlets del castèl o a la siloeta dels ostals <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 117 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10778</ref>. Lo nom comun ''bresca'' a lo meteis sens qu'en occitan. ===Enseu=== La prononciacion es [an'sew]. Las fòrmas ancianas son sovent incorrèctas : ''Usés'' en 807, ''Ensedez'', ''Ensedegh'' un pauc après, ''Insitile'' en 868, ''Enseu'' en 1260, ''Ausen'' (= ''Anseu'') en 1359. I a tres vilatjòts atenents, Enseu, Useu, Buseu, ambe la terminason bascoïda ''-itze'', cambiada regularament en ''-eze'' > ''-eu''. La rasic es lo mot pastoral basc ''antzu'', segon los lòcs « craba », « auelha », « animal estèrle ». L'iniciala ''antz-'' es cambiada en ''-en'' e lo ''-d-'' s'avalís entre vocalas. I a pas d'explicacion aisida per ''-d-''. I a sovent en basc una ''-n-'' unitiva, donc benlèu ''antz-en-itze'', dissimilacion de ''-n-'' en ''-d-'' > ''Ensedeze'' > ''Enseu'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 69 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17076</ref>. ===Montcortès=== La prononciacion es [moŋkor'tes]. Las fòrmas ancianas son ''Mont Cortes'' en 1094-1100, ''Montcortes'' en 1120, ''Monte Curtes'' en 1163, etc. Ven de ''Monte cortense'', « montanha ont i a de ''corts'' (estables) e de ''cortals'' (parguias, polassariás, parcs de la polalha). Signat JFC <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 445 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27094</ref>. ===Ancs=== La prononciacion es [aŋks] o [aŋs]. Las fòrmas ancianas son ''Anchos'' en 966, ''Panchos'' en 966 (error per ''Hanchos''), ''Hanes'' en 1164 (error probabla per ''Hancs''). Los noms catalans en ''anc-'' venon de mots indoeuropèus (e per la Catalonha, mai que mai sorotaptics, tissa de [[Joan Coromines]], de la [[cultura dels camps d'urnas]]) qu'an lo sens de « cauna, espeluga » e de « canton, caire, recanton, cantonada » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2737</ref>. ===Bretui=== La prononciacion es [bre'tuj]. Las fòrmas ancianas son ''Bretui'' en 1154 e 1164, ''Bertuy'' en 1281. Vendriá del nom de persona ''Brittus'', segon [[Gerhard Rohlfs|Rohlfs]], acostumat a las explicacions antroponimicas. En realitat, es un nom prelatin, format ambe'l sufixe ''-tŏi'' e la meteissa rasic que dins ''Borte'', ''Borts'', ''Borito'' e ''Borén'', lo [[basc]] ''buru'', « cap, cima », en coërencia ambe la situacion enlairada del vilatge. Los sufixes ''-tŏi'' e ''-ti'' altèrnan en basc. A costat de ''búru-ti'' > ''Borte'', lo ''Bertui'' de 1281 es probablament una dissimilacion de ''*Bortoi'', de ''*Bŭrutŏi'', « los caps ». En posicion pretonica, a la diferéncia de ''Borte'', ''Borts'', lo passatge a ''Bertui'' es aisit (> ''Bretui''). Lo catalan ''bret'', « rusat, astuciós », explica la dita « Qui ha passat per Bretui i no ha estât burlat ha passat per l'infern i no s'ha cremat » : los de Bretui se trufan del monde que passan o los enganan <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 118-119 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10799</ref>. ===Cabestany=== Escrit ''Camp Stagnum'' en 1237. Deriva de ''Caput stagni'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 161 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11608</ref>. ===Mentui=== La finala en ''-ui'' indica una origina iberobasca, mès s'agís pas del sufixe ''-tŏi'' : en [[basc]], darrèr ''-n'', ''t'' se muda obligatòriament en ''d''. La rasic del nom es lo basc ''mendi'', « montanha », mès lo mot es estat influenciat per lo sinonime latin e romanic ''monte''. L'etime es ''mend-ŏi'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 253 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26052</ref>. ===Peracalç=== La prononciacion es [pra'kals] o [pera'kals]. L'explicacion es dins la frasa « tapar una porta o pas a pedra i calç », mès s'utiliza tanben, non solament per tapar, mès per bastir <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 155 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31151</ref>. ===Sellui=== Es un nom prelatin de la copiosa seria en ''-ui'', (de ''-ŏi'', mès lo sens del sufixe es pas conegut). La rasic es lo basc ''çulo'', « trauc », mès una ''l'' en basc supausa una [anciana] ''-ll-'' en iberobasc. ''Sellui'' es una dissimilacion de ''Çulloi'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 92 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38216</ref>. ===Peramea=== La prononciacion es [pra'mea] o [pra'meja] (lo contributor a ausit lo segond dins lo vilatge cap a 2015). Las fòrmas ancianas son ''ad Petra medie'' en 849, ''castro Petrameia'' en 850, ''Petramedis'' en 981-985, ''Petra Media'' (mai d'un còp), ''Perameya'' en 1387, etc. Los ostals del pòble se seguisson de tots los costats, cap a la cima ont i a un grand castèl rocós. Lo parlar bascoromanic de l'airal obesís pas al tractament catalan en diftongue català de ''e'' davant ''iod'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 198 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31180</ref>. ===Balestui=== La prononciacion es [bales'tuj]. Las fòrmas ancianas son ''Balastuy'' en 850 e 1081, ''Balastui'' en 908, 1163 e 1164, ''Valestui '' en 949. L'origina d'aquela finala ''-ui'' es lo sufixe [[basc]] ''-oi'' e la rasic es generalament basca tanben, mès s'agís pus exactament de ''-tŏi''. Lo sens de ''-tŏi'' es « lòc de, plantacion de ». La rasic es de pus mal definir : ''beresi'', « clapa, taca, de bòsc bas », « casse petit », ''beratz'', « lòc erbós », ''belatz'', « esparvièr », ''baratz'', « òrt ». Signat XT. Lo pus probable es ''belatz-toi'', « lòc plen d'herbatges » (> ''Balestui'' ambe metatèsi, o ''Balastui'', ambe assimilacion de las vocalas. Signat JC ([[Joan Coromines]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 325-326 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5536</ref>. ===Canals=== La prononciacion es [ka'nals]. Las fòrmas ancianas son ''Eccl. Ste. Eulalie de Canalibus'', sense data, ''Canals'' en 1359. Es un canal d'asagatge, besal » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 231 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=12418</ref>. ===Cortscastell=== Es dins un pichon airal nommat ''Pla de Corts''. La prononciacion es [kuskas'teʎ] o [puskas'teʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Curtes castello'' en 949, ''Curtes castel'' en 1083, ''Curtocastello'' en 1164, ''Cortscastell'' en 1338, etc. Es pas una simpla aglutinacion de ''corts'' e de ''castell'', mès lo resultat de ''cortis castellum'', ambe ''cohors'' o ''cohortis'' al genitiu, « lo castèl de Corts » (del pichon país de Pla de Corts). Lo nom de ''Pla de Corts'' es ancian, atestat tanlèu 817 ''territorio Cortetano'', en 839, ''area de Gerre sive de Cortis''. Quin es lo sens d'aquel ''cortis'', de ''cohors'' ? Benlèu lo de « domeni rural » o de « ostal rustic senhoral », en partent d'una nocion coma « claus rustic o adjacent a un ostal de campanha »; lo latin ''cohors'', ''-rtis'', romanic ''corte'' es conegut al sens de « ostal senhoral » o « vilatge ». Signat XT, que cita Coromines <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 448-449 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15537</ref>. ==Istòria== Lo municipi se creèt en 1969 en amassant los ancians municipis de Baén, Gerri de la Sal, Montcortès de Pallars i Peramea. </br> '''Baén''' compreniá tanben Buseu, Castellnou, Cuberes, el Pui, Sant Sebastià de Buseu, Sarroca, lo Soi, Solduga (i l'Espluga de Cuberes), Useu, Vilesa. </br> '''Gerri de la Sal''' compreniá tanben Bresca, Enseu. </br> '''Montcortès de Pallars''' compreniá tanben Ancs, Bretui, Cabestany, Mentui, Peracalç, Sellui. </br> '''Peramea''' compreniá tanben Balestui, Canals, el Comte, Cortscastell, Puiol. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 0s69y5mxflx3ijag5u7arkwek7rovw4 Espot 0 125937 2499953 2495337 2026-05-09T06:07:21Z Alaric 506 44932 2499953 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Espot''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [as'pɔt] o [əsp-] o (varianta sabenta) [esp-]. Las fòrmas ancianas son : ''Spotu'' en 839, ''Spot'' en 1061, ''Espot'' en 1408. Es un nom bascoïde o iberobasc. A Josep Maria de Casacuberta, li diguèron a [[Esterri d'Àneu]] : « són dos barris, Espot Obago i Espot Solau » (''Lo Solau'' en 1784), que son separats pel riu Escrita. En basc, la nocion « tots dos » s' exprimís per ''bot-'' (''boti'' / ''bote'' / ''botu'' / ''bota'') que deu èsser de l'euskarà originari. Lo prefixe negatiu ''ez-'' es un element de basa de la morfologia basca, mès tanben ibèra e celtibèra. Òr, darrèr ''z'', las sonoras se mudan automaticament en sordas dins los parlars basques e ibèrs. Donc [''ez-bot-'' > ''ez-pot-''], ''ez-potu'' o ''ez-poti'' èran « pas junts », « separats », mès separats en formant parelh. Los dos elements an una fonetica precatalana : conservacion de ''-o'' dins ''Obago'', encara mai per ''Solau'', qu'a conegut l'amudiment de ''-n-'' intervocalica vengut del basc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 137-138 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17785</ref> (''*Solano'' > ''*Solao'' > ''Solau'') . ===Estaís=== Lo sufixe ''-is'' es present dins plan de noms iberobasques de l'airal. Lo basc ''estu''/''esto'' representa « claus, parc (de tropèls), jaça » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 142 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=67315</ref>. ===Berrader=== [[Joan Coromines]] estudia los toponimes ''Berrós'' [be'rros] (''o'' barrada), equivalent de ''Barraonse'', fòrma arcaïca, pus prèpa de l'etime basc, pas tan romanizada. La rasic es ''berro'', « sèga, randal; romec e autres sens ». Berrós seriá ''berro-untze'' > ''berraunce'' (dins los compausats o derivats, ''o'' del primièr membre se muda en ''a'') > ''Berraós'' > ''Berrós''. ''Berrader'' seriá benlèu ''Berro rader'', de ''berro de darrere'', çò que supausa que dins lo Palhars dejà catalanizat, ''berro'' seriá encara viu, lo tot seguit d'aplologias [e una metatèsi]. Mès aquelas ipotèsis non son seguras, pr'amor que i a tanben un nom femenin d'origina germanica ''Berro'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 474-475 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8357</ref>. ===Llort=== Ancian vilatge e castèl. Las fòrmas ancianas son ''castro Leorte'' en 866, ''Leorte'' o ''Laborte'' en 966, ''Leorte'' en 950, ''Lort'' en 1261. La fòrma d'origina es ''Leorte'', qu'a poscut donar un temps una fòrma ambe epentèsi ''Laborte'', puèi que se simplifiquet en ''L(l)ort'' (cf. l'evolucion ''Saort'' > ''Sort''). I deu aver lo sufixe basc ''-ti''. L'etime pus evident pel radical es ''le(g)or'', « sec », coma per [[la Guingueta d'Àneu|Llavorre]] e [[Capella (Ribagorça)|Llaguarres]] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 52 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23907</ref>. ==Istòria== Espot es un municipi qu'a pas patit de la fusion entre municipis diferents al sègle XX. Çaquelà, Estaís foguèt incorporat a Espot en 1847. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} s1fdrwy3zidqpwb9ofw58jkuqgcinmv Esterri d'Àneu 0 125939 2499956 2495380 2026-05-09T06:09:47Z Alaric 506 44932 2499956 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Esterri d'Àneu''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. {{entpopcat}} == Geografia == {{Communes limitrophes |commune=Esterri d'Àneu |élision=d |notes=<ref>{{Lien web |lang= cat |titre= Visualisateur cartographique Vissir |éditeur= Institut cartographique de Catalogne |url= http://www.icc.cat/vissir3/ }}.</ref> |nord=[[Alt Àneu]] |nord-est= |est=[[La Guingueta d'Àneu]] |sud-est= |sud=[[La Guingueta d'Àneu]] |sud-ouest=[[Espot]] |ouest=[[Alt Àneu]] |nord-ouest= }} I a una sola aglomeracion istorica, ambe d'urbanizacions recentas. ==Toponimia== I a dos vilatges d'aquel nom, l'autre es [[Esterri de Cardós]]. Los documents mòstran que n'i aviá un autre, près del [[El Pont de Suert|Pont de Suert]] e encara una autra pus a l'oèst, dins un lòc que los documents de [[Isàvena|Roda]] nomenan ''Castellione''. Lo rivatèl nomenat ''Terri'', a la sortida de l'Estanh de Banyoles, deviá èsser a l'origina un ''Esterri'' de Catalonha orientala. La prononciacion es [es'tɛrri]. Las fòrmas ancianas son ''Stirri'' en 839, ''Esterri... Esterri de Aneu'' en 1338. ''Esterri'' ven de l'ancian basc ''esto-erri'', « lo lòc (''erri'') de la barradura (clausura, barralha, cleda...), de l'encinta, del claus » (segon [[Joan Coromines]], ''Estudis de Toponímia catalana'', I. p. 162). Pòt èsser un lòc d'utilizacion pastorala, per embarrar lo bestial, o eventualament de proteccion militara. Signat XT <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 158-159 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=18032</ref>. ==Istòria== == Economía == Agricultura, elevatge de tauromaquia, usina idroelectric,torisme. == Patrimòni == * Glèisa Sant Vicenç d'Esterri d'Àneu * Carrièra principala, amb la crotz de tèrme. * Pònt medieval sus la [[Noguèra Palharesa]]. * Ecomusèu de la "Valls d'Àneu". * Ostal Gasia. <gallery caption="Patrimòni de Esterri d'Aneu"> Fichièr:Església Sant Vicenç Esterri d'Àneu.jpg|glèisa Sant Vicenç d'Esterri d'Àneu Fichièr:Pont Vell Esterri D'Àneu.JPG|pònt medieval sus la Noguera Pallaresa </gallery> == Cònsol == {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" |cònsol despuish 2011 |- |2011-2015 |Ramón Villuendas Palobart |ERC |- |2015-2019 |Ramón Villuendas Palobart |ERC-AM |- |2019- |Pere Ticó Domingo |ERC-AM |} == Fèsta == * Diluns de pascas : Feria de la Pascueta. * 2º dimenge de agost - Festa Major. * 15 de octobre - Festa de bestial. == Ligams extèrni == [https://www.esterrianeu.cat/ Pagina web der ajuntament de Esterri d'Àneu] ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 3jbtxhvfeq533b9ocv39codek67cuvg Esterri de Cardós 0 125940 2499957 2495459 2026-05-09T06:11:09Z Alaric 506 44932 2499957 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Esterri de Cardós''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== I a dos vilatges d'aquel nom, l'autre es [[Esterri d'Àneu]]. Los documents mòstran que n'i aviá un autre, près del [[El Pont de Suert|Pont de Suert]] e encara una autra pus a l'oèst, dins un lòc que los documents de [[Isàvena|Roda]] nomenan ''Castellione''. Lo rivatèl nomenat ''Terri'', a la sortida de l'Estanh de Banyoles, deviá èsser a l'origina un ''Esterri'' de Catalonha orientala. La prononciacion es [es'tɛrri de kar'dos]. La sola fòrma anciana es ''Estirri'' en 1146. ''Esterri'' ven de l'ancian basc ''esto-erri'', « lo lòc (''erri'') de la barradura (clausura, barralha, cleda...), de l'encinta, del claus » (segon [[Joan Coromines]], ''Estudis de Toponímia catalana'', I. p. 162). Pòt èsser un lòc d'utilizacion pastorala, per embarrar lo bestial, o eventualament de proteccion militara. Signat XT <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 158-159 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=18032</ref>. ===Arrós de Cardós=== Dins la comarca la prononciacion es [rros], coma se ''A-'' èra una preposicion. Las fòrmas ancianas son : ''Arros'' en 1120, 1281, 1759. I a d'omonimes en Bearn coma ''Lo Bosc d'Arros''. Lo fait que siá lo nom d'una forèst es una verificacion de l'etimologia basca ''arro'', « agrèst » e « barranc, rèc, vaure, iga ». I aviá dins la val d'Àneu, la pus conservatritz per çò qu'es dels toponimes basques, un ancian vilatge d'Arros(s)e, citat encara en 1408 <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 251-252 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4032</ref>. ===Ginestarre=== La prononciacion es [ʒines'tarre]. Lo nom es atestat ''Genestarri'' en 1281. Es una varianta de ''ginestar'' (sufixe ''-ar'') influenciada per la toponimia locala precatalana bascoïda <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 353 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20500</ref>. ===Benante=== Es un nom bascoïde, format ambe'l basc ''iben'', « tija, camba (d'un albre) » e lo protobasc ''anti'', « grand », vengut auèi ''andi''. Lo sens global es « grand (bòsc) de troncs (cambas d'albre) ». En iberobasc, i a una ''i-'' iniciala amovibla, ''(i)bone'', ''(i)baica'', ''(I)turissa'', fenomèn que sembla present aicí. Coma i a d'autres toponimes dins l'airal que son en ''andi'', se pòt que ''andi'' e ''anti'' coexistiguèsson dialèctalament dins l'ancian basc oriental dels Pirenèus <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 423 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7302</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} m0eylol45wnqienmrw9xyoigpt5x7sz Farrera 0 125941 2499958 2495675 2026-05-09T06:12:24Z Alaric 506 44932 2499958 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Farrera''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] , de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Farrera=== Ven del latin ''ferraria'', « mina de fèr, lòc abondant en fèr » en latin classic. La prononciacion es [far'rɛra] o [fər'rɛra]. Lo gentilici, pauc usitat, es [fərrə'reŋs]. Las fòrmas ancianas son ''Ferrera'' en 839, 1171 e 1177, ''Farrera'' en 1604 <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 210-211 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=18489</ref>. ===Burg=== La prononciacion es [burk]. Lo gentilici es [burgə'tans]. Las fòrmas ancianas son ''Burg'' en 839, ''dominicas de Burgi'' e ''Villa de Burg'' en 1054 e 1056, ''A. de Burg'' en 1225. L'etimologia es iberobasca : lo nom basc del beç ''burkhi'', ''urki'', ''epurki'', ''turki'' (''t-'' adventici), etc. Los toponimes derivats d'aquel nom abondan : còl de Burquidoy (sufixe ''-toi'' = abondància), Burgueguy (''egi'' = travèrs), ''Burgain'', ''Burgaincy'', ''Burgance'', ''Burgans'', Burgossa, Burgussain, al País Basc Francés. Aquel nom del beç es benlèu manlevat al germanic o d'una autra lenga indoeuropèa; en toponimia, çaquelà, existís en tant que mot basc o bascoïde <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 145-146 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11313</ref>. ===Montesclado=== La prononciacion es [muntes'klado]. Lo shafre, puslèu que gentilici, es [pezo'lans]. Las fòrmas ancianas son ''Mu~tusclat'', cap a 1390-1400, ''Montusclat'', ''Mont Esclat'' en 1518, ''Montsclado'' en 1645, ''Montisclado'' en 1673 e 1688. Las mencions pus ancianas mòstran que s'agís de ''mont usclat'', « bòsc cremat ». La finala ''-o'' es conservada segon la fonetica del precatalan pallarés. L'iniciala ''usc-'' foguèt remplaçada per lo pus frequent ''-esc-''. Lo vèrbe ''usclar'', del latin ''ūstulare'', agèt una granda extension en catalan ancian e dialectal; ara es subretot pallarés <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 346 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27168</ref>. ===Glorieta=== Lo mot recent ''glorieta'' significa « trelhatge, cledat, tonèla, tona de jardin ». Mès n'i a d'autres que son pus ancians. Lo vilatjòt de ''Glorieta'' es dins un barranc que cal traversar per pujar a Farrera dempuèi Tírvia. Es atestat ''Glareta'' al sègle XIV; un ''Guillermi de Gleta'' es citat en 1177. Lo nom a patit de l'atraccion mai o mens modèrna de ''glorieta'' (mot atestat en catalan en 1803 e vengut del francés). L'origina es lo latin vulgar ''glarēta'', plural de ''glaretum'', « codolar, lòc de còdols ». ''Glaretum'' es lo derivat collectiu de ''glarea'', « lòc sablonós, rocós, de la còsta, o de la maire de riu o d'un barranc ». ''Glaretum'' es l'etime del nom de la vila cantabrica de [[Laredo]]. Dins lo naut Palhars, ''-t-'' intervocalic demòra sord en toponimia <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20597</ref>. ===Alendo=== La prononciacion es ['lendo]. Las fòrmas ancianas son ''Alende'' en 839, ''Aled'' (ambe doble diacritic ----> Alende), ''Alende'' (fin del sègle XIV o començament del XV), ''Alendo'' en 1493 e 1518. L'explicacion es basada sus un fait : Alendo es sul camin de Farrera a [[Alins]]. A partir de ''*Ilin-bide'' o ''*Elin-bide'' « lo camin d'Alins », i agèt una dobla evolucion, qu'explica las doás varietats de fòrmas ancianas : 1) ''*Elín-bide'' > ''Alembde'' > ''Alende'' (X. Terrado), 2) ''*Ilín-bide'' > ''*Ilín-dibe'' (metatèsi, frequenta dins los proparoxitòns) > ''*Aléndeu'' > ''Aléndo'' ([[Joan Coromines]]). La darrèra evolucion es frequenta dins la toponimia bascoïda dels Pirenèus : ''Urdínabe'' > ''Ordíneu'' > ''Ordino'', ''Caníllabe'' > ''Canílleu'' > ''Canillo'', ''Bónobe'' > ''Bóneu'' > ''Bono'' [e tanben, per [[Àrreu]], la dobla prononciacion ['arrèw / 'arrou] (grafia fonetica dels autors)]. Per ''*Ilin-'', basa comuna de tres toponimes, ''Alendo'', [[Alins]], ''Ilinga'', citat en 1040, se pòt supausar ''*ilin'', fòrma anciana del [[basc]] ''irin'', « farina » (una ''-l-'' anciana e passada entre vocalas a ''-r-'', segon Mitxelena). Avèm donc per Alins, ''*Ilin-tze'' (sufixe collectiu e abondancial ''-tze''), « lo lòc que la farina i fa abonda »; per ''*Ilin-ga'', ambe sufixe privatiu ''-ga'', « lo lòc sense farina »; per ''Alendo'', ''*Ilin-bide'', « lo camin de la farina » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 116-117 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=1610</ref>. ===Mallolís=== La prononciacion es [maɲo'lis] o tanben de còps [maʎo'lis]. Lo gentilici, pauc usitat, es [maɲoli'sans]. Las mencions ancianas son ''Mannolis'' en 1117 e 1177, ''Manyolis'' en 1393, ''lo loch del Mallolís'' en 1518. ''Mallol'', en catalan, es coma l'occitan ''malhòl'', « vinha novèla », del latin ''malleolum'' [ > ''*malliolo'']. Malgrat l'òrde istoric de las atestacions, lo nom original es ''Mallolís'', solament victima mai d'un còp d'una dissimilacion ''-ʎ / l'' > ''-ɲ / l'', ajudada per la consonanta iniciala qu'es una nasala. La finala ''-is'' (latin ''-icius'') fornís un escais-nom als abitants del vilatge o es benlèu un diminutiu. Mallolís es un dels pauques noms romanics del Naut Palhars <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 154-155 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24718</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 6uibyekwinim5g6rv87aunu98d1cqc1 La Guingueta d'Àneu 0 125956 2499959 2495919 2026-05-09T06:14:22Z Alaric 506 44932 2499959 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Guingueta d'Àneu''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== Per ''Àneu'', veire [[Alt Àneu]]. ===La Guingueta=== ''Guingueta'' a lo sens de « tavèrna, ostalariá pichona ». L'origina es francesa <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 404 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21313</ref>. Qualques ostalariás, puèi vilatge. ===Escaló=== La prononciacion es [aska'lo]. Las fòrmas ancianas son ''ipsa Scala'' en 908 (se l'identificacion es bona), ''Escalo'' en 1109, ''Escaló'' en 1281. Correspond al mot catalan ''escaló'', occitan ''escalon''. La val monta pro bruscament de 70 m dempuèi [[Llavorsí]], puèi pus doçament cap a [[Esterri d'Àneu]] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 94 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17375</ref>. ===Escalarre=== La prononciacion es [esk-, aska'larre]. Las fòrmas ancianas son ''Schalarre'' en 981, ''Escalarre'' en 1281 e 1424, ''Scalarre'' en 1518, etc. A l'entorn de l'an 1000, periòde de bilingüisme basc-romanic, los mots romanic en ''-r'' s'integrèron al sistèma basc en venent ''-rr'', coma ''Ginestarre'' de ''ginestar'', ''Bonestarre'' de ''benestar'', etc. ''Escalarre'' ven del latin tardiu ''scalare'', « escalièr », usat topograficament coma passatge dins una gòrja. I a benlèu una relacion ambe'l catalan pirenenc ''escalars'', mot d'origina complèxa e malsegura <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 91 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17352</ref>. ===Estaron=== La prononciacion es [esta'ron] o [asta'ron]. Lo nom es citat ''Estaron'' a la fin del sègle X. L'etime es ''statio'', ''stationem'', « arrèst » e lo sens es « residéncia, demòra ». A la diferéncia de [[Vall de Cardós|Estaon]], l'amudiment de [z] o [ð], normal en catalan, s'es pas passat, perqué lo lòc es pus isolat, mès i a agut un rotacisme, facilitat per la dissimilacion (i a una ''s'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 151-152 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17949</ref>. ===Berrós=== I a dos vilatges : Berros d'Avall i d'Amunt-, o B. Jussà i Sobirà. Lo segond es desabitat (2024). La prononciacion es [ber'ros] (''o'' barrada); [de de'baʎ i de de'mon], [de bajʃ i de 'dal]. Las fòrmas ancianas son ''Borroso'' en 839, ''Berres'' en 1085, ''Berros'' en 1193, 1342, 1408; i a d'errors probablas de lectura en 839 e 1085. L'etimologia es bascoïda : per dessús Berrós de Mont, i a lo grand bòsc de Barraonse [barra'onse], duplicat del nom de Berrós. Los pastres e boscatièrs, pus longtemps de lenga basca, an conservat lo nom indigèna, mentre que los d'aval èran dejà romanizats. Dins ''Berrós'', la fòrma d'origina ''Berrauntze'', en se romanizant, contractèt ''-au-'' en ''-o-'' e redusiguèt ''-ns-'' en ''-s-''. L'etime es lo basc ''berro'', « sèga (randal), romec » e tanben « lòc umide, tèrra que se tòrna laurar ». Dins los derivats e compausats en basc, ''-o'' del primièr membre se muda en ''-a-'' : ''berro-untze'' > ''berraunce'' > ''Berraós''/''Berros''. ''Berra-untza'' es donc l'endret de las romecs <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 474-475 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8371</ref>. ===Gavàs=== Ancian municipi d'Unarre. La prononciacion es [ga'βas]. Las fòrmas ancianas son ''Gavàs'' en 1281, ''Gauas'' en 1408. Ven d'una basa ''gabe'', « paure, privat de », ambe la particula ''-az'', pòstpausada, qu'a una foncion adjectiva. Los noms del tipe son elevats e plan paures, o quasi privats de vegetacion. Signat JFC <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 338 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20273</ref>. ===Jou=== La prononciacion es [ʒɔw]. Lo nom es atestat ''Jouo'' en 839. I a doás explicas : lo resultat del mot latin ''jŭgum'', « jo, aparelh per júnher d'animals », pres al sens topografic, o lo nom de ''Juppitèr'' o ''Jŏvis'', ''Jŏvem'' a l'acusatiu. La segonda solucion es impossible dins aquela val d'Àneu tan reculada, tan pauc romanizada. Lo ''ò'' dobèrt non s'opausa a ''jugum'' : es un fait de diferenciacion dins lo diftongue. Lo latin ''jŭgum'', pres metaforicament, designa sovent de cimas, d'acrins, mai que mai dins la partida ont se corba entre dos monts o puèges pus nauts. La posicion del vilatge dins una val non junta plan ambe aquela definicion. Çaquelà, lo camin que passa per Jòu passa per un portèl per anar a Son, çò que poiriá justificar ''jŭgum'', a la rigor <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 476-477 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22500</ref>. ===Unarre=== La prononciacion es [aw'narre], mès [baj aw'narre], [bin dew'narre], donc seriá [u'narre] sense las preposicions locativas. Las fòrmas ancianas son : ''Valle Unar'' en 1046, ''Uuarre'' (legir ''Unarre'') en 1109, ''Unarre'' en 1281, 1342, 1408. Unarre es al jonhent de doás vals, donc una enòrma afluéncia d'aiga. Lo nom es format de ''ur'', « aiga » e de ''arre'', « gris, brun », donc « trebola », per un sens general « aiga trebola, torrenciala ». Tanlèu lo basc, la sequéncia ''-r-''/''-rr-'' provoquèt una dissimilacion (autras possibilitats : ''uharre''/''ugarre''/''uarr'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=45273</ref>. ===Cerbi o Serbi=== La prononciacion es ['sɛrbi]. Las fòrmas ancianas son ''Ceruo'' en 839, ''Cervi'' en 947, ''Cerp'' en 1281, ''Cerve'' en 1342, etc. L'etimologia es basca, identica a ''Cenarbe'' (val de [[Jaca]]), qu'a conservat l'''n-'' intervocalica. Es un nom format ambe ''ace(n)ari'', « rainal, mandra », ambe ''bi'', abreviacion de ''bide'', « camin », donc « camin de rainals » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 114 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38464</ref>. ===Burgo=== La prononciacion es ['burgo]. Las fòrmas ancianas son ''Burgi'' en 839 (la vocala finala es dobtosa), ''Burgi'' en 1137, ''Burgo'' en 1408. L'etimologia es iberobasca : lo nom basc del beç ''burkhi'', ''urki'', ''epurki'', ''turki'' (''t-'' adventici), etc. Los toponimes derivats d'aquel nom abondan : còl de Burquidoy (sufixe ''-toi'' = abondància), Burgueguy (''egi'' = travèrs), Burgain, Burgaincy, Burgance, Burgans, Burgossa, Burgussain, al País Basc Francés. Aquel nom del beç es benlèu manlevat al germanic o d'una autra lenga indoeuropèa; en toponimia, çaquelà, existís en tant que mot basc o bascoïde <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 145-146 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11313</ref>. ===Escart=== La prononciacion es [as'kart]. Las fòrmas ancianas son ''Scardo'' en 909, ''Escart'' en 1081, 1163, 1164, 1375, ''Scart'' en 1191, 1195. Sola la primièra mencion s'acaba en ''-do'', totas las autras s'acaban en ''-t'' tanlèu lo sègle XI, epòca que las oclusivas sonòras non s'èran encara assordidas en finala de mot. Cal donc supausar que la primièra en ''-do'', sortida d'un document que presentan divèrsas irregularitats, es erronèa, deguda a l'atraccion del latin ''cardus'' e del catalan ''escardar''. Se tracta donc d'un nom bascoiberic, compausat de ''aska'', « cavitat, fòssa, rega, mag (pastièra) », e de la pòstposicion ''-art(e)'', presenta abondosament dins los noms pròpis basques : ''Oihenart'', ''Larrarte'', ''Ugarte'' (< ''Ur-arte'' « entre aigas »), ''Ezcabarte'', ''Anabiarte'', ''-bitarte'', etc. ''Aska + arte'', seriá « entre regas, entremièg los clòts » (los que dempuèi Escart davalan cap a la Noguera Pallaresa). Lo càmbiament ''ask-'' > ''esc-'' es frequent <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 100-101 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17418</ref>. ===Dorve=== La prononciacion es ['dɔrbe]. Las fòrmas ancianas son ''Osue'', ''Usue'' en 1281, ''Osue'' ? (d' ''Osue'') en 1337, ''Dosue'' en 1403 e 1408. Es un nom bascoïde. La consonanta ''r'' ven de ''s'', sonòra o sonorizada davant la consonanta o semiconsonanta ''ŭe'' o ''be''. I aviá una varianta anciana sense ''D-'' ? L'aglutinacion d'un ''D-'' es malaisida. Lo sufixe basc ''-sŭe'' es una possibilitat; passariá de ''-ŭe'' a ''v''. Benlèu ''*Edosŭe'' (''D-'' iniciala es rara o inexistenta en basc ancian e una aferèsi posteriora es frequenta en romanic). Lo basc ''edo'' es un mot essencial de la lenga: conjoncion, prefixe e rasic nominala e verbala. [[Joan Coromines]] cèrca d'autras solucions, mès i a pas de certitud <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 25-26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16549</ref>. ===Llavorre=== La prononciacion es [ʎa'βorre], de còps (probablament a tòrt) [ʎa'βɔrre]. Las fòrmas ancianas son ''Lavorre'', ''Laborre'' en 1403, ''Lauorre'' en 1408. Es un nom probablament bascoïde. I a un dobte entre l'adjectiu ''leor'' o ''legor'', « sec », e ''labur'', « cort » e los derivats de totis dos son en ''-rr-'', mès ambe una preferéncia pel primièr <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 52 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23499</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} h4z6p7wriaq7ao1c18g8r6k3m1f2x94 Lladorre 0 125966 2499960 2496128 2026-05-09T06:15:50Z Alaric 506 44932 2499960 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Lladorre''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Tavascan=== La prononciacion es [taβas'kan], de còps ambe [ə], mès lo monde an consciéncia que lo nom es pas ''Tabescan''. Lo gentilici es [taβas'kans]. Las fòrmas ancianas son ''Tavascanni'' en 839, ''Tavascan'' en 1120, ''Tabascano'' en 1297, + noms de personas en 1518, ''Tauaschan'' e ''Tavascan''. Compausat ambe'l [[basc]] ''-askan'', « final, darrèr » (es a la fin de la Vall de Cardós, donc lo vilatge pus naut), ajustat a ''ata-be'', « jos lo pòrt, jos la pòrta', del basc ''ate'', « pòrta », que pren la fòrma ''ata-'' dins los compausats. Lo sens global de ''atab(e)-askan'' es « final o acabament de ''jos los pòrts'' ». ''A-'' iniciala, confonduda ambe la preposicion locativa, se deguèt deglutinar ancianament, coma dins ''Taüja'', ''Taüll'', ''Tavàrceda''. En basc modèrne, ''asken'' es la fòrma pus espandida, mès ''askan'' es la fòrma del Roncal, de la [[Sola]] e donc deviá èsser la varianta del paleobasc pallarés <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 248-249 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42917</ref>. ===Sertascan=== La prononciacion es [sertas'kan] o [sertes'kan]. Designa la ribèra de Sertaskan, lo grand pic de Sertaskan, lo còl de Sertaskan; las mapas e autres escrits pòrtan ''Certescan'''s''''' al plural, çò que non sembla verificat sul terren, dins la fòrma orala; lo plural es benlèu ligat a la pluralitat dels lòcs. Coma lo precedent, es format del basc ''-askan'', « final, fin ». Lo primièr element es lo basc ''çarta'', « rebrot, bròca, branca ». ''Çarta-askan'' es donc, ambe l'altitud, la fin de la vegetacion, la fin dels bòsques, ont tot es ròca nusa <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 125 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38692</ref>. ===Lladorre=== La prononciacion es [ʎa'dorre], pus naut, parlan de la [ri'bera de ʎa'dorre]. Non i a cap gentilici : se ditz ['ɔmenz de ʎa'dorre]. Las fòrmas ancianas son ''Ladorre'' en 1120 e 1281. L'etimologia es ibèrobasca. I a una rasic basca, ont ''lut-'' altèrna ambe ''lit-'' segon los dialèctes, ambe'l sens, cambiadís, de « prigond, fons », o « esfondrament de terren, emboden ». La finala ''-rre'' a un ròtle de sufixe (veire lo salhent de Lutor, que se l'èrra èra simpla, se seriá amudida en gascon); una ''-rr'' dobla finala pareis coma ''-rre'' en fonetica catalana. Davant, i a normalament un [ŭ-] ibèrobasc, que mena a [u] en occitan e a [o] en catalan <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 26-27 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23297</ref>. ===Aineto=== L'etime es ''asinetum'', « lòc ont fan venir d'ases ». Una possibilitat es que lo nom siá un calque del basc ''*astotegi'', « pargue d'ases » (''asto'', « ase », ''tegi'' a la valor collectiva de ''-etum'' e en mai significa « ostal, edifici »). La finala ''-o'' es conservada pr'amor d'una lenga anciana arcaïca, anteriora a la catalana <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 41-42 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=416</ref>. ===Boldís (Jussà, Sobirà)=== La prononciacion es [bol'dis de da'ʎβa i bol'dis da'mon], o, amassa, [bol'dizos]; a Àreu, [bul'dis], etc. Las fòrmas ancianas son ''Buslis Superiore'' atque ''Subteriore'' en 839, ''Boldis'' en 1120. La fòrma ambe ''-sl-'' deu èsser l'originària. Lo passatge de ''-sl-'' a ''-ll-'' se fa per assimilacion. Es seguit de diferenciacion en ''-ld-'' (coma ''píllula'' > ''píldola''). La terminason en ''-lis'' es frequenta dins los noms prelatins pirenencs : ''Arcalís'', ''Mallolís'', ''Beixalís'', ''Vislís'', sense comptar los autres noms en ''-ís''. Lo radical es aparentat a [[Baix Pallars|Buseu]] e a l'aiga ''Bosía'', afluenta de Flamicell; aquel radical a probablament un sens idrografic, pr'amor de la posicion dels lòcs citats. ''Bos-'' es un radical comun a ''Bos-lis'', ''Bos-itze'' > ''Buseu'' (passatge de ''o'' a ''u'' per metafonia, pr'amor de l'influéncia de ''-itze''), ''Bos-egia'' > ''Bosía''. En anant pus luènh, e en tenent compte del caractèr amovible de ''i-'' iniciala ibèrobasca, en ''bos-'', avèm la rasic de ''bo-''/''ib-''/''bo-'' de ''ibone-'', que dona lo naut-[[aragonés]] ''ibon'', lo naut gascon ''bon'' [bun], pichon lac pirenenc, ''(i)baica'' > portugués ''veiga'', castelhan ''vega''. Dins ''-ibai'' e dins ''vega'', i a una amplificacion en ''-i-'', dins ''Ivarr-'', ''Ivorr-'', i a una amplificacion en ''-rr-'', dins ''ibon'', i a una amplificacion en ''-n'', dins lo grop estudiat i a una amplificacion en ''-s-'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 53-54 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9727</ref>. ===Lleret=== Veire [[Farrera|Glorieta]]. </br> L'origina es lo latin ''glaretum'', « codolar, lòc de còdols ». ''Glaretum'' es lo derivat collectiu de ''glarea'', « lòc sablonós, rocós, de la còsta, o de la maire de riu o d'un barranc ». ''Glaretum'' es l'etime del nom de la vila cantabrica de [[Laredo]], qu'a tanben la simplificacion de l'iniciala, coma tanben lo mot [[ribagorça]]n ''llera'', « codolar, lòc de còdols, lòc sablós » (< ''glarea'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20597</ref>. ===Quanca=== ''Quanca'' es un compausat de ''cova'', « espeluga, cauna », ambe omission de ''-v-'' e ambe'l sufixe ''-anca'', d'origina benlèu prelatina <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 459 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=33134</ref>. ===Graus=== ''Grau'' representa lo latin ''gradus'', ''-ūs''-, « passatge, grasa (dels escalièrs) », utilizat mai que mai dins lo sens de « camin que davala en fòrma d'escala rocosa cap a un portèl de bauç » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 380 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20936</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} h1o611mbi36i27xjinfzcqk06yegixo Llavorsí 0 125969 2499961 2496372 2026-05-09T06:16:52Z Alaric 506 44932 2499961 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Llavorsí''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [ʎabor'si]. Les fòrmas ancianas son ''Lobersui'' en 903, ''Leborci'' en 1129, ''Leborcin'' en 1163 (compréner ''Leborciu''), ''Leberzuy''... ''Lobertzuy'' en 1281, ''Loberçui'' al sègle XIII, ''Lobercui'' en 1375, ''Leborci'' en 1518 e 1519, ''Leborsí'' en 1574, ''Laborsi'' en 1604, etc. La finala en ''-ui'' es etmologica. Lo diftongue foguèt redusit en ''-í'', atal coma ''nuit'' > ''nit'', ''Ronui'' > ''Roní'', etc. Coma ''-b-'' es constant, l'etime èra en ''-p-''. Fòra de 1129 e dels tèxtes que confondon las vocalas ''e'' e ''o'', la sequéncia vocalica es en ''o''/''e'' dins las mencions pus ancianas, es d'origina. L'etime es lo nom latin d'òme ''Lupercius'', lo sufixe, utilizat rarament ambe de noms de personas, es ''-ŏi'' > ''-ui''. Lo latin ''Lupercius'' significa « òme-lop », personalitat magica, ''lop garon, leberon'', cresença pagana ipertrofiada, dins los païses montanhòls, per la páur del lop. Çò qu'explica la preséncia importanta del nom dins de lòcs pauc romanizats <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 52-53 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23500</ref>. ===Baiasca=== La prononciacion es [ba'jaska]. Lo nom es probablament ibèrobasc, quitament se lo sufixe s'aplica sovent a de noms ligurs o « sorotaptics » (de la [[cultura dels camps d'urnas]]), a comparar ambe [[Baix Pallars|Baén]] e Bagergue. La rasic basca ''bag-'' a lo sens de « privacion ». L'etimologia del radical de Baén seriá ''*bage-nn'', « travèrses elevats, pauc fertils, despolhats » en contraste ambe'ls pus basses vestits de culturas o de bòsques <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 310 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5258</ref>. La de ''Baiasca'' es probablament comparabla, mès [[Joan Coromines]] non precisa gaire. ===Arestui=== La prononciacion es [ares'tuj] o [ales'tuj]. Lo nom es atestat ''Arestuy'' en 1359 e 1645. Lo sufixe ''-toi'' es viu e foncional en [[basc]], ambe un sens collectiu, sovent utilizat ambe'ls noms de plantas. ''Ar(e)itz'' a lo sens de « casse ». En soletin i a lo derivat collectiu ''haristiu'', ''-tui'' « cassanha » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 232 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3585</ref>. ===Montenartró=== Montenartró es pus frequent que Montenartó. Las fòrmas ancianas son ''Montano Ortone'' en 839, ''Montanortó'' en 1244 e 1518, ''Monzonortó'', legir ''Montonortó'', en 1257-69, ''Montenarto '' en 1645. La mencion de 839 es una latinizacion abusiva : 1)l'adjectiu ''montanus'', « montanhòl », abondós en latin classic, a pas daissat de traças dins las lengas romanicas;2) ''-arton-'' es influénciat pel latin ''hortus''; 3) l'òrde sintactic adjectiu + substantiu es inacceptable en romanic; 4) la vocala ''e'', presenta dins la lenga viva, es absenta de la mencion. Lo nom es un compausat ibèrobasc ''Mendino artone'', « l'albespin, lo boisson blanc [o] lo pudís de la montanheta », ambe'l diminutiu basc en ''-no'', perqué la montanha es bassa. Coma de costuma, ''mendi'', « montanha », es estat romanizat en ''monte'' (cf. ''mendi-berri'' > ''Montiberri'', ''Mendisia'' > ''Mentesa'' > ''Montesa'' etc) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 425 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27135</ref>. ===Aidí=== Las fòrmas ancianas son ''Sancti Iohanis de Idiro'' (començament del sègle XIII), ''Loch de Daydiro'' en 1359, ''Eydi josà'' en 1375, ''Aydi'' en 1535, ''Aidi'' en 1608. [[Joan Coromines]] examinèt la possibilitat d'un etime basc, puèi l'apartèt. La mencion ''Daydiro'' li faguèt pensar al nom de persona ''Desiderius'', atestat ''Desidirus'' dins de documents [[rosselhon]]eses de 957, que mena logicament a ''Desdir'', puèi ''Deidi(r)'', perqué en fonetica catalana, ''s'' sonòra en fin de sillaba se vocaliza en ''-i-''. Es tanben normal que ''-eriu'' mene a ''-ir'' (''monestir'' < ''monasterium'' , ''fira'' < ''feria''). La fòrma pus anciana ''de Idiro'', mal talhada, se deu legir ''Deidiro''. Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 33-34 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=309</ref>. ===Romadriu=== ''Madriu'' es lo nom d'un riu d'Andòrra. ''Romadriu'' es ''riu Madriu''. Lo vilatge es a la dreta de l'aiga del meteis nom, ''Romadriu''. Es atestat ''Riomatrice'' en 839 e un autre es citat ''rivo Matrice'' en 855. ''Madriu'' ven de ''matricem'', acusatiu de ''matrix'', ''-icis'', « matritz, mairitz, maire », dins lo sens segondari de « maire d'un riu ». L'acoblament constant de ''riu'' ambe ''Madriu'' suggerís lo sens d'origina de « riu-maire » (o puslèu de « maire del riu, conca a l'origina del riu » (al sens catalan de ''riu''), que se pòt tractar de la construccion al genitiu ''rivi matrice'' segon J.C.). Signat J.G. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 127 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=35426</ref>. ===Sant Romà de Tavèrnoles=== ''Tavèrnoles'' es un derivat del latin ''taberna'', al sens d'origina de « cabana, pichona ostalariá; botiga de venda. Lo nom popular es [san rro'ma], sus suggestion [taβer'noles], mès l'informator reconeis que benlèu [ta'βernules] seriá milhor. Atestat ''Sent Romà'' en 1359. Lo nom foguèt totjorn proparoxitòn. L'etime es lo latin ''tabernula'', « botigueta, pichon comèrci » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 249-250 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=90722</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 0zx8knfpjdn7arth3gguodjx5wlq78t Rialp 0 126012 2499963 2496500 2026-05-09T06:18:15Z Alaric 506 44932 2499963 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Rialp''' (nom oficial per '''Rialb''', fòrma supausada corrècta) es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. {{entpopcat}} ==Perimètre del territòri== {{Communes limitrophes | comuna = Rialb | nòrd = | nòrd-èst = [[Llavorsí]] | èst = | sud-èst = [[Soriguera]] | sud = | sud-oèst = [[Sort]] | oèst = | nòrd-oèst = [[La Guingueta d'Àneu]] }} ==Toponimia== Roní e Beraní èran de l'ancian municipi de ''Rialp'', Caregue, Escàs e Rodés de l'ancian municipi de Surp. ===Rialb=== La prononciacion es [rri'alp]. Las fòrmas ancianas son ''Rialp'', al sègle XIV, en 1359 e 1455. Se mantenon çaquelà ''Rialbo'', nom d'un lòc de montanha e ''Enrialbo'' (ambe aglutinacion de ''en''), que venon de l'epòca precatalana. Lo sens del latin ''rivo albo'' es « riu blanc », motivat per la color de las aigas [benlèu l'escruma], o de las ròcas que las environan <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 354-355 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=34802</ref>. ===Roní=== La prononciacion es [rro'ni]. Lo nom es atestat ''Ronui'' segon Badia Margarit. Es un dels nombroses noms en ''-ŏi'' > ''-ui'' de [[Ribagorça]] e [[Palhars]], ambe reduccion a ''-í''. Roní ven probablament del paleobasc ''erronŏi'' > ''arr-'', redusit per aferèsi de ''a-''. L'origina es benlèu l'aujòl del basc (actual) ''erroi'', « grand còrb », d'un ancian ''*errone'', o ''arro'', « rèc, barranc, iga ». [Lo tèxte es pas clar, desordenat e assajam d'i botar d'òrde]. Las doás ipotèsis benlèu non s'exclusisson pas, coïncidisson en lo comun denominator paleo-basc ''erron-''/''arron-'' e los rècs son de lòcs que las carraunhadas s'i tròban e atiran los còrbs, voltors, etc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 427-428 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=35487</ref>. ===Beraní=== La prononciacion es [bra'ni] o [bera'ni]. Es un ancian ''Beranui''. Lo sufixe es ibèrobasc, ''-ŏi'' > ''-ui''. Lo radical es benlèu lo basc ''bera'', « mòl, doç », en parlant del terren, encara que [[Gerhard Rohlfs]] i vesiá lo nom latin d'òme ''Veranus'' e Menéndez Pidal, ''veranus'', coma adjectiu, donc « primaverenc », mès la localizacion dels ''Beranui''s es tròp dins l'airal [[Palhars]]-[[Ribagorça]]-[[Sobrarb]]e, pinacle de la toponimia bascoïda, per poder imaginar un nom latin. ''Bera'' se pòt jónher ambe ''-ŏi'' pel mejan de ''-n-'' unitiva <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 454-456 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8059</ref>. ===Surp=== La prononciacion es [surp]. Las fòrmas ancianas son ''Surb'' en 1100-1109, 1163, ''Surp'' en 1359, 1518, 1541. S'agís d'un nom entièrament ibèrobasc. Lo radical es ''çur'', « fusta, lenha », que deviá èsser ancianament ''çurr(a)'', ambe l'article ''-a'' e ''rr'' dobla. La finala es lo basc ''-be'', passat a ''-pe'' darrèr l'articulacion fòrta d'una ''rr-'' multipla, « jos, dejós ». Lo sens global es donc « jos los bòsques ». Coma ''u'' ibèrobasca èra una vocala de quantitat indiferenta, sa romanizacion podiá menar a [u] o a [o], donc per exemple, a costat, ''Sorre'', ancian municipi d'Altron, ara [[Sort]], nom sense ''-be'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 167-168 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39883</ref>. ===Caregue=== I a pas d'article sus ''Caregue'' dins l'Onomasticon Cataloniæ, cal pescar las informacions sus de paginas diferentas. Es un nom bascoïde, probablament ''kari-sŭe'' > ''Caresgüe'' > ''Caregue'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 30 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13035</ref>. Lo nom es atestat ''Caresgue'', ambe ''kari'', « quièr, ròca » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 306 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13034</ref>. ''-S-'' es caduca davant consonanta sonòra, ''Caresgue'' > ''Caregue'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=55029</ref>. ===Escàs=== La prononciacion es [as'kas]. Las fòrmas ancianas son ''Escasse'' en 850, ''Escás... Sescas'' en 1163, ''Escars'' en 1359. Es pas l'adjectiu ''escàs''. Dins los nauts Pirenèus, es un nom basc, derivat de ''aska'', « val, fossat, cubeta » (idèa generala de « cavitat ». Es provesit de la terminason ''tsu'' o ''zu'', de sens abondancial, donc ''askatzu'', « lòc ont i a de clòts e de regas ». Una autra possibilitat seriá ''askazi'', « familha, parents, parentèla » e aquí s'agiriá del patrimòni d'una familha o d'un clan <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 102 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17424</ref>. ===Rodés=== La prononciacion es [rro'des] o, segon Casacuberta, [rro'dɛs]. Las fòrmas ancianas son ''Rodes'' en 1281, 1359, 1375, 1481, 1585, ''loci de Arrodes'' en 1539, ''Rudes'' (en latin), ''Rudes'' (en catalan) en 1556, ''Roders'' en 1518. Non pòt èsser un celtic ''Rŭtēnīs'' (coma la capitala de [[Roergue]]) que ''-n's'' auriá conservat l'''n''. Pòt èsser (solucion 1) un manlèu del nom de [[Rodés]], d'aitant que als sègles VIII e IX, Palhars aviá dependut dels comtes de Tolosa. La solucion 2 es germanica; a un castèl, un nom germanic d'òme coma ''Rothari'' (ambe ''-s'' del nominatiu germanic) pòt convenir, mès ''-th-'' germanic mena a ''-t-'' sord. La solucion 3, que Coromines jutja la pus atractiva, seriá equivalenta al castelhan ''rodezno''; a l'occitan ''rodetz'', « ròda de molin », donc catalan ''rodee''(s del plural) > ''rodés''; poiriá designar un circuit extèrne de fortificacions <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 418-419 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=35340</ref>. ==Istòria== Lo municipi es lo resultat de l'union, en 1969, de ''Rialp'' (nom oficial a l'epòca franquista) e de Surp (ambe Caregue, Escàs, Rodés). ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} rj1fv2axjlx2okz1ertv85yccpktjut Soriguera 0 126033 2499964 2496861 2026-05-09T06:19:38Z Alaric 506 44932 2499964 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Soriguera''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. {{entpopcat}} ==Perimètre del territòri== {{Communes limitrophes | comuna = Soriguera | nòrd = [[Rialp|Rialb]] | nòrd-èst = [[Llavorsí]] </br> [[Les Valls de Valira]] | èst = [[Montferrer i Castellbò]] | sud-èst = Castellàs ([[Les Valls d'Aguilar]]) | sud = | sud-oèst = [[Baix Pallars]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Sort]] }} ==Toponimia== Embonui, Freixa, Llagunes, Llavaners, Malmercat, Puiforniu, Rubió, Saverneda, Soriguera, Tornafort e Vilamur, lo vilatge pus important e ''cap de municipi'' (borg) èran del municipi de Soriguera abans 1972. Arcalís, Baro, Escós, Estac e Mencui èran del municipi d'Estac. ===Embonui=== La prononciacion es [ambo'nuj] o [əmbo'nuj]. Las fòrmas ancianas son ''Somponui'' en 834, ''Somponiu'' en 839 (''Soponui'' dins la copia del sègle XII), ''mas de Samponí'' en 1518, ''Sant Poní'' en 1645. Aquela fòrma en ''-ní'' de 1645 es eretièra de ''-nui'', atal coma ''Roní'', ''Llavorsí'', ''Berení'' son de reduccions de ''Ronui'', ''Leborçui'' e ''Berenui''; la diferéncia es que la reduccion s'es pas generalizada; ''Samponí'' es una dissimilacion de ''Sompon(ui)''. </br> La pèrda de ''S-'' iniciala s'explica : èra dins l'airal de l'article arcaïc ''S''', ''Es'', ''Sa'', que foguèt eliminat; mès en realitat l'iniciala non representava un article, i a donc una confusion. Sovent, dins los noms d'origina ibèrobasca, un ''s'' es apondut : ''S-oris-ti-ko'', entre [[Oristà]] (de ''Oris-ti-tano'') e [[Orís]], a l'iniciala o a l'interior : [[Besòs]], (aiga), de ''Be-s-oç'', riu de ''Be-tulo'' > [[Badalona]], ''Bo-s-ia'' < ''Bo-s-egia'', nom de dos rius, del [[basc]] ''(i)bo-'', « ribièra » e ''-egia'' sufixe fluvial. I auriá en ''Somponui'' un cas d'aquela ''S-'' iberica adicionala ? </br> Las mencions ancianas son en ''-mp-'' e la prononciacion modèrna es en ''-mb-'', coma dins las vals del naut [[Aragon]], lo basc e lo gascon de las nautas vals de Bigòrra e Bearn, que ''-mp-'' e ''-nt-'' s'i mudan en ''-mb-'' e ''-nd-''. </br> Lo nom es un derivat en ''-ŏi'' (> ''-ui'') d'un nom del tipe aquitanic frequent ''-Ponni'', probablament ''Seniponnis'', atestat. Comparar ambe'l vilatge andorran de ''Sispony'', de ''Sennis-ponni'', gaireben semblable. ''Senniponn-ŏi'' explica perfèctament ''Somponui''; mès ''Senipo-'' tanben auriá foncionat, ambe sonorizacion del ''-p-'' intervocalic, per explicar ''Somb-''/''Embonui''. La prononciacion ''Aboní'' d'un informator (caldriá èsser segur que ''Aboní'' e ''Embonui'' son lo meteis lòc) e la varianta ''Soponui'' pòt far imaginar un autre etime ''Su-ponn-oi'', formada ambe'l celtic ''su'' = « bon », suposicion temerària [la barreja de celtic e de bascoïde es mai qu'estranha !]. Un doble etime es possible, mès l'explicacion de [[Joan Coromines]], que comença per un ''Senniponnis'' clar e net, se metamorfòsa en un discors de mai en mai malaisit <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 51-52 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16886</ref>. ===Freixa=== La prononciacion es ['frejʃa] o ['frɛjʃa]. Las fòrmas ancianas son ''Fraxano'' en 839 (''Frexa'' dins la copia del sègle XII), ''Lo Frexa'' en 1359. A costat de ''freixe'' < ''fraxinus'', i a una fòrma femenina ''freixa'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 280 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=19533</ref>. La mencion de 839 seriá una maissanta interpretacion del femenin ''freixa'' ? ===Llagunes=== La prononciacion es [ʎa'gunes], sense article. Las fòrmas ancianas son ''Lagunuas'', grafia incorrècta, corregida en ''Lagunnes'' dins la copia del sègle XII, ambe dobla ''-nn-'' per ipèrcorreccion, ''Lagunas'' en 1014, ''Lagunees'' en 1154-1159, ''Les Lacunes'' en 1359. ''Llacuna'' (fonetica mossaraba) o ''llaguna'' representa un estanh pichon <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23349</ref>. ===Llavaners=== La prononciacion es [ʎaβe'nɛs]. Lo nom es atestat ''Lavenes'' en 1066. ''Llavaner'' deriva de ''*Lavandarium'', « lavador, bugadariá », derivat romanic del latin ''lavare'' o del plural ''*lavandaria''. Signat JFC <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 51 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23473</ref>. ===Malmercat=== La prononciacion es [malmer'kat]. Las fòrmas ancianas son ''Malmercat'' en 1156, cap a 1190 (noms de senhors) e 1359. Supausa l'idèa d'un mercat modèste, benlèu en comparason ambe los de [[Sort]] o de Vilamur, cap de la baroniá. La preséncia de ''m-'' a la sillaba iniciala poiriá far pensar a una assimilacion ambe la de ''mercat''; pr'aquò, n'i a cap indici dins las mencions ancianas <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 143 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24727</ref>. ===Puiforniu=== La prononciacion pòt èsser alterada, [pumfur'niw], o non ([pujf-]. Lo nom es atestat en 1066, ''Puigformici'', al genitiu. Lo nom es format de ''pui'', resultat regional de ''podium'' e del nom germanic d'òme ''Frŭmic'', al genitiu ''-ici'' > ''-iu'' en catalan. I a agut una contaminacion del nom de l'insècte, e una dissimilacion : ''formiga'' se pronóncia localament ambe ''-n-'', atal coma sovent en catalan e dins plan de parlars romanics, tanben atal coma dins lo vèrbe ''fornir'', del germanic ''frumjan'', occitan ancian ''formir'', ''fromir''. L'explicacion, en mai del fait que ''f'' es una labiala coma ''m'', es l'influéncia de la familha de ''furnus''. Dins la [[província de Teròl]], lo resultat es [[Formiche Alto|Formiche]], localament '' Formich'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 260 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=69196</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, ''Estudis de Toponímia Catalana, vol I, p. 52, Biblioteca Filològica Barcino, 1965</ref>. ===Rubió=== La prononciacion es [rru'bio]. Las fòrmas ancianas son ''Robió'' en 1359, 1519, 1699 e 1759. ''Rubió'' pòt venir d'un nom latin de persona ''*Rubbio'', ''*Rubbionis'' (''Rubbius'' existís a costat de ''Rubius''). Autra possibilitat pas tan segura ''Rubio'', ''-onis''). A comparar ambe ''Rojà'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 440-441 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=35732</ref>. </br> ''Rojà'', benlèu atestat ''villa Rubiano'' en 981 (se i a pas d'error de localizacion), vendriá puslèu d'una basa en ''-di-'' (cf. lo dieu gal ''Rudianos'', ''Rudionos''), perqué en fonetica catalana ''-bi-'' mena a ''-bi-'' (''gàbia'', ''ràbia'', lo nom frequent de lòc ''Rubió'', etc). Coromines pensa que los romans, conscients de l'equivalència fonetica celtic -D(H)-/latin -B- devián latinizar aquel teonime en cambiant ''Rodianos'' en partida en ''Robeone'', e en partida en ''Robiono'', çò que poiriá explicar benlèu l'atestacion ''Rubiano'' de 981 <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 422-423 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=35408</ref>. L'essencial es que ''-bi-'', en catalan e una part de l'occitan meridional, mena a ''-bi-'', e en francés e una part de l'occitan, a ''-j-'' : oposicion ''ràbia'' (latin vulgar ''rabia'') / francés ''rage'', gascon ''(ar)rauja'' o ''ràbia'', lemosin ''ratja'', ''rauja'', ''raia'' o ''ràbia'', auvernhàs ''raja'' (dins aquel exemple, cal benlèu far la part de las influéncias, la del latin e benlèu la del francés, o de l'analogia ambe ''gàbia'', ''cauja'', de ''cavea''). ===Saverneda=== La prononciacion es [saβar'neda]. Lo nom es atestat ''Saverneda'' en 1359. Es un nom format ambe l'aglutinacion [fenomèn purament grafic : s'escriu ''La Verneda'', mès ''Saverneda''] de l'article arcaïc ''sa'' (< latin ''ipsa'') [e ''verneda'', lòc plantat de vèrns, vèrnhes] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 457 e 459 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37919</ref>. ===Soriguera=== La prononciacion es [suli'gera], [suri'gera] o [so'riera]. Las fòrmas ancianas son ''Surrigera'' a la fin del sègle X, ''Soriguera'' en 1359. Ven del nom del soriguer, ''falco tinnunculus'', del latin ''sorex'', ''-ricis'', « rat, murga », perqué aquel ausèl de rapina captura de rats. Los noms femenins pòdon aver lo sens de « recapte, jaç de cavalièrs rapaces » o, al sens metaforic, de « niu de voltors o d'aglas » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 163 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39508</ref>. ===Tornafort=== La prononciacion es [torna'fɔrt]. Las fòrmas ancianas son ''Tornastort'' en 1066 (fòrma mal legida ?), ''Tornafort'' en 1359. Es a l'imperatiu e formula lo desir del senhor del castèl, adreçat al fòrt. O pòt èsser lo chafre del senhor, çò que permetriá de considerar la fòrma de 1066 coma quasi vertadièra <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 306 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43878</ref>. ===Vilamur=== La prononciacion es [bila'mu]. Las fòrmas ancianas son ''Vilamur'' en 1230-57, 1336, 1349. Dins l'Acte de ''Consagració'' de la Seu d'Urgell en 839, non i a ni ''Vilamur'' ni ''Tornafort''. L'etime sembla èsser ''Villa Muri'', « la vila del mur, l'emmuralhada ». Lo senhor de [[Vilamur de Tarn]] èra un [[catar]] exaltat, ''fols e arditz'' segon la [[Cançon de la Crosada]], que benlèu foguèt faidit e trobèt un autre fèu près de [[Sort]]. Cossí que siá, ''Vilamur'' es benlèu un transferiment d'un nom occitan, que los equivalents pus assegurats e ancians son occitans (lo de Tarn, un autre près de [[Salèrn (Auvèrnhe)|Salèrn]], etc) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 424-425 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46919</ref>. La primièra mencion de [[Vilamur de Tarn]] es ''de ipso castello de Villamuro'', cap a 1035. ===Arcalís=== La prononciacion es [arka'lis]. Las fòrmas ancianas son ''Archalis'' en 1075 e 1154-59, ''Arcalis'' en 1080 e 1094. Las terminasons ''-lis'' e ''-is'' son prelatinas. Es un nom ibèrobasc. La rasic es lo basc ''erki'', « arbrilhon » e l'etime seriá ''erkaritze'', dissimilat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 223 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3426</ref>. ===Baro=== La prononciacion es ['baro]. Baro es al fons d'una ribièra prigonda e estreta. Estudiat ambe ''Bar'', ''Baridà'' e ''Barguja''. Cf. l'oposicion entre Bar e Barguja, situat amont, ''Iri-barren'' / ''Iri-goien'', ''Etxebarren'' / ''Etxegoien'', etc, qu'indican respectivament los lòcs d'aval e los d'amont. I a donc un mot d'origina ''Barr'', « en bas ». Dins tot l'airal pirenenc, ''-rr'' dobla pareis coma ''-r''. L'etime seriá ''Bàro-be'', ambe ''be'', « jos, dejós », ambe un sens « jos los basses de la ribièra ». Evolucion : ''*Barou'' > ''Baro''. A costat, i a ''Baruano'', pus pichon, que seriá ''*Baro-ba-no''. Lo sufixe ''-no'' o ''-na'' es un diminutiu e darrèr la vocala precedenta se càmbia en ''-a'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 338-339 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6040</ref>. ===Escós=== La prononciacion es [as'kos]. Las fòrmas ancianas son ''villa Escosse'' en 908, ''Scossis'' en 981-985, ''Escos'' en 1077, etc. Vendriá del latin ''absconsus'', participi passat d'''abscondere'', que donèt ''escos(t)'', mot perdut en catalan fòra de la locucion adverbiala ''de rescost'', mes l'occitan a gardat mai o mens ''rescòs(t)''. Escós es escondut al fons de sa val, plan mai que Baro <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 106 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17486</ref>. ===Estac=== La prononciacion es [as'tak] o [əs'tak]. Non i a cap fòrma anciana segura, çò qu'es un indici. Lo lòc es plan a la vista, çò qu'èra un inconvenient a las epòcas treboladas de l'Edat Mejana. Après, lo site poguèt s'utilizar coma pastenc, çò que justifica un derivat d'estaca o d'estacar. Lo nom es un apellatiu dins l'airal, en prolongament d'una aira occitana : « cadena de fèr per encadenar las bèstias », « travèrsa de fusta per arrestar los boïns a la grépia », etc. Es pas un masculin d'estaca, mès un derivat del vèrbe estacar. ''Estac'' poguèt èsser lo nom d'una cort o d'un pargue ambe la dobertura barrada per un marn o una camba d'albre <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 142-143 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17842</ref>. ===Mencui=== La prononciacion es [meŋ'kuj]. Las fòrmas ancianas son ''Mancuy'' en 1280 e (benlèu) ''Montcuy'' e ''Mancuy'' en 1281. Vilatjòt pus reculat e naut de la val d'Estac. La finala en ''-ui'' supausa una etimologia ibèrobasca. Lo nom es aparentat ambe [[Baix Pallars|Mentui]], qu'es ''mend-ŏi'', del basc ''mendi'', « montanha », mès lo mot es estat influenciat per lo sinonime latin e romanic ''monte''. I a donc ''mendi'', alterat en ''ment-'' per ''-t-'' del latin e del sorotaptic (preceltic), ambe l'apondi de ''goi'', « amont, en naut ». Dins la fasa ''Ment'goi'', lo ''g'' s'assordiguèt jos l'influéncia de ''t'', donc ''Mentcui'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 253 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=25961</ref>. ===Tolzó=== La prononciacion es [tol'zo]. Es un grand bòsc. Ven de ''Toloso, -on''. Es una formacion parallèla de la de [[Gavet de la Conca|Toló]], o [[Tolba]], ambe un radical desvolopat coma dins [[Tolosa]] e ''Tolostrium'' > [[Coll de Nargó|Tolustre]], près de Gavarra, (prononciat [ta'lustre], [tu-]). Es un ensemble benlèu pas indoeuropèu, supausat per [[Joan Coromines]] coma benlèu ibèroaquitanobasc, mès sense explicacion clara <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 289 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43659</ref>. Mès en general dins la familha bascoïda, J. Coromines tròba un etime e aicí non. ===Àssua (Vall d')=== La prononciacion es ['asua]. Las fòrmas ancianas son ''Valle Assoa'' en 930, ''Assoa'' en 1276, ''Assua'' en 1455, 1526, 1645. Un nom de val es pas tant utilizat coma un nom de vilatge e son usadura fonetica es mendre, comparar ambe [[Ribera d'Urgellet|Arfa]], de meteissa origina. La fòrma etimologica es per Arfa, dins l'Acte de Consecracion de la Seu d'Urgell en 839, ''Assoa'' (e copia del sègle XIII ''Assua''). Per l'etime, i a la possibilitat del basc ''asu(n)'', planta espinosa, o puslèu lo basc ''ha(r)ts(u)a'', « terren rocós, rocassut, clapàs », d'ont ven, segon Mitxelena, lo patronime ''Asua''. La segonda possibilitat es pus convencenta que la primièra <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 234 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4333</ref>. ==Istòria== Estac foguèt apondut a Soriguera en 1972. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} b2kucptgc820ftvbqkt1dzocm0wt5xr Tírvia 0 126044 2499966 2497412 2026-05-09T06:22:07Z Alaric 506 44932 2499966 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tírvia''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. {{entpopcat}} ==Perimètre del territòri== {{Communes limitrophes | comuna = Tírvia | nòrd = [[Vall de Cardós]] | nòrd-èst = [[Alins]] | èst = [[Farrera]] | sud-èst = | sud = [[Llavorsí]] | sud-oèst = | oèst = | nòrd-oèst = [[Llavorsí]] }} ==Toponimia== La prononciacion es ['tirbja] o ['tirbia]. Lo gentilici es [tir'bians], benlèu tanben ''tirvió'', segon de documents istorics. Las fòrmas ancianas son ''vallem Terbiensem'' en 824, ''Tirviensis'' en 839, ''Terbiensis, Tirbiensis pagus'' en 835, ''Tirbia'' a la fin del sègle X, ''Tervia'', ''Tiruia'' en 1225, etc. Ven del latin ''trivia'', plural de ''trĭvĭum'', « caireforc de tres camins », los que remontan la Vall Ferrera, la Coma de Farrera i la vall de Cardós. Aquel mot latin foguèt adaptat al [[basc]] quand encara se parlava, passèt de ''trĭ-'' a ''tĭr-'' segon l'estructura sillabica admesa en basc e en ibèr (passada tanben en celtibèr) <ref name = jcor>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 278-279 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43488</ref>. ===Terveu=== Es un paronime del precedent, prononciat [ter'bew]. Es situat al pè de Tírvia, mès pus près de la tripla direccion. L'etime basc seriá ''trivi-ibi'' [o puslèu ''tĭrvi-ibi''], « la ribièra del trivium »; ''ĭ'' mena a [e] <ref name = jcor/>. ===La Bana=== La prononciacion es [la 'bana] o [la 'banɛ]. Sembla una formacion basada sus ''ban'', « devesa », a la manièra de ''ròc''/''ròca'', ''vel''/''vela'', ''mas''/''Masa'' (en toponimia). Lo mot dialectal ''banya'', « bana, còrna », seriá de mal explicar en toponimia <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 332 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=</ref>. ==Istòria== Tírvia a pas agut de modificacions de territòri dempuèi dos sègles. Destrusit pendent la guèrra civila, lo vilatge foguèt tornat bastir. [[Imatge:Poble_de_Tirvia_vist_des_del_camí_de_Montesclado_(cropped).jpeg|thumb|400px|center|L'ancian vilatge en 1894]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} g5tprsf9bwta6cq97jjk8i5awihrm0w Vall de Cardós 0 126059 2499967 2497665 2026-05-09T06:22:59Z Alaric 506 44932 2499967 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vall de Cardós''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Cardós=== La prononciacion es [kar'dos]. Lo gentilici es [kardo'zeŋs]. Las fòrmas ancianas son ''Cardosedanam'' en 824, ''in valle quam vulgares dicunt Cardosa'' en 849, ''Valle Cardossa'' en 930, ''Valle de Cardose'' en 891-895. Ven del latin ''Vallis Carduosus'', « val de ''cards'', de cardons ». ''Vall Cardós'' se mudèt en ''Vall de Cardós''. Signat JFC <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 273 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13028</ref>. ===Ainet de Cardós=== La prononciacion es [aj'net] o, pas tan sovent, [ej'net]. Las fòrmas ancianas son ''Asnet'' en 1120, ''Aynet'' en 1281. L'etime es ''asinetum'', « lòc ont fan venir d'ases ». Se pòt que lo nom siá un calque del basc ''*astotegi'', « pargue d'ases » (''asto'', « ase », ''tegi'' a la valor collectiva de ''-etum'' e en mai significa « ostal, edifici ») <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 41-42 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=416</ref>. ===Estaon=== Estaon es lo vilatge principal de la val dita ''lo vallat''. La prononciacion es [asta'on], [esta'on], etc. La val del riu d'Estaon es [la ri'bera del ba'ʎat], [lo ba'ʎat]. Las fòrmas ancianas son ''Vallato'' e ''Vallatello'' en 839 (lo primièr es Estaon, o tota la val, e lo segond sa depéndéncia Anàs), ''Estaon'' en 1120, data d'aparicion del nom. L'etime es lo latin ''statio'', ''-onem'', « arrèst », aplicat als lòcs de residéncia e per extension als tropèls qu'amontanhan (la motivacion del toponime es probablament aquesta). L'evolucion de ''-ti-'' es confòrma a la fonetica catalana, mès l'''n'' finala es conservada per arcaïsme [parlars d'origina anteriors a la catalanizacion] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 151 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13490</ref>. ===Anàs=== La prononciacion es [nas], [a'nas]. Las fòrmas ancianas son ''Anas'' en 1120 e 1281. La terminason deu èsser l'ibèrobasc ''-atze'' e lo primièr element es probablament lo basc ''andi'', « grand » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2705</ref>. ===Lladrós=== La prononciacion es [ʎa'dros]. Las fòrmas ancianas son ''Labroso'' (error per ''Ladroso'') en 839, ''Ladros'' en 1120 e 1281. Lo nom ven del bòsc de Lladrós e mai que mai del nom de l'albenca, aubar (partida tendra de la camba de l'albre, qu'environa lo còr), del celtic comun ''latro-'', que per comparason sembla venir del nom d'un sinonime de ''bracae'', « cauças, bragas ». Lo mot es conservat localament : palharés ''llaire'' e aranés ''ladre'', dins lo sens vegetal <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2705</ref>. ===Cassibrós=== L'escais-nom es picapedrers, pica-roques, pica-roquers. Parlan del Bòsc de Cassibrós ['boz de kasi'bros], del Pui de Cassibrós, etc (Pep Coll, ''El parlar del Pallars'', p. 120). Las fòrmas ancianas son ''Carcebros'', ''Carcibros'' en 1120, ''Carcibrus'' en 1146, ''Carcibros'' en 1174, 1257-1269, ''Carsibros'' en 1281, etc. L'etime deu èsser ''*kartze buruz''. ''*Kartze'', representat per lo basc modèrne ''hartz'', « terren peirós ». Lo basc ''buruz'' significa « gaitant, en fàcia, davant »; lo sens global es « davant lo terren peirós » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 301-302 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13382</ref>. ===Surri=== La prononciacion es ['surri]. Las fòrmas ancianas son ''Surris'' en 777 e 849, ''Surri'' en 1120 e 1281. S'agís d'un nom ibèrobasc. Lo radical es ''çur'', « fusta, lenha », que deviá èsser ancianament ''çurr(a)'', ambe l'article ''-a'' e ''rr'' dobla. Coma ''u'' ibèrobasca èra una vocala de quantitat indiferenta, sa romanizacion podiá menar a [u] o a [o], donc per exemple, ''Sorre'', ancian municipi d'Altron, ara de [[Sort]]. Se pòt que lo ''-i'' de ''Surri'', vocala barrada, aja jogat un ròtle en favor de ''u'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 167-168 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=93735</ref>. ===Bonestarre=== La prononciacion es [bones'tarre], ''Bonastarri'' (a [[Sopeira]]), ''Bonastarre''. Las fòrmas ancianas son ''Bonestarre'', un pauc après 1100, en 1109, en 1120, ''Benestarre'' e ''Benescarre'' (error evidenta) en 1281. Dins l'epòca de bilingüisme, lo basc, gràcias a son jòc entre ''r'', fòrma sense article, e la fòrma articulada ''-rra'', cambiava quasi sistematicament lo romanic -AR(E) en ''-arre''. ''Bonestarre'' representa lo romanic ''Bonestar'' o ''Benestar''. Lo mot conegut en catalan e en general en romanic es ''benestar''. ''Benestar'' pòt venir ''Bonestar-'' per contaminacion del mot basc ''on'', que vòl dire « bon » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 70-71 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9967</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} iaml75gkbwyyp41z9jmii36421akg8v Posòls (Puèi de Doma) 0 151192 2499925 2414474 2026-05-08T17:59:17Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499925 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana |carta = oc | nom = Posòls | nom2 = ''Pouzol'' | imatge = Entrée_Pouzol_par_D_16_2019-06-02.JPG | descripcion = | lògo = | escut = Blason ville fr Pouzol (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63286 | cp = 63440 | canton = de ''Saint-Georges-de-Mons'' (en francés), <small> ancianament de ''[[Menat (Puèi Domat)|Menat]]''</small> | cònsol = Catherine Biscarat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = Comunautat de comunas Combralhas Siula e Mòrja 200072098 | gentilici = | latitud = 46.0914 | longitud = 2.9706 | alt mej = | alt mini = 337 | alt maxi = 662 | km² = 13.93 |}} '''Posòls''' (''Pouzol'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. == Geografia == {{...}} === Perimètre del territòri === {{Comunas limitrophes | comuna = Posòls | nòrd = | nòrd-èst = [[Sent Jau de Siula]] | èst = [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]] | sud-èst = [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]] | sud = [[Sent Ramèi de Blòt]] | sud-oèst = | oèst = [[Menat]] | nòrd-oèst = [[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]] }} == Toponimia == Le nom es atestat en 1115 : ''Pozols''. Aquò es un derivat, embei le sufixe ''-eolum'', dau mot occitan ''potz'' o dau latin ''puteus'', dont ''potz'' deriva<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 549, a ''Puits''</ref>. En tot cas, le nom a pas de liam semantic embei ''puèi'', ''pojòls'', ''pujòls''. [[Posòls]], [[Posòls de Menerbés]] e [[Polanh e Posòls|Posòls]], etc, an la mèma etimologia. Vèrs [[Sent Ramèi de Blòt]], la comuna se ditz [puˈzo]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63286 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Lilyane Hovart-Brechard|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna z-èra dau canton de [[Menat]]; z-es avora dau canton de ''[[Sent Jòrgi de Mons|Saint-Georges-de-Mons]]'' (en francés). == Demografia == {{Demografia |insee= 63286 |1793=630 |1800=620 |1806=669 |1821=721 |1831=759 |1836=734 |1841=677 |1846=736 |1851=724 |1856=701 |1861=734 |1866=713 |1872=709 |1876=701 |1881=725 |1886=774 |1891=780 |1896=817 |1901=746 |1906=726 |1911=664 |1921=586 |1926=509 |1931=492 |1936=450 |1946=353 |1954=295 |1962=316 |1968=294 |1975=251 |1982=211 |1990=181 |1999=200 |2004= |2005= |2006=252 |2007= |2008= |2009= |2010=282 |2014=281 |cassini=27837 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 0zouk76v2kzs7m7pjdgk79efcz7fzem 2499926 2499925 2026-05-08T17:59:41Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Posòus]] cap a [[Posòls (Puèi de Doma)]] 2499925 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana |carta = oc | nom = Posòls | nom2 = ''Pouzol'' | imatge = Entrée_Pouzol_par_D_16_2019-06-02.JPG | descripcion = | lògo = | escut = Blason ville fr Pouzol (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63286 | cp = 63440 | canton = de ''Saint-Georges-de-Mons'' (en francés), <small> ancianament de ''[[Menat (Puèi Domat)|Menat]]''</small> | cònsol = Catherine Biscarat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = Comunautat de comunas Combralhas Siula e Mòrja 200072098 | gentilici = | latitud = 46.0914 | longitud = 2.9706 | alt mej = | alt mini = 337 | alt maxi = 662 | km² = 13.93 |}} '''Posòls''' (''Pouzol'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. == Geografia == {{...}} === Perimètre del territòri === {{Comunas limitrophes | comuna = Posòls | nòrd = | nòrd-èst = [[Sent Jau de Siula]] | èst = [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]] | sud-èst = [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]] | sud = [[Sent Ramèi de Blòt]] | sud-oèst = | oèst = [[Menat]] | nòrd-oèst = [[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]] }} == Toponimia == Le nom es atestat en 1115 : ''Pozols''. Aquò es un derivat, embei le sufixe ''-eolum'', dau mot occitan ''potz'' o dau latin ''puteus'', dont ''potz'' deriva<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 549, a ''Puits''</ref>. En tot cas, le nom a pas de liam semantic embei ''puèi'', ''pojòls'', ''pujòls''. [[Posòls]], [[Posòls de Menerbés]] e [[Polanh e Posòls|Posòls]], etc, an la mèma etimologia. Vèrs [[Sent Ramèi de Blòt]], la comuna se ditz [puˈzo]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63286 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Lilyane Hovart-Brechard|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna z-èra dau canton de [[Menat]]; z-es avora dau canton de ''[[Sent Jòrgi de Mons|Saint-Georges-de-Mons]]'' (en francés). == Demografia == {{Demografia |insee= 63286 |1793=630 |1800=620 |1806=669 |1821=721 |1831=759 |1836=734 |1841=677 |1846=736 |1851=724 |1856=701 |1861=734 |1866=713 |1872=709 |1876=701 |1881=725 |1886=774 |1891=780 |1896=817 |1901=746 |1906=726 |1911=664 |1921=586 |1926=509 |1931=492 |1936=450 |1946=353 |1954=295 |1962=316 |1968=294 |1975=251 |1982=211 |1990=181 |1999=200 |2004= |2005= |2006=252 |2007= |2008= |2009= |2010=282 |2014=281 |cassini=27837 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 0zouk76v2kzs7m7pjdgk79efcz7fzem Maroon 5 0 153755 2499947 2426610 2026-05-09T04:16:39Z Gzavala6 63464 /* */ 2499947 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Maroon 5 Current Lineup Collage.jpg|thumb|250px|Maroon 5 lineup since 2020]] '''Maroon 5''' es un grop de pop rock [[Estats Units|estatunidenc]]. Creat a [[Los Angeles]] en 1994 jol nom de '''Kara's Flowers''', cambièt de nom per sa forma actuala en 2001 quand la formacion aculhiguèt un novèl membre. Lo menaire e cantaire del grop es [[Adam Levine]]. Dempuèi la debuta de sa carrièra en 2002, lo grop a vendut mai de 10 milions de disques als [[Estats Units]] e internacionalament mai de 100 milions de singles e 27 milions d'albums. == Discografia == * ''Songs About Jane'' (2002) * ''It Won't Be Soon Before Long'' (2007) * ''Hands All Over'' (2010) * ''Overexposed'' (2012) * ''V'' (2014) * ''Red Pill Blues'' (2017) [[Categoria:Grop de musica american]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de rock american]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] s3pxpetezk5xn1aap10gjcct0h16q6w Lexic lemosin 0 155347 2499894 2499753 2026-05-08T11:59:00Z Poiuytrell 61256 /* */ 2499894 wikitext text/x-wiki Lo [[Lemosin (dialècte)|lemosin]] ten en general lo vocabulari de l'[[occitan]] amb los eventuals cambiaments fonetics del [[nòrd-occitan]], mas a tanben de fòrmas lexicalas especificas ([[arcaïsme]]s e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que plan sovent son comunas amb los dialèctes [[auvernhat]] e [[vivaroaupenc]]. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emplegats endacòm mai, pasmens los avèm pas excluses per amor de donar una mòstra de vocabulari lemosin. Nos basèm sus lo diccionari Occitan/Francés d'[[Ives Lavalada]], ed. IEO Lemosin 2010, dont trobam extraches aquí [http://al.deliquet.free.fr/Occitan/Joan-Pau_VERDIER/Joan-Paul_VERDIER_01.htmlz] D'espleitar: https://espritdepays.com/bonus/glossaire-les-mots-du-perigord. NDR: tota esmenda, correccion o melhorament es benvengut, especialament quand ignorèm la definicion o l'existéncia d'un mot ("??") o que sèm pas segurs qu'existisca ("?"). Certans mots pòdon aver una consonanta iniciala [[epetentic]]a: ''g-uech'' [get], ''l-èsser'', ''z-onte'', ''v-onta''... franc. : [[Francisme|francesisme]] a evitar Lo [[sufix]] [[aumentatiu]] -às, -assa ven -ard, -arda. * abalhat,-da part. pass. : maucorat,-da, deçaubut,-da * abaura: fr. (d') à présent * abausir, 'bausir [bu 'vi] : abausir, esbalausir * abeurat, abeurada: fr. détrempé(e) * abeuratge m., beuratge f.?? : beuratge * abilhar ('bilhar) v. assasonar (tanben vòl dire Vestir) * abinar: acoblar (sens general e sens sexual) * abocha (d'), d'abochas? : la gòrja duberta e lo còrs virat contra terra * abochar, abochonar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * abora (d') : d'ora, tòst * abòrd (d') : a l'instant, tot primièr, lèu; d'abòrd que: tantlèu que; puèi que (tanben emplegat) * abracar: fatigar grandament * abrial (sud del Perigòrd), abriu (nòrd [abri(w)/abre], abriau: abril) * abriar: acorcir, abracar, escodar * acaçar (acassar? varianta de (a)catar?) : cobrir * aca(p)tar, 'ca(p)tar (/s') : amagar, escondre; cobrir * acelar, açalar, acialar: abrigar de la pluèja * acelat, açalat, acialat (a l') : abric (a l'); d'amagat, d'escondon, d'agachon, d'assetons) * acepte: aisat, facile * achabason: terminacion * achaptar: comprar, crompar (non seriá un francesisme: Acapte e acaptar ‘adquirir, obtenir’ com acatar ‘reverenciar, respectar, obesir’ provenon en darrièra instància d’un meteis vèrb latin captare) * acharrau V. Charrau * acimar: emplenar a ras * acimat, -ada: que sa cima es elevada * aclapir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) ; s'esfondrar, tombar tot d’un còp, s’afojar * aclatar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acocolar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acoconar (/s'): emmitoufler * acossar : encoratjar * acotar: fr. appuyer, accoter, soutenir, étayer; atteindre * acotir, cotir: batre, maltractar, prene pels cabèls * acotit, -ida, cotit, -ida: mesclat, -ada * acranar (s') : se far crane, polit * acraponhir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acropir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * adir: asirar, mauvoler a quauqu'un * adissença: asirança, òdi * aer: èr, aire (tanben emplegats) * aficar: pimpar?? * afinar: enganar * aflatar: careçar * afincar: ballar, careçar; aficar ?? * afincar (s') : s'aplicar * aflincar v. Aficar * afamgalir: afamar * afolar: avortar, far avortar; destruire * afolir: afolesir, far venir fòl * aforchar: enforcar; fr. être à califourchon * afortigar, afortir: afirmar, assegurar * ageir? : ?? * agresir fr. aigrir * agroar (s') (Prov. tanben) : acatar (s') (tanben emplegat) * agromar, agromelar, agromelir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * agromelir (s’) : se redusir, se far tot pitit en s’escondre * agrumir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * agrupir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * aguir : asirar * aguissable: aissable, fr. détestable, insupportable * aguissença: asirança, òdi * aicí a (/tant) (d') : fins a * aicianta (d') : fins a * aigafòrt: aigafòrta (tanben emplegat) * airau: airial, fr. basse-cour * airier: abajonièr (vaccinum myrtillus) * aisat adj. aisit * aisinable : propri a rendre servici, a metre a l'aise * aisinar : aprestar, preparar, alestir * aitanben: (a)tanben; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitanpauc: tanpauc ; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitanplan: tanplan; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitau: atal * aitot V. Eitot * ajauc: fr. ajonc * ajumbrir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * alacada: fòrta plojada? * alaidonc, 'laidonc: donc, doncas. Alaidonc que: dau temps que, mentre que * alau: alai, ailà * albalutz V. Orbalutz * alha (Cruesa): alh * alopir: assalhir; maltractar; invectivar * aluchar : alumar (tanben emplegat) * alulhar: cridar fòrt per far portar la votz au lonh. Alulhar de jòia: udlar, cridar, udolar plan fòrt, per mostrar la jòia * amassar, 'massar: regropar ; atrapar, prendre (un còp) * amodelonar: fr. antasser * amorrar : abaissar la testa, faire mòrdre la pols * amortesir fr. adoucir * ancèis, ancès que : abans (oc. anc. anceis, del latin ante-ipsum) * anchau m. : anchòia f. * anda: tanta, sògra, mairastra; abusivament: granda, mameta * anueit/anuèit, anuech/anuèch: auei, uei (tanben emplegats) * apà! (de Òc-pas?) : non vòli pas! * apautar: fr. renverser * apetís fr. ciboulette * aplèch [aplej] : fr. soc (de charrue) * apoiar: fr. appuyer * aponhar: garder, aver mestièr de quicòm; fr. répugner à faire quelque chose, tarder * aprueismar ('prueismar, [prajmà], [(o)preimà], [apresmà], [aprowmà]): apropchar * aquilhs (plural de 'aquel', ancian cas subjècte) * ara. D'ara ençai: d'ara enans, d'ara en avant. V. Aura * arair: araire * arban (faire un ") : s'entrajudar * arçà! : interj. per incitar a faire quicòm (de òr + ça) * arcar: passar per dessús de * arçau : arç (planta). Fiau d'arçau: fil de fèrre barbelat * archa: maid * archelar: escalar. fr. escalader * areclana: arcolan * argiu m. : argila * ariclana: V. Areclana * aromaire: murtrièr? * aromir: tuar * arondesir fr. arrondir * apietosir: fr. apitoyer * arpiar: arpejar * arreir: arrèire * arrier: tanben, egalament * arser: ièr al ser * asperja f. espargue * assedrat: assedat * artichau, artrujau m. cachofle * assumir (s') : s'assopir * assuausar: apasimar, adocir, calmar * assús, a sus: sus, sobre * atrapar de (d') : se botar de, començar de * atrevador: endrech qu'atira; rendètz-vos * au: o (pronom neutre) * aubalutz V. Orbalutz * aubrisson: arbust * auçada: nautada * aucha, òucha: pradèl o camp claus situat prèp de la maison, sovent près de la cort dels pòrcs, ont se los laissava * auchard: aucat, mascle de l’aucha * auguer, auger?? : aver * aul: el. V. Eu * aulana: avelana. fr. noisette * aumalha f. bestial gròs, bèstias amb banas que fan de la charn roja per la nuridura * aura adv. ara. Tot aura/Totaura: ara meteis, en aqueste moment; tota ara/totara (d'aquí un moment). D'aura enlai: d'ara endavant * aures: quicòm mai, autra causa * ausanier (comunas del sud del país de [[Garait]], region de [[Sent Vauric]]): bois [bwej] entrò una linha que jonh [[Ansesme]], [[Jòlhac]] e [[Ladapeira]], e [bwi] dejós d'aquesta delimitacion) * ausar: gausar * ausela: ironda; femela d'auseu * auseu: aucèl * auvelha, ovelha n. oelha, aolha * auvernhata: fr. litorne (grive) * avacar: reüssir, capitar * avalir (s') : esfondrar (s') * avances, avanceis : abans (oc. anc. anceis, del latin ante-ipsum) * avant que de + v. inf. : abans de * avantier (l') : i a quauques jorns, i a quauque temps * avena: civada * aver: prend lo sens d'atrapar, raubar, n'acabar amb quicòm o quauquarren, tuar * avesar: rendre domde, adometjar; familiarizar * avesat (d') : de costuma, d'abitud * avisar: regardar * ba(m)bòia, babula, babuia: nesci; estatua; petòta * babinhon mf. menton * babòi : original (persona estranha) * babusar: repapiar * bacada n. past, pasta, pastèla (pels animals). fr. patée pour les cochons * bacar: donar la bacada * bada-graula:?? * badar v. cridar * badada: grand crit * bafada: repais d’importáncia en quantitat * bajar: pensar * balada : frairiá, vòta * balaia: escoba (tradicionala de bàlec o autra planta) * balajar (Corresa) : escobar * balanç: vam, eslanç * balharc: òrdi * balharja: òrdi de primavera * balinjas n. f. plur.: fr. couches ou langes * banchieron: banc pichon * banlesar (se) : barrutlar, fr. errer * banturla, banturle?? m. persona non seriosa (non pejoratiu) * banturlar (se) : fr. errer; musar, perdre son temps a far quicòm? * barbetar v. : còire * barbòta: mena de sèrp non verenosa * baraquen: fr. voyou * barbelòta: jonquilha * bargassar: charrar * bargasson: que japa sens rason, que crida, que fa de bruch * barginhar: esitar. Sens barginhar: sens esitacion, de manièra fèrma * barja (Cruesa): partida de la granja situada au-dessús de l’estable on s'estojava lo fen e la palha * barracat, - ada adj: barriolat, -ada * barradís n. tèrra clausa près de la maison. * barradissa: claus * barrancon: barrèu d’escala o de cadièra, per ext. baston * barrial, barriu: barril * barrutlar: fr. errer * bascha: fr. bâche la toile * b-assetz: assatz; cèrts, certans (qualques) * bàssia: aiguièra. fr. évier * b-assuelh: asuèlh, fr. seuil (de la porte) * batalhar, batalar?: charrar * baterias: batasons (tanben emplegat) * bateusa: fr. moissonneuses-batteuse * bauda: asnessa, borrica, Saura * 'bausir [bu 'vi], abausir: abausir, esbalausir * baussuelh : asuèlh, fr. seuil (de la porte) * beca f. vèspa * beça, beçal, beçau, beçol, betol, betolaud, beç * becar: fr. picorer * becicar: far la sesta * belier: febrièr * belhier: febrièr * belinament : fr. foisonnement, grouillement * belujar (/se) : (se) bolegar * benaise: satisfait, content * beneisir: benesir (emplegat tanben) * bentot: tanben * berche: fr. édenté * bergossa: vièlha oelha coriaç sense valor mercanta * besenga/besinga: pauta * besilh, besilha: causa de pas cap d'importància, pas res * besilhar, bosilhar, far de las besilhas: bosigar, trencar, deteriorar, desgalhar, far de mala òbra * bessicar (bercicar? breçicar?, de Brèç?) : somnolar * bestiaria: bestiesa * besunha, besonha: causa; obratge, afars (personals), bagatge... (tot çò qu'aparten a qualqu'un) * b'etot, ben 'tot: benlèu * beu (de " de) : a còp de, a fòrça de * beu (de ~ que) : a mesura que, a proporcion que * beuna?, beune? : ?? * beuradenc : bevible, potable, que se pòt beure * bevetar: beure lentament * biau biau ! : japada mai aguda dels jounes chens * bibar: ? * bicanard: païsan pej. * bicas f. pl. labras * bicar: baisar, potonar * bicon: poton * bieta: bleta * bi(n)gois (de ") : fr. de guingois * bigòrra m. bigarraud/bigarròt, bigarroei/bigarroelh: blat d'Espanha, milhòc * bigòs/bigoelh (bigwé) m. fr. hoyau * bisard??, bisarde?, bisarda: bisarre, bijarre * bilha: tronc d'un aubre * binhet: bonheta * biòla: bèç??, betol?? * biòla (d'un forn) : fr. charbons ardents * bladar fr. emblaver; fig. joncher?? * bladasons : fr. semailles (du blé) * bladin: blat negre (tanben emplegat) * blagassar: charrar * blanc fr. chevesne, meunier (peis) * blanch, -a: blanc, -a * blancha pura: aiga de vida * blanchinhard, a: fr. banchâtre * blandar: ?? (lo fuec) * blesta f.: fr. écheveau * bocanar: fa de bruch * bochas f. pl. labras * boda: fanga * bodra, broda (de 'brauda'?) : fr. crotte, boue battue; ordure * bodrós: fug-l'òbra * boes!: bah! * boifar: v. Boissar * boija, boïja [bwejjo] [buijJo] (Cruesa e endacòm mai): V. buïja * bòina?, boina [bwejno] : bòrna * boinar: bornar * boïolar: faire de bofiòlas, fr. se boursoufler * boirador [bwejra'dur] fr. instrument pour enlever la deuxième peau des châtaignes dans l'opération qui consiste à blanchir les châtaignes, instrument que l'on appelle aussi en Creuse "las tanalhas" * boirar [bwej'ra]: mesclar, braçar, pelar las castanhas amb un boirador (aisina per las emblanquir) * boiricin: panièr * boiriu: redalh, fr. regain * bois m. pl.: encastre (d'una fenèstra) * boissar : escobar * boisson blanc : espinalba, aubespina, jargas blanc, jargue, fr. aubépine * bòja, bòtja (?) : saca * bojal(h?) : fr. trou. bogalh? * bojalar: traucar * bolar: s'enfonzar los pès dins l'aiga e n'aver la cauçadura mòla * bolega: fanga liquida * bolin: panet redond * bolit, bolhit, bulit, bulhit: olada (plat) * boljar, bolejar: bolegar (tanben emplegat) * bomba (a tota ~) : en córrer plan regde, plan viste * bombar: fr. bondir, rebondir * bòn(n?)a: fr. marécage * bondir: fr. gronder (bruch) * bonhar: far trempar, macerar (varianta de Banhar qu'a aquesit un sens particular) * bonhat,-da : se ditz d’una frucha tròp madura, tanben de quauquaren qu’a demorat dau temps a trempar dins un liquid * bonicon: ?? * bordairatge, bordieratge: bòria, ermitage, fr. closerie, petite métairie * bordassar (metatèsi d'Adob(r)assar) [burdasà/durdasà] : repetaçar, fr. rapetasser V. 'do(b...)rassar * bordier: bordièr; p. ext. logatièr * boreta: bar(r)iòta, carriòl(a) * borifa: fr. rombe (instrument de musica) * borilh: borlhon, tapon (coma la nèu) ; tot pitit grun de pouvera * bornat m., bornhon : buc (demorança de las abelhas, autrescòps facha amb la cavorna de chastenh, aura dins de caissas de fusta) * bornha: panièr grand, naut e pregond, de palha tressada per tal de conservar la frucha * bornhon V. Bornat * borramesclar: mesclar totalament? * borrar: tustar (tanben emplegat) * borrassons: fr. langes, couches * borricha (grafia?): bòssa, bossa (engenh de pesca) * borricon: fr. bourriquet * borrilh : polvera, bordilha. fr. balayures, poubelle * borrinar : barrutlar, fr. errer * borriqueta: saussa o sopa d'orselha * bòsc beneit: bois * bosar (se) : se laissar tombar coma una bosa * boschalh : tap (de trafec rotièr) * bòta: bota (fr. outre) * botarèl, botareu: campanhòu * botifla: veissiga * bòtja (?), bòja : saca * botjar: vojar fr. verser. Plòure coma qui la bòtja/vòja: plòure a semaladas * 'bracar V. Abracar * braçar: remenar * braçat (de '') : à bras-le-corps * bradar: gelar * bradassa: charraira, fr. barbouilleuse * bradassar (brandassar) v. secodre; parlar a tort e a travèrs * bradasson, bredasson: persona maladreita o brusca * bradau adj. (tombar '') : fr. lourdement * braga: fr. culotte * bran: bordilha * brancantar : barrutlar, fr. errer * branchiera : ?? * brand o bram?: "sonar a brand": fr. sonner à toute volée * brandinar: barrutlar, fr. errer * brau: fr. lisière de terre qui sépare un champ d'un autre * braulhós: brumós * bravament adj. : doçament; regde; rudament * brave, brava : bèl, bèla * brèça [barça] : brèç * brechar: cobrir * brechalh (Cruesa): tapadoira * bredilha: charraira * brejadís: discussions, charradissa; baralha, disputa * brejauda: sopa caracteristica del Lemosin facha de cauls e de lard (de 'brejar') * brejon: codena del lard * brenada: manjalha de bren amb aiga per péisser los pòrcs * breta, bretona: vaca de lach * bretonar: faire de grumèls * briar (de 'breviar') : acortar * bric de (pas '') : pas ges de; pas cap de, cap bri de * brija (pas '') : pas brica * brijon, brigon: miga, morcèl * brima: molsa; bruine, crachin (que dona l'oidiom o lo mildiu als vergièrs) * brimar: fr. bruiner; èsser atacadas las trufas pel mildiu * bringa: femna mal bastida, una evaporada, una filha nauta e desguindada que fa pas que saltilhar e gambadar * bringar: dançar, saltar, folastrar * bròcha: branca secondària d'un aubre * brochilhon: branquilhoneta * brochon: fr. brindille * brocon (far au "): ?? (es un jòc) * broda: fanga * brodir (brondir), brudir: far de brug, bronzir, bondinar, resclantir * brodischa: branquilhon;fr. broussaille * brostachabrit: fr. chèvrefeuille * brosinar: brosinhar, brusinhar. fr. bruiner d'une pluie fine et persistante * bruau (variant de bruelh?): talús * bruchadís: bruch continu??, brejadís ?? * brucir: mòrdre, atacar a pitits còps de dents, pinçar, piunar * brudir: brusir, brugir, brogir, brunhir, brúnher. V. Brundir * bruja: bruguièra * brujaud: fr. ajonc * brumerlós: brumós * brun (faire ") : faire negre/fosc. montar brun: s'escuresir lo cèl * brundir (lat. grundire) : bronzir, bronzinar * bruset? bruselh?: iò-iò fabricat pels mainatges * budalha: budèls de pòrc * bufec: fr. vide (de fruit à coque: cacau, avelana...) * buïja, buija, boïja, boija, buja, boja: pradèl (bas e umid), pasquièr, situat sovent prèp de la maison, inculte ont gaireben sempre l'èrba a creissit naturalament. Ancianament designava la bosiga. fr. terre en friche, pâtis, jachère * buja, bruja: gèrla, jarra (cruche à huile en terre cuite vernissée, non à long col, mais à anses) * bujandariá: fr. buanderie * bunhet m. : aurelheta (pastisson) * bura: de color fosc * burgaud, bergauda (Cruesa), burgon n. : fosseron * burrau (Cruesa): fr. babeurre * butir: butar * cabonhat adj. : fr. encaissé fig.?? * cacau, cacalh (de 'cascalh' ?), calau, cacòu: notz * cacunha: automobil vièlh * caga-menut: avar * çaiquedelai, çai que delai: ça que la, çaquelà * caireforcha: caireforc * cairiá (cairia, càiria) : canton (coin de l'âtre). C(h)erchar per las cairiás : c(h)erchar, furonar pertot sens succés; caire, ròdol/ròde, parçan, comarca * calau: notz. fr. noix V. Cacau * caleta: fr. cosse * calhada, calhadon, calhat (Cruesa): formatge blanc * calhar: fr. tasser (la terre) * calòta: sièta crosa * camjar: cambiar * campar (/se): quilhar, dreçar * canaçon : fr. caleçon * canal [conar] * cancanar, cancanilhar: charrar * cancaridier: fr. frêne * canòla (Dordonha) V. Coada * cap (pas '') Bas. Lem. : ges * capforcha: caire * capit: poirit (fusta) * 'captar (/se) V. Aca(p)tar * caquetar: charrar * carcalin: pan gròs en corona * carcilhar (se) fr. s’émietter? * cardalhan??, cardalhau: tòpi, topinambor * carolha (Cruesa): pèl d'espic de blat d'Índia * carreu: fr. chariot * cascavel: cadun dels torns qu'òm fa en restant suls pès e las mans sans que lo còrs tòque lo sòl * cascavelar: avançar fasent cascavels * cassa, casson: bocin de tèrra, ben massiu, fr. motte de terre. Durmir coma un casson : durmir coma una còça (dormir pregondament). Un casson de pan: un bocin de pan * cassar: copar * 'catar (/se) V. Aca(p)tar * catissar(s'): acatar (s') (tanben emplegat) * catura : tòrt, despit o damnatge causat a qualqu'un * cauçar: fr. butter (la terre) * cauças: socas (d’arbre) * caumassa: calmàs (calor estofanta) * cauquilhard: pelegrin * caura f. : avelanièr * cavalhier: gendarme * cencena: nœud de l'écheveau; remue-ménage?? * cendrilha: fr. mésange * censat: gaireben * 'cepte V. Acepte * cerèisa/cirèisa [sirèijo], cerièisa [serièijo] : cerièra * cerv: cèrvi * ‘chabason: terminacion * chabeç: fr. fâne * chablata, chabla: clujada (fr. toit de chaume) * chabreta: siulet o cornet d'escorça de castanhièr fabricat pels goiats * chabreu, chabròla, charbòu?, chabròt? : barreja de bolhon e de vin. "far chabreu" ajostar de vin al bolhon * chabreulh/chabridon: cabridon * chabròl, chabròu, chabròt? : cabiròl? , fr. chevreuil?; cabridon? * chabruelh: cabiròl, fr. chevreuil * chadan: tèrra (de 'chada an') * chadieira: cadièra * chafre : surnom, escais(-nom) * chafrolhar: fr. froisser * chaine, chasne, casse, jarric, rover, rove * chaitiu, -iva: coquin; marrit (maloneste e mauplasent) : persona malaürosa, magra e de pauc de santat, pas en fòrma * chalelh [chonej] [tchalej] : calelh (tanben emplegat) * chambija: rastèl * chambon: jambon * chamnhar, chamjar v. cambiar * chaminaire: vagabond, sens-ostau * chaminar: caminer; vagabondar * chanabon: cambe??, carbe?? * chanòla: ansa * chantilhar v. fr. chantonner * chanturlar: fr. ânonner * chapalon (Cruesa): V. pelharaud * chapdau: ensemble daus bens, la propietat (terras e bèstias) * chapiau: fr. pignon (d'un ostal) * chapmarteu: caboçòla, capgròs, tèsta d’ase * chaputadís: dispute * charavelí(s): carivari, charvarin, fr. charivari, vacarme, tapage qu'on fait aux nouveaux mariés * charbonièra, cendrilha, senzilha, gamada, coa de panlon: chincharra, sarralhier blau, tèsta blava (blua), pimparrin, lardeireta (tots en Provença maritima), lardier Prov.; fr. mésange charbonnière * charjant: pesant, pesuc * charmable, eissarmable ? : fr. charmant * charmenar: tormentar, tracassar * charpinhadís : disputa * charrairon: caminòl charratièr * charrau f. : intrada d'un camp sens barrallha, facha d’entrelaç de branchas, mai granda que la cleda; barralha "à claire voie" * charrièra, carriera: camin o espaci libre près dels ostals ont passan o estacionan las carretas entre las bòrdas; per ext. cort de la bòria (de. basse cour) * chas adv. en çò de; chas ieu/me…: los membres de ma familha, l'ostalada " chaser: caire, tombar * chasne: casse * chassida: fr. chassie * chastiar: castigar * chat-martre: martra * chat-pitoir, chat-pitoi(s), chat-pitòer?, chat-pitair, chat-pitais? [pituej/pitòj] : catpudre, (gat-)pudís * chat-pudent, chat-punais V. Chat-pitoir * chatinglar v. fr. chatouiller * chauça: cauceta * chauchabutida: ?? * chauchar: fr. appuyer * chaucida: caucida, mena de cardon salvatge * chaufaliech [-et] : fr. bassinoire * chaul d'asne (Cruesa): mena de cardon salvatge * chaulhadura: solhadura, brutícia * chaulhar: solhar, enlordir, embrutar; trempar * chaumassa : calor umidosa de l'estiu * chaumenir fr. moisir * chaumenit, -ida: fr. moisi, -e * chaunhar: fr. grignoter, croquer * chaupir : atrapar, agantar * chaupre m., charpre m. calpre (arbre) * chavana: tempesta * chavau: caval * chavau dau diable: fr. bousier, lucane ou cerf-volant, faucheux; mante religieuse * chavaujar: cavalgar * cheita: fr. chute?? * cheminada: cheminèia, chaminèia, cheminièra * chen: can, chin, gos * cherbe f., chibre m. (Cruesa) : carbe, cambe * chialar (Cruesa): cridar en ploramicant * chonhar (Cruesa): V. Fonhar * chòrta (Cruesa): veitura, automobil * chucant: fr. boudeur * chucar: chocar * 'cianta: V. Aicianta * cierge: ciri *cima (a la <nowiki>''</nowiki> de) : au bot/cap de * cinglan (singlan?): colòbre vèrd e auriòl * cir(i)èja: ceriesa. V. Cerèisa * cirie(i)r m. ceresièr * cirèisa, cirieisa: cerièra V. Cerèisa * citron: sòrta de cogorda de color rossèla * clabòt (ueu '') : uòu covat e non espelit, que siá estat fecondat o pas, o que l’embrion soiá mòrt * clachar (se) : s'amagar, s'escondre * cladassa: fr. litorne (grive) * clampar, clampanciar: charrar * clampinar: ? * clapar: per dire de borrar vivament emb las mans o ben emb una lata, o amb quauquaren de plat, de plange * clapeta: fr. pipelette * clapeta (far "): charrar * clapetar: fr. claquer (de las dents) * clardat: clartat * clauvar: clavar * cledier: fr. séchoir * cledon: fr. portillon * clessa: fr. clisse * clocauda : fr couvée, troupe de poussins, engeance, famille * clucas : fr. lunettes * clucaron m. grapaud que pòrta los uòus de la fema "a pelharaud" * cluseu: fr. fente? * coa de patla [panlo]: ajaça, agaça * coada, coda (Cruesa): sòrta de lòssa de fusta o metalh amb un long tudèl traucat que se pausava sus la selha per beire o versar l'aiga. ("godet à queue qui sert à puiser de l'eau dans un seau"), cassotte * coar: fr. couver * coatar (se) : metre sa coberta *còbla f. : fr. couplet * coble (un ~ de) fig. : parelh (un ~ de) * coca: patata * còça: soca. V. Còssa * coçar: cercar, espepissar * cocorda f. cogorla * codar: pàisser las vacas dins lo coderc * coeijar (/se) V. Coijar (/se) * coenh : canton * cogasson: se ditz per lo còu darreir la testa, lo copet * cogoiç, cogòu/cagüelh-cagoelh [kagwey] m. cogòt * cogolha, cagolha f. cagaròl * coguol m. fr. cocu; coguola: fr. primevère * coia, coja: fr. courge, citrouille; gorda faita amb una coloquinta * coijar (/se) : (/se) colcar * colar: descendre? o prendre una carrièra * còl(d)re, còure (còrre) : coudrier (notat 'coorre' en un lexic) * colenar (se) : fr. se glisser * colidor: corredor, fr. couloir * colier: colar. fr. collier * coma adv. amb (exprimís l’acompanhament quand òm parla daus umans e sovent de las bèstias de la bòria) * coma: com. (/Com) vai 'cò? : com va? * començada : començament, començança * conchon: fr. bassin? * concir (lat. concidere) : fr. abattre, accabler (la calor) * condencionar (se) fr. se coaguler * coneitre: conéisser * conelha (conuelha) : conolha * conestre: conéisser * congièra: congèsta * conhar: enfonzar, folrar; fig fr. glisser dans * conòrt: auguri, presagi, opinion, esgard * conortar (se) : regaudir, consolar, donar de coratge * conselh (se balhar) : se donar de còr, de determinacion * contrariós: fr. contrariant * convidós: convidaire * còpa : copa (de bòsc) * còp-sec d’abòrd : fr. tout de suite, sur le champ * copilhar: copar en morcelets * copinhar: tustar? * coquerla: cocut feme * corbe, corba adj. : corb, corba * corcha: sièja (fr. vandoise) * coret: corada, coradilha * còrnabudeu(s?) : fr. culbute * cornelha: graula * corniòla : còl, traquea artèria, esofag * còrsonela, còrsenela fr. scorsonère * cortissons: pantalons corts * cosinacuol: renouée (lit. "démangecul" planta) * còssa: soca * cossier, cossei (Naut Lemosin): preocupacion (gascon 'cossidèr') * cotilhons pl. : gonèla * coturas f. pl. : terras cultivadas de blat, de segle, de blat negre * cramilhera fr. crémaillère * crànher : crénher, crénger (tanben emplegats) * craunhar: fr. grignoter, croquer * crema f. crenta * crochar, 'crochar: acrocar * crochet: fr. pissenlit * cronhar: fr. grignoter, croquer * cròs: trauc; fr. tane (de renard etc). Cròs dau cul: anus * crostar: enlordir * crubir, crubrir?? (p.p crubert) : cobrir * crum: fr. brume * crumor (en ") : fr. obscurci par la brume * crussir : manjar?, devorar? * cubertilh: tap d'ola * cubrir: cobrir * cueire v. còure * cuenh: canton, fr. coin (d'un luòc) * cujar + v. inf. : arribar a, reüssir a * cul sus testa: fr. sens dessus dessous * cuol [kju], cuòl ([tior] a Tula) : cul (tanben emplegat) * cussòla: gròs pan de segla * dadet? (Cruesa): nom afectiu donat als mainatges (de 'daret' aret?) * daiciá, daiciant (d'aicí a/en, ent (= ont) : d'aquí a; dinc a, fins fig. (tanben: d'aicí a) * daivoar: desautorizar, renegar, condamnar * dalh: fr. faux * darreir (nontronés e endacòm mai) : darrier * dau: del (tanben emplegat) * dausuns: qualques, certans. 'dausuns còps' : certanas vetz * decha: ferida * degolinar: caire gota a gota * degolinari (far ") : fr. enlever furtivement (en jòcs d'enfants) * degrad, degrat: grad, gra * degreu: mal grat, despiech, pena, estat de sofrença morala * degut: deute (tanben emplegat) * deibrir, dreibir: dubrir * deimai: fatigat, geinat, excedit * delesei? delaiçai? De lai ençai? [delesej] : d'ara en avant * deleser: fug-l'òbra, hippy * demia, demiá f, demieg m: mièg, mièja * dempès: V. pès (d'en ") * dempuei: dempuèi * denada: viure(s); argent; tropèl? * denaut: en naut * desbilhar, des’bilhar (se) : desabilhar * de(s)bolar: s'enfugir * desavenhe: desagradable, desplasent * desboijar: esbosigar * desboirar: desmesclar V. Boirar * desbojar, desbotjar, desvojar? : desbanar, travolhar; recontar, decorar, cardinejar * desbolegar: desbrolhar?? * desborrinar : esborrifar? * desbraulhar: grafia per Desbrolhar?? * desbrundelar: desrotlar (un fial) * deschassidar: levar la chassida (crostas dels nòunats al bòrd de las paupièras e cilhas); dobrir los uèlhs al monde; batejar. * descranilhar: descrocar, desgafar * descrubir: descobrir * desdire: fr. fausser (au sens materiel) * desei (deseir?), deser : desir; fr. désir * desennastar: levar l'asta * desfarda: fr. débris, rebuts * desgaunhar: fr. faire des grimaces; rechigner; fr. vomir ? * desgaunhat, -ada: renfrogné, ronchon * desgoletar: fr. se dérober, disparaître * desgorçar: netejar una broa * desgreu: mal grat, despiech, pena, estat de sofrença morala * de(s)guelha: fr. boucan, bombance, ribote * desjaivar, desgeivar? : far sortir del lièch *deslenat: fatigat * deslurat, -ada: fr. déniaisé(e), résolu(e) * desnant: d'aicí/d'ara en avant * desnogalhar: dobrir un *nogalh o notz * despetesir: fr. décrasser * despiech (far) : contranhar, desrenjar, saubre mau * despuei [dejpej] [despë], dempuei, : depuis * desraijar: desrasigar, desraiçar * desrei: malaür, desastre, troble, desrota * desrejar: chambiar de direccion, desviar * dessierv: dessert * dessós, dessot?, dessots?, dessotz?: dessota, dejós * destombar: càser (de sa nautor); fig. desconcertar * destrenh: fr. ménage (faire le ") * desvarachar: desbosigar, artigar, desglevar, de(s?)gorsar, fornelar * desversar: fr. renverser * desviardar: fr. décamper * desvirar : ?? * desvirolar: escorjar * desvoar: renegar (qualqu'un) * det. grand det: det gròs?. mermilhon : det pichon. guinhaire: indèx * deu: del (arrondiment de [[Sent Irieis]) * déver: deure (tanben emplegat) * diaures!, diatres! : diantre! * diesena: desena * diesenat: desenat * dietz: dètz * dieumenc [diòmen], dieumenche [diòmenche], dieumergue [diomerge], dieumenge [dioumejne] : dimenge (dimenge o diumenc semblan las formas majoritàrias) * dijuòus: dijòus * dimenir : demenir, diminuar (tanben emplegat) * dinc a: fins a * dindaud: dindon, dinde (Corresa) * dindrinar: tindar  * dispareitre, disparestre : disparéisser * dissa(n)des n. (de */'die 'sambati/) : dissabte (de */'die 'sabat-i/ tanben emplegat [disadde]) * 'do(b...)rassar, 'dobrassar? (>adobassar) v. : petaçar. fr. raccomoder (un tissu) * doas-tres: qualques * doçarèl: fat, doçastre * doler v. : dòler * domaisela: fr. cerf-volant * domdar v. : domesticar * domde : docil * dondar v. Domdar * dòstar: dostar, retirar * dòuça: fr. gousse; mongeta, fr. haricot vert * dòure, doler v. : dòler * dreibida, deiberta, duberta, druberta: pp. dobèrta * d'òrs en avant: d'ara en davant * drapel: fr. lange * drollichon: drollet * drubir, drobiir, dreibir, dubrir, druebir, deibrir, ubrir : dobrir * drucar: ?? * dueinan, d'uei un an, endueinan, en d'uei un an: l'an que ven * dumpuèi: dempuèi * durbir: dobrir * durmença: dormança, fr. somnolence * egulhada: fr. aiguillon à boeufs * eidredon: edredon * eigar, aigar, eissegar, asengar v. metre en òrdre, agençar, adobar; ajustar, separar; adesar * eimatin: aqueste matin * einoiar: sofrir; fr. ennuyer (embêter) * einueg: problèma, pena * einuech adv. uèi * einuei, ennuei (esnuei) : sofrença. V. einueg * eiperar, esperar [eipéra] fr. attendre * eirisseu f. jolverd * eisanhe: avar * eisilar: fr. glisser * eisir: aisir??; eissir?? * eissabanit : ?? * eissabencar: eissabrancar, eissabancar?, desbrancar, (e)scabeçar * eissaragar (grafia de verificar): esparpalhar lo fen. V. Eissigar * eissarquiar: esfondrar, desplaçar la tèrra * eissaurar: V. Eissurir * eissaurelhar : assordir * eissebrar: estrifar, entalhar * eissegar : segar, meissonar; fig. destruire * eisserbant: deserbant * eisserbar: sarclar, arrancar las marridas èrbas * eisserbatge: deserbatge * eissicolhar (s') : cridar * eissigar (varianta d'eissegar/eissagar: partejar en parts egalas entre personas) (/s') : esparpalhar * eissiular: siblar, siular * eissolent: insolent * eissorlar: eissordar (dins lo sens d'enervar) * eissublar, eissuflar, eissicliar (sicliar) : siblar, siular (lat. exsibilare) * eissubir : fr. se volatiliser?? * eissufle, estufle, eschurlet, eschuflòl, eschurlòl: siblet, siulet (lemosin classic) * eissurir v. fr. premsar, serrar, tòrcer, faire secar, fr. essorer, épreindre; agotar, fr. tarir; fig. agitar, quichar lo chuc * eitot: tanben * embaisse: biais, afar * embarbolicar: embrolhar?; embarbostir? * embonilh: fr. nombril * embrucida, embrussida: morduda, nhacada; fr. pincée * emper adv. pasmens, totun, pr'aquò (cf. catalan 'emperò') * emplei: emplec * empleiar, empluiar franc. : emplegar * emplenat, empluiat franc. : emplegat * emplir: emplenar * empluiar, empleiar franc. : emplegar * empluiat, emplenat franc. : emplegat * en per avant: aperabans * enançar: avançar, progressar * enautar (/s') : enauçar * enchaiença, enchaison: escasença, pretèxte * enclunhe: enclutge. fr. enclume * encranilhar: encrancar * endalh: andain. Fenar los endalhs: faner les andains * endechar: endecar, mabolhar, abasir, abismar * endechat, -ada: andicapat ; privat d'un o plusors dets de la man * endonc: puèi que; alara, alavètz (en aquel moment) * endueinan [ɛndej'nɔm]: l'an venent * endunle, endutle: budeu emplit de charn de pòrc aprestada. Se conserva emb lo salat (charn de pòrc salada) e que se minja bulhit. fig. V. Entrule * endurar: sofrir * enfetós: pudent * enfeurit,-da: enfebrit (que suefra de las feures) * enfonilh: fr. entonnoir * engalunchar (s'): s'installar o èsser pres dins las brancas d'un aubre * engarçar: trompar meschantament * engaulhar (/s') : se crotter de boue * enginjaire: fr. inventeur * engolar: engolir; fr. gober * engraunhar: engraufinhar, grafinhar * engrunar: fr. écosser, égrainer * engueitar: gaitar, espiar * engingar: engimbrar * engravissa: escaravissa, fr. écrevisse * engulhar: conhar lo fiau dins l’agulha; conhar lo còrs dedins un vestit per s’abilhar * eniurar: fr. enivrer * enjagat,-ada : posicionat d’un meschant biais * enjucar (s') : s'enjocar, se plaçar a la cima de quauquaren d'aut (aubre, eschala, teulada, etc.) * enmatin (l' ~) : matin (lo ~) * enniblat: ennivolat * enniurar: fr. enivrer * enquera, engueras/engueras (d') adv. encara * enquilhar: cargar (un vestit) * enrotar: començar, metre en rota * ensauvar (s'): se sauvar * enser (l'): lo ser * ensorcelar, ensorcierar, ensorcilhar: enfachinar, enfadar (tanben emplegats) * ensubrevut, -uda: que pòrta lo marrit uèlh o sus lo qual l'an getat, embreissat, emmascat, enfada, enfachinat, enfachilhat * entainar: tardar; languir * entau: aital (del latin 'in tale (modo')'); (ai)tant * entanhar: enfangar, enfangassar?, embodigar??/embodijar??. fr. embourber * ente : ont * entòrcha : fr. torche * entraupa: entrava; trapèla, tracanard * entraupar (s') : fr. s'entraver, trébucher * entreprener: entreprendre, entreprene, entrepréner * entrebreschar: ?? * entrule m. òme pauc actiu, mal desgordit * entrusca (tant) que: fins (a tant) que * envertolhar: recurbir, entornar, enrotlar, envolopar * enviá: enveja * enviblar: trompar; jugar de meschants torns, ensorcelar * envirolar: entornejar * esbabinhar (s') : finfonhar, ranguilhejar, biscar, ragassar, petonar, fr. grommeler, rouspéter (en faisant des grimaces) * esbadaurelar (s’) : cridar a plen gorjareu, plan fòrt, en alulhar * esbalausir [ejbalu 'vi], esblausir [ejblu' zi] : esbalausir * esbatoelh, esbatoeri(s...): fr. ébat; amusement; joguet * esbaubit: plan estonat * esbelar: se far bèl, lo temps * esblanchurir: blanquejar * esblausir [ejblu' zi], esbalausir [ejbalu 'vi] : esbalausir * esbolhar, desbolhar: traire lo budelam, dobrir las tripas; demolir, destruire, abatre * esborlhar: fr. aveugler * esborissar: esborrifar * esbraceiar: esbracejar * esbramelada: fr. bêlement * esbramelar (s') : fr. s'égosiller * esbresinaer, esbrijonar, esbrisonar: fr. émietter? * esbrodichar, esbrodichonar (minoratiu?) : podar un aubre, fr. épointer * escadassar: cridar per paur (per dire los crits de las jalinas) * escaletar: fr. casser, enlever la coquille, écailler * escanar: fr. éreinter * escarabissa: fr. écrevisse * escassonar: émotter * escassonat, -ada: dividit, trencat * escebrament [eysebrà]: estrifament * escebrar [eysebrà, esibrà], escicar, escirpar: destrifar, partir, escarpir * eschala dau Bon Diu, o dau diable: arquet de sant Martin * eschaletar: escalar. fr. escalader * eschamjar, eschamnar: escambiar * eschamge, eschamnhe: escambi * eschantir: atudar; aucir * eschardilha: fr. écharde * escharnir (s') : grimacejar ''Dau citre o ben dau vin que es jasbre vos fará vos escharnir'' * escharonhar: escorjar, levar la charn de mala manièra, en eissebrar * eschauradís : escaufament * eschaurar: escaufar * eschauton: fr. écheveau * eschavel: fr. rouet * eschilla [eschinla] : esquilla * eschillon [eschinlon]: esquilon, fr. grelot * eschivar v. estalviar, economizar; evitar * escicar (essecar??) : talhar? * esclapir (s') : s’esfondrar, tombar tot d’un còp * esclargir: esclarir, fr. rincer * esclarsiera, esclarciera?, esclarsida: fr. clairière?; esplendor?; esclat de lum. loc. A l'esclarsiera/esclarsida: fr. à la pointe du jour * escorcir: escorçar * escorsiera: corsièra * escrasar: esclafar * escraunar (s') : cridar (coma una graula) * escrupir: escupir * escujar (s') : s'escondre * escunlar, escutlar, escudlar: versar, vojar, mesurar; plaçar, despensar; fr. embarrasser, rendre penaud, interdit. * escura: bòria, bòrda, granja * escuròu: esquiròl * esfarbir, esferbir: desbarbolhar * esfeunir: mettre en colère, exciter, irriter * esfeunit,-da adj. : dins un estat de colera * esfodir, esfòudir, esfaudir?? : espantar? * esfoudir: affoler * esfredir: mettre en colère, exciter, irriter * esfredit,-da adj. : susprés, paurós * esgirdar: asperger éclabousser * esgleisa: glèisa (tanben emplegat) * esgorçar: agotar; desboijar (desbosigar) * esgrinjòla: V. grinjòla * esjarrar: esgarrar. fr. écuisser, fendre en déchirant * esjarrilhar, ajalhar, esjalinar (per terra): (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * esjavinhar(s') V. Esbabinhar (s') * eslampar, eslampiar [eslampià/eslapià], (es)ropiar, eslifrar, colenar v. lisar, fr. glisser; déraper?? * eslampiada: fr. laisser-aller, emportement hors de soi, licence; lampada, fr. lampée (prendre une ~ d'une boisson) * eslauç, eslhauç: fr. éclair * eslhausada: coup d'éclair * eslhausar, eslhauçar: fr. faire des éclairs * eslausiada: coup d'éclair * eslonjar (/s') : (/s')alongar; se jaire/jàser * esmai, desmai: fr. émoi, souci, inquiétude * esmaginar (cf. cat. anc.) [eimaginà]: imaginar * esmaiar/esmajar: inquietar, estonar; decorar, florir, fr. émailler fig.; S’esmajar de quauqu’un o de quauqua ren: migrar, demandar o cherchar de las novelas, s'en preocupar, s'en inquietar * esmalir (s'): enrabiar (s') * esmalit,-da adj. : dins un estat de colera * esmància: menaça * esmanciada: menaça. A esmanciadas : fr. en rampant? * esmanciament: acte d'esmanciar * esmanciar: amenaçar, far de menaças amb un signe de la man * esmaraunar o esmarraunar?? (s' ") : fr. grogner * esmirar: visar (aver coma objectiu, cibla) * esmiraudiat: miraculat?? * esnançar [ejnansà]?? (amb EI- non etimologica) : avançar, progressar * esnharlar: agrandir un vestiment a otrança en tirant dessús * esnuiança: fr. ennui * espanhar v. (u)lhauçar * espandre: espandir * espanir (s') (Cruesa) V. espatarrar (s') * espansilhar: escampilhar * esparrar (s') V. espatarrar (s') * esparson: fr. écouvillon * esperar [esperà] fr. espérer * espetissar: apetitir * espeulhar: espelhar, escorjar (levar la peu per la recuperar) * espinasson: albespina??, aubespin?? * espingar: gambadar, se ditz pejorativament per dançar, remudar, bolegar * esplamir: fr. étaler? * espodansar: espodassar, podar un aubre * espofidar: fr. pouffer?? * espotir [ejputí], espòutir (lat. Pullis: pòu, polvèra) : fr. écraser, réduire en poudre * espistrolhar: fr. éclabousser * esraminar : fr. gronder * esranchat, -ada: garrèl,- a * esranhadís : fr. toile d’araignée * esrantelar: levar las rantelas * esrapar: desrapar * esritjós (grafia per iretjós??) : ?? * essaurelhar: V. Eissaurelhar * estamnar : entamenar? * estancha: estanhòl, pescariá * estelura: estelam? * esterbar (de Trevar??): barrutlar, fr. errer * estiflar: siular * estinhar: v. Estribar * estinhassar : fr. ébouriffer * estolha: estobla, restoble, rastolh * estorbar: dispersar * estorbeu: esparvier (tanben emplegat) * estorcer (/s') : fr. se tordre, se tortillerèstra: lucana petita del granièr * estre: èsser. Estre per +v. inf. : èsser al punt de * estrech : èsser un '' : èsser fòrça magre * estrelhar: donar una rosta, fr. étriller, battre, donner une raclée * estribar : trabalhar, usar, fatigar; fr. unir le fil en le dévidant par le moyen d'une pièce de cuir ou de drap nommée 'estribador' ou 'estinhador'; fr. mener bon train * estrifolhar: estrelhar, batre, donar una bona leiçon * estufladís: siulament larg * estuflar: siular * estujar: escondre, amagar; estojar ? * esversar: fr. renverser * esvetlar [esvenlà], esvedlar (s') V. espatarrar (s') * esviardar: fr. éreinter * esvirolada: ?? * esvirolar: escorjar; fig. despolhar * etiada: fr. jachère nue * eu (Naut lemosin): el (Bas lemosin) V. Aul * exprès (a ' '') : fr. à dessein * fadard [fodar], fadarda/fadassa: fadat, fat, nesci * faiòu n. fau * faler: caler * fame: fam * famgala: fr. fringale * familha: tanben vòl dire 'mainatge, enfant'. "(Ilhs) an doas familhas" * fanha: fanja, fanga (tanben emplegats) * fanir: ?? * farcidura: farçum, farça * farfantela: ?? * Farjòu: Ferreòl * faròt: ?? * farrar: farratjar?? ; ferrar * farròlha f. : ?? * fastjar [fashà/foshà] (latin ''fastidiare'') : empebrinar; fr. fâcher * fat, fada: caluc, uga * fava, fava verda: mongeta, fr. haricot vert * feblesir: feblir * femorier: fr. fumier * fendassa: crebassa * feniera: fr. fénil * fermic, fermitz, furmic: formic, formiga * fermijar: formiguejar (de monde, etc) * fers, fera: sauvatge; fièr, -a * feunial: fr. taie d'oreiller * feure f. sovent en pl. : fèbre. Feure bringau * feurier: febrièr * feuse: falgueira (tanben emplegat) * fiau per linha : de fial en cordura, de fial en agulha (punt per punt, per lo detalh, dins una succession logica) * fiau: fil, fial * fiaulat: bandat, pintat * filh de vessa ! : macarèl * fiolon: botelheta * flaia: fr. pousse d'un végétal * flaina: fagina * flau onomat. : fr. vlan * flaujon : fr. flageolet. * flaunhard : fr. flemmard? * flaüticar [flejticà] : sonar mal la flabuta * fleitau: plafond * flissonar: ondejar? ; fr. frissonner?? * fodinar: fr. fouiller * foirar : aver la foira * foitar(/se) : fotre * foitre (/se) : fotre * folharja: fuelham * folharjós: folhós * fonhassar o fonhar (?) (Cruesa): ploricar * fomarier: fumièr; bordilhas * fomorjar : ?? * fòrt (a ~ de), a fòrç de ?? : a fòrça de, a dich de, a dicha de * fotrasson: janfotre * frachin: cendre o escòrias pichonas, oxid negre de fèr * fradassa: frachiva (landa, terrenh inculte) * frair n. fraire * frau: tèrras abandonadas, èrmas * freg f. : freg m. * fregir: refregir * fremijar: fremir * frijoladís: frejolum, fr. frisson * frijolar: fremir, estrementir * frenir (de "fenir" ?) : gastar, usar * fresche : fresc (tanben emplegat) * freschum: fr. fraîchin * frestinar: furgar, fosilhar, cercar, tafurar, nistejar * fretissa: V. Lissa; pan negre fretat d'alh * fricaud, -a, fricós, -a: fr. ragoutant, friand, appétissant * frijol, frijolada: frejolum, fresiment, fr. frisson * frijolar: fremir * frijoladís, frijolament (frisolament? ?), frejolament? (fresolament??): fr. frissonnement * frimor: frejolum, fresiment, fr. frisson * fringa-marçau (far la ") : ribòta, festa * flissar: ondejar? ; fr. frissonner?? * frissar: ondejar? ; fremir, fr. frissonner * friular : fiular en frire ?? * frotjar o frojar? frochar? (se ven de 'fruchar') v. créisser (arbres, plantas), butar, grandir, se fortificar, aprofiechar; fruchar, frutejar * fruncir (las ussas) * fuelher : caler, faler * fumari (Cruesa): fumièr * funtar: defuntar, morir * furgalhar: fr. fouiner, fouiller * gabolhan: fr. églantier * gafada: mossegada, estrifada, esquinç(ada); regomàs, monha; bajocada; malbiais * gafon: fr. gond * galatja, jalatja [ga'lazo] : fr. ajonc d’Europe * galeton: pastisson * galhauda f. rana (de 'gaulha') * galòpa:?? * gamar: raubar finament * gamiraud: fr. garnement * gana: ga, gas, gau. fr. gué (tanben emplegats) * ganh: gasanh * ganha: truèja * ganhon, gaunhon, nhon, go(i?)nhon n. pòrc * gansolhar v. fr. éclabousser * gargolh, garguilh: fr. rale, gargouillement borborygme, grouillement, passage ou production des gaz dans les intestins; enrouement, barguignage; médisance, murmure, babil. * garlècha: fr. gardon * garlopa: fr. varlope * garri: rat pichòt (terme afectiu) * garrissada: bòsc de garrics * gasinar: furetar * gaste, -a: fatigat, -ada, las, -ssa, abracat, -ada (de gaste: de fatiga) * gata: pòcha * gatge m. salari; mòble; instrument; recipient, esplecha, ostilh, ustensilha (sovent vaissèla o panièr); causa. Gatge pissier: gresala de pissar. En occitan medieval ''gatge'' = fr. attirail * gatieira: davantal, faudal * gaton: pochon (pòcha pichona) * gauça: gòrça ?? * gaug : fr. pissenlit * gaulha f. fanga * gaulhada : f. fanga * gaulhar, gaulhier, gaulhasson: gassòt * gaunha: gauta * gaunhas f. pl. : fr. gâle; écrouelles, cicatrices des écrouelles * gemar: gemir * gença: balaja, engranièra, escoba (tanben emplegat) * gençar: balajar * genebeurnier: genebrièr * genha: caprici * gente, -a adj. graciós, -sa * gentiament adv. : doçament, amb gràcia * genuelh: genolh * getacion: (fach de getar un) marrit sòrt * g-i, gui, li: i * giau (<geu) : gibre * giba: volam, fr. serpe à long manche *gibla: ??. Plòure a giblas: plòure a semaladas * giblar: plòure a semaladas de faiçon quasi orizontala * gibon: volam per esclairir (fr. élaguer) los aubres * gigonha: irresolucion, dificultat futila que arrèsta la decision d'un afaire * gigonhar, cigonhar, jaguinhar? : trabalhar inutilament, traire mal a faire un obratge mecanic per fauta de bon otilh; cracar, far de bruch, coma lo de quicòm mal jontat; agir lentament, lambinar, lamternar, trabalhar quaucòm amb mejans insufisents per i reüssir; (Cruesa): fr. gigoter * gileta: vesta * gingar: fr. giguer, saltar, gambadar, fr. folâtrer * gipa-japa (far) : tressautar, tressalhir * giraudela: giròla (mena de camparòl) * girrinar: bruch del sautarelh * giton: fr. rejeton ? (d'arbre) * gitre: fr. gîte * giure: gibre * glaç: glaçon * glara: clara d'uòu (tanben emplegat) * gleisa [eλeizo]/[e(l)ieiso] * gloriosetat: vanitat * gòfe (gònfle) : fr. bouffi * goiasson: enfanton * goiat, -a: gojat, -ata * goion: fr. goujon * golar: engolir, englotir * goneu: abit, vestit d'infant * gòrça: brossalha, ramalha, ramada, rodicha onte i a de las rumecs, daus boissons daus petiòts aubres entremesclats; broa de clausura, fr. fourré * gorgeira: fr. gosier * gorgetar: vomir; avoir des haut-le-coeur; fr. gaver (un animal) * gòrja f. boca * gòrja roja: fr. rosé des prés * gorjar: fr. gaver (un animal) * gorjarèu, gorgarèu: fr. gosier, conduit de l'arrière-bouche à l'oesophage. * gorret: fr. goret * gorrin, gòrra: pòrc/truèia; pòrc marin * gorrinar, gorreinar: fr. chatouiller; gratar, fretar * gosonar: fr. remuer (un bâton) dans un trou * ‘grafuelh (agrafuelh) : fr. houx * (non) gran [gro] adv. : ne ... : pas brica ... N'es gran/Non gran: fr. certes pas * granda: mameta * grandmair, grandpair, grandamair: grandmaire * granissar: far de granissa. fr. grêler * granolha: rana, granhòta * grapar: fr. gripper (attraper, saisir) * grapiar: escalar. fr. escalader * gratussar: fr. gratter en surface (la poule) * grautons: gratabons, graissons * eschillon [eschinlon]: esquilon, fr. grelot * gresa: ?? * greu: grelh, grilh (tanben emplegats) * grial: fr. vaisseau en bois rond en forme de jatte * griala: fr. terrine * grinha (cercar ~) : cercar brega: cerchar de se brejar, en paraula o emb los punhs) * gri(n)jòla: v. Grisòla * griselard : grisós, grisastre * grisòla [gri(n)jòlo] : fr. lézard des murailles * grison: granit (pèira) * gro: groa ?? * groada, gruada: nidada (de poletons...) * grolaud: ?? * gromar: fr. croupir; cuire (trop) longtemps; s’attarder * groüm: fr. groin; pòrc * grun : grain; fr. chenil, niche * grumilha, grumulha: lagrema * grusilhon: grun pichòt * guelha: pelha * guena: monina * guèrlhe, guèrlha, guèrle, guèrlia adj. : fr. louche * guerlinja: esquilon, fr. grelot * guerlon : fr. gobelet en ferblanc et à une anse qui sert de mesure pour le lait * guessar ?, guessir ? : profieitar * gui, g-i: i * guicho?: fr. chat-perché * guichon: fenestron * guidauba: fr. viorne * guilanèus m. pl. : fr. quête des oeufs (En Naut Carcin, per l'Avent los jovents e los mainatges anavan quistar de farina e d'uòus. Segon Xavièr Vidal, aqueles cants se dison ''guilhònas'', e, dins d'unes vilatges que i a, se cantavan pel Cap d'an. Per Cap d'an se crida Al gui, l'an nuòu (''gui'' es un francisme per vesc). * guilhaneu (per '') : estrenas? (de començament d'an). V guilanèus * guinde (Peiregòrd, Bas Lemosin) : piòt, dinda, dindon * guindre: fr. dévidoir * guisauba: vidauba ?? * 'guissable, aguissable : asirable, fr. haïssable * gusseu: fr. bobine, pelote * guita: fr. cane (femelle du canard) * i. V. Ilhs * idolar: udolar, cridar fòrt, fr. hurler * i-eu: V. Eu * ifofonar : cridar per sostenir la nòvia * ilhs: els * imatjar, esmajar?? [ejmajà] (cat. anc. esmaginar) : imaginar * inhon: onhon, ceba * intucat : intocat, endecat?? * io: ièu * iò: o (article neutre) * ja! ja! (jatz? de Jaire?) : per far arrestar los buòus * jaçar, jagassar (liagassar), jacassar, jacinar, (s’)esjacinar (tanben: cridar coma una ajaça), bargassar: charrar * jaciaud: jaç, fr. tanière * jadilha: fr. jatte, vaisseau rond et sans anses, fait d'une pièce de bois * jadilhada: grand quantitat * jai: gag, gai (auseu) * jaiç: jaç. fr. gîte * jal (bas-lemosin) : gal * jalussada: còp de gel (meteorologia) * jalussier: qui apporte nombreuses gelées blanches * jangaunhas n. maissèlas * jangladís: crits de granda dolor * janglar : cridar, lo pòrc o can quand qualqu'un li trepeja la coa; fr. grignoler * janzi : '' Quante ma granda-mair vesiá quauqu’un cassar de las nosilhas emb las dents, disiá que quò « li donava lo janzi ». Quò li fasiá l’efiech d’una seja que vos sisla dins las aurelhas, que vòstras dents semblen prestas de vos tombar de las gengivas.'' * janton: paisan * januelh: V. Genuelh * jardòla (en '') : ?? * jarpalha: disputa * jarra f. : garra (d'animal), cuèissa; fr. quartiers (de viande); lobes de noix * jasbre, jasbra : ? ''Dau citre o ben dau vin que es jasbre vos fará vos escharnir'' * jase?, jars? (Cruesa): auc (auca mascle) * jaser, jaire v. : jàser, jaire * jaspir: prendre, atrapar quicòm de sas mans * jaspissons, jarpissons? (Cruesa): fr. grande bardanne; autoadesiu, adesiu * jau (naut-lemosin) : gal * jau d'Índia: dindon * jaufada: grapada, grafada, fr. jointée (de mains) * jausemt, jauvent, -a adj. faste; benfasent, -a, qu'a bonastre * jauvir: gausir * Joan-femna: fr. garçon manqué * joine: jove * jònc: jonc * jorn falit (a '') : a solelh colc * jòune, -a, joune, -a adj. jove, -a * juca: granièr pel fen * junja f. vedèla (vedèla i designa lo vedèl feme que ven grand) * jurc’a, jusca, jurcinc’a, jurcanta, juscanta: adv. duscas * justar o ajustar: mólzer * jutar: far de jus?? * labencha: granda peira plata * lac m. mara, cròs d’aiga durmenta * ladre, -a: marrit, -ida * lai: i * lai-bas, la-bas: aval * lai-sus, la-sus: ailamont * lait (minoritari) : lach * larjoït : ?? * laschar: fr. lacher * la-sus: ailamont * lata: fr. perche * latz (Cruesa): fr. giron * lau (en ") : en bas * lausissa: teit de lausas * lebretar: bruslar d’enveja * lechadier: fr. friand * lechatariá n. lecariá * legièr (de '') : ?? * len, lena adj. : ?? * lendoman: endeman * lerpar: lecar * lerpeiós: vescós, limparós * lesina: avarícia, retenguda * levada: regòla d'un prat * lèva-nas: fr. effronté * li: i * liga [lia] : fr. fanon * liar: ligar ([lià] es la prononciacion generala en occitan) * liauna: fr. lierre * licossiana/liquossiana : pocion, licor?? * liedra: fr. lièrre * liera: fr. lièrre * limaç: limac, caragaula * limaçon: lo haiolet, la malimòrna * limanda: fr. planche, rayon, étagère * limerò: fr. manigance, intrigue * liquossiana/licossiana : pocion, liquor?? * lira: fr. mulot * lissa, lissada, 'lhissa (alhissa) f. alh salvatge * loba: gròssa pèira o ròc isolat dins un prat, que non se pòt traire * loenh: luènh * loina [lwejno] : fr. engourdissement; descoratjament per tota mena de trabalh * loira: puta * lojandier, lotjandier: fr. locataire * lor inv. ex. 'las lors' * lovanja: lausança * luec: luòc (tanben utilizat). Dau luec que: dau temps que * lugarn [ligò] : l'estela del matin * luminier: fr. luminaire * lunon: estela * luquet: fr. loquet * luquetar : fr. scintiller * lura f. : animal o can gròs, bon a pas ren; òme polit que sembla bon mas non l'es, fug-l'òbra, peresós, coard; fig. pl. decas, enganhs, contes * lusert, luserta/lisèta (Cruesa): lausèrt * macha adj. : ?? * mag, maid, mast: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin V. Maid * magilhon (mangilhon?, mensilhon? del latin 'mensa' taula?): còfre de la sala de manjar que servís per s'assetar * mai: emai * maid, mag, mast: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin * maiada: fr. bouquet (de fleurs); fr. aubades du premier mai sous les fenêtres des jeunes filles à marier * maiar: florir; agrementar * malhonar: ligar, estachar * mainatgier: estauviaire * mainatjar: economizar, estauviar * mainin: mameta * mairgranda: grandmaire *mairina: ostal de la comuna; fr. mairie * mair-reir: mairgranda * maisei: ?? * maison: ostal. Dins maison: a casa. èsser pas darrier maison: èsser luènh * maitot: tanben * malangorir: trefosir? * malàudia: malautiá * maleira: (fach de getar un) marrit sòrt * maleviar: ?? * malinar (se) v. fr. se culotter * malinas f. pl. pantalons * malurnança n. f. : èsser en situacion de grands malaürs * malvenguda, mauvenguda: accident * manciar: batre a punhadas, se batre; menaçar * manca adv. : levat, exceptat * mance, màncie m., mança f. : esquèrra. A man mança: a man esquèrra * mance, màncie adj., mança f. adj. : maladrech * mandin: matin (tanben utilizat) * mandinier, -iera: mendicant * mangle, manglhe (mànlie): margue * manhar: tocar * maniar: jugar un meschant torn * maniganç n. bandit, coquin, paubre malautruc; hippy * marendar: far lo marende * marende n.: collacion de quatre oras; disnar (repais de l2h al nòrd e a l'est, e de 16h a l'oest) * marendon: petit repais; collacion de quatre oras; sopar * màrfie (aver lo ") : avoir l'onglée ? * marga: fr. chatte (minou); sobrenom de l'ajaça * margaud: fr. matou * margolin: gaton * marmusar: murmurar * marmona: ?? * marn f. : branca gròsssa, principala, d'un aubre, fr. branche charpentière * marolhaire: nom donat als estamaires e refachaires ambulants * marranha : desacòrd * marronar: V. romegar * mas, mas qu'un [maskan] : solament, levat; mai, pas jamai (ex: Ne’n fagueren ‘na saussa la pus rara / Qu’aguessam mas minjat / En tota nòstra vita) * mas si es [ma:shiej] : mas òc! , mas n'es [ma:nej] : mas non! * mascarat m. : fr. mascara * massadís : regropament * 'massar: V. Amassar * massaròta: fr. bosse? * mast, mag, maid: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin V. Maid * matrassar: tuer?? * mau. Grand mau: fr. haut mal, épilepsie. Ne'n poder pas mau: poder viure sens se’n far, sens i pensar, sens se preocupar de ren. Ne'n poder pas ben mau: li èsser completament egal * mauchancier: malastrós, malastruc * maudisença : dire de chausas faussas sus quauqu’un, ne’n parlar malonestament * maujauvent adj. nefaste, que pòrta malastre * mauplasent: fr. déplaisant * maussa f. majofa, fraga * me (ex: per me) pron. ieu * medre: meissonar * meduesa liuesa, medalierza : fr. moissonneuse-lieuse * megue, mèrgue, lach megi: fr. petit lait * meissaber, menssaber?, maussaber? : fr. méconnaître * meissonja, meissunja, messunja: messòrga, messònja * meitot: tanben * mejauvent V. Maujauvent * memet: mamet, mameta * meneit, -a, menet, -a: fals(a) devòt(a), devòt(a) supersticiós e minuciós * menesplier: nesplier (tanben emplegat) * menina (Cruesa): grand-maire * mercier: gròs grapaud ventrut. sin. sabatier * mèrende V. Marendar * mèrende V. Marende * merendon V. Marendon * merfondre (se) * merlata: merle femèla * merlaton: merle mainatge * mermilhon: det pichon; sexe masculin * meschaent [meytsen/meychen] [mey(t)san]: marrit, dolent * meseis: mesme, meteis, meteus * mesme: meteis, meteus * mestiu: remedi * mestiva: meisson * mestivar v. meissonar * mestivurza-baturza : fr. moissonneuse-batteuse * mestura: fr. méteil (mescla de farina de blat e d'una pichona part d'òrdi o segal) * mia-tastons (a ") : a palpas * mianadís : ?? * miaulan: milan, mialan, mielon, fr. milan * miaunar: miaular * micha: pan de forment * mielhs adv. melhor * migrar: s'enrabiar; s'inquietar. Migrar pas (de quicòm) : pas aver enveja (de quicòm) * migrar (se) : se desolar, se plànger en se-mesme, se far repròche * mijon : migon ("las moschas se permenen sus la taula d'un mijon a l'autre") * mina: fr. chatte (minou) * minaud: minòt, mainatge ("Creurias qu'eu (= lo chastenh) fai de la lumiera talament eu a de minauds") * minhard: manhac, gentil; polit * minjadoira: fr. garde-manger * minin f.: menina * minon: cat?? * miràudia: miracle * miroelh, -a : brilhant, -a * mistra: asnessa, borrica, sauma * mochaespija: idea favorida * mochanàs: mocador * modelon: molon, fr. monceau, tas * moens (nontronés) : mens * moira f. : ?? * molada: molhièra, terrenh umid * montador: ascensor * morisca: masca, careta * moscla : fr. moule * móstie, móstia adj. : mosti, móstia * mòure, mòudre : molinar * museu, morral, morrilhon : fr. muselière * musir: fr. moisir * nhaca: dent? * nainai: brèç * naistre: nàisser * nastre ['na:tre] opiniastre, testut * nauça : ?? * nauva: fr. ruisseau? * naveu: nap * negra: nèira, piusa * neiar (lat negare) : negar fr. nier * neinar: V. ninar fr. * neir, neira: negre, negra * nejar (lat necare) : negar fr. noyer * n'es!, n-es! : que non! * nespla: fr. nèfle * neteiar, netiar, neitiar: netejar * névia, nèvia ? : nèu * nhòrla, viòrla: istòria comica, galejada un pauc cruda, de còps en vèrs o pròsa * nibla f., nible m./f. : nivol gròs cargat de pluèja (nivol f. s'i ditz tanben) * niela: ?? * ninadoira [ninadoeira] : breç * ninar : breçar, fr. se balancer; dandiner * niure: sadol, -a (qu’a tròp begut; qu’a lo ventre ben plen, qu’a plan o tròp minjat) * nivol f. * nivós: nivolós * noblalhon : petit nòble * nojalh: nogalh; ametla * nonmàs: solament * nosilha f. avelana * nuble m. : nivol * nuèch, nuèit ? [nè(t)] [né] [nè] [nüè] [nüé] [në] * nuirir (?), nurir: noirir * ò, iò, zo: o (article neutre) * ò! ò! : anèm! (per far avançar los buòus) * obludar: oblidar * oblueda: oblit? * obrant (jorn ") : jorn trabalhat * òc-ben [a bej], òc-plan [o plo]/[a-pla] : òc, reforçat * o-ben-tòst [obeto] (òc-ben-tot?) * olhar : emplenar, comblar, ben unflar * ona/onòr? (estar en l') : non pas bolegar * onglon: ongla del pè del pòrc * onte: ont * òps (per '') : per necessitat? (oc. lem. anc. aver òps de: fr. avoir besoin de; aver òps a : fr. faire besoin, être utile à. ''Las òbras qui aurien òps al molí'' : fr. les bois d’œuvre qui feraient besoin au moulin). cat. anc. ops, it. uopo, cast. anc. uebo * orbalutz (a l') : al crepuscul (lusor del matin o del ser) ; orizont (a l') * òrge: òrdi (tanben emplegat) * orlutz: orizont. V. Orbalutz * ortolalha: fr. légumes * ortruja: ortiga * òs: nogalh d'un fruch * òssas f. pl. : fr. ossements * ostièra m./f. : fr. casanier * ostieira m. : pauc-val, libertin * ovelha, oelha (Cruesa): oelha * paela: padèla * pagun, paguna, p'un, pen: cap (pas un(a)) * paier (Sent Iries la Montanha) : morceau de pain, de crêpe, etc., que l'on donne au chien pour le « payer » de sa peine quand il a ramené un animal écarté; herbe, fourrage, etc., que l'on donne à la vache pour qu'elle se laisse traire (del latin Panarius) * pairolhièr: estamaire o refachaire (ambulant) * palenc: palissada; fr. palis (facha d'estacas de castanhièr) * palhissa : clujada (fr. toit de chaume) * palisson, palhasson: panièr redond per metre lo pan a levar abans la coccion * palhassona: casal, fr. chaumière * pam (de l’autre ~) expr. : de l’autre costat, de l’autre biais * panolha: fr. panouille, épi de maïs * panturlar (se ) : trular, se promener sans but précis. * papulon m. pibol * paradèla: grande oseille * parchar: ?? * parcir: esparnhar : fr. épargner. Se parcir de: s'estar de, s'empachar de. Lo Parciriam est le surnom qu'on donne à l'enfant non désiré, dont on se serait bien passé. * parelh: fr. paire; couple * parròfia, paròfia : parròquia * parpalh [porpar], [parpai/perpai] : peitrina; corsatge; sen (partida del còs del bas del còl fins al ventre), fr. pourpoint * parquenada: pastenaga, carròta (tanben emplegat) * parròpia/parròfia: parròquia. fr. paroisse * parsilh, persilh, peiressilh m. : jolvèrd * part-qu'a-part: fr. de part en part * pasmens: totun * passador: fr. défilé, endroit où passe une route entre une falaise et un cours d’eau (du latin médiéval passus (pas, passage, chemin, défilé) * passat deman: deman passat * passerau: fr. moineau * patolhier: gassòt (region d'Ussel) *pau: baston * paucha: sirventa * paun: paon, pavon * paupanhar, paupinhar : paupar? * pautut (Cruesa): grapal * pavan: pavon, paon * peciar: petaçar * pedoira [pedwejro] : veissiga * peirejadís o peirissadís: tàpia, fr. pisé * peis, pest? ([pejst]>[pejs]??) : la pesta * pejar: pegar * pejar?? , 'pejar ?? : apuejar, apiejar * pelh m. pesolh * pelhaire: fr. déguenillé; pelharòt, pelharotaire * pelharaud/pelharòu (metatèsi: peralhòu) m. pelharòt, pelharotaire (tanben s'i emplega pelhaire o pelharet?); creatura fantastica (portar a peralhòu/au pelharaud: portar (un enfant) sus l'eschina, los braces entorn del còl e las gambas altorn de la talha del portaire) * pelhaud : persona paubre, vestida de guenilhas, maladiva * pelissa : femna publica * pelisson: fr. paillasse ?? * peluca: ussa?; parpèla? * pelucar: pampaluguejar * peluja: ?? * pen, pena V. P'un * pena, penau m. : ginesta * penau: fr. lande de genêts et donc par extension une terre pauvre où pousse naturellement cette plante * pendaulha: fr. balançoire * pendaulhar: fr. pendiller * pendolhar: pendre, penjar * penlan: fr. voyou * pensivós,-osa adj. : pensatiu,-iva, pensativós,-osa * peput f. : puput * per m. : pereir, aubre que mena las peras, los perons. * perinqueta: baudufa * permenar (se) v. passejar (non es pas un francisme) * peròt, -òta (Marcha lemosina, Charanta occitana, nòrd de la Nauta Vinhana): piòt, dindon * perpai (perpalh) : V. Parpalh * per tot aquò: malgrat acò * pès (d'en "), dempès : drech * pès (aus quatre ~) : en córrer plan regde * peschier: lavador (se ditz tanben) * peschièra : endrech aigadós ont i a daus peissons per la consomacion ; se ditz per lo vivier, la serva * peseu m. pese; mongeta * pestelar (se) : (se) batre * pestelariá : causa pauc importanta, babiòla * pesteu: batedor, de bugadeira * pestrir: pastar, fr. pétrir * peta-raba: bleta-raba; fr. pétoire * petairòla: escopeta, fusilh * petaron n. ciclomotor * petinar [pitinà] : apetitir * petiòt: petit, pichòt * petoira: veissiga * petonar: s'enervar, repotegar * petrilhar: petilhar * peu f.: pel; femna publica * pia: còrna, bana * pialar: pelar * piardon: fr. serfouette * piau: pèl * piaular: siular * picassat, picat: V. Pigat * picatau, picatal, pichatal, pichatau: picòt (auseu) * pièg [pjej], piei: pièg * piela, peila, padela, padena n. padena, padela * pietat (a") : de genolhs? * pieuna : ?? * pifrar: chimar * pigassa : fr. moucheture * pigassajar, pijassar: picassar, pigalhar (fr. tacheter; bigarrer; chatoyer) * pigat, picassat, pigassajat, pijassat, picassonat : fr. tacheté, esp. de negre (qui a des tâches de rousseur) * pigonhar (/se): picar còntra qualqu'un, se quichar * pigòt : fr. pie (color) * piguet : fr. chardonnet * pija adj. : bigarrat * pija n. : taca sus la pel * pijassada : fr. moucheture * pijassar: V. Pigassajar * pilaud: aucat, mascle de l’aucha * pilhonar : fr. cligner des yeux * pimpaunhar: fr. peloter, tâter * pinambor: fr. topinambor * pinar, pinard??, pinalh?? : òme ric * pinara: vin * pinarar: chimar de tròp * pinat, - ada: plen, emplit, tot cobèrt * pincar: plantar * pincat,-da part. pass. : dreçat (-da), levat (-a), en l’aer. Estar pincat: estar drech a esperar * pindolhar o pingolhar: pendre * pingraula: espingada * pringralhar: ?? * pinhie(i)r: pin (arbre) * pipeiaire: aucelaire * pirca: pista * pissa-rata [pisa rato/piso ròto] : rata penada * piunar: pinçar * piuse m. : piusa f. Remudar los piuses: mudar d'ostal * plafond, plafons ? * plaidiar: plaidejar * plais: broa * planchon n. taula, seccion, departament (d'un comerç) * planben: encara, tanben * planger: plànger, plànher * plangier: planièr (tanben emplegat), plan, plat * planher: plànger, plànher * plantar (/se) : arrestar (/s') * platussar: charrar * plegut: p.p. de pleure/plòure * ploia: pluèja * ploiós: plujós * plòure a giblas, plòure a raissas plòure a vojadas, plòure a plenas selhas, plòure coma qui la vòja (bòtja?) : plòure a semaladas * plueviós, -osa adj. pluejós, -osa * plòia/plueia: pluèja * pluiau: Occident, colcant, vent de pluèja * plujada: fr. averse * plumadís (de frucha) : pèl, pelalha * plunhar: plenhar, emplenar. fr. remplir; fr. serrer (l'un contre l'autre) * plusiors franc. : plusors * pofar (se) : fr. se piquer, se dépiter * polhar: reprimandar * polon f. asnessa, borrica, sauma * pols f. pl. : milhàs; milhassina, farinetas (fr. bouillie de mais) * pom: poma; pomièr * pom/poma de tèrra: patata (tanben emplegat) * poma ar tèrra: patata (tanben emplegat) * pomairòu: luòc plantat de pomièrs * poma-pòrc: patata (tanben emplegat) * pomeitèrra: patata (tanben emplegat) * pompira f. patata * ponar (se): acatar (s') (tanben emplegat) * poner, póner: pondre * ponhada: fr. poignée * popin: popada?? * pòrc de mar n. pòrc marin * pòrcs singliers: pòrc singlar * portament: biais d'anar?? * portar pena: migrar, se far dau meschant sang * pòrta-tetons: sostens * pos f. pl. V. Pols * poschar?, possar (>polsar) : tossir * pòst f. : fr. planche * potareu: camparòl (cèps en particular) * pòus f. pl. : fr. bouillie de maïs. gasc. cruishada * poussiera, pouvera: pols, polvera * pradelar (se) v. se passejar en perdent son temps * premier: primièr * préner, prener ['prenei] ['prene:] : prene, préner. Préner lo chamin per poncha: anar tot drech, d’un biais decidit. Préner las vias: s’enrotar, se botar en rota * pres: prèp ("Pres lo mur") * pretz (per <nowiki>''</nowiki> que) : a mesura que, a proporcion que * progiet: projècte * propchen fr. : propchan, propdan; venidor, que ven * prosseja, pressuja: persega * priun, -a, prund, -a: pregond, -a, prigon, -a, prefond, -a, fons, -a * puat: otís, qual?? * pudentor: pudor, pudessina * pudin: fr. bourdaine ou bois puant, qui dégage une odeur forte sous son écorce * pudinhard V. Chat-pitoir * puèg [pei], puég, peug, puig, pug: puèg * puescher, puesser : poder (tanben emplegat) * p'un, p'una, p'unpiau: cap (pas un(a)) * punhar: fr. répugner à faire quelque chose, tarder * purar: plorar * purir, puresir: poirir (tanben emplegat) * purnai(s?), putnais, pudnais: catpudre, (gat-)pudís * quante (Alt lemosin) : quand (Bas lemosin) * quauquarren/quauqua ren adv. quicòm. quauqua ren mai: quicòm mai * quauqu'un: qualque * queraque, queriaque (creiaque) (de 'creiriatz que'?) adv. sens dobte * qu'es que qu'es? : qu'es acò? * quincalhar: fr. carcailler (la caille) * quincaròla: partida mai nauta d'un aubre. fr. faîte * quintar (/se) : fr. pencher * quò: aquò, çò; quò es [kej], [kwej]: (aquò) es; quò pleu/plòu: plòu * raba: fr. rave * rabiaud: mena de rabe?? ("Totas doas venina d'eisserbar las racinas e 'las portavan chascuna un panier de rabiauds, aurelhas de lebre, erba dau lach per los lapins) * rabator : fr. rabat * rabilha: fr. fâne * rabin: fr. champ de navets * rabusar: repapiar * raca: misèria * rachar (se) : anar, se rendre a * racina: pastenaga, carròta (tanben emplegat) * racroquilhar : fr. recroqueviller * rafe m. rave (fr. radis ou raifort) * raiar: brilhar * raiç: pastenaga, carròta (tanben emplegat). raiç blancha : panais * raissas (plòure a '') : plòure a semaladas * raleta: fr. faîte de la maison * raletar (se): s'engulhar * ramada f. fr. averse * ramalhaud: fr. têtard * rana: fr. crécelle; fr. courtilière (Nauta Vinhana e Cruesa) * ranar: renar, marronar, se plànger en parlar entre sas dents * randa (a ") [ronda] : a rand de, prèp de * ranhós: ernhós? * rantela, rantiala: fr. toile d’araignée * rantela dau ventre: diafragme * rapieta: fr. lézard gris * ras (èsser bon '') : tot prèp * rasís adv. : tot prèp de * raucenós: ?? * raucha: ratja?? * rauche: rauc * rauchós: enraucat * rauja: ràbia * raunament: renament??, fr. grognement??, bougonnement?? * ravalha (Cruesa): fr. rave * rebombar: fr.rebondir * rebondre : rescondre, amagar; fr. rebondir; apondre * rebusar: repapiar * rechanar, rechinar: arroganhar * rechinat adj. : en colèra * reclana V. Areclana * recorson : ?? * recroquilhar (se ") : fr. se recroqueviller *refaufinhar (se ') : se galar, se regalar; fr. se régaler * reganhar: fr. rechigner, montrer les dents, grommeler * regolar: vomir, regantar * regolhonar: fr. faire des rejets * rei daus auseus, reibelet, reibenet, rebeineu, reibelet (HM), reibetau (23), traucaplais (24), l'uelh de buòu (87S), lo pitit buòu : fr. troglodyte * reir-còr (a ") : a racacòr * reir-grandpair, reina-grandamair : reire-grandpaire * rejauvir (/se) : (/se) regaudir * rejauvit,-da, adj. : plan content, plan aürós, que mostra sa jòia * rejonar, rejonhar?? : ?? * relh: fr. fourgon d'un four * relhar v. grimpar * remudar : remenar * renconhar (se "): fr. se cogner * rencurar, rancurar: regretar, èsser enfelonit d'una pèrda; se plànher, esp. de la dolor. "rencura lo ventre" : li fa mal lo ventre * renmàs: solament * rentrar: tornar, tornar entrar * repastar: repàisser * reprosimar [reprozimà], reprueismar ? : fr. rapprocher * recoquilhonar : fr. recroqueviller? * resmas: pas que * respóner, responer: respondre *resvelhar, revelhar?: desvelhar * retrum: bedoceta, fr. poubelle * ribiera: riba; per ext. fr. marécage * ricancoina f. : un refranh, una chançoneta (pejoratiu) * ridòrta: corona de pan * rifanfara, refanfara ? : refranh * rigalhon: fr. ruisseau * rigolar: vomir * ringueta: baudufa (Sarlat, Peiregòrd lengadocian) * ripar: fr. glisser * risolar: sorire? * rison m. : rire, riseta * rit: guit (fr. canard) * riu [ri], [riew] bas lem. : fr. ruisseau * riufe adj. : rufe, fr. rude au toucher?? ("'na chamisa pròpa de cherbe riufa") * robiera: molhièra, terrenh umid * ròcha: ròc * ròcmòrt: fr. marne * rodelar : redolar * rodelon: rotlada * rodilha: bar(r)iòta, boreta, carriòl(a) * roge, roja: de pèl rog * roia, roja f. : papach-rog * ròla: glaça (element natural) * romar: romegar * romeu: romec (lo romeu de la mòrt) * romde, romdre, ròmdre f. : fr. ronce. V. rumec * rondelhon: fr. grognement, ronchonnement * rondinada: ronde n. ? * ronhament: fr. grognement?? * ronhar, ronjar?, rosjar: rosigar * roquilha: fiòla * ros, -ssa, rosseu, rossela: blond, -a * rosin: candela * rosjar: rosigar * ròure? : rove, rore * rufar : fr. gercer * rufe adj. : dur fig. * rumec, romec, romen ?, romde, romdre, ròmdre, romze, rumze n. f. : fr. ronce * rundir (lat. Grundire) : sens diferent de Brundir * sabat : fr. vacarme * sabatier: gròs grapaud ventrut. sin. mercier * sablon: sabon * sabor (de bona ~) loc. : de bona gràcia * saborau: codena del lard * sabranada: fr. ragoût aux haricots * sabrondar (<subre+abondar) : desbordar (un liquid?, una ribièra) * sadolaud: alcolic * saïn [sei]: sagim, lard * saion: vestit. fr. habit * sancier: san, sanitós * sangí! : sacredieu! (eufemisme per 'sang de Dieu') * sangolhar (Cruesa): se divertir amb aiga dins un recipient o un gassòt * sapcher: saber * saquetar: batre * sarcel, sarceu: fr. sarcloir * sargata: lausèrt * sargòlha: ?? * saubre: saber * saüc [suéy(k)], [swéy], [se-ü], [sèy], [sòy(k)], saücau [suecau/siejcà/shuejcà]: sambuc, saüc * saude: saule, sause * saular, saumar (metatèsis de Salvar) : ?? * sautareu: sautarèl * sauticar: fr. sautiller * se: fr. soi (ex: chas se) * se: el/ela; eles/elas ('quò es se' : es el/ela) * sebelir: sepultar * sechiera: sequièra; endrech sec * secodre v. : secotre v. * secoduda : branlada * sedon: fr. lacet; trapa, trapèla * seguela: seguida * sela: cadièra, seti * selh : selha, ferrat * selhe, selh (Cruesa): segle (cereal) * semenalha: semença (tanben emplegat) * sement f. : gra, grana. de tots " : de totas menas * semnar v. semenar * sensena: fiau, sens (d’una istòria, d’un eveniment, logica) * senzilha: mesenga * ser [sey]: ser (coma préner [preney], valer [valey] etc). de ser: aqueste ser. en ser: lo ser * serenada: ?? * sernada (serenada?): serada * serrar, sarrar: rengar; gelar fòrt * sèrva f. estanh petit; reserva d’aiga per l’irrigacion dels camps * seschiera: airal de seschas (fr. roseau des étangs) * si: (ai)tant, talament * sibar : absorbir fig. * sicliar: V. eissublar, eissiular * sicliar: assetar (tanben emplegat) * sinar: sentir amb lo nas * sindraina: ?? * singlarda: singlar femèla * sislar: giscar, guiscar * si us platz [siwpla]: se vos plai/platz * sobechar: ?? * sobrar : èsser assadolat; rotar, singlotar d'aver manjat tròp * soc, soch (pl. sochs), suchas: sabot * sogolar : èsser assadolat; rotar, singlotar d'aver manjat tròp * sòla f.: sòl * sole adj: sol, solet * solha: fr. paillasse du lit * solombrilha: penòmbra? * somelhejar: començar de s’endormir ; s’endurmelar * somnhe n. : sòmi (tanben emplegat) * sopena: ?? * sòr n. sòrre * sorcelatge: devinha, devinalha * sorniera: obscuritat * sorniaud: ?? * suausa adj. : suauda (f. de suau) * subransida (de ") : subran * subrondar V. Sabrondar * sucha: esclòp, sòca (sòca es de cuer emb una sòla de fusta. sucha o sòcs, o daus esclòps (dins una partida de la Corresa) quand es tot de fusta. L'i a tanben los bolauds (que son daus gròs sòcs, de las gròssas suchas). Los sòcs claus son de fusta emb una brida de cuer) * sumnhar: somjar * sumcir [sunsí] (lat. subcidere) : fr. saisir, transir (lo freg); somcir/somsir (englotir) ; susprener, plan estonar * sundir: sospirar * suspurar: purar plan fòrt * susvestit: fr. survêtement * tabiraud: lo que vau ren, paubre baliraud * tabustar: picar? * taconar: picar * tainar (/se) : pressar, tardar * tainós: tinhós? * talhon d'Adam: fr. pomme d'Adam * talòs (de pan) : fr. quignon de pan * tandis que (dau '') : dau temps que * tanha: fr. bourbier * tant mai... tant mai... : dont mai... dont mai... (tanben emplegat) * tantarar: charrar * tant-parlar f. : pinta (mesura de 1 a 2 litres) * tapon: pilòt, fr. tas * tarabasteu: fr. claquoir (instrument de musica) * taravelar: sollicitar longament, en insistent. * tartifla: patata * tech: establa * teissut de còu: folat, mocador * telhòu, telhaud m. telh * temps (ben de '') : longtemps * tendilhon: cavilha de fusta d'una charrue; sexe masculin * tèrme: fr. tertre, talus, éminence pouvant servir dans certains cas de terme, borne, limite. * terrassa: grasala granda de tèrra, fr. grande terrine * terrauds pl. (Cruesa) nom donat als dos enfants d'un vilatge que son nascuts lo meteis jorn * test: clesc (d'un uòu) * testut: maça * teula: fr. tuile * tia-tia: fr. litorne (grive) * timplat m.: fr. giffle, claque * tirusa: automata per tirar d'argent * tombareu: fr. charrette ?? * tonar: tronar (tamben emplegat) * tonedre: troneire * tòni m. nesci, pèc * torilhon: taure pichon?? * torilhonar (/se) : la vaca montar una autra vaca?? * tornada (una) n. un fum de * torrin: sop d'alh, ceba o tomata, ben pebrada (que se portava als novèls maridats l'endeman de lor nuèit de nòça) * torrinar : faire son torrin, faire pauca causa * torton: crèspa de blat negre * tortre f. tortora. fr. tourterelle * tòstat m. : tòsta F., fr. toast * tot aura, totaura: ara meteis, en aqueste moment; tota ara/totara (d'aquí un moment) * tot-parier, tot parier: egalament; fr. quand même * Tots-sents: Tots-sants * tram: sòl (d'un ostal) * tramalh: mena de filat * trança: fr. trance; angoissa * tranuja: fr. chiendent * trasconeitre: fr. reconnaître * tràser: traire * trasfojau: fôc de Sant Joab * trasluc, traslutz: plena luna; jorn nefast, accident; agitacion, eveniments malaürós * trassauta: fr. éclabousser ?, tressauter?, regisclar? * trau: biga (fr. poutre) * trauca-sac: fr. brome stérile * trauchar: traucar ?? * traulhar: s'espaterrar dins l'èrba ja nauta; fr. pietiner, fouler, écraser au pressoir * travelar V. Taravelar * traversós: fr. espiègle * treblant: susprenent? * treblar: trebolar * trefa, trefla (Cruesa e endacòm mai), truefla, tròfla, trofla, tofla: trufa; patata * tremuelh: tremol (arbre) * tren. en " de : fr. en train de * trenc, tr(i)an(c) m. fr. croc à fumier * trencha f., trenche m.?: fr. faux; houe, pioche courbe dont le fer est large et mince * trepar : fr. trépinier * trespassar: desobeïr, refusar d’entendre rason * trevar: barrutlar, fr. errer; fr. hanter * tribe: selha, ferrar, fr. seau * tribolar: trebolar, fremir * trifolet: fr. trèfle rampant * troçar/trossar (se) : se (tornar) botar los vestiments * tròia, treuia/trueuia, trueja : truèia (tanben emplegat) * troncar: trencar?? * truelh: pè de cabra (aisina). fr. pied-de-biche * trufa, tofla, tròfla, trofla, truefla: patata * trular: fr. errer; fenhantejar? * trule, trula f. ? (Cruesa): persona bèstia; fug-l'òbra, fenhant * trundiment: retentiment *trundir: fr. résonner * tuar: atudar * tucar: tocar, trucar * tudelar: brotar (una planta * tundir: enflar al punt d'aver la pèl tirada (e al fig. de vanitat p. e.); tondir * tunlar: tossir * turlaud, trulaud: idiòta * tustadís: fait de tustar * tutar v. fr. débusquer * uchar, unlar, udlar, utlar, idolar: udolar, cridar fòrt * udlar, ular, unlar, utlar, idolar: udolar, cridar fòrt * ueitantivol: qu'a ueitanta ans * uerge (Cruesa): òrdi * ufada: crit * uistra: ustra * ujan [yˈz̪ɔm]: ongan * ulhauç: fr. éclair * um (varianta de ''òm'') o un(?) : òm, un òm * unflar lo fetge (far) : esfeunir, eissorlar quauqu'un d'aiciá a l'esmalir * unlament: udolament * unlar: V. Udlar * urosadament: aürosament * ustilh : ostilh, aisina * utlar: V. Udlar * vachas negras (Cruesa): nivols gròsses grises e pluevioses * vaisselar v. faire la vaissèla * valhent adj. : valent * vances, vancès: V. Avances * vaque! : vèni!, ven! (tanben emplegats), gasc. çai! * vargier: V. Vergier * varrau, verrau : verrat * varroelh: varrolh * vaslet [vàle] : varlet * verdera: fr. oseille * veren m. verin * verenós, -osa: verinós, -osa * vergier [vargié], verdier: òrt (tanben emplegat) * vernhau: vern * vesaquí : veiquí (tanben emplegat) * veschada: vesc(a), visc(ada) * vessa: f. pet, vent * vetz adv. : còp, vegada * veüda, vuda: vista * via: camin * vianelon: androna * viatge: còp (p. e. de beure) * viau, viauda, viaus, viausa: marrit, marrida * viena: fr. vielle * vimzela V. Vinzela * vinheta f. fr. oseille * vinhau: vinha gròssa? * vinhon m. ceba * vinzela: flinga (gauleta, bagueta, lata o branca pichona, de vime o d’un autre arbrisson) * viòrla: V. Nhòrla * virason: vertige * vironar: virar entorn * vironseu: fr. virevolte * 'visar V. Avisar. 'Visa la via! (per fòragitar qualqu'un)- Visar lo bornat: Faire la culhida de la mèl * visda, vusda: vista * vispolar: ?? * vistar: regardar * vita: vida * vitoira: vitualhas, fr. victuailles * vojadas (o botjadas?) (plòure ") : plòure a semaladas * vojar: vuejar * volada n. voleibòl * volha: oelha, aolha * vonvonar : zonzonar? * vorilh [vurí], voriu [vuriw/vwejriw, bwejriw/ bujriw] : fr. regain V. Borilh * v-òs : òs * vuda (>veüda>vesuda), vusda (>visda>vista) : vista * vuelher: voler * vulhença: volontat * v-uèi: uèi * zo, zò, zu: o (article neutre) == Vejatz tanben == [[lexic auvernhat]] 008hfmocjbfxjx17w5sw10i3r8d6dv0 Saint-Gal-sur-Sioule 0 165726 2499944 2378211 2026-05-08T22:27:03Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Jau de Siula]] 2499944 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Jau de Siula]] t92h5ymscqtcqpe3x5xdtwyv6w4m32c La França Insosmesa (LFI) 0 171688 2499940 2499695 2026-05-08T21:06:26Z Bertault34 59124 2499940 wikitext text/x-wiki {{Infobox Partit politic|nom=La França Insosmesa|acronim=LFI|secretari_general=Manuel Bompart|fondador=[[Jean-Luc Mélenchon]]|ideologia=[[Socialdemocracia]]<br>[[Progressisme]]<br>[[Ecologisme]]<br>[[Egalitat sociala]]|partit_politic_europèu=[[L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu | L'Esquèrra - GUE/NGL]]|grop_parlamentari=La França Insobmesa - [[Novèl Frònt Popular]]|orientacion=[[Esquèrra (politica)|Esquèrra]]|nom_oficial=<small>La France Insoumise<small>|color=#6A0DAD|estat=[[França]]|creacion=10 de Febrièr de 2016 <small>(fa 10 ans)</small>|afilicacion=[[Novèl Front Popular]] <small>(dempuèi 2024)</small><br>[[NUPES]] <small>(2022–2024)</small>|premsa_oficiala=''L'insoumission Hebdo''<br>''Le Journal de L'insoumission''<br>''L'insoumission''|organizacion_de_joventut=''Les Jeunes insoumis·es''|sètis1=[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada Nacionala]]|1_sètis1=71|2_sètis1=577|3_sètis1=#6A0DAD|sètis2=[[Senat francés|Senat]]|1_sètis2=0|2_sètis2=348|3_sètis2=#6A0DAD|sètis3=Deputats al [[Parlament Europèu]]|1_sètis3=9|2_sètis3=81|3_sètis3=#6A0DAD}} '''La''' '''França Insosmesa''' (en [[francés]]: ''La France Insoumise)'', abreujat '''LFI''' e representada sul logotipe oficial per la letra phi '''φ,''' es un [[partit politic]] francés d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]] fondat lo [[10 de febrièr]] de [[2016]]. Lo partit presentèt a l'eleccion presidenciala de 2022 la candidatura de [[Jean-Luc Mélenchon]] que, a l'eissida del primièr torn, arribèt en tresena posicion amb 21.95% dels sufragis exprimits. A l'eissida del segond torn de las eleccions legislativas de 2024, La França Insomesa formèt un [[grop parlamentari]] de 74 deputats a l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada Nacionala]], qu'elegiguèt a son cap Jean-Luc Mélenchon coma president de grop. A las eleccions europèas de 2024, lo partit faguèt elegir 9 deputats. == Istòria == === Creacion === Lo partit es estat fondat lo 10 de febrièr de 2016 per [[Jean-Luc Mélenchon|Mélenchon]] e d'autres membres del Partit d'Esquèrra. Jean-Luc Mélenchon anoncièt al jornal televisat sa candidatura a l'eleccion presidenciala de 2017, e declarèt : <blockquote> « Vòle representar e incarnar la França insosmesa e gloriosa de l'èsser, la qu'a pas de muselièra ni d'estaca. » </blockquote>Ajusta que la seu tòca es « [[Interès general|l'interès general uman]] » e que « lo [[cambiament climatic]] es començat, es ara que cal cambiar los mejans de produire, d'escambiar, de consumir. ». Puèi, obrís una plataforma internet, un esplech numeric amb lo qual espèra menar una « [[revolucion]] ciutadana », fòra dau encastre daus partits. Escriu sus lo seu blòg : « Lance un movement ciutadan per nos permetre d'agir collectivament, sens afiliacion obligada a un [[partit politic]] ». Lo 23 de genièr de 2017, es creat l'''Associacion de'' ''finançament de la formacion politica França insosmesa,'' destinada al finançament de las activitats politicas de l'[[associacion]] ''La França insosmesa''. Antau lo movement ven un [[partit politic]], se podent presentar a d'eleccions. L'associacion ''La França insosmesa'' ten tres membres, que compausan son burèu. Aqueu darrièr valid totas las decisions [[Administracion|administrativas]], [[Drech|juridicas]] e financièras de l'associacion. En 2017, lo president d'aquesta èra [[Jean-Luc Mélenchon]], son secretari èra Benoît Schneckenburger e Marie-Pierre Oprandi n'es la tresaurièra. Lo sèti de l'associacion es a [[Massy (Essonne)|Massy]] ([[Departament d'Essona|Essòna]]) al domicili de la tresaurièra. Dempuèi octobre de 2022, l'associacion a per president Manuel Bompard, per secretari Mathilde Panot e per tresaurièr Maxime Charpentier. == Organizacion == === Estatut legau === Lo partit pausa legalament sus doas [[Associacion|associacions]] : ''La França insosmesa'' & l'''Associacion de finançament de la formacion politica « la França insosmesa »'', qu'es lo seu mandatari financièr. Son totas las doas declaradas a la [[sosprefectura]] de [[Palaiseau]] lo 23 de decembre de 2016. La segonda es abilitada a recebre de dons per la Comission nacionala daus comptes de campanha e daus finançaments politics dempuèi lo 23 de genièr de 2017. === Movement politic === Se considèran coma un movement politic, puslèu qu'un [[partit politic]]. La França insosmesa indica qu'« es pas un partit politic. Es un movement de ciutadans individuals que se reconeisson dins la demarcha de [[Jean-Luc Mélenchon]] sens çaquelà rejónher un partit politic o una associacion ». Pendent la convencion del partit fin novembre de 2017, La França Insosmesa afirma sa volontat « de venir pas un partit » e de demorar un « movement », los Insosmeses aspirant a un « militantisme personalizat ». Per tal de se presentar a las eleccions, la França insosmesa es venguda tanben, juridicament, un partit politic dempuèi lo 23 de genièr de 2017. L'inscripcion se fa sens obligacion de cotizar, gratuitament per una plataforma [[Internet]]. == Programma == === L'Avenidor en comun === Aprèp la convencion de Lilla, lo nòu programa, nommat L'Avenidor en Comun ([[Francés|Francès]] : ''L'Avenir en Commun''), es publicat lo 1èr de decembre de 2016. Es organizat segon sèt aisses : « Seisena Republica », « despartiment de las riquesas », « planificacion ecologica », « sortida dels tractats de l'Union Europèa », « patz e independéncia », « progrès uman » e « frontièras de l'umanitat ». Lo libre se classa lèu dins lo tòp 10 de las vendas melhoras, tirat a 110 000 exemplars lo 9 de decembre. == Posicionament ideologic == Es un partit d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]] [[Reforma|reformista]], qu'a per tòca la sortida del neo-[[liberalisme]], e de la [[Republica Francesa]] actuala, per s'organizar a l'entorn d'una novèla [[republica]], mai [[Democracia|democratica]]. Lo [[Sociologia|sociològ]] Manuel Cervera-Marzal, que restaca LFI al [[populisme]] d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]], indica qu'aquel partit prepausa pas de rompre amb lo [[capitalisme]], ni amb un regim politic comportant de representants professionalizats.<ref>''1. La France insoumise au-delà de son leader'', de Manuel Cervera-Marzal‎ (2021).</ref> Lo sociològ afirma que l'analisi dau programa dau partit e de las accions publicas de los seus aliats europèus mòstra que LFI « apartenís a una familha politica qu'ausís desviar lo capitalisme e non o dinamitar ». Pels insosmeses, lo problèma es pas lo capitalisme mas sa financiarisation. Lo sociològ cita [[Jean-Luc Mélenchon]]: <blockquote>« Lo programa L'Avenidor en Comun prevei pas la nacionalizacion de totas las entrepresas. » </blockquote>Segon l'[[istorian]] Aurélien Dubuisson, la classificacion de mai en mai frequenta dins lo mond politic de LFI a l'extrèma esquèrra es una « error qu'es sustot provocada per la drechizacion de l'espèctre politic ».<ref>[https://www.20minutes.fr/politique/4096310-20240614-elections-legislatives-2024-pourquoi-faux-dire-lfi-parti-extreme-gauche Législatives 2024 : Pourquoi c’est faux de dire que LFI est un parti d’extrême gauche ?]</ref> Explica que reprene per exemple lo programa de 1981 de Mitterrand seriá uèi passar pel « pièger dels extremistas », e que lo [[Partit Socialista (França)|Partit]] [[Partit Socialista (França)|Socialista]] avent aderit al neoliberalisme se diferénci « pas vertadièrament de la [[Drecha (politica)|drecha]] ». A contrario, LFI lausant una rompedura amb aqueu òrdre economic neoliberal pòt alara « afolir los comentaires ». == Resultats electorals == === Eleccions presidencialas === {| class="wikitable" ! rowspan="2" scope="col"|An ! rowspan="2" scope="col"|Candidat.a ! colspan="3" scope="col"|Primièr torn ! colspan="3" scope="col"|Segond torn ! rowspan="2" scope="col"|Estatut |- !Vòtes !% !Reng !Vòtes !% !Reng |- !2017 | rowspan="2" |[[Jean-Luc Mélenchon]] | align="right" scope="col"|{{formatnum:7712520}} | align="right" |19,58 |<abbr>4<sup>e</sup></abbr> | colspan="3" align="center" |''Non-qualificat'' |style="background:#FF8080;|''Eliminat'' |- !2022 | align="right" scope="col"|{{formatnum:7 712 520}} | align="right" |21,95 |<abbr>3<sup>e</sup></abbr> | colspan="3" align="center" |''Non-qualificat'' |style="background:#FF8080;"|''Eliminat'' |} === Eleccions legislativas === {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" scope="col"|An ! colspan="3" scope="col"|Primièr torn ! colspan="3" scope="col"|Segond torn ! rowspan="2" scope="col"|[[Parlament francés|Sètis]] ! rowspan="2" scope="col"|Estatut |- ! scope="col"|Vòtes ! scope="col"|% ! scope="col"|Reng ! scope="col"|Vòtes ! scope="col"|% ! scope="col"|Reng |- ! scope="col|2017 | align="right" scope="col"|{{formatnum: 2 497 622}} | align="right" scope="col"|11,03 |<abbr>4<sup>e</sup></abbr> | align="right" scope="col"|{{formatnum:883 573}} | align="right" scope="col"|4,86 |<abbr>4<sup>e</sup></abbr><sup><abbr>n</abbr></sup> |scope="col"|{{Barra sètis|17|577|per=1}} |style="background:#FFEDED|Oposicion |- ! scope="col"|2022<ref>Amb la [[Novèla Union Populara, Ecologica e Sociala|NUPES]].</ref> | align="right" scope="col"|{{formatnum:3 235 129}} | align="right" scope="col"|14,22 |<abbr>3<sup>e</sup></abbr> | align="right" scope="col"|{{formatnum:3 482 485}} | align="right" scope="col"|16,79 |<abbr>3<sup>e</sup></abbr><abbr><sup>n</sup></abbr> |scope="col"|{{Barra sètis|75|577|per=1}} |style="background:#FFEDED|Oposicion |- ! scope="col"|[[Eleccions legislativas de 2024 en França|2024]]<ref>Amb lo [[Novèl Front Popular|NFP]].</ref> | align="right" scope="col"|{{formatnum:3 364 445}} | align="right" scope="col"|10,49 |<abbr>3<sup>e</sup></abbr> | align="right" scope="col"|{{formatnum:2 332 736}} | align="right" scope="col"|8,55 |<abbr>3<sup>e</sup></abbr><abbr><sup>n</sup></abbr> |scope="col"|{{Barra sètis|71|577|per=1}} |style="background:#FFEDED|Oposicion |} === Eleccions europèas === {| class="wikitable sortable" !An !Vòtes !% ![[Parlament Europèu|Sètis]] !Reng !Cap de Lista !Grop |- !2019 |{{Formatnum:1 428 548}} |6,31 |{{Barra sètis|6|79|per=1}} |<abbr>5<sup>e</sup></abbr><abbr><sup>n</sup></abbr> | rowspan="2" |Manon Aubry | rowspan="2" |[[L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu|GUE/NGL]] |- !2024 |2 448 715 |9,89 |{{Barra sètis|9|81|per=1}} |<abbr>4<sup>e</sup></abbr><abbr><sup>n</sup></abbr> |} === Eleccions regionalas === {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" |An ! colspan="3" |Primièr Torn ! colspan="3" |Segond Torn ! rowspan="2" |[[Conselh regional|Conselhièr.as]] ! rowspan="2" |President.as |- !Vòtes !% !Reng !Vòtes !% !Reng |- !2021 |123 825 |0,84 |<abbr>15<sup>e</sup></abbr><abbr><sup>n</sup></abbr> | colspan="3" |____________ |{{Barra sètis|0|1926|#6A0DAD|color=#6A0DAD|display=#6A0DAD|width=#6A0DAD|per=}} |{{Barra sètis|0|26|#6A0DAD|color=#6A0DAD|display=#6A0DAD|width=#6A0DAD|per=1}} |} === Eleccions departamentalas === {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" |An ! colspan="3" |Primièr Torn ! colspan="3" |Segond Torn ! rowspan="2" |[[Conselh departamental (França)|Conselhièr.as]] ! rowspan="2" |President.as |- !Vòtes !% !Reng !Vòtes !% !Reng |- !2021 | align="right" |108 325 |0,79 |<abbr>16<sup>e</sup></abbr><abbr><sup>n</sup></abbr> | align="right" |5 769 |0,04 |<abbr>23<sup>e</sup></abbr><abbr><sup>n</sup></abbr> |{{Barra sètis|6|4046|#6A0DAD|color=#6A0DAD|display=#6A0DAD|width=#6A0DAD}} |{{Barra sètis|0|100|#6A0DAD|color=#6A0DAD|display=#6A0DAD|width=#6A0DAD}} |} === Eleccions municipalas === {| class="wikitable sortable" !An !Primièr Torn !Segond Torn !Comunas + 100 000 <abbr>ab.</abbr> !Conseilhièr.as municipal.as |- !2020 |0,43 % |0,09 % |{{Barra sètis|0|42|#6A0DAD|color=#6A0DAD|display=#6A0DAD|width=#6A0DAD}} |{{Barra sètis|46|222818|#6A0DAD|color=#6A0DAD|display=#6A0DAD|width=#6A0DAD}} |} == Vejatz tanben == * [[Esquèrra (politica)|Esquèrra]] * [[L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu|L'Esquèrra - GUE/NGL]] * [[Parlament francés|Parlament Francès]] * [[Eleccions legislativas de 2024 en França|Eleccion Legislativa francesa de 2024]] == Nòtas e referéncias == {{Traduccion/Referéncia|fr|La France insoumise|165910299}} <references /> == Ligams extèrnes == * [https://lafranceinsoumise.fr/ Site oficial] {{Partits politics franceses}} {{Politica}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit socialista o socialdemocrata]] nqrrebi13xnbepl4015bri1zdh1mtic 2499941 2499940 2026-05-08T21:12:03Z Bertault34 59124 2499941 wikitext text/x-wiki {{Infobox Partit politic|nom=La França Insosmesa|acronim=LFI|secretari_general=Manuel Bompart|fondador=[[Jean-Luc Mélenchon]]|ideologia=[[Socialdemocracia]]<br>[[Progressisme]]<br>[[Ecologisme]]<br>[[Egalitat sociala]]|partit_politic_europèu=[[L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu | L'Esquèrra - GUE/NGL]]|grop_parlamentari=La França Insobmesa - [[Novèl Frònt Popular]]|orientacion=[[Esquèrra (politica)|Esquèrra]]|nom_oficial=<small>La France Insoumise<small>|color=#6A0DAD|estat=[[França]]|creacion=10 de Febrièr de 2016 <small>(fa 10 ans)</small>|afilicacion=[[Novèl Front Popular]] <small>(dempuèi 2024)</small><br>[[NUPES]] <small>(2022–2024)</small>|premsa_oficiala=''L'insoumission Hebdo''<br>''Le Journal de L'insoumission''<br>''L'insoumission''|organizacion_de_joventut=''Les Jeunes insoumis·es''|sètis1=[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada Nacionala]]|1_sètis1=71|2_sètis1=577|3_sètis1=#6A0DAD|sètis2=[[Senat francés|Senat]]|1_sètis2=0|2_sètis2=348|3_sètis2=#6A0DAD|sètis3=Deputats al [[Parlament Europèu]]|1_sètis3=9|2_sètis3=81|3_sètis3=#6A0DAD}} '''La''' '''França Insosmesa''' (en [[francés]]: ''La France Insoumise)'', abreujat '''LFI''' e representada sul logotipe oficial per la letra phi '''φ,''' es un [[partit politic]] francés d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]] fondat lo [[10 de febrièr]] de [[2016]]. Lo partit presentèt a l'eleccion presidenciala de 2022 la candidatura de [[Jean-Luc Mélenchon]] que, a l'eissida del primièr torn, arribèt en tresena posicion amb 21.95% dels sufragis exprimits. A l'eissida del segond torn de las eleccions legislativas de 2024, La França Insomesa formèt un [[grop parlamentari]] de 74 deputats a l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada Nacionala]], qu'elegiguèt a son cap Jean-Luc Mélenchon coma president de grop. A las eleccions europèas de 2024, lo partit faguèt elegir 9 deputats. == Istòria == === Creacion === Lo partit es estat fondat lo 10 de febrièr de 2016 per [[Jean-Luc Mélenchon|Mélenchon]] e d'autres membres del Partit d'Esquèrra. Jean-Luc Mélenchon anoncièt al jornal televisat sa candidatura a l'eleccion presidenciala de 2017, e declarèt : <blockquote> « Vòle representar e incarnar la França insosmesa e gloriosa de l'èsser, la qu'a pas de muselièra ni d'estaca. » </blockquote>Ajusta que la seu tòca es « [[Interès general|l'interès general uman]] » e que « lo [[cambiament climatic]] es començat, es ara que cal cambiar los mejans de produire, d'escambiar, de consumir. ». Puèi, obrís una plataforma internet, un esplech numeric amb lo qual espèra menar una « [[revolucion]] ciutadana », fòra dau encastre daus partits. Escriu sus lo seu blòg : « Lance un movement ciutadan per nos permetre d'agir collectivament, sens afiliacion obligada a un [[partit politic]] ». Lo 23 de genièr de 2017, es creat l'''Associacion de'' ''finançament de la formacion politica França insosmesa,'' destinada al finançament de las activitats politicas de l'[[associacion]] ''La França insosmesa''. Antau lo movement ven un [[partit politic]], se podent presentar a d'eleccions. L'associacion ''La França insosmesa'' ten tres membres, que compausan son burèu. Aqueu darrièr valid totas las decisions [[Administracion|administrativas]], [[Drech|juridicas]] e financièras de l'associacion. En 2017, lo president d'aquesta èra [[Jean-Luc Mélenchon]], son secretari èra Benoît Schneckenburger e Marie-Pierre Oprandi n'es la tresaurièra. Lo sèti de l'associacion es a [[Massy (Essonne)|Massy]] ([[Departament d'Essona|Essòna]]) al domicili de la tresaurièra. Dempuèi octobre de 2022, l'associacion a per president Manuel Bompard, per secretari Mathilde Panot e per tresaurièr Maxime Charpentier. == Organizacion == === Estatut legau === Lo partit pausa legalament sus doas [[Associacion|associacions]] : ''La França insosmesa'' & l'''Associacion de finançament de la formacion politica « la França insosmesa »'', qu'es lo seu mandatari financièr. Son totas las doas declaradas a la [[sosprefectura]] de [[Palaiseau]] lo 23 de decembre de 2016. La segonda es abilitada a recebre de dons per la Comission nacionala daus comptes de campanha e daus finançaments politics dempuèi lo 23 de genièr de 2017. === Movement politic === Se considèran coma un movement politic, puslèu qu'un [[partit politic]]. La França insosmesa indica qu'« es pas un partit politic. Es un movement de ciutadans individuals que se reconeisson dins la demarcha de [[Jean-Luc Mélenchon]] sens çaquelà rejónher un partit politic o una associacion ». Pendent la convencion del partit fin novembre de 2017, La França Insosmesa afirma sa volontat « de venir pas un partit » e de demorar un « movement », los Insosmeses aspirant a un « militantisme personalizat ». Per tal de se presentar a las eleccions, la França insosmesa es venguda tanben, juridicament, un partit politic dempuèi lo 23 de genièr de 2017. L'inscripcion se fa sens obligacion de cotizar, gratuitament per una plataforma [[Internet]]. == Programma == === L'Avenidor en Comun === Aprèp la convencion de Lilla, lo nòu programa, nommat L'Avenidor en Comun ([[Francés|Francès]] : ''L'Avenir en Commun''), es publicat lo 1èr de decembre de 2016. Es organizat segon sèt aisses : « Seisena Republica », « despartiment de las riquesas », « planificacion ecologica », « sortida dels tractats de l'Union Europèa », « patz e independéncia », « progrès uman » e « frontièras de l'umanitat ». Lo libre se classa lèu dins lo tòp 10 de las vendas melhoras, tirat a 110 000 exemplars lo 9 de decembre. == Posicionament ideologic == Es un partit d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]] [[Reforma|reformista]], qu'a per tòca la sortida del neo-[[liberalisme]], e de la [[Republica Francesa]] actuala, per s'organizar a l'entorn d'una novèla [[republica]], mai [[Democracia|democratica]]. Lo [[Sociologia|sociològ]] Manuel Cervera-Marzal, que restaca LFI au [[populisme]] d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]], indica qu'aqueu partit prepausa pas de rompre embe lo [[capitalisme]], ni emb un regim politic comportant de representants professionalizats.<ref>''1. La France insoumise au-delà de son leader'', de Manuel Cervera-Marzal‎ (2021).</ref> Lo sociològ afirma que l'analisi dau programa dau partit e de las accions publicas de los seus aliats europèus mòstra que LFI « apartenís a una familha politica qu'ausís desviar lo capitalisme e non o dinamitar ». Pels insosmeses, lo problèma es pas lo capitalisme mas sa financiarisation. Lo sociològ cita [[Jean-Luc Mélenchon]]: <blockquote>« Lo programa L'Avenidor en Comun prevei pas la nacionalizacion de totas las entrepresas. » </blockquote>Segon l'[[istorian]] Aurélien Dubuisson, la classificacion de mai en mai frequenta dins lo mond politic de LFI a l'extrèma esquèrra es una « error qu'es sustot provocada per la drechizacion de l'espèctre politic ».<ref>[https://www.20minutes.fr/politique/4096310-20240614-elections-legislatives-2024-pourquoi-faux-dire-lfi-parti-extreme-gauche Législatives 2024 : Pourquoi c’est faux de dire que LFI est un parti d’extrême gauche ?]</ref> Explica que reprene per exemple lo programa de 1981 de Mitterrand seriá uèi passar pel « pièger dels extremistas », e que lo [[Partit Socialista (França)|Partit]] [[Partit Socialista (França)|Socialista]] avent aderit al neoliberalisme se diferénci « pas vertadièrament de la [[Drecha (politica)|drecha]] ». A contrario, LFI lausant una rompedura amb aqueu òrdre economic neoliberal pòt alara « afolir los comentaires ». == Resultats electorals == === Eleccions presidencialas === {| class="wikitable" ! rowspan="2" scope="col"|An ! rowspan="2" scope="col"|Candidat.a ! colspan="3" scope="col"|Primièr torn ! colspan="3" scope="col"|Segond torn ! rowspan="2" scope="col"|Estatut |- !Vòtes !% !Reng !Vòtes !% !Reng |- !2017 | rowspan="2" |[[Jean-Luc Mélenchon]] | align="right" scope="col"|{{formatnum:7712520}} | align="right" |19,58 |<abbr>4<sup>e</sup></abbr> | colspan="3" align="center" |''Non-qualificat'' |style="background:#FF8080;|''Eliminat'' |- !2022 | align="right" scope="col"|{{formatnum:7 712 520}} | align="right" |21,95 |<abbr>3<sup>e</sup></abbr> | colspan="3" align="center" |''Non-qualificat'' |style="background:#FF8080;"|''Eliminat'' |} === Eleccions legislativas === {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" scope="col"|An ! colspan="3" scope="col"|Primièr torn ! colspan="3" scope="col"|Segond torn ! rowspan="2" scope="col"|[[Parlament francés|Sètis]] ! rowspan="2" scope="col"|Estatut |- ! scope="col"|Vòtes ! scope="col"|% ! scope="col"|Reng ! scope="col"|Vòtes ! scope="col"|% ! scope="col"|Reng |- ! scope="col|2017 | align="right" scope="col"|{{formatnum: 2 497 622}} | align="right" scope="col"|11,03 |<abbr>4<sup>e</sup></abbr> | align="right" scope="col"|{{formatnum:883 573}} | align="right" scope="col"|4,86 |<abbr>4<sup>e</sup></abbr><sup><abbr>n</abbr></sup> |scope="col"|{{Barra sètis|17|577|per=1}} |style="background:#FFEDED|Oposicion |- ! scope="col"|2022<ref>Amb la [[Novèla Union Populara, Ecologica e Sociala|NUPES]].</ref> | align="right" scope="col"|{{formatnum:3 235 129}} | align="right" scope="col"|14,22 |<abbr>3<sup>e</sup></abbr> | align="right" scope="col"|{{formatnum:3 482 485}} | align="right" scope="col"|16,79 |<abbr>3<sup>e</sup></abbr><abbr><sup>n</sup></abbr> |scope="col"|{{Barra sètis|75|577|per=1}} |style="background:#FFEDED|Oposicion |- ! scope="col"|[[Eleccions legislativas de 2024 en França|2024]]<ref>Amb lo [[Novèl Front Popular|NFP]].</ref> | align="right" scope="col"|{{formatnum:3 364 445}} | align="right" scope="col"|10,49 |<abbr>3<sup>e</sup></abbr> | align="right" scope="col"|{{formatnum:2 332 736}} | align="right" scope="col"|8,55 |<abbr>3<sup>e</sup></abbr><abbr><sup>n</sup></abbr> |scope="col"|{{Barra sètis|71|577|per=1}} |style="background:#FFEDED|Oposicion |} === Eleccions europèas === {| class="wikitable sortable" !An !Vòtes !% ![[Parlament Europèu|Sètis]] !Reng !Cap de Lista !Grop |- !2019 |{{Formatnum:1 428 548}} |6,31 |{{Barra sètis|6|79|per=1}} |<abbr>5<sup>e</sup></abbr><abbr><sup>n</sup></abbr> | rowspan="2" |Manon Aubry | rowspan="2" |[[L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu|GUE/NGL]] |- !2024 |2 448 715 |9,89 |{{Barra sètis|9|81|per=1}} |<abbr>4<sup>e</sup></abbr><abbr><sup>n</sup></abbr> |} === Eleccions regionalas === {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" |An ! colspan="3" |Primièr Torn ! colspan="3" |Segond Torn ! rowspan="2" |[[Conselh regional|Conselhièr.as]] ! rowspan="2" |President.as |- !Vòtes !% !Reng !Vòtes !% !Reng |- !2021 |123 825 |0,84 |<abbr>15<sup>e</sup></abbr><abbr><sup>n</sup></abbr> | colspan="3" |____________ |{{Barra sètis|0|1926|#6A0DAD|color=#6A0DAD|display=#6A0DAD|width=#6A0DAD|per=}} |{{Barra sètis|0|26|#6A0DAD|color=#6A0DAD|display=#6A0DAD|width=#6A0DAD|per=1}} |} === Eleccions departamentalas === {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" |An ! colspan="3" |Primièr Torn ! colspan="3" |Segond Torn ! rowspan="2" |[[Conselh departamental (França)|Conselhièr.as]] ! rowspan="2" |President.as |- !Vòtes !% !Reng !Vòtes !% !Reng |- !2021 | align="right" |108 325 |0,79 |<abbr>16<sup>e</sup></abbr><abbr><sup>n</sup></abbr> | align="right" |5 769 |0,04 |<abbr>23<sup>e</sup></abbr><abbr><sup>n</sup></abbr> |{{Barra sètis|6|4046|#6A0DAD|color=#6A0DAD|display=#6A0DAD|width=#6A0DAD}} |{{Barra sètis|0|100|#6A0DAD|color=#6A0DAD|display=#6A0DAD|width=#6A0DAD}} |} === Eleccions municipalas === {| class="wikitable sortable" !An !Primièr Torn !Segond Torn !Comunas + 100 000 <abbr>ab.</abbr> !Conseilhièr.as municipal.as |- !2020 |0,43 % |0,09 % |{{Barra sètis|0|42|#6A0DAD|color=#6A0DAD|display=#6A0DAD|width=#6A0DAD}} |{{Barra sètis|46|222818|#6A0DAD|color=#6A0DAD|display=#6A0DAD|width=#6A0DAD}} |} == Vejatz tanben == * [[Esquèrra (politica)|Esquèrra]] * [[L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu|L'Esquèrra - GUE/NGL]] * [[Parlament francés|Parlament Francès]] * [[Eleccions legislativas de 2024 en França|Eleccion Legislativa francesa de 2024]] == Nòtas e referéncias == {{Traduccion/Referéncia|fr|La France insoumise|165910299}} <references /> == Ligams extèrnes == * [https://lafranceinsoumise.fr/ Site oficial] {{Partits politics franceses}} {{Politica}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit socialista o socialdemocrata]] 8t2jk2y72evxmhel0ksylvmi8pobw2x Bromont-Lamothe 0 191787 2499946 2376814 2026-05-08T22:27:13Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Bromon e la Mòta]] 2499946 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Bromon e la Mòta]] r6i1axw2w4xpeap6mfrlsauj326jd6x Sent Jau (Puèi Domat) 0 191918 2499945 2377756 2026-05-08T22:27:08Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Jau de Siula]] 2499945 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Jau de Siula]] t92h5ymscqtcqpe3x5xdtwyv6w4m32c Pouzol 0 194770 2499943 2413373 2026-05-08T22:26:58Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Posòls (Puèi de Doma)]] 2499943 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Posòls (Puèi de Doma)]] 5nnn9hai324ioyhvsj31h677x1mcsm6 Prompsat 0 194771 2499942 2413378 2026-05-08T22:26:53Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Pronçac]] 2499942 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Pronçac]] 5nbu970v9h3j3tjdut4znadeedy7imb Gianni Matheja 0 200967 2499949 2497899 2026-05-09T05:22:47Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr Gianni-Matheja-Alexandria-Ocasio-Cortez-2026.jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per Krd (No ticket permission since 8 April 2026) 2499949 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona|nom=Gianni Matheja|imatge=File:Gianni Matheja before graduation.jpg}} '''Gianni Matheja''' (nascut lo [[14 de març]] de [[2005]] a [[Berlin]]) es una [[jornalista]], productora de vidèo web e estudianta alemanda. Dempuèi 2025, a presentat un programa de ràdio mensual sus ''Rundfunk Berlin-Brandenburg'' e es reportaire de television pel programa d'informacions pels enfants de ZDF . == Biografia == Matheja cresquèt a Berlin e es lo filh d'una maire soleta. Son paire es originari d' [[Itàlia]] e abandonèt la familha quand aviá 10 ans.<ref>{{Ref-libre|url=https://www.google.de/books/edition/K%C3%BCmmern_und_K%C3%A4mpfen/5nx9zwEACAAJ?hl=en|isbn=978-3-442-31703-5}}</ref> A l'edat de 14 ans, testifiquèt contra son paire dins un tribunal [[Potsdam|de Potsdam]].<ref>https://krautreporter.de/politik-und-macht/4378-warum-gianni-17-fur-seine-mutter-kampft</ref> Dempuèi 2017, a frequentat ''Lilienthal-Gymnasium'' a Steglitz-Zehlendorf e, pendent sa primièra annada d'escòla, participèt al Concors de Debat de Berlin, ont ganhèt lo títol de "melhor locutor" dins un debat en lenga anglesa.<ref>https://lilienthal-gymnasium-berlin.de/erfolgreiche-juniors-beim-debating-contest-2018/</ref> En 2021, moderèt una discussion de taula redonda amb los candidats dirèctes de sa circonscripcion a son escòla, a l'escasença de las eleccions federalas. Demest eles i aviá Birgit Malsack-Winkelmann, un Reichsburger que foguèt mai tard arrestat. == Carrièra == A 17 ans, Matheja lancèt son pròpri podcast.<ref name=":0">https://www.zeit.de/zett/2022-10/jugendwort-jahr-2022-jugendsprache</ref> En junh de 2022, sortiguèt lo primièr episòdi de ''"Social Germany"''. Cada episòdi abordava un tèma sociopolitic. La màger part dels episòdis se centrava sus de debats actuals e presentava un convidat important, atal coma un expert scientific o jornalistic. De còps, las convèrsas inclusián tanben d'autres joves. En 2024, Matheja moderèt de lecturas amb Katja Riemann e contunhèt son format de podcast sus [[YouTube]], ont entrevistèt Lea van Acken e Marcel Fratzscher, entre d’autres.<ref>https://www.saarbruecker-zeitung.de/saarland/saar-pfalz-kreis/homburg/homburg-katja-riemann-mit-zeit-der-zaeune-bei-der-hombuch-2024_aid-121616379</ref> En octobre, en concomiténcia amb lo començament de sos estudis, comencèt de publicar de vidèos sus TikTok e [[Instagram]] jol nom de ''Gianni studiert'', que representavan satiricament la vida quotidiana dels estudiants universitaris.<ref>https://www.zeit.de/campus/2025-03/uni-memes-studium-humor-social-media</ref> En mai de 2025, prononcièt lo discors d'inauguracion als jorns d'informacion de son universitat, un discors tradicionalament donat dins las annadas precedentas pel [[President|rector]] Günther Ziegler . Son discors venguèt viral suls mèdias socials. Dempuèi junh de 2025, Matheja presenta lo programa de ràdio mensual ''Blue Moon''.<ref>https://www.ardsounds.de/episode/urn:ard:episode:91bd3b263f90d0ff/<nowiki/>{{Ref-web|url=https://www.ardsounds.de/episode/urn:ard:episode:91bd3b263f90d0ff/}}</ref> En decembre, apareguèt coma reportèra dins lo programa d'informacions pels enfants ''Logo!'' sus ''ZDF.''<ref>https://www.zdf.de/video/magazine/logo-154/gianni-weihnachtsbaumkauf-100</ref> Matheja revèla pas çò qu'estúdia. Expliquèt qu'aquò es degut a de rasons d'anonimat sul campus.<ref>https://campusradio-mainz.de/2025/07/14/gianni-studiert/</ref> Viu entre [[Berlin]], [[Potsdam]], e [[Maiança|Mainz]].<ref>https://www.zeit.de/wissen/2026-02/universitaet-leben-alltag-uni-podcast</ref> En 2022, ''Die Zeit'' l'includiguèt demest las 20 estelas naissantas de sa generacion.<ref name=":0">{{Ref-publicacion|url=https://www.zeit.de/zett/2022-10/jugendwort-jahr-2022-jugendsprache}}</ref> == Referéncias == <references /> i2m7e5jvl5hrgnidnw2ym24lcufqayv Robert Joudoux 0 201111 2499895 2026-05-08T14:41:50Z Poiuytrell 61256 Créé en traduisant la section d'ouverture de la page « [[:fr:Special:Redirect/revision/205812102|Robert Joudoux]] » 2499895 wikitext text/x-wiki '''Robert Joudoux''', nascut a [[Briva]] lo{{Data de naissença e atge|15 avril 1939}} e moriguèt a [[Tula|Tulla]] en{{date de décès|21 juin 2016}} es un [[istorian]] occitan e[[Literatura|òme de letras]], aparaire de la cultura [[Lemosin (region)|lemosina]] e de la lenga [[Occitan|occitana]] que foguèt tanben lo director de la revista ''[[Lemouzi]]'' dempuèi [[1961]] . sy5bx1v071lyvcrvmpif283jf3d9k1v 2499896 2499895 2026-05-08T14:43:01Z Poiuytrell 61256 /* */ 2499896 wikitext text/x-wiki '''Robert Joudoux''', nascut a [[Briva]] lo 15 d'abril del 1939 e mòrt a [[Tula]] lo 21 de junh del 2016, es un [[istorian]] occitan e[[Literatura|òme de letras]], aparaire de la cultura [[Lemosin (region)|lemosina]] e de la lenga [[Occitan|occitana]] que foguèt tanben lo director de la revista ''[[Lemouzi]]'' dempuèi [[1961]] . 9cbrr05aliv0b92pdcoqsxrgoocoshu 2499897 2499896 2026-05-08T14:53:02Z Poiuytrell 61256 /* */ 2499897 wikitext text/x-wiki '''Robert Joudoux''', nascut a [[Briva]] lo 15 d'abril del 1939 e mòrt a [[Tula]] lo 21 de junh del 2016, es un [[istorian]] occitan e[[Literatura|òme de letras]], aparaire de la cultura [[Lemosin (region)|lemosina]] e de la lenga [[Occitan|occitana]] que foguèt tanben lo director de la revista ''[[Lemouzi]]'' dempuèi [[1961]]. == Biografia == === Origina === Robèrt Joudoux ven d'una anciana familha agricòla de la Bassa Corresa. Son paire, Pèire, nascut a [[Aien]], erudit e istorian, èra engenhaire amb lo Ponts e Calçadas e inspector de transpòrts per Corrèsa; sa maire, nascuda Yvonne Texier, èra de[[ Cossac-Bonneval|Cossac]] (Nauta Vinhana). === Estudis, recèrca, e activitats === Estudiant al Licèu Edmond-Perrier de Tula, e mai tard en literatura avançada al Licèu Louis-le-Grand, Robèrt Joudoux foguèt atirat tre jove per l'arqueologia activista, per l'istòria e las tradicions ancestralas, com tanben pel caractèr unic de la region lemosina. Obtenguèt un mestratge en literatura classica, puèi un doctorat en estudis latins (amb los mai nauts onors), de l'Universitat de Bordèu III. A partir de 1966, ensenhèt aquelas matèrias al licèu Edmond-Perrier, e tanben l’occitan e la civilizacion regionala. Ensenhaire certificat de literatura classica, doctorat en literatura e estudis latins, Robèrt Joudoux es un destinatari del Prèmi Thiers (1973), president de la Societat Istorica e Regionalista del Bas Lemosin, membre del Conselh Nacional de las Lengas e de las Culturas Regionalas (representant los Regionals e los iniciators d'Òc, e l'iniciator d'Òc director del projècte de conservacion e d'excavacion al castèl de Ventadorn (Corresa) e de nombroses autres sites (Los Jalhants, La Plata d'Airen, Lo Banh, etc.). A costat de sa carrièra d’ensenhaire, Robert Joudoux perseguís la recerca scientifica sus l’istòria antica e la poesia latina classica, una autra passion de sa jovença, una recerca qu’a contunhat de desvolopar après sa retirada de l’ensenhament, en 1999. En 1959, fondèt la Societat Istorica e Regionalista dau Bas Lemosin, que foguèt reconeguda coma organizacion d'interès public en 1976. A comptar del 1961, dirigís la revista trimestrala regionalista e [[felibritge|felibrenca]] « Lemouzi », que foguèt fondada en 1893, que s'acabèt de publicar dins las annadas 1930. Amassèt una colleccion documentària considerabla, que donèt a la societat qu'aviá creada. Albergadas d'en primièr al Château Bécharie d'Usercha, aquelas colleccions foguèron mai tard desplaçadas al sèti de la Societat a Tula, als ancians entrepaus Delmas-Héritier situats dins lo pargue industrial Solanne, al nòrd de la vila. Aquelas colleccions son ara dobèrtas al public per la consultacion. 1di6qwpdxx566ltemswzwy07ov6ysro 2499899 2499897 2026-05-08T14:58:07Z Poiuytrell 61256 2499899 wikitext text/x-wiki '''Robert Joudoux''', nascut a [[Briva]] lo 15 d'abril del 1939 e mòrt a [[Tula]] lo 21 de junh del 2016, es un [[istorian]] occitan e[[Literatura|òme de letras]], aparaire de la cultura [[Lemosin (region)|lemosina]] e de la lenga [[Occitan|occitana]] que foguèt tanben lo director de la revista ''[[Lemouzi]]'' dempuèi [[1961]]. == Biografia == === Origina === Robèrt Joudoux ven d'una anciana familha agricòla de la Bassa Corresa. Son paire, Pèire, nascut a [[Aient]], erudit e istorian, èra engenhaire amb lo Ponts e Calçadas e inspector de transpòrts per Corrèsa; sa maire, nascuda Yvonne Texier, èra de[[ Cossac-Bonneval|Coçac]] (Nauta Vinhana). === Estudis, recèrca, e activitats === Estudiant al Licèu Edmond-Perrier de Tula, e mai tard en literatura avançada al Licèu Louis-le-Grand, Robèrt Joudoux foguèt atirat tre jove per l'arqueologia activista, per l'istòria e las tradicions ancestralas, com tanben pel caractèr unic de la region lemosina. Obtenguèt un mestratge en literatura classica, puèi un doctorat en estudis latins (amb los mai nauts onors), de l'Universitat de Bordèu III. A partir de 1966, ensenhèt aquelas matèrias al licèu Edmond-Perrier, e tanben l’occitan e la civilizacion regionala. Ensenhaire certificat de literatura classica, doctorat en literatura e estudis latins, Robèrt Joudoux es un destinatari del Prèmi Thiers (1973), president de la Societat Istorica e Regionalista del Bas Lemosin, membre del Conselh Nacional de las Lengas e de las Culturas Regionalas (representant los Regionals e los iniciators d'Òc, e l'iniciator d'Òc director del projècte de conservacion e d'excavacion al castèl de Ventadorn (Corresa) e de nombroses autres sites (Los Jalhants, La Plata d'Airen, Lo Banh, etc.). A costat de sa carrièra d’ensenhaire, Robert Joudoux perseguís la recerca scientifica sus l’istòria antica e la poesia latina classica, una autra passion de sa jovença, una recerca qu’a contunhat de desvolopar après sa retirada de l’ensenhament, en 1999. En 1959, fondèt la Societat Istorica e Regionalista dau Bas Lemosin, que foguèt reconeguda coma organizacion d'interès public en 1976. A comptar del 1961, dirigís la revista trimestrala regionalista e [[felibritge|felibrenca]] « Lemouzi », que foguèt fondada en 1893, que s'acabèt de publicar dins las annadas 1930. Amassèt una colleccion documentària considerabla, que donèt a la societat qu'aviá creada. Albergadas d'en primièr al Château Bécharie d'Usercha, aquelas colleccions foguèron mai tard desplaçadas al sèti de la Societat a Tula, als ancians entrepaus Delmas-Héritier situats dins lo pargue industrial Solanne, al nòrd de la vila. Aquelas colleccions son ara dobèrtas al public per la consultacion. == Publicacions == Robèrt Joudoux publiquèt un nombre considerable d'articles, d'estudis, de criticas e de libres (mai de tres cents) que cobrisson totas las facetas de l'istòria e de la vida lemosina: lenga e literatura, arqueologia, tradicions, biografias e bibliografias, la vida lemosina e regionala, demest los quals i a: * ''Tulle'', S.A.E.P., 1973. * ''Limousin, terre d'oc, anthologie'', Lemouzi, 1974 e 1978. * ''La villa gallo-romaine de Boin, fouilles'', 1972 a 1980. * ''Études sur la Personnalité limousine à travers la littérature et les traditions'', Lemouzi, 1983. * ''Le Pays limousin sous la Révolution'', Lemouzi, 1989. * ''Éloge du majoral Roger Barthe'', Lemouzi, 1991. 7lavr2e0heiisyhhvai51e78n3m7if1 2499900 2499899 2026-05-08T15:08:21Z Poiuytrell 61256 /* Publicacions */ 2499900 wikitext text/x-wiki '''Robert Joudoux''', nascut a [[Briva]] lo 15 d'abril del 1939 e mòrt a [[Tula]] lo 21 de junh del 2016, es un [[istorian]] occitan e[[Literatura|òme de letras]], aparaire de la cultura [[Lemosin (region)|lemosina]] e de la lenga [[Occitan|occitana]] que foguèt tanben lo director de la revista ''[[Lemouzi]]'' dempuèi [[1961]]. == Biografia == === Origina === Robèrt Joudoux ven d'una anciana familha agricòla de la Bassa Corresa. Son paire, Pèire, nascut a [[Aient]], erudit e istorian, èra engenhaire amb lo Ponts e Calçadas e inspector de transpòrts per Corrèsa; sa maire, nascuda Yvonne Texier, èra de[[ Cossac-Bonneval|Coçac]] (Nauta Vinhana). === Estudis, recèrca, e activitats === Estudiant al Licèu Edmond-Perrier de Tula, e mai tard en literatura avançada al Licèu Louis-le-Grand, Robèrt Joudoux foguèt atirat tre jove per l'arqueologia activista, per l'istòria e las tradicions ancestralas, com tanben pel caractèr unic de la region lemosina. Obtenguèt un mestratge en literatura classica, puèi un doctorat en estudis latins (amb los mai nauts onors), de l'Universitat de Bordèu III. A partir de 1966, ensenhèt aquelas matèrias al licèu Edmond-Perrier, e tanben l’occitan e la civilizacion regionala. Ensenhaire certificat de literatura classica, doctorat en literatura e estudis latins, Robèrt Joudoux es un destinatari del Prèmi Thiers (1973), president de la Societat Istorica e Regionalista del Bas Lemosin, membre del Conselh Nacional de las Lengas e de las Culturas Regionalas (representant los Regionals e los iniciators d'Òc, e l'iniciator d'Òc director del projècte de conservacion e d'excavacion al castèl de Ventadorn (Corresa) e de nombroses autres sites (Los Jalhants, La Plata d'Airen, Lo Banh, etc.). A costat de sa carrièra d’ensenhaire, Robert Joudoux perseguís la recerca scientifica sus l’istòria antica e la poesia latina classica, una autra passion de sa jovença, una recerca qu’a contunhat de desvolopar après sa retirada de l’ensenhament, en 1999. En 1959, fondèt la Societat Istorica e Regionalista dau Bas Lemosin, que foguèt reconeguda coma organizacion d'interès public en 1976. A comptar del 1961, dirigís la revista trimestrala regionalista e [[felibritge|felibrenca]] « Lemouzi », que foguèt fondada en 1893, que s'acabèt de publicar dins las annadas 1930. Amassèt una colleccion documentària considerabla, que donèt a la societat qu'aviá creada. Albergadas d'en primièr al Château Bécharie d'Usercha, aquelas colleccions foguèron mai tard desplaçadas al sèti de la Societat a Tula, als ancians entrepaus Delmas-Héritier situats dins lo pargue industrial Solanne, al nòrd de la vila. Aquelas colleccions son ara dobèrtas al public per la consultacion. == Publicacions == Robèrt Joudoux publiquèt un nombre considerable d'articles, d'estudis, de criticas e de libres (mai de tres cents) que cobrisson totas las facetas de l'istòria e de la vida lemosina: lenga e literatura, arqueologia, tradicions, biografias e bibliografias, la vida lemosina e regionala, demest los quals i a: * ''Tulle'', S.A.E.P., 1973. * ''Limousin, terre d'oc, anthologie'', Lemouzi, 1974 e 1978. * ''La villa gallo-romaine de Boin, fouilles'', 1972 a 1980. * ''Études sur la Personnalité limousine à travers la littérature et les traditions'', Lemouzi, 1983. * ''Le Pays limousin sous la Révolution'', Lemouzi, 1989. * ''Éloge du majoral Roger Barthe'', Lemouzi, 1991. == Distincions == === Decoracions === * {{Decoracion CdrOAL}} ** {{Decoracion OOAL}} * {{Decoracion OONM}} === Títols === * President de la [[Societat Istorica e Regionalista del Bas-Lemosin]]. * President e Director de la revista [[Lemouzi]]. * Majorau dau [[Félibrige]]. * Mèstre dels [[Jòcs Florals de Tolosa]]. === Prèmis === * Laurejat de l'[[Académie française]]. * Medalha d'Aur [[Arts-Sciéncias-Letras]] * Medalha d'Argent de la Joventut e de l'Espòrt Lo 29 de mai del 1982, a [[Niça]], lo Consistòri dels Majorals del [[Félibritge]] autregèt a Robèrt Joudoux per lo títol de « Majoral del Felibrirge », en remplaçament de Rogièr Barthe, qu'aviá defuntat. Es atal lo primièr còp qu'un títol tan prestigiós foguèt balhat a un òme de la region de Briva, a un « simple piè-terrós », com disiá Robert Joudoux. Lo darrièr Majoral de Corrèsa foguèt [[Amédée Muzac]], poèta e saberuta d’[[Argentat]], que moriguèt en 1943 ; abans el, son mentor [[Eusèbe Bombal]] (istorian e contaire), [[Johannes Plantadis]] de Tula, e [[Joseph Roux ]] (lo cantaire de la « cançon Lemosina ») tenián tanben la [[Cigala d’Aur]]. Lo 6 d'agost de 1983, a [[Objat]] (Corresa), lo Majoral [[Jean Monestier]] (president del Bornat del Perigòrd) remetèt a Robèrt Joudoux la « Cigala d'Aur de Majoral del Felibritge ». En aquela escasença, Robèrt Joudoux ramentèt : « Mon ròtle es, tant com possible, de galvanizar la recèrca dins la region lemosina, d’encoratjar los autres a crear, a escriure, a remembrar las vertats de nòstras raiças ancestralas e d’empachar, coma o disiá mon amic Pestour, lo lemosin de venir ''un simple nom escrich sus una pèira''. 6dz074rkzqoablh47dwx81cw7wngplb 2499901 2499900 2026-05-08T15:09:45Z Poiuytrell 61256 /* Decoracions */ 2499901 wikitext text/x-wiki '''Robert Joudoux''', nascut a [[Briva]] lo 15 d'abril del 1939 e mòrt a [[Tula]] lo 21 de junh del 2016, es un [[istorian]] occitan e[[Literatura|òme de letras]], aparaire de la cultura [[Lemosin (region)|lemosina]] e de la lenga [[Occitan|occitana]] que foguèt tanben lo director de la revista ''[[Lemouzi]]'' dempuèi [[1961]]. == Biografia == === Origina === Robèrt Joudoux ven d'una anciana familha agricòla de la Bassa Corresa. Son paire, Pèire, nascut a [[Aient]], erudit e istorian, èra engenhaire amb lo Ponts e Calçadas e inspector de transpòrts per Corrèsa; sa maire, nascuda Yvonne Texier, èra de[[ Cossac-Bonneval|Coçac]] (Nauta Vinhana). === Estudis, recèrca, e activitats === Estudiant al Licèu Edmond-Perrier de Tula, e mai tard en literatura avançada al Licèu Louis-le-Grand, Robèrt Joudoux foguèt atirat tre jove per l'arqueologia activista, per l'istòria e las tradicions ancestralas, com tanben pel caractèr unic de la region lemosina. Obtenguèt un mestratge en literatura classica, puèi un doctorat en estudis latins (amb los mai nauts onors), de l'Universitat de Bordèu III. A partir de 1966, ensenhèt aquelas matèrias al licèu Edmond-Perrier, e tanben l’occitan e la civilizacion regionala. Ensenhaire certificat de literatura classica, doctorat en literatura e estudis latins, Robèrt Joudoux es un destinatari del Prèmi Thiers (1973), president de la Societat Istorica e Regionalista del Bas Lemosin, membre del Conselh Nacional de las Lengas e de las Culturas Regionalas (representant los Regionals e los iniciators d'Òc, e l'iniciator d'Òc director del projècte de conservacion e d'excavacion al castèl de Ventadorn (Corresa) e de nombroses autres sites (Los Jalhants, La Plata d'Airen, Lo Banh, etc.). A costat de sa carrièra d’ensenhaire, Robert Joudoux perseguís la recerca scientifica sus l’istòria antica e la poesia latina classica, una autra passion de sa jovença, una recerca qu’a contunhat de desvolopar après sa retirada de l’ensenhament, en 1999. En 1959, fondèt la Societat Istorica e Regionalista dau Bas Lemosin, que foguèt reconeguda coma organizacion d'interès public en 1976. A comptar del 1961, dirigís la revista trimestrala regionalista e [[felibritge|felibrenca]] « Lemouzi », que foguèt fondada en 1893, que s'acabèt de publicar dins las annadas 1930. Amassèt una colleccion documentària considerabla, que donèt a la societat qu'aviá creada. Albergadas d'en primièr al Château Bécharie d'Usercha, aquelas colleccions foguèron mai tard desplaçadas al sèti de la Societat a Tula, als ancians entrepaus Delmas-Héritier situats dins lo pargue industrial Solanne, al nòrd de la vila. Aquelas colleccions son ara dobèrtas al public per la consultacion. == Publicacions == Robèrt Joudoux publiquèt un nombre considerable d'articles, d'estudis, de criticas e de libres (mai de tres cents) que cobrisson totas las facetas de l'istòria e de la vida lemosina: lenga e literatura, arqueologia, tradicions, biografias e bibliografias, la vida lemosina e regionala, demest los quals i a: * ''Tulle'', S.A.E.P., 1973. * ''Limousin, terre d'oc, anthologie'', Lemouzi, 1974 e 1978. * ''La villa gallo-romaine de Boin, fouilles'', 1972 a 1980. * ''Études sur la Personnalité limousine à travers la littérature et les traditions'', Lemouzi, 1983. * ''Le Pays limousin sous la Révolution'', Lemouzi, 1989. * ''Éloge du majoral Roger Barthe'', Lemouzi, 1991. == Distincions == === Decoracions === * [[Decoracion CdrOAL]] ** [[Decoracion OOAL]] * [[Decoracion OONM]] === Títols === * President de la [[Societat Istorica e Regionalista del Bas-Lemosin]]. * President e Director de la revista [[Lemouzi]]. * Majorau dau [[Félibrige]]. * Mèstre dels [[Jòcs Florals de Tolosa]]. === Prèmis === * Laurejat de l'[[Académie française]]. * Medalha d'Aur [[Arts-Sciéncias-Letras]] * Medalha d'Argent de la Joventut e de l'Espòrt Lo 29 de mai del 1982, a [[Niça]], lo Consistòri dels Majorals del [[Félibritge]] autregèt a Robèrt Joudoux per lo títol de « Majoral del Felibrirge », en remplaçament de Rogièr Barthe, qu'aviá defuntat. Es atal lo primièr còp qu'un títol tan prestigiós foguèt balhat a un òme de la region de Briva, a un « simple piè-terrós », com disiá Robert Joudoux. Lo darrièr Majoral de Corrèsa foguèt [[Amédée Muzac]], poèta e saberuta d’[[Argentat]], que moriguèt en 1943 ; abans el, son mentor [[Eusèbe Bombal]] (istorian e contaire), [[Johannes Plantadis]] de Tula, e [[Joseph Roux ]] (lo cantaire de la « cançon Lemosina ») tenián tanben la [[Cigala d’Aur]]. Lo 6 d'agost de 1983, a [[Objat]] (Corresa), lo Majoral [[Jean Monestier]] (president del Bornat del Perigòrd) remetèt a Robèrt Joudoux la « Cigala d'Aur de Majoral del Felibritge ». En aquela escasença, Robèrt Joudoux ramentèt : « Mon ròtle es, tant com possible, de galvanizar la recèrca dins la region lemosina, d’encoratjar los autres a crear, a escriure, a remembrar las vertats de nòstras raiças ancestralas e d’empachar, coma o disiá mon amic Pestour, lo lemosin de venir ''un simple nom escrich sus una pèira''. ktv778jucfqak1bfegdwozs64iabtn8 2499902 2499901 2026-05-08T15:10:16Z Poiuytrell 61256 2499902 wikitext text/x-wiki '''Robert Joudoux''', nascut a [[Briva]] lo 15 d'abril del 1939 e mòrt a [[Tula]] lo 21 de junh del 2016, es un [[istorian]] occitan e[[Literatura|òme de letras]], aparaire de la cultura [[Lemosin (region)|lemosina]] e de la lenga [[Occitan|occitana]] que foguèt tanben lo director de la revista ''[[Lemouzi]]'' dempuèi [[1961]]. == Biografia == === Origina === Robèrt Joudoux ven d'una anciana familha agricòla de la Bassa Corresa. Son paire, Pèire, nascut a [[Aient]], erudit e istorian, èra engenhaire amb lo Ponts e Calçadas e inspector de transpòrts per Corrèsa; sa maire, nascuda Yvonne Texier, èra de[[ Cossac-Bonneval|Coçac]] (Nauta Vinhana). === Estudis, recèrca, e activitats === Estudiant al Licèu Edmond-Perrier de Tula, e mai tard en literatura avançada al Licèu Louis-le-Grand, Robèrt Joudoux foguèt atirat tre jove per l'arqueologia activista, per l'istòria e las tradicions ancestralas, com tanben pel caractèr unic de la region lemosina. Obtenguèt un mestratge en literatura classica, puèi un doctorat en estudis latins (amb los mai nauts onors), de l'Universitat de Bordèu III. A partir de 1966, ensenhèt aquelas matèrias al licèu Edmond-Perrier, e tanben l’occitan e la civilizacion regionala. Ensenhaire certificat de literatura classica, doctorat en literatura e estudis latins, Robèrt Joudoux es un destinatari del Prèmi Thiers (1973), president de la Societat Istorica e Regionalista del Bas Lemosin, membre del Conselh Nacional de las Lengas e de las Culturas Regionalas (representant los Regionals e los iniciators d'Òc, e l'iniciator d'Òc director del projècte de conservacion e d'excavacion al castèl de Ventadorn (Corresa) e de nombroses autres sites (Los Jalhants, La Plata d'Airen, Lo Banh, etc.). A costat de sa carrièra d’ensenhaire, Robert Joudoux perseguís la recerca scientifica sus l’istòria antica e la poesia latina classica, una autra passion de sa jovença, una recerca qu’a contunhat de desvolopar après sa retirada de l’ensenhament, en 1999. En 1959, fondèt la Societat Istorica e Regionalista dau Bas Lemosin, que foguèt reconeguda coma organizacion d'interès public en 1976. A comptar del 1961, dirigís la revista trimestrala regionalista e [[felibritge|felibrenca]] « Lemouzi », que foguèt fondada en 1893, que s'acabèt de publicar dins las annadas 1930. Amassèt una colleccion documentària considerabla, que donèt a la societat qu'aviá creada. Albergadas d'en primièr al Château Bécharie d'Usercha, aquelas colleccions foguèron mai tard desplaçadas al sèti de la Societat a Tula, als ancians entrepaus Delmas-Héritier situats dins lo pargue industrial Solanne, al nòrd de la vila. Aquelas colleccions son ara dobèrtas al public per la consultacion. == Publicacions == Robèrt Joudoux publiquèt un nombre considerable d'articles, d'estudis, de criticas e de libres (mai de tres cents) que cobrisson totas las facetas de l'istòria e de la vida lemosina: lenga e literatura, arqueologia, tradicions, biografias e bibliografias, la vida lemosina e regionala, demest los quals i a: * ''Tulle'', S.A.E.P., 1973. * ''Limousin, terre d'oc, anthologie'', Lemouzi, 1974 e 1978. * ''La villa gallo-romaine de Boin, fouilles'', 1972 a 1980. * ''Études sur la Personnalité limousine à travers la littérature et les traditions'', Lemouzi, 1983. * ''Le Pays limousin sous la Révolution'', Lemouzi, 1989. * ''Éloge du majoral Roger Barthe'', Lemouzi, 1991. == Distincions == === Decoracions === * [[Decoracion CdrOAL]] ** [[Decoracion OOAL]] * [[Decoracion OONM]] === Títols === * President de la [[Societat Istorica e Regionalista del Bas-Lemosin]]. * President e Director de la revista [[Lemouzi]]. * [[Majorau]] dau [[Felibrtige]]. * Mèstre dels [[Jòcs Florals de Tolosa]]. === Prèmis === * Laurejat de l'[[Académie française]]. * Medalha d'Aur [[Arts-Sciéncias-Letras]] * Medalha d'Argent de la Joventut e de l'Espòrt Lo 29 de mai del 1982, a [[Niça]], lo Consistòri dels Majorals del [[Félibritge]] autregèt a Robèrt Joudoux per lo títol de « Majoral del Felibrirge », en remplaçament de Rogièr Barthe, qu'aviá defuntat. Es atal lo primièr còp qu'un títol tan prestigiós foguèt balhat a un òme de la region de Briva, a un « simple piè-terrós », com disiá Robert Joudoux. Lo darrièr Majoral de Corrèsa foguèt [[Amédée Muzac]], poèta e saberuta d’[[Argentat]], que moriguèt en 1943 ; abans el, son mentor [[Eusèbe Bombal]] (istorian e contaire), [[Johannes Plantadis]] de Tula, e [[Joseph Roux ]] (lo cantaire de la « cançon Lemosina ») tenián tanben la [[Cigala d’Aur]]. Lo 6 d'agost de 1983, a [[Objat]] (Corresa), lo Majoral [[Jean Monestier]] (president del Bornat del Perigòrd) remetèt a Robèrt Joudoux la « Cigala d'Aur de Majoral del Felibritge ». En aquela escasença, Robèrt Joudoux ramentèt : « Mon ròtle es, tant com possible, de galvanizar la recèrca dins la region lemosina, d’encoratjar los autres a crear, a escriure, a remembrar las vertats de nòstras raiças ancestralas e d’empachar, coma o disiá mon amic Pestour, lo lemosin de venir ''un simple nom escrich sus una pèira''. kzo4hzelv9e424xq76y5d6ste9iaea2 2499903 2499902 2026-05-08T15:10:34Z Poiuytrell 61256 /* Títols */ 2499903 wikitext text/x-wiki '''Robert Joudoux''', nascut a [[Briva]] lo 15 d'abril del 1939 e mòrt a [[Tula]] lo 21 de junh del 2016, es un [[istorian]] occitan e[[Literatura|òme de letras]], aparaire de la cultura [[Lemosin (region)|lemosina]] e de la lenga [[Occitan|occitana]] que foguèt tanben lo director de la revista ''[[Lemouzi]]'' dempuèi [[1961]]. == Biografia == === Origina === Robèrt Joudoux ven d'una anciana familha agricòla de la Bassa Corresa. Son paire, Pèire, nascut a [[Aient]], erudit e istorian, èra engenhaire amb lo Ponts e Calçadas e inspector de transpòrts per Corrèsa; sa maire, nascuda Yvonne Texier, èra de[[ Cossac-Bonneval|Coçac]] (Nauta Vinhana). === Estudis, recèrca, e activitats === Estudiant al Licèu Edmond-Perrier de Tula, e mai tard en literatura avançada al Licèu Louis-le-Grand, Robèrt Joudoux foguèt atirat tre jove per l'arqueologia activista, per l'istòria e las tradicions ancestralas, com tanben pel caractèr unic de la region lemosina. Obtenguèt un mestratge en literatura classica, puèi un doctorat en estudis latins (amb los mai nauts onors), de l'Universitat de Bordèu III. A partir de 1966, ensenhèt aquelas matèrias al licèu Edmond-Perrier, e tanben l’occitan e la civilizacion regionala. Ensenhaire certificat de literatura classica, doctorat en literatura e estudis latins, Robèrt Joudoux es un destinatari del Prèmi Thiers (1973), president de la Societat Istorica e Regionalista del Bas Lemosin, membre del Conselh Nacional de las Lengas e de las Culturas Regionalas (representant los Regionals e los iniciators d'Òc, e l'iniciator d'Òc director del projècte de conservacion e d'excavacion al castèl de Ventadorn (Corresa) e de nombroses autres sites (Los Jalhants, La Plata d'Airen, Lo Banh, etc.). A costat de sa carrièra d’ensenhaire, Robert Joudoux perseguís la recerca scientifica sus l’istòria antica e la poesia latina classica, una autra passion de sa jovença, una recerca qu’a contunhat de desvolopar après sa retirada de l’ensenhament, en 1999. En 1959, fondèt la Societat Istorica e Regionalista dau Bas Lemosin, que foguèt reconeguda coma organizacion d'interès public en 1976. A comptar del 1961, dirigís la revista trimestrala regionalista e [[felibritge|felibrenca]] « Lemouzi », que foguèt fondada en 1893, que s'acabèt de publicar dins las annadas 1930. Amassèt una colleccion documentària considerabla, que donèt a la societat qu'aviá creada. Albergadas d'en primièr al Château Bécharie d'Usercha, aquelas colleccions foguèron mai tard desplaçadas al sèti de la Societat a Tula, als ancians entrepaus Delmas-Héritier situats dins lo pargue industrial Solanne, al nòrd de la vila. Aquelas colleccions son ara dobèrtas al public per la consultacion. == Publicacions == Robèrt Joudoux publiquèt un nombre considerable d'articles, d'estudis, de criticas e de libres (mai de tres cents) que cobrisson totas las facetas de l'istòria e de la vida lemosina: lenga e literatura, arqueologia, tradicions, biografias e bibliografias, la vida lemosina e regionala, demest los quals i a: * ''Tulle'', S.A.E.P., 1973. * ''Limousin, terre d'oc, anthologie'', Lemouzi, 1974 e 1978. * ''La villa gallo-romaine de Boin, fouilles'', 1972 a 1980. * ''Études sur la Personnalité limousine à travers la littérature et les traditions'', Lemouzi, 1983. * ''Le Pays limousin sous la Révolution'', Lemouzi, 1989. * ''Éloge du majoral Roger Barthe'', Lemouzi, 1991. == Distincions == === Decoracions === * [[Decoracion CdrOAL]] ** [[Decoracion OOAL]] * [[Decoracion OONM]] === Títols === * President de la [[Societat Istorica e Regionalista del Bas-Lemosin]]. * President e Director de la revista [[Lemouzi]]. * [[majoral|Majorau]] dau [[Felibrtige]]. * Mèstre dels [[Jòcs Florals de Tolosa]]. === Prèmis === * Laurejat de l'[[Académie française]]. * Medalha d'Aur [[Arts-Sciéncias-Letras]] * Medalha d'Argent de la Joventut e de l'Espòrt Lo 29 de mai del 1982, a [[Niça]], lo Consistòri dels Majorals del [[Félibritge]] autregèt a Robèrt Joudoux per lo títol de « Majoral del Felibrirge », en remplaçament de Rogièr Barthe, qu'aviá defuntat. Es atal lo primièr còp qu'un títol tan prestigiós foguèt balhat a un òme de la region de Briva, a un « simple piè-terrós », com disiá Robert Joudoux. Lo darrièr Majoral de Corrèsa foguèt [[Amédée Muzac]], poèta e saberuta d’[[Argentat]], que moriguèt en 1943 ; abans el, son mentor [[Eusèbe Bombal]] (istorian e contaire), [[Johannes Plantadis]] de Tula, e [[Joseph Roux ]] (lo cantaire de la « cançon Lemosina ») tenián tanben la [[Cigala d’Aur]]. Lo 6 d'agost de 1983, a [[Objat]] (Corresa), lo Majoral [[Jean Monestier]] (president del Bornat del Perigòrd) remetèt a Robèrt Joudoux la « Cigala d'Aur de Majoral del Felibritge ». En aquela escasença, Robèrt Joudoux ramentèt : « Mon ròtle es, tant com possible, de galvanizar la recèrca dins la region lemosina, d’encoratjar los autres a crear, a escriure, a remembrar las vertats de nòstras raiças ancestralas e d’empachar, coma o disiá mon amic Pestour, lo lemosin de venir ''un simple nom escrich sus una pèira''. f0ek96ds5siqu2tdydrn41q2cq2xx5m 2499904 2499903 2026-05-08T15:10:54Z Poiuytrell 61256 /* Prèmis */ 2499904 wikitext text/x-wiki '''Robert Joudoux''', nascut a [[Briva]] lo 15 d'abril del 1939 e mòrt a [[Tula]] lo 21 de junh del 2016, es un [[istorian]] occitan e[[Literatura|òme de letras]], aparaire de la cultura [[Lemosin (region)|lemosina]] e de la lenga [[Occitan|occitana]] que foguèt tanben lo director de la revista ''[[Lemouzi]]'' dempuèi [[1961]]. == Biografia == === Origina === Robèrt Joudoux ven d'una anciana familha agricòla de la Bassa Corresa. Son paire, Pèire, nascut a [[Aient]], erudit e istorian, èra engenhaire amb lo Ponts e Calçadas e inspector de transpòrts per Corrèsa; sa maire, nascuda Yvonne Texier, èra de[[ Cossac-Bonneval|Coçac]] (Nauta Vinhana). === Estudis, recèrca, e activitats === Estudiant al Licèu Edmond-Perrier de Tula, e mai tard en literatura avançada al Licèu Louis-le-Grand, Robèrt Joudoux foguèt atirat tre jove per l'arqueologia activista, per l'istòria e las tradicions ancestralas, com tanben pel caractèr unic de la region lemosina. Obtenguèt un mestratge en literatura classica, puèi un doctorat en estudis latins (amb los mai nauts onors), de l'Universitat de Bordèu III. A partir de 1966, ensenhèt aquelas matèrias al licèu Edmond-Perrier, e tanben l’occitan e la civilizacion regionala. Ensenhaire certificat de literatura classica, doctorat en literatura e estudis latins, Robèrt Joudoux es un destinatari del Prèmi Thiers (1973), president de la Societat Istorica e Regionalista del Bas Lemosin, membre del Conselh Nacional de las Lengas e de las Culturas Regionalas (representant los Regionals e los iniciators d'Òc, e l'iniciator d'Òc director del projècte de conservacion e d'excavacion al castèl de Ventadorn (Corresa) e de nombroses autres sites (Los Jalhants, La Plata d'Airen, Lo Banh, etc.). A costat de sa carrièra d’ensenhaire, Robert Joudoux perseguís la recerca scientifica sus l’istòria antica e la poesia latina classica, una autra passion de sa jovença, una recerca qu’a contunhat de desvolopar après sa retirada de l’ensenhament, en 1999. En 1959, fondèt la Societat Istorica e Regionalista dau Bas Lemosin, que foguèt reconeguda coma organizacion d'interès public en 1976. A comptar del 1961, dirigís la revista trimestrala regionalista e [[felibritge|felibrenca]] « Lemouzi », que foguèt fondada en 1893, que s'acabèt de publicar dins las annadas 1930. Amassèt una colleccion documentària considerabla, que donèt a la societat qu'aviá creada. Albergadas d'en primièr al Château Bécharie d'Usercha, aquelas colleccions foguèron mai tard desplaçadas al sèti de la Societat a Tula, als ancians entrepaus Delmas-Héritier situats dins lo pargue industrial Solanne, al nòrd de la vila. Aquelas colleccions son ara dobèrtas al public per la consultacion. == Publicacions == Robèrt Joudoux publiquèt un nombre considerable d'articles, d'estudis, de criticas e de libres (mai de tres cents) que cobrisson totas las facetas de l'istòria e de la vida lemosina: lenga e literatura, arqueologia, tradicions, biografias e bibliografias, la vida lemosina e regionala, demest los quals i a: * ''Tulle'', S.A.E.P., 1973. * ''Limousin, terre d'oc, anthologie'', Lemouzi, 1974 e 1978. * ''La villa gallo-romaine de Boin, fouilles'', 1972 a 1980. * ''Études sur la Personnalité limousine à travers la littérature et les traditions'', Lemouzi, 1983. * ''Le Pays limousin sous la Révolution'', Lemouzi, 1989. * ''Éloge du majoral Roger Barthe'', Lemouzi, 1991. == Distincions == === Decoracions === * [[Decoracion CdrOAL]] ** [[Decoracion OOAL]] * [[Decoracion OONM]] === Títols === * President de la [[Societat Istorica e Regionalista del Bas-Lemosin]]. * President e Director de la revista [[Lemouzi]]. * [[majoral|Majorau]] dau [[Felibrtige]]. * Mèstre dels [[Jòcs Florals de Tolosa]]. === Prèmis === * Laurejat de l'[[Académie française]]. * Medalha d'Aur [[Arts-Sciéncias-Letras]] * Medalha d'Argent de la Joventut e de l'Espòrt Lo 29 de mai del 1982, a [[Niça]], lo Consistòri dels Majorals del [[Felibritge]] autregèt a Robèrt Joudoux per lo títol de « Majoral del Felibrirge », en remplaçament de Rogièr Barthe, qu'aviá defuntat. Es atal lo primièr còp qu'un títol tan prestigiós foguèt balhat a un òme de la region de Briva, a un « simple piè-terrós », com disiá Robert Joudoux. Lo darrièr Majoral de Corrèsa foguèt [[Amédée Muzac]], poèta e saberuta d’[[Argentat]], que moriguèt en 1943 ; abans el, son mentor [[Eusèbe Bombal]] (istorian e contaire), [[Johannes Plantadis]] de Tula, e [[Joseph Roux ]] (lo cantaire de la « cançon Lemosina ») tenián tanben la [[Cigala d’Aur]]. Lo 6 d'agost de 1983, a [[Objat]] (Corresa), lo Majoral [[Jean Monestier]] (president del Bornat del Perigòrd) remetèt a Robèrt Joudoux la « Cigala d'Aur de Majoral del Felibritge ». En aquela escasença, Robèrt Joudoux ramentèt : « Mon ròtle es, tant com possible, de galvanizar la recèrca dins la region lemosina, d’encoratjar los autres a crear, a escriure, a remembrar las vertats de nòstras raiças ancestralas e d’empachar, coma o disiá mon amic Pestour, lo lemosin de venir ''un simple nom escrich sus una pèira''. 4t1oa6d2nygc77pdj9vocxgu2d2hnvg 2499905 2499904 2026-05-08T15:11:49Z Poiuytrell 61256 /* Prèmis */ 2499905 wikitext text/x-wiki '''Robert Joudoux''', nascut a [[Briva]] lo 15 d'abril del 1939 e mòrt a [[Tula]] lo 21 de junh del 2016, es un [[istorian]] occitan e[[Literatura|òme de letras]], aparaire de la cultura [[Lemosin (region)|lemosina]] e de la lenga [[Occitan|occitana]] que foguèt tanben lo director de la revista ''[[Lemouzi]]'' dempuèi [[1961]]. == Biografia == === Origina === Robèrt Joudoux ven d'una anciana familha agricòla de la Bassa Corresa. Son paire, Pèire, nascut a [[Aient]], erudit e istorian, èra engenhaire amb lo Ponts e Calçadas e inspector de transpòrts per Corrèsa; sa maire, nascuda Yvonne Texier, èra de[[ Cossac-Bonneval|Coçac]] (Nauta Vinhana). === Estudis, recèrca, e activitats === Estudiant al Licèu Edmond-Perrier de Tula, e mai tard en literatura avançada al Licèu Louis-le-Grand, Robèrt Joudoux foguèt atirat tre jove per l'arqueologia activista, per l'istòria e las tradicions ancestralas, com tanben pel caractèr unic de la region lemosina. Obtenguèt un mestratge en literatura classica, puèi un doctorat en estudis latins (amb los mai nauts onors), de l'Universitat de Bordèu III. A partir de 1966, ensenhèt aquelas matèrias al licèu Edmond-Perrier, e tanben l’occitan e la civilizacion regionala. Ensenhaire certificat de literatura classica, doctorat en literatura e estudis latins, Robèrt Joudoux es un destinatari del Prèmi Thiers (1973), president de la Societat Istorica e Regionalista del Bas Lemosin, membre del Conselh Nacional de las Lengas e de las Culturas Regionalas (representant los Regionals e los iniciators d'Òc, e l'iniciator d'Òc director del projècte de conservacion e d'excavacion al castèl de Ventadorn (Corresa) e de nombroses autres sites (Los Jalhants, La Plata d'Airen, Lo Banh, etc.). A costat de sa carrièra d’ensenhaire, Robert Joudoux perseguís la recerca scientifica sus l’istòria antica e la poesia latina classica, una autra passion de sa jovença, una recerca qu’a contunhat de desvolopar après sa retirada de l’ensenhament, en 1999. En 1959, fondèt la Societat Istorica e Regionalista dau Bas Lemosin, que foguèt reconeguda coma organizacion d'interès public en 1976. A comptar del 1961, dirigís la revista trimestrala regionalista e [[felibritge|felibrenca]] « Lemouzi », que foguèt fondada en 1893, que s'acabèt de publicar dins las annadas 1930. Amassèt una colleccion documentària considerabla, que donèt a la societat qu'aviá creada. Albergadas d'en primièr al Château Bécharie d'Usercha, aquelas colleccions foguèron mai tard desplaçadas al sèti de la Societat a Tula, als ancians entrepaus Delmas-Héritier situats dins lo pargue industrial Solanne, al nòrd de la vila. Aquelas colleccions son ara dobèrtas al public per la consultacion. == Publicacions == Robèrt Joudoux publiquèt un nombre considerable d'articles, d'estudis, de criticas e de libres (mai de tres cents) que cobrisson totas las facetas de l'istòria e de la vida lemosina: lenga e literatura, arqueologia, tradicions, biografias e bibliografias, la vida lemosina e regionala, demest los quals i a: * ''Tulle'', S.A.E.P., 1973. * ''Limousin, terre d'oc, anthologie'', Lemouzi, 1974 e 1978. * ''La villa gallo-romaine de Boin, fouilles'', 1972 a 1980. * ''Études sur la Personnalité limousine à travers la littérature et les traditions'', Lemouzi, 1983. * ''Le Pays limousin sous la Révolution'', Lemouzi, 1989. * ''Éloge du majoral Roger Barthe'', Lemouzi, 1991. == Distincions == === Decoracions === * [[Decoracion CdrOAL]] ** [[Decoracion OOAL]] * [[Decoracion OONM]] === Títols === * President de la [[Societat Istorica e Regionalista del Bas-Lemosin]]. * President e Director de la revista [[Lemouzi]]. * [[majoral|Majorau]] dau [[Felibrtige]]. * Mèstre dels [[Jòcs Florals de Tolosa]]. === Prèmis === * Laurejat de l'[[Académie française]]. * Medalha d'Aur [[Arts-Sciéncias-Letras]] * Medalha d'Argent de la Joventut e de l'Espòrt Lo 29 de mai del 1982, a [[Niça]], lo Consistòri dels Majorals del [[Felibritge]] autregèt a Robèrt Joudoux per lo títol de « Majoral del Felibrirge », en remplaçament de Rogièr Barthe, qu'aviá defuntat. Es atal lo primièr còp qu'un títol tan prestigiós foguèt balhat a un òme de la region de Briva, a un « simple piè-terrós », com disiá Robert Joudoux. Lo darrièr Majoral de Corrèsa foguèt [[Amédée Muzac]], poèta e saberuta d’[[Argentat]], que moriguèt en 1943 ; abans el, son mentor [[Eusèbi Bombal]] (istorian e contaire), [[Johannes Plantadis]] de Tula, e [[Joseèp Ros]] (lo cantaire de la « cançon Lemosina ») tenián tanben la [[Cigala d’Aur]]. Lo 6 d'agost de 1983, a [[Objat]] (Corresa), lo Majoral [[Jean Monestier]] (president del Bornat del Perigòrd) remetèt a Robèrt Joudoux la « Cigala d'Aur de Majoral del Felibritge ». En aquela escasença, Robèrt Joudoux ramentèt : « Mon ròtle es, tant com possible, de galvanizar la recèrca dins la region lemosina, d’encoratjar los autres a crear, a escriure, a remembrar las vertats de nòstras raiças ancestralas e d’empachar, coma o disiá mon amic Pestour, lo lemosin de venir ''un simple nom escrich sus una pèira''. 2zuf0fx47m7j1spjfsz9eiu22lode6t 2499906 2499905 2026-05-08T15:12:10Z Poiuytrell 61256 2499906 wikitext text/x-wiki '''Robert Joudoux''', nascut a [[Briva]] lo 15 d'abril del 1939 e mòrt a [[Tula]] lo 21 de junh del 2016, es un [[istorian]] occitan e[[Literatura|òme de letras]], aparaire de la cultura [[Lemosin (region)|lemosina]] e de la lenga [[Occitan|occitana]] que foguèt tanben lo director de la revista ''[[Lemouzi]]'' dempuèi [[1961]]. == Biografia == === Origina === Robèrt Joudoux ven d'una anciana familha agricòla de la Bassa Corresa. Son paire, Pèire, nascut a [[Aient]], erudit e istorian, èra engenhaire amb lo Ponts e Calçadas e inspector de transpòrts per Corrèsa; sa maire, nascuda Yvonne Texier, èra de[[ Cossac-Bonneval|Coçac]] (Nauta Vinhana). === Estudis, recèrca, e activitats === Estudiant al Licèu Edmond-Perrier de Tula, e mai tard en literatura avançada al Licèu Louis-le-Grand, Robèrt Joudoux foguèt atirat tre jove per l'arqueologia activista, per l'istòria e las tradicions ancestralas, com tanben pel caractèr unic de la region lemosina. Obtenguèt un mestratge en literatura classica, puèi un doctorat en estudis latins (amb los mai nauts onors), de l'Universitat de Bordèu III. A partir de 1966, ensenhèt aquelas matèrias al licèu Edmond-Perrier, e tanben l’occitan e la civilizacion regionala. Ensenhaire certificat de literatura classica, doctorat en literatura e estudis latins, Robèrt Joudoux es un destinatari del Prèmi Thiers (1973), president de la Societat Istorica e Regionalista del Bas Lemosin, membre del Conselh Nacional de las Lengas e de las Culturas Regionalas (representant los Regionals e los iniciators d'Òc, e l'iniciator d'Òc director del projècte de conservacion e d'excavacion al castèl de Ventadorn (Corresa) e de nombroses autres sites (Los Jalhants, La Plata d'Airen, Lo Banh, etc.). A costat de sa carrièra d’ensenhaire, Robert Joudoux perseguís la recerca scientifica sus l’istòria antica e la poesia latina classica, una autra passion de sa jovença, una recerca qu’a contunhat de desvolopar après sa retirada de l’ensenhament, en 1999. En 1959, fondèt la Societat Istorica e Regionalista dau Bas Lemosin, que foguèt reconeguda coma organizacion d'interès public en 1976. A comptar del 1961, dirigís la revista trimestrala regionalista e [[felibritge|felibrenca]] « Lemouzi », que foguèt fondada en 1893, que s'acabèt de publicar dins las annadas 1930. Amassèt una colleccion documentària considerabla, que donèt a la societat qu'aviá creada. Albergadas d'en primièr al Château Bécharie d'Usercha, aquelas colleccions foguèron mai tard desplaçadas al sèti de la Societat a Tula, als ancians entrepaus Delmas-Héritier situats dins lo pargue industrial Solanne, al nòrd de la vila. Aquelas colleccions son ara dobèrtas al public per la consultacion. == Publicacions == Robèrt Joudoux publiquèt un nombre considerable d'articles, d'estudis, de criticas e de libres (mai de tres cents) que cobrisson totas las facetas de l'istòria e de la vida lemosina: lenga e literatura, arqueologia, tradicions, biografias e bibliografias, la vida lemosina e regionala, demest los quals i a: * ''Tulle'', S.A.E.P., 1973. * ''Limousin, terre d'oc, anthologie'', Lemouzi, 1974 e 1978. * ''La villa gallo-romaine de Boin, fouilles'', 1972 a 1980. * ''Études sur la Personnalité limousine à travers la littérature et les traditions'', Lemouzi, 1983. * ''Le Pays limousin sous la Révolution'', Lemouzi, 1989. * ''Éloge du majoral Roger Barthe'', Lemouzi, 1991. == Distincions == === Decoracions === * [[Decoracion CdrOAL]] ** [[Decoracion OOAL]] * [[Decoracion OONM]] === Títols === * President de la [[Societat Istorica e Regionalista del Bas-Lemosin]]. * President e Director de la revista [[Lemouzi]]. * [[majoral|Majorau]] dau [[Felibrtige]]. * Mèstre dels [[Jòcs Florals de Tolosa]]. === Prèmis === * Laurejat de l'[[Académie française]]. * Medalha d'Aur [[Arts-Sciéncias-Letras]] * Medalha d'Argent de la Joventut e de l'Espòrt Lo 29 de mai del 1982, a [[Niça]], lo Consistòri dels Majorals del [[Felibritge]] autregèt a Robèrt Joudoux per lo títol de « Majoral del Felibrirge », en remplaçament de Rogièr Barthe, qu'aviá defuntat. Es atal lo primièr còp qu'un títol tan prestigiós foguèt balhat a un òme de la region de Briva, a un « simple piè-terrós », com disiá Robert Joudoux. Lo darrièr Majoral de Corrèsa foguèt [[Amédée Muzac]], poèta e saberuta d’[[Argentat]], que moriguèt en 1943 ; abans el, son mentor [[Eusèbi Bombal]] (istorian e contaire), [[Johannes Plantadis]] de Tula, e [[Josèp Ros]] (lo cantaire de la « cançon Lemosina ») tenián tanben la [[Cigala d’Aur]]. Lo 6 d'agost de 1983, a [[Objat]] (Corresa), lo Majoral [[Jean Monestier]] (president del Bornat del Perigòrd) remetèt a Robèrt Joudoux la « Cigala d'Aur de Majoral del Felibritge ». En aquela escasença, Robèrt Joudoux ramentèt : « Mon ròtle es, tant com possible, de galvanizar la recèrca dins la region lemosina, d’encoratjar los autres a crear, a escriure, a remembrar las vertats de nòstras raiças ancestralas e d’empachar, coma o disiá mon amic Pestour, lo lemosin de venir ''un simple nom escrich sus una pèira''. 3if376sed9agun5pwzy3p2jecehmk6h 2499907 2499906 2026-05-08T15:13:37Z Poiuytrell 61256 2499907 wikitext text/x-wiki '''Robert Joudoux''', nascut a [[Briva]] lo 15 d'abril del 1939 e mòrt a [[Tula]] lo 21 de junh del 2016, es un [[istorian]] occitan e[[Literatura|òme de letras]], aparaire de la cultura [[Lemosin (region)|lemosina]] e de la lenga [[Occitan|occitana]] que foguèt tanben lo director de la revista ''[[Lemouzi]]'' dempuèi [[1961]]. == Biografia == === Origina === Robèrt Joudoux ven d'una anciana familha agricòla de la Bassa Corresa. Son paire, Pèire, nascut a [[Aient]], erudit e istorian, èra engenhaire amb lo Ponts e Calçadas e inspector de transpòrts per Corrèsa; sa maire, nascuda Yvonne Texier, èra de[[ Cossac-Bonneval|Coçac]] (Nauta Vinhana). === Estudis, recèrca, e activitats === Estudiant al Licèu Edmond-Perrier de Tula, e mai tard en literatura avançada al Licèu Louis-le-Grand, Robèrt Joudoux foguèt atirat tre jove per l'arqueologia activista, per l'istòria e las tradicions ancestralas, com tanben pel caractèr unic de la region lemosina. Obtenguèt un mestratge en literatura classica, puèi un doctorat en estudis latins (amb los mai nauts onors), de l'Universitat de Bordèu III. A partir de 1966, ensenhèt aquelas matèrias al licèu Edmond-Perrier, e tanben l’occitan e la civilizacion regionala. Ensenhaire certificat de literatura classica, doctorat en literatura e estudis latins, Robèrt Joudoux es un destinatari del Prèmi Thiers (1973), president de la Societat Istorica e Regionalista del Bas Lemosin, membre del Conselh Nacional de las Lengas e de las Culturas Regionalas (representant los Regionals e los iniciators d'Òc, e l'iniciator d'Òc director del projècte de conservacion e d'excavacion al castèl de Ventadorn (Corresa) e de nombroses autres sites (Los Jalhants, La Plata d'Airen, Lo Banh, etc.). A costat de sa carrièra d’ensenhaire, Robert Joudoux perseguís la recerca scientifica sus l’istòria antica e la poesia latina classica, una autra passion de sa jovença, una recerca qu’a contunhat de desvolopar après sa retirada de l’ensenhament, en 1999. En 1959, fondèt la Societat Istorica e Regionalista dau Bas Lemosin, que foguèt reconeguda coma organizacion d'interès public en 1976. A comptar del 1961, dirigís la revista trimestrala regionalista e [[felibritge|felibrenca]] « Lemouzi », que foguèt fondada en 1893, que s'acabèt de publicar dins las annadas 1930. Amassèt una colleccion documentària considerabla, que donèt a la societat qu'aviá creada. Albergadas d'en primièr al Château Bécharie d'Usercha, aquelas colleccions foguèron mai tard desplaçadas al sèti de la Societat a Tula, als ancians entrepaus Delmas-Héritier situats dins lo pargue industrial Solanne, al nòrd de la vila. Aquelas colleccions son ara dobèrtas al public per la consultacion. == Publicacions == Robèrt Joudoux publiquèt un nombre considerable d'articles, d'estudis, de criticas e de libres (mai de tres cents) que cobrisson totas las facetas de l'istòria e de la vida lemosina: lenga e literatura, arqueologia, tradicions, biografias e bibliografias, la vida lemosina e regionala, demest los quals i a: * ''Tulle'', S.A.E.P., 1973. * ''Limousin, terre d'oc, anthologie'', Lemouzi, 1974 e 1978. * ''La villa gallo-romaine de Boin, fouilles'', 1972 a 1980. * ''Études sur la Personnalité limousine à travers la littérature et les traditions'', Lemouzi, 1983. * ''Le Pays limousin sous la Révolution'', Lemouzi, 1989. * ''Éloge du majoral Roger Barthe'', Lemouzi, 1991. == Distincions == === Decoracions === * [[Decoracion CdrOAL]] ** [[Decoracion OOAL]] * [[Decoracion OONM]] === Títols === * President de la [[Societat Istorica e Regionalista del Bas-Lemosin]]. * President e Director de la revista [[Lemouzi]]. * [[majoral|Majorau]] dau [[Felibrtige]]. * Mèstre dels [[Jòcs Florals de Tolosa]]. === Prèmis === * Laurejat de l'[[Académie française]]. * Medalha d'Aur [[Arts-Sciéncias-Letras]] * Medalha d'Argent de la Joventut e de l'Espòrt Lo 29 de mai del 1982, a [[Niça]], lo Consistòri dels Majorals del [[Felibritge]] autregèt a Robèrt Joudoux per lo títol de « Majoral del Felibrirge », en remplaçament de Rogièr Barthe, qu'aviá defuntat. Es atal lo primièr còp qu'un títol tan prestigiós foguèt balhat a un òme de la region de Briva, a un « simple piè-terrós », com disiá Robert Joudoux. Lo darrièr Majoral de Corrèsa foguèt [[Amédée Muzac]], poèta e saberuta d’[[Argentat]], que moriguèt en 1943 ; abans el, son mentor [[Eusèbi Bombal]] (istorian e contaire), [[Johannes Plantadis]] de Tula, e [[Joep Ros]] (lo cantaire de la « cançon Lemosina ») tenián tanben la [[Cigala d’Aur]]. Lo 6 d'agost de 1983, a [[Ajac]] (Corresa), lo Majoral [[Jean Monestier]] (president del Bornat del Perigòrd) remetèt a Robèrt Joudoux la « Cigala d'Aur de Majoral del Felibritge ». En aquela escasença, Robèrt Joudoux ramentèt : « Mon ròtle es, tant com possible, de galvanizar la recèrca dins la region lemosina, d’encoratjar los autres a crear, a escriure, a remembrar las vertats de nòstras raiças ancestralas e d’empachar, coma o disiá mon amic Pestour, lo lemosin de venir ''un simple nom escrich sus una pèira''. m83fswyrm04o4c9uhyd3opiiwov4jm5 2499908 2499907 2026-05-08T15:14:51Z Poiuytrell 61256 2499908 wikitext text/x-wiki '''Robert Joudoux''', nascut a [[Briva]] lo 15 d'abril del 1939 e mòrt a [[Tula]] lo 21 de junh del 2016, es un [[istorian]] occitan e[[Literatura|òme de letras]], aparaire de la cultura [[Lemosin (region)|lemosina]] e de la lenga [[Occitan|occitana]] que foguèt tanben lo director de la revista ''[[Lemouzi]]'' dempuèi [[1961]]. == Biografia == === Origina === Robèrt Joudoux ven d'una anciana familha agricòla de la Bassa Corresa. Son paire, Pèire, nascut a [[Aient]], erudit e istorian, èra engenhaire amb lo Ponts e Calçadas e inspector de transpòrts per Corrèsa; sa maire, nascuda Yvonne Texier, èra de[[ Cossac-Bonneval|Coçac]] (Nauta Vinhana). === Estudis, recèrca, e activitats === Estudiant al Licèu Edmond-Perrier de Tula, e mai tard en literatura avançada al Licèu Louis-le-Grand, Robèrt Joudoux foguèt atirat tre jove per l'arqueologia activista, per l'istòria e las tradicions ancestralas, com tanben pel caractèr unic de la region lemosina. Obtenguèt un mestratge en literatura classica, puèi un doctorat en estudis latins (amb los mai nauts onors), de l'Universitat de Bordèu III. A partir de 1966, ensenhèt aquelas matèrias al licèu Edmond-Perrier, e tanben l’occitan e la civilizacion regionala. Ensenhaire certificat de literatura classica, doctorat en literatura e estudis latins, Robèrt Joudoux es un destinatari del Prèmi Thiers (1973), president de la Societat Istorica e Regionalista del Bas Lemosin, membre del Conselh Nacional de las Lengas e de las Culturas Regionalas (representant los Regionals e los iniciators d'Òc, e l'iniciator d'Òc director del projècte de conservacion e d'excavacion al castèl de Ventadorn (Corresa) e de nombroses autres sites (Los Jalhants, La Plata d'Airen, Lo Banh, etc.). A costat de sa carrièra d’ensenhaire, Robert Joudoux perseguís la recerca scientifica sus l’istòria antica e la poesia latina classica, una autra passion de sa jovença, una recerca qu’a contunhat de desvolopar après sa retirada de l’ensenhament, en 1999. En 1959, fondèt la Societat Istorica e Regionalista dau Bas Lemosin, que foguèt reconeguda coma organizacion d'interès public en 1976. A comptar del 1961, dirigís la revista trimestrala regionalista e [[felibritge|felibrenca]] « Lemouzi », que foguèt fondada en 1893, que s'acabèt de publicar dins las annadas 1930. Amassèt una colleccion documentària considerabla, que donèt a la societat qu'aviá creada. Albergadas d'en primièr al Château Bécharie d'Usercha, aquelas colleccions foguèron mai tard desplaçadas al sèti de la Societat a Tula, als ancians entrepaus Delmas-Héritier situats dins lo pargue industrial Solanne, al nòrd de la vila. Aquelas colleccions son ara dobèrtas al public per la consultacion. == Publicacions == Robèrt Joudoux publiquèt un nombre considerable d'articles, d'estudis, de criticas e de libres (mai de tres cents) que cobrisson totas las facetas de l'istòria e de la vida lemosina: lenga e literatura, arqueologia, tradicions, biografias e bibliografias, la vida lemosina e regionala, demest los quals i a: * ''Tulle'', S.A.E.P., 1973. * ''Limousin, terre d'oc, anthologie'', Lemouzi, 1974 e 1978. * ''La villa gallo-romaine de Boin, fouilles'', 1972 a 1980. * ''Études sur la Personnalité limousine à travers la littérature et les traditions'', Lemouzi, 1983. * ''Le Pays limousin sous la Révolution'', Lemouzi, 1989. * ''Éloge du majoral Roger Barthe'', Lemouzi, 1991. == Distincions == === Decoracions === * [[Decoracion CdrOAL]] ** [[Decoracion OOAL]] * [[Decoracion OONM]] === Títols === * President de la [[Societat Istorica e Regionalista del Bas-Lemosin]]. * President e Director de la revista [[Lemouzi]]. * [[majoral|Majorau]] dau [[Felibrtige]]. * Mèstre dels [[Jòcs Florals de Tolosa]]. === Prèmis === * Laurejat de l'[[Académie française]]. * Medalha d'Aur [[Arts-Sciéncias-Letras]] * Medalha d'Argent de la Joventut e de l'Espòrt Lo 29 de mai del 1982, a [[Niça]], lo Consistòri dels Majorals del [[Felibritge]] autregèt a Robèrt Joudoux per lo títol de « Majoral del Felibrirge », en remplaçament de Rogièr Barthe, qu'aviá defuntat. Es atal lo primièr còp qu'un títol tan prestigiós foguèt balhat a un òme de la region de Briva, a un « simple piè-terrós », com disiá Robert Joudoux. Lo darrièr Majoral de Corrèsa foguèt [[Amédée Muzac]], poèta e saberuta d’[[Argentat]], que moriguèt en 1943 ; abans el, son mentor [[Eusèbi Bombal]] (istorian e contaire), [[Johannes Plantadis]] de Tula, e [[Joep Ros]] (lo cantaire de la « cançon Lemosina ») tenián tanben la [[Cigala d’Aur]]. Lo 6 d'agost de 1983, a [[Ajac]] (Corresa), lo Majoral [[Jean Monestier]] (president del Bornat del Perigòrd) remetèt a Robèrt Joudoux la « Cigala d'Aur de Majoral del Felibritge ». En aquela escasença, Robèrt Joudoux ramentèt : « Mon ròtle es, tant com possible, de galvanizar la recèrca dins la region lemosina, d’encoratjar los autres a crear, a escriure, a remembrar las vertats de nòstras raiças ancestralas e d’empachar, coma o disiá mon amic Pestour, lo lemosin de venir ''un simple nom escrich sus una pèira''. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} kqkkowed83mopj2at7mbswpboccq6et 2499909 2499908 2026-05-08T15:16:19Z Poiuytrell 61256 2499909 wikitext text/x-wiki '''Robert Joudoux''', nascut a [[Briva]] lo 15 d'abril del 1939 e mòrt a [[Tula]] lo 21 de junh del 2016, es un [[istorian]] occitan e[[Literatura|òme de letras]], aparaire de la cultura [[Lemosin (region)|lemosina]] e de la lenga [[Occitan|occitana]] que foguèt tanben lo director de la revista ''[[Lemouzi]]'' dempuèi [[1961]]. == Biografia == === Origina === Robèrt Joudoux ven d'una anciana familha agricòla de la Bassa Corresa. Son paire, Pèire, nascut a [[Aient]], erudit e istorian, èra engenhaire amb lo Ponts e Calçadas e inspector de transpòrts per Corrèsa; sa maire, nascuda Yvonne Texier, èra de[[ Cossac-Bonneval|Coçac]] (Nauta Vinhana). === Estudis, recèrca, e activitats === Estudiant al Licèu Edmond-Perrier de Tula, e mai tard en literatura avançada al Licèu Louis-le-Grand, Robèrt Joudoux foguèt atirat tre jove per l'arqueologia activista, per l'istòria e las tradicions ancestralas, com tanben pel caractèr unic de la region lemosina. Obtenguèt un mestratge en literatura classica, puèi un doctorat en estudis latins (amb los mai nauts onors), de l'Universitat de Bordèu III. A partir de 1966, ensenhèt aquelas matèrias al licèu Edmond-Perrier, e tanben l’occitan e la civilizacion regionala. Ensenhaire certificat de literatura classica, doctorat en literatura e estudis latins, Robèrt Joudoux es un destinatari del Prèmi Thiers (1973), president de la Societat Istorica e Regionalista del Bas Lemosin, membre del Conselh Nacional de las Lengas e de las Culturas Regionalas (representant los Regionals e los iniciators d'Òc, e l'iniciator d'Òc director del projècte de conservacion e d'excavacion al castèl de Ventadorn (Corresa) e de nombroses autres sites (Los Jalhants, La Plata d'Airen, Lo Banh, etc.). A costat de sa carrièra d’ensenhaire, Robert Joudoux perseguís la recerca scientifica sus l’istòria antica e la poesia latina classica, una autra passion de sa jovença, una recerca qu’a contunhat de desvolopar après sa retirada de l’ensenhament, en 1999. En 1959, fondèt la Societat Istorica e Regionalista dau Bas Lemosin, que foguèt reconeguda coma organizacion d'interès public en 1976. A comptar del 1961, dirigís la revista trimestrala regionalista e [[felibritge|felibrenca]] « Lemouzi », que foguèt fondada en 1893, que s'acabèt de publicar dins las annadas 1930. Amassèt una colleccion documentària considerabla, que donèt a la societat qu'aviá creada. Albergadas d'en primièr al Château Bécharie d'Usercha, aquelas colleccions foguèron mai tard desplaçadas al sèti de la Societat a Tula, als ancians entrepaus Delmas-Héritier situats dins lo pargue industrial Solanne, al nòrd de la vila. Aquelas colleccions son ara dobèrtas al public per la consultacion. == Publicacions == Robèrt Joudoux publiquèt un nombre considerable d'articles, d'estudis, de criticas e de libres (mai de tres cents) que cobrisson totas las facetas de l'istòria e de la vida lemosina: lenga e literatura, arqueologia, tradicions, biografias e bibliografias, la vida lemosina e regionala, demest los quals i a: * ''Tulle'', S.A.E.P., 1973. * ''Limousin, terre d'oc, anthologie'', Lemouzi, 1974 e 1978. * ''La villa gallo-romaine de Boin, fouilles'', 1972 a 1980. * ''Études sur la Personnalité limousine à travers la littérature et les traditions'', Lemouzi, 1983. * ''Le Pays limousin sous la Révolution'', Lemouzi, 1989. * ''Éloge du majoral Roger Barthe'', Lemouzi, 1991. == Distincions == === Decoracions === * [[Decoracion CdrOAL]] ** [[Decoracion OOAL]] * [[Decoracion OONM]] === Títols === * President de la [[Societat Istorica e Regionalista del Bas-Lemosin]]. * President e Director de la revista [[Lemouzi]]. * [[majoral|Majorau]] dau [[Felibrtige]]. * Mèstre dels [[Jòcs Florals de Tolosa]]. === Prèmis === * Laurejat de l'[[Académie française]]. * Medalha d'Aur [[Arts-Sciéncias-Letras]] * Medalha d'Argent de la Joventut e de l'Espòrt Lo 29 de mai del 1982, a [[Niça]], lo Consistòri dels Majorals del [[Felibritge]] autregèt a Robèrt Joudoux per lo títol de « Majoral del Felibrirge », en remplaçament de Rogièr Barthe, qu'aviá defuntat. Es atal lo primièr còp qu'un títol tan prestigiós foguèt balhat a un òme de la region de Briva, a un « simple piè-terrós », com disiá Robert Joudoux. Lo darrièr Majoral de Corrèsa foguèt [[Amédée Muzac]], poèta e saberuta d’[[Argentat]], que moriguèt en 1943 ; abans el, son mentor [[Eusèbi Bombal]] (istorian e contaire), [[Johannes Plantadis]] de Tula, e [[Joep Ros]] (lo cantaire de la « cançon Lemosina ») tenián tanben la [[Cigala d’Aur]]. Lo 6 d'agost de 1983, a [[Ajac]] (Corresa), lo Majoral [[Jean Monestier]] (president del Bornat del Perigòrd) remetèt a Robèrt Joudoux la « Cigala d'Aur de Majoral del Felibritge ». En aquela escasença, Robèrt Joudoux ramentèt : « Mon ròtle es, tant com possible, de galvanizar la recèrca dins la region lemosina, d’encoratjar los autres a crear, a escriure, a remembrar las vertats de nòstras raiças ancestralas e d’empachar, coma o disiá mon amic Pestour, lo lemosin de venir ''un simple nom escrich sus una pèira''. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * ''[[Lemouzi]]'' * [[Prèmi Thiers]] * [[Felibritge]] === Ligams extèrnes === {{Ligams}} 2eys9n91znkhc131hgro0plujzndpv3 Johannes Plantadis 0 201112 2499910 2026-05-08T16:02:09Z Poiuytrell 61256 Créé en traduisant la section d'ouverture de la page « [[:fr:Special:Redirect/revision/228854961|Johannès Plantadis]] » 2499910 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biografia2}} '''Johannes Plantadis''', nascut lo 12 de genièr del 1864 e mòrt a [[Tula]] lo 23 de febrièr del 1922 a [[París]], es un [[Arqueologia|arqueològ]], folclorista, [[istorian]] e [[jornalista]] occitan . Es un dels iniciators de la renaissença culturala e lingüistica del [[Lemosin (region)|Lemosin]] . pdix4xpt6tt0irkazzlpa03lx1ex7f6 2499911 2499910 2026-05-08T16:05:15Z Poiuytrell 61256 /* */ 2499911 wikitext text/x-wiki '''Johannes Plantadis''', nascut lo 12 de genièr del 1864 e mòrt a [[Tula]] lo 23 de febrièr del 1922 a [[París]], es un [[Arqueologia|arqueològ]], folclorista, [[istorian]] e [[jornalista]] occitan . Es un dels iniciators de la renaissença culturala e lingüistica del [[Lemosin (region)|Lemosin]]. == Biografia == Jean Frédéric (conegut coma Johannès) Plantadis nasquèt a Tula dins una anciana familha Plantadis del departament de la Corresa, amb d'originas alunhadas dins lo Comtat de la Marcha. Foguèt un membre fondator de la colleccion Plantadis (vejatz los [[Archius Despartamentals de la Corresa]]) e una figura màger del movement del [[Felibritge]] de Lemosin (1918). Dirigiguèt la « Societat dels Lemosins a París » e escriguèt per de revistas coma « L'écho de La Corrèze » e « La Ruche ». Venguèt tanben redactor de la revista « [[Lemouzi]] ». Es dins aquela revista, jol pseudonim Jean Dutrech, que prenguèt posicion en 1897 contra l'introduccion de l'acordeon dins la region de Corresa (Lemouzi, genièr del 1897, pàgs. 198-199; Françoise Etay, "Le violon traditionnel en Limousin," Universitat de París Sobonne, 1983). Plantadis critiquèt l'acordeon per aver "parcialament caçat los bons ancians instruments." Pasmens, la Corresa vendriá finalament una de las patrias de l'acordeon. 85wp4rxh9jrd71bl3roid5o58d89xly 2499912 2499911 2026-05-08T16:08:40Z Poiuytrell 61256 2499912 wikitext text/x-wiki '''Johannes Plantadis''', nascut lo 12 de genièr del 1864 e mòrt a [[Tula]] lo 23 de febrièr del 1922 a [[París]], es un [[Arqueologia|arqueològ]], folclorista, [[istorian]] e [[jornalista]] occitan . Es un dels iniciators de la renaissença culturala e lingüistica del [[Lemosin (region)|Lemosin]]. == Biografia == Jean Frédéric (conegut coma Johannès) Plantadis nasquèt a Tula dins una anciana familha Plantadis del departament de la Corresa, amb d'originas alunhadas dins lo Comtat de la Marcha. Foguèt un membre fondator de la colleccion Plantadis (vejatz los [[Archius Departamentals de la Corresa]]) e una figura màger del movement del [[Felibritge]] de Lemosin (1918). Dirigiguèt la « Societat dels Lemosins a París » e escriguèt per de revistas coma « L'écho de La Corrèze » e « La Ruche ». Venguèt tanben redactor de la revista « [[Lemouzi]] ». Es dins aquela revista, jol pseudonim Jean Dutrech, que prenguèt posicion en 1897 contra l'introduccion de l'acordeon dins la region de Corresa (Lemouzi, genièr del 1897, pàgs. 198-199; Françoise Etay, "Le violon traditionnel en Limousin," Universitat de París Sobonne, 1983). Plantadis critiquèt l'acordeon per aver "parcialament caçat los bons ancians instruments." Pasmens, la Corresa vendriá finalament una de las patrias de l'acordeon. == Publicacions == Johannes Plantadis es l'autor d'un fòrt grand nombre d'obratges e d'articles consacrats l'istòria e a las tradicions popularas del Lemosin. * ''La Chanson populaire en Limousin'', 1898. * ''Les Noms révolutionnaires des communes du Limousin et des départements limitrophes'', 1898. * ''Mirabeau limousin'', 1899. *''Antoine-Guillaume Delmas, premier général d'avant-garde de la République (1768 - 1813)", 1904. *''Chansons populaires du Limousin'', en collaboration avec Léon Branchet, in ''Recueil de chants populaires de France'', 1905, publicat per la [[Schola Cantorum de Paris]]. *''L'Aubraille'', publicar dins [[Lemouzi]], en 1907 * ''Tulle pendant l'année terrible (1870)'', 1909. Publicat dins la revista Lemouzi. * ''La vie d'un gentilhomme limousin à Saint-Domingue à la fin du XVIII{{e}} siècle'', 1912. *''Histoire de Tulle, des origines à nos jours'', 1913, prefaci d'[[Edmond Perrier]]. * ''Les Conventionnels [[Jacques Brival|Brival]] et [[Antoine-Joseph Lanot|Lanot]], députés de la Corrèze'', 1912 à 1919. * ''Poésies populaires du Limousin'', 1914 - 1921, publicat dins ''Lemouzi'', en collaboratcion amb Léon Branchet e Jean-Baptiste Chèze. 3z7oat0audd8lgtbv9uquk0pet8s8gw 2499913 2499912 2026-05-08T16:08:59Z Poiuytrell 61256 2499913 wikitext text/x-wiki '''Johannes Plantadis''', nascut lo 12 de genièr del 1864 e mòrt a [[Tula]] lo 23 de febrièr del 1922 a [[París]], es un [[Arqueologia|arqueològ]], folclorista, [[istorian]] e [[jornalista]] occitan . Es un dels iniciators de la renaissença culturala e lingüistica del [[Lemosin (region)|Lemosin]]. == Biografia == Jean Frédéric (conegut coma Johannès) Plantadis nasquèt a Tula dins una anciana familha Plantadis del departament de la Corresa, amb d'originas alunhadas dins lo Comtat de la Marcha. Foguèt un membre fondator de la colleccion Plantadis (vejatz los [[Archius Departamentals de la Corresa]]) e una figura màger del movement del [[Felibritge]] de Lemosin (1918). Dirigiguèt la « Societat dels Lemosins a París » e escriguèt per de revistas coma « L'écho de La Corrèze » e « La Ruche ». Venguèt tanben redactor de la revista « [[Lemouzi]] ». Es dins aquela revista, jol pseudonim Jean Dutrech, que prenguèt posicion en 1897 contra l'introduccion de l'acordeon dins la region de Corresa (Lemouzi, genièr del 1897, pàgs. 198-199; Françoise Etay, "Le violon traditionnel en Limousin," Universitat de París Sobonne, 1983). Plantadis critiquèt l'acordeon per aver "parcialament caçat los bons ancians instruments." Pasmens, la Corresa vendriá finalament una de las patrias de l'acordeon. == Publicacions == Johannes Plantadis es l'autor d'un fòrt grand nombre d'obratges e d'articles consacrats l'istòria e a las tradicions popularas del Lemosin. * ''La Chanson populaire en Limousin'', 1898. * ''Les Noms révolutionnaires des communes du Limousin et des départements limitrophes'', 1898. * ''Mirabeau limousin'', 1899. *''Antoine-Guillaume Delmas, premier général d'avant-garde de la République (1768 - 1813)", 1904. *''Chansons populaires du Limousin'', en collaboration avec Léon Branchet, in ''Recueil de chants populaires de France'', 1905, publicat per la [[Schola Cantorum de Paris]]. *''L'Aubraille'', publicat dins [[Lemouzi]], en 1907 * ''Tulle pendant l'année terrible (1870)'', 1909. Publicat dins la revista Lemouzi. * ''La vie d'un gentilhomme limousin à Saint-Domingue à la fin du XVIII{{e}} siècle'', 1912. *''Histoire de Tulle, des origines à nos jours'', 1913, prefaci d'[[Edmond Perrier]]. * ''Les Conventionnels [[Jacques Brival|Brival]] et [[Antoine-Joseph Lanot|Lanot]], députés de la Corrèze'', 1912 à 1919. * ''Poésies populaires du Limousin'', 1914 - 1921, publicat dins ''Lemouzi'', en collaboratcion amb Léon Branchet e Jean-Baptiste Chèze. tuyhqx3om8jpnt2rqs95x46f2jgaok5 2499914 2499913 2026-05-08T16:09:25Z Poiuytrell 61256 /* */ 2499914 wikitext text/x-wiki '''Johannès Plantadis''', nascut lo 12 de genièr del 1864 e mòrt a [[Tula]] lo 23 de febrièr del 1922 a [[París]], es un [[Arqueologia|arqueològ]], folclorista, [[istorian]] e [[jornalista]] occitan . Es un dels iniciators de la renaissença culturala e lingüistica del [[Lemosin (region)|Lemosin]]. == Biografia == Jean Frédéric (conegut coma Johannès) Plantadis nasquèt a Tula dins una anciana familha Plantadis del departament de la Corresa, amb d'originas alunhadas dins lo Comtat de la Marcha. Foguèt un membre fondator de la colleccion Plantadis (vejatz los [[Archius Departamentals de la Corresa]]) e una figura màger del movement del [[Felibritge]] de Lemosin (1918). Dirigiguèt la « Societat dels Lemosins a París » e escriguèt per de revistas coma « L'écho de La Corrèze » e « La Ruche ». Venguèt tanben redactor de la revista « [[Lemouzi]] ». Es dins aquela revista, jol pseudonim Jean Dutrech, que prenguèt posicion en 1897 contra l'introduccion de l'acordeon dins la region de Corresa (Lemouzi, genièr del 1897, pàgs. 198-199; Françoise Etay, "Le violon traditionnel en Limousin," Universitat de París Sobonne, 1983). Plantadis critiquèt l'acordeon per aver "parcialament caçat los bons ancians instruments." Pasmens, la Corresa vendriá finalament una de las patrias de l'acordeon. == Publicacions == Johannes Plantadis es l'autor d'un fòrt grand nombre d'obratges e d'articles consacrats l'istòria e a las tradicions popularas del Lemosin. * ''La Chanson populaire en Limousin'', 1898. * ''Les Noms révolutionnaires des communes du Limousin et des départements limitrophes'', 1898. * ''Mirabeau limousin'', 1899. *''Antoine-Guillaume Delmas, premier général d'avant-garde de la République (1768 - 1813)", 1904. *''Chansons populaires du Limousin'', en collaboration avec Léon Branchet, in ''Recueil de chants populaires de France'', 1905, publicat per la [[Schola Cantorum de Paris]]. *''L'Aubraille'', publicat dins [[Lemouzi]], en 1907 * ''Tulle pendant l'année terrible (1870)'', 1909. Publicat dins la revista Lemouzi. * ''La vie d'un gentilhomme limousin à Saint-Domingue à la fin du XVIII{{e}} siècle'', 1912. *''Histoire de Tulle, des origines à nos jours'', 1913, prefaci d'[[Edmond Perrier]]. * ''Les Conventionnels [[Jacques Brival|Brival]] et [[Antoine-Joseph Lanot|Lanot]], députés de la Corrèze'', 1912 à 1919. * ''Poésies populaires du Limousin'', 1914 - 1921, publicat dins ''Lemouzi'', en collaboratcion amb Léon Branchet e Jean-Baptiste Chèze. kiyeb5dnidy7uu02bkpd5eg2nbtvusw 2499915 2499914 2026-05-08T16:09:51Z Poiuytrell 61256 2499915 wikitext text/x-wiki '''Johannès Plantadis''', nascut lo 12 de genièr del 1864 e mòrt a [[Tula]] lo 23 de febrièr del 1922 a [[París]], es un [[Arqueologia|arqueològ]], folclorista, [[istorian]] e [[jornalista]] occitan . Es un dels iniciators de la renaissença culturala e lingüistica del [[Lemosin (region)|Lemosin]]. == Biografia == Jean Frédéric (conegut coma Johannès) Plantadis nasquèt a Tula dins una anciana familha Plantadis del departament de la Corresa, amb d'originas alunhadas dins lo Comtat de la Marcha. Foguèt un membre fondator de la colleccion Plantadis (vejatz los [[Archius Departamentals de la Corresa]]) e una figura màger del movement del [[Felibritge]] de Lemosin (1918). Dirigiguèt la « Societat dels Lemosins a París » e escriguèt per de revistas coma « L'écho de La Corrèze » e « La Ruche ». Venguèt tanben redactor de la revista « [[Lemouzi]] ». Es dins aquela revista, jol pseudonim Jean Dutrech, que prenguèt posicion en 1897 contra l'introduccion de l'acordeon dins la region de Corresa (Lemouzi, genièr del 1897, pàgs. 198-199; Françoise Etay, "Le violon traditionnel en Limousin," Universitat de París Sobonne, 1983). Plantadis critiquèt l'acordeon per aver "parcialament caçat los bons ancians instruments." Pasmens, la Corresa vendriá finalament una de las patrias de l'acordeon. == Publicacions == Johannès Plantadis es l'autor d'un fòrt grand nombre d'obratges e d'articles consacrats l'istòria e a las tradicions popularas del Lemosin. * ''La Chanson populaire en Limousin'', 1898. * ''Les Noms révolutionnaires des communes du Limousin et des départements limitrophes'', 1898. * ''Mirabeau limousin'', 1899. *''Antoine-Guillaume Delmas, premier général d'avant-garde de la République (1768 - 1813)", 1904. *''Chansons populaires du Limousin'', en collaboration avec Léon Branchet, in ''Recueil de chants populaires de France'', 1905, publicat per la [[Schola Cantorum de Paris]]. *''L'Aubraille'', publicat dins [[Lemouzi]], en 1907 * ''Tulle pendant l'année terrible (1870)'', 1909. Publicat dins la revista Lemouzi. * ''La vie d'un gentilhomme limousin à Saint-Domingue à la fin du XVIII{{e}} siècle'', 1912. *''Histoire de Tulle, des origines à nos jours'', 1913, prefaci d'[[Edmond Perrier]]. * ''Les Conventionnels [[Jacques Brival|Brival]] et [[Antoine-Joseph Lanot|Lanot]], députés de la Corrèze'', 1912 à 1919. * ''Poésies populaires du Limousin'', 1914 - 1921, publicat dins ''Lemouzi'', en collaboratcion amb Léon Branchet e Jean-Baptiste Chèze. == Referéncias == {{Referéncias}} ouf07s9zftbw1pb72vry8wz7i39db39 2499916 2499915 2026-05-08T16:12:04Z Poiuytrell 61256 2499916 wikitext text/x-wiki '''Johannès Plantadis''', nascut lo 12 de genièr del 1864 e mòrt a [[Tula]] lo 23 de febrièr del 1922 a [[París]], es un [[Arqueologia|arqueològ]], folclorista, [[istorian]] e [[jornalista]] occitan . Es un dels iniciators de la renaissença culturala e lingüistica del [[Lemosin (region)|Lemosin]]. == Biografia == Jean Frédéric (conegut coma Johannès) Plantadis nasquèt a Tula dins una anciana familha Plantadis del departament de la Corresa, amb d'originas alunhadas dins lo Comtat de la Marcha. Foguèt un membre fondator de la colleccion Plantadis (vejatz los [[Archius Departamentals de la Corresa]]) e una figura màger del movement del [[Felibritge]] de Lemosin (1918). Dirigiguèt la « Societat dels Lemosins a París » e escriguèt per de revistas coma « L'écho de La Corrèze » e « La Ruche ». Venguèt tanben redactor de la revista « [[Lemouzi]] ». Es dins aquela revista, jol pseudonim Jean Dutrech, que prenguèt posicion en 1897 contra l'introduccion de l'acordeon dins la region de Corresa (Lemouzi, genièr del 1897, pàgs. 198-199; Françoise Etay, "Le violon traditionnel en Limousin," Universitat de París Sobonne, 1983). Plantadis critiquèt l'acordeon per aver "parcialament caçat los bons ancians instruments." Pasmens, la Corresa vendriá finalament una de las patrias de l'acordeon. == Publicacions == Johannès Plantadis es l'autor d'un fòrt grand nombre d'obratges e d'articles consacrats l'istòria e a las tradicions popularas del Lemosin. * ''La Chanson populaire en Limousin'', 1898. * ''Les Noms révolutionnaires des communes du Limousin et des départements limitrophes'', 1898. * ''Mirabeau limousin'', 1899. *''Antoine-Guillaume Delmas, premier général d'avant-garde de la République (1768 - 1813)", 1904. *''Chansons populaires du Limousin'', en collaboration avec Léon Branchet, in ''Recueil de chants populaires de France'', 1905, publicat per la [[Schola Cantorum de Paris]]. *''L'Aubraille'', publicat dins [[Lemouzi]], en 1907 * ''Tulle pendant l'année terrible (1870)'', 1909. Publicat dins la revista Lemouzi. * ''La vie d'un gentilhomme limousin à Saint-Domingue à la fin du XVIII{{e}} siècle'', 1912. *''Histoire de Tulle, des origines à nos jours'', 1913, prefaci d'[[Edmond Perrier]]. * ''Les Conventionnels [[Jacques Brival|Brival]] et [[Antoine-Joseph Lanot|Lanot]], députés de la Corrèze'', 1912 à 1919. * ''Poésies populaires du Limousin'', 1914 - 1921, publicat dins ''Lemouzi'', en collaboratcion amb Léon Branchet e Jean-Baptiste Chèze. == Referéncias == {{Referéncias}} == Vejatz tanben == === Bibliografia === * {{Article|prenom1=René|nom de familha1=Fage|títol=Johannès Plantadis (1864-1922)|periodic=Revue des Études Anciennes|volume=24|nombre=2|paginas=155–155|data=1922|readre online=https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1922_num_24_2_2210|accessed=2025-01-23}} === Articles ligats === * [[Robert Joudoux]] * [[Familha Plantadis]] * [[Lemosins de París]] === Ligams extèrnes === {{Ligams}} * [http://www.archives.cg19.fr/recherche/serie/id/572 Collection Plantadis, Archius departamentals de Corresa] {{Portal|Corrèsa|Lemosin|Occitània}} {{DEFAULTSORT:Plantadis, Johannes}} [[Category:Membre de la Societat del Felibritge de París]] [[Categoria:Cultura occitana]] [[Categoria:Cultura en Lemosin]] [[Categoria:Majoral del Felibritge]] [[Categoria:Istòria de Corresa]] [[Categoria:Naissença en genièr de 1864]] [[Categoria:Mòrt en febrièr de 1922]] [[Categoria:Naissença a Tula]] [[Categoria:Istorian occitan del sègle XX]] [[Categoria:Jornalista occitan]] del segle XX]] [[Categoria:Etnològ occitan]] [[Categoria:Mòrt a l'edat de 58 ans]] gxo1qqd38sa1xdcbdfdq9ijmyv6webm 2499917 2499916 2026-05-08T16:12:27Z Poiuytrell 61256 2499917 wikitext text/x-wiki '''Johannès Plantadis''', nascut lo 12 de genièr del 1864 e mòrt a [[Tula]] lo 23 de febrièr del 1922 a [[París]], es un [[Arqueologia|arqueològ]], folclorista, [[istorian]] e [[jornalista]] occitan . Es un dels iniciators de la renaissença culturala e lingüistica del [[Lemosin (region)|Lemosin]]. == Biografia == Jean Frédéric (conegut coma Johannès) Plantadis nasquèt a Tula dins una anciana familha Plantadis del departament de la Corresa, amb d'originas alunhadas dins lo Comtat de la Marcha. Foguèt un membre fondator de la colleccion Plantadis (vejatz los [[Archius Departamentals de la Corresa]]) e una figura màger del movement del [[Felibritge]] de Lemosin (1918). Dirigiguèt la « Societat dels Lemosins a París » e escriguèt per de revistas coma « L'écho de La Corrèze » e « La Ruche ». Venguèt tanben redactor de la revista « [[Lemouzi]] ». Es dins aquela revista, jol pseudonim Jean Dutrech, que prenguèt posicion en 1897 contra l'introduccion de l'acordeon dins la region de Corresa (Lemouzi, genièr del 1897, pàgs. 198-199; Françoise Etay, "Le violon traditionnel en Limousin," Universitat de París Sobonne, 1983). Plantadis critiquèt l'acordeon per aver "parcialament caçat los bons ancians instruments." Pasmens, la Corresa vendriá finalament una de las patrias de l'acordeon. == Publicacions == Johannès Plantadis es l'autor d'un fòrt grand nombre d'obratges e d'articles consacrats l'istòria e a las tradicions popularas del Lemosin. * ''La Chanson populaire en Limousin'', 1898. * ''Les Noms révolutionnaires des communes du Limousin et des départements limitrophes'', 1898. * ''Mirabeau limousin'', 1899. *''Antoine-Guillaume Delmas, premier général d'avant-garde de la République (1768 - 1813)", 1904. *''Chansons populaires du Limousin'', en collaboration avec Léon Branchet, in ''Recueil de chants populaires de France'', 1905, publicat per la [[Schola Cantorum de Paris]]. *''L'Aubraille'', publicat dins [[Lemouzi]], en 1907 * ''Tulle pendant l'année terrible (1870)'', 1909. Publicat dins la revista Lemouzi. * ''La vie d'un gentilhomme limousin à Saint-Domingue à la fin du XVIII{{e}} siècle'', 1912. *''Histoire de Tulle, des origines à nos jours'', 1913, prefaci d'[[Edmond Perrier]]. * ''Les Conventionnels [[Jacques Brival|Brival]] et [[Antoine-Joseph Lanot|Lanot]], députés de la Corrèze'', 1912 à 1919. * ''Poésies populaires du Limousin'', 1914 - 1921, publicat dins ''Lemouzi'', en collaboratcion amb Léon Branchet e Jean-Baptiste Chèze. == Referéncias == {{Referéncias}} == Vejatz tanben == === Bibliografia === * {{Article|prenom1=René|nom de familha1=Fage|títol=Johannès Plantadis (1864-1922)|periodic=Revue des Études Anciennes|volume=24|nombre=2|paginas=155–155|data=1922|readre online=https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1922_num_24_2_2210|accessed=2025-01-23}} === Articles ligats === * [[Robert Joudoux]] * [[Familha Plantadis]] * [[Lemosins de París]] === Ligams extèrnes === * [http://www.archives.cg19.fr/recherche/serie/id/572 Collection Plantadis, Archius departamentals de Corresa] {{DEFAULTSORT:Plantadis, Johannes}} [[Category:Membre de la Societat del Felibritge de París]] [[Categoria:Cultura occitana]] [[Categoria:Cultura en Lemosin]] [[Categoria:Majoral del Felibritge]] [[Categoria:Istòria de Corresa]] [[Categoria:Naissença en genièr de 1864]] [[Categoria:Mòrt en febrièr de 1922]] [[Categoria:Naissença a Tula]] [[Categoria:Istorian occitan del sègle XX]] [[Categoria:Jornalista occitan]] del segle XX]] [[Categoria:Etnològ occitan]] [[Categoria:Mòrt a l'edat de 58 ans]] bt9541wpe40iqbyymtwduh50p9pg2mt Bromont 0 201113 2499920 2026-05-08T17:46:32Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Bromont]] cap a [[Bromon e la Mòta]] 2499920 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Bromon e la Mòta]] r6i1axw2w4xpeap6mfrlsauj326jd6x Sent Jau (Puèi de Doma) 0 201114 2499924 2026-05-08T17:58:08Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Jau (Puèi de Doma)]] cap a [[Sent Jau de Siula]] 2499924 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Jau de Siula]] t92h5ymscqtcqpe3x5xdtwyv6w4m32c Posòus 0 201115 2499927 2026-05-08T17:59:42Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Posòus]] cap a [[Posòls (Puèi de Doma)]] 2499927 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Posòls (Puèi de Doma)]] 5nnn9hai324ioyhvsj31h677x1mcsm6 Pronsat 0 201116 2499931 2026-05-08T18:05:21Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Pronsat]] cap a [[Pronçac]] 2499931 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Pronçac]] 5nbu970v9h3j3tjdut4znadeedy7imb