Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 451 2500002 1947278 2026-05-09T20:05:38Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Robert Browning]] 2500002 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{mai}} == Eveniments == * [[1342]] - Pierre Roger deven [[papa]] amb el nom [[Clemenç VI]]. == Naissenças == * [[1804]] - [[Alfred Moquin Tandon]], erudit occitan (m. [[1863]]) * [[1812]] - [[Robert Browning]], poèta e dramaturg anglés (m. [[1889]]) * [[1833]] - [[Johannes Brahms]], compositor alemand (m. [[1897]]) * [[1840]] - [[Piotr Ilich Chaikovskii]], compositor rus (m. [[1893]]) * [[1847]] - [[Archibald Primrose, 5en Comte de Rosebery]], primièr ministre del Reialme Unit (m. [[1929]]) * [[1854]] - [[Arturo Campión]], escrivan basc (m. [[1937]]) * [[1861]] - [[Rabindranath Tagore]], escrivan indian, Prèmi Nobel (m. [[1941]]) * [[1867]] - [[Władysław Reymont]], escrivan polonés, Prèmi Nobel (m. [[1925]]) * [[1892]] - [[Josip Broz Tito]], president d'Iogoslavia (m. [[1980]]) * [[1902]] - [[Jean-Philippe Lauer]], egiptològ francés (m. [[2001]]) * [[1919]] - [[Eva Perón]], femna del president argentin [[Juan Domingo Perón]] (m. [[1952]]) * [[1939]] - [[Sidney Altman]], biològ canadian, Prèmi Nobel * [[1939]] - [[Ruud Lubbers]], primièr ministre dels Païses Basses * [[1942]] - [[Jean-Paul Alduy]], politician nòrd-catalan * [[1946]] - [[Thelma Houston]], cantaira americana * [[1948]] - [[Lluís Llach]], cantaire catalan * [[1956]] - [[Jan Peter Balkenende]], primièr ministre dels Païses Basses * [[1961]] - [[Phil Campbell]], musician britanic ([[Motörhead]]) * [[1967]] - [[Adam Price]], scenarista danés * [[1968]] - [[Traci Lords]], actritz, cantaira e escrivana americana * [[1971]] - [[Thomas Piketty]], economista francés == Decèsses == * [[1793]] - [[Pietro Nardini]], violonista italian (n. [[1722]]) * [[1805]] - [[William Petty-FitzMaurice]], primièr ministre del Reialme Unit (n. [[1737]]) * [[1840]] - [[Caspar David Friedrich]], pintor alemand (n. [[1774]]) * [[1880]] - [[Luís Alves de Lima e Silva]], ''Duc de Caxias'', militar (marescal) brasilièr (n. [[1803]]) * [[1932]] - [[Paul Doumer]], president de França (n. [[1857]]) * [[1943]] - [[Ali Fethi Okyar]], primièr ministre de Turquia (n. [[1880]]) * [[1998]] - [[Allan McLeod Cormack]], fisician e engenhaire electronic sudafrican, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. [[1924]]) * [[2007]] - [[Octavian Paler]], escrivan, jornalista e politician romanés (n. [[1926]]) * [[2011]] - [[Willard Boyle]], fisician canadian, Prèmi Nobel (n. [[1924]]) Vejatz tanben: * [[6 de mai]] | [[8 de mai]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). ---- [[Categoria:Jorns]] 382dbqbtfq7oyn97qpjw21puhoqsgik 0 3220 2500012 2468733 2026-05-10T06:23:42Z Poiuytrell 61256 /* */ 2500012 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Garait | nom2 = ''Guéret'' | imatge = Guéret - Musée de la Sénatorerie.JPG | descripcion = Lo pargue dau musèu de la Senatorariá. | lògo = | escut = Blason ville fr Guéret 23.svg | escais = pelauds | parçan = [[Nauta Marcha]] | ist = {{Lemosin}} | region = | departament = {{Cruesa}} | canton = Cantons de Garait-1 e Garait-2 | insee = 23096 | cp = 23000 | cònsol = Marie-Françoise Fournier | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion dau Grand Garait]] | longitud = 1.869167 | latitud = 46.171389 | alt mini = 350 | alt mej = 436 | alt maxi = 685 | km² = 26.21 | gentilici = garaiton, -ona | sit web = http://www.ville-gueret.fr |}} '''Garait'''<ref>prononciat en lemosin [gaˈraj, gɒˈraj] o localament [gaˈre, gɒˈre]</ref> (en [[francés]] ''Guéret'') es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Lemosin]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[File:Carta occitan lemosin PDF.pdf|left|thumb|400px|Lu Lemosin linguistic e administratiu, Garait e sas vilas principalas]]<br> {{clr}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per luec: *'''Garait''' - ''Waractus'' au {{VII|e}} segle<ref name=Negre/>; ''Locus qui vocatur Waractus, Warecus'' au [[seglhe VIII]]; ''Arveus de Garait prior de La Chastra'' en [[1121]]-[[1141]]; ''Ramnulfus de Garag, archipresbiter'' (forma sud-occitana) en [[1140]]<ref name=Negre/>; ''Factum … apud castrum de Garait ante portam monasterii'' vers [[1150]]; ''Testes Ramnulfus de Garait archidiaconus'' en [[1177]]; ''Hugo de Lata Petra prior de Garait'' en [[1180]]; ''Garac'' en [[1189]]; ''Garactum'' vers [[1192]]; ''Coenobium Garactense. Garactensis ecclesia'' au [[seglhe XII]]; ''Prior de Garait'' en [[1200]]; ''Abbacie de Albispetris XX solidos annui redditus in prepositura de Garacto'' en [[1248]]; ''Garait'' vers [[1250]]; ''Garactum'' en [[1261]]; ''Apud Garectum'' en [[1285]]; ''Castellania de Guaracto'' en [[1299]]; ''En les chapelles de nostres chasteaux et villes qui s’ensevent … a Crosanc, a Guarayt, a Hun, a Albu…'' en [[1302]]; ''Guaractum'' en [[1308]]; ''Garactum'' vers [[1315]]<ref name=Negre/>; ''Castellania de Garacto'' en [[1323]]; ''Baylia de Garacto'' en [[1323]]; ''Guillaume Roussiau chancellier de Guaret du seel nostre sr. le roy establi en ladite chastellenie…'' en [[1325]]; ''Pro conductu duorum animalium de Garacto conducendum pisces Lemovices'' en [[1330]]; ''Pro assisia domini senescalli Marchie que fuit apud Garactum die Jovis post festum beati Laurencii p…'' en [[1330]]; ''… in baillia de Garacto et ressorto ejus constituti'' en [[1332]]; ''Prior de Garacto'' en [[1336]]; ''de Garait'' vers [[1140]]<ref name=Negre/>; ''Carolus de Cella prior de Garacto'' en [[1351]]; ''Guiot de Guéret capitaine de Guéret'' en [[1357]]; ''Guaret'' en [[1373]]; ''Prior de Garacto'' au [[seglhe XIV]]; ''… davant moy Guillaume Vilaton du Pontelibaut, lieutenant de Vincent, Aubos, prevost de Guaret…'' en [[1374]]; ''Ex parte terrarum [Heliete de Pria] que ab ipso comite [Marchie] ad causam castri de Gareto teneri d…'' en [[1385]]; ''Guillaume Archat chastellain de Garat'' en [[1386]]; ''Mess. Guillaume de Bouteiller chevalier…, mess. Pierre de Clermont chevalier … receue a Garet le pre…'' en [[1391]]; ''In turrim de Gareto'' en [[1391]]; ''En la court de nostre treschier et tres amé cousin le Conte de la Marche à Garet'' en [[1397]]; ''Capellanus de Garacto'' en [[1402]]; ''Es assises de la seneschaucie de la Marche tenues par le seneschal au siege de Garet le XVe jour de…'' en [[1403]]; ''Un religieux nommé le prieur de Garet'' en [[1405]]; ''Comme les habitans de la ville de Guaret en notre conté de la Marche'' en [[1406]]; ''A Jehan de Villemome no[s]tre trésorier de la Marche et chastellain de no[s]tre chastellenie de Gare…'' en [[1406]]; ''Les assises de la Marche seoient à Garait'' en [[1408]]; ''La chastellenie de Garet … dont est le lieue de Roche'' en [[1412]]; ''Garactum'' en [[1412]]; ''Johanne Garacti cappellano de Garacto'' en [[1414]]; ''Paroisse de Garet'' en [[1417]]; ''Sancta Feyra prope Gayrayt'' en [[1423]]; ''Philippus Boneti burgensis olim de Garacto nunc commorans apud Peyratrum'' en [[1424]]; ''Pour le singulier désir que avons d’acroistre, multiplier et augmenter no[s]tre ville de Garet…'' en [[1424]]; ''Garactum'' en [[1429]]; ''Racione possessionis et saisine prioratus de Gareto …'' en [[1429]]; ''En l’eglise parrochial de St Pierre de nostre ville de Garet'' en [[1430]]; ''Guaret'' en [[1434]]; ''Castellanus de Garecto'' en [[1436]]; ''Pierre Autort chastellain de Guaret'' en [[1440]]; ''… Guillaume de Mendigort masson de la paroisse de Garet…'' en [[1446]]; ''Guéret'' en [[1447]]; ''Baylivia Guaractensis'' en [[1447]]; ''Guéret'' en [[1451]]; ''Garet'' en [[1451]]<ref name=Negre>Ernest Nègre ''Toponymie générale de la France'' editor Librària Droz, Genève, 1990, volume I, paginas totalas=1871, p. 345|isbn presentacion en linha https://books.google.fr/books?id=rsNpi7IVulEC&q=Garait&redir_esc=y#v=snippet&q=Garait&f=false</ref>; ''Garet'' en [[1462]]; ''Garest'' en [[1483]]; ''In villa de Garecto in vico vocato du Prat'' en [[1495]]; ''Le grant hostel de Guéret'' en [[1506]]; ''Garet'' en [[1509]]; ''Guéret'' en [[1510]]; ''J. Merigot … chastelain de Guéret, …'' en [[1555]]; ''En la ville de Guéret, ville capitalle de la Haulte Marche, cent arquebuziers'' en [[1580]]; ''Par devant le seneschal de la Marche au siège de Guéray'' en [[1609]]; ''Guéret'' en [[1844]]<ref name=DicoTopo>https://dicotopo.cths.fr/places/P46903344</ref>.<br/>Lo terme ven dau bas [[latin]] ''vervactum'' / ''bervactum'' « tèrra pausada, ermada » alterat en ''varactum'', puei ''waractum'' per influencia dau [[germanic]] sus l'iniciala, que farà ''garet'' / garait / guéret<ref>[http://www.cnrtl.fr/etymologie/guéret Étymologie du mot guéret]</ref>. ==Istòria== ===Edat Mejana === Es au sègle VIIen que Lantarius, compte de [[Limòtges]], persuadèt lo monge Pardulf (o [[sant Pardós]]) de rejónher son domeni rural de ''Waractus''. Pardulf, ermita reputat per sos poders de [[taumaturgia|taumaturg]], i venguèt abat d'un monastèri a l'entorn dauqual un vilatge se bastiguèt. L'ensems foguèt destruit pels Vikings au {{IXe sègle}}, mas una modèsta ciutat i foguèt rebastida, que donèt naissença a Garait. ===De las guèrras de religion a la Revolucion francesa=== En [[1514]] la vila ven capitala de la [[Comtat de la Marcha|Marcha]]. Puèi en [[1790]] sa vocacion de sètge administratiu se vegèt confirmada quora la vila es chausida coma chapluec de departament. Entre 'quelas doas datas, Garait coneis plusors insurreccions contra l’impòst, la ''[[maltôte]]'' : le [[1èr de junh]] de [[1705]], seguent l’exemple daus abitants de [[Limòtges]], plusors centenas d’insurgents atacan los emplegats de las [[afermatge|Bòrias genaralas]] e los uissiers, totes encharjats de levar l’impòst. Dins lo vam, la fola lapida l’entrepaus de la bòria daus tabats<ref>{{ouvrage|langue=|prénom1=Jean|nom1=Nicolas|lien auteur1=|titre=La Rébellion française : mouvements populaires et conscience sociale, 1661-1789|sous-titre=|numéro d'édition=|éditeur=Gallimard |lien éditeur=Gallimard|collection=[[Folio (Gallimard)|Folio]]|lieu=Paris|jour=|mois=|année=2008|volume=|tome=|pages totales=1076|passage=108|isbn=978-2-07-035971-4|présentation en ligne={{Google Livres|jP3PAAAAIAAJ|page=108}} |consulté le=}}</ref>. Dins 'quelas afaires, la solidaritat populària se manifesta e las autoritats municipalas aiman mai far pas res<ref>Jean Nicolas, {{opcit}}, p. 161</ref>. En 1785, tornarmai plusors centenas d’abitants de la vila capitan de desliurar una femna<ref>Jean Nicolas, {{opcit}}, p. 111</ref>. ===Segle XIXen === En [[junh]] de [[1848]], los revoltats d'Ajanh son de païsans de las comunas d'[[Ajanh]], [[Lada Peire]] e [[Piònac]] que marchan vers Garait. Vòlon desliurar lors camaradas emprisonats per s'estre opausats a l'impòst que l’Assemblada conservatritz ven de votar en [[junh]] de [[1848]] A l'Intrada de la vila, l'afrontament emb la Garda nacionala fa setze mòrts entre los manifestants<ref>[http://www.histoire-gueret.fr/index.php/?2007/10/31/153-hommage-aux-revoltes-d-ajain L'inauguration de la plaque commémorative]</ref>. Pendant la [[Segonda Republica (França)|Segonda Republica]], la comuna de Garait es de gaucha (la [[Montagne (1849)|Montagne]])<ref>{{ouvrage|langue=|prénom1=Bernard|nom1=Moreau|lien auteur1=|titre=Marianne bâillonnée : les républicains de l’Indre et le coup d’État du 2 décembre 1851|sous-titre=|numéro d'édition=|éditeur=Points d’Æncrage|lien éditeur=|lieu=Chaillac|jour=|mois=|année=2002|volume=|tome=|pages totales=109|passage=11|isbn=2-911853-05-9|lire en ligne=|consulté le=}}</ref>. Dempuèi l'[[Edat Mejana]], coma dins totas las comunas dau departament, beucòp d'òmes partissián chasca an dins las grandas vilas sus los chantièrs dau bastiment per se faire embauchar coma maçon, charpentièr, lausaire... Es aital que los [[maçons de la Cruesa]] venguèron bastisseires de catadralas, en 1624, bastiguèron la pansièra de [[La Rochèla]], au sègle XIX, participèron a la construction dau [[Paris]] dau baron [[Georges Eugène Haussmann|Haussmann]]. Inicialament temporària de mars a novembre, l'emigracion venguèt definitiva : aital Cruesa perdiguèt la mitat de sa populacion entre 1850 et 1950. === Segle XXen === Pendant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], nombrós crosauds requerits per lo [[Servici dau trabalh obligatori (França)|Servici dau trabalh obligatori]] rejonhon los camps daus [[maquís (resisténcia)|maquisards]]. Entre eles, tres joves de Garait John Allan Colomb, 21 ans, Robert Janvier, 18 ans e Jacques Nouhaud, 19 ans seràn tuats pels alemands lo [[7 de setembre]] de [[1943]] dins [[Chaple dau bòsc de Toraud|lo bòsc de Toraud]]<ref>[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=23118&dpt=23&idsource=16687&table=bp03 MemorialGenWeb.org] - Maisonnisses : monument commémoratif du bois Thouraud</ref>. [[Albert Fossey-François|Albert Fossey ''alias'' François]] èra en [[1943]] lo cap departemental adjonch daus [[Movements units de la Resisténcia]] (MUR) de la Cruesa, puèi le chap departementau daus maquís de l'[[Armada secreta (França)|Armada secreta]] de la Cruesa. En [[1944]] serà lo chap departementau daus [[Forces françaises de l'intérieur|FFI]] de Cruesa emb lo grad de [[luòctenent-colonel]]. Lo [[7 de junh]] de [[1944]] dirigiguèt la prumièra [[Liberacion de Garait]] puèi los alemands tornèron prendre la vila lo [[9 de junh]]. Après una guerilha dins l'ensems dau departament, Garait es tornarmai desliurat lo [[25 d'agost]] de [[1944]] per los maquisards dau comandant François<ref>[https://web.archive.org/web/20080927221515/http://www.ordredelaliberation.fr/fr_compagnon/354.html Ordre de la libération]</ref>. Es [[Roger Cerclier]] que recebèt la redicion de la garnison alemanda de Garait. Dins las annadas 1960, los enfants reünionés envejats en Cruesa èran aculhits tre lors arrivada dins un fogal de Garait. Puèi èran envoiats dins de familhas d'acuelh en Cruesa. Uèi es l' ''l'Espaci Creòl'' qu'ocupa los bastiments<ref>[https://web.archive.org/web/20090401162505/http://www.picturetank.com/___/series/70b5c67d3443a9d2c1eeedba99152fa2/Reunionnais_de_la_Creuse.html Réunionnais de la Creuse]</ref>. ==Blason== [[Fichièr:Blason ville fr Guéret 23.svg|thumb|center|150px|en francés :''D'azur à la forêt de sinople sur une terrasse du même, au cerf passant d'or brochant sur le tout''.]] ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23096 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta=julhet [[2020]] |Fin=[[2026]] |Identitat=Marie-Françoise Fournier <ref>https://france3-regions.francetvinfo.fr/nouvelle-aquitaine/creuse/gueret/marie-francoise-fournier-elue-maire-gueret-officiellement-conseil-municipal-1850242.html</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1998]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Michel Vergnier |Partit=[[PS]] |Qualitat=deputat, ensenhaire }} {{Elegit |Debuta= [[1978]] |Fin= [[1998]] |Identitat= André Lejeune |Partit=[[PS]] |Qualitat=Deputat (1981-1993), senator (1980-1981, 1998-2009), ensenhaire }} {{Elegit |Debuta= març [[1977]] |Fin= 1978 |Identitat=Guy Beck |Partit=[[PS]] |Qualitat=Deputat (1973-1978), naut foncionari }} {{Elegit |Debuta= [[1973]] |Fin= març 1977 |Identitat= Maurice Chantrelle |Partit=UDR |Qualitat=mètge }} {{Elegit |Debuta= març [[1971]] |Fin= 1973 |Identitat= Olivier de Pierrebourg |Partit= UDR |Qualitat= Deputat (1951-1973), jornalista }} {{Elegit |Debuta= març [[1965]] |Fin= 1970 |Identitat= Raymond Gadet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1957]] |Fin= març 1965 |Identitat= Marcel Brunet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai [[1953]] |Fin= 1957 |Identitat= Jules Lagrange |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= mai 1953 |Identitat= Hubert Gaudriot |Partit=radical-socialista |Qualitat= engenhaire }} {{Elegit |Debuta= genièr [[1941]]|Fin= octobre 1944 |Identitat=Adrien Arfeuillère |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai [[1935]] |Fin= genièr 1941 |Identitat=Joseph Ducouret |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= aost [[1909]] |Fin= mai 1935 |Identitat=Alfred Grand |Partit=Esquèrra democratica |Qualitat= avoat, puei senator }} {{Elegit |Debuta= aost [[1907]] |Fin= aost 1909 |Identitat=Philippe Lecante |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= octobre [[1886]] |Fin= 1907 |Identitat=Ferdinand Villard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1886 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== Dempuei lo {{1er}} de genier de [[2013]], Garait es lo chapluec de la [[comunautat d'aglomeracion dau Grand Garait]]. Abans la creacion dau Grand Garait, la comuna fasiá chapluec de la [[comunautat de comunas de Garait Sent Vauric]]. ==Demografia== {{Demografia |insee=23096 |1793=3379 |1800=3125 |1806=3434 |1821=4014 |1831=3921 |1836=4796 |1841=4849 |1846=5404 |1851=5033 |1856=5150 |1861=5139 |1866=5136 |1872=5725 |1876=5859 |1881=6749 |1886=7065 |1891=7799 |1896=7457 |1901=8083 |1906=8058 |1911=8281 |1921=7963 |1926=7984 |1931=7890 |1936=8789 |1946=10192 |1954=10131 |1962=11384 |1968=12849 |1975=14855 |1982=15720 |1990=14706 |1999=14123 |2004= |2005= |2006=13789 |2007= |2008= |2009= |2011=13563 |2014=13342 |cassini=16355 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|096}} abitants. ==Luecs e monuments== <gallery perrow="3"> Fichièr:Guéret - Ancienne Mairie.jpg|Vielha Mairaria Fichièr:Guéret - Conseil Général de la Creuse.JPG|Conselh Generau de Cruesa Fichièr:Guéret - Musée de la Sénatorerie.JPG|Museu Senatorariá Fichièr:Guéret - Porche accès Ancienne Mairie.jpg|Vers la vielha Mairaria Fichièr:Guéret Monolithe de Chabrières.JPG|Monolite de Chabrieras Fichièr:Guéret Loups de Chabrières.JPG|Los lops de Chabrieras Fichièr:Guéret - Préfecture de la Creuse.jpg|La prefectura de [[Cruesa]] Fichièr:2427840908 2dc4564b2f.jpg|La Trinitat plaça Boniaud Fichièr:Gueret1.JPG|La gara </gallery> ==Personalitats liadas a la comuna== * [[Albèrt Dauzat]] (1877-1955), lingüista. ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== == Nòtas e referéncias == <references/> {{commonscat|Guéret|Garait}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] kzwpczpna50vw4e7tjqomt63npmpynt 2500014 2500012 2026-05-10T06:25:28Z Poiuytrell 61256 /* Toponimia */ 2500014 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Garait | nom2 = ''Guéret'' | imatge = Guéret - Musée de la Sénatorerie.JPG | descripcion = Lo pargue dau musèu de la Senatorariá. | lògo = | escut = Blason ville fr Guéret 23.svg | escais = pelauds | parçan = [[Nauta Marcha]] | ist = {{Lemosin}} | region = | departament = {{Cruesa}} | canton = Cantons de Garait-1 e Garait-2 | insee = 23096 | cp = 23000 | cònsol = Marie-Françoise Fournier | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion dau Grand Garait]] | longitud = 1.869167 | latitud = 46.171389 | alt mini = 350 | alt mej = 436 | alt maxi = 685 | km² = 26.21 | gentilici = garaiton, -ona | sit web = http://www.ville-gueret.fr |}} '''Garait'''<ref>prononciat en lemosin [gaˈraj, gɒˈraj] o localament [gaˈre, gɒˈre]</ref> (en [[francés]] ''Guéret'') es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Lemosin]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[File:Carta occitan lemosin PDF.pdf|left|thumb|400px|Lu Lemosin linguistic e administratiu, Garait e sas vilas principalas]]<br> {{clr}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per luec: *'''Garait''' - ''Waractus'' au {{VII|e}} segle<ref name=Negre/>; ''Locus qui vocatur Waractus, Warecus'' au [[seglhe VIII]]; ''Arveus de Garait prior de La Chastra'' en [[1121]]-[[1141]]; ''Ramnulfus de Garag, archipresbiter'' (forma sud-occitana) en [[1140]]<ref name=Negre/>; ''Factum … apud castrum de Garait ante portam monasterii'' vers [[1150]]; ''Testes Ramnulfus de Garait archidiaconus'' en [[1177]]; ''Hugo de Lata Petra prior de Garait'' en [[1180]]; ''Garac'' en [[1189]]; ''Garactum'' vers [[1192]]; ''Coenobium Garactense. Garactensis ecclesia'' au [[seglhe XII]]; ''Prior de Garait'' en [[1200]]; ''Abbacie de Albispetris XX solidos annui redditus in prepositura de Garacto'' en [[1248]]; ''Garait'' vers [[1250]]; ''Garactum'' en [[1261]]; ''Apud Garectum'' en [[1285]]; ''Castellania de Guaracto'' en [[1299]]; ''En les chapelles de nostres chasteaux et villes qui s’ensevent … a Crosanc, a Guarayt, a Hun, a Albu…'' en [[1302]]; ''Guaractum'' en [[1308]]; ''Garactum'' vers [[1315]]<ref name=Negre/>; ''Castellania de Garacto'' en [[1323]]; ''Baylia de Garacto'' en [[1323]]; ''Guillaume Roussiau chancellier de Guaret du seel nostre sr. le roy establi en ladite chastellenie…'' en [[1325]]; ''Pro conductu duorum animalium de Garacto conducendum pisces Lemovices'' en [[1330]]; ''Pro assisia domini senescalli Marchie que fuit apud Garactum die Jovis post festum beati Laurencii p…'' en [[1330]]; ''… in baillia de Garacto et ressorto ejus constituti'' en [[1332]]; ''Prior de Garacto'' en [[1336]]; ''de Garait'' vers [[1140]]<ref name=Negre/>; ''Carolus de Cella prior de Garacto'' en [[1351]]; ''Guiot de Guéret capitaine de Guéret'' en [[1357]]; ''Guaret'' en [[1373]]; ''Prior de Garacto'' au [[seglhe XIV]]; ''… davant moy Guillaume Vilaton du Pontelibaut, lieutenant de Vincent, Aubos, prevost de Guaret…'' en [[1374]]; ''Ex parte terrarum [Heliete de Pria] que ab ipso comite [Marchie] ad causam castri de Gareto teneri d…'' en [[1385]]; ''Guillaume Archat chastellain de Garat'' en [[1386]]; ''Mess. Guillaume de Bouteiller chevalier…, mess. Pierre de Clermont chevalier … receue a Garet le pre…'' en [[1391]]; ''In turrim de Gareto'' en [[1391]]; ''En la court de nostre treschier et tres amé cousin le Conte de la Marche à Garet'' en [[1397]]; ''Capellanus de Garacto'' en [[1402]]; ''Es assises de la seneschaucie de la Marche tenues par le seneschal au siege de Garet le XVe jour de…'' en [[1403]]; ''Un religieux nommé le prieur de Garet'' en [[1405]]; ''Comme les habitans de la ville de Guaret en notre conté de la Marche'' en [[1406]]; ''A Jehan de Villemome no[s]tre trésorier de la Marche et chastellain de no[s]tre chastellenie de Gare…'' en [[1406]]; ''Les assises de la Marche seoient à Garait'' en [[1408]]; ''La chastellenie de Garet … dont est le lieue de Roche'' en [[1412]]; ''Garactum'' en [[1412]]; ''Johanne Garacti cappellano de Garacto'' en [[1414]]; ''Paroisse de Garet'' en [[1417]]; ''Sancta Feyra prope Gayrayt'' en [[1423]]; ''Philippus Boneti burgensis olim de Garacto nunc commorans apud Peyratrum'' en [[1424]]; ''Pour le singulier désir que avons d’acroistre, multiplier et augmenter no[s]tre ville de Garet…'' en [[1424]]; ''Garactum'' en [[1429]]; ''Racione possessionis et saisine prioratus de Gareto …'' en [[1429]]; ''En l’eglise parrochial de St Pierre de nostre ville de Garet'' en [[1430]]; ''Guaret'' en [[1434]]; ''Castellanus de Garecto'' en [[1436]]; ''Pierre Autort chastellain de Guaret'' en [[1440]]; ''… Guillaume de Mendigort masson de la paroisse de Garet…'' en [[1446]]; ''Guéret'' en [[1447]]; ''Baylivia Guaractensis'' en [[1447]]; ''Guéret'' en [[1451]]; ''Garet'' en [[1451]]<ref name=Negre>Ernest Nègre ''Toponymie générale de la France'' editor Librària Droz, Genève, 1990, volume I, paginas totalas=1871, p. 345|isbn presentacion en linha https://books.google.fr/books?id=rsNpi7IVulEC&q=Garait&redir_esc=y#v=snippet&q=Garait&f=false</ref>; ''Garet'' en [[1462]]; ''Garest'' en [[1483]]; ''In villa de Garecto in vico vocato du Prat'' en [[1495]]; ''Le grant hostel de Guéret'' en [[1506]]; ''Garet'' en [[1509]]; ''Guéret'' en [[1510]]; ''J. Merigot … chastelain de Guéret, …'' en [[1555]]; ''En la ville de Guéret, ville capitalle de la Haulte Marche, cent arquebuziers'' en [[1580]]; ''Par devant le seneschal de la Marche au siège de Guéray'' en [[1609]]; ''Guéret'' en [[1844]]<ref name=DicoTopo>https://dicotopo.cths.fr/places/P46903344</ref>.<br/>Lo terme ven dau bas [[latin]] ''vervactum'' / ''bervactum'' « tèrra pausada, ermada » alterat en ''varactum'', puei ''waractum'' per influencia dau [[germanic]] sus l'iniciala, que farà ''garet'' / garait (francizat en guéret<ref>[http://www.cnrtl.fr/etymologie/guéret Étymologie du mot guéret]</ref>). ==Istòria== ===Edat Mejana === Es au sègle VIIen que Lantarius, compte de [[Limòtges]], persuadèt lo monge Pardulf (o [[sant Pardós]]) de rejónher son domeni rural de ''Waractus''. Pardulf, ermita reputat per sos poders de [[taumaturgia|taumaturg]], i venguèt abat d'un monastèri a l'entorn dauqual un vilatge se bastiguèt. L'ensems foguèt destruit pels Vikings au {{IXe sègle}}, mas una modèsta ciutat i foguèt rebastida, que donèt naissença a Garait. ===De las guèrras de religion a la Revolucion francesa=== En [[1514]] la vila ven capitala de la [[Comtat de la Marcha|Marcha]]. Puèi en [[1790]] sa vocacion de sètge administratiu se vegèt confirmada quora la vila es chausida coma chapluec de departament. Entre 'quelas doas datas, Garait coneis plusors insurreccions contra l’impòst, la ''[[maltôte]]'' : le [[1èr de junh]] de [[1705]], seguent l’exemple daus abitants de [[Limòtges]], plusors centenas d’insurgents atacan los emplegats de las [[afermatge|Bòrias genaralas]] e los uissiers, totes encharjats de levar l’impòst. Dins lo vam, la fola lapida l’entrepaus de la bòria daus tabats<ref>{{ouvrage|langue=|prénom1=Jean|nom1=Nicolas|lien auteur1=|titre=La Rébellion française : mouvements populaires et conscience sociale, 1661-1789|sous-titre=|numéro d'édition=|éditeur=Gallimard |lien éditeur=Gallimard|collection=[[Folio (Gallimard)|Folio]]|lieu=Paris|jour=|mois=|année=2008|volume=|tome=|pages totales=1076|passage=108|isbn=978-2-07-035971-4|présentation en ligne={{Google Livres|jP3PAAAAIAAJ|page=108}} |consulté le=}}</ref>. Dins 'quelas afaires, la solidaritat populària se manifesta e las autoritats municipalas aiman mai far pas res<ref>Jean Nicolas, {{opcit}}, p. 161</ref>. En 1785, tornarmai plusors centenas d’abitants de la vila capitan de desliurar una femna<ref>Jean Nicolas, {{opcit}}, p. 111</ref>. ===Segle XIXen === En [[junh]] de [[1848]], los revoltats d'Ajanh son de païsans de las comunas d'[[Ajanh]], [[Lada Peire]] e [[Piònac]] que marchan vers Garait. Vòlon desliurar lors camaradas emprisonats per s'estre opausats a l'impòst que l’Assemblada conservatritz ven de votar en [[junh]] de [[1848]] A l'Intrada de la vila, l'afrontament emb la Garda nacionala fa setze mòrts entre los manifestants<ref>[http://www.histoire-gueret.fr/index.php/?2007/10/31/153-hommage-aux-revoltes-d-ajain L'inauguration de la plaque commémorative]</ref>. Pendant la [[Segonda Republica (França)|Segonda Republica]], la comuna de Garait es de gaucha (la [[Montagne (1849)|Montagne]])<ref>{{ouvrage|langue=|prénom1=Bernard|nom1=Moreau|lien auteur1=|titre=Marianne bâillonnée : les républicains de l’Indre et le coup d’État du 2 décembre 1851|sous-titre=|numéro d'édition=|éditeur=Points d’Æncrage|lien éditeur=|lieu=Chaillac|jour=|mois=|année=2002|volume=|tome=|pages totales=109|passage=11|isbn=2-911853-05-9|lire en ligne=|consulté le=}}</ref>. Dempuèi l'[[Edat Mejana]], coma dins totas las comunas dau departament, beucòp d'òmes partissián chasca an dins las grandas vilas sus los chantièrs dau bastiment per se faire embauchar coma maçon, charpentièr, lausaire... Es aital que los [[maçons de la Cruesa]] venguèron bastisseires de catadralas, en 1624, bastiguèron la pansièra de [[La Rochèla]], au sègle XIX, participèron a la construction dau [[Paris]] dau baron [[Georges Eugène Haussmann|Haussmann]]. Inicialament temporària de mars a novembre, l'emigracion venguèt definitiva : aital Cruesa perdiguèt la mitat de sa populacion entre 1850 et 1950. === Segle XXen === Pendant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], nombrós crosauds requerits per lo [[Servici dau trabalh obligatori (França)|Servici dau trabalh obligatori]] rejonhon los camps daus [[maquís (resisténcia)|maquisards]]. Entre eles, tres joves de Garait John Allan Colomb, 21 ans, Robert Janvier, 18 ans e Jacques Nouhaud, 19 ans seràn tuats pels alemands lo [[7 de setembre]] de [[1943]] dins [[Chaple dau bòsc de Toraud|lo bòsc de Toraud]]<ref>[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=23118&dpt=23&idsource=16687&table=bp03 MemorialGenWeb.org] - Maisonnisses : monument commémoratif du bois Thouraud</ref>. [[Albert Fossey-François|Albert Fossey ''alias'' François]] èra en [[1943]] lo cap departemental adjonch daus [[Movements units de la Resisténcia]] (MUR) de la Cruesa, puèi le chap departementau daus maquís de l'[[Armada secreta (França)|Armada secreta]] de la Cruesa. En [[1944]] serà lo chap departementau daus [[Forces françaises de l'intérieur|FFI]] de Cruesa emb lo grad de [[luòctenent-colonel]]. Lo [[7 de junh]] de [[1944]] dirigiguèt la prumièra [[Liberacion de Garait]] puèi los alemands tornèron prendre la vila lo [[9 de junh]]. Après una guerilha dins l'ensems dau departament, Garait es tornarmai desliurat lo [[25 d'agost]] de [[1944]] per los maquisards dau comandant François<ref>[https://web.archive.org/web/20080927221515/http://www.ordredelaliberation.fr/fr_compagnon/354.html Ordre de la libération]</ref>. Es [[Roger Cerclier]] que recebèt la redicion de la garnison alemanda de Garait. Dins las annadas 1960, los enfants reünionés envejats en Cruesa èran aculhits tre lors arrivada dins un fogal de Garait. Puèi èran envoiats dins de familhas d'acuelh en Cruesa. Uèi es l' ''l'Espaci Creòl'' qu'ocupa los bastiments<ref>[https://web.archive.org/web/20090401162505/http://www.picturetank.com/___/series/70b5c67d3443a9d2c1eeedba99152fa2/Reunionnais_de_la_Creuse.html Réunionnais de la Creuse]</ref>. ==Blason== [[Fichièr:Blason ville fr Guéret 23.svg|thumb|center|150px|en francés :''D'azur à la forêt de sinople sur une terrasse du même, au cerf passant d'or brochant sur le tout''.]] ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23096 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta=julhet [[2020]] |Fin=[[2026]] |Identitat=Marie-Françoise Fournier <ref>https://france3-regions.francetvinfo.fr/nouvelle-aquitaine/creuse/gueret/marie-francoise-fournier-elue-maire-gueret-officiellement-conseil-municipal-1850242.html</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1998]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Michel Vergnier |Partit=[[PS]] |Qualitat=deputat, ensenhaire }} {{Elegit |Debuta= [[1978]] |Fin= [[1998]] |Identitat= André Lejeune |Partit=[[PS]] |Qualitat=Deputat (1981-1993), senator (1980-1981, 1998-2009), ensenhaire }} {{Elegit |Debuta= març [[1977]] |Fin= 1978 |Identitat=Guy Beck |Partit=[[PS]] |Qualitat=Deputat (1973-1978), naut foncionari }} {{Elegit |Debuta= [[1973]] |Fin= març 1977 |Identitat= Maurice Chantrelle |Partit=UDR |Qualitat=mètge }} {{Elegit |Debuta= març [[1971]] |Fin= 1973 |Identitat= Olivier de Pierrebourg |Partit= UDR |Qualitat= Deputat (1951-1973), jornalista }} {{Elegit |Debuta= març [[1965]] |Fin= 1970 |Identitat= Raymond Gadet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1957]] |Fin= març 1965 |Identitat= Marcel Brunet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai [[1953]] |Fin= 1957 |Identitat= Jules Lagrange |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= mai 1953 |Identitat= Hubert Gaudriot |Partit=radical-socialista |Qualitat= engenhaire }} {{Elegit |Debuta= genièr [[1941]]|Fin= octobre 1944 |Identitat=Adrien Arfeuillère |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai [[1935]] |Fin= genièr 1941 |Identitat=Joseph Ducouret |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= aost [[1909]] |Fin= mai 1935 |Identitat=Alfred Grand |Partit=Esquèrra democratica |Qualitat= avoat, puei senator }} {{Elegit |Debuta= aost [[1907]] |Fin= aost 1909 |Identitat=Philippe Lecante |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= octobre [[1886]] |Fin= 1907 |Identitat=Ferdinand Villard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1886 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== Dempuei lo {{1er}} de genier de [[2013]], Garait es lo chapluec de la [[comunautat d'aglomeracion dau Grand Garait]]. Abans la creacion dau Grand Garait, la comuna fasiá chapluec de la [[comunautat de comunas de Garait Sent Vauric]]. ==Demografia== {{Demografia |insee=23096 |1793=3379 |1800=3125 |1806=3434 |1821=4014 |1831=3921 |1836=4796 |1841=4849 |1846=5404 |1851=5033 |1856=5150 |1861=5139 |1866=5136 |1872=5725 |1876=5859 |1881=6749 |1886=7065 |1891=7799 |1896=7457 |1901=8083 |1906=8058 |1911=8281 |1921=7963 |1926=7984 |1931=7890 |1936=8789 |1946=10192 |1954=10131 |1962=11384 |1968=12849 |1975=14855 |1982=15720 |1990=14706 |1999=14123 |2004= |2005= |2006=13789 |2007= |2008= |2009= |2011=13563 |2014=13342 |cassini=16355 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|096}} abitants. ==Luecs e monuments== <gallery perrow="3"> Fichièr:Guéret - Ancienne Mairie.jpg|Vielha Mairaria Fichièr:Guéret - Conseil Général de la Creuse.JPG|Conselh Generau de Cruesa Fichièr:Guéret - Musée de la Sénatorerie.JPG|Museu Senatorariá Fichièr:Guéret - Porche accès Ancienne Mairie.jpg|Vers la vielha Mairaria Fichièr:Guéret Monolithe de Chabrières.JPG|Monolite de Chabrieras Fichièr:Guéret Loups de Chabrières.JPG|Los lops de Chabrieras Fichièr:Guéret - Préfecture de la Creuse.jpg|La prefectura de [[Cruesa]] Fichièr:2427840908 2dc4564b2f.jpg|La Trinitat plaça Boniaud Fichièr:Gueret1.JPG|La gara </gallery> ==Personalitats liadas a la comuna== * [[Albèrt Dauzat]] (1877-1955), lingüista. ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== == Nòtas e referéncias == <references/> {{commonscat|Guéret|Garait}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 2v27wsnw3yd9azcg7oxu01s17y9g1t0 0 4020 2499973 2343837 2026-05-09T12:02:25Z Jiròni 239 /* Veire tanben */ 2499973 wikitext text/x-wiki {{Quimiabox general| nom = Dioxid de carbòni | imatge = 3D dioxyde de carbone.PNG | talhaimatge = 250 px | comentari = representacion 3D del dioxid de carbòni | formula = [[Carbòni|C]][[Oxigèn|O]]₂ | nom scientific = Gas carbonic | CAS = 124-38-9 | ATC = | aparéncia = Gas incolor }} {{Quimiabox fisica}} {{Quimiabox fisica massa moleculara| 44,01 g.mol<math>^{-1}</math>}} {{Quimiabox fisica temperatura fusion| −78&nbsp;°C (195 K)}} {{Quimiabox fisica temperatura vaporizacion| −57&nbsp;°C (216 K), pressurisat}} {{quimiabox fisica solubilitat|1,45 kg.m<math>^{-3}</math>}} {{quimiabox fisica densitat|1,87 kg.m<math>^{-3}</math> <small>([[gas]] a 298[[kelvin|K]] 1,013 [[Bar (unitat)|bar]])</small><br />MAI dens que l'aire}} {{quimiabox fisica viscositat|0.07 cP a −78&nbsp;°C}} {{Quimiabox fisica fin}} {{Quimiabox termo}} {{quimiabox termo entalpia| gas = -393,5 [[joule|kJ]].mol<math>^{-1}</math> | solid = | liquid = }} {{quimiabox termo fin}} {{Quimiabox fin}} Lo '''dioxid de carbòni''' (CO₂) es un gas sens color, ni odor ni sabor, format naturalament per l'oxidacion totala del [[carbòni]], que resulta dirèctament de la combustion de matèria organica o de combustibles fossils e del metabolisme dels èssers vius. Lo CO2 es utilizat per l'[[anabolisme]] dels [[Vegetal|vegetals]] per produire la [[biomassa]] a travèrs la [[fotosintèsi]], processus qui consistís a [[Reaccion d'oxidoreduccion|reduire]] lo dioxid de carbòni per l'[[aiga]], gràcia a l'energia luminosa recebuda del [[solelh]] e captada per la [[clorofilla]], en liberant d'[[Dioxigèn|oxygèn]] per produire d'[[òsa]]s, e d'en primièr de [[glucòsa]] per lo [[cicle de Calvin]]. Lo CO2 es liberat, a travèrs lo [[cicle de Krebs]], per lo [[catabolisme]] de las [[planta]]s, dels [[Animal|animals]], dels ''[[fungi]]'' (mycètas, o [[campairòl]]s) e dels [[Micròbi|microorganisme]]s. Aquel catabolisme consistís especialament a [[Reaccion d'oxidoreduccion|oxidar]] los [[lipid]]s e los [[glucid]]s en aiga e en dioxid de carbòni gràcia a l'[[Dioxiygèn|oxigèn]] de l'[[aire]] per produire d'energia e de poder reductor, sos forma respectivament d'[[Adenosina trifosfat|ATP]] e de [[Nicotinamida adenina dinucleotid|{{nobr|NADH + H⁺}}]]. Lo CO2 es per consequent un element fondamental del [[cicle del carbòni]] sus nòstra planèta. Es tanben produit par la [[combustion]] de las [[Combustible fossil|energias fossilas]] coma lo [[carbon]], lo [[gas natural]] e lo [[petròli]], e per la de totas las matèrias organicas en general. Es un sosproduit indesirable dins los processus industrials a granda escala. Un exemple es la produccion d'acid acrilic qu'es produit dins una quantitat de mai de cinc milions de tònas per an. L'escomesa dins lo desvolopament d'aqueles procediments es de trobar un catalisador e de condicions de procediments apropriadas que maximizan la formacion del produit e minimizan la produccion de CO2<ref>{{Article|langue=en|titre=The reaction network in propane oxidation over phase-pure MoVTeNb M1 oxide catalysts|périodique=Journal of Catalysis|volume=311|année=2014|lire en ligne=http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:1896844:6/component/escidoc:1896843/JCAT-13-716_revised_06Dec2013.pdf|pages=369-385}}</ref>{{,}}<ref>{{Article|langue=en|titre=Surface chemistry of phase-pure M1 MoVTeNb oxide during operation in selective oxidation of propane to acrylic acid|périodique=Journal of Catalysis|volume=285|année=2012|lire en ligne=http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:1108560:8/component/escidoc:1402724/1108560.pdf|pages=48-60}}</ref>{{,}}<ref>{{Obratge|langue=en|titre=Kinetic studies of propane oxidation on Mo and V based mixed oxide catalysts|année=2011|lire en ligne=http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:1199619:5/component/escidoc:1199618/csepei_lenard.pdf}}</ref>{{,}}<ref>{{Article|langue=en|titre=Multifunctionality of Crystalline MoV(TeNb) M1 Oxide Catalysts in Selective Oxidation of Propane and Benzyl Alcohol 3(6),|périodique=ACS Catalysis|volume=3|numéro=6|année=2013|lire en ligne=https://www.researchgate.net/publication/278196177_Multifunctionality_of_Crystalline_MoVTeNb_M1_Oxide_Catalysts_in_Selective_Oxidation_of_Propane_and_Benzyl_Alcohol|pages=1103-1113}}</ref>. De quantitats significativas de CO2 son an mai deslargadas per los [[volcan]]s e autres fenomèns [[Geotermia|geotermics]] coma los [[gueisèr]]s. En setembre de [[2016]], l'[[Atmosfèra (Tèrra)|atmosfèra terrèstra]] ne conteniá a une concentracion de {{unitat|401|[[Part per milion|ppmv]]}} (parts per milion en volum), siá 0,0401 %<ref>{{ligam web| langue=en| url=http://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/#mlo| titre=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide| site=NOAA Earth System Research Laboratory| consulté le=11 octobre 2016}}.</ref>. En 2009, aquela concentracion atenhiá precisament {{unitat|386|ppmv}}<ref>Données du [http://www.cmdl.noaa.gov/ccgg/trends/ NOAA et du Mauna Loa Observatory (MLO)].</ref>, contre solament {{unitat|283.4|ppmv}} en 1839 d'après las caròtas de glaç prelevadas dins la region del [[cap Poinsett]] en [[Antartida]]<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20120305110732/http://cdiac.ornl.gov/ftp/trends/co2/lawdome.smoothed.yr20 Carbon Dioxide Information Analysis Center, juin 1998], « ''Historical {{CO2}} record derived from a spline fit (20 year cutoff) of the Law Dome DE08 and DE08-2 ice cores'' », D. M. Etheridge, L. P. Steele, R. L. Langenfelds, R. J. Francey (Division of Atmospheric Research, CSIRO, Aspendale, Victoria, Australie), J.-M. Barnola ([[Laboratoire de glaciologie et géophysique de l'environnement]], [[Saint-Martin-d'Hères]], France) et V. I. Morgan (Antarctic CRC and Australian Antarctic Division, Hobart, Tasmanie, Australie)</ref>, siá una aumentacion globala d'aperaquí 42 % en {{unitat|177|ans}}<ref>Lo taus de CO2 atmosferis esperat a la fin del sègle XXI es estimat entre {{unitat|540|e=970|[[Part per milion|ppmv]]}} segon las simulacions retengudas (modèl ISAM e modèl Bern-CC) :<br /> {{en}} [https://web.archive.org/web/20140203114237/http://www.grida.no/publications/other/ipcc_tar/?src=%2Fclimate%2Fipcc_tar%2Fwg1%2F096.htm United Nations Environment Programme (UNEP) – Third Assessment Report ''Climate Change 2001''], « ''Climate Change 2001: Working Group I: The Scientific Basis – Chapter 3. The Carbon Cycle and Atmospheric Carbon Dioxide'' », Executive Summary</ref>. En [[2017]], amb {{unitat|405 ppm}}, despassèt un taus pas jamai atenh dempuèi {{unitat|800000 ans}}<ref>Gamilloaug E., [http://www.sciencemag.org/news/2018/08/atmospheric-carbon-last-year-reached-levels-not-seen-800000-years ''Atmospheric carbon last year reached levels not seen in 800,000 years''], ''Science News'', 2 aout 2018</ref>. Lo CO2 es un [[gas d'efièch de sèrra]] plan conegut, transparent en [[espectre visible|lutz vesedoira]] mas absorbissent dins lo domeni [[infraroge]], de sòrta que ten a blocar la reemission vèrs l'espaci de l'[[energia termica]] recebuda pel sòl sos l'efièch del [[raionament solar]] ; seriá responsable de 26 % de l'[[efièch de sèrra]] a l'òbra dins nòstra atmosfèra (la [[vapor d'aiga]] n'assegurant 60 %) ont l'aumentacion de sa concentracion es responsable del [[rescalfament climatic]] constatat a l'escala de la Tèrra dempuèi los darrièrs [[decenni]]s del sègle XX. En mai, l'[[acidificacion dels oceans]] resultant de la dissolucion del dioxid de carbòni atmosferic va comprometre la subrevida de nombroses organismes marins. ==Veire tanben== *[[Cicle del carbòni]] *[[Equacion de Kaya]] *[[Rescalfament climatic]] ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Quimia]] [[Categoria:Oxid]] [[Categoria:Compausat del carbòni]] [[Categoria:Gas inorganic]] [[Categoria:Produch quimic domestic]] [[Categoria:Refrigerant]] [[Categoria:Gas d'efièch de sarra]] [[Categoria:Pollucion de l'aire]] kv19v28ejcb3hbtiivt9ajltysd8txv 0 4060 2499972 2462755 2026-05-09T12:00:32Z Jiròni 239 2499972 wikitext text/x-wiki {{Confusion|Carbon}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Elementbox_header | number=6 | symbol=C | name=carbòni | left=[[bòr]] | right=[[azòt]] | above=- | below=[[silici|Si]] | color1=#a0ffa0 | color2=black }} {{Elementbox_series | [[nonmetal]]s }} {{Elementbox_groupperiodblock | group=14 | period=2 | block=p }} {{Elementbox_appearance_img | C,6| negre (grafit)<br />incolòr (diamant) }} {{Elementbox_atomicmass_gpm | [[1 E-26 kg|12.0107(8)]] }} {{Elementbox_econfig | 1s² 2s² 2p² }} {{Elementbox_epershell | 2, 4 }} {{Elementbox_section_physicalprop | color1=#a0ffa0 | color2=black }} {{Elementbox_phase | [[solid]] }} {{Elementbox_density_gpcm3nrt | (grafit) 2.267 }} {{Elementbox_density_gpcm3nrt | (diamant) 3.513 }} {{Elementbox_meltingpoint | k=? 4300-4700 | c=? | f=? }} {{Elementbox_boilingpoint | k=[[sublimation (physics)|subl.]] ? ca. 4000 | c=? | f=? }} {{Elementbox_heatfusion_kjpmol | (grafit) ? 100 }} {{Elementbox_heatfusion_kjpmol | (diamant) ? 120 }} {{Elementbox_heatvaporiz_kjpmol | ? 355.8 }} {{Elementbox_heatcapacity_jpmolkat25 | (grafit)<br />8.517 }} {{Elementbox_heatcapacity_jpmolkat25 | (diamant)<br />6.115 }} {{Elementbox_vaporpressure_katpa | &nbsp; | 2839 | 3048 | 3289 | 3572 | 3908 | comment=(grafit) }} {{Elementbox_section_atomicprop | color1=#a0ffa0 | color2=black }} {{Elementbox_crystalstruct | exagonala }} {{Elementbox_oxistates | '''4''', 2<br />(oxid leugièrament [[acid]]) }} {{Elementbox_electroneg_pauling | 2.55 }} {{Elementbox_ionizationenergies4 | 1086.5 | 2352.6 | 4620.5 }} {{Elementbox_atomicradius_pm | [[1 E-11 m|70]] }} {{Elementbox_atomicradiuscalc_pm | [[1 E-11 m|67]] }} {{Elementbox_covalentradius_pm | [[1 E-11 m|77]] }} {{Elementbox_vanderwaalsrad_pm | [[1 E-10 m|170]] }} {{Elementbox_section_miscellaneous | color1=#a0ffa0 | color2=black }} {{Elementbox_magnetic | [[diamagnetism|diamagnetic]] }} {{Elementbox_thermalcond_wpmkat300k | (grafit)<br />(119–165) }} {{Elementbox_thermalcond_wpmkat300k | (diamant)<br />(900–2320) }} {{Elementbox_mohshardness | (grafit) 0.5 }} {{Elementbox_mohshardness | (diamant) 10.0 }} {{Elementbox_cas_number | 7440-44-0 }} {{Elementbox_isotopes_begin | isotopesof=carbòni | color1=#a0ffa0 | color2=black }} {{Elementbox_isotopes_stable | mn=12 | sym=C | na=98.9% | n=6 }} {{Elementbox_isotopes_stable | mn=13 | sym=C | na=1.1% | n=7 }} {{Elementbox_isotopes_decay | mn=14 | sym=C | na=[[trace radioisotope|trace]] | hl=5730 [[year|y]] | dm=[[beta emission|beta^-]] | de=0.156 | pn=14 | ps=[[nitrogen|N]] }} {{Elementbox_isotopes_end}} {{Elementbox_footer | color1=#a0ffa0 | color2=black }} Lo '''carbòni''' es un [[element quimic]] de simbòl '''C''' e de [[numèro atomic]] 6. [[Element quimic|Element]] pus leugier de la [[grop 14 de la taula periodica|14{{a}} colona de la taula periodica]], es capable d'establir quatre [[ligam quimic|liasons quimicas]] amb d'autreis [[atòm]]s. Aquò es a la basa de la [[quimia organica]] qu'es mai que mai la [[quimia]] de [[molecula]]s dotadas d'una esquelèta de [[carbòni]]. Es tanben a la basa dau [[cicle del carbòni|cicle dau carbòni]] [[Tèrra|terrèstre]]. Lo carbòni es ansin un [[element quimic|element]] fondamentau per lei mecanismes dau [[vida|vivent]]. Lo carbòni es un [[element quimic|element]] abondós dins l'[[Univèrs]] car es format dins leis [[estèla|estèlas]] aguent una massa iniciala superiora a cinc [[massa solara|massas solaras]]. Sus [[Tèrra]], es principalament present sota forma de còrs simple ([[carbon]], [[grafit]] e [[diamant]]), de còrs [[quimia organica|organics]] ([[biomassa]] e [[idrocarbur]]s) e de còrs [[minerau]]s ([[dioxid de carbòni]], ions [[carbonat]]s e [[bicarbonat]]s, etc.). Tres [[isotòp]]s principaus son presents sus la [[planeta]]. Lei carbòni-12 e 13 son estables e compausan la totalitat deis atòms quantifiables. Lo [[carbòni-14]] es [[radioactivitat|radioactiu]] e fòrça rar. Pasmens, son activitat es mesurabla, fenomèn utilizat per datar de vestigis [[arqueologia|arqueologics]] e [[paleontologia|paleontologics]]. == Istòria == Lo nom « carbòni » vèn dau [[latin]] ''carbo'', ''carbonis'' que designava lo [[carbon]]. Lo liame entre lei doas substàncias es conegut dempuei l'[[Antiquitat]]. Lo carbòni a una plaça importanta dins l'[[istòria]] de la [[quimia]]. La nocion d'[[element quimic]] apareguèt quand [[René-Antoine Ferchault de Réaumur]] ([[1683]]-[[1757]]) estudièt la formacion d'[[acier]] a partir de [[fèrre]]. Constatèt qu'aquela transformacion correspondiá a l'absorpcion d'un [[element quimic|element]] per lo fèrre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' R.-A. Ferchault de Réaumur « L'art de convertir le fer forgé en acier, et l'art d'adoucir le fer fondu, ou de faire des ouvrages de fer fondu aussi finis que le fer forgé », 1722.</ref>. En [[1772]], [[Antoine Lavoisier]] ([[1743]]-[[1794]]) estudièt la [[combustion]] de [[carbon]] e de [[diamant]]s. Notèt la formacion de [[dioxid de carbòni]] e l'abséncia d'[[aiga]] a la fin de la [[reaccion quimica|reaccion]]. Demostrèt ansin qu'aquelei materiaus èran unicament compausats de carbòni. Sèt ans pus tard, aquela descubèrta foguèt completada per l'establiment de la composicion carbonada dau [[grafit]] per lo [[quimia|quimista]] [[Suècia|suedés]] [[Carl Wilhelm Scheele]] ([[1742]]-[[1786]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. E. Weeks, « The discovery of elements. I. Elements known to the ancient world », ''Journal of Chemical Education'',‎ vol 9, n° 1, 1932, pp. 4-10.</ref>. Après aqueu periòde, lo carbòni foguèt associat a plusors descubèrtas importantas. En [[1828]], la sintèsi de l'[[urèa]] realizada per [[Friedrich Wöhler]] ([[1800]]-[[1882]]) entraïnèt la fondacion de la [[quimia organica]] modèrna. Centrada sus l'estudi de compausats principalament formats de carbòni, d'[[idrogèn]], d'[[oxigèn]] e d'[[azòt]], es una branca de la quimia que s'interèssa fòrça ai proprietats de l'atòm de carbòni. En [[1842]], lo carbòni apareguèt tanben dins lei trabalhs fondators de la sciéncia dei materiaus modèrnes. D'efiech, aquelei recèrcas, menadas per [[August Wöhler]] ([[1819]]-[[1914]]) èran destinadas a preveire lo vielhiment de pèças d'[[acier]] utilizadas per de [[tren]]s ò de [[camin de fèrre|ralh]]s. Pus recentament, la descubèrta dei [[fullerèn]]s per [[Robert Curl]] ([[1933]]-[[2022]]), [[Harold Kroto]] ([[1939]]-[[2016]]) e [[Richard Smalley]] ([[1943]]-[[2005]]) marquèt una autra etapa importanta per la [[quimia]]. D'efiech, aquela familha de compausats es constituïda d'estructuras [[geometria|geometricas]] de quauquei desenaus d'[[atòm]]s de carbòni. Semblan d'aver de proprietats revolucionàrias dins lo domeni dei materiaus car presentan una resisténcia superiora ai materiaus classics per un pes pus feble. == Caracteristicas == === Proprietats atomicas === L'[[atòm]] de carbòni a sièis [[electron]]s e son estat fondamentau es 1s² 2s² 2p². Son [[electronegativitat]] es moderada, 2,55 dins l'escala de Pauling<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David R. Lide, ''CRC Handbook of Chemistry and Physics'', CRC Press Inc, 90{{a}} edicion, 2009.</ref>. A donc puslèu tendància a establir quatre [[liame quimic|liasons]] [[Ligam covalent|covalentas]] simplas, doblas e de còps triplas amb d'autreis [[atòm]]s per aquistar la configuracion electronica establa dau [[neon (element)|neon]]. Pasmens, aquela liason pòu aver un caractèr polar marcat quand es formada amb d'[[element quimic|elements]] fòrça [[electronegativitat|electronegatius]]. Aquò pòu facilitar la rompedura d'aquela liason e explica una partida dei proprietats dau carbòni en [[quimia organica]]. === Proprietats fisicoquimicas === {{veire|Allotropia dau carbòni}} Lo carbòni es present dins la natura sota doas formas [[allotropia|allotropicas]] principalas : lo [[grafit]] e lo [[diamant]]. La premiera, de [[color]] [[gris]]a, es un empielament d'estructuras cristallinas exagonalas e monoplanas. Es la forma establa dau carbòni dins lei [[condicions normalas de temperatura e de pression]]. La segonda, transparenta, a una estructura tetraedrica. Es la forma establa a temperatura auta e pression auta. Dins lei condicions ordinàrias, es metastabla, mai son evolucion vèrs lo [[grafit]] es fòrça lenta. Es donc relativament aisat de trobar de [[diamant]]s a la superficia deis objèctes [[solid]]s dau [[Sistèma Solar]]<ref>Per exemple, de nanodiamants extraterrèstres son presents dins lo [[meteorit d'Orgulh]]. De modelizacions laissan tanben pensar a una importanta formacion de nanodiamants dins lei jaç bas dei planetas gigantas gassosas onte lei condicions de pression e de temperatura son favorablas.</ref>. Dins lei [[condicions normalas de temperatura e de pression]], lo carbòni se presenta donc sota la forma de [[grafit]]. Es alora un [[solid]] [[diamagnetisme|diamagnetic]] que forma de fuelhs pauc compactes. Se desagrèga aisament quand lei fuelhs son bolegats, mai pòu resistir a de pressions importantas se son exercidas perpendicularament a l'aisse dei fuelhs. Aqueu caractèr [[anisotropia|anisotròp]] s'obsèrva tanben au nivèu de la [[conduccion electrica|conduccion]] [[electricitat|electric]] e de la [[conduccion termica|conduccion]] [[Calor|termica]]. Son relativament importantas dins l'aisse dei fuelhs mai feblas dins la direccion perpendiculara. Lo grafit a generalament una [[massa volumica]] situada entre 1,9 e 2,3 g.cm^{<small>-3</small>} a 25 °C e se [[Sublimacion (fisica)|sublima]] a {{formatnum:3652}} °C. Lo [[carbon]] present dins la natura es generalament una mescla entre carbòni amòrf e grafit. Lo [[diamant]] se presenta sota la forma d'un solid cubic e transparent que tèn una massa volumica pus importanta (3,517 g.cm^{<small>-3</small>}). Es un bòn conductor termic, mai au nivèu electric, es puslèu un isolant ò un [[semiconductor]]. A pas de caractèr [[anisotropia|anisotròp]] e se caracteriza per sa [[duretat]] qu'es la pus importanta de l'[[escala de Mohs]]. Sa [[temperatura]] de [[fusion]] es de {{formatnum:3546,85}} °C mai, en cas de caufatge important, va puslèu aver tendància a se transformar en [[grafit]] a partir de 700 °C<ref>'''[[anglés|(en)]]''' P. John, N. Polwart, C. E. Troupe e J. I. B. Wilson, « The oxidation of (100) textured diamond », ''Diamond and Related Materials'', vol. 11, n° 3-6, març-junh de 2002, pp. 861-866.</ref>. === Occuréncia e isotòpia === ==== Occuréncia ==== Lo carbòni es lo quatren [[element quimic|element]] pus frequent dins l'[[Univèrs]]. D'efiech, es format per de [[Fusion nucleara|reaccions de fusion nucleara]] que se debanan dins lo nuclèu deis [[estèla]]s aguent una [[massa]] d'au mens cinc [[massa solara|massas solaras]] a sa formacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' L. Girardi, A. Bressan, G. Bertelli e C. Chiosi, « Evolutionary tracks and isochrones for low- and intermediate-mass stars: From 0.15 to 7 Msun, and from Z=0.0004 to 0.03 », ''Astronomy and Astrophysics Supplement'', vol. 141, 2000, pp. 371-383.</ref>. Òr, aqueleis estèlas son pas raras. Per exemple, fòrça [[estèla variabla de tipe Mira|estèlas variablas de tipe Mira]] contènon de quantitats importantas de carbòni. Dins lo [[Sistèma Solar]], lo carbòni es tanben un [[element quimic|element]] abondós qu'es largament present dins l'atmosfèra dau [[Soleu]] e a la superficia deis autreis objèctes ([[planeta]]s, [[asteroïde]]s, etc.). ==== Isotòpia ==== {{veire|Isotòps dau carbòni}} Lo carbòni a 15 [[isotòp]]s coneguts que tènon un [[nombre de massa]] anant de 8 a 22<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. E. Wieser, « Atomic weights of the elements 2005 (IUPAC Technical Report) », ''Pure and Applied Chemistry'', vol. 78, n° 11,‎ 2006, pp. 2051–2066.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. Audi, A. H. Wapstra, C. Thibault, J. Blachot and O. Bersillon, « The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties », ''Nuclear Physics A'', vol. 729,‎ 2003, pp. 3–128.</ref>. Pasmens, i a solament dos isotòps estables, lo carbòni-12 e lo carbòni-13, que son presents dins la [[natura]]. Lo carbòni-12 es largament majoritari amb una abondància egala a 98,93 %. Aguèt un ròtle important dins l'[[istòria de la quimia]] car foguèt lòngtemps la basa de la definicion dau [[nombre d'Avogadro]]. Lo carbòni-13 es pus rar (1,07 %), mai a un ròtle important en [[ressonància magnetica nucleara]] en permetent l'identificacion deis atòms de carbòni present dins una [[molecula]] [[quimia organica|organica]]. Entre leis isotòps instables, lo pus conegut es lo carbòni-14 qu'es un isotòp [[radioactivitat|radioactiu]] utilizat per la datacion d'objèctes ancians. A un periòde radioactiu de {{formatnum:5730}} ans e es donc pas present en quantitat importanta sus [[Tèrra]], mai son [[activitat (fisica)|activitat]] es aisament mesurabla. Lo carbòni-11 es un isotòp utilizat en [[medecina]] per realizar de [[tomografia d'emission de positrons|tomografias d'emission de positrons]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' J. C. Baron, Y. Samson, D. Comar, C. Crouzel, P. Deniker e Y. Agid, « Étude in vivo des récepteurs sérotoninergiques centraux chez l'homme par tomographie à positrons », ''Revue neurologique'', vol. 141, n° 8-9,‎ 1985, pp. 537-554.</ref>. A un [[periòde radioactiu]] relativament brèu, leugierament superior a 20 mn. Totei leis autreis isotòps son fòrça instables e an de duradas de vida fòrça brèvas. == Quimia e proprietats dei compausats carbonats == === Lei compausats carbonats === Leis atòms de carbòni pòdon se liar entre elei per formar de compausats carbonats de talha importanta. Lei pus coneguts son lo [[carbon]], lo [[grafit]] e lo [[diamant]]. Pòdon participar a plusors [[reaccion quimica|reaccions quimicas]]. Per exemple, la reaccion entre lo carbòni e lo [[dioxigèn]] mena a la formacion de [[dioxid de carbòni]] e, quand es pas complèta, de [[monoxid de carbòni]]. Aquela reaccion, que correspònd a la [[combustion]] dau materiau carbonat, es fòrça importanta per leis [[organisme vivent|organismes]] [[vida|vivents]]. Ansin, s'obsèrva dins lo bilanç globau dau [[cicle de Krebs]]. Lei reaccions de [[combustion]] son egalament a la basa de plusors [[tecnologia]]s actualas coma lo [[motor de combustion intèrna]]. Dins aquò, en defòra dau [[carbon]], dau [[grafit]] e dau [[diamant]], i a d'autrei compausats a basa de carbòni que son l'objècte d'estudis e de recèrcas importantas. Lei pus importants son lei [[fullerèn]]s e lei [[nanotube]]s de carbòni. Dins lei dos cas, son de formas cristallinas de carbòni que contènon una cavitat ò un cilindre vuege. Semblan d'aver de proprietats ineditas, especialament au nivèu de la resisténcia mecanica. I a ansin fòrça projèctes per assaiar de leis integrar dins de materiaus novèus que serián pus leugiers e pus resistents que lei materiaus tradicionaus. <gallery> Fichièr:Anthrazit.jpg|{{center|[[Carbon]]}} Fichièr:Min graphite.jpg|{{center|[[Grafit]]}} Fichièr:Diamond 4.jpg|{{center|Cristau de diamant}} Fichièr:Sarfus.DWCNTs.jpg|{{center|[[Nanotube de carbòni|Nanotubes de carbòni]]}} Fichièr:Fullerene c540.png|{{center|Estructura d'un [[fullerèn]] de 540 atòms de carbòni}} </gallery> === Lo carbòni organic === {{veire|Quimia organica}} L'esquelèta dei [[molecula]]s [[quimia organica|organicas]] es constituïda d'[[atòm]]s de carbòni liats entre elei per de [[ligam quimic|liasons covalentas]]. Aqueleis atòms pòdon tanben formar de liasons simplas, doblas ò triplas amb d'[[atòm]]s d'[[idrogèn]], d'[[oxigèn]], d'[[azòt]], d'[[alogèn]], de [[fosfòr]], de [[sofre]] e de [[metal|metaus]]. L'estudi e la sintèsi d'aquelei [[compausat quimic|compausats]] es la basa de la [[quimia organica]]. Aquò a menat a la definicion de plusors familhas de substàncias organicas carbonadas. Per exemple, leis [[idrocarbur]]s son compausats d'associacions de carbòni e d'[[idrogèn]]. === Lo carbòni inorganic e minerau === {{veire|Quimia inorganica}} Lo carbòni inorganic ò minerau es mai que mai liat au [[monoxid de carbòni]] e au [[dioxid de carbòni]] de l'[[atmosfèra terrèstra]]. D'efiech, aquelei compausats pòdon participar a la formacion d'espècias [[minerau|mineralas]]. Dins la màger part dei cas, aquò mena a la formacion de compausats integrant d'[[ion]]s [[carbonat]]s ò [[bicarbonat]]s. La formacion e la disparicion d'aquelei substàncias fan generalament partida dau [[cicle dau carbòni]] terrèstre. === Lo cicle dau carbòni === {{veire|Cicle dau carbòni}} Lo [[cicle dau carbòni]] es lo cicle biogeoquimic dau carbòni d'una [[planeta]]. Es un ensemble de cambis entre plusors sèrvas fisicas coma l'[[atmosfèra]] ò la [[litosfèra]]. Pasmens, sus [[Tèrra]], aqueu cicle es complexificat per l'existéncia d'una [[biosfèra]] compausada d'organismes principalament compausats de carbòni e d'una [[idrosfèra]] capabla de dissòudre de quantitats importantas de [[dioxid de carbòni]]. Lo cicle dau carbòni terrèstre es donc format de quatre sèrvas principalas que son l'atmosfèra, la biosfèra, l'idrosfèra e la litosfèra. Lei relacions entre aqueleis entitats son fòrça importantas car dictan la quantitat de dioxid de carbòni presenta dins l'atmosfèra. Òr, lei vegetaus dependon d'aqueu [[gas]] per trobar la matèria premiera permetent la fabricacion dei [[molecula]]s carbonadas necessàrias a son foncionament. L'intensitat de l'[[efiech de sèrra]] planetari es egalament en partida somesa a la concentracion dau dioxid de carbòni atmosferic. == Toxicitat == Lo carbòni pur a una [[toxicitat]] febla per leis [[Homo sapiens|umans]]. Sota forma de [[grafit]] e de [[carbon]], sa manipulacion e son ingestion son possiblas sensa risc particular per la santat umana. Es de còps utilizat en [[medecina]]. En revènge, plusors [[compausat quimic|compausats]] a basa de carbòni an una toxicitat importanta coma lo [[monoxid de carbòni]] CO<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « Monoxyde de carbone - Fiche toxicologique n° 47 », INRS, abriu de 2021.</ref>, lo [[disulfur de carbòni]] CS_{<small>2</small>}<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « Disulfure de carbone - Fiche toxicologique n° 12 », INRS, 2013.</ref> e l'ion [[cianur]] CN^{<small>-</small>}<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « Cyanure de sodium, Cyanure de potassium - Fiche toxicologique n° 111 », INRS, setembre de 2022.</ref>. D'estudis son en cors per determinar la toxicitat de certanei varietats allotropicas coma lei [[nanotecnologia|nanotubes de carbòni]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Myriam Ricaud, Dominique Lafon e Frédérique Roos, « Les nanotubes de carbone : quels risques, quelle prévention ? », ''Hygiène et sécurité du travail'', n° 210, març de 2008.</ref>. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Biomassa]]. * [[Carbon]]. * [[Carbonat]]. * [[Carbòni-14]]. * [[Diamant]]. * [[Dioxid de carbòni]]. * [[Grafit]]. * [[Idrocarbur]]. * [[Quimia organica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Patrick Bernier e Serge Lefrant, ''Le carbone dans tous ses états'', Taylor & Francis, 1997. * '''[[francés|(fr)]]''' Gérard Borvon, ''Histoire du carbone et du CO2. De l’origine de la vie jusqu’au dérèglement climatique'', Vuibert, 2013. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 5sa62r4yhk64rj8nw7g85n4aadgonhe 2499976 2499972 2026-05-09T13:47:23Z Jiròni 239 /* Lo cicle dau carbòni */ 2499976 wikitext text/x-wiki {{Confusion|Carbon}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Elementbox_header | number=6 | symbol=C | name=carbòni | left=[[bòr]] | right=[[azòt]] | above=- | below=[[silici|Si]] | color1=#a0ffa0 | color2=black }} {{Elementbox_series | [[nonmetal]]s }} {{Elementbox_groupperiodblock | group=14 | period=2 | block=p }} {{Elementbox_appearance_img | C,6| negre (grafit)<br />incolòr (diamant) }} {{Elementbox_atomicmass_gpm | [[1 E-26 kg|12.0107(8)]] }} {{Elementbox_econfig | 1s² 2s² 2p² }} {{Elementbox_epershell | 2, 4 }} {{Elementbox_section_physicalprop | color1=#a0ffa0 | color2=black }} {{Elementbox_phase | [[solid]] }} {{Elementbox_density_gpcm3nrt | (grafit) 2.267 }} {{Elementbox_density_gpcm3nrt | (diamant) 3.513 }} {{Elementbox_meltingpoint | k=? 4300-4700 | c=? | f=? }} {{Elementbox_boilingpoint | k=[[sublimation (physics)|subl.]] ? ca. 4000 | c=? | f=? }} {{Elementbox_heatfusion_kjpmol | (grafit) ? 100 }} {{Elementbox_heatfusion_kjpmol | (diamant) ? 120 }} {{Elementbox_heatvaporiz_kjpmol | ? 355.8 }} {{Elementbox_heatcapacity_jpmolkat25 | (grafit)<br />8.517 }} {{Elementbox_heatcapacity_jpmolkat25 | (diamant)<br />6.115 }} {{Elementbox_vaporpressure_katpa | &nbsp; | 2839 | 3048 | 3289 | 3572 | 3908 | comment=(grafit) }} {{Elementbox_section_atomicprop | color1=#a0ffa0 | color2=black }} {{Elementbox_crystalstruct | exagonala }} {{Elementbox_oxistates | '''4''', 2<br />(oxid leugièrament [[acid]]) }} {{Elementbox_electroneg_pauling | 2.55 }} {{Elementbox_ionizationenergies4 | 1086.5 | 2352.6 | 4620.5 }} {{Elementbox_atomicradius_pm | [[1 E-11 m|70]] }} {{Elementbox_atomicradiuscalc_pm | [[1 E-11 m|67]] }} {{Elementbox_covalentradius_pm | [[1 E-11 m|77]] }} {{Elementbox_vanderwaalsrad_pm | [[1 E-10 m|170]] }} {{Elementbox_section_miscellaneous | color1=#a0ffa0 | color2=black }} {{Elementbox_magnetic | [[diamagnetism|diamagnetic]] }} {{Elementbox_thermalcond_wpmkat300k | (grafit)<br />(119–165) }} {{Elementbox_thermalcond_wpmkat300k | (diamant)<br />(900–2320) }} {{Elementbox_mohshardness | (grafit) 0.5 }} {{Elementbox_mohshardness | (diamant) 10.0 }} {{Elementbox_cas_number | 7440-44-0 }} {{Elementbox_isotopes_begin | isotopesof=carbòni | color1=#a0ffa0 | color2=black }} {{Elementbox_isotopes_stable | mn=12 | sym=C | na=98.9% | n=6 }} {{Elementbox_isotopes_stable | mn=13 | sym=C | na=1.1% | n=7 }} {{Elementbox_isotopes_decay | mn=14 | sym=C | na=[[trace radioisotope|trace]] | hl=5730 [[year|y]] | dm=[[beta emission|beta^-]] | de=0.156 | pn=14 | ps=[[nitrogen|N]] }} {{Elementbox_isotopes_end}} {{Elementbox_footer | color1=#a0ffa0 | color2=black }} Lo '''carbòni''' es un [[element quimic]] de simbòl '''C''' e de [[numèro atomic]] 6. [[Element quimic|Element]] pus leugier de la [[grop 14 de la taula periodica|14{{a}} colona de la taula periodica]], es capable d'establir quatre [[ligam quimic|liasons quimicas]] amb d'autreis [[atòm]]s. Aquò es a la basa de la [[quimia organica]] qu'es mai que mai la [[quimia]] de [[molecula]]s dotadas d'una esquelèta de [[carbòni]]. Es tanben a la basa dau [[cicle del carbòni|cicle dau carbòni]] [[Tèrra|terrèstre]]. Lo carbòni es ansin un [[element quimic|element]] fondamentau per lei mecanismes dau [[vida|vivent]]. Lo carbòni es un [[element quimic|element]] abondós dins l'[[Univèrs]] car es format dins leis [[estèla|estèlas]] aguent una massa iniciala superiora a cinc [[massa solara|massas solaras]]. Sus [[Tèrra]], es principalament present sota forma de còrs simple ([[carbon]], [[grafit]] e [[diamant]]), de còrs [[quimia organica|organics]] ([[biomassa]] e [[idrocarbur]]s) e de còrs [[minerau]]s ([[dioxid de carbòni]], ions [[carbonat]]s e [[bicarbonat]]s, etc.). Tres [[isotòp]]s principaus son presents sus la [[planeta]]. Lei carbòni-12 e 13 son estables e compausan la totalitat deis atòms quantifiables. Lo [[carbòni-14]] es [[radioactivitat|radioactiu]] e fòrça rar. Pasmens, son activitat es mesurabla, fenomèn utilizat per datar de vestigis [[arqueologia|arqueologics]] e [[paleontologia|paleontologics]]. == Istòria == Lo nom « carbòni » vèn dau [[latin]] ''carbo'', ''carbonis'' que designava lo [[carbon]]. Lo liame entre lei doas substàncias es conegut dempuei l'[[Antiquitat]]. Lo carbòni a una plaça importanta dins l'[[istòria]] de la [[quimia]]. La nocion d'[[element quimic]] apareguèt quand [[René-Antoine Ferchault de Réaumur]] ([[1683]]-[[1757]]) estudièt la formacion d'[[acier]] a partir de [[fèrre]]. Constatèt qu'aquela transformacion correspondiá a l'absorpcion d'un [[element quimic|element]] per lo fèrre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' R.-A. Ferchault de Réaumur « L'art de convertir le fer forgé en acier, et l'art d'adoucir le fer fondu, ou de faire des ouvrages de fer fondu aussi finis que le fer forgé », 1722.</ref>. En [[1772]], [[Antoine Lavoisier]] ([[1743]]-[[1794]]) estudièt la [[combustion]] de [[carbon]] e de [[diamant]]s. Notèt la formacion de [[dioxid de carbòni]] e l'abséncia d'[[aiga]] a la fin de la [[reaccion quimica|reaccion]]. Demostrèt ansin qu'aquelei materiaus èran unicament compausats de carbòni. Sèt ans pus tard, aquela descubèrta foguèt completada per l'establiment de la composicion carbonada dau [[grafit]] per lo [[quimia|quimista]] [[Suècia|suedés]] [[Carl Wilhelm Scheele]] ([[1742]]-[[1786]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. E. Weeks, « The discovery of elements. I. Elements known to the ancient world », ''Journal of Chemical Education'',‎ vol 9, n° 1, 1932, pp. 4-10.</ref>. Après aqueu periòde, lo carbòni foguèt associat a plusors descubèrtas importantas. En [[1828]], la sintèsi de l'[[urèa]] realizada per [[Friedrich Wöhler]] ([[1800]]-[[1882]]) entraïnèt la fondacion de la [[quimia organica]] modèrna. Centrada sus l'estudi de compausats principalament formats de carbòni, d'[[idrogèn]], d'[[oxigèn]] e d'[[azòt]], es una branca de la quimia que s'interèssa fòrça ai proprietats de l'atòm de carbòni. En [[1842]], lo carbòni apareguèt tanben dins lei trabalhs fondators de la sciéncia dei materiaus modèrnes. D'efiech, aquelei recèrcas, menadas per [[August Wöhler]] ([[1819]]-[[1914]]) èran destinadas a preveire lo vielhiment de pèças d'[[acier]] utilizadas per de [[tren]]s ò de [[camin de fèrre|ralh]]s. Pus recentament, la descubèrta dei [[fullerèn]]s per [[Robert Curl]] ([[1933]]-[[2022]]), [[Harold Kroto]] ([[1939]]-[[2016]]) e [[Richard Smalley]] ([[1943]]-[[2005]]) marquèt una autra etapa importanta per la [[quimia]]. D'efiech, aquela familha de compausats es constituïda d'estructuras [[geometria|geometricas]] de quauquei desenaus d'[[atòm]]s de carbòni. Semblan d'aver de proprietats revolucionàrias dins lo domeni dei materiaus car presentan una resisténcia superiora ai materiaus classics per un pes pus feble. == Caracteristicas == === Proprietats atomicas === L'[[atòm]] de carbòni a sièis [[electron]]s e son estat fondamentau es 1s² 2s² 2p². Son [[electronegativitat]] es moderada, 2,55 dins l'escala de Pauling<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David R. Lide, ''CRC Handbook of Chemistry and Physics'', CRC Press Inc, 90{{a}} edicion, 2009.</ref>. A donc puslèu tendància a establir quatre [[liame quimic|liasons]] [[Ligam covalent|covalentas]] simplas, doblas e de còps triplas amb d'autreis [[atòm]]s per aquistar la configuracion electronica establa dau [[neon (element)|neon]]. Pasmens, aquela liason pòu aver un caractèr polar marcat quand es formada amb d'[[element quimic|elements]] fòrça [[electronegativitat|electronegatius]]. Aquò pòu facilitar la rompedura d'aquela liason e explica una partida dei proprietats dau carbòni en [[quimia organica]]. === Proprietats fisicoquimicas === {{veire|Allotropia dau carbòni}} Lo carbòni es present dins la natura sota doas formas [[allotropia|allotropicas]] principalas : lo [[grafit]] e lo [[diamant]]. La premiera, de [[color]] [[gris]]a, es un empielament d'estructuras cristallinas exagonalas e monoplanas. Es la forma establa dau carbòni dins lei [[condicions normalas de temperatura e de pression]]. La segonda, transparenta, a una estructura tetraedrica. Es la forma establa a temperatura auta e pression auta. Dins lei condicions ordinàrias, es metastabla, mai son evolucion vèrs lo [[grafit]] es fòrça lenta. Es donc relativament aisat de trobar de [[diamant]]s a la superficia deis objèctes [[solid]]s dau [[Sistèma Solar]]<ref>Per exemple, de nanodiamants extraterrèstres son presents dins lo [[meteorit d'Orgulh]]. De modelizacions laissan tanben pensar a una importanta formacion de nanodiamants dins lei jaç bas dei planetas gigantas gassosas onte lei condicions de pression e de temperatura son favorablas.</ref>. Dins lei [[condicions normalas de temperatura e de pression]], lo carbòni se presenta donc sota la forma de [[grafit]]. Es alora un [[solid]] [[diamagnetisme|diamagnetic]] que forma de fuelhs pauc compactes. Se desagrèga aisament quand lei fuelhs son bolegats, mai pòu resistir a de pressions importantas se son exercidas perpendicularament a l'aisse dei fuelhs. Aqueu caractèr [[anisotropia|anisotròp]] s'obsèrva tanben au nivèu de la [[conduccion electrica|conduccion]] [[electricitat|electric]] e de la [[conduccion termica|conduccion]] [[Calor|termica]]. Son relativament importantas dins l'aisse dei fuelhs mai feblas dins la direccion perpendiculara. Lo grafit a generalament una [[massa volumica]] situada entre 1,9 e 2,3 g.cm^{<small>-3</small>} a 25 °C e se [[Sublimacion (fisica)|sublima]] a {{formatnum:3652}} °C. Lo [[carbon]] present dins la natura es generalament una mescla entre carbòni amòrf e grafit. Lo [[diamant]] se presenta sota la forma d'un solid cubic e transparent que tèn una massa volumica pus importanta (3,517 g.cm^{<small>-3</small>}). Es un bòn conductor termic, mai au nivèu electric, es puslèu un isolant ò un [[semiconductor]]. A pas de caractèr [[anisotropia|anisotròp]] e se caracteriza per sa [[duretat]] qu'es la pus importanta de l'[[escala de Mohs]]. Sa [[temperatura]] de [[fusion]] es de {{formatnum:3546,85}} °C mai, en cas de caufatge important, va puslèu aver tendància a se transformar en [[grafit]] a partir de 700 °C<ref>'''[[anglés|(en)]]''' P. John, N. Polwart, C. E. Troupe e J. I. B. Wilson, « The oxidation of (100) textured diamond », ''Diamond and Related Materials'', vol. 11, n° 3-6, març-junh de 2002, pp. 861-866.</ref>. === Occuréncia e isotòpia === ==== Occuréncia ==== Lo carbòni es lo quatren [[element quimic|element]] pus frequent dins l'[[Univèrs]]. D'efiech, es format per de [[Fusion nucleara|reaccions de fusion nucleara]] que se debanan dins lo nuclèu deis [[estèla]]s aguent una [[massa]] d'au mens cinc [[massa solara|massas solaras]] a sa formacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' L. Girardi, A. Bressan, G. Bertelli e C. Chiosi, « Evolutionary tracks and isochrones for low- and intermediate-mass stars: From 0.15 to 7 Msun, and from Z=0.0004 to 0.03 », ''Astronomy and Astrophysics Supplement'', vol. 141, 2000, pp. 371-383.</ref>. Òr, aqueleis estèlas son pas raras. Per exemple, fòrça [[estèla variabla de tipe Mira|estèlas variablas de tipe Mira]] contènon de quantitats importantas de carbòni. Dins lo [[Sistèma Solar]], lo carbòni es tanben un [[element quimic|element]] abondós qu'es largament present dins l'atmosfèra dau [[Soleu]] e a la superficia deis autreis objèctes ([[planeta]]s, [[asteroïde]]s, etc.). ==== Isotòpia ==== {{veire|Isotòps dau carbòni}} Lo carbòni a 15 [[isotòp]]s coneguts que tènon un [[nombre de massa]] anant de 8 a 22<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. E. Wieser, « Atomic weights of the elements 2005 (IUPAC Technical Report) », ''Pure and Applied Chemistry'', vol. 78, n° 11,‎ 2006, pp. 2051–2066.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. Audi, A. H. Wapstra, C. Thibault, J. Blachot and O. Bersillon, « The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties », ''Nuclear Physics A'', vol. 729,‎ 2003, pp. 3–128.</ref>. Pasmens, i a solament dos isotòps estables, lo carbòni-12 e lo carbòni-13, que son presents dins la [[natura]]. Lo carbòni-12 es largament majoritari amb una abondància egala a 98,93 %. Aguèt un ròtle important dins l'[[istòria de la quimia]] car foguèt lòngtemps la basa de la definicion dau [[nombre d'Avogadro]]. Lo carbòni-13 es pus rar (1,07 %), mai a un ròtle important en [[ressonància magnetica nucleara]] en permetent l'identificacion deis atòms de carbòni present dins una [[molecula]] [[quimia organica|organica]]. Entre leis isotòps instables, lo pus conegut es lo carbòni-14 qu'es un isotòp [[radioactivitat|radioactiu]] utilizat per la datacion d'objèctes ancians. A un periòde radioactiu de {{formatnum:5730}} ans e es donc pas present en quantitat importanta sus [[Tèrra]], mai son [[activitat (fisica)|activitat]] es aisament mesurabla. Lo carbòni-11 es un isotòp utilizat en [[medecina]] per realizar de [[tomografia d'emission de positrons|tomografias d'emission de positrons]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' J. C. Baron, Y. Samson, D. Comar, C. Crouzel, P. Deniker e Y. Agid, « Étude in vivo des récepteurs sérotoninergiques centraux chez l'homme par tomographie à positrons », ''Revue neurologique'', vol. 141, n° 8-9,‎ 1985, pp. 537-554.</ref>. A un [[periòde radioactiu]] relativament brèu, leugierament superior a 20 mn. Totei leis autreis isotòps son fòrça instables e an de duradas de vida fòrça brèvas. == Quimia e proprietats dei compausats carbonats == === Lei compausats carbonats === Leis atòms de carbòni pòdon se liar entre elei per formar de compausats carbonats de talha importanta. Lei pus coneguts son lo [[carbon]], lo [[grafit]] e lo [[diamant]]. Pòdon participar a plusors [[reaccion quimica|reaccions quimicas]]. Per exemple, la reaccion entre lo carbòni e lo [[dioxigèn]] mena a la formacion de [[dioxid de carbòni]] e, quand es pas complèta, de [[monoxid de carbòni]]. Aquela reaccion, que correspònd a la [[combustion]] dau materiau carbonat, es fòrça importanta per leis [[organisme vivent|organismes]] [[vida|vivents]]. Ansin, s'obsèrva dins lo bilanç globau dau [[cicle de Krebs]]. Lei reaccions de [[combustion]] son egalament a la basa de plusors [[tecnologia]]s actualas coma lo [[motor de combustion intèrna]]. Dins aquò, en defòra dau [[carbon]], dau [[grafit]] e dau [[diamant]], i a d'autrei compausats a basa de carbòni que son l'objècte d'estudis e de recèrcas importantas. Lei pus importants son lei [[fullerèn]]s e lei [[nanotube]]s de carbòni. Dins lei dos cas, son de formas cristallinas de carbòni que contènon una cavitat ò un cilindre vuege. Semblan d'aver de proprietats ineditas, especialament au nivèu de la resisténcia mecanica. I a ansin fòrça projèctes per assaiar de leis integrar dins de materiaus novèus que serián pus leugiers e pus resistents que lei materiaus tradicionaus. <gallery> Fichièr:Anthrazit.jpg|{{center|[[Carbon]]}} Fichièr:Min graphite.jpg|{{center|[[Grafit]]}} Fichièr:Diamond 4.jpg|{{center|Cristau de diamant}} Fichièr:Sarfus.DWCNTs.jpg|{{center|[[Nanotube de carbòni|Nanotubes de carbòni]]}} Fichièr:Fullerene c540.png|{{center|Estructura d'un [[fullerèn]] de 540 atòms de carbòni}} </gallery> === Lo carbòni organic === {{veire|Quimia organica}} L'esquelèta dei [[molecula]]s [[quimia organica|organicas]] es constituïda d'[[atòm]]s de carbòni liats entre elei per de [[ligam quimic|liasons covalentas]]. Aqueleis atòms pòdon tanben formar de liasons simplas, doblas ò triplas amb d'[[atòm]]s d'[[idrogèn]], d'[[oxigèn]], d'[[azòt]], d'[[alogèn]], de [[fosfòr]], de [[sofre]] e de [[metal|metaus]]. L'estudi e la sintèsi d'aquelei [[compausat quimic|compausats]] es la basa de la [[quimia organica]]. Aquò a menat a la definicion de plusors familhas de substàncias organicas carbonadas. Per exemple, leis [[idrocarbur]]s son compausats d'associacions de carbòni e d'[[idrogèn]]. === Lo carbòni inorganic e minerau === {{veire|Quimia inorganica}} Lo carbòni inorganic ò minerau es mai que mai liat au [[monoxid de carbòni]] e au [[dioxid de carbòni]] de l'[[atmosfèra terrèstra]]. D'efiech, aquelei compausats pòdon participar a la formacion d'espècias [[minerau|mineralas]]. Dins la màger part dei cas, aquò mena a la formacion de compausats integrant d'[[ion]]s [[carbonat]]s ò [[bicarbonat]]s. La formacion e la disparicion d'aquelei substàncias fan generalament partida dau [[cicle dau carbòni]] terrèstre. === Lo cicle dau carbòni === {{veire|Cicle del carbòni}} Lo [[cicle del carbòni |cicle dau carbòni]] es lo cicle biogeoquimic dau carbòni d'una [[planeta]]. Es un ensemble de cambis entre plusors sèrvas fisicas coma l'[[atmosfèra]] ò la [[litosfèra]]. Pasmens, sus [[Tèrra]], aqueu cicle es complexificat per l'existéncia d'una [[biosfèra]] compausada d'organismes principalament compausats de carbòni e d'una [[idrosfèra]] capabla de dissòudre de quantitats importantas de [[dioxid de carbòni]]. Lo cicle dau carbòni terrèstre es donc format de quatre sèrvas principalas que son l'atmosfèra, la biosfèra, l'idrosfèra e la litosfèra. Lei relacions entre aqueleis entitats son fòrça importantas car dictan la quantitat de dioxid de carbòni presenta dins l'atmosfèra. Òr, lei vegetaus dependon d'aqueu [[gas]] per trobar la matèria premiera permetent la fabricacion dei [[molecula]]s carbonadas necessàrias a son foncionament. L'intensitat de l'[[efiech de sèrra]] planetari es egalament en partida somesa a la concentracion dau dioxid de carbòni atmosferic. == Toxicitat == Lo carbòni pur a una [[toxicitat]] febla per leis [[Homo sapiens|umans]]. Sota forma de [[grafit]] e de [[carbon]], sa manipulacion e son ingestion son possiblas sensa risc particular per la santat umana. Es de còps utilizat en [[medecina]]. En revènge, plusors [[compausat quimic|compausats]] a basa de carbòni an una toxicitat importanta coma lo [[monoxid de carbòni]] CO<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « Monoxyde de carbone - Fiche toxicologique n° 47 », INRS, abriu de 2021.</ref>, lo [[disulfur de carbòni]] CS_{<small>2</small>}<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « Disulfure de carbone - Fiche toxicologique n° 12 », INRS, 2013.</ref> e l'ion [[cianur]] CN^{<small>-</small>}<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « Cyanure de sodium, Cyanure de potassium - Fiche toxicologique n° 111 », INRS, setembre de 2022.</ref>. D'estudis son en cors per determinar la toxicitat de certanei varietats allotropicas coma lei [[nanotecnologia|nanotubes de carbòni]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Myriam Ricaud, Dominique Lafon e Frédérique Roos, « Les nanotubes de carbone : quels risques, quelle prévention ? », ''Hygiène et sécurité du travail'', n° 210, març de 2008.</ref>. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Biomassa]]. * [[Carbon]]. * [[Carbonat]]. * [[Carbòni-14]]. * [[Diamant]]. * [[Dioxid de carbòni]]. * [[Grafit]]. * [[Idrocarbur]]. * [[Quimia organica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Patrick Bernier e Serge Lefrant, ''Le carbone dans tous ses états'', Taylor & Francis, 1997. * '''[[francés|(fr)]]''' Gérard Borvon, ''Histoire du carbone et du CO2. De l’origine de la vie jusqu’au dérèglement climatique'', Vuibert, 2013. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> dhll7vavp1twl0mc6qj69sj3jpsr1qx 0 18629 2500054 2445467 2026-05-10T11:55:21Z Jiròni 239 2500054 wikitext text/x-wiki {{Infobox selva | nom = Gresinha | nom2 = ''Forêt domaniale de Grésigne '' | imatge = [[imatge:Gresinha de Puegcelsin.jpg|280px]] | legenda = Lo massís de Gresinha vist de [[Puègcèlsi]] (extremitat oèst) | talha imatge = | localizacion =[[Castèlnòu de Montmiralh]] | país ={{Occitània}} | subdivision1 = [[Occitània (region administrativa)|Occitània]] | ligam subdivision1= [[Region francesa|Region]] | subdivision2 = [[Tarn (departament)|Tarn]] | ligam subdivision2= [[Departament francés|Departament]] | superfícia = 3 600 | superfícia nòtas = | longor = | longor nòtas = | largor = | largor nòtas = | altitude = | altitude nòtas = | alt mini = | alt maxi = | esséncias = [[Garric]] | proteccion = | proteccion nòtas = | tipe = [[Selva domaniala]] | tipe nòtas = | administracion = | latitud = 44.032148 | longitud = 1.754322 | geolocalizacion = France/Tarn/Midi-Pyrénées }} La '''selva de la gresinha''', entre las vals d'[[Avairon (riu)|Avairon]], de [[Vera (Riu)|Vera]] e de [[Ceron]], es un massís boscat cenchat al nòrd de plans calcaris e al sud-èst pel causse de [[Còrdas]]. Es bordada pel carreiron [[GR 46]]. Es constituïda de [[garric]]s (60 % del poblament en [[roire]], 15 % en [[casse]]) que fan de la Gresinha la roireda mai vasta del sud d'Occitània<ref> {{Ligam web |autor= Bernard Alet de la Dépêche |url=http://tarn.lpo.fr/lpotarn.php?page=projet02 |títol= La forêt de Grésigne |consultat lo=14 octobre 2010}}</ref>. [[Imatge:Gresinha de Puegcelsin.jpg|300px|thumb|right|Lo massís de la Gresinha vist de [[Puègcèlsi]] (extremitat oèst)]] La pauca ocupacion umana permet a la selva de Gresinha d'aparar una fauna rica en [[cervid]]s, [[singlar]]s, pichons mamifèrs carnassièrs ([[faïna]]s, [[marta]]s, [[geneta]]s, [[Gat fèr|gats fèrs]]), e de centanas d'espècias d'[[aucèls]] ([[aigla botada]], [[Columba Palumbus|palomba]], [[falco tinnunculus|moisset ros]], [[dama blanca]], [[caüs]], [[dugàs]], [[coalonga]], [[capnegre]], [[Poecile palustris|mongeta]]…). Es la tresena selva de França pels [[coleoptèr]]s (2&nbsp;380 espècias de coleoptèrs inventoriadas)<ref> {{Ligam web |autor= ONF |url=http://www.onf.fr/sud-ouest/sommaire/onf/connaitre/domaine_gere/20080211-132646-333306/@@index.html |títol= Une richesse vulnérable |site=onf.fr |consultat lo=14 octobre 2010}} </ref> e d'autres [[invertebrat]]s remarcables. ==Istòria== Malgrat l'abséncia d'abitat permanent, la selva es ocupada e utilizada dempuèi de temps ([[oppida]] [[protoïstoric]]s, lo mai ben conservat essent l'oppidum de Sant-Clemenç<ref> {{Ligam web |autor= Calameo |url=http://www.calameo.com/books/000025959e586775b72b6 |títol= Le sentier de la Baronne |site= calameo.com |consultat lo=14 octobre 2010}} </ref>) ; foguèt explaitada pels senhors e las comunautats païsanas. [[Jean-Baptiste Colbert|Colbert]] ne tirèt los [[mast]]s de garric per la marina reiala<ref>{{fr}}«: Etude historique du traitement de la forêt domaniale de la Grésigne dans le Tarn, depuis le XVIIème siècle jusqu'à nos jours », P. CHABROL. (Archives administratives de la 35e conservation des Eaux et Forêts, 1957) [https://web.archive.org/web/20140513011158/http://documents.irevues.inist.fr/bitstream/handle/2042/24453/RFF_1962_4_277.pdf?sequence=1 en linha].</ref>, los veirièrs alimentavan lors forns per ne far un vèire fin e blauvenc, los carbonièrs ne tiravan lo [[Carbon vegetal|carbon de lenha]], los mejancièrss n'utilisanvan per de combustible. Aprèp un rapòrt del forestièr [[Louis De Froidour de Sérizy]], enviat de [[Jean-Baptiste Colbert|Colbert]] (expleitacion anarquica, abís dels veirièrs e talhèrs clandestins), la selva portava cap de profièt al rei a causa de son enclavament mas aprofeitava al contrari a las populacions localas que n'usavan. Lo desenclavament de la selva foguèt envisatjat a partir de 1748 amb la canalizacion de la Vera, lo projècte foguèt abandonat en 1772. A la mitat del [[sègle XVIII]] se faguèt un [[desboscament]] intensiu de la region, que tafurèt los abitants<ref> {{Ligam web |autor= P. Deffontaines |url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/geo_0003-4010_1924_num_33_185_9432?_Prescripts_Search_tabs1=standard& |títol= La Grésigne - annales de géographie - |site= persee.fr |consultat lo=14 octobre 2010}} </ref>. La selva de la Gresinha aparava un [[maquis (resisténcia)|maquis]] pendent l'ocupacion alemanda de la [[Segonda Guèrra Mondiala]]<ref> {{Ligam web |autor= J.-A. L |url=http://www.ladepeche.fr/article/2001/03/30/178647-Devoir-de-memoire-et-Droits-de-l-Homme.html |títol= Devoir de mémoire et Droits de l'Homme. |site= ladepeche.fr |consultat lo=14 octobre 2010}} </ref>. Aquel maquis internacional, comandat per Karl Matiszyk, èra constituit per de resistents subretot poloneses e espanhòls. == Nòtas e referéncias == <References/> * {{fr}}7 Claude BOUYSSIERES , Grésigne, Histoire d'une Forêt Convoitée,294 pages, edtion Juillet 1999 * {{fr}}8 Revue du Tarn n°181 ( Printemps 2001) : Grésigne, pages 1 à 29, claude Bouyssieres. [[Categoria:Orografia de Tarn]] [[Categoria:Selvas e bòscs d'Occitània]] 2v7wmou6f1ms29lju8nax2xoolkdidr 0 22310 2500022 2496160 2026-05-10T06:51:13Z Raymond Trencavel 26125 2500022 wikitext text/x-wiki {{Multi bendèl|portal musica|portal Occitània}} {{Infobox |tematica= |carta= }} Dins la '''lista çai-jos de grops e cantaires contemporanèus utilizant la lenga [[occitan|occitana]]''' dins lors cançons, cèrts grops o cantaires se pòdon tanben trobar dins la lista de la [[Cançon tradicionala en occitan|cançon tradicionala]] en occitan. En efièch, fòrça grops actuals causissent la lenga occitana, se servisson de cants o ritmes tradicionals que mesclan amb d'autres estils de musicas. Qualques grops e cantaires: * [[Claudi Martí]] qu'a festejat sos 50 ans de carrièra * [[Joan-Pau Verdier]] † * [[Nadau (grop)|Nadau]] que cèrtas de sas cançons son uèi vengudas de classics coma "[[De cap tà l'immortèla]]", "Mon Dieu que j'en suis à mon aise" o encara "L'encantada". * [[Lou Dalfin|Lo Dalfin]] [http://www.loudalfin.it/ sit oficial], grop de las Valadas Occitanas. * [[ABAL|Abal]], tradicional * [[Alidé Sans]], cantaira aranesa de reggae, soul, romba e fòlc. * [[Allegria]], grop polifonic gascon miat per Bastien Miquèu. * [[Marcèu Amont|Marcèu Amont]] †, sustot conegut per sas cançons en francés, mès cantava tanben en [[Bearnés|bearnés]]. * [[Anal Decapitation]], grop [[Metal (musica)|metal]] de la region de [[Tolosa]]. * [[Aorlhac (grop de musica)|Aorlhac]], grop [[Metal (musica)|metal]] d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]]. * [[Aqueles]] * [[Arnapi]] [http://www.arnapi.com/ sit oficial], grop punk de Gasconha. * '''Arredalh'''<ref>https://www.petiterepublique.com/2022/11/08/montrejeau-arredalh-un-joli-concert-aux-varietes/?fbclid=IwAR3fJ7CsmJddgkBBXeS94Jil_LV_dktFlS9Wg02HwulBDbUQdPTVPwZQeI8</ref> * '''Arvei. T''', musician e cantaire provençal que las influéncias vàrian entre [[Musica electronica|musica electrò]] e [[ròck gotic]]. * '''Luc Aussibal'''<ref>https://www.centrepresseaveyron.fr/2021/02/26/rodez-luc-aussibal-du-rock-des-champs-a-loc-des-villes-9396265.php</ref> * [[Azalaís (grop de musica)|Azalaís]] * [[Biscam Pas]], '''Corne d'Auròc''' (Felip Carcassés)<ref>https://www.midilibre.fr/2021/07/14/sete-brassens-chante-en-occitan-lopus-5-bientot-a-ecouter-9671299.php</ref>, represas en occitan de cançons de [[Georges Brassens]]. * [[Pèire Boissière]] † * [[Boisson Divine]]<ref>https://www.breizh-info.com/2020/11/29/154557/adrian-gilles-boisson-divine-une-langue-qui-est-parlee-ne-meurt-pas-interview/</ref>, grop [[gasconha|gascon]] de [[Metal (musica)|metal]] * [[Bombes 2 bal]] [https://web.archive.org/web/20070205085434/http://www.bombes2bal.com/ sit oficial] * [[Gui Bonnet|Gui Bonnet]] † * '''Brama''' * [[Brick a Drac]]<ref>https://www.leprogresstaffricain.fr/actualite-2902-saint-affrique-brick-a-drac-dans-l-emission-viure-al-pais-de-france-3</ref> * '''Gui Broglia'''<ref>https://fresques.ina.fr/borbolh-occitan-fr/fiche-media/Occita00099/gui-broglia-chante-lafont.html</ref> * [[Brotto-Lopez]] * '''Emilien Buffa et Les Ardéchois'''. En 2022, aquel grop, quitament mai que mai francofòn, a fach sa pròpria version del [[Se canta]], "L'Ardécho (Hymne de l'Ardèche) Se Canto". * [[Francis Cabrel]] canta tanben un pauc en occitan (cançon [[Rockstars du Moyen Âge]], 2020) * '''Arnaud Cance'''<ref>https://www.ladepeche.fr/2020/08/10/un-stage-de-chant-avec-arnaud-cance-9013981.php</ref> (Tres a Cantar) * [[Fulbert Cant]] † * [[Laurent Cavalié]] <ref>https://www.ladepeche.fr/2022/06/12/occitanada-concert-de-laurent-cavalie-10353460.php</ref> * [[Chin Na Na poun|Chin Na Na poun]] ([[Manú Teron]], [[Patric Valent|Patrick Vaillant]] e [[Danièl Malavèrnhe|Daniel Malavergne]]) * '''Andrieu Chiron''' * '''Les Cigales Engatsées''', [[punk rock]] [[provençau]]. * [[Cocanha (grop)|Cocanha]] * [[Lo Còr de la Plana]] * [[Coriandre (musica)|Coriandre]], grop de [[Lengadòc]]. * '''Corou de Berra'''<ref>https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2015/03/31/quand-francis-cabrel-fait-chanter-loccitan-in-extremis.html</ref> * '''CxK''' ([[Paulin Courtial]] e Dimitri Kogane)<ref>https://actu.fr/occitanie/mauvaisin_31332/lauragais-trois-groupes-en-concert-au-premier-festival-rural-rock-in-mauvaisin_44361752.html</ref><ref>https://www.centrepresseaveyron.fr/2022/08/11/paulin-courtial-le-paysan-du-rouergue-qui-chante-dans-le-desert-californien-10477309.php</ref> * [[Francesa Daga|Dague]], [[Musica tradicionala occitana|musica tradicionala]] * [[D'Aquí Dub]] * '''Daniel Daumas'''<ref>https://www.laprovence.com/article/edition-alpes/2872387/quand-daniel-daumas-conte-et-chante-la-provence-en-occitan.html</ref> * [[Jan dau Melhau]] * [[Pèir-Andriu Delbeau]], cantaire [[Gasconha|gascon]]. * '''De Maire en Filha''' (Marie-Ange Bouzinac-Gacherieu e Béatrice Lalanne)<ref>https://www.ladepeche.fr/article/2001/02/22/302663-telle-maire-telle-filha.html</ref> * [[Rosina de Pèira|Rosina de Pèira † e Martina]] * '''DJ Balpore's''' * [[Doctors de Trobar]] (Yellow)<ref>https://www.midilibre.fr/2018/06/22/lunellois-les-doctors-de-trobar-secouent-le-festival-total-festum,1690587.php</ref> * [[Du Bartàs|Du Bartàs]] * '''Bernat Dubarri''' * [[Dupain]] (Sam Karpiena) [https://web.archive.org/web/20070209183939/http://www.dupainweb.com/ sit oficial] * [[Enlòc]] * [[Eydolon]] * [[Eyes of Simurgh]], grop [[Metal (musica)|metal]] format a [[Tolosa]] en 2013 * [[Estar|Esta]]<ref>https://www.sudouest.fr/culture/fetes-de-bayonne/esta-replie-son-r-10161336.php</ref>, grop [[Gascon|gascon]] * [[Fai Lum]]<ref>https://www.ladepeche.fr/article/2002/08/09/406791-l-emouvant-fai-lum.html</ref>, [[Rosalina Cortial]]<ref>https://www.millavois.com/2022/06/18/le-festenal-de-la-musa-vous-attend-a-castelnau-pegayrols/</ref><ref>https://www.centrepresseaveyron.fr/2022/08/19/roselyne-courtial-comble-les-amateurs-de-poesie-occitane-10496535.php</ref> * [[Eric Fraj]] * [[Fabulous Trobadors]] ([[Claudi Sicre|Claudi Sicre]], Ange B) * [[Familha Artús]] [http://familha.artus.free.fr/ sit oficial] * [[Femmouzes T]] [https://web.archive.org/web/20070621035905/http://femmouzest.free.fr/ sit oficial] * [[Feràmia]] * [[Fireblade]], grop d'[[Heavy metal]] de [[Perigòrd]] que canta en [[anglés]] e en [[occitan]]. * [[Gacha Empega]] * [[Gai Saber (grop)|Gai Saber]] [http://www.gaisaber.it sit oficial] mesclant cançons tradicionalas e musica electronica. * [[Galip]] * [[Gigi de Nissa]] (Loís Pastorelli) * '''Gofannon'''<ref>https://lejournaldugers.fr/article/31615-les-groupes-occitans-gofannon-et-eydolon-seront-en-concert</ref> * [[Gojats of Hédas]] * '''Henri Gougaud''' † * [[Goulamas'K]] [http://www.goulamas-k.com sit oficial], "ska rock d'energia bruta e rabiosa de trublions occitans internacionalistas" coma se presentan eles meteisses sus lor sit. * [[Gric de Prat]] * '''Grop Rosamonda''' (Gérard Zuchetto, Patrick Font, Renat Sipra, Jacques Khoudir, Patrice Brient) * [[Hantaoma]] e '''Stille Volk''', sòcis tanben del collectiu '''Ockvlt''', [[folk metal]] * [[Jacmelina]] † * [[Joanda]] [http://www.joanda.net/ sit oficial] * '''Les Jumeaux'''. Los bessons [[Departament d'Avairon|avaironeses]] Gilles e Jérôme Noël an fach en 2023 una adaptacion [[francés|francesa]]-occitana del [[Se canta|Se Canta]].<ref>https://dis-leur.fr/region-avec-se-canto-les-jumeaux-aveyronnais-reinventent-lhymne-de-loccitanie/</ref> * [[Rodin Kaufmann]] * '''Kbek''', rap gascon * [[La Mal Coiffée]] * '''La Meute Rieuse''', '''Camille en Bal''' (Camille Simeray)<ref>https://www.lindependant.fr/2012/11/14/la-meute-rieuse,1702078.php</ref> * '''L'Art à Tatouille''' (ambe Roland Ramade<ref>https://www.lindependant.fr/2018/08/14/lart-a-tatouille-et-la-tournee-dadieu-de-roland-ramade-a-la-maison-gibert,4676540.php</ref>, ex-cantaire de [[Regg'Lyss]]) * [[La Sauze]] †<ref>https://www.jornalet.com/nova/15794/nos-a-quitat-la-sauze-figura-de-la-nova-cancon-occitana</ref> * '''Las Mondinas''' * [[La Talvera]] * [[Joan-Marc Leclercq]]<ref>https://www.francebleu.fr/emissions/conta-monde/toulouse/les-invites-jean-marc-leclercq-et-jean-lus-brunel-du-teatre-del-platanier</ref> * '''Les Irètges'''<ref>https://www.ladepeche.fr/2022/06/28/lisle-jourdain-les-iretges-debarquent-a-escota-e-minja-10400832.php</ref>, grop d'[[Departament d'Arièja|Arièja]] * [[Lhi Jarris]] [https://web.archive.org/web/20070208203809/http://www.jari.it/ sit oficial], encara un grop de las Valadas Occitanas. * [[Liza]] * [[Lo Barrut]]<ref>https://www.lindependant.fr/2022/04/18/le-concert-de-lo-barrut-a-attire-une-belle-assistance-10243971.php</ref> * [[Lo Còr de la Plana]] * '''Lo Mago d'en Casteu''' * [[Longamai]] * [[Guillaume Lopez]], Duo Brotto-Lopez, Somi de Granadas... * [[Los Caps Negues]] * '''Los Pagalhós'''<ref>https://www.sudouest.fr/2019/05/04/ardents-defenseurs-de-la-langue-occitane-6038723-4294.php?nic</ref>, grop [[Gasconha|gascon]]. * [[Lo Seriòl]] [https://web.archive.org/web/20061212060118/http://www.louseriol.it/ sit oficial], originari de las Valadas Occitanas. * '''Los Tresbadors'''<ref>https://www.ladepeche.fr/2020/11/09/les-trois-troubadours-dariege-un-trio-de-lyceens-adeptes-de-la-musique-traditionnelle-9190603.php</ref> * [[Lou Quinse]], grop [[Metal (musica)|metal]] ambe d'unes musicians que son eissits de las [[Valadas Occitanas|Valadas Occitanas]], ara establit a [[Turin]] dins lo [[Piemont]]. * '''Lou Tapage''', grop de las [[Valadas Occitanas|Valadas Occitanas]] * [[Bernat Lubat]] <ref>https://www.sudouest.fr/gironde/bazas/quand-le-jazz-epouse-l-occitan-9877116.php</ref> * [[Mans de Breish]] * [[Massilia Sound System]] e los grops que ne son eissits : [[Moussu T e lei Jovents]] [http://moussut.ohaime.com/ sit oficial], [[Oai Star]] [http://www.oaistar.fr/ sit oficial], [[Papet J]] [https://web.archive.org/web/20061205070300/http://www.papet-j.com/ sit oficial]. * [[Mauresca Fracàs Dub]] [https://web.archive.org/web/20080706134509/http://www.mauresca.com/ sit oficial] * [[Mauris]] † * [[André Minvielle]] * '''Miquela e Chapacans'''<ref>https://web.archive.org/web/20220705190736/https://passadoc.fr/trio-bramerie-roquebrune/</ref> * '''Mont-Jòia''' ([[Jan Mària Carlotti]]) * '''Christian Moulié'''<ref>https://www.ladepeche.fr/2022/06/05/christian-moulie-en-concert-pour-leducation-occitane-10339302.php</ref> * '''Naviòl'''<ref>https://www.ladepeche.fr/article/2014/10/24/1978588-le-groupe-naviol-en-concert.html</ref> * los niçards de [[Nux Vomica]] [https://web.archive.org/web/20070317234635/http://www.nuxvomica.org/ sit oficial] * [[Groupe OC|Lo grop '''ÒC''']] (Christian Salès)<ref>https://www.ladepeche.fr/article/2012/09/09/1435729-christian-sales-le-nouveau-troubadour.html</ref> * '''Occitània''' (Gérard Zuchetto, Isabelle François, Jean Falissard)<ref>https://www.ladepeche.fr/article/2001/11/07/284639-nouveaux-troubadours.html</ref> * [[Marilís Orionaa]] * '''Paradiso big band''', orquèstra de Niça * '''Parpalhon'''<ref>https://www.lepetitjournal.net/31-haute-garonne/e31c-montagne/2017/12/05/concert-arredalh-et-bal-occitan-avec-parpalhon/#gsc.tab=0</ref>, musica [[Gascon|gascona]], ròck occitan festiu * [[Patric]] * [[Peiraguda]] * '''Perlinpinpin Fòlc''', grop de [[Musica tradicionala occitana|musica tradicionala]]. * '''Jean-Bernard Plantevin'''<ref>https://www.francebleu.fr/emissions/portrait-de-vauclusien/vaucluse/portrait-de-vauclusien-40</ref> * [[Primaël Montgauzi|Primaël]], '''Noubalòtcha''', '''Los del Tiwizi'''. * L'acordeonista [[Sylvie Pullès]] canta tanben de còps en occitan<ref>https://www.centrepresseaveyron.fr/2021/12/04/occitan-un-double-cd-de-sylvie-pulles-en-fables-et-chansons-9971853.php</ref>. * '''Qual sap''', trio trad occitan de [[Vilafranca de Roergue]]. * [[Maria Roanet]] * '''Los d'a Roier''' * '''Salvatjonas''' * [[Danís Sampieri]] * '''Sarabat''', grop trad occitan de la Val d'Aran. * [[Joan Luc Sauvaigo]] * '''Los del Sauveterre''' * '''Renat Sette'''<ref>https://web.archive.org/web/20220705190900/https://www.hauteprovenceinfo.com/article-38006-redortiers-le-contadour-a-vos-agendas.html</ref> * [[Singlar Blou]], ''ròck agricòla'' de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]]<ref>https://www.lamontagne.fr/saint-mexant-19330/actualites/grand-succes-pour-la-soiree-concert-rockn-chass-de-la-societe-de-chasse_14148002/</ref>. * [[Sonoloco]] * '''Tarabastar''', fanfara occitana festiva de [[Limós]] ([[Lengadòc]]), grop actiu dempuèi 2015 * [[Manú Teron]] * Lo grop [[Test]], e en solo, [[Test|Christian Almerge]]<ref>https://www.ladepeche.fr/2022/05/14/lappel-aux-dons-de-christian-almerge-pour-produire-son-nouvel-album-10294484.php</ref>. * [[Joan Francés Tisnèr]] ([[Verd e Blu]]) * '''Tocabiòl'''<ref>https://web.archive.org/web/20220808215827/http://www.lefolkfrancaisnexistepas.fr/?p=4331</ref> * '''Didier Tousis'''<ref>https://www.sudouest.fr/landes/messanges/un-collectif-d-artistes-landais-autour-de-l-occitan-8767159.php</ref> * '''Treize''', duò [[Musica electronica|electrò synthpop]] francofòn fondat en 2018 a Tolosa. En 2023, an représ en version electrò lo repic del [[Se canta]]. * [[Tric Trac (rock occitan)|Tric Trac]]<ref>https://www.ladepeche.fr/article/2016/10/21/2443866-masta-kill-tric-trac-concert-soir-jeu-mail.html</ref>, grop ròck d'[[Departament d'Arièja|Arièja]]. * [[Ulhart]], [[black metal]] * [[Patric Valent|Patrick Vaillant]]<ref>https://www.letelegramme.fr/local/finistere-sud/ouest-cornouaille/douarnenez/liviou-deux-matinees-d-echanges-breton-occitan-09-08-2013-2197592.php</ref> * '''Philippe Vialard'''<ref>https://lemouvement.info/2021/09/14/mende-apres-30-ans-le-festival-national-du-felibrige-fait-son-grand-retour/</ref> * '''Josiana Vicenzuto''' * '''Vox Bigerri''' ([[Pascau Caumont|Pascal Caumont]]) * [[Xarnege]] [https://web.archive.org/web/20070506131715/http://www.xarnege.com/ sit oficial] * [[Zine]] <ref>https://lejournaldugers.fr/article/27104-zine-la-femme-troubadour</ref> == Ligams extèrnes == * [http://www.radiofrance.fr/chaines/france-bleu/?nr=e8ee6dd7c3e76dcec9835a8a82cc738d&33eef024c5627a85fde727ae0955b01b_container_id=1880&33eef024c5627a85fde727ae0955b01b_container_tid=2271 Emission "Cançons d'òc e d'aquí" per Joan Pau Verdièr] * [https://web.archive.org/web/20080307212821/http://www.radio-occitania.com/oc-l-artistes.php Lista de grops e cantaires occitans] * [http://www.paraulas.net Sit amb un annuari dels grops occitans] == Referéncias == [[Categoria:Lista en rapòrt amb la musica]] [[Categoria:Musica occitana]] ra1vc4tbu5pgtdyzn9tmz2bit8l45rj 0 29469 2499974 2499971 2026-05-09T13:41:35Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los tractaments */ 2499974 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === Lo tractament d'una malaudiá a per objectiu de garir lo pacient, de solatjar sos simptòmas, de ralentir la progression de la malaudiá o de prevenir sas complicacions. Pasmens, es pas totjorn possible d'obtenir l'ensemble de quilhs objectius d'un biais simultaneu. Daus còps, es donc necessari de los ierarquizar en foncion de la natura de la malaudiá, de son estadi d'evolucion e de l'estat generau dau pacient. Los tractaments medicamentós son la modalitat terapeutica mai espandida. Comprenen los [[antibiotic]]s e [[antivirau]]s utilizats contra las malaudiás infecciosas, las [[chimioterapia]]s e las [[immunoterapia]]s contra los [[cancèr|càncers]], los medicaments cardiovasculars, los [[psicotropic]]s contra los trebles mentaus e una larja gamma de [[molecula]]s especializadas per orientar de mecanismes biologics especifics. La [[cirurgia]] es l'autra modalitat [[istòria|istorica]] daus tractaments medicaus. Es fòrça eficaça contra los traumatismes, las malaudiás cardiovascularas, los [[cancèr|càncers]] e las mauformacions congenitalas. A coneigut d'evolucions importantas emb lo desvolopament recent de la microcirurgia e de la cirurgia [[robòt|robotica]] que permeten d'intervencions precisas per reduire las seguidas de las operacions. == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] terfdyvy49ivos8appi6g3o34hau0cs 2499977 2499974 2026-05-09T13:54:56Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los tractaments */ 2499977 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === Lo tractament d'una malaudiá a per objectiu de garir lo pacient, de solatjar sos simptòmas, de ralentir la progression de la malaudiá o de prevenir sas complicacions. Pasmens, es pas totjorn possible d'obtenir l'ensemble de quilhs objectius d'un biais simultaneu. Daus còps, es donc necessari de los ierarquizar en foncion de la natura de la malaudiá, de son estadi d'evolucion e de l'estat generau dau pacient. Los tractaments medicamentós son la modalitat terapeutica mai espandida. Comprenen los [[antibiotic]]s e [[antivirau]]s utilizats contra las malaudiás infecciosas, las [[chimioterapia]]s e las [[immunoterapia]]s contra los [[cancèr|càncers]], los medicaments cardiovasculars, los [[psicotropic]]s contra los trebles mentaus e una larja gamma de [[molecula]]s especializadas per orientar de mecanismes biologics especifics. La [[cirurgia]] es l'autra modalitat [[istòria|istorica]] daus tractaments medicaus. Es fòrça eficaça contra los traumatismes, las malaudiás cardiovascularas, los [[cancèr|càncers]] e las mauformacions congenitalas. A coneigut d'evolucions importantas emb lo desvolopament recent de la microcirurgia e de la cirurgia [[robòt|robotica]] que permeten d'intervencions precisas per reduire las seguidas de las operacions. En parallele, las terapias non medicamentosas juegan un ròtle mai e mai creissenta dins la presa en charja de las malaudiás cronicas. Las mai coneigudas son probable la [[quinesiterapia]], la [[psicoterapia]], la [[reeducacion]], l'[[ergoterapia]] o las intervencions [[nutricion]]alas. Fan partida d'un ensemble mai larg qu'es coerent emb lo [[modèle biopsicosociau]]. == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] 0ba8u0sajshx82d62yg1i8u8iip1rsr 2499979 2499977 2026-05-09T14:04:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los tractaments */ 2499979 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === Lo tractament d'una malaudiá a per objectiu de garir lo pacient, de solatjar sos simptòmas, de ralentir la progression de la malaudiá o de prevenir sas complicacions. Pasmens, es pas totjorn possible d'obtenir l'ensemble de quilhs objectius d'un biais simultaneu. Daus còps, es donc necessari de los ierarquizar en foncion de la natura de la malaudiá, de son estadi d'evolucion e de l'estat generau dau pacient. Los tractaments medicamentós son la modalitat terapeutica mai espandida. Comprenen los [[antibiotic]]s e [[antivirau]]s utilizats contra las malaudiás infecciosas, las [[chimioterapia]]s e las [[immunoterapia]]s contra los [[cancèr|càncers]], los medicaments cardiovasculars, los [[psicotropic]]s contra los trebles mentaus e una larja gamma de [[molecula]]s especializadas per orientar de mecanismes biologics especifics. La [[cirurgia]] es l'autra modalitat [[istòria|istorica]] daus tractaments medicaus. Es fòrça eficaça contra los traumatismes, las malaudiás cardiovascularas, los [[cancèr|càncers]] e las mauformacions congenitalas. A coneigut d'evolucions importantas emb lo desvolopament recent de la microcirurgia e de la cirurgia [[robòt|robotica]] que permeten d'intervencions precisas per reduire las seguidas de las operacions. En parallele, las terapias non medicamentosas juegan un ròtle mai e mai creissenta dins la presa en charja de las malaudiás cronicas. Las mai coneigudas son probable la [[quinesiterapia]], la [[psicoterapia]], la [[reeducacion]], l'[[ergoterapia]] o las intervencions [[nutricion]]alas. Fan partida d'un ensemble mai larg qu'es coerent emb lo [[modèle biopsicosociau]]. La medecina preventiva es tanben venguda una brancha terapeutica especifica emb d'espleitas coma la [[vaccin]]acion, lo despistatge precòce e l'educacion terapeutica. Quò permet generalament d'obtenir de resultats superiors aus tractaments curatius en redusent la mortalitat generala e la còsta globala daus sistemas de santat. == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] 9nap7mtm1ou4bccovjp1uo4keuor6s7 2499983 2499979 2026-05-09T14:30:13Z Nicolas Eynaud 6858 /* Epidemiologia */ 2499983 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === Lo tractament d'una malaudiá a per objectiu de garir lo pacient, de solatjar sos simptòmas, de ralentir la progression de la malaudiá o de prevenir sas complicacions. Pasmens, es pas totjorn possible d'obtenir l'ensemble de quilhs objectius d'un biais simultaneu. Daus còps, es donc necessari de los ierarquizar en foncion de la natura de la malaudiá, de son estadi d'evolucion e de l'estat generau dau pacient. Los tractaments medicamentós son la modalitat terapeutica mai espandida. Comprenen los [[antibiotic]]s e [[antivirau]]s utilizats contra las malaudiás infecciosas, las [[chimioterapia]]s e las [[immunoterapia]]s contra los [[cancèr|càncers]], los medicaments cardiovasculars, los [[psicotropic]]s contra los trebles mentaus e una larja gamma de [[molecula]]s especializadas per orientar de mecanismes biologics especifics. La [[cirurgia]] es l'autra modalitat [[istòria|istorica]] daus tractaments medicaus. Es fòrça eficaça contra los traumatismes, las malaudiás cardiovascularas, los [[cancèr|càncers]] e las mauformacions congenitalas. A coneigut d'evolucions importantas emb lo desvolopament recent de la microcirurgia e de la cirurgia [[robòt|robotica]] que permeten d'intervencions precisas per reduire las seguidas de las operacions. En parallele, las terapias non medicamentosas juegan un ròtle mai e mai creissenta dins la presa en charja de las malaudiás cronicas. Las mai coneigudas son probable la [[quinesiterapia]], la [[psicoterapia]], la [[reeducacion]], l'[[ergoterapia]] o las intervencions [[nutricion]]alas. Fan partida d'un ensemble mai larg qu'es coerent emb lo [[modèle biopsicosociau]]. La medecina preventiva es tanben venguda una brancha terapeutica especifica emb d'espleitas coma la [[vaccin]]acion, lo despistatge precòce e l'educacion terapeutica. Quò permet generalament d'obtenir de resultats superiors aus tractaments curatius en redusent la mortalitat generala e la còsta globala daus sistemas de santat. == Epidemiologia == {{veire|Epidemiologia}} L'[[epidemiologia]] es la disciplina [[sciéncia|scientifica]] qu'estúdia la distribucion de las malaudiás au sen de las populacions [[Homo sapiens|umanas]], lors caracteristicas e los mejans per las contrarotlar. Constituís la basa de las [[politica]]s de [[santat publica]] e permet de mesurar la charja mondiala de las malaudiás. Segon las donadas de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]], las malaudiás cronicas non transmissiblas ([[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], [[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.) son a l'origina d'environ 74 % daus decès mondiaus (siá 41 milions de personas per an). Las malaudiás cardiovascularas representan la meitat de quela mortalitat emb 18 milions de decès chasque an. Las malaudiás infecciosas ([[paludisme]], [[tuberculòsi]], etc.), istoricament la prumiera causa de mortalitat, demòran una causa màger de decès dins los país paures o en cors de desvolopament. Pasmens, son desenant una causa marginala de mortalitat dins los país desvolopats. == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] 2h1u2f0yb2zgy3wxmuw5dt5r7ewsxkq 2499984 2499983 2026-05-09T14:44:17Z Nicolas Eynaud 6858 /* Epidemiologia */ 2499984 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === Lo tractament d'una malaudiá a per objectiu de garir lo pacient, de solatjar sos simptòmas, de ralentir la progression de la malaudiá o de prevenir sas complicacions. Pasmens, es pas totjorn possible d'obtenir l'ensemble de quilhs objectius d'un biais simultaneu. Daus còps, es donc necessari de los ierarquizar en foncion de la natura de la malaudiá, de son estadi d'evolucion e de l'estat generau dau pacient. Los tractaments medicamentós son la modalitat terapeutica mai espandida. Comprenen los [[antibiotic]]s e [[antivirau]]s utilizats contra las malaudiás infecciosas, las [[chimioterapia]]s e las [[immunoterapia]]s contra los [[cancèr|càncers]], los medicaments cardiovasculars, los [[psicotropic]]s contra los trebles mentaus e una larja gamma de [[molecula]]s especializadas per orientar de mecanismes biologics especifics. La [[cirurgia]] es l'autra modalitat [[istòria|istorica]] daus tractaments medicaus. Es fòrça eficaça contra los traumatismes, las malaudiás cardiovascularas, los [[cancèr|càncers]] e las mauformacions congenitalas. A coneigut d'evolucions importantas emb lo desvolopament recent de la microcirurgia e de la cirurgia [[robòt|robotica]] que permeten d'intervencions precisas per reduire las seguidas de las operacions. En parallele, las terapias non medicamentosas juegan un ròtle mai e mai creissenta dins la presa en charja de las malaudiás cronicas. Las mai coneigudas son probable la [[quinesiterapia]], la [[psicoterapia]], la [[reeducacion]], l'[[ergoterapia]] o las intervencions [[nutricion]]alas. Fan partida d'un ensemble mai larg qu'es coerent emb lo [[modèle biopsicosociau]]. La medecina preventiva es tanben venguda una brancha terapeutica especifica emb d'espleitas coma la [[vaccin]]acion, lo despistatge precòce e l'educacion terapeutica. Quò permet generalament d'obtenir de resultats superiors aus tractaments curatius en redusent la mortalitat generala e la còsta globala daus sistemas de santat. == Epidemiologia == {{veire|Epidemiologia}} L'[[epidemiologia]] es la disciplina [[sciéncia|scientifica]] qu'estúdia la distribucion de las malaudiás au sen de las populacions [[Homo sapiens|umanas]], lors caracteristicas e los mejans per las contrarotlar. Constituís la basa de las [[politica]]s de [[santat publica]] e permet de mesurar la charja mondiala de las malaudiás. Segon las donadas de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]], las malaudiás cronicas non transmissiblas ([[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], [[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.) son a l'origina d'environ 74 % daus decès mondiaus (siá 41 milions de personas per an). Las malaudiás cardiovascularas representan la meitat de quela mortalitat emb 18 milions de decès chasque an. Las malaudiás infecciosas ([[paludisme]], [[tuberculòsi]], etc.), istoricament la prumiera causa de mortalitat, demòran una causa màger de decès dins los país paures o en cors de desvolopament. Pasmens, son desenant una causa marginala de mortalitat dins los país desvolopats. La reparticion de las malaudiás es prigondament inegala segon las regions dau monde e los grops de populacion. Los país paures o en cors de desvolopaments supòrtan una charja disproporcionada de malaudiás infecciosas e de mortalitat mairala e infantila dau temps que los país desvolopats son mai tocats per las malaudiás cronicas entrainadas per l'envielhiment e los mòdes de vida. Pasmens, lo segle XX a tanben vist l'emergéncia de menaças epidemiologicas novelas coma la [[pandemia]] de [[gripa espanhòla]] de [[1918]]-[[1919]] (20-100 milions de [[mòrt|morts]]), l'epidemia de [[SIDA]] (40 milions de morts dempuei son aparicion) e la pandemia de [[covid-19]] de [[2019]]-[[2020]] (7-27 milions de morts). Quò permet de remembrar la vulnerabilitat de la [[medecina]] moderna fàcia a las malaudiás infecciosas emergentas. == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] sw5f66zwzgliv4xxxx2pujz2k7qev2k 2499985 2499984 2026-05-09T14:55:16Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los tractaments */ 2499985 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === Lo tractament d'una malaudiá a per objectiu de garir lo pacient, de solatjar sos simptòmas, de ralentir la progression de la malaudiá o de prevenir sas complicacions. Pasmens, es pas totjorn possible d'obtenir l'ensemble de quilhs objectius d'un biais simultaneu. Daus còps, es donc necessari de los ierarquizar en foncion de la natura de la malaudiá, de son estadi d'evolucion e de l'estat generau dau pacient. Los tractaments medicamentós son la modalitat terapeutica mai espandida. Comprenen los [[antibiotic]]s e [[antivirau]]s utilizats contra las malaudiás infecciosas, las [[chimioterapia]]s e las [[immunoterapia]]s contra los [[cancèr|càncers]], los medicaments cardiovasculars, los [[psicotropic]]s contra los trebles mentaus e una larja gamma de [[molecula]]s especializadas per orientar de mecanismes biologics especifics. Chal tanben nòtar l'aparicion daus [[medicament biologic|medicaments biologics]] que son de produchs [[biotecnologia|biotecnologics]] sintetizats per una font biologica ([[anticòrs monoclonaus]], [[ormòna]]s, etc.). La [[cirurgia]] es l'autra modalitat [[istòria|istorica]] daus tractaments medicaus. Es fòrça eficaça contra los traumatismes, las malaudiás cardiovascularas, los [[cancèr|càncers]] e las mauformacions congenitalas. A coneigut d'evolucions importantas emb lo desvolopament recent de la microcirurgia e de la cirurgia [[robòt|robotica]] que permeten d'intervencions precisas per reduire las seguidas de las operacions. En parallele, las terapias non medicamentosas juegan un ròtle mai e mai creissenta dins la presa en charja de las malaudiás cronicas. Las mai coneigudas son probable la [[quinesiterapia]], la [[psicoterapia]], la [[reeducacion]], l'[[ergoterapia]] o las intervencions [[nutricion]]alas. Fan partida d'un ensemble mai larg qu'es coerent emb lo [[modèle biopsicosociau]]. La medecina preventiva es tanben venguda una brancha terapeutica especifica emb d'espleitas coma la [[vaccin]]acion, lo despistatge precòce e l'educacion terapeutica. Quò permet generalament d'obtenir de resultats superiors aus tractaments curatius en redusent la mortalitat generala e la còsta globala daus sistemas de santat. == Epidemiologia == {{veire|Epidemiologia}} L'[[epidemiologia]] es la disciplina [[sciéncia|scientifica]] qu'estúdia la distribucion de las malaudiás au sen de las populacions [[Homo sapiens|umanas]], lors caracteristicas e los mejans per las contrarotlar. Constituís la basa de las [[politica]]s de [[santat publica]] e permet de mesurar la charja mondiala de las malaudiás. Segon las donadas de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]], las malaudiás cronicas non transmissiblas ([[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], [[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.) son a l'origina d'environ 74 % daus decès mondiaus (siá 41 milions de personas per an). Las malaudiás cardiovascularas representan la meitat de quela mortalitat emb 18 milions de decès chasque an. Las malaudiás infecciosas ([[paludisme]], [[tuberculòsi]], etc.), istoricament la prumiera causa de mortalitat, demòran una causa màger de decès dins los país paures o en cors de desvolopament. Pasmens, son desenant una causa marginala de mortalitat dins los país desvolopats. La reparticion de las malaudiás es prigondament inegala segon las regions dau monde e los grops de populacion. Los país paures o en cors de desvolopaments supòrtan una charja disproporcionada de malaudiás infecciosas e de mortalitat mairala e infantila dau temps que los país desvolopats son mai tocats per las malaudiás cronicas entrainadas per l'envielhiment e los mòdes de vida. Pasmens, lo segle XX a tanben vist l'emergéncia de menaças epidemiologicas novelas coma la [[pandemia]] de [[gripa espanhòla]] de [[1918]]-[[1919]] (20-100 milions de [[mòrt|morts]]), l'epidemia de [[SIDA]] (40 milions de morts dempuei son aparicion) e la pandemia de [[covid-19]] de [[2019]]-[[2020]] (7-27 milions de morts). Quò permet de remembrar la vulnerabilitat de la [[medecina]] moderna fàcia a las malaudiás infecciosas emergentas. == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] cfnva2ix646yiftbc0r8jbcew12e64i 2499986 2499985 2026-05-09T15:04:14Z Nicolas Eynaud 6858 /* Epidemiologia */ 2499986 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === Lo tractament d'una malaudiá a per objectiu de garir lo pacient, de solatjar sos simptòmas, de ralentir la progression de la malaudiá o de prevenir sas complicacions. Pasmens, es pas totjorn possible d'obtenir l'ensemble de quilhs objectius d'un biais simultaneu. Daus còps, es donc necessari de los ierarquizar en foncion de la natura de la malaudiá, de son estadi d'evolucion e de l'estat generau dau pacient. Los tractaments medicamentós son la modalitat terapeutica mai espandida. Comprenen los [[antibiotic]]s e [[antivirau]]s utilizats contra las malaudiás infecciosas, las [[chimioterapia]]s e las [[immunoterapia]]s contra los [[cancèr|càncers]], los medicaments cardiovasculars, los [[psicotropic]]s contra los trebles mentaus e una larja gamma de [[molecula]]s especializadas per orientar de mecanismes biologics especifics. Chal tanben nòtar l'aparicion daus [[medicament biologic|medicaments biologics]] que son de produchs [[biotecnologia|biotecnologics]] sintetizats per una font biologica ([[anticòrs monoclonaus]], [[ormòna]]s, etc.). La [[cirurgia]] es l'autra modalitat [[istòria|istorica]] daus tractaments medicaus. Es fòrça eficaça contra los traumatismes, las malaudiás cardiovascularas, los [[cancèr|càncers]] e las mauformacions congenitalas. A coneigut d'evolucions importantas emb lo desvolopament recent de la microcirurgia e de la cirurgia [[robòt|robotica]] que permeten d'intervencions precisas per reduire las seguidas de las operacions. En parallele, las terapias non medicamentosas juegan un ròtle mai e mai creissenta dins la presa en charja de las malaudiás cronicas. Las mai coneigudas son probable la [[quinesiterapia]], la [[psicoterapia]], la [[reeducacion]], l'[[ergoterapia]] o las intervencions [[nutricion]]alas. Fan partida d'un ensemble mai larg qu'es coerent emb lo [[modèle biopsicosociau]]. La medecina preventiva es tanben venguda una brancha terapeutica especifica emb d'espleitas coma la [[vaccin]]acion, lo despistatge precòce e l'educacion terapeutica. Quò permet generalament d'obtenir de resultats superiors aus tractaments curatius en redusent la mortalitat generala e la còsta globala daus sistemas de santat. == Epidemiologia == {{veire|Epidemiologia}} L'[[epidemiologia]] es la disciplina [[sciéncia|scientifica]] qu'estúdia la distribucion de las malaudiás au sen de las populacions [[Homo sapiens|umanas]], lors caracteristicas e los mejans per las contrarotlar. Constituís la basa de las [[politica]]s de [[santat publica]] e permet de mesurar la charja mondiala de las malaudiás. Segon las donadas de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]], las malaudiás cronicas non transmissiblas ([[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], [[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.) son a l'origina d'environ 74 % daus decès mondiaus (siá 41 milions de personas per an). Las malaudiás cardiovascularas representan la meitat de quela mortalitat emb 18 milions de decès chasque an. Las malaudiás infecciosas ([[paludisme]], [[tuberculòsi]], etc.), istoricament la prumiera causa de mortalitat, demòran una causa màger de decès dins los país paures o en cors de desvolopament. Pasmens, son desenant una causa marginala de mortalitat dins los país desvolopats. La reparticion de las malaudiás es prigondament inegala segon las regions dau monde e los grops de populacion. Los país paures o en cors de desvolopaments supòrtan una charja disproporcionada de malaudiás infecciosas e de mortalitat mairala e infantila dau temps que los país desvolopats son mai tocats per las malaudiás cronicas entrainadas per l'envielhiment e los mòdes de vida. Pasmens, lo segle XX a tanben vist l'emergéncia de menaças epidemiologicas novelas coma la [[pandemia]] de [[gripa espanhòla]] de [[1918]]-[[1919]] (20-100 milions de [[mòrt|morts]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Stefan Schmitt e Anna-Lena Scholz, « Die Mutter aller Pandemien », ''Die Zeit'', n° 6/2020,‎ 30 de genier de 2020.</ref>), l'epidemia de [[SIDA]] (40 milions de morts dempuei son aparicion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' UNAIDS, ''Global HIV & AIDS statistics — Fact sheet'', consultat lo 9 de mai de 2026, [https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet].</ref>) e la pandemia de [[covid-19]] de [[2019]]-[[2020]] (7-27 milions de morts). Quò permet de remembrar la vulnerabilitat de la [[medecina]] moderna fàcia a las malaudiás infecciosas emergentas. == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] 5ibq57gggj7li2kgcae2cvze32m104z 2499987 2499986 2026-05-09T15:14:32Z Nicolas Eynaud 6858 2499987 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} Una '''malaudiá''' (var. '''malaudia''', '''malautiá'''<ref>Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', cercha « maladie », consultat lo 9 de mai de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=maladie&q2=&submit=Rechercher].</ref> es una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme vivent]]. Se manifèsta per de [[simptòma]]s fisics, psicologics o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === Lo tractament d'una malaudiá a per objectiu de garir lo pacient, de solatjar sos simptòmas, de ralentir la progression de la malaudiá o de prevenir sas complicacions. Pasmens, es pas totjorn possible d'obtenir l'ensemble de quilhs objectius d'un biais simultaneu. Daus còps, es donc necessari de los ierarquizar en foncion de la natura de la malaudiá, de son estadi d'evolucion e de l'estat generau dau pacient. Los tractaments medicamentós son la modalitat terapeutica mai espandida. Comprenen los [[antibiotic]]s e [[antivirau]]s utilizats contra las malaudiás infecciosas, las [[chimioterapia]]s e las [[immunoterapia]]s contra los [[cancèr|càncers]], los medicaments cardiovasculars, los [[psicotropic]]s contra los trebles mentaus e una larja gamma de [[molecula]]s especializadas per orientar de mecanismes biologics especifics. Chal tanben nòtar l'aparicion daus [[medicament biologic|medicaments biologics]] que son de produchs [[biotecnologia|biotecnologics]] sintetizats per una font biologica ([[anticòrs monoclonaus]], [[ormòna]]s, etc.). La [[cirurgia]] es l'autra modalitat [[istòria|istorica]] daus tractaments medicaus. Es fòrça eficaça contra los traumatismes, las malaudiás cardiovascularas, los [[cancèr|càncers]] e las mauformacions congenitalas. A coneigut d'evolucions importantas emb lo desvolopament recent de la microcirurgia e de la cirurgia [[robòt|robotica]] que permeten d'intervencions precisas per reduire las seguidas de las operacions. En parallele, las terapias non medicamentosas juegan un ròtle mai e mai creissenta dins la presa en charja de las malaudiás cronicas. Las mai coneigudas son probable la [[quinesiterapia]], la [[psicoterapia]], la [[reeducacion]], l'[[ergoterapia]] o las intervencions [[nutricion]]alas. Fan partida d'un ensemble mai larg qu'es coerent emb lo [[modèle biopsicosociau]]. La medecina preventiva es tanben venguda una brancha terapeutica especifica emb d'espleitas coma la [[vaccin]]acion, lo despistatge precòce e l'educacion terapeutica. Quò permet generalament d'obtenir de resultats superiors aus tractaments curatius en redusent la mortalitat generala e la còsta globala daus sistemas de santat. == Epidemiologia == {{veire|Epidemiologia}} L'[[epidemiologia]] es la disciplina [[sciéncia|scientifica]] qu'estúdia la distribucion de las malaudiás au sen de las populacions [[Homo sapiens|umanas]], lors caracteristicas e los mejans per las contrarotlar. Constituís la basa de las [[politica]]s de [[santat publica]] e permet de mesurar la charja mondiala de las malaudiás. Segon las donadas de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]], las malaudiás cronicas non transmissiblas ([[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], [[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.) son a l'origina d'environ 74 % daus decès mondiaus (siá 41 milions de personas per an). Las malaudiás cardiovascularas representan la meitat de quela mortalitat emb 18 milions de decès chasque an. Las malaudiás infecciosas ([[paludisme]], [[tuberculòsi]], etc.), istoricament la prumiera causa de mortalitat, demòran una causa màger de decès dins los país paures o en cors de desvolopament. Pasmens, son desenant una causa marginala de mortalitat dins los país desvolopats. La reparticion de las malaudiás es prigondament inegala segon las regions dau monde e los grops de populacion. Los país paures o en cors de desvolopaments supòrtan una charja disproporcionada de malaudiás infecciosas e de mortalitat mairala e infantila dau temps que los país desvolopats son mai tocats per las malaudiás cronicas entrainadas per l'envielhiment e los mòdes de vida. Pasmens, lo segle XX a tanben vist l'emergéncia de menaças epidemiologicas novelas coma la [[pandemia]] de [[gripa espanhòla]] de [[1918]]-[[1919]] (20-100 milions de [[mòrt|morts]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Stefan Schmitt e Anna-Lena Scholz, « Die Mutter aller Pandemien », ''Die Zeit'', n° 6/2020,‎ 30 de genier de 2020.</ref>), l'epidemia de [[SIDA]] (40 milions de morts dempuei son aparicion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' UNAIDS, ''Global HIV & AIDS statistics — Fact sheet'', consultat lo 9 de mai de 2026, [https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet].</ref>) e la pandemia de [[covid-19]] de [[2019]]-[[2020]] (7-27 milions de morts). Quò permet de remembrar la vulnerabilitat de la [[medecina]] moderna fàcia a las malaudiás infecciosas emergentas. == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] pmmt8p6i6ig8kn2i3blgqsnetwzlymb 2499988 2499987 2026-05-09T15:15:04Z Nicolas Eynaud 6858 2499988 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} Una '''malaudiá''' (var. '''malaudia''', '''malautiá'''<ref>Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', cercha « maladie », consultat lo 9 de mai de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=maladie&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme vivent]]. Se manifèsta per de [[simptòma]]s fisics, psicologics o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === Lo tractament d'una malaudiá a per objectiu de garir lo pacient, de solatjar sos simptòmas, de ralentir la progression de la malaudiá o de prevenir sas complicacions. Pasmens, es pas totjorn possible d'obtenir l'ensemble de quilhs objectius d'un biais simultaneu. Daus còps, es donc necessari de los ierarquizar en foncion de la natura de la malaudiá, de son estadi d'evolucion e de l'estat generau dau pacient. Los tractaments medicamentós son la modalitat terapeutica mai espandida. Comprenen los [[antibiotic]]s e [[antivirau]]s utilizats contra las malaudiás infecciosas, las [[chimioterapia]]s e las [[immunoterapia]]s contra los [[cancèr|càncers]], los medicaments cardiovasculars, los [[psicotropic]]s contra los trebles mentaus e una larja gamma de [[molecula]]s especializadas per orientar de mecanismes biologics especifics. Chal tanben nòtar l'aparicion daus [[medicament biologic|medicaments biologics]] que son de produchs [[biotecnologia|biotecnologics]] sintetizats per una font biologica ([[anticòrs monoclonaus]], [[ormòna]]s, etc.). La [[cirurgia]] es l'autra modalitat [[istòria|istorica]] daus tractaments medicaus. Es fòrça eficaça contra los traumatismes, las malaudiás cardiovascularas, los [[cancèr|càncers]] e las mauformacions congenitalas. A coneigut d'evolucions importantas emb lo desvolopament recent de la microcirurgia e de la cirurgia [[robòt|robotica]] que permeten d'intervencions precisas per reduire las seguidas de las operacions. En parallele, las terapias non medicamentosas juegan un ròtle mai e mai creissenta dins la presa en charja de las malaudiás cronicas. Las mai coneigudas son probable la [[quinesiterapia]], la [[psicoterapia]], la [[reeducacion]], l'[[ergoterapia]] o las intervencions [[nutricion]]alas. Fan partida d'un ensemble mai larg qu'es coerent emb lo [[modèle biopsicosociau]]. La medecina preventiva es tanben venguda una brancha terapeutica especifica emb d'espleitas coma la [[vaccin]]acion, lo despistatge precòce e l'educacion terapeutica. Quò permet generalament d'obtenir de resultats superiors aus tractaments curatius en redusent la mortalitat generala e la còsta globala daus sistemas de santat. == Epidemiologia == {{veire|Epidemiologia}} L'[[epidemiologia]] es la disciplina [[sciéncia|scientifica]] qu'estúdia la distribucion de las malaudiás au sen de las populacions [[Homo sapiens|umanas]], lors caracteristicas e los mejans per las contrarotlar. Constituís la basa de las [[politica]]s de [[santat publica]] e permet de mesurar la charja mondiala de las malaudiás. Segon las donadas de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]], las malaudiás cronicas non transmissiblas ([[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], [[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.) son a l'origina d'environ 74 % daus decès mondiaus (siá 41 milions de personas per an). Las malaudiás cardiovascularas representan la meitat de quela mortalitat emb 18 milions de decès chasque an. Las malaudiás infecciosas ([[paludisme]], [[tuberculòsi]], etc.), istoricament la prumiera causa de mortalitat, demòran una causa màger de decès dins los país paures o en cors de desvolopament. Pasmens, son desenant una causa marginala de mortalitat dins los país desvolopats. La reparticion de las malaudiás es prigondament inegala segon las regions dau monde e los grops de populacion. Los país paures o en cors de desvolopaments supòrtan una charja disproporcionada de malaudiás infecciosas e de mortalitat mairala e infantila dau temps que los país desvolopats son mai tocats per las malaudiás cronicas entrainadas per l'envielhiment e los mòdes de vida. Pasmens, lo segle XX a tanben vist l'emergéncia de menaças epidemiologicas novelas coma la [[pandemia]] de [[gripa espanhòla]] de [[1918]]-[[1919]] (20-100 milions de [[mòrt|morts]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Stefan Schmitt e Anna-Lena Scholz, « Die Mutter aller Pandemien », ''Die Zeit'', n° 6/2020,‎ 30 de genier de 2020.</ref>), l'epidemia de [[SIDA]] (40 milions de morts dempuei son aparicion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' UNAIDS, ''Global HIV & AIDS statistics — Fact sheet'', consultat lo 9 de mai de 2026, [https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet].</ref>) e la pandemia de [[covid-19]] de [[2019]]-[[2020]] (7-27 milions de morts). Quò permet de remembrar la vulnerabilitat de la [[medecina]] moderna fàcia a las malaudiás infecciosas emergentas. == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] n1ehq91q2uwc8p6xg3jz5j9bh0d8xwx 2500001 2499988 2026-05-09T19:04:07Z Nicolas Eynaud 6858 2500001 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} Una '''malaudiá''' (var. '''malaudia''', '''malautiá'''<ref>Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', cercha « maladie », consultat lo 9 de mai de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=maladie&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme vivent]]. Se manifèsta per de [[simptòma]]s fisics, psicologics o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] (OMS) la definís coma una rompedura dau complet estat de benestre fisic, mentau e sociau. Quò implica qu'una malaudiá es pas nonmàs un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas un problema que tòca egaament las dimensions psicologicas e socialas de l'individú. De mai, una mesma patologia pòt se manifestar d'un biais diferent segon las condicions de vida dau pacient. == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === Lo tractament d'una malaudiá a per objectiu de garir lo pacient, de solatjar sos simptòmas, de ralentir la progression de la malaudiá o de prevenir sas complicacions. Pasmens, es pas totjorn possible d'obtenir l'ensemble de quilhs objectius d'un biais simultaneu. Daus còps, es donc necessari de los ierarquizar en foncion de la natura de la malaudiá, de son estadi d'evolucion e de l'estat generau dau pacient. Los tractaments medicamentós son la modalitat terapeutica mai espandida. Comprenen los [[antibiotic]]s e [[antivirau]]s utilizats contra las malaudiás infecciosas, las [[chimioterapia]]s e las [[immunoterapia]]s contra los [[cancèr|càncers]], los medicaments cardiovasculars, los [[psicotropic]]s contra los trebles mentaus e una larja gamma de [[molecula]]s especializadas per orientar de mecanismes biologics especifics. Chal tanben nòtar l'aparicion daus [[medicament biologic|medicaments biologics]] que son de produchs [[biotecnologia|biotecnologics]] sintetizats per una font biologica ([[anticòrs monoclonaus]], [[ormòna]]s, etc.). La [[cirurgia]] es l'autra modalitat [[istòria|istorica]] daus tractaments medicaus. Es fòrça eficaça contra los traumatismes, las malaudiás cardiovascularas, los [[cancèr|càncers]] e las mauformacions congenitalas. A coneigut d'evolucions importantas emb lo desvolopament recent de la microcirurgia e de la cirurgia [[robòt|robotica]] que permeten d'intervencions precisas per reduire las seguidas de las operacions. En parallele, las terapias non medicamentosas juegan un ròtle mai e mai creissenta dins la presa en charja de las malaudiás cronicas. Las mai coneigudas son probable la [[quinesiterapia]], la [[psicoterapia]], la [[reeducacion]], l'[[ergoterapia]] o las intervencions [[nutricion]]alas. Fan partida d'un ensemble mai larg qu'es coerent emb lo [[modèle biopsicosociau]]. La medecina preventiva es tanben venguda una brancha terapeutica especifica emb d'espleitas coma la [[vaccin]]acion, lo despistatge precòce e l'educacion terapeutica. Quò permet generalament d'obtenir de resultats superiors aus tractaments curatius en redusent la mortalitat generala e la còsta globala daus sistemas de santat. == Epidemiologia == {{veire|Epidemiologia}} L'[[epidemiologia]] es la disciplina [[sciéncia|scientifica]] qu'estúdia la distribucion de las malaudiás au sen de las populacions [[Homo sapiens|umanas]], lors caracteristicas e los mejans per las contrarotlar. Constituís la basa de las [[politica]]s de [[santat publica]] e permet de mesurar la charja mondiala de las malaudiás. Segon las donadas de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]], las malaudiás cronicas non transmissiblas ([[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], [[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.) son a l'origina d'environ 74 % daus decès mondiaus (siá 41 milions de personas per an). Las malaudiás cardiovascularas representan la meitat de quela mortalitat emb 18 milions de decès chasque an. Las malaudiás infecciosas ([[paludisme]], [[tuberculòsi]], etc.), istoricament la prumiera causa de mortalitat, demòran una causa màger de decès dins los país paures o en cors de desvolopament. Pasmens, son desenant una causa marginala de mortalitat dins los país desvolopats. La reparticion de las malaudiás es prigondament inegala segon las regions dau monde e los grops de populacion. Los país paures o en cors de desvolopaments supòrtan una charja disproporcionada de malaudiás infecciosas e de mortalitat mairala e infantila dau temps que los país desvolopats son mai tocats per las malaudiás cronicas entrainadas per l'envielhiment e los mòdes de vida. Pasmens, lo segle XX a tanben vist l'emergéncia de menaças epidemiologicas novelas coma la [[pandemia]] de [[gripa espanhòla]] de [[1918]]-[[1919]] (20-100 milions de [[mòrt|morts]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Stefan Schmitt e Anna-Lena Scholz, « Die Mutter aller Pandemien », ''Die Zeit'', n° 6/2020,‎ 30 de genier de 2020.</ref>), l'epidemia de [[SIDA]] (40 milions de morts dempuei son aparicion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' UNAIDS, ''Global HIV & AIDS statistics — Fact sheet'', consultat lo 9 de mai de 2026, [https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet].</ref>) e la pandemia de [[covid-19]] de [[2019]]-[[2020]] (7-27 milions de morts). Quò permet de remembrar la vulnerabilitat de la [[medecina]] moderna fàcia a las malaudiás infecciosas emergentas. == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] sbgbfd6lp3j4h5sdwivs00947orzitj 2500013 2500001 2026-05-10T06:24:25Z Nicolas Eynaud 6858 2500013 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} Una '''malaudiá''' (var. '''malaudia''', '''malautiá'''<ref>Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', cercha « maladie », consultat lo 9 de mai de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=maladie&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme vivent]]. Se manifèsta per de [[simptòma]]s fisics, psicologics o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] (OMS) la definís coma una rompedura dau complet estat de benestre fisic, mentau e sociau. Quò implica qu'una malaudiá es pas nonmàs un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas un problema que tòca egaament las dimensions psicologicas e socialas de l'individú. De mai, una mesma patologia pòt se manifestar d'un biais diferent segon las condicions de vida daus pacients. == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === Lo tractament d'una malaudiá a per objectiu de garir lo pacient, de solatjar sos simptòmas, de ralentir la progression de la malaudiá o de prevenir sas complicacions. Pasmens, es pas totjorn possible d'obtenir l'ensemble de quilhs objectius d'un biais simultaneu. Daus còps, es donc necessari de los ierarquizar en foncion de la natura de la malaudiá, de son estadi d'evolucion e de l'estat generau dau pacient. Los tractaments medicamentós son la modalitat terapeutica mai espandida. Comprenen los [[antibiotic]]s e [[antivirau]]s utilizats contra las malaudiás infecciosas, las [[chimioterapia]]s e las [[immunoterapia]]s contra los [[cancèr|càncers]], los medicaments cardiovasculars, los [[psicotropic]]s contra los trebles mentaus e una larja gamma de [[molecula]]s especializadas per orientar de mecanismes biologics especifics. Chal tanben nòtar l'aparicion daus [[medicament biologic|medicaments biologics]] que son de produchs [[biotecnologia|biotecnologics]] sintetizats per una font biologica ([[anticòrs monoclonaus]], [[ormòna]]s, etc.). La [[cirurgia]] es l'autra modalitat [[istòria|istorica]] daus tractaments medicaus. Es fòrça eficaça contra los traumatismes, las malaudiás cardiovascularas, los [[cancèr|càncers]] e las mauformacions congenitalas. A coneigut d'evolucions importantas emb lo desvolopament recent de la microcirurgia e de la cirurgia [[robòt|robotica]] que permeten d'intervencions precisas per reduire las seguidas de las operacions. En parallele, las terapias non medicamentosas juegan un ròtle mai e mai creissenta dins la presa en charja de las malaudiás cronicas. Las mai coneigudas son probable la [[quinesiterapia]], la [[psicoterapia]], la [[reeducacion]], l'[[ergoterapia]] o las intervencions [[nutricion]]alas. Fan partida d'un ensemble mai larg qu'es coerent emb lo [[modèle biopsicosociau]]. La medecina preventiva es tanben venguda una brancha terapeutica especifica emb d'espleitas coma la [[vaccin]]acion, lo despistatge precòce e l'educacion terapeutica. Quò permet generalament d'obtenir de resultats superiors aus tractaments curatius en redusent la mortalitat generala e la còsta globala daus sistemas de santat. == Epidemiologia == {{veire|Epidemiologia}} L'[[epidemiologia]] es la disciplina [[sciéncia|scientifica]] qu'estúdia la distribucion de las malaudiás au sen de las populacions [[Homo sapiens|umanas]], lors caracteristicas e los mejans per las contrarotlar. Constituís la basa de las [[politica]]s de [[santat publica]] e permet de mesurar la charja mondiala de las malaudiás. Segon las donadas de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]], las malaudiás cronicas non transmissiblas ([[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], [[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.) son a l'origina d'environ 74 % daus decès mondiaus (siá 41 milions de personas per an). Las malaudiás cardiovascularas representan la meitat de quela mortalitat emb 18 milions de decès chasque an. Las malaudiás infecciosas ([[paludisme]], [[tuberculòsi]], etc.), istoricament la prumiera causa de mortalitat, demòran una causa màger de decès dins los país paures o en cors de desvolopament. Pasmens, son desenant una causa marginala de mortalitat dins los país desvolopats. La reparticion de las malaudiás es prigondament inegala segon las regions dau monde e los grops de populacion. Los país paures o en cors de desvolopaments supòrtan una charja disproporcionada de malaudiás infecciosas e de mortalitat mairala e infantila dau temps que los país desvolopats son mai tocats per las malaudiás cronicas entrainadas per l'envielhiment e los mòdes de vida. Pasmens, lo segle XX a tanben vist l'emergéncia de menaças epidemiologicas novelas coma la [[pandemia]] de [[gripa espanhòla]] de [[1918]]-[[1919]] (20-100 milions de [[mòrt|morts]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Stefan Schmitt e Anna-Lena Scholz, « Die Mutter aller Pandemien », ''Die Zeit'', n° 6/2020,‎ 30 de genier de 2020.</ref>), l'epidemia de [[SIDA]] (40 milions de morts dempuei son aparicion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' UNAIDS, ''Global HIV & AIDS statistics — Fact sheet'', consultat lo 9 de mai de 2026, [https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet].</ref>) e la pandemia de [[covid-19]] de [[2019]]-[[2020]] (7-27 milions de morts). Quò permet de remembrar la vulnerabilitat de la [[medecina]] moderna fàcia a las malaudiás infecciosas emergentas. == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] jxrtoy9zeufupxd43mhj66ifvo61ofm 2500015 2500013 2026-05-10T06:30:39Z Nicolas Eynaud 6858 2500015 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} Una '''malaudiá''' (var. '''malaudia''', '''malautiá'''<ref>Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', cercha « maladie », consultat lo 9 de mai de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=maladie&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme vivent]]. Se manifèsta per de [[simptòma]]s fisics, psicologics o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] (OMS) la definís coma una rompedura dau complet estat de benestre fisic, mentau e sociau. Quò implica qu'una malaudiá es pas nonmàs un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas un problema que tòca egaament las dimensions psicologicas e socialas de l'individú. De mai, una mesma patologia pòt se manifestar d'un biais diferent segon las condicions de vida daus pacients. La nocion de malaudiá coneiguet d'evolucions importantas dempuei l'aparicion de la [[medecina]]. A l'origina, era interpretada coma una expression de las fòrças [[subrenaturau|subrenaturalas]] o [[dieu|divinas]]. Venguet un fenomène naturau, observable e [[racionalisme|racionalament]] tractable a partir d'[[Ippocrates]] durant lo [[segle V avC]]. Quela vision fuguet transmesa aus metges arabes de l'[[Edat Mejana|Atge Mejan]], en particular [[Avicena]]. == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === Lo tractament d'una malaudiá a per objectiu de garir lo pacient, de solatjar sos simptòmas, de ralentir la progression de la malaudiá o de prevenir sas complicacions. Pasmens, es pas totjorn possible d'obtenir l'ensemble de quilhs objectius d'un biais simultaneu. Daus còps, es donc necessari de los ierarquizar en foncion de la natura de la malaudiá, de son estadi d'evolucion e de l'estat generau dau pacient. Los tractaments medicamentós son la modalitat terapeutica mai espandida. Comprenen los [[antibiotic]]s e [[antivirau]]s utilizats contra las malaudiás infecciosas, las [[chimioterapia]]s e las [[immunoterapia]]s contra los [[cancèr|càncers]], los medicaments cardiovasculars, los [[psicotropic]]s contra los trebles mentaus e una larja gamma de [[molecula]]s especializadas per orientar de mecanismes biologics especifics. Chal tanben nòtar l'aparicion daus [[medicament biologic|medicaments biologics]] que son de produchs [[biotecnologia|biotecnologics]] sintetizats per una font biologica ([[anticòrs monoclonaus]], [[ormòna]]s, etc.). La [[cirurgia]] es l'autra modalitat [[istòria|istorica]] daus tractaments medicaus. Es fòrça eficaça contra los traumatismes, las malaudiás cardiovascularas, los [[cancèr|càncers]] e las mauformacions congenitalas. A coneigut d'evolucions importantas emb lo desvolopament recent de la microcirurgia e de la cirurgia [[robòt|robotica]] que permeten d'intervencions precisas per reduire las seguidas de las operacions. En parallele, las terapias non medicamentosas juegan un ròtle mai e mai creissenta dins la presa en charja de las malaudiás cronicas. Las mai coneigudas son probable la [[quinesiterapia]], la [[psicoterapia]], la [[reeducacion]], l'[[ergoterapia]] o las intervencions [[nutricion]]alas. Fan partida d'un ensemble mai larg qu'es coerent emb lo [[modèle biopsicosociau]]. La medecina preventiva es tanben venguda una brancha terapeutica especifica emb d'espleitas coma la [[vaccin]]acion, lo despistatge precòce e l'educacion terapeutica. Quò permet generalament d'obtenir de resultats superiors aus tractaments curatius en redusent la mortalitat generala e la còsta globala daus sistemas de santat. == Epidemiologia == {{veire|Epidemiologia}} L'[[epidemiologia]] es la disciplina [[sciéncia|scientifica]] qu'estúdia la distribucion de las malaudiás au sen de las populacions [[Homo sapiens|umanas]], lors caracteristicas e los mejans per las contrarotlar. Constituís la basa de las [[politica]]s de [[santat publica]] e permet de mesurar la charja mondiala de las malaudiás. Segon las donadas de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]], las malaudiás cronicas non transmissiblas ([[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], [[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.) son a l'origina d'environ 74 % daus decès mondiaus (siá 41 milions de personas per an). Las malaudiás cardiovascularas representan la meitat de quela mortalitat emb 18 milions de decès chasque an. Las malaudiás infecciosas ([[paludisme]], [[tuberculòsi]], etc.), istoricament la prumiera causa de mortalitat, demòran una causa màger de decès dins los país paures o en cors de desvolopament. Pasmens, son desenant una causa marginala de mortalitat dins los país desvolopats. La reparticion de las malaudiás es prigondament inegala segon las regions dau monde e los grops de populacion. Los país paures o en cors de desvolopaments supòrtan una charja disproporcionada de malaudiás infecciosas e de mortalitat mairala e infantila dau temps que los país desvolopats son mai tocats per las malaudiás cronicas entrainadas per l'envielhiment e los mòdes de vida. Pasmens, lo segle XX a tanben vist l'emergéncia de menaças epidemiologicas novelas coma la [[pandemia]] de [[gripa espanhòla]] de [[1918]]-[[1919]] (20-100 milions de [[mòrt|morts]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Stefan Schmitt e Anna-Lena Scholz, « Die Mutter aller Pandemien », ''Die Zeit'', n° 6/2020,‎ 30 de genier de 2020.</ref>), l'epidemia de [[SIDA]] (40 milions de morts dempuei son aparicion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' UNAIDS, ''Global HIV & AIDS statistics — Fact sheet'', consultat lo 9 de mai de 2026, [https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet].</ref>) e la pandemia de [[covid-19]] de [[2019]]-[[2020]] (7-27 milions de morts). Quò permet de remembrar la vulnerabilitat de la [[medecina]] moderna fàcia a las malaudiás infecciosas emergentas. == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] 1hyw1djzmwdg9mj93texa6n2b2w61hc 2500016 2500015 2026-05-10T06:31:05Z Nicolas Eynaud 6858 2500016 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} Una '''malaudiá''' (var. '''malaudia''', '''malautiá'''<ref>Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', cercha « maladie », consultat lo 9 de mai de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=maladie&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme vivent]]. Se manifèsta per de [[simptòma]]s fisics, psicologics o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] (OMS) la definís coma una rompedura dau complet estat de benestre fisic, mentau e sociau. Quò implica qu'una malaudiá es pas nonmàs un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas un problema que tòca egaament las dimensions psicologicas e socialas de l'individú. De mai, una mesma patologia pòt se manifestar d'un biais diferent segon las condicions de vida daus pacients. La nocion de malaudiá coneiguet d'evolucions importantas dempuei l'aparicion de la [[medecina]]. A l'origina, era interpretada coma una expression de las fòrças [[subrenaturau|subrenaturalas]] o [[dieu|divinas]]. Venguet un fenomène naturau, observable e [[racionalisme|racionalament]] tractable a partir d'[[Ipocrates]] durant lo [[segle V avC]]. Quela vision fuguet transmesa aus metges arabes de l'[[Edat Mejana|Atge Mejan]], en particular [[Avicena]]. == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === Lo tractament d'una malaudiá a per objectiu de garir lo pacient, de solatjar sos simptòmas, de ralentir la progression de la malaudiá o de prevenir sas complicacions. Pasmens, es pas totjorn possible d'obtenir l'ensemble de quilhs objectius d'un biais simultaneu. Daus còps, es donc necessari de los ierarquizar en foncion de la natura de la malaudiá, de son estadi d'evolucion e de l'estat generau dau pacient. Los tractaments medicamentós son la modalitat terapeutica mai espandida. Comprenen los [[antibiotic]]s e [[antivirau]]s utilizats contra las malaudiás infecciosas, las [[chimioterapia]]s e las [[immunoterapia]]s contra los [[cancèr|càncers]], los medicaments cardiovasculars, los [[psicotropic]]s contra los trebles mentaus e una larja gamma de [[molecula]]s especializadas per orientar de mecanismes biologics especifics. Chal tanben nòtar l'aparicion daus [[medicament biologic|medicaments biologics]] que son de produchs [[biotecnologia|biotecnologics]] sintetizats per una font biologica ([[anticòrs monoclonaus]], [[ormòna]]s, etc.). La [[cirurgia]] es l'autra modalitat [[istòria|istorica]] daus tractaments medicaus. Es fòrça eficaça contra los traumatismes, las malaudiás cardiovascularas, los [[cancèr|càncers]] e las mauformacions congenitalas. A coneigut d'evolucions importantas emb lo desvolopament recent de la microcirurgia e de la cirurgia [[robòt|robotica]] que permeten d'intervencions precisas per reduire las seguidas de las operacions. En parallele, las terapias non medicamentosas juegan un ròtle mai e mai creissenta dins la presa en charja de las malaudiás cronicas. Las mai coneigudas son probable la [[quinesiterapia]], la [[psicoterapia]], la [[reeducacion]], l'[[ergoterapia]] o las intervencions [[nutricion]]alas. Fan partida d'un ensemble mai larg qu'es coerent emb lo [[modèle biopsicosociau]]. La medecina preventiva es tanben venguda una brancha terapeutica especifica emb d'espleitas coma la [[vaccin]]acion, lo despistatge precòce e l'educacion terapeutica. Quò permet generalament d'obtenir de resultats superiors aus tractaments curatius en redusent la mortalitat generala e la còsta globala daus sistemas de santat. == Epidemiologia == {{veire|Epidemiologia}} L'[[epidemiologia]] es la disciplina [[sciéncia|scientifica]] qu'estúdia la distribucion de las malaudiás au sen de las populacions [[Homo sapiens|umanas]], lors caracteristicas e los mejans per las contrarotlar. Constituís la basa de las [[politica]]s de [[santat publica]] e permet de mesurar la charja mondiala de las malaudiás. Segon las donadas de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]], las malaudiás cronicas non transmissiblas ([[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], [[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.) son a l'origina d'environ 74 % daus decès mondiaus (siá 41 milions de personas per an). Las malaudiás cardiovascularas representan la meitat de quela mortalitat emb 18 milions de decès chasque an. Las malaudiás infecciosas ([[paludisme]], [[tuberculòsi]], etc.), istoricament la prumiera causa de mortalitat, demòran una causa màger de decès dins los país paures o en cors de desvolopament. Pasmens, son desenant una causa marginala de mortalitat dins los país desvolopats. La reparticion de las malaudiás es prigondament inegala segon las regions dau monde e los grops de populacion. Los país paures o en cors de desvolopaments supòrtan una charja disproporcionada de malaudiás infecciosas e de mortalitat mairala e infantila dau temps que los país desvolopats son mai tocats per las malaudiás cronicas entrainadas per l'envielhiment e los mòdes de vida. Pasmens, lo segle XX a tanben vist l'emergéncia de menaças epidemiologicas novelas coma la [[pandemia]] de [[gripa espanhòla]] de [[1918]]-[[1919]] (20-100 milions de [[mòrt|morts]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Stefan Schmitt e Anna-Lena Scholz, « Die Mutter aller Pandemien », ''Die Zeit'', n° 6/2020,‎ 30 de genier de 2020.</ref>), l'epidemia de [[SIDA]] (40 milions de morts dempuei son aparicion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' UNAIDS, ''Global HIV & AIDS statistics — Fact sheet'', consultat lo 9 de mai de 2026, [https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet].</ref>) e la pandemia de [[covid-19]] de [[2019]]-[[2020]] (7-27 milions de morts). Quò permet de remembrar la vulnerabilitat de la [[medecina]] moderna fàcia a las malaudiás infecciosas emergentas. == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] apmcm6fcswi9uq6j4k8vyw6gyleyw46 2500027 2500016 2026-05-10T07:10:52Z Nicolas Eynaud 6858 2500027 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} Una '''malaudiá''' (var. '''malaudia''', '''malautiá'''<ref>Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', cercha « maladie », consultat lo 9 de mai de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=maladie&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme vivent]]. Se manifèsta per de [[simptòma]]s fisics, psicologics o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] (OMS) la definís coma una rompedura dau complet estat de benestre fisic, mentau e sociau. Quò implica qu'una malaudiá es pas nonmàs un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas un problema que tòca egaament las dimensions psicologicas e socialas de l'individú. De mai, una mesma patologia pòt se manifestar d'un biais diferent segon las condicions de vida daus pacients. La nocion de malaudiá coneiguet d'evolucions importantas dempuei l'aparicion de la [[medecina]]. A l'origina, era interpretada coma una expression de las fòrças [[subrenaturau|subrenaturalas]] o [[dieu|divinas]]. Venguet un fenomène naturau, observable e [[racionalisme|racionalament]] tractable a partir d'[[Ipocrates]] durant lo [[segle V avC]]. Quela vision fuguet transmesa aus metges arabes de l'[[Edat Mejana|Atge Mejan]], en particular [[Avicena]], que melhoreren las [[Coneissença|coneissenças]] [[Grècia antica|grecas]]. Puei, quilhs sabers fugueren transformats per la revolucion pasteuriana dau segle XIX qu'establiguet un liam entre los microorganismes e las malaudiás infecciosas. == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === Lo tractament d'una malaudiá a per objectiu de garir lo pacient, de solatjar sos simptòmas, de ralentir la progression de la malaudiá o de prevenir sas complicacions. Pasmens, es pas totjorn possible d'obtenir l'ensemble de quilhs objectius d'un biais simultaneu. Daus còps, es donc necessari de los ierarquizar en foncion de la natura de la malaudiá, de son estadi d'evolucion e de l'estat generau dau pacient. Los tractaments medicamentós son la modalitat terapeutica mai espandida. Comprenen los [[antibiotic]]s e [[antivirau]]s utilizats contra las malaudiás infecciosas, las [[chimioterapia]]s e las [[immunoterapia]]s contra los [[cancèr|càncers]], los medicaments cardiovasculars, los [[psicotropic]]s contra los trebles mentaus e una larja gamma de [[molecula]]s especializadas per orientar de mecanismes biologics especifics. Chal tanben nòtar l'aparicion daus [[medicament biologic|medicaments biologics]] que son de produchs [[biotecnologia|biotecnologics]] sintetizats per una font biologica ([[anticòrs monoclonaus]], [[ormòna]]s, etc.). La [[cirurgia]] es l'autra modalitat [[istòria|istorica]] daus tractaments medicaus. Es fòrça eficaça contra los traumatismes, las malaudiás cardiovascularas, los [[cancèr|càncers]] e las mauformacions congenitalas. A coneigut d'evolucions importantas emb lo desvolopament recent de la microcirurgia e de la cirurgia [[robòt|robotica]] que permeten d'intervencions precisas per reduire las seguidas de las operacions. En parallele, las terapias non medicamentosas juegan un ròtle mai e mai creissenta dins la presa en charja de las malaudiás cronicas. Las mai coneigudas son probable la [[quinesiterapia]], la [[psicoterapia]], la [[reeducacion]], l'[[ergoterapia]] o las intervencions [[nutricion]]alas. Fan partida d'un ensemble mai larg qu'es coerent emb lo [[modèle biopsicosociau]]. La medecina preventiva es tanben venguda una brancha terapeutica especifica emb d'espleitas coma la [[vaccin]]acion, lo despistatge precòce e l'educacion terapeutica. Quò permet generalament d'obtenir de resultats superiors aus tractaments curatius en redusent la mortalitat generala e la còsta globala daus sistemas de santat. == Epidemiologia == {{veire|Epidemiologia}} L'[[epidemiologia]] es la disciplina [[sciéncia|scientifica]] qu'estúdia la distribucion de las malaudiás au sen de las populacions [[Homo sapiens|umanas]], lors caracteristicas e los mejans per las contrarotlar. Constituís la basa de las [[politica]]s de [[santat publica]] e permet de mesurar la charja mondiala de las malaudiás. Segon las donadas de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]], las malaudiás cronicas non transmissiblas ([[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], [[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.) son a l'origina d'environ 74 % daus decès mondiaus (siá 41 milions de personas per an). Las malaudiás cardiovascularas representan la meitat de quela mortalitat emb 18 milions de decès chasque an. Las malaudiás infecciosas ([[paludisme]], [[tuberculòsi]], etc.), istoricament la prumiera causa de mortalitat, demòran una causa màger de decès dins los país paures o en cors de desvolopament. Pasmens, son desenant una causa marginala de mortalitat dins los país desvolopats. La reparticion de las malaudiás es prigondament inegala segon las regions dau monde e los grops de populacion. Los país paures o en cors de desvolopaments supòrtan una charja disproporcionada de malaudiás infecciosas e de mortalitat mairala e infantila dau temps que los país desvolopats son mai tocats per las malaudiás cronicas entrainadas per l'envielhiment e los mòdes de vida. Pasmens, lo segle XX a tanben vist l'emergéncia de menaças epidemiologicas novelas coma la [[pandemia]] de [[gripa espanhòla]] de [[1918]]-[[1919]] (20-100 milions de [[mòrt|morts]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Stefan Schmitt e Anna-Lena Scholz, « Die Mutter aller Pandemien », ''Die Zeit'', n° 6/2020,‎ 30 de genier de 2020.</ref>), l'epidemia de [[SIDA]] (40 milions de morts dempuei son aparicion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' UNAIDS, ''Global HIV & AIDS statistics — Fact sheet'', consultat lo 9 de mai de 2026, [https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet].</ref>) e la pandemia de [[covid-19]] de [[2019]]-[[2020]] (7-27 milions de morts). Quò permet de remembrar la vulnerabilitat de la [[medecina]] moderna fàcia a las malaudiás infecciosas emergentas. == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] cp825pl84e6fdwlckxovt7px3g4472x 2500030 2500027 2026-05-10T07:13:44Z Nicolas Eynaud 6858 2500030 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} Una '''malaudiá''' (var. '''malaudia''', '''malautiá'''<ref>Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', cercha « maladie », consultat lo 9 de mai de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=maladie&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme vivent]]. Se manifèsta per de [[simptòma]]s fisics, psicologics o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] (OMS) la definís coma una rompedura dau complet estat de benestre fisic, mentau e sociau. Quò implica qu'una malaudiá es pas nonmàs un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas un problema que tòca egalament las dimensions psicologicas e socialas de l'individú. De mai, una mesma patologia pòt se manifestar d'un biais diferent segon las condicions de vida daus pacients. La nocion de malaudiá coneiguet d'evolucions importantas dempuei l'aparicion de la [[medecina]]. A l'origina, era interpretada coma una expression de las fòrças [[subrenaturau|subrenaturalas]] o [[dieu|divinas]]. Venguet un fenomène naturau, observable e [[racionalisme|racionalament]] tractable a partir d'[[Ipocrates]] durant lo [[segle V avC]]. Quela vision fuguet transmesa aus metges arabes de l'[[Edat Mejana|Atge Mejan]], en particular [[Avicena]], que melhoreren las [[Coneissença|coneissenças]] [[Grècia antica|grecas]]. Puei, quilhs sabers fugueren transformats per la revolucion pasteuriana dau segle XIX qu'establiguet un liam entre los microorganismes e las malaudiás infecciosas. == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === Lo tractament d'una malaudiá a per objectiu de garir lo pacient, de solatjar sos simptòmas, de ralentir la progression de la malaudiá o de prevenir sas complicacions. Pasmens, es pas totjorn possible d'obtenir l'ensemble de quilhs objectius d'un biais simultaneu. Daus còps, es donc necessari de los ierarquizar en foncion de la natura de la malaudiá, de son estadi d'evolucion e de l'estat generau dau pacient. Los tractaments medicamentós son la modalitat terapeutica mai espandida. Comprenen los [[antibiotic]]s e [[antivirau]]s utilizats contra las malaudiás infecciosas, las [[chimioterapia]]s e las [[immunoterapia]]s contra los [[cancèr|càncers]], los medicaments cardiovasculars, los [[psicotropic]]s contra los trebles mentaus e una larja gamma de [[molecula]]s especializadas per orientar de mecanismes biologics especifics. Chal tanben nòtar l'aparicion daus [[medicament biologic|medicaments biologics]] que son de produchs [[biotecnologia|biotecnologics]] sintetizats per una font biologica ([[anticòrs monoclonaus]], [[ormòna]]s, etc.). La [[cirurgia]] es l'autra modalitat [[istòria|istorica]] daus tractaments medicaus. Es fòrça eficaça contra los traumatismes, las malaudiás cardiovascularas, los [[cancèr|càncers]] e las mauformacions congenitalas. A coneigut d'evolucions importantas emb lo desvolopament recent de la microcirurgia e de la cirurgia [[robòt|robotica]] que permeten d'intervencions precisas per reduire las seguidas de las operacions. En parallele, las terapias non medicamentosas juegan un ròtle mai e mai creissenta dins la presa en charja de las malaudiás cronicas. Las mai coneigudas son probable la [[quinesiterapia]], la [[psicoterapia]], la [[reeducacion]], l'[[ergoterapia]] o las intervencions [[nutricion]]alas. Fan partida d'un ensemble mai larg qu'es coerent emb lo [[modèle biopsicosociau]]. La medecina preventiva es tanben venguda una brancha terapeutica especifica emb d'espleitas coma la [[vaccin]]acion, lo despistatge precòce e l'educacion terapeutica. Quò permet generalament d'obtenir de resultats superiors aus tractaments curatius en redusent la mortalitat generala e la còsta globala daus sistemas de santat. == Epidemiologia == {{veire|Epidemiologia}} L'[[epidemiologia]] es la disciplina [[sciéncia|scientifica]] qu'estúdia la distribucion de las malaudiás au sen de las populacions [[Homo sapiens|umanas]], lors caracteristicas e los mejans per las contrarotlar. Constituís la basa de las [[politica]]s de [[santat publica]] e permet de mesurar la charja mondiala de las malaudiás. Segon las donadas de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]], las malaudiás cronicas non transmissiblas ([[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], [[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.) son a l'origina d'environ 74 % daus decès mondiaus (siá 41 milions de personas per an). Las malaudiás cardiovascularas representan la meitat de quela mortalitat emb 18 milions de decès chasque an. Las malaudiás infecciosas ([[paludisme]], [[tuberculòsi]], etc.), istoricament la prumiera causa de mortalitat, demòran una causa màger de decès dins los país paures o en cors de desvolopament. Pasmens, son desenant una causa marginala de mortalitat dins los país desvolopats. La reparticion de las malaudiás es prigondament inegala segon las regions dau monde e los grops de populacion. Los país paures o en cors de desvolopaments supòrtan una charja disproporcionada de malaudiás infecciosas e de mortalitat mairala e infantila dau temps que los país desvolopats son mai tocats per las malaudiás cronicas entrainadas per l'envielhiment e los mòdes de vida. Pasmens, lo segle XX a tanben vist l'emergéncia de menaças epidemiologicas novelas coma la [[pandemia]] de [[gripa espanhòla]] de [[1918]]-[[1919]] (20-100 milions de [[mòrt|morts]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Stefan Schmitt e Anna-Lena Scholz, « Die Mutter aller Pandemien », ''Die Zeit'', n° 6/2020,‎ 30 de genier de 2020.</ref>), l'epidemia de [[SIDA]] (40 milions de morts dempuei son aparicion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' UNAIDS, ''Global HIV & AIDS statistics — Fact sheet'', consultat lo 9 de mai de 2026, [https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet].</ref>) e la pandemia de [[covid-19]] de [[2019]]-[[2020]] (7-27 milions de morts). Quò permet de remembrar la vulnerabilitat de la [[medecina]] moderna fàcia a las malaudiás infecciosas emergentas. == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] svtp8o1tpb4c42w6glpno45nv8ju5k2 2500031 2500030 2026-05-10T07:14:49Z Nicolas Eynaud 6858 2500031 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} Una '''malaudiá''' (var. '''malaudia''', '''malautiá'''<ref>Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', cercha « maladie », consultat lo 9 de mai de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=maladie&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme vivent]]. Se manifèsta per de [[simptòma]]s fisics, psicologics o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] (OMS) la definís coma una rompedura dau complet estat de benestre fisic, mentau e sociau. Quò implica qu'una malaudiá es pas nonmàs un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas un problema que tòca egalament las dimensions psicologicas e socialas de l'individú. De mai, una mesma patologia pòt se manifestar d'un biais diferent segon las condicions de vida daus pacients. La nocion de malaudiá coneiguet d'evolucions importantas dempuei l'aparicion de la [[medecina]]. A l'origina, era interpretada coma una expression de las fòrças [[subrenaturau|subrenaturalas]] o [[dieu|divinas]]. Venguet un fenomène naturau, observable e [[racionalisme|racionalament]] tractable a partir d'[[Ipocrates]] durant lo [[segle V avC]]. Quela vision fuguet transmesa aus metges arabes de l'[[Edat Mejana|Atge Mejan]], en particular [[Avicena]], que melhoreren las [[Coneissença|coneissenças]] [[Grècia antica|grecas]]. Puei, quilhs sabers fugueren transformats per la revolucion [[Louis Pasteur|pasteuriana]] dau segle XIX qu'establiguet un liam entre los microorganismes e las malaudiás infecciosas. == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === {{veire|Diagnostic (medecina)}} Lo [[diagnostic (medecina)|diagnostic]] es lo procediment d'identificacion d'una malaudiá tocant un pacient. Normalament menat per un professionau, es una etapa centrala de la presa en charja d'un malaude que condiciona la chausida d'un tractament e lo pronostic d'evolucion de la patologia. Es basat sus un ensemble de fonts d'[[informacion|informacions]] complementàrias que comença emb l'[[anamnèsi]], un interrogatòri regardant los simptòmas dau pacient (natura, durada, evolucion, etc.), sos antecedents medicaus e [[familha (parentèla)|familiaus]], son mòde de vida e sos tractaments en cors. Quò es una etapa fòrça informativa que permet de formular d'ipotesis avant de començar los examens. Après las questions inicialas, los metges pòdon menar d'[[examen clinic|examens clinics]]. Quò consistís a observar directament lo pacient e necessita generalament de metre en òbra d'inspeccions, de palpacions, d'auscultacions e de percussions. Permet de detectar de marcas objectivas de malaudiá, coma una [[feure]], una anomalia auscultatòria o una massa paupabla, que permeten d'orientar o de confirmar las ipotesis formuladas durant l'anamnèsi. D'examens complementaris pòden èsser prescrichs per afinar lo diagnostic. Quilhs examens an coneigut un desvolopament considerable dempuei lo començament dau segle XX emb l'aparicion de las analisis biologicas, de l'[[imatjariá medicala]] ([[radiografia]], [[IRM]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Collège médical français des professeurs d'anatomie, Collège des enseignants de radiologie de France e CNEBMN Collège National des Enseignants de Biophysique et de Médecine Nucléaire, ''Les fondamentaux de l'imagerie médicale. Radioanatomie, biophysique, techniques et séméiologie en radiologie et médecine nucléaire'', Elsevier Masson, 2022, 448 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Elisabeth Moerschel, Eric Bauer, Anne Bozenhardt, Jean-Louis Dietemann, Jean-Philippe Dillenseger, Hervé Faltot, Philippe Feuerstein, Brigitte Girard e Perrine Gulli, ''Guide des techniques de soins en imagerie médicale'', Elsevier Masson, 2012, 128 p.</ref>), daus examens [[anatomopatologia|anatomopatologics]] o de tests foncionaus. Constituïssen desenant un element centrau de la medecina moderna, mas lor utilizacion excessiva pòt engendrar de problemas de subrediagnostic e de subretractament. Chal nòtar que lo diagnostic es rarament un acte certan. Es mai generalament una [[probabilitat]] fondada sus la confrontacion d'elements divers e sus l'experiéncia clinic personala dau practiciant. Per aquela rason, lo diagnostic es sovent un procediment iteratiu. Una ipotesi iniciala es confirmada, invalidada o precisada a partir daus resultats daus examens e de l'evolucion de l'estat de santat dau pacient. === Los tractaments === Lo tractament d'una malaudiá a per objectiu de garir lo pacient, de solatjar sos simptòmas, de ralentir la progression de la malaudiá o de prevenir sas complicacions. Pasmens, es pas totjorn possible d'obtenir l'ensemble de quilhs objectius d'un biais simultaneu. Daus còps, es donc necessari de los ierarquizar en foncion de la natura de la malaudiá, de son estadi d'evolucion e de l'estat generau dau pacient. Los tractaments medicamentós son la modalitat terapeutica mai espandida. Comprenen los [[antibiotic]]s e [[antivirau]]s utilizats contra las malaudiás infecciosas, las [[chimioterapia]]s e las [[immunoterapia]]s contra los [[cancèr|càncers]], los medicaments cardiovasculars, los [[psicotropic]]s contra los trebles mentaus e una larja gamma de [[molecula]]s especializadas per orientar de mecanismes biologics especifics. Chal tanben nòtar l'aparicion daus [[medicament biologic|medicaments biologics]] que son de produchs [[biotecnologia|biotecnologics]] sintetizats per una font biologica ([[anticòrs monoclonaus]], [[ormòna]]s, etc.). La [[cirurgia]] es l'autra modalitat [[istòria|istorica]] daus tractaments medicaus. Es fòrça eficaça contra los traumatismes, las malaudiás cardiovascularas, los [[cancèr|càncers]] e las mauformacions congenitalas. A coneigut d'evolucions importantas emb lo desvolopament recent de la microcirurgia e de la cirurgia [[robòt|robotica]] que permeten d'intervencions precisas per reduire las seguidas de las operacions. En parallele, las terapias non medicamentosas juegan un ròtle mai e mai creissenta dins la presa en charja de las malaudiás cronicas. Las mai coneigudas son probable la [[quinesiterapia]], la [[psicoterapia]], la [[reeducacion]], l'[[ergoterapia]] o las intervencions [[nutricion]]alas. Fan partida d'un ensemble mai larg qu'es coerent emb lo [[modèle biopsicosociau]]. La medecina preventiva es tanben venguda una brancha terapeutica especifica emb d'espleitas coma la [[vaccin]]acion, lo despistatge precòce e l'educacion terapeutica. Quò permet generalament d'obtenir de resultats superiors aus tractaments curatius en redusent la mortalitat generala e la còsta globala daus sistemas de santat. == Epidemiologia == {{veire|Epidemiologia}} L'[[epidemiologia]] es la disciplina [[sciéncia|scientifica]] qu'estúdia la distribucion de las malaudiás au sen de las populacions [[Homo sapiens|umanas]], lors caracteristicas e los mejans per las contrarotlar. Constituís la basa de las [[politica]]s de [[santat publica]] e permet de mesurar la charja mondiala de las malaudiás. Segon las donadas de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]], las malaudiás cronicas non transmissiblas ([[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], [[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.) son a l'origina d'environ 74 % daus decès mondiaus (siá 41 milions de personas per an). Las malaudiás cardiovascularas representan la meitat de quela mortalitat emb 18 milions de decès chasque an. Las malaudiás infecciosas ([[paludisme]], [[tuberculòsi]], etc.), istoricament la prumiera causa de mortalitat, demòran una causa màger de decès dins los país paures o en cors de desvolopament. Pasmens, son desenant una causa marginala de mortalitat dins los país desvolopats. La reparticion de las malaudiás es prigondament inegala segon las regions dau monde e los grops de populacion. Los país paures o en cors de desvolopaments supòrtan una charja disproporcionada de malaudiás infecciosas e de mortalitat mairala e infantila dau temps que los país desvolopats son mai tocats per las malaudiás cronicas entrainadas per l'envielhiment e los mòdes de vida. Pasmens, lo segle XX a tanben vist l'emergéncia de menaças epidemiologicas novelas coma la [[pandemia]] de [[gripa espanhòla]] de [[1918]]-[[1919]] (20-100 milions de [[mòrt|morts]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Stefan Schmitt e Anna-Lena Scholz, « Die Mutter aller Pandemien », ''Die Zeit'', n° 6/2020,‎ 30 de genier de 2020.</ref>), l'epidemia de [[SIDA]] (40 milions de morts dempuei son aparicion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' UNAIDS, ''Global HIV & AIDS statistics — Fact sheet'', consultat lo 9 de mai de 2026, [https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet].</ref>) e la pandemia de [[covid-19]] de [[2019]]-[[2020]] (7-27 milions de morts). Quò permet de remembrar la vulnerabilitat de la [[medecina]] moderna fàcia a las malaudiás infecciosas emergentas. == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] nn4bm5muyq2vqu048lkgy23gebam29w 0 50200 2500038 2415781 2026-05-10T07:29:30Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500038 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Guilhèm IV de Tolosa''' (&dagger; 1094) es un [[Lista dels comtes de Tolosa|comte de Tolosa]] de [[1060]] a [[1094]]. Es lo filh de [[Ponç de Tolosa|Ponç]], comte de Tolosa, e d’[[Almòdis de la Marcha]]. Succedís a son paire en 1060 e erita de la màger part de sos bens, son fraire [[Raimon IV de Tolosa|Raimon]] qu'a pas que los comtats de Sant Gèli, de [[Nimes]], de [[Narbona]]. Çaquelà, sembla que Raimon parteja amb el lo títol de comte de Tolosa, coma o indica una carta de 1088 que li atribuís entre autres aquel títol. En 1065, a la mòrt de lor cosina [[Berta de Roergue|Berta]], [[Lista dels comtes de Roergue|comtessa de Roergue]], Raimon s’empara de son comtat e mai del marquesat de Gotia e del ducat de Narbona<ref>títols teorics e ofrent pas qu’una suseranetat sus de territòris, la vila es governada per de [[Lista dels vescomtes de Narbona|vescomtes]].</ref> sens que Guilhèm faga qué que siá per lo n'empachar. Contràriament a son paire e a son fraire, es un òme pauc ambiciós e pauc portat sus las armas<ref>{{Harv|Déjean|1979|p=25}}.</ref>. Guilhèm esposa en primièras nòças una Matilda, puèi en segondas nòças (en 1080) Emma de Mortain, filha de [[Robert de Mortain|Robert de Conteville]], [[comte de Mortain]] e de Mathilde de Montgomery. Aquesta darrièra dona naissença a : * Ponç, mòrt jove * [[Felip de Tolosa|Felip]] (&dagger; 1117), maridada en 1094 a [[Guilhèm IX de Peitieus|Guilhèm IX lo Trobador]] (1071 &dagger; 1127), [[Lista dels ducs d'Aquitània|duc d'Aquitània]], [[Lista dels ducs de Gasconha|de Gasconha]] e [[Lista dels comtes de Peitieus|comte de Peitieus]]. Guilhèm morís en 1094 probablament al cors d'un pelegrinatge en [[Tèrra Santa]]<ref>{{Harv|Déjean|1979|p=26}}.</ref>. Lo testament de son paire especificava que se Guilhèm defuntava sens filhs, sas tèrras vendrián a son filh cabdet Raimon, que li succediguèt jol nom de ''Raimon IV''. Mas dos decennis pus tard, Guilhèm d'Aquitània reivindica lo comtat de Tolosa e cèrca de lo conquerir. {{Clr}} {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia|color1="#ffffff"|color2="#ffffff"|icòna=Blason Languedoc.svg |abans=[[Ponç de Tolosa|Ponç]] |nom=[[Lista dels comtes de Tolosa|comte de Tolosa]]<br /> |aprèp=[[Raimon IV de Tolosa|Raimon IV]] |periòde=1060-1094}} {{Fin dinastia}} == Bibliografia == * {{ancòra|CITEREFDéjean1979}}{{Ref-Dejean-Toulouse|passage=23-26}} * [https://web.archive.org/web/20150624193504/http://fmg.ac/Projects/MedLands/TOULOUSE.htm#_Toc149811413 Foundation for Medieval Genealogy : Ponç e Guilhèm IV de Tolosa] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal|Lengadòc|istòria}} [[Categoria:Ostal de Tolosa|Guilhem 04]] [[Categoria:Comte de l'Edat Mejana|Guilhem Tolosa 04]] [[Categoria:Comte de Tolosa|Guilhem4]] [[Categoria:Decès en 1094|Guilhem 04 de Tolosa]] nbcuaix0jxwtdwfiijygwi48gou62mz 0 50325 2500010 1878381 2026-05-10T05:26:56Z Archaeodontosaurus 4848 2500010 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:(Auch) Flûte de pan décoré 'Musée des Amériques' - Auch.jpg|thumb|Siku (malta siku)|left|150px]] [[Imatge:Pan flute played 2.jpg|200px|thumb|right|Sicuri]]Lo '''siku''' o '''sicu''' qu'ei un [[aerofòn]] de la [[Andes|Cordilhera deus Andes]] constituit de duas rengadas de canaveras alinhadas en òrdi decreishent. Qu'ei donc ua varietat e flabuta de Pan. Qu'ei tipica deu [[folclòre]] deus Andes e mei que mei d'[[Argentina]], [[Chile]], [[Peró]] e [[Bolívia]]. L'interpret de siku que s'apera lo sicuri. {{Portal|musica|Argentina}} [[Categoria:Flaüta]] [[Categoria:Instrument de la musica amerindiana]] [[Categoria:Instrument de la musica boliviana]] [[Categoria:Instrument de la musica argentina]] [[Categoria:Instrument de la musica paraguaiana]] [[Categoria:Instrument de la musica latina]] rv41d3ougfxnc5yoel9s67ee6vnlxiy 0 54130 2500043 2415624 2026-05-10T08:06:51Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500043 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }}{{Infobox Persona}} '''Joana de Tolosa''', ([[1220]] † [[1271]]) foguèt una nòbla [[Occitània|occitana]]. [[Lista dels comtes de Tolosa|Comtessa de Tolosa]] e [[Lista dels reis, còmtes e marqués de Provença|marquesa de Provença]] de 1249 a 1271, èra la filha de [[Raimon VII de Tolosa|Raimon VII (IX)]], comte de Tolosa, e de Sancia d'Aragon. [[Fichièr:JoanaIdeTolosa.jpg|250px|thumb|Representacion del sègle XIX de la comtessa Joana I de Tolosa per Pèire Numa Bassaget]] == Biografia == [[Fichièr:Jeanne-Toulouse(avers).jpg|thumb|left|170px|Una escultura de la cara de Joana de Tolosa]] Aviá pas que nòu ans quand lo [[Tractat de París (1229)|Tractat de París]] la destinèt a esposar [[Anfós de Peitieus|Anfós de França]] (1220 † 1271), fraire de [[Loís IX de França|Loís IX]], [[Lista dels reis de França|rei de França]]. Foguèt elevada a la Cort de França e beneficièt pas de la cultura occitana, çò que fa qu'aviá pas cap de simpatia pel [[catarisme]], alara activament combatut per l'[[Inquisicion medievala|Inquisicion]] en Lengadòc e dins lo comtat de Tolosa. La data de son maridatge es pas coneguda amb certitud, los istorians esitan entre lo [[13 de març]] de [[1234]] e lo 13 març de 1241. La primièra data es la mai probabla, perque, coma l'enjòc d'aquel maridatge es de far passar lo comtat de Tolosa jol contraròtle capecian, lo maridatge deguèt èsser organizat tre que Joana podiá arribar en temps de se maridar. Son marit recebèt en apanatge los comtats de Peitieus e d'Auvèrnha lo [[24 de junh]] de [[1241]]. Fòrt lèu, li calguèt reprimir amb son fraire una revòlta dels barons peitavins, puèi l'annada seguenta una revòlta dels barons occitans conducha per [[Raimon VII de Tolosa|Raimon&nbsp;VII]], lo paire de Joana. [[Castèl de Montsegur|Montsegur]] es [[sètge de Montsegur|assetjat]] en [[1244]]. Lo [[26 d'agost]] de 1249, Joana e Anfòs s'embarquèron a [[Aigas Mòrtas]] per acompanhar la [[Setena Crosada]]. Raimon &nbsp;VII moriguèt lo [[27 de setembre]] de [[1249]] e Anfòs e Joana venguèron comtes de Tolosa. [[Blanca de Castelha]], maire del rei e d'Anfós e regenta del reialme, mandèt un senescal a Tolosa. Aprèp la desfacha de Mansourah (5 d'abril de 1250) e la liberacion d'Anfós, qu'èra estat fach prisonièr, Loís IX demorèt en [[Tèrra Santa]] mentre que Joana e Anfós tornèron en França. Prenguèron possession del comtat en octobre de 1250, faguèron lor dintrada oficiala dins la vila lo 23 de mai de 1251, confirmèron la nominacion del senescal e sejornèron sonque rarament a Tolosa. En 1270, lo coble s'engatgèt dins l'[[Ochena Crosada]], mas lo rei, malaut, moriguèt a Tunis. Pendent lo retorn, lo cople tanben malaut, s'arrestèt al [[Tarquinia|castèl de Corneto]], prèp de [[Siena]]. Anfós i moriguèt lo [[21 d'agost]] de [[1271]], e Joana lo [[25 d'agost|25]]. {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia |color1="#ffffff" |color2="#ffffff" |abans=[[Raimon VII de Tolosa|Raimon VII (IX)]] |nom=[[Image:Blason Languedoc.svg|thum|64 px]]<br />[[Lista dels comtes de Tolosa|comtessa de Tolosa]]<br />[[Lista_dei_dirigents_de_Provença|marquesa de Provença]] |periòde=1249-1271<br />amb [[Anfós de Peitieus|Anfós II]] |aprèp=''domeni reial'' }} {{Fin dinastia}} == Bibliografia == * [https://web.archive.org/web/20150624193504/http://fmg.ac/Projects/MedLands/TOULOUSE.htm#Jeannedied1271 Foundation for Medieval Genealogy : Joana de Tolosa] {{Portal|Occitània}} [[Categoria:Ostal de Tolosa]] [[Categoria:Comte de Tolosa]] [[Categoria:Comte de Roergue]] [[Categoria:Marqués de Provença]] [[Categoria:Nòble occitan]] [[Categoria:Carladés]] [[Categoria:Naissença en 1220]] [[Categoria:Decès en 1271]] 3fepx00wv83sdt243xnylirh9g8de84 0 54342 2500011 1780143 2026-05-10T06:20:35Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500011 wikitext text/x-wiki {{Veire omonims|Elvira de Castelha}} {{Infobox Identitat |tematica =persona |carta =oc | nom =Elvira de Castelha | nomdebateg = | imatge = | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença =cap a 1080 | luòcdenaissença = | datadedecès =aprèp 1151 | luòcdedecès = | paísdorigina = | profession = | títol1 = | començamentderenhe = | finderenhe = | títol2 = | dinastia =[[Lista dels comtes de Tolosa|Comtessa de Tolosa]] | gradmilitar = | arma = | començamentdecarrièra = | findecarrièra = | coronament = | investitura = | predecessor = | successor = | conflicte = | comandament = | fachesdarmas = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire =[[Anfós VI de Castelha|Anfós VI]] | mair =Jimena Munoz | conjunt =[[Raimon IV de Tolosa|Raimon IV de Sant Geli]] | enfants = | mestressas = }} '''Elvira de [[Castelha]]''', nascuda cap a 1080, mòrta aprèp 1151 es una [[Lista dels comtes de Tolosa|comtessa de Tolosa]] per maridatge, en esposant en 1094 lo comte [[Raimon IV de Tolosa]]. == Biografia == Èra filha illegitima d’[[Anfós VI de Castelha|Anfós VI]], [[Lista dels reis de Castelha|rei de Castelha]] e de Jimena Munoz. Sos parents s’èran maridats cap a 1078, mas una consanguinitat entre los esposes qu’aviá pas fach l’objècte d’una dispensa aviá rendut nul lo maridatge. Anfós VI s’èra apuèi maridat amb Constança de Borgonha, mas aviá gardat Jimena per mestressa, que li aviá balhat doas filhas : Elvira e [[Terèsa de Leon|Terèsa]], maridada a [[Enric de Borgonha, comte de Portugal|Enric de Portugal]], [[Lista dels reis de Portugal|comte de Portugal]]. En [[1094]], son paire la balha en maridatge a [[Raimon IV de Tolosa|Raimon IV de Sant Geli]], [[Lista dels comtes de Tolosa|comte de Tolosa]]. Pel rei de Castelha, aqueste maridatge permet de nosar una aligança contra son rival lo rei d’Aragon. Lo comte de Tolosa profiècha tanben de l’aligança e largament perque, otra lo prestigi d’aver esposat una princessa reiala, la dòt es importanta<ref>Aquesta dòt finançarà una bona partida de la participacion del comte de Tolosa a la [[Primièra Crosada]].</ref>. A la fin de l’annada [[1095]], lo papa [[Urban II]] apèla los nòbles de la crestiantat a partir en Orient per desliurar los luòcs sants. Raimon es un dels primièrs a respondre a l’ampèl e es un dels caps de la Primièra Crosada, que pren Jerusalèm en julhet de 1099. Aprèp aquesta presa, se talha un [[comtat de Trípol|fèu a l’entorn de Trípol]] e assètja la vila a partir de 1102. Es pendent aqueste sètge qu’Elvira dona naissença a un filh, prenomenat [[Anfós Jordan|Anfós]] en l’onor de son grand paire mairal, e escaissat Jordan perque batejat dins lo flume del meteis nom. Raimon morís en 1105, son cosin e luòctenent [[Guilhèm de Cerdanha]], li succedís e fa tornar Elvira e Anfós a Tolosa cap a 1108. Mas ela, sembla escartada del poder, perque Anfós Jordan es pas màger qu'en 1121, e cap de document menciona pas Elvira coma regenta. Benlèu es tornada en Castelha. En efièch, son paire morís en 1109 sens filh, e, benlèu a volgut far valer sos dreches al tròn, perque [[Urraca Ièra de Castelha|Urraca]], l'ereitièra e ainada dels enfants legitims, es sonque sa sòrre cabdèta. Una letra del 8 de julhet de 1117<ref>Una donacion de dequés a l'[[abadiá de Clunhic]].</ref> menciona un comte Fernando Fernandez maridat a Elvira, filha del rei Anfós. Anfós VI a agut doas filhas amb aqueste pichon nom, la comtessa de Tolosa e la [[Elvira de Castelha (reina de Sicília)|reina de Sicília]], maridada al [[Lista dels reis de Sicília|rei]] [[Rogièr II de Sicília]], justament aquela annada 1117. Apareis doncas que la femna del comte Fernando es plan la veusa del comte de Tolosa. Aqueste maridatge es anullat abans 1124. La Foundation for Medieval Genealogy la ditz encara viventa en 1151, mas sens precisar la font que permet d'o afirmar. == Annèxes == === Fonts === * {{Ref-Dejean-Toulouse}} * Foundation for Medieval Genealogy : ** [http://fmg.ac/Projects/MedLands/CASTILE.htm#_Toc174063968 Anfós VI de Castelha] ** [https://web.archive.org/web/20150624193504/http://fmg.ac/Projects/MedLands/TOULOUSE.htm#RaymondIVdied1105B Raimon IV de Tolosa] * {{revista|títol=Tous les princes d'Europe descendent-ils de Mahomet ?|numèro=29|annada=1984|autor=Xavier Pazat de Lys|jornal=Revista Francesa de Genealogia|lenga=francés}} === Nòtas e referéncias === <references/> === Articles connèxes === * [[Primièra Crosada]] * [[femna crosada]] * [[Lista dels comtes de Tolosa]] * [[Raimon IV de Tolosa]] * [[Anfós Jordan]] {{Portal|Occitània}} [[Categoria:Nòble espanhòl de l'Edat Mejana]] [[Categoria:Dinastia de Navarra]] [[Categoria:Femna crosada]] [[Categoria:Personalitat femenina del sègle XI]] [[Categoria:Personalitat femenina del sègle XII]] cplynp8lf5l6uejipsarqfxwaz5y3hw 0 54827 2500009 2415772 2026-05-10T03:01:43Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500009 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{títol|1=Bertrand {{Ièr}} de Provença}} {{Omon|Bertrand de Provença}} '''Bertran {{Ièr}}''' (''Bertrand de Toulouso'' en [[nòrma mistralenca]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Bertrand</ref>; v. [[1065]]―21 abril [[1112]]) es [[Lista dels comtes de Tolosa|comte de Tolosa]], [[Lista dels comtes de Roergue|de Roergue]], d’Agen, d’Albi e de Carcin, [[marqués de Gòtia]], [[Lista dei còmtes e marqués de Provença|marqués de Provença]] e duc de Narbona de [[1096]] a [[1108]]<ref>de 1096 à 1105, il l'est au nom de son père, et de 1105 à 1108 en propre.</ref>, e [[Lista dels comtes de Trípol|comte de Trípol]] de 1109 a 1112. Es filh de [[Guilhèm III de Tolosa|Guilhèm III Talhafèrre]], [[Lista dels comtes de Tolosa|comte de Tolosa]], e d'[[Emma de Provença|Emma]], [[Lista dei còmtes e marqués de Provença|comtessa de Provença]]. ===Biografia=== Una font pas identificada li atribuís coma esposa Alix de Diá, que n'auriá agut una filha, maridada al comte [[Raimon IV de Tolosa|Raimon de Sant Gèli]], mas un estudi recent atribuís aquesta filha al comte [[Jaufré Ièr de Provença|Jaufré de Provença]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150624193504/http://fmg.ac/Projects/MedLands/TOULOUSE.htm#RaymondIVdied1105B Foundation for Medieval Genealogy].</ref>. ===D'incertituds=== L'incertitud màger règna sus aquel comte de Provença, benlèu es quitament pas un dels comtes indivis de Provença, mas simple [[Lista dels comtes de Forcauquièr|comte de Forcauquièr]]. Dins aqueste contèxt, lo cal pas confondre amb son cosin [[Folc Bertrand de Provença|Folc Bertrand]], comte de Provença qu'aparten a la generacion precedenta e tanben nomenat ''Bertrand Ièr''<ref> Cf. [[Florian Mazel]], ''La noblesse et l'Eglise en Provence fin Xe-début XIVe siècle'' {{ISBN|2735505030}}, pagina 75.</ref>{{,}}<ref> Cf. [[Martin Aurell]], ''Actes de la famille des Porcelet'' {{ISBN|2735504468}}, actes respectivament de 1034, 1037, 1040 e 1044. </ref>. {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia|color1=white|color3=white|icòna=Aragon arms.svg |nom=[[Lista dei còmtes e marqués de Provença|comte de Provença]] |abans=[[Emma de Provença|Emma]] |aprèp=[[Raimon IV de Tolosa|Raimon de Sant Gèli]]|nbap=1 |periòde=1063-aprèp 1081}} {{Fin dinastia}} ===Nòtas=== <references/> === Font === * [https://web.archive.org/web/20150624193504/http://fmg.ac/Projects/MedLands/TOULOUSE.htm#GuillaumeIIIdied1037B Foundation for Medieval Genealogy] {{Multibendèl|Portal Provença|Portal istòria}} {{DEFAULTSORT:Bertrand Provença 01}} [[Categoria:Còmte de Provença]] [[Categoria:Provença medievala]] [[Categoria:Personalitat provençala]] 39pirlvqum9j2ewoxewfpuvh5vpk6o1 0 62739 2500023 2380808 2026-05-10T06:54:17Z Raymond Trencavel 26125 /* Personalitats ligadas damb la comuna */ 2500023 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{esbòs}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tors | nom2 = ''Thoux'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Gers}} | arrondiment = [[Arrondiment de Condòm|Condòm]] ([[Arrondiment d'Aush|Aush]] abans 2017) | canton = Gimona Arrats ([[Canton de Colonha|Colonha]] abans 2015) | insee = 32444 | cp = 32430 | cònsol = Gilles Bégué | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat de comunas de las Bastidas de Lomanha|CC de las Bastidas de Lomanha]] | gentilici = | latitud = 43.6841666667 | longitud = 0.993611111111 | alt mini = 147 | alt mej = 202 | alt maxi = 214 | ectaras = 612 | km² = 6.12 |}} '''Tors'''<ref>{{Ligam web|url=http://www.gers-gascogne.com/ovidentia/index.php?tg=oml&file=culture.htm&art=1338&ex=4&cat=22/|títol=grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon}}</ref> (''Thoux'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Gasconha]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gers (departament)|Gers]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 32444.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Ni [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, nimei [[Ernèst Negre|Negre]] non disen arren de ''Tors''. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta| Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Gilles Bégué <ref> per la grafia https://www.ladepeche.fr/article/2017/06/04/2587357-la-salle-des-fetes-renovee-a-ete-inauguree.html</ref> |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= professor de matematicas }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] <ref>https://www.ladepeche.fr/article/2017/06/10/2591145-le-boulodrome-portera-le-nom-de-guy-ufferte.html</ref> |Fin= 2008 |Identitat= Guy Ufferte |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:300 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:200 color:gray1 from:start till:end bar:100 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,105)(84,76) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 150 1968: 99 points:(84,76)(100,87) color:blue width:2 #1975: 118 points:(100,87)(128,82) color:blue width:2 #1982: 109 points:(128,82)(160,97) color:blue width:2 #1990: 136 points:(160,97)(196,112) color:blue width:2 #1999: 163 points:(196,112)(228,123) color:blue width:2 #2004/5 </timeline> {{Demografia |insee=32444 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=397 |1846=400 |1851=405 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=320 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=243 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=150 |1968=99 |1975=118 |1982=109 |1990=136 |1999=163 |2004=182 |cassini=37570 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr32|0}} la populacion qu'èra de {{popfr32|444}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr32|444}}/6.12) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == == Personalitats ligadas damb la comuna == * Lo cantaire occitan [[Guillaume Lopez]], nascut a [[Tolosa]] en 1981, demòra a [[Tors (Gers)|Tors]]. ==Véser tanben== * [[Comunas de Gers]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-32444 Tors suu site de l'Insee] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de Gers}} [[Categoria:Comuna de Gers]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] pxcflit1frjmsfq3lurw12ihpyiwkz8 2500024 2500023 2026-05-10T06:54:40Z Raymond Trencavel 26125 /* Personalitats ligadas damb la comuna */ 2500024 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{esbòs}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tors | nom2 = ''Thoux'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Gers}} | arrondiment = [[Arrondiment de Condòm|Condòm]] ([[Arrondiment d'Aush|Aush]] abans 2017) | canton = Gimona Arrats ([[Canton de Colonha|Colonha]] abans 2015) | insee = 32444 | cp = 32430 | cònsol = Gilles Bégué | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat de comunas de las Bastidas de Lomanha|CC de las Bastidas de Lomanha]] | gentilici = | latitud = 43.6841666667 | longitud = 0.993611111111 | alt mini = 147 | alt mej = 202 | alt maxi = 214 | ectaras = 612 | km² = 6.12 |}} '''Tors'''<ref>{{Ligam web|url=http://www.gers-gascogne.com/ovidentia/index.php?tg=oml&file=culture.htm&art=1338&ex=4&cat=22/|títol=grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon}}</ref> (''Thoux'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Gasconha]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gers (departament)|Gers]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 32444.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Ni [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, nimei [[Ernèst Negre|Negre]] non disen arren de ''Tors''. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta| Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Gilles Bégué <ref> per la grafia https://www.ladepeche.fr/article/2017/06/04/2587357-la-salle-des-fetes-renovee-a-ete-inauguree.html</ref> |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= professor de matematicas }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] <ref>https://www.ladepeche.fr/article/2017/06/10/2591145-le-boulodrome-portera-le-nom-de-guy-ufferte.html</ref> |Fin= 2008 |Identitat= Guy Ufferte |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:300 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:200 color:gray1 from:start till:end bar:100 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,105)(84,76) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 150 1968: 99 points:(84,76)(100,87) color:blue width:2 #1975: 118 points:(100,87)(128,82) color:blue width:2 #1982: 109 points:(128,82)(160,97) color:blue width:2 #1990: 136 points:(160,97)(196,112) color:blue width:2 #1999: 163 points:(196,112)(228,123) color:blue width:2 #2004/5 </timeline> {{Demografia |insee=32444 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=397 |1846=400 |1851=405 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=320 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=243 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=150 |1968=99 |1975=118 |1982=109 |1990=136 |1999=163 |2004=182 |cassini=37570 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr32|0}} la populacion qu'èra de {{popfr32|444}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr32|444}}/6.12) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == == Personalitats ligadas damb la comuna == * Lo cantaire occitan [[Guillaume Lopez]], nascut a [[Tolosa]] en 1981, demòra a Tors. ==Véser tanben== * [[Comunas de Gers]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-32444 Tors suu site de l'Insee] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de Gers}} [[Categoria:Comuna de Gers]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] qd7ail5sgcofqijkcvbc5unamc2p6wl 2 66581 2500033 2498473 2026-05-10T07:23:28Z Nicolas Eynaud 6858 /* Articles */ 2500033 wikitext text/x-wiki {{Utilizaire administrator}} {{Babel-4|fr|en-4|oc-2|ca-1|es-1}} {{Boita d'utilizaire|Wikipedian d'Occitània|Wikipedian provençau|occitan lenga oficiala|demòra Provença|OM}} {{Boita d'utilizaire|Participant au Portal de l'Astronomia}} == Administracion == * [[Utilizaire:Jfblanc/Lo trabalh d'administrator]]. * [[Wikipèdia:Administrator]]. * [[Wikipèdia:Requèsta als administrators]]. * [[Wikipèdia:Paginas de suprimir]]. == Autrei còmptes == * [[Utilizaire:Nicolas Eynaud - WikiCecilia]] : còmpte partejat amb [[Utilisatritz:WikiCecilia|WikiCecilia]]. == Organizacion tematicas == {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ '''Ensembles tematics d'articles''' |- | '''Tematica''' | '''Articles fachs''' |- | '''Zònas geograficas''' | [[Antartida]] – [[Mont Everest|Everest]] – [[Mar Baltica]] – [[Mar Mediterranèa]] – [[Orient Mejan]] – [[Sahara]]. |- | '''País''' | [[Afganistan]] — [[Alemanha]] — [[Argeria]] — [[Austràlia]] – [[Àustria]] — [[Bangladèsh]] — [[Republica Populara de China|China]] — [[Espanha]] — [[Etiopia]] — [[França]] — [[Índia]] — [[Indonesia]] — [[Iran]] — [[Iraq]] — [[Itàlia]] — [[Mexic]] — [[Peró]] — [[Polonha]] – [[Reiaume Unit]] — [[Russia]] — [[Sodan]] — [[Tailàndia]] – [[Turquia]]. |- |'''Istòria de la Mesopotamia Antica''' | [[Empèri d'Akkad|Akkad]] – [[Akkadian]] – [[Amorritas]] – [[Assiria]] – [[Cir II lo Gran|Cir II]] – [[Ebla]] – [[Epopèia de Gilgamesh|Gilgamesh (epopèia de)]] – [[Mesopotamia]] – [[Mitani]] – [[Ur (vila)|Ur]] |- |'''Istòria de la Grèca Antica''' | [[Aristòtel]] – Democracia atenenca – [[Demostèn]] – [[Epaminondas]] – [[Esparta]] – [[Felip II de Macedònia|Felip II]] – [[Grècia antica]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Partenon]] – [[Platon]] – [[Batalha de Queronèa|Queronèa (batalha de)]] – [[Guèrras de Siria|Siria (guèrras de)]] – [[Socrates]] - [[Solon]] – Tebas |- |'''Istòria de la Roma Antica''' | [[Batalha d'Andrinòple (378)|Andrinòple (batalha d')]] – [[August]] – [[Juli Cesar|Cesar (Juli)]] – [[Constantin I lo Grand‎]] – [[Crisi dau sègle III]] – Dioclecian – [[Empèri Roman]] – [[Julioclaudians]] – [[Literatura latina]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Guèrras Punicas|Punicas (guèrras)]] – Teodòsi I{{èr}} |- |'''Istòria de Mesoamerica''' | [[Civilizacion astèca]] – [[Civilizacion maia]] – [[Cristòl Colomb|Colomb (Cristòl)]] – [[Hernán Cortés|Cortés (Hernán)]] – [[Empèri Inca]] |- |'''Istòria de l'Empèri Bizantin''' | [[Crosada]] – [[Quatrena Crosada|Crosada (4{{a}})]] – [[Empèri Bizantin]] – [[Empèri Latin]] – [[Literatura bizantina]] – [[Manual Ièr Comnèn|Manual I{{èr}} Comnèn]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Constantinòble (1453)]] |- |'''Auta Edat Mejana (sègle V - sègle IX/X''' | [[Califat abbassida|Abbassidas]] – [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Carlesmanhe]] – [[Dinastia Sui]] – [[Edat Mejana]] – [[Dinastia Tang]] – [[Guèrras Arabobizantinas]] – [[Maomet]] – Nauta Edat Mejana – [[Califat Omeia|Omeias]] – [[Dinastia Sui|Sui (dinastia)]] – [[Tiwanaku]] – [[Viking]]. |- |'''Edat Mejana Centrala (sègle X - sègle XIII)''' | [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Comèrci transsaharian]] – [[Crosada]] (1{{a}} – 2{{a}} – [[Quatrena Crosada|4{{a}}]]) – [[Crosada dels albigeses|Crosada deis Albigés]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Mongòl]] – [[Estats latins]] – [[Genghis Khan]] – [[Guèrra de Cent Ans]] – [[Guèrra dei Doas Ròsas]] – [[Joana d'Arc]] – [[Marco Polo]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Ogedei]] – [[Pechenegs]] – [[Rus' de Kiev]] – [[Saladin]] – [[Sant Empèri Roman Germanic]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Montsegur (1243-1244)]] – [[Dinastia Song|Song (dinastia)]]. |- |'''Bas Edat Mejana (sègle XIV - sègle XV)''' | [[Dinastia Ming]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Otoman]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Turcomans dau Moton Blanc|Moton Blanc]] – [[Turcomans dau Moton Negre|Moton Negre]] – [[Khanat de Sibir|Sibir (khanat)]] – [[Empèri de Vijayanagar|Vijayanagar (empèri de)]]. |- |'''Renaissença''' | [[Johannes Gutenberg|Gutenberg (Johannes)‎]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Reforma]] — [[Renaissença]] |- |'''Istòria dau « periòde dei revolucions » (1775-1815)''' | [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra de 1812]] – [[Guèrras napoleonencas]] – [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|Independéncia deis Estats Units d'America (guèrra d')]] – [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I{{èr}}]] – [[Revolucion Francesa]] – [[Sègle dei Lutz]] |- |'''Istòria dau sègle XIX (1815-1914)''' | [[Guèrras Balcanicas|Balcanicas (guèrras)]] – [[Otto von Bismarck|Bismarck]] – [[Segonda Guèrra dei Boers|Boers (segonda guèrra dei)]] – [[Capitalisme]] – [[Colonialisme]] – [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] – [[Comunisme]] – [[Guèrra francoalemanda de 1870|Guèrra de 1870]] – Impressionisme – [[Karl Marx|Marx]] – [[Premiera guèrra de l'òpi|Òpi (premiera guèrra de l')]] – [[Dinastia Qing|Qing (dinastia)]] – [[Restauracion Meiji]] – Revolucion Industriala – [[Guèrra Russojaponesa|Russojaponesa (guèrra)]] – [[Guèrra de Secession|Secession (guèrra de)]] – [[Premiera Guèrra Sinojaponesa|Sinojaponesa (premiera guèrra)]] |- |'''Istòria de la Premiera Guèrra Mondiala (1905-1922)''' | [[Afaire dau 15en còrs]] – [[Carri Renault FT]] – [[Mitralhièra]] – [[Premiera Guèrra Mondiala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Tractat de Trianon]] – [[Tractat de Versalhas]] |- |'''Istòria de la Guèrra Freja''' (1917-1991) | [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Crisi dei missils de Cuba|Crisi de Cuba]] – [[Iòssif Stàlin|Estalin]] – [[Mohandas Karamchand Gandhi|Gandhi]] – [[Guèrra Civila Chinesa]] – [[Guèrra Freja]] – [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra d'Indochina|Indochina (guèrra)]] – [[Lenin]] – [[OTAN]] – [[Revolucion Culturala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[URSS]] – [[Guèrra de Vietnam|Vietnam (guèrra de)]] |- |'''Istòria actuala''' (1991-) | [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[OMC]] – [[OTAN]] – [[OMC]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[UNESCO]] |- |'''Politica''' | [[Armada]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Conservatisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Faissisme]] – [[Feminisme]] – [[Guèrra]] – [[Impòst]] – [[Moneda]] – [[Republica]]. |- |'''Filosofia''' | [[Aristòtel]] – [[Ateïsme]] – [[Confuci]] – [[René Descartes|Descartes (René)]] – [[Filosofia]] – [[Karl Marx|Marx (Karl)]] – [[Platon]] – [[Adam Smith|Smith (Adam)]] – [[Socrates]] – [[Vida]] – [[Voltaire]]. |- |'''Matematicas''' | [[Algèbra]] – [[Analisi matematica]] – Aplicacion – [[Aritmetica]] – [[Carl Friedrich Gauss|Gauss (Carl Friedrich)]] – [[Logaritme]] – Matematicas – Nombre – Nombre complèxe – Probabilitat |- |'''Fisica''' | [[Big Bang]] – Color – [[Conservacion de l'energia]] – [[Albert Einstein|Einstein (Albert)]] – [[Energia]] – [[Estat de la matèria]] – [[Fisica]] – [[Fòrça]] – [[Frequéncia]] – [[Gas]] – [[Gravitacion]] – [[Infraroge]] – [[Fòrça nucleara febla|Interaccion febla]] – [[Fòrça nucleara fòrta|Interaccion fòrta]] – [[Liquid]] – [[Mecanica classica]] – [[Mecanica quantica]] – [[Radioactivitat]] – [[Relativitat especiala]] – [[Relativitat generala]] – [[Solid]] – [[Temperatura]] – [[Termodinamica]] – [[Ultraviolet]] – [[Vuege]]. |- |'''Astronomia''' | [[Asteroïde]] — [[Big Bang]] – [[Io (luna)|Io]] — [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] — [[Luna|Luna]] — Mart – [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] — [[Neptun (planeta)|Neptun]] — [[Planeta]] – [[Saturne (planeta)|Saturne]] — [[Sistèma Solar]] — [[Solelh|Soleu]] — [[Tèrra|Tèrra]] — [[Trauc negre|Trauc negre]] — [[Triton (luna)|Triton]] — [[Uranus (planeta)|Uranus]] — [[Univèrs]] – [[Vènus (planeta)|Vènus]] – [[Vòl espaciau]]. |- |'''Quimia''' | [[Acid]] – [[Alcòl]] – [[Alumini]] – [[Antimòni]] – [[Argent]] – [[Aur]] – [[Azòt]] – [[Bioquimia]] – [[Carbòni]] – [[Coire]] – [[Marie Curie|Curie (Marie)]] – [[Element quimic]] – [[Estanh (element)|Estanh]] – [[Euròpi]] – [[Fèrre]] – [[Gas]] – [[Liquid]] – [[Dmitrii Mendeleiev|Mendeleiev (Dmitrii)]] – [[Metallurgia]] – [[Metau]] – [[Molecula]] – [[Oxigèn]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Quimia]] – [[Quimia analitica]] – [[Quimia fisica]] – [[Quimia inorganica]] – [[Quimia organica]] – [[Solid]] – [[Soupre]]. |- |'''Geologia''' | [[Basalt]] – [[Caldera]] – [[Cicle de l'aiga]] – [[Geologia]] – [[Ròca]] – [[Estructura de la Tèrra|Tèrra (estructura intèrna)]] – [[Tectonica dei placas]] – [[Tèrratrem]] – [[Volcan]] |- |'''Geografia''' | [[Geografia]] |- |'''Istòria''' | [[Ibn Khaldun]] – [[Istòria]] – [[Sima Qian]] |- |'''Guèrra e art militar''' | [[Arma (guèrra)|Arma]] – [[Armada]] – [[Arma de fuòc]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Coctèl Molotov]] – Crosaire – Cuirassat – Destroièr – [[Division (militar)|Division]] – [[Dreadnought]] – [[Emboscada]] – [[Flanc-gàrdia]] – [[Fuòc grèc]] – [[Fusiu d'assaut]] – [[Galèra]] – [[Guèrra]] – [[Guèrra blindada]] – [[Guèrra dei minas]] – [[Guèrra navala]] – Infantariá – [[Lucha anticarri]] – Missil – [[Mitralhièra]] – [[Moton (arma)]] – Patz – Pòrta-avions – [[Pouvera]] – [[Retirada (tactica)|Retirada]] – [[Sosmarin]] – [[Tactica militara]] |- |'''Arquitectura''' | [[Arquitectura]] – Art romanic – [[Canau de Panamà]] – [[Granda Muralha de China]] – [[Hagia Sophia]] – [[Partenon]] |- |'''Literatura''' | [[Jane Austen|Austen (Jane)]] – [[Epopèia de Gilgamesh]] – [[Literatura]] – [[Literatura bizantina]] – [[Literatura latina]] – [[Literatura occitana]] – [[Roman]]. |- |'''Cinèma''' | [[Citizen Kane]] – [[Walt Disney|Disney (Walt)]] – [[Stanley Kubrick|Kubrick (Stanley)]] – [[Marilyn Monroe|Monroe (Marilyn)]]. |- |'''Cosina/gastronomia''' | [[Chocolat]] – [[Fromatge]] – [[Mèu]] – [[Vin]]. |} === Articles === * '''Biologia''' : [[Anatomia]] – [[Bioquimia]] – [[Cancèr]] – [[Diabèta sucrat]] – [[Esquelèt]] – [[Extremofil]] – [[Gripa]] – [[Malautiá]] – [[Malautiá de transmission sexuala]] – [[Obesitat]] – [[Odontologia]] – [[Paludisme]] – [[Pandemia]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Poliomieliti]] – [[SIDA]] – [[Sistèma digestiu uman]] – [[Sistèma immunitari]] – [[Tuberculòsi]] – [[Vaccin]] – [[Variòla]] – [[Vida]] – [[Virús]]. * '''Espòrt e jòcs''' : [[Escacs]] – [[Go]] – [[Gòlf]] – [[Jòcs Olimpics]] – [[Judo]] – [[Rugbi]] – [[Tennis]] – [[Videojòc]]. * '''Istòria antica''' : [[Cir II lo Gran]] – [[Dinastia Han]] — [[Edat dau Bronze]] – [[Cultura de Nok|Nok (cultura de)]] – [[Preïstòria]]. * '''Istòria modèrna''' : [[Winston Churchill]] – [[Adolf Hitler]] – [[Campanha de Polonha (1939)]] – [[Empèri Britanic]] – [[Guèrra de Succession d'Espanha]] – [[Guèrra d'Etiopia]] – [[Guèrra de Trenta Ans]] – [[Loís XIV de França]] – [[Mustafa Kemal Atatürk]] – [[Olocaust]] – [[OMC]] – [[Guèrra de Kuwait (1990-1991)|Segonda Guèrra dau Golf]] – [[Segonda Guèrra Mondiala]] – [[Tresen Reich]] – [[URSS]]. * '''Lengas''' : [[Anglés]] – [[Arabi]] – [[Ebrèu]] – [[Francés]] – [[Japonés]]. * '''Meteorologia''' : [[Ciclòn tropicau]] – [[Clima]] – [[Nèu]] – [[Nívol]] – [[Pluèja|Plueja]] – [[Tornado]] – [[Vent]]. * '''Pintura''' : [[Albrecht Dürer]]. * '''Religions''' : [[Cristianisme]] – [[Dieu]] – [[Glèisa dei tres concilis]] – [[Judaïsme]] – [[Mitologia]] – [[Politeïsme]] – [[Protestantisme]] – [[Religion dei Cèltas]] – [[Sintoïsme]]. * '''Sciéncias naturalas''' : [[Abelha]] – [[Aranha]] – [[Arbre|Aubre]] – [[Aucèu]] – [[Blat]] – [[Cafè]] – [[Cavau]] — [[Dinosaure]] – [[Ecologia]] – [[Formiga]] — [[Gat]] – [[Insècte]]. * '''Tecnologias''' : [[Agricultura]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Combustible fossil]] – [[Diòde]] – [[Domesticacion]] – [[Thomas Edison|Edison (Thomas)]] – [[Energia renovelabla]] – [[Engenhariá]] – [[Espasa]] – [[Fotografia]] — [[Libre]] – [[Mitralhièra]] – [[Naviri]] – [[Papièr]] – [[Plastic]] – [[Pònt]] – [[Pouvera]] – [[Relòtge]] – [[Ròda]] – [[Semiconductor]] – [[Sosmarin]] – [[Tecnologia]] – [[Transistor]] – [[Vòl espaciau]]. * '''Vilas''' : [[Atenas]] – [[Bagdad]] – [[Nòva York]] – [[París]] – [[Washington]]. === Illustracions === ==== Astronomia ==== <gallery> Asteroïdes troians.png Cefeida.png Cères - Estructura intèrna.png Cometa.png Constellacion - Aquarius.png Constellacion - Boötes.png Constellacion - Cancer.png Constellacion - Canis Major.png Constellacion - Centaurus.png Constellacion - Cepheus.png Constellacion - Cetus.png Constellacion - Crux.png Constellacion - Cygnus.png Constellacion - Draco.png Constellacion - Eridanus.png Constellacion - Hercules.png Constellacion - Hydra.png Constellacion - Leo.png Constellacion - Lyra.png Constellacion - Ophiuchus.png Constellacion - Orion.png Constellacion - Pegàs.png Constellacion - Sagittari.png Constellacion - Pisces.png Constellacion - Scutum.png Constellacion - Taurus.png Constellacion - Triangulum.png Constellacion - Ursa Major.png Constellacion - Virgo.png Constellacion - Vulpecula.png Diagrama Hertzsprung-Russell.png Estèla - Evolucion deis estèlas supergigantas.png Evolucion dau Sistèma Solar.png Jupitèr e lei satellits galileans.png Mart - Estructura intèrna.png Mercuri - Estructura intèrna.png Ponchs de Lagrange.png Planeta - Aisse de rotacion.png Tèrra - Estructura intèrna 2.png Vènus - Estructura intèrna.png </gallery> ==== Biologia ==== <gallery> Blennoragia - EVCI 2004.png Clamídia - EVCI 2004.png Epatiti B - EVCI 2004.png Esquelèt uman - Descripcion anatomica.png SIDA - EVCI 2004.png SIDA - Evolucion de la malautiá.png SIDA - Ipotèsi dau caçaire de brossa.png Sifílis - EVCI 2004.png Sistèma digestiu uman - Cellula bordanta.png Sistèma digestiu uman - Estomac.png Sistèma digestiu uman - Organizacion generala.png Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits B dins l'òme.png Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits T dins l'òme.png Sistèma immunitari - Memòria immunitària de tèrme lòng.png Sistèma immunitari - Esquèma de la fagocitosi.png Sistèma immunitari - Esquèma simplificat dau foncionament d'una barriera fisica (exemple de l'intestin uman)..png Sistèma immunitari - Sistèma immunitari innat uman (esquèma generau).png Vairòla - Periòde d'eradicacion de la malautiá.png VIU - Esquèma simplificat de l'estructura dau virüs.png| VIU - Esquèma simplificat de l'estacament dau VIU a un linfocit T4.png VIU - Raprochament deis envolopas lipidicas.png VIU - Fusion e disparicion de la capsida.png VIU - Esquèma simplificat de la transcripcion.png VIU - Esquèma simplificat de l'intrada de l'ADN dau VIU dins lo nuclèu d'un linfocit.png VIU - Esquèma simplificat de l'integracion de l'ADN virau dins l'ADN cellular.png VIU - Esquèma simplificat de la produccion de proteïnas viralas per la cellula contaminada.png VIU - Borronament d'un virüs novèu.png VIU - Sortida d'un virüs VIU en fòra d'un linfocit contaminat.png </gallery> ==== Espòrt ==== <gallery> Backgammon - Descripcion dau faudau.png Gòlf - Esquèma generau d'un trauc.png Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XIII.png Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XV.png Rugbi - Prat.png Rugbi - Clubs principaus d'Occitània.png Rugbi de XV - Part de jogaires dins la populacion (2018).png </gallery> ==== Geografia ==== <gallery> Afganistan - Agricultura.png Afganistan - Carta topografica.png Afganistan - Clima.png Afganistan - Lengas (esquèma simplificat).png Afghanistan - Religions - oc.png Afganistan - Ressorsas naturalas.png Topografia dau continent african.png Anatolia anciana.png Antartic - Topografia.png Aups - Topografia.png Austràlia - Clima.png Austràlia - Topografia.png Bagdad - Plan generau (2022).png Canau de Panamà - Esquèma generau.png China - Carta lingüistica.png China - Clima.png China - Subdivisions.png Cuba - Topografia.png Espanha - Agricultura.png Espanha - Clima.png Espanha - Densitat de populacion e vilas principalas.png Espanha - Industria & Energia.png Spanish dialects in Spain-oc.png Estats Units d'America - Lengas.png Etiopia - Clima.png Etiopia - Densitat de populacion.png Etiopia - Lengas.png Etiopia - Religion.png Etiopia - Topografia.png Everest - Plan simplificat.png Finlàndia - Clima.png Finlàndia - Lengas.png Fluvi Jaune - Topografia dau bacin.png Francés - Dialèctes principaus dau francés.png Golf Persic - Idrocarburs.png Lengas d'India.png Índia - Clima.png Índia - Industria e ressorsas naturalas principalas.png Indonesia - Clima.png Indonesia - Ressorsas naturalas.png Iran Geografia fisica.png Iran - Clima.png Iran - Ressorsas naturalas.png Iran - Religions.png Iraq - Clima.png Iraq - Lengas.png Iraq - Religion.png Iraq - Topografia.png Israèl - Topografia.png Itàlia - Demografia.png Itàlia - Agricultura.png Industria e Energia.png Itàlia - Lengas.png Kamchatka - Carta topografica.png Mar Baltica.png Mar Mediterranèa - Agricultura e ressorsas naturalas.png Mar Mediterranèa - Clima.png Mar Mediterranèa - Demografia.png Mar Mediterranèa - Industria.png Mar Mediterranèa - Inegalitats entre lo Nòrd e lo Sud.png Mar Mediterranèa - Religions.png Mar Mediterranèa - Topografia.png Lo Martegue - Esquèma simplificat de l'economia locala.png Mauritània - Carta topografica.png Nairòbi - Esquèma generau de l'aglomeracion.png Namibia - Carta topografica.png Occitània - Demografia - Carta ambé vilas.png Occitània - Topografia.png Ocean Artic - Clima.png Ocean Artic - Topografia.png Paquistan - Carta topografica.png París - Esquèma generau de l'aglomeracion parisenca.png Peninsula Aràbia - Clima segon la classificacion de Köppen.png Peninsula Aràbia - Religions.png Peninsula Aràbia - Topografia.png Peró - Clima.png Peró - Lengas.png Peró - Ressorsas naturalas.png Peró - Topografia.png Polonha - Agricultura.png Polonha - Clima.png Polonha - Demografia.png Polonha - Lengas.png Polonha - Ressorsas naturalas.png Sahara - Demografia.png Sodan - Clima.png Sodan - Topografia.png Tailàndia - Topografia.png Turquia - Clima.png Turquia - Lengas.png Zimbabwe - Ressorsas naturalas.png </gallery> ==== Geologia ==== <gallery> Cicle dei ròcas.png Cicle de l'aiga - Cicle naturau de l'aiga.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas (simplificat).png Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas (simplificat).png Esquèma generau dau volcanisme terrèstre.png Formacion d'un pingo.png Mar Mediterranèa - Tectonica generala.png Metamorfisme de contacte.png Metamorfisme - Diagrama pression-temperatura.png Occitània - Carta sismica.png Sediments detritics ambé transpòrt per lei rius.png Sediments detritics dei zònas de convergéncia.png Tèrratrem - Esquèma generau.png Volcan - Formacion d'una caldera.png </gallery> ==== Istòria ==== <gallery> Cronologia de la Preïstoria.jpg Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png Cultura de la terralha cardiala.png Civilizacion de l'Indus.png Empèri d'Akkad.png Civilizacion dei Terramare.png Centres de la civilizacion micenèa 2.jpg Itàlia - Cultura de Villanova.png Pòbles de la Mar - Esquèma generau.png Colonizacion antica de Mediterranèa.png Urartu.png Expansion e declin de l'Empèri NeoAssirian.png Orient Mejan (vèrs 600 avC).png Orient Mejan (vèrs 540 avC).png Reiaume de Kush (periòde Napata-Meroe).png Empèri Pèrs a l'apogèu de Cir II.png Periòde dei Primas e deis Autonas (sègle V avC).png Grècia - Guèrras Medicas.png Guèrra dau Peloponès.jpg Guèrra de Peloponès.png Grècia - Santuaris principaus de Grècia antica.png Formacion de l'Empèri d'Alexandre lo Grand.png Alexandre lo Grand - Partiment de l'Empèri après la batalha d'Ipsos (301 avC).png Empèri Maurya (265 avC).png Estat Kalinga (vèrs 265 avC).png Premiera Guèrra Punica.png Reiaumes Combatents vèrs 260 avC.png Itàlia - Extension Romana (500-240 avC).png Empèri Roman - Formacion.png Segonda Guèrra Punica - Esquèma generau.png Grècia - Situacion generala en 200 avC.png Reiaumes Indogrècs.png Reiaume de Pònt durant lo rèine de Mitridat VI.png Empèri Roman sota August.png China - Començament dau sègle I.png Illas Britanicas - Conquista romana.png Orient Mejan vèrs 100.png Occitània - Organizacion administrativa entre lei sègles I e III.png India - Division de la peninsula indiana au sègle I.png China - Tres Reiaumes (vèrs 250).png Reiaume d'Aksum.png India - Empèri Gupta vèrs 400.png China vèrs 440.png Indochina - Sègle V.png Empèri Bizantin - Periòde de Justinian 2.png Exil musulman.png Orient Pròche en 632 (a la mòrt de Maomet).png Reiaumes nubians de l'Edat Mejana Auta.png Orient Mejan (premiera mitat dau sègle VII).png Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.png Califat Omeia - Expansion aràbia durant lo periòde omeia.png Peninsula Iberica vèrs 750.png Empèri Tang.png Peninsula Iberica vèrs 790.png Extension de l'Empèri Franc durant lo rèine de Carlesmanhe.png Tiwanaku - Territòri e zòna d'influéncia.png Indonesia - Srivijaya (sègles VII-IX).png Magrèb (sègle IX).png Illas Britanicas (vèrs la fin dau sègle IX).png Catalonha - Territòris de Guifré lo Pilós e de Miron de Rossilhon (fin dau sègle IX).png Empèri Carolingian - Partiment vèrs 880.png India - Empèri Pratihara vèrs 900.png Eslaus Occidentaus - Sègles IX-X.png Orient Mejan vèrs 970.png Armenia - Periòde Bagratida.png Territòris de Cnut lo Grand.png Tiwanaku - Plan generau.png Occitània - Division territòriala vèrs 1030.png Empèri Bizantin (1025-1204) e Khanat Bulgar (996).png Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png Illas Britanicas - Conquista normanda d'Anglatèrra.png Orient Mejan - Fin de la Premiera Crosada.png Seldjokidas - Esquèma generau.png Magrèb en 1100.png Eresia dualista en Euròpa vèrs lo sègle XII.png França-Aragon-Principats occitans 1180.svg França-Aragon-Principats occitans 1180.png Cambòtja - Empèri Khmer dins lo corrent dau sègle XII.png Tresena Crosada.png Magrèb - Almohades (fin dau sègle XII).png China vèrs 1200.png Empèri Bizantin - Partiment après la Quatrena Crosada.png Indochina - Division territoriala (sègle XIII).png Reconquista - Sègle XIII.png Reiaume d'Aragon - Expansion en Mediterranèa.png Territòris dau còmte de Tolosa en 1209 v2.png Territòris dau còmte de Fois 2.png Territòris dau reiaume d'Aragon.png Territòris dau vescòmte Trencavel 2.png Imperi Pirenenc.png Occitània - Crosada deis Albigés.png Cultura de Mississipí - Sites principaus.png Empèri Mongòl - Extension durant lo rèine de Genghis Khan.png Empèri de Mali.png Itàlia - Division de la Peninsula vèrs 1250.png India - Sultanat de Delhi vèrs 1310.png Serbia - Empèri de Stefan Dusan.png Orient Mejan (sègles XIII-XIV).png Empèri Timurida.png Guèrra de Cent Ans (1420).png Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1490.png File:Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1683.png Guèrra de Cent Ans (1337-1453).png Union de Kalmar.png Confederacion dei VIII Cantons.png Laos - Reiaume de Lan Xang.png Constantinòble - Sètge de 1453.png Itàlia - Patz de Lodi (1454).png Guèrra dei Doas Ròsas - Esquèma generau.png Cristòl Colomb - Premiera expedicion.png Cristòl Colomb - Segonda expedicion.png Cristòl Colomb - Tresena expedicion.png Cristòl Colomb - Quatrena expedicion.png Etiopia - Sègle XV.png Polonha - Dinastia Jagellon.png Mesoamerica - Esquèma generau.png India - Division de la peninsula indiana vèrs 1520.png Sri Lanka - Division territòriala en 1520.png Empèri Inca.png Indochina - Division territoriala vèrs 1540.png Itàlia - Fin dei Guèrras d'Itàlia (1559).png Vietnam - Expansion entre lei sègles XI e XVIII.png Itàlia - Expansion e declin dei Republicas de Venècia e de Gènoa.png Euròpa - Reforma.png Empèri Songai.png Japon - Periòde d'Oda Nobunaga e de Toyotomi Hideyoshi.png Magrèb (sègle XVI).png Indonesia - Periòde dei Sultanats.png Mar Baltica - Expansion suedesa (sègles XVI-XVII).png India - Empèri Mogòl au sègle XVII.png Polonha - Sègle XVII.png America dau Nòrd - Familha de lengas a l'arribada deis Europèus.png Etiopia - Sègle XVII.png Guèrra Ibericas de 1640 a 1668.png Illas Britanicas - Guèrra Civila Anglesa (1642-1651).png Magrèb en 1670.png America dau Sud Espanhòla (1690).png Brasil - Colonizacion vèrs 1690.png Empèri Safavida.png Vau de Nil au començament dau sègle XVIII.png Esclavatge - Comèrci mondiau sègle XVIII.png Laos - Division territòriala vèrs 1750.png Romania - Division territòriala vèrs 1750.png Guèrra de Sèt Ans (1756-1763) - Teatre d'America dau Nòrd.png India - Division de la peninsula vèrs 1765.png Polonha - Partiments de Polonha.png Itàlia - Division de la Peninsula en 1789.png Brasil - Periòde coloniau vèrs 1790.png Antilhas - Periòde coloniau vèrs 1790.png Soïssa - Sègle XVIII.png Indonesia - Implantacion de la VOC en 1790.png Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America - Teatre estatsunidenc.png Africa de l'Oèst (fin sègle XVIII).png Itàlia - Periòde francés.png Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png Polonha - Grand Ducat de Varsòvia.png Euròpa après lo Congrès de Viena (1815).png Romania - Principats de Valaquia e de Moldàvia en 1815.png Itàlia - Division politica en 1815 (Congrès de Viena).png Escandinàvia en 1815.png Nepal - Tractat de Sugauli.png Mexic - Pèrda territòriala dau sègle XIX.png Empèri Qing (sègle XIX).png Tailàndia - Annadas 1830.png Soïssa - Guèrra Civila de 1847.png Etiopia - Temps dei Princes vèrs 1850.png India - Division de la peninsula indiana en 1858.png Indonesia - Conquista neerlandesa après 1824.png Itàlia - Unificacion.png Grècia - Evolucions territòrialas.png Mexic - Intervencion francesa.png Guèrra de Secession - Estats esclavagistas e Estats liures.png Guèrra de Secession - Formacion de la Confederacion.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1861-1862.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1863.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1864.png Guèrra de Secession - Campanha de Richmond-Petersburg.png Danemarc - Pèrda dei Ducats (1866).png Canadà - Territòri canadenc en 1867.png Guèrra Boshin.jpg Deutsches Reich (1871-1918)-oc.png Empèri Otoman - Declin de 1798 a 1920.png Iran - Frontieras ai sègles XIX e XX.png Africa de l'Oèst en 1875.png Serbia - Territòri en 1878.png Romania - Romania en 1878.png Sistèmas de Bismarck.png Etiopia - Territòri en 1889.png Empèri Turcoegipcian.png Tailàndia - Pèrdas territòrialas dins lo corrent dau periòde coloniau.png Colonizacion de l'Africa Occidentala.png Brasil - Evolucion territòriala.png Etiopia - Partiment d'Africa Orientala (1889-1914).png Malàisia - Colonizacion dau nòrd de Bornèo.png Indochina Francesa - Organizacion territòriala.png Malàisia - Periòde coloniau.png Africa dau Sud - Segonda Guèrra dei Boers.png Canadà - Territòri canadenc en 1905.png Marròc - Partiment dau país entre França e Espanha.png Cameron - Colonizacion alemanda.png Libia - Formacion territòriala.png Balcans - Cambiaments territòriaus en 1912-1913.png Premiera Batalha de Marna e Corsa a la Mar (1914).png Armenia - Genocidi armèni.png Ofensiva dei Cent Jorns.png Partiment de l'Empèri d'Àustria-Ongria.png Cameron - Partiment francobritanic.png Guèrra civila russa.png Guèrra Sovietopolonesa (1919-1921).png Iogoslavia - Formacion dau país.png Danemarc - Modificacion territòriala de 1920.png Sodan - Periòde coloniau (1920).png Turquia - Tractat de Sèvres (1920).png Peró - Evolucions territòrialas.png Turquia - Tractat de Laussana (1923).png Partiment de l'Empèri Otoman (1923).png Euròpa en 1924.png Romania - Romania en 1925.png Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png URSS - Produccion d'acier de 1913 a 1955.png Arabia Saudita - Expansion entre 1914 e 1934.png Segonda Guèrra Italo-Etiopiana.png Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png Guèrra d'Espanha.png Asia Centrala Sovietica en 1936.png Paraguai - Evolucion territòriala.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre chinés.png India - Division de la peninsula indiana en 1939.png Partiment Germanosovietic d'Euròpa Orientala.png Campanha de Polonha (1939).png Romania - Romania en 1940.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre asiatic - 1937-1942.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1939-1942.png Segonda Guèrra Mondiala - Euròpa (1942-1945).png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1942-1945.png Tresen Reich - Sistèma concentracionari, camps d'exterminacion e chaples principaus.png Itàlia - Segonda Guèrra Mondiala.png Cambiaments territòriaus europèus de 1937 a 1945.png Polonha - Cambiaments territòriaus de Polonha en 1945.png Romania - Romania après la Segonda Guèrra Mondiala.png Guèrra Civila Chinesa (1946-1950).png India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png Esquèma generau de la Guèrra de Corèa.png Guèrra Freja - Euròpa (1945-1955).png Descolonizacion d'Africa (1945-1991).png Crisi de Suez (1956).png Antartic - Revendicacions territòrialas.png Cameron - Evolucion territòriala durant lo procès d'independéncia.png OPEP - País membres.png URSS - Crisi dei Missiles de Cuba (teatre turc).png Estats Units - Crisi de Cuba (teatre american).png Cachemire - Situacion en 1963.png Guèrra de Vietnam (1965).png Guèrra dei Sièis Jorns.png Tresena Guèrra Indopaquistanesa - Teatre orientau.png Guèrra de Kippor.png Premiera Guèrra d'Afganistan.png Organizacion de l'Unitat Africana - Extension territòriala.png Guèrra Freja - Monde (1980).png Guèrra de la Frontiera Sud-Africana.png Etiopia - Guèrras dau periòde Mengistu.png Bantostans sudafricans (annadas 1980).png Guèrra Freja - Euròpa (1983) - Crisi deis euròmissils.png Guèrra Iran Iraq (1980-1988).png Guèrra dau Golf (25-28 febrier de 1991).png Question dau Sahara Occidentau.png Armenia - Guèrra d'Aut Karabagh.png Guèrras de Iogoslavia - Mai de 1993.png Sodan - Segonda Guèrra Civila (1997-1998).png Guèrra d'Afganistan (1992-2001).png Afganistan - Division territòriala entre 2005 e 2009.png Sri Lanka - Guèrra Civila (situacion en 2007).png Segonda Guèrra d'Ossetia (2008).png Afganistan - Segonda Guèrra d'Afganistan - 2008.png Arsenaus nuclears en 2011.png Union Africana - Extension territòriala de l'OUA e de l'UA de 1963 a 2023.png Esquèma generau de la diplomacia polonesa (2014).png Peró - Sendier Luminós.png Tractat Antartic (2016).png Libia - Segonda Guèrra Civila (30 d'abriu de 2016).png OTAN - Partenariats principaus de l'OTAN.png Ocean Artic - Situation politica en 2021.png </gallery> ==== Mineraus ==== <gallery> Amazonita.png|Amazonita Argent natiu.png|Argent natiu Calcita - Madagascar.png|Calcita Cobaltocalcita.png|Cobaltocalcita Peridotita - Mont Bar 2024.png|Olivina Sofre (Sicíla).png|Soupre Vanadinita.png|Vanadinita </gallery> ==== Musica ==== <gallery> Musica - Estructura d'una nòta de musica.png Musica - Representacion dei nòtas e dei silencis.png Musica - Nòtas de musica e claus principalas.png Wikipèdia - Interval (musica).png </gallery> ==== Politica ==== <gallery> File:Drech a l'avortament.png Avortament - Estatut legau dins lo mond en 2020.png File:Inegalitats salarialas entre òmes et fremas en 2016.png File:Part de fremas elegidas dins lei parlaments nacionaus en 2016.png File:Taus d'emplec dei fremas en 2014.png File:Evolucion dau taus d'emplec dei fremas entre 1990 e 2014.png Fichièr:Fòrças armadas - Budgets militars 2018.png Fichièr:Fòrças armadas - Efectius militars actius (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre d'avions militars (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de pòrta-aeronaus en servici (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de sosmarins nuclears en servici (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Arsenaus nuclears (2018).png </gallery> ==== Sciéncias ==== <gallery> Univèrs - modèl mesopotamian.png Aristòtel - Cosmologia.png Aristòtel - Quatre elements.png Catastròfa ultravioleta - Esquèma generau.png Sillogisme.png Univèrs - Modèl de Copernic.png Astronomia - Opacitat de l'atmosfèra terrèstra en foncion de la longor d'onda.png Electronegativitat - Escala de Pauling.png Classificacion periodica deis elements - 2017.png Estat de la matèria - Transicion entre lei quatre estats de la matèria principaus.png Experiéncia de Rutherford.png Efiech tunèu.png Gat de Schrödinger.png Fisica - Domenis d'aplicacion dei diferentei teorias.png Fission nucleara espontanèa - Exemple de l'urani-235.png Fission nucleara inducha - Exemple de l'urani-235.png Fission nucleara - Reaccion en cadena.png Osmòsi.png Platon - Analogia de la linha.png Matèria sorna - Reparticion dei velocitats de rotacion dins una galaxia espirala.png Relativitat especiala - Relativitat de la simultaneïtat.png Relativitat especiala - Sistèmas de referenciaus S e S'.png Relativitat generala - Ascensor d'Einstein.png Relativitat generala - Marcatge d'un ponch sus una superficia 2D.png Semiconductor - Esquèma simplificat dei bendas de valéncia e de conduccion.png Semiconductor - Representacion dei dopatges de tipe N e P.png Semiconductor - Esquèma simplificat d'una joncion P-N.png Transistor - Esquèma generau transistor bipolar NPN.png </gallery> ==== Sciéncias naturalas ==== <gallery> Aucèu - Aspècte generau.png Chivau - Aspèct generau.png Ciclòn tropical.png Ciclòn tropicau - Bacins de formacion ciclonic.png Tornado - Esquèma generau de formacion - Cisailhament dei vents.png Tornado - Esquèma generau de formacion - Rotation a l'entorn d'un corrent ascendent.png Tornado - Esquèma generau dau revolum.png Tornado - Esquèma generau.png Tornados en Occitània - Periòde 1999-2018.png </gallery> ==== Tactica militara ==== <gallery> Tactica militara - Emboscada.png Tactica militara - Flanc-gàrdia (esquèma teoric).png </gallery> ==== Tecnologia ==== <gallery> Arma de fuòc - Pistolet.png Arma de fuòc - Revòuver.png Destruccion Mutuala Assegurada.png Disc dur - Esquèma generau.png Energia renovelabla - Consumacion d'energia mondiala 1994-2019.png Energia renovelabla - Esquèma generau d'una eoliana.png Energia renovelabla - Esquèma generau dau foncionament d'una restanca idroelectrica.png Maquina simple - Principi de la ròda.png Ròda - Utilizacion de bilhons per desplaçar una carga pesuca.png Temps dau Bronze - Ponchs de fusion de diferents metaus e aliatges.png Videojòc - Consòlas de salon.png </gallery> === Concors === <gallery> File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2014|Catalan culture challenge 2014]] (16{{e}}/55). File:Wikiproject Galicia-Occitania Barnstar.png|[[:en:Wikipedia:Galicia 20 - 20 Challenge/Participants|Galicia 20 - 20 Challenge]] (7{{e}}/23). File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2016|Catalan culture challenge 2016]] (7{{e}}/22). File:Editors Barnstar Hires.png|[[:en:Wikipedia:Translating Ibero-America|Wikipedia:Translating Ibero-America 2016]] (6{{e}}/93). File:Peace in art Challenge badge.png|[[:en:Wikipedia:Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge/Participants and points|Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge]] (5{{e}}/23). File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan_culture_challenge/Participants_2017|Catalan culture challenge 2017]] (1{{èr}}/7) File:Editors Barnstar Hires.png|[[:meta:Translating Ibero-America 2017/Participants 2017|Wikipedia:Translating Ibero-America 2017]] (7{{e}}/18). File:Hirvensydän kupari.jpg|[[:fi:Wikiprojekti:Suomi 100/International Challenge|Suomi 100 International Challenge]] (4{{e}}/79). Fichièr:Wiki Project Med Foundation logo.svg|[[m:Wiki Project Med/Projects|The 2019 Cure Award]] </gallery> == Utilitari == === Modèls === {{Infobox Conflicte militar |imatge = |legenda = |conflicte = |guèrra = |data = |luòc = |casus = |territòris = |eissida = |comandant1 = |combatents1 = |combatents2 = |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = |nòtas = }} {{Infobox Lenga | lenga = | país = | regions = | personas = | tipologia = | familha = | status = | academia = | ISO-1 = | ISO-2 = | iso-3 = | iso-6 = | iso-6P = | mòstra = | grop = }} === Correccions === ==== Gramatica ==== * *Nom pròpri + adj —> Article + Nom pròpri + adj (ex : l'Afganistan modèrne). * Règla de formacion dei mots sabents, cf. Gramatica d'Alibèrt, p. 433. ==== Vocabulari ==== * *extèrn —> extèrne. * *interés —> interès. * *intèrn —> intèrne. * *Kelvin —> kelvin (NB : a prepaus de l'unitat). * *monarquiá —> monarquia. * *mosquèa —> mosqueta. * *nomad —> nomada (mf). [[en:User:Nicolas Eynaud]] [[fr:Utilisateur:Nicolas Eynaud]] l10iqg56srse8cg881yismlsgoelncg 0 66676 2499995 2462472 2026-05-09T17:32:29Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr Mao_Zedong_sitting.jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per Taivo (Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): [[:c:Commons:Deletion requests/File:Mao Zedong sitting.jpg|]]) 2499995 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Niçard}} {{Infobox Politician | charte = Chef d'État | nom = Mao Zedong<br/><small>毛泽东<br/>毛澤東</small> | imatge = | légende = Mao Zedong vers 1955, photo publiée dans le [[Petit Livre rouge]]. | foncion1 = [[Commission militaire centrale (république populaire de Chine)|President de la Commission militara centrala del Partit comunista chinés]] | a partir del foncion1 = [[8 de setembre]] de [[1954]] | fins al foncion1 = [[9 de setembre]] de [[1976]] | predecessor 1 = ''Foncion creada'' | successor 1 = [[Hua Guofeng]] | foncion2 = [[President de la republica populara de China]]<ref group=alpha>Président du gouvernement populaire jusqu'au {{date-|27 septembre 1954}}.</ref> | a partir del foncion2 = [[1 d'octobre]] de [[1949]] | fins al foncion2 = [[28 d'abril]] de [[1959]] | élection2 = | réélection2 = | premier ministre 2 = [[Zhou Enlai]] | vice-président 2 = [[Zhu De]] | prédécesseur 2 = ''Aucun'' (proclamation de la RPC)<br/>[[Li Zongren]] {{small|(président de la [[république de Chine (1912-1949)|république de Chine]] par intérim)}}<br>[[Tchang Kaï-chek]] {{small|(président de la république de Chine avant l'intérim de Li)}} | successeur 2 = [[Liu Shaoqi]] | foncion3 = President de la [[Conferéncia consultativa politica del pòble chinés]] | a partir del foncion3 = [[1 d'octobre]] de [[1949]] | fins al foncion3 = [[27 de setembre]] de [[1954]] | predecessor 3 = ''Foncion creada'' | successor 3 = [[Zhou Enlai]] | foncion4 = [[Secrétaire général du Parti communiste chinois|President del Partit comunista chinés]] | a partir del foncion4 = [[20 de març]] de [[1943]] | fins al foncion4 = [[9 de setembre]] de [[1976]] | predecessor 4 = [[Zhang Wentian]]<br>{{small|(secretari general)}} | successeur 4 = [[Hua Guofeng]] | nom de naissance = | date de naissance = {{Date de naissance|26|12|1893}} | surnom = Le Grand Timonier<br>L'empereur rouge | lieu de naissance = [[Shaoshan]], [[Hunan]] ([[Dynastie Qing|Chine]]) | date de décès = {{Date de décès|9|9|1976|26|12|1893|âge=oui}} | lieu de décès = [[Pékin]] ([[Chine]]) | nature du décès = [[Infarctus du myocarde]] | sépulture = [[Mausolée de Mao Zedong]], [[place Tian'anmen]] | nationalité = [[Chine|Chinoise]] | parti = [[Parti communiste chinois]] | père = | mère = | fratrie = | conjunt = [[Luo Yixiu]] (1907-1910)<br>[[Yang Kaihui]] (1920-1930)<br>[[He Zizhen]] (1930-1937)<br>[[Jiang Qing]] (1939-1976) | enfants = [[Mao Anying]] (1922-1950) | entourage = | université = | profession = | religion = cap ([[ateïsme]]) | residéncia = [[Zhongnanhai]] ([[Pequin]]) | signature = Mao_Zedong_Signature.svg | emblème = National Emblem of the People's Republic of China.svg | liste = [[Secrétaire général du Parti communiste chinois|Président du Parti communiste chinois]]<br/>[[Président de la république populaire de Chine|Présidents de la république populaire de Chine]] | syndicat = | depuis le fonction1 = | taille = 1,83 mètre }} '''Mao Zedong''' (26 de decembre dau 1893, [[Shaoshan]] - 9 de setembre dau 1976, [[Pequin]]) es un [[òme d'Estat]] [[RPC|chinés]] fondator dau [[Partit Comunista Chinés]] e de la [[Republica Populara de China]]. Es una figura majora de l'[[istòria de China]] e de l'istòria dei movements [[Comunisme|comunistas]]. Fiu d'un paisan aisat, Mao posquèt realizar d'estudis e venir bibliotecari a [[Pequin]]. Seduch per lo [[marxisme]], participèt a la fondacion dau [[Partit Comunista Chinés]] (PCC) en lo 1921. Emb lu autru comunistas chinés, participèt a la politica de modernizacion de [[China]] menada per lo govèrn nacionalista dau [[Guomindang]] fins a la rompedura entre comunistas e nacionalistas en lo 1927. Venguèt alora lo cap d'una guerilha revolucionària paisana e pilhèt la direccion dau Partit a l'eissida de la [[Lònga Marcha]]. Pi, s'alièt tornarmai emb lo [[Guomindang]] per combatre lu [[Japon|Japonés]] durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Pi, menèt la guèrra còntra aqueu partit dau 1946 au 1949. Lo 1{{èr}} d'octòbre dau 1949, après la desfacha dau Guomindang, proclamèt la fondacion de la [[Republica Populara de China]]. Fins a la sieua mòrt, ne'n foguèt lo cap en despièch de l'oposicion de mai d'un rival au sen dau Partit. Metèt en plaça un regime inspirat per lo modèle [[URSS|sovietic]] emb un [[partit politic|partit unic]], un culte de la personalitat e una repression violenta contra lu elements antirevolucionaris. Totun, a la diferéncia d'[[Estalin]], non posquèt eliminar toi li fraccions rivali. Partisan d'una politica [[Empirisme|empirista]] compauada d'[[Experiéncia|experimentacions]] e de correccions, foguèt a l'origina de la catastròfa economica dau [[Grand Bond en Avant]] en lo 1958 (au mens 28 milions de mòrts a causa de faminas). A partir d'aquela data, lo sieu poder foguèt contestat e Mao deguèt luchar contra lu sieus rivals. En lo 1966, aquò menèt a la [[Revolucion Culturala]] que li permetèt de purgar lo partit dei elements moderats. Totun, afeblit per la situacion caotica engendrada per lo movement, foguèt obligat de reabilitar lu moderats per gardar lo poder en aprofechant li divisions intèrni au sen dau Partit. Totun, lo nom dau fondator de la Republica Populara demòra una referéncia populara en [[Republica Populara de China|China]] car laissa l'idèa d'una justícia sociala equitabla e d'una volontat de modernizacion dau país. De mai, en fàcia de la corrupcion generalizada au sen de l'elita chinesa, a un imatge d'adversari dau desvolopament dei inegalitats. Enfin, Mao laissèt una importanta òbra [[Ideologia|ideologica]] que foguèt fòrça influenta fins a la fin dau sègle XX ([[maoïsme]]). == Biografia == === Joventut e formacion === Fiu de Mao Yichang (1870-1920), un paisan aisat enquirit gràcias au [[comèrci]] dei [[cereala|cerealas]], Mao Zedong naissèt dins la vila de [[Shaoshan]] lo 26 de decembre dau 1893<ref>Clare Hollingworth, ''Mao and the Men Against Him'', Londres, Jonathan Cape, p. 15.</ref>. Sa maire, dicha Wen Qimei (1867-1919), èra una [[bodisme|bodista]] fervoroa qu'aguèt sèt enfants que tres subrevisquèron<ref>Ross Terrill, ''Mao: A Biography'', Simon & Schuster, 1980, p. 11.</ref>. Mao Zedong aviá ensinda dos fraires, [[Mao Zemin]] (1896-1943) e [[Mao Zetan]] (1905-1935), que jonhèron finda lo [[Partit Comunista Chinés|Partit Comunista]] e que foguèron tuats durant la [[Guèrra Civila Chinesa]]<ref>Nora Wang, ''Mao, enfance et adolescence'', París, Autrement, 1999, p. 10.</ref>. Durant la sieua joventut, Mao Zedong deguèt si rebellar còntra lu projèctes de son paire, que volia li fidar la gestion dei sieus domenis, per contunhar d'estudis<ref>Alain Roux, ''Le singe et le tigre : Mao, un destin chinois'', París, Larousse, 2009, pp. 38-40.</ref>. Aquela joventut si debanèt dins un periòde de declin e d'umiliacions regulari per [[RPC|China]]. D'efècte, afeblit, l'Empèri aviá cedit de privilègis importants ai poténcias occidentali. En mai d'aquò, èra totjorn menaçat per lu apetits voraç dei poissanças occidentali e de [[Japon]], minat per d'insureccions intèrni e blocat per l'oposicion dei mitans [[Conservatisme|conservators]] ai projèctes de modernizacion. L'institucion imperiala perdèt donc pauc a pauc lo sieu prestigi e foguèt reversada en lo 1911 per una [[Revolucion Chinesa|revolucion]] [[republica|republicana]] menat per lo [[Guomindang]] de [[Sun Yat-sen]] (1866-1925). Partisan d'aqueli transformacions, Mao s'engatjèt sièis mes dins l'armada revolucionària<ref>Philip Short (trad. Colette Lahary-Gautié), ''Mao Tsé-toung'', París, Fayard, 2005, p. 51.</ref><ref>Nora Wang, ''Mao, enfance et adolescence'', París, Autrement, 1999, p. 84.</ref>. Pi, s'entornèt a [[Changsha]], capitala de la província de [[Hunan]], per perseguir lu sieus estudis superiors<ref>Philip Short (trad. Colette Lahary-Gautié), ''Mao Tsé-toung'', París, Fayard, 2005, p. 54.</ref>. Aqueu periòde estudiant durèt dau 1913 au 1918. Li reçaupèt una educacion mesclant lu classics chinés e la cultura occidentala. S'interessèt pauc a pauc a la liberacion dei trabalhaires en organizant de cors d'alfabetizacion. Si radicalizèt ensinda lentament e, en lo 1917, èra lo cap de la Societat d'Estudi dau Pòble Noveu de Hunan. Estudièt finda de pensaires favorables a la [[Revolucion Russa]] dau 1917. La sieua orientacion vèrs lo [[marxisme]] comencèt probablament aquela annada e s'acabèt en lo 1920. Lu escrichs de [[Chen Duxiu]] (1879-1942) aguèron un ròtle central dins aquela evolucion. === De l'adesion au comunisme a la fondacion de la Republica Populara de China === ==== La participacion a la fondacion dau comunisme chinés ==== Après la revolucion dau 1911, [[RPC|China]] foguèt dirigida per [[Yuan Shikai]] dau 1912 au 1916. Autoritari, ensajèt de restaurar l'empèri au sieu profiech, mas deguèt luchar còntra d'insureccions e de rebellions nombroï a partir dau 1915. Dins li províncias, lu generals aprofechèron lo càos per venir independents mentre que, dins li regions centrali, [[Sun Yat-sen]] pilhèt la direccion d'un govèrn republican installat a [[Canton]]. Aquò foguèt lo començament d'un lòng periòde de conflictes intèrnes entre [[Senhor de guèrra|senhors de guèrra]], govèrn central e movements politics dissidents. Pendent aqueu periòde, après lu sieus estudis, Mao venguèt director d'escòla pi gerent d'una libraria. Lo sieu ròtle au sen dau movement comunista chinés, encara embrionari, venguèt mai e mai important. En julhet dau 1921, fèt ensinda partida dei dotze delegats que fondèron oficialament lo [[Partit Comunista Chinés]] a [[Shanghai]]. [[Chen Duxiu]] ne'n venguèt lo primier secretari general. ==== L'aliança e la rompedura emb lo Guomindang ==== [[Imatge:Mao1927.jpg|thumb|Mao en lo 1927.]] {{veire|Guomindang}} Nomenat cap dau secretariat dau trabalh dau PCC en [[Hunan]], Mao li organizèt de sindicats obriers e aprovèt l'aliança emb lo [[Guomindang]] de [[Sun Yat-sen]]. En lo 1923, venguèt responsable de l'organizacion dau PCC, mas egalament membre dau [[Guomindang]] en [[Shanghai]]. Aquela estrategia permetèt au PCC d'alargar la sieua influéncia. Pendent aqueu periòde, Mao observèt l'insureccion dei paisans dau sieu [[vilatge]] natal après la repression violenta de manifestacions organizadi a [[Shanghai]] e a [[Canton]]. Aquò li permetèt de capir lo potencial [[revolucion|revolucionari]] de la paisanaria. Tre lo 1927, escrivèt un rapòrt sus aquelu movement dont descrivia lo ròtle dei paisans dins la lucha revolucionària. Aqueli evolucions foguèron importanti per lu comunistas chinés. D'efècte, après la [[mòrt]] de [[Sun Yat-sen]] en març dau 1925, l'ala drecha dau Guomindang, menada per [[Chiang Kai-shek]], pilhèt lo poder e decidèt de rompre l'aliança emb lo PCC en abriu dau 1927. Menaçat per la repression, lo Partit decidèt de si [[retirada (tactica)|retirar]] dins li zònas rurali e Mao reçaupèt la mission de fondar una basa en [[Hunan]]. ==== La guerilha en Jiangxi e la mesa a l'escart ==== En setembre dau 1927, Mao menèt li sieui tropas dins li [[montanha|montanhas]] de [[Hunan]]. Pi, passèt en [[Jiangxi]]. A partir d'abriu dau 1928, reçaupèt l'ajuda dei armadas d'autru responsables dau PCC ([[Zhu De]], [[Peng Dehuai]]). Aquò permetèt de fondar la [[Republica Sovietica de Jiangxi]] qu'administrèt la region. En novembre dau 1931, Mao ne'n venguèt president e enoncièt lo principi de l'encerclament dei vilas per li campanhas. Per aquò, dispausava d'una armada fòrça politizada qu'èra en mesura de menar d'operacions de [[propaganda]], d'organizacion dei massas e de produccion [[Indústria|industriala]]. Gràcias au sostèn dei paisans, li fòrças de Mao pilhèron lo contraròtle d'un territòri important. En lo 1930, la direccion dau PCC, dirigit per [[Li Lisan]] despí lo 1929, li ordonèt de sortir dei montanhas per organizar una ofensiva d'amplor còntra li vilas tengudi per lu nacionalistas. Lu combats s'acabèron per una desfacha dei comunistas. Li Lisan foguèt reversat e lo partit passèt sota lo contraròtle de [[Wang Ming]] e dei « 28 bolchevics », un ensèms de militants aguent estudiat en [[URSS]]. Partisans d'una [[estrategia]] militara pus activa, decidèron de privilegiar li batalhas dubèrti, cen qu'entraïnèt la marginalizacion de Mao e dei sieui ideas de [[guerilha]]. Totun, li armadas comunisti foguèron capabli de repossar quatre ofensivas dau Guomindang entre lo 1930 e lo 1934. ==== La Lònga Marcha e la presa de contraròtle dau PCC ==== [[Fichièr:Segonda Guèrra Mondiala - Teatre chinés.png|thumb|right|Esquèma de la premiera partida de la guèrra e de la [[Segonda Guèrra Sinojaponesa]].]] {{veire|Lònga Marcha}} En octòbre dau 1934, una cinquena ataca dei tropas nacionalisti rompèt li defensas de [[Jiangxi]]. Li tropas de Mao posquèron s'escapar d'una temptativa d'encerclament mas, deguèron quitar la region. Comencèt ensinda la [[Lònga Marcha]], una retirada de {{formatnum:12000}} km que menèt {{formatnum:30000}} sobrevivents en [[Shanxi]]. Lòng dau camin, l'armada de Mao recuperèt lu rèstas d'autri unitats dau [[Partit Comunista Chinés|PCC]] en desbranda. Transformada en episòdi gloriós e fondator per la [[propaganda]] chinesa, la Lònga Marcha permetèt a Mao de pilhar la direccion dau Partit<ref>Patrice Touchard, Christine Bermond-Bousquet, Patrick Cabanel e Maxime Lefevre, ''Le siècle des excès. Le XXème siècle de 1870 à nos jours'', París, Presses Universitaires de France, 2001, p. 608.</ref>. D'efècte, en genier dau 1935, a l'eissida d'un rescòntre emb lu autru responsables militars e politics organizada a [[Zunyi]] en [[Guizhu]], obtenguèt la condamnacion de la [[politica]] menada per li direccions precedenti e posquèt impauar la sieua politica. ==== La Segonda Guèrra Mondiala ==== {{veire|Segonda Guèrra Sinojaponesa}} En octòbre dau 1935, Mao installèt la sieua capitala a [[Yan'an]] en [[Shaanxi]]. A partir d'aquela region, comencèt de secutar li tropas japonesi, proclamadi enemic principal de [[RPC|China]]. En setembre dau 1937, dos mes après la represa de la guèrra generala entre [[RPC|China]] e [[Japon]], Mao signèt una aligança complicada emb lo [[Guomindang]] e de senhors de guèrra per formar una coalicion chinesa unica còntra l'invasion japonesa<ref>Patrice Touchard, Christine Bermond-Bousquet, Patrick Cabanel e Maxime Lefevre, ''Le siècle des excès. Le XXème siècle de 1870 à nos jours'', París, Presses Universitaires de France, 2001, p. 609.</ref>. Lu comunistas menèron mai d'una batalha importanta pendent la [[Segonda Guèrra Sinojaponesa]], coma l'[[ofensiva dei Cent Regiments]] en lo 1940, mas aguèron totun un ròtle segondari per rapòrt a l'armada de la [[Republica de China|China Nacionalista]] de [[Chiang Kai-shek]]. Pasmens, renforcèron pauc a pauc li sieui posicions dins lo nòrd e lo centre dau país. Pi, en lo 1945, li fòrças de Mao profechèron l'invasion [[URSS]] de [[Manchoria]] per pilhar lo contraròtle d'arsenals japonés abandonats ò laissats per l'[[Armada Roja]]. ==== La represa de la guèrra civila còntra lo Guomindang ==== [[Imatge:Guèrra Civila Chinesa (1946-1950).png|thumb|right|Evolucion de la Guèrra Civila Chinesa dau 1946 au 1949.]] {{veire|Guèrra Civila Chinesa}} De combats importants si debanèron entre nacionalistas e comunistas tre lo 10 de setembre dau 1945, mas lu combats seriós comencèron en aost dau 1946. En teoria, lo govèrn de [[Chiang Kai-shek]] aviá largament l'avantatge car la sieua armada èra pus nombroa, mièlhs equipada e sostenguda per una ajuda financiera [[USA|americana]]. Totun, multipliquèt li errors en privilegiant la defensa dei centres urbans e en integrant de tropas dau govèrn collaborator chinés dins l'[[Armada Nacionala Revolucionària]]. Deguèt finda luchar còntra l'[[iperinflacion]] laissada per la guèrra e la corrupcion endemica de la sieua [[administracion]]. Perdèt ensinda rapidament lo sostèn de la populacion, en particular dins li zònas [[Agricultura|agricòli]] dont la [[guerilha]] comunista podia facilament obtenir lo sostèn dei paisans. Enfin, lu comunistas foguèron prudents en refudant lo combat dirècte e en atacant en prioritat li rotas logistiqui. L'ofensiva nacionalista vèrs lo nòrd foguèt donc complicada. En març dau 1947, pilhèt [[Yan'an]], mas li sieui fòrças foguèron rapidament blocadi per de problemas logistics. Pendent lu mes seguents, la posicion dei tropas mandadi en [[Manchoria]] s'agravèt e lu comunistas posquèron contraatacar dins mai d'un sector. En abriu dau 1948, tornèron ocupar [[Yan'an]] dont capturèron de quantitats importanti d'armas. En junh dau 1948, èran capables de rivalizar emb l'Armada Nacionala Revolucionària en combat dirècte e si dirigissèron vèrs lo sud. En novembre dau 1948, avian pilhat la totalitat de Manchoria. Aquela victòria entraïnèt una crisi au sen dau govèrn nacionalista e [[Chiang Kai-shek]] demissionèt lo 21 de genier dau 1949. A aquela data, la situacion dau Guomindang èra ja compromesa. En particular, toti li rotas dau país, comprés dins lo sud, èran atacadi per de guerilhas comunisti. Lo 21 d'abriu, li fòrças de l'Armada Populara passèron lo [[Fluvi Blau]] qu'èra la darriera linha de resisténcia organizada de l'armada nacionalista. Après aquela desfacha, lu rèstas dei tropas dau Guomindang, seguit per una partida de la populacion, ensajèt de si retirar vèrs lu pòrts per quitar lo país. Lo darrier centre de resisténcia nacionalista, [[Chengdu]], capitulèt lo 10 de decembre dau 1949. === Lo cap de la Republica Populara de China === ==== La proclamacion de la Republica Populara de China ==== [[Imatge:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|right|Proclamacion de la [[Republica Populara de China]] per Mao.]] Après la conquista de [[Pequin]], Mao reünissèt una conferéncia consultativa per designar un govèrn de coalicion plaçada sota la sieua autoritat. Pi, lo 1{{èr}} d'octòbre dau 1949, proclamèt la fondacion de la Republica Populara de China. Concentrava entre li sieui mans lu poders essencials : la direccion dau Partit, la presidéncia de la Republica e la presidéncia dau Conseu militar revolucionari. La sieua pensada èra finda la basa de la politica dau movement comunista chinés. Totun, en despièch d'aquela autoritat excepcionala, devia si maufidar dei autres caps dau partit que demorèron sovent de rivals. Fins a la sieua mòrt, Mao gardèt un estil de vida simple, largament inspirat per la sieua educacion paisana, e s'exprimissèt dins un dialècte popular de la sieua region. D'efècte, aguèt de dificultats per parlar corrèctament lo mandarin estandard e, a causa d'aquela dificultat, non aprenguèt de lengas estrangieri. Legissia fòrça e viatjava frequentament dins lo país. Totun, vivia mai que mai solet e s'isolèt pauc a pauc dins li sieui residéncias. De mai, èra pauc en contacte emb lu autru dirigissents e comunicava generalament li sieui instruccions per de nòtas escrichi. ==== Lo periòde d'imitacion dau modèle sovietic ==== Dau 1949 au 1956, Mao Zedong renforcèt la Republica Populara en reprimissent lu movements anticomunistas e en imitant lo modèle sovietic per estructurar lo país. Durant aqueu primier periòde, la basa teorica de la sieua politica èra definida per lu principis de la « Democracia Novèla ». L'objectiu èra de tornar bastir un país ravatjat per li guèrras. L'assai ''De la dictatura democratica populara'', escrich en junh dau 1949, donèt li direccions generali d'aquela politica : union de la classa obriera, de la pichona paisanaria, de la pichona borgesia e de la borgesia nacionala, lucha còntra l'[[imperialisme]], lo [[feudalisme]] e toi lu « enemics dau pòble », reforma agrària, desvolopament de l'[[industria]] e de l'instruccion, reconeissença de l'egalitat entre lu òmes e li fremas a, a l'exterior, aliança emb l'[[URSS]] e sostèn ai comunistas de [[Vietnam]]<ref>Patrice Touchard, Christine Bermond-Bousquet, Patrick Cabanel e Maxime Lefevre, ''Le siècle des excès. Le XXème siècle de 1870 à nos jours'', París, Presses Universitaires de France, 2001, p. 484.</ref> e de [[Corèa]]. Mao decidèt ensinda d'[[Guèrra de Corèa|intervenir en Corèa]] per sauvar l'armada nòrd-coreana en desbacla. Lo contratac chinés permetèt de mantenir en plaça lo regime comunista en [[Corèa dau Nòrd]], mas entraïnèt una rompedura duradissa emb lu [[Estats Units d'America|Estats Units]]<ref>Patrice Touchard, Christine Bermond-Bousquet, Patrick Cabanel e Maxime Lefevre, ''Le siècle des excès. Le XXème siècle de 1870 à nos jours'', París, Presses Universitaires de France, 2001, p. 261.</ref>. Economicament, dau 1953 au 1956, la China de Mao imitèt lo modèl sovietic en adoptant un plan quinquenal e en collectivizant li tèrras que foguèron donadi en gestion a de cooperativas. Gràcias a una ajuda sovietica importanta dins toi lu domenis, la produccion industriala chinesa aumentèt dins de proporcions considerabli. Lo país realizèt finda de progrès socials importants. Aquò permetèt a China de tornar trobar lo sieu prestigi internacional e de jogar un ròtle important a la [[conferéncia de Bandung]] en lo 1955. ==== Lo viratge dau 1956 ==== En lo 1956, l'autoritat de Mao foguèt contestada au VIII{{e}} Congrès dau PCC. Organizat après lo XX{{e}} Congrès dau [[PCUS]] qu'aviá condamnat lo culte de la personalitat d'[[Estalin]], foguèt lo luèc d'atacs còntra lo poder personal dau cap chinés. Menats per [[Liu Shaoqi]], numèro dos dau Partit, e per [[Deng Xiaoping]], lo secretari general elegit a aquela ocasion, plaidejèron en favor de l'abandon dau culte de la personalitat, de la direccion collectiva e de la reflexion dins la conducha dei afaires politics. De mai, de tèxtes de Mao dispareissèron dei tèxtes de referéncia dau Partit. Dau 1957 au 1966, defendèt donc la sieua plaça en atacant la linha establida per aqueu congrès. Aquò marquèt ensinda lo començament d'un periòde de lucha per lo poder entre lu caps comunistas. En efècte, a partir dau 1956, lo [[maoïsme]] venguèt una doctrina mai e mai [[empirisme|empirica]] e [[oportunisme|oportunista]] que cambièt regularament d'avís per justificar li accions dau sieu autor. De mai, Mao non esitèt a citar de pensaires classics coma [[Laozi]]. Totun, lo caractèr empiric pilhèt una importància particulara car permetia de justificar li errors dins l'edificacion de la societat novèla. Per Mao, aquò èra inevitable, mas calia ne'n tirar lu ensenhaments necessari per contunhar d'avançar. Pauc a pauc, lo [[marxisme]] venguèt mens important dins lo programa maoïsta. Per exemple, la grandor de [[Republica Populara de China|China]] venguèt un objectiu central de la Revolucion. En febrier dau 1957, Mao pilhèt l'iniciativa d'atacar la [[burocracia]] comunista e demandèt ai intellectuaus e ai membres dau Partit de criticar lo PCC. Après quauqui esitacions, li criticas venguèron de toi lu mitans. Foguèron finda dirigidi còntra Mao que deguèt si raprochar dau rèsta de l'elita dau Partit per demorar en plaça. Per far diversion, una campanha de lucha còntra lu drechistas foguèt organizada. Entraïnèt la desportacion de {{formatnum:500000}} personas dins de camps de reeducacion. De mai, fins a la sieua mòrt, Mao si maufidèt dei intellectuals, cen que renforcèt lo caractèr empiric de la sieua politica. Aquò es la causa d'una partida dei catastròfas ulteriori dei sieui decisions. ==== Lo Grand Bond en Avant e la rompedura emb l'URSS ==== {{veire|Grand Bond en Avant|Rompedura sinosovietica}} Lo [[Grand Bond en Avant]] comencèt en mai dau 1958. Per Mao, èra lo moment de mobilizar li massas per accelerar la rompedura emb li tradicions [[Reaccion (politica)|reaccionari]] de la China anciana e per agantar lo niveu economic dau [[Reiaume Unit]] en 15 ans. Lo concèpte de « revolucion permanenta » li tenguèt una plaça centrala. La mobilizacion dei fòrças vivi toquèt toi lu domenis e de miliers de foncionaris foguèron mandats dins lu camps per participar ai [[Agricultura|trabalhs agricòlas]]. En parallèle, lo trabalh manual foguèt exaltat, de chantiers foguèron iniciats dins toti li regions e lu paisans bastissèron d'[[Aut forneu|auts forneus]] per produrre de [[fonda]] e d'[[Acièr|acier]]. Totun, lo movement foguèt durament criticat a causa de son ineficacitat. Dins mai d'una region, lu abitants motivats per la [[propaganda]] fondèron toi lu objèctes metallics, comprés li sieui aisinas, per aumentar la produccion e negligissèron li recòltas e li bèstias. Aquò entraïnèt de [[Famina|faminas]] enòrmi e la [[mòrt]] de 15 a 55 milions de personas entre lo 1958 e lo 1963<ref>Felix Wemheuer, « Sites of horror: Mao's great famine [with Response] », ''The China Journal,'' n° 66,‎ 2011, pp. 155–164.</ref><ref>Gérard Calot, « Données nouvelles sur l'évolution démographique chinoise. I. Les recensements de 1953, 1964 et 1982 et l'évolution des taux bruts depuis 1950 », ''Population'', vol. 39, n° 4,‎ 1984, pp. 807-835.</ref><ref>Xin Meng, Nancy Qian e Pierre Yared, « The Institutional Causes of China's Great Famine, 1959–1961 », ''Review of Economic Studies'', vol. 82, n° 4,‎ 2015, pp. 1568–1611.</ref>. Aqueu desastre es versemblablament la causa de la demission de Mao de la presidéncia de la Republica. Totun, en despièch dau sieu remplaçament per [[Liu Shaoqi]], pus moderat, contunhèt d'exercir la realitat dau poder. Per exemple, obtenguèt la destitucion de [[Peng Dehuai]], lo cap dei fòrças armadi, qu'avia criticat l'irrealisme dau [[Grand Bond en Avant]] e qu'èra favorable a una collaboracion militara pus estrecha emb l'[[Union Sovietica]]. De mai, Mao gardèt la direccion dau Partit e posquèt accelerar la rompedura entre [[Moscòu]] e [[Pequin]]. Fòrça important, aquel eveniment foguèt la consequéncia de desacòrdis apareguts a partir de la destalinizacion. Mao condamnèt li criticas còntra Estalin e presentèt la revolucion chinesa coma un exemple per toi lu país dau [[Tèrç Monde]]. Lu Sovietics èran finda irritats per lo caractèr excepcional donat a la pensada de Mao per lu Chinés. Au niveu internacional, [[Nikita Khrushchov|Khrushchov]] volia establir de relacions pus pacifiqui emb lo blòc occidental e preconizèt la moderacion per reglar l'afaire de [[Republica de China (Taiwan)|Taiwan]]. Totun, un còp de mai, Mao èra en desacòrdi. Per mostrar la sieua [[independéncia]], ordonèt de bombardaments còntra una illa tenguda per li fòrças taiwanesi<ref>Patrice Touchard, Christine Bermond-Bousquet, Patrick Cabanel e Maxime Lefevre, ''Le siècle des excès. Le XXème siècle de 1870 à nos jours'', París, Presses Universitaires de France, 2001, p. 267.</ref>. En junh dau 1959, l'URSS denoncièt l'acòrdi d'assisténcia entre lu doi país per faire pression sus lo govèrn chinés, mas obtenguèt lu efèctes contraris. La rompedura venguèt permanenta en lo 1960 e mai d'una [[escaramocha]] frontaliera opausèt li armadas chinesa e sovietica a partir dau 1961. ==== La Revolucion Culturala ==== {{veire|Revolucion Culturala}} En genier dau 1962, Mao deguèt reconóisser la revirada dau [[Grand Bond en Avant]]. Per gardar lo poder e redurre l'oposicion dau [[Partit Comunista Chinés|Partit]] menada per [[Liu Shaoqi]], multipliquèt li iniciativas dau 1962 au 1966. En primièr luèc, denoncièt en setembre dau 1962 un projècte de restauracion dau [[capitalisme]]. Pi, favorizèt sa quatrena esposa, [[Jiang Qing]], que comencèt de tenir un ròtle mai e mai important au sen dau Partit dont li defendèt una linha politica ideologicament intransigenta. En mai dau 1964, foguèt publicat la primièra edicion dei citacions dau president Mao (lo ''[[Pichon Libre roge|Pichon Libre Roge]]'') que foguèt utilizada coma basa dau culte de Mao dins l'armada. Totun, aquelu movements non foguèron sostenguts per lu moderats coma [[Liu Shaoqi]] e [[Deng Xiaoping]]. Au contrari, la lucha venguèt pus intensa. Lo 17 de març dau 1966, Mao prepausèt de començar una [[Revolucion Culturala|revolucion culturala]] contra lu intellectuals e formèt un pichon grop emb [[Jiang Qing]], [[Chen Boda]] e [[Kang Sheng]] per assegurar la sieua posicion a la tèsta dau Partit. La [[Revolucion Culturala]] èra una entrepresa esquasi utopica destinada a eliminar li Quatre Vielharias (idèas, cultura, costumas e abitudas vièlhi) e a crear « l'òme novèl » de la societat comunista. Dins la realitat, pilhèt rapidament la forma de purgas menadi per lu estudiants e lu militants pus radicals contra lu elements moderats (« borgés ») dau Partit e de l'elita intellectuala dau país. Mao justifiquèt la rebellion dei joves e lo país conoissèt dos ans de confusion generala dau 1966 au 1968. Lo Partit foguèt romput e li personalitats moderadi coma [[Liu Shaoqi]] foguèron arrestadi. En julhet dau 1968, Mao mandèt l'armada per restaurar l'òrdre e lu estudiants pus implicats foguèron mandats dins li campanhas. La [[Revolucion Culturala]] consacrèt la victòria de Mao sus lu sieus rivals. Ensinda, lX^e Congrès dau PCC restaurèt la referéncia a la pensada de Mao suprimida en lo 1956 e lo novèl Comitat Central èra esquasi unicament compauat de maoïstas. Totun, doi grops distints si formèron rapidament. Lo promier èra dirigit per [[Lin Biao]]. Inicialament predominant, èra favorable a la militarizacion de la societat e desvolopèt un culte otrancier de Mao. Pauc a pauc, [[Lin Biao]] perdèt la sieua influéncia sus lo « Grand Timonier ». Dispareissèt en setembre dau 1971 dins un accident d'[[avion]]. Segon la tèsi oficiala, auria preparat un còp d'Estat e assajat de s'enfugir. Lo segond grop, menat per [[Jiang Qing]], èra alora liure pilhar lo poder, mas Mao preferissèt equilibrar lo Comitat en reabilitant de moderats victimas dei purgas dau 1966. Lo periòde 1971-1973 foguèt donc marcat per l'adopcion de posicions diplomatiqui moderadi coma lo raprochament sinoamerican (visita dau [[Richard Nixon|president Nixon]] en febrier dau 1972) e lo sostèn afichat au shah d'[[Iran]] ò au [[Augusto Pinochet|general Pinochet]]. ==== La fin de vida de Mao ==== [[Imatge:62930-Beijing-Tiananmen-Square (28609067112).jpg|thumb|right|[[Mausolèu de Mao Zedong]] en lo 2013.]] Dau 1973 au 1976, la vida de Mao foguèt dominada per la [[malautia]]. Au X{{e}} Congrès dau PCC, en aost dau 1973, sostenguèt encara lu moderats menats per [[Zhu Enlai]] e [[Deng Xiaoping]]. Totun, perdèt pauc a pauc li sieui facultats e passèt sota l'influéncia de son nèp [[Mao Yuanxin]], un pròche de [[Jiang Qing]]. Lo 8 de genier dau 1976, a la mòrt de Zhu Enlai, Mao e la « [[Banda dei Quatre]] » ([[Jiang Qing]], [[Wang Hongwen]], [[Yao Wenyuan]] e [[Zhang Chunqiao]]) ataquèron [[Deng Xiaoping]] que foguèt tornarmai alunhat dau govèrn. Mas lo Partit refusèt de nomenar lu radicaus a la tèsta dau Partit. En plaça, preferissèt [[Hua Guofeng]] e la fin de vida de Mao foguèt marcada per la preparacion dau conflicte entre Guofeng e lu corrents radicals. D'efècte, Mao morèt lo 9 de setembre dau 1976. Lo sieu còrs foguèt embaumat e portat sus la [[plaça Tian'anmen]]. Après una ceremònia funerària reünissent de milions de personas, foguèt enterrat dins un [[ataüt]] de [[vèire]] dins un mausolèu situat a [[Pequin]]. Lo còrs es actualament expausat au public coma la momia de [[Lenin]] a [[Moscòu]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Comunisme]] * [[Garda roge]] * [[Grand Bond en Avant]] * [[Guèrra Civila Chinesa]] * [[Guomindang]] * [[Jiang Qing]] * [[Lònga Marcha]] * [[Maoïsme]] * [[Marxisme]] * [[Partit Comunista Chinés]] * ''[[Pichon Libre Roge]]'' * [[Republica Populara de China]] * [[Revolucion Culturala]] * [[Rompedura sinosovietica]] * [[Segonda Guèrra Sinojaponesa]] </div> === Bibliografia === '''Obratges sus Mao :''' * Jean-Luc Domenach, ''Mao, sa cour et ses complots. Derrière les Murs rouges'', París, Fayard, 2012, 692 p. * Claude Hudelot, ''Le Mao'', Rodés, Le Rouergue, 2009, 476 p. * Alain Roux, ''Le singe et le tigre : Mao, un destin chinois'', París, Larousse, 2009, 1130 p. '''Obratges sus l'istòria generala de China :''' * Jean-Luc Domenach, ''Chine : L'archipel oublié'', Fayard, 1992, 692 p. * Jacques Guillermaz, ''Histoire du Parti communiste chinois : 1921-1949'', Payot, 1968. * Jacques Guillermaz, ''Le Parti communiste chinois au pouvoir'', Payot, coll. « Petite Bibliothèque Payot », 1979. * Alain Roux, ''La Chine contemporaine'', París, Armand Colin, coll. « Cursus Histoire », 2015, 263 p. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Mao Zedong}} {{datas|1893|1976}} [[Categoria:Naissença en Asia]] [[Categoria:Dirigent comunista]] [[Categoria:Maoïsme]] [[Categoria:Personalitat chinesa]] [[Categoria:Politica de la Republica Populara de China]] [[Categoria:Personalitat politica de la Republica Populara de China]] 95ah28cna7a1c5o6yla81o63o62i92k 0 73057 2499981 2175995 2026-05-09T14:07:44Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:TamilNadu_Logo.svg]] per [[:Imatge:Seal_of_Tamil_Nadu.svg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]) 2499981 wikitext text/x-wiki {{Infobox Estat d'Índia | nom2 = தமிழ்நாடு |escut =Seal of Tamil Nadu.svg | mapa = Tamil Nadu in India (disputed hatched).svg | legenda = Localizacion de l'estat de Tamil Nadu en [[Índia]] | estatut = Estat | capitala = [[Madras]] ([[Chennai]] en [[tamol]]) | pus_granda_vila = [[Coimbatore]], [[Madurai]], [[Tiruchirapalli]], [[Salem (Tamil Nadu)|Salem]], e [[Tirunelveli]] | lenga = [[tamol]] | classament_superfícia = 10 | superfícia = 130,060 | del_cent_superfícia = | an_pop = 2011 | classament_populacion = 6 | populacion = 72 147030 | del_cent_populacion = | densitat = | classament_alfa = | per_cent_alfa = | per_cent_alfa_òme = | per_cent_alfa_femna = }} '''Tamil Nadu''' (''tamil nado'', en [[tamol]]: தமிழ்நாடு ''tamiḻnāṭu'') es un estat de la [[Índia|Republica d'Índia]]. Sa capitala e pus granda vila es [[Chennai]] (ancianament [[Madràs]]). Tamil Nadu se trapa dins la part pus meridionala del [[soscontinent indian]] e confronta los estats de [[Pondicherry]], [[Kerala]], [[Karnataka]] e [[Andhra Pradesh]]. Es delimitat pels [[Gats orientals]] al nòrd, pels [[monts Nilgiri]], las [[Meghamalai]] e [[Kerala]] a l'oèst, pel [[golf de Bengala]] a l'èst, pel [[golf de Mannar]] e l'[[estreit de Palk]] al sud-èst, e per l'[[Ocean Indian]] al sud. L'Estat parteja una frontièra maritima amb [[Sri Lanka]]. Compta aperaquí 72 milions d'abitants per un pauc mai de 130 000 km². La densitat mejana es fòrta, mas la creissença demografica es inferora a la mejana indiana. Tamil Nadu es mai ric e urbanizat que la mejana nacionala. Tamil Nadu foguèt cret segon de critèrs linguistics en 1956 : correspond a pauc près a las regions d'Índia que i se parla [[tamol]]. Se sonava "Estat de Madras" fins en 1960. == Administracion == L'estat de Tamil Nadu es partejat entre 37 districtes que son [[districte d'Ariyalur|Ariyalur]], [[districte de Chengalpattu|Chengalpattu]], [[districte de Chennai|Chennai]], [[districte de Coimbatore|Coimbatore]], [[districte de Cuddalore|Cuddalore]], [[districte de Dharmapuri|Dharmapuri]], [[districte de Dindigul|Dindigul]], [[districte d'Erode|Erode]], [[districte de Kallakurichi|Kallakurichi]], [[districte de Kanchipuram|Kanchipuram]], [[districte de Kanyakumari|Kanyakumari]], [[districte de Karur|Karur]], [[districte de Krishnagiri|Krishnagiri]], [[districte de Madurai|Madurai]], [[districte de Nagapattinam|Nagapattinam]], [[districte de Namakkal|Namakkal]], [[districte de Perambalur|Perambalur]], [[districte de Pudukkottai|Pudukkottai]], [[districte de Ramanathapuram|Ramanathapuram]], [[districte de Ranipet|Ranipet]], [[districte de Salem|Salem]], [[districte de Sivaganga|Sivaganga]], [[districte de Tenkasi|Tenkasi]], [[districte de Thanjavur|Thanjavur]], [[districte de Nilgiris|Nilgiris]], [[districte de Theni|Theni]], [[districte de Thoothukudi|Thoothukudi]], [[districte de Tiruchirapalli|Tiruchirapalli]], [[districte de Tirunelveli|Tirunelveli]], [[districte de Tirupathur|Tirupathur]], [[districte de Tiruppur|Tiruppur]], [[districte de Tiruvallur|Tiruvallur]], [[districte de Tiruvannamalai|Tiruvannamalai]], [[districte de Tiruvarur|Tiruvarur]], [[districte de Vellore|Vellore]], [[districte de Viluppuram|Viluppuram]], [[districte de Virudhunagar|Virudhunagar]]. {{Paleta tamil nadu}} [[Categoria:Tamil Nadu| ]] [[Categoria:Estat d'Índia]] eh9rjwtvzdaivfy983zf6r8tzwbaydk 0 80461 2500044 1897418 2026-05-10T10:59:09Z Nicolas Eynaud 6858 2500044 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia traversada per un corrent.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == == Principis de foncionament == == Caracteristicas e tipes de resisténcia == == Aplicacions == == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> o5wrbl6mf1c0b2enbunlp2e8hicq0t2 2500045 2500044 2026-05-10T11:01:13Z Nicolas Eynaud 6858 /* Nòtas e referéncias */ 2500045 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia traversada per un corrent.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == == Principis de foncionament == == Caracteristicas e tipes de resisténcia == == Aplicacions == == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> noqz7dd1vly2cvr9ssbtzpolimifa9c 2500046 2500045 2026-05-10T11:01:54Z Nicolas Eynaud 6858 /* Liames intèrnes */ 2500046 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia traversada per un corrent.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == == Principis de foncionament == == Caracteristicas e tipes de resisténcia == == Aplicacions == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm (unitat)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> h6c2r1kng4ijt6iec18441z6oa4j3gi 2500047 2500046 2026-05-10T11:02:16Z Nicolas Eynaud 6858 /* Liames intèrnes */ 2500047 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia traversada per un corrent.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == == Principis de foncionament == == Caracteristicas e tipes de resisténcia == == Aplicacions == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> pow4sfidz57q940e9x79pa9eyqe7po0 2500048 2500047 2026-05-10T11:04:01Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500048 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia traversada per un corrent.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === === L'estandardizacion industriala === === L'evolucion dei tecnologias === == Principis de foncionament == == Caracteristicas e tipes de resisténcia == == Aplicacions == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> sn9pndp3qys1pltvrupqpoq5zpy25v4 2500049 2500048 2026-05-10T11:21:19Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500049 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia traversada per un corrent.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Herny Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. === L'estandardizacion industriala === === L'evolucion dei tecnologias === == Principis de foncionament == == Caracteristicas e tipes de resisténcia == == Aplicacions == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 9vgl2skp532tf3kx7jyfiiltwyzwdnx 2500050 2500049 2026-05-10T11:46:00Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lei trabalhs precursors */ 2500050 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia traversada per un corrent.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Herny Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]], establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. === L'estandardizacion industriala === === L'evolucion dei tecnologias === == Principis de foncionament == == Caracteristicas e tipes de resisténcia == == Aplicacions == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 2jqa41fvaez5xk5rq8kckjipxrayjip 2500051 2500050 2026-05-10T11:48:32Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lei trabalhs precursors */ 2500051 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia traversada per un corrent.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Herny Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. === L'estandardizacion industriala === === L'evolucion dei tecnologias === == Principis de foncionament == == Caracteristicas e tipes de resisténcia == == Aplicacions == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 2omspdeqqfyxm4dpkat0dsy9u2204uw 2500052 2500051 2026-05-10T11:49:11Z Nicolas Eynaud 6858 /* Liames intèrnes */ 2500052 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia traversada per un corrent.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Herny Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. === L'estandardizacion industriala === === L'evolucion dei tecnologias === == Principis de foncionament == == Caracteristicas e tipes de resisténcia == == Aplicacions == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> kr3sj9cpudczql6t16vnaqa6eja5u1g 2500053 2500052 2026-05-10T11:54:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lei trabalhs precursors */ 2500053 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia traversada per un corrent.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Herny Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. === L'estandardizacion industriala === === L'evolucion dei tecnologias === == Principis de foncionament == == Caracteristicas e tipes de resisténcia == == Aplicacions == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> j3a9g7vkfzx2bfi6le9z9x1acin0kv7 2500055 2500053 2026-05-10T11:57:11Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lei trabalhs precursors */ 2500055 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia traversada per un corrent.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Herny Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] foguèt concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. === L'estandardizacion industriala === === L'evolucion dei tecnologias === == Principis de foncionament == == Caracteristicas e tipes de resisténcia == == Aplicacions == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> exi7siz22ph6dv1idq3czdaxhlcvqro 2500056 2500055 2026-05-10T11:58:50Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lei trabalhs precursors */ 2500056 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia traversada per un corrent.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric. Aquesta resisténcia s'opera segon la [[lei d'Ohm]] que liga l'intensitat <math>i</math> del corrent a la valor <math>R</math> de la resisténcia e a la tension <math>U</math> entre sas bòrnas per la relacion <math>U = R.I</math> Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot [[circuit electric]] e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en [[aliatge]] de [[niquèl]]-[[cròme]], amb un granda resistència electrica. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Herny Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. === L'estandardizacion industriala === === L'evolucion dei tecnologias === == Principis de foncionament == == Caracteristicas e tipes de resisténcia == == Aplicacions == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> s1w4wabkwo90bb4ctase31t2zpc7fum 0 107137 2499997 2361559 2026-05-09T18:04:50Z Poiuytrell 61256 /* */ 2499997 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Glenic | nom2 = ''Glénic'' | imatge = Le bourg de Glenic1.JPG | descripcion = Lo borg de Glenic. | lògo = | escut = | escais = | ist = | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23092 | cònsol = Roland Brunaud | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion dau Grand Garait]] | gentilici = | latitud = 46.2241666667 | longitud = 1.92361111111 | alt mini = 293 | alt maxi = 521 | km² = 27.60 |}} '''Glenic''' [je'ni]<ref>Prononciacion locala, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', de ''Yves lavalade''. La Geste, 2022</ref> (''Glénic'' en [[francés]]), es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== == Istòria == {{...}} == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23092 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= après [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Roland Brunaud |Partit= sense etiqueta |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= ? |Identitat= Jean Claude Chevaliéras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 18 de març [[1989]] |Fin=2008 ? |Identitat= Eliane Fantou |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |insee= 23092 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|092}} abitants. ==Luecs e monuments== [[Imatge:Eglise_de_glenic1.jpg|300px|thumb|left|La glèisa de Glenic.]] ==Personalitats liadas ambe la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] dujhe4o0fq3w1r841fa52m8infqu6b6 2499998 2499997 2026-05-09T18:05:14Z Poiuytrell 61256 /* Vejatz tanben */ 2499998 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Glenic | nom2 = ''Glénic'' | imatge = Le bourg de Glenic1.JPG | descripcion = Lo borg de Glenic. | lògo = | escut = | escais = | ist = | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23092 | cònsol = Roland Brunaud | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion dau Grand Garait]] | gentilici = | latitud = 46.2241666667 | longitud = 1.92361111111 | alt mini = 293 | alt maxi = 521 | km² = 27.60 |}} '''Glenic''' [je'ni]<ref>Prononciacion locala, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', de ''Yves lavalade''. La Geste, 2022</ref> (''Glénic'' en [[francés]]), es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== == Istòria == {{...}} == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23092 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= après [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Roland Brunaud |Partit= sense etiqueta |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= ? |Identitat= Jean Claude Chevaliéras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 18 de març [[1989]] |Fin=2008 ? |Identitat= Eliane Fantou |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |insee= 23092 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|092}} abitants. ==Luecs e monuments== [[Imatge:Eglise_de_glenic1.jpg|300px|thumb|left|La glèisa de Glenic.]] ==Personalitats liadas ambe la comuna== ==Vejatz tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] d6wznq64julxe1qg78hv487lrdtn9bb 2500000 2499998 2026-05-09T18:07:25Z Poiuytrell 61256 /* Liams externes */ 2500000 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Glenic | nom2 = ''Glénic'' | imatge = Le bourg de Glenic1.JPG | descripcion = Lo borg de Glenic. | lògo = | escut = | escais = | ist = | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23092 | cònsol = Roland Brunaud | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion dau Grand Garait]] | gentilici = | latitud = 46.2241666667 | longitud = 1.92361111111 | alt mini = 293 | alt maxi = 521 | km² = 27.60 |}} '''Glenic''' [je'ni]<ref>Prononciacion locala, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', de ''Yves lavalade''. La Geste, 2022</ref> (''Glénic'' en [[francés]]), es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== == Istòria == {{...}} == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23092 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= après [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Roland Brunaud |Partit= sense etiqueta |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= ? |Identitat= Jean Claude Chevaliéras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 18 de març [[1989]] |Fin=2008 ? |Identitat= Eliane Fantou |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |insee= 23092 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|092}} abitants. ==Luecs e monuments== [[Imatge:Eglise_de_glenic1.jpg|300px|thumb|left|La glèisa de Glenic.]] ==Personalitats liadas ambe la comuna== ==Vejatz tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== * [https://www.la-biaca.org/items/show/13420 Enquista lingüistica e culturala a Glenic] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] drb9zqo3srpeunfvvg6sra7bhpd8pqo 0 107158 2500037 2290386 2026-05-10T07:29:29Z Poiuytrell 61256 /* */ 2500037 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Briòne | nom2 = ''La Brionne'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23033 | cònsol = Bernard Lefevre | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion dau Grand Garait]] | gentilici = | longitud = 1.78777777778 | latitud = 46.1694444444 | alt mini = 428 | alt maxi = 544 | km² = 7.08 |}} '''La Briòne'''<ref>[https://web.archive.org/web/20160303211433/http://www.lemosin.net/23033.htm Toponímia occitana] a lemosin.net.</ref> o '''La Briaune'''<ref>[la bri'awnə] https://www.la-biaca.org/items/show/13454</ref> (''La Brionne'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23033 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bernard Lefevre|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Bernard Lefevre|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23033 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|033}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] ajo21hi9w741cjuc5kn1yf0iwdjdgim 2500039 2500037 2026-05-10T07:33:26Z Poiuytrell 61256 /* Toponimia */ 2500039 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Briòne | nom2 = ''La Brionne'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23033 | cònsol = Bernard Lefevre | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion dau Grand Garait]] | gentilici = | longitud = 1.78777777778 | latitud = 46.1694444444 | alt mini = 428 | alt maxi = 544 | km² = 7.08 |}} '''La Briòne'''<ref>[https://web.archive.org/web/20160303211433/http://www.lemosin.net/23033.htm Toponímia occitana] a lemosin.net.</ref> o '''La Briaune'''<ref>[la bri'awnə] https://www.la-biaca.org/items/show/13454</ref> (''La Brionne'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. == Toponimia == Lo nom Briaune ven de dos mots galleses: BRIVA que significa 'pont' e DUNOS que significa 'vila'. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23033 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bernard Lefevre|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Bernard Lefevre|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23033 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|033}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] cbv9wfoa8btpmz3lgyibgzgjfxn9l8m 2500040 2500039 2026-05-10T07:34:20Z Poiuytrell 61256 /* */ 2500040 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Briòne | nom2 = ''La Brionne'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23033 | cònsol = Bernard Lefevre | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion dau Grand Garait]] | gentilici = | longitud = 1.78777777778 | latitud = 46.1694444444 | alt mini = 428 | alt maxi = 544 | km² = 7.08 |}} '''La Briaune'''<ref>[la bri'awnə] https://www.la-biaca.org/items/show/13454</ref> o '''La Briòne'''<ref>[https://web.archive.org/web/20160303211433/http://www.lemosin.net/23033.htm Toponímia occitana] a lemosin.net.</ref> (''La Brionne'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. == Toponimia == Lo nom Briaune ven de dos mots galleses: BRIVA que significa 'pont' e DUNOS que significa 'vila'. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23033 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bernard Lefevre|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Bernard Lefevre|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23033 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|033}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 5uxzwf8azdtx6prorao0mk8l8qj1vpu 0 107249 2500032 2452790 2026-05-10T07:20:12Z Poiuytrell 61256 /* Vejatz tanben */ 2500032 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Leger de Drolhas | nom2 = ''Saint-Léger-le-Guérétois'' | lògo = | imatge = Forêt Maupuy.JPG | descripcion = Lo bòsc de Maupuèg | escut = | escais = | ist = | parçan = | insee = 23208 | cònsol = Patrick Rougeot | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 1.81444444444 | latitud = 46.1519444444 | alt mini = 427 | alt maxi = 683 | km² = 13.98 |}} '''Sent Leger de Drolhas'''<ref>[sén legé de drouyâ]. "Sancti Leodegarii in Castellania Drulensi" en 1097. in Dictionnaire des communes de la Creuse'', de ''Yves lavalade''. La Geste, 2022. p.180</ref> o '''Sent Legèr'''<ref>https://web.archive.org/web/20160303182636/http://www.lemosin.net/23208.htm</ref> (''Saint-Léger-le-Guérétois'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23208 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Patrick Rougeot|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23208 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|208}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Vejatz tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== * [https://www.la-biaca.org/items/show/13454 Enquesta lingüistica e folklorica] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] d6ahahab6573jw1kpqsvuqfggy0d97o 2500035 2500032 2026-05-10T07:24:57Z Poiuytrell 61256 /* */ 2500035 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Leger de Drolhas | nom2 = ''Saint-Léger-le-Guérétois'' | lògo = | imatge = Forêt Maupuy.JPG | descripcion = Lo bòsc de Maupuèg | escut = | escais = | ist = | parçan = | insee = 23208 | cònsol = Patrick Rougeot | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 1.81444444444 | latitud = 46.1519444444 | alt mini = 427 | alt maxi = 683 | km² = 13.98 |}} '''Sent Leger de Drolhas'''<ref>[sén legé de drouyâ]. "Sancti Leodegarii in Castellania Drulensi" en 1097. in Dictionnaire des communes de la Creuse'', de ''Yves lavalade''. La Geste, 2022. p.180</ref> o '''Sent Legèr'''<ref>https://web.archive.org/web/20160303182636/http://www.lemosin.net/23208.htm</ref> o '''Sent Legèr Garaiton''' (?) (''Saint-Léger-le-Guérétois'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23208 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Patrick Rougeot|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23208 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|208}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Vejatz tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== * [https://www.la-biaca.org/items/show/13454 Enquesta lingüistica e folklorica] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] j6l2oa0lnn6d3w233pyeamcl6zkdcqq 2500036 2500035 2026-05-10T07:27:39Z Poiuytrell 61256 /* */ 2500036 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Leger de Drolhas | nom2 = ''Saint-Léger-le-Guérétois'' | lògo = | imatge = Forêt Maupuy.JPG | descripcion = Lo bòsc de Maupuèg | escut = | escais = | ist = | parçan = | insee = 23208 | cònsol = Patrick Rougeot | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 1.81444444444 | latitud = 46.1519444444 | alt mini = 427 | alt maxi = 683 | km² = 13.98 |}} '''Sent Leger de Drolhas'''<ref>[sén legé de drouyâ]. "Sancti Leodegarii in Castellania Drulensi" en 1097. in Dictionnaire des communes de la Creuse'', de ''Yves lavalade''. La Geste, 2022. p.180</ref><ref>[sén legi] https://www.la-biaca.org/items/show/13454</ref> o '''Sent Legèr'''<ref>https://web.archive.org/web/20160303182636/http://www.lemosin.net/23208.htm</ref> o '''Sent Legèr Garaiton''' (?) (''Saint-Léger-le-Guérétois'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23208 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Patrick Rougeot|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23208 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|208}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Vejatz tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== * [https://www.la-biaca.org/items/show/13454 Enquesta lingüistica e folklorica] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 0fubhrcfc4fskfypv3x12j9vjxp8pvx 2500041 2500036 2026-05-10T07:41:14Z Poiuytrell 61256 /* */ 2500041 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Leger de Drolhas | nom2 = ''Saint-Léger-le-Guérétois'' | lògo = | imatge = Forêt Maupuy.JPG | descripcion = Lo bòsc de Maupuèg | escut = | escais = | ist = | parçan = | insee = 23208 | cònsol = Patrick Rougeot | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 1.81444444444 | latitud = 46.1519444444 | alt mini = 427 | alt maxi = 683 | km² = 13.98 |}} '''Sent Leger de Drolhas'''<ref>[sén legé de drouyâ]. "Sancti Leodegarii in Castellania Drulensi" en 1097. in Dictionnaire des communes de la Creuse'', de ''Yves lavalade''. La Geste, 2022. p.180</ref><ref>[sén légi] e localament [sén gi/sén gé] https://www.la-biaca.org/items/show/13454</ref> o '''Sent Legèr'''<ref>https://web.archive.org/web/20160303182636/http://www.lemosin.net/23208.htm</ref> (''Saint-Léger-le-Guérétois'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23208 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Patrick Rougeot|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23208 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|208}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Vejatz tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== * [https://www.la-biaca.org/items/show/13454 Enquesta lingüistica e folklorica] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 3k626b22mqbiuju92bp3hmbnc004our 2500042 2500041 2026-05-10T07:43:23Z Poiuytrell 61256 /* */ 2500042 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Leger de Drolhas | nom2 = ''Saint-Léger-le-Guérétois'' | lògo = | imatge = Forêt Maupuy.JPG | descripcion = Lo bòsc de Maupuèg | escut = | escais = | ist = | parçan = | insee = 23208 | cònsol = Patrick Rougeot | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 1.81444444444 | latitud = 46.1519444444 | alt mini = 427 | alt maxi = 683 | km² = 13.98 |}} '''Sent Leger de Drolhas'''<ref>[sén legé de drouyâ]. "Sancti Leodegarii in Castellania Drulensi" en 1097. in Dictionnaire des communes de la Creuse'', de ''Yves lavalade''. La Geste, 2022. p.180</ref><ref>[sén légi] e localament [sén gi/sén gé] https://www.la-biaca.org/items/show/13454</ref><ref>La fòrma '''Sent Legèr''' es erronèa https://web.archive.org/web/20160303182636/http://www.lemosin.net/23208.htm</ref> (''Saint-Léger-le-Guérétois'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23208 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Patrick Rougeot|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23208 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|208}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Vejatz tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== * [https://www.la-biaca.org/items/show/13454 Enquesta lingüistica e folklorica] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] e8irwfl0b6dombv2nsg9kz8lr79ukee 0 114454 2499989 2417388 2026-05-09T17:02:10Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2499989 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Le Quartièr | nomcomuna2= ''Le Quartier'' | imatge=Le Quartier (Puy-de-Dôme) écoles communales.JPG | descripcion=L'escòla comunala. | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan={{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63293 | cp = 63330 | cònsol = Annelyse Duron | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = quartieraud/-a |alt mej= |longitud= 2.7644 |latitud= 46.1236 | alt mini = 534 | alt maxi = 767 | km² = 23.37 }} '''Le Quartièr''' (''Le Quartier'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Quartierauds'' e las ''Quartieraudas.'' Localament se ditz d'ilhs-çai ''"un quartieraud se'n vai jamai sens son cotiau"''. ==Geografia== ==Toponimia== Vèrs [[Punçac]], la comuna se ditz [lə karˈtijɛ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref> accentuat sobre la <nowiki><i>.</nowiki> ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63293 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Annelyse Duron|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63293 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] cx3cgxav8ag4bflupet27jt4da4tgfq 0 114455 2499990 2414419 2026-05-09T17:10:36Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2499990 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Cuelha | nomcomuna2= ''Queuille'' | imatge=FRANCE_-_Auvergne_-_QUEUILLE_-_Le_méandre_de_la_Sioule.JPG | descripcion= Le contorn de la Siula vèrs Cuelha. | lògo= | escut=Blason ville fr Queuille 63.svg | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan={{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63294 | cp = 63780 | cònsol = Jacques Chambon<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 24 mars 2009</ref> | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = cuelhant/-a |alt mej= |longitud= 2.8447 |latitud= 45.9711 | alt mini = 428 | alt maxi = 746 | km² = 10.03 }} '''Cuelha''' (''Queuille'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Cuelhants'' e las ''Cuelhantas''. ==Geografia== ==Toponimia== En [[Ans 1780|1789]] la comuna s'apelava ''Queulhe''. Vèrs [[Bioulet]], la comuna se ditz [ˈkœjɔ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63294 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jacques Chambon<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 24 mars 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63294 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] p9he5lb5r22aatlbrmwvjhxsq85v5ng 2499993 2499990 2026-05-09T17:20:32Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499993 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Cuelha | nomcomuna2= ''Queuille'' | imatge=FRANCE_-_Auvergne_-_QUEUILLE_-_Le_méandre_de_la_Sioule.JPG | descripcion= Le contorn de la Siula vèrs Cuelha. | lògo= | escut=Blason ville fr Queuille 63.svg | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan={{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63294 | cp = 63780 | cònsol = Jacques Chambon<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 24 mars 2009</ref> | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = cuelhant/-a |alt mej= |longitud= 2.8447 |latitud= 45.9711 | alt mini = 428 | alt maxi = 746 | km² = 10.03 }} '''Cuelha''' (''Queuille'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Cuelhants'' e las ''Cuelhantas''. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Colha'' (1373) e ''Queulhe'' (1789). Vèrs [[Bioulet]], la comuna se ditz [ˈkœjɔ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63294 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jacques Chambon<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 24 mars 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63294 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] gyf4jblfee8jzcc17xa2e4jcqtqfoeg 0 114456 2499991 2413543 2026-05-09T17:12:56Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499991 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Randans | nom2 = ''Randan'' | imatge = Intersection D1093 63 et D59 63 Randan 20100721.JPG | descripcion = Le vialatge de Randans. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Randan_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63295 | cp = 63310 | cònsol = Jean-Jacques Mathillon | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.0186111111 | longitud = 3.35555555556 | alt mej = | alt mini = 298 | alt maxi = 404 | km² = 15.65 |}} '''Randans''' (''Randan'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Randanensi'' (950), ''Randoan'' (1066), ''Randans'' (1319)<ref>https://web.archive.org/web/20160305144915/http://elec.enc.sorbonne.fr/montferrand/C1318-1319#CC7.168</ref>, e ''Randans'' (1789). Vèrs [[Limons]], la comuna se ditz [rãˈdã]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Istòria == {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63295 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Jacques Mathillon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63295 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] kmowxubyixjdmfcoqpmwgk4r1crhbvw 2499994 2499991 2026-05-09T17:20:57Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2499994 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Randans | nom2 = ''Randan'' | imatge = Intersection D1093 63 et D59 63 Randan 20100721.JPG | descripcion = Le vialatge de Randans. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Randan_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63295 | cp = 63310 | cònsol = Jean-Jacques Mathillon | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.0186111111 | longitud = 3.35555555556 | alt mej = | alt mini = 298 | alt maxi = 404 | km² = 15.65 |}} '''Randans''' (''Randan'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Randanensi'' (950), ''Randoan'' (1066), ''Randans'' (1319, 1373)<ref>https://web.archive.org/web/20160305144915/http://elec.enc.sorbonne.fr/montferrand/C1318-1319#CC7.168</ref>, e ''Randans'' (1789). Vèrs [[Limons]], la comuna se ditz [rãˈdã]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Istòria == {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63295 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Jacques Mathillon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63295 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] 6rg17xj5hu00ze51vks7ne4b9xdq32y 0 114457 2499992 2413547 2026-05-09T17:15:48Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2499992 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Ravèl | nom2 = ''Ravel'' | imatge = Ravel - Mairie -521.jpg | descripcion = La maison de comuna. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63296 | cp = 63190 | cònsol = Bruno Bernard | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.7791666667 | longitud = 3.39638888889 | alt mej = | alt mini = 317 | alt maxi = 470 | km² = 10.03 |}} '''Ravèl''' (''Ravel'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Revel'' (1283), ''Revelli'' (1287) e ''Revello'' (1452). Vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]], la comuna se ditz [raˈvæ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref> e localament [raˈve]<ref>Christiane Marsat-Marcin, ''Avec mes parents gérants d'alimentation à Pont-du-Château années 1960/Bei meù pai, rejent d'eipïssaio và Le Puon la nada mïla nou sen sieissentà'', [[Çaucle Tèrra d'Auvèrnha]], 2021.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63296 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Bruno Bernard|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63296 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 3p1rzsbjpq1ltovtqzj2j6b552ku6f7 0 163229 2500004 2298429 2026-05-09T20:51:16Z Boja02 45458 /* */ 2500004 wikitext text/x-wiki [[File:Official portrait of Rumen Radev (2026).jpg|300px|thumb|Rumen Radev]] '''Rumen Georgiev Radev''' (pr. ''Romen Gueòrguief Radef''), nascut lo [[18 de junh]] de [[1963]] a Dimitrovgrad, es un òme politic [[Bulgaria|bulgar]] del Partit dels Socialistas de Bulgaria (un partit eiretièr del Partit Comunista e amistós amb Russia). Lo 13 de novembre de 2016 es elegit president de la Republica. Dintra en foncion lo 22 de genièr de 2017. Es tornar elegit lo 21 de novembre de 2021. {{O|Radev}} {{nais|1963}} [[Categoria:Bulgaria]] 3xsnnsvv58hgkzz620k4eq7hivs2w6b 0 171688 2500003 2499941 2026-05-09T20:11:35Z Bertault34 59124 2500003 wikitext text/x-wiki {{Infobox Partit politic|nom=La França Insosmesa|acronim=LFI|secretari_general=Manuel Bompart|fondador=[[Jean-Luc Mélenchon]]|ideologia=[[Socialdemocracia]]<br>[[Progressisme]]<br>[[Ecologisme]]<br>[[Egalitat sociala]]|partit_politic_europèu=[[L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu | L'Esquèrra - GUE/NGL]]|grop_parlamentari=La França Insobmesa - [[Novèl Frònt Popular]]|orientacion=[[Esquèrra (politica)|Esquèrra]]|nom_oficial=<small>La France Insoumise<small>|color=#6A0DAD|estat=[[França]]|creacion=10 de Febrièr de 2016 <small>(fa 10 ans)</small>|afilicacion=[[Novèl Front Popular]] <small>(dempuèi 2024)</small><br>[[NUPES]] <small>(2022–2024)</small>|premsa_oficiala=''L'insoumission Hebdo''<br>''Le Journal de L'insoumission''<br>''L'insoumission''|organizacion_de_joventut=''Les Jeunes insoumis·es''|sètis1=[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada Nacionala]]|1_sètis1=71|2_sètis1=577|3_sètis1=#6A0DAD|sètis2=[[Senat francés|Senat]]|1_sètis2=0|2_sètis2=348|3_sètis2=#6A0DAD|sètis3=Deputats al [[Parlament Europèu]]|1_sètis3=9|2_sètis3=81|3_sètis3=#6A0DAD}} '''La''' '''França Insosmesa''' (en [[francés]]: ''La France Insoumise)'', abreujat '''LFI''' e representada sul logotipe oficial per la letra phi '''φ,''' es un [[partit politic]] francés d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]] fondat lo [[10 de febrièr]] de [[2016]]. Lo partit presentèt a l'eleccion presidenciala de 2022 la candidatura de [[Jean-Luc Mélenchon]] que, a l'eissida del primièr torn, arribèt en tresena posicion amb 21.95% dels sufragis exprimits. A l'eissida del segond torn de las eleccions legislativas de 2024, La França Insomesa formèt un [[grop parlamentari]] de 74 deputats a l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada Nacionala]], qu'elegiguèt a son cap Jean-Luc Mélenchon coma president de grop. A las eleccions europèas de 2024, lo partit faguèt elegir 9 deputats. == Istòria == === Creacion === Lo partit es estat fondat lo 10 de febrièr de 2016 per [[Jean-Luc Mélenchon|Mélenchon]] e d'autres membres del Partit d'Esquèrra. Jean-Luc Mélenchon anoncièt al jornal televisat sa candidatura a l'eleccion presidenciala de 2017, e declarèt : <blockquote> « Vòle representar e incarnar la França insosmesa e gloriosa de l'èsser, la qu'a pas de muselièra ni d'estaca. » </blockquote>Ajusta que la seu tòca es « [[Interès general|l'interès general uman]] » e que « lo [[cambiament climatic]] es començat, es ara que cal cambiar los mejans de produire, d'escambiar, de consumir. ». Puèi, obrís una plataforma internet, un esplech numeric amb lo qual espèra menar una « [[revolucion]] ciutadana », fòra dau encastre daus partits. Escriu sus lo seu blòg : « Lance un movement ciutadan per nos permetre d'agir collectivament, sens afiliacion obligada a un [[partit politic]] ». Lo 23 de genièr de 2017, es creat l'''Associacion de'' ''finançament de la formacion politica França insosmesa,'' destinada al finançament de las activitats politicas de l'[[associacion]] ''La França insosmesa''. Antau lo movement ven un [[partit politic]], se podent presentar a d'eleccions. L'associacion ''La França insosmesa'' ten tres membres, que compausan son burèu. Aqueu darrièr valid totas las decisions [[Administracion|administrativas]], [[Drech|juridicas]] e financièras de l'associacion. En 2017, lo president d'aquesta èra [[Jean-Luc Mélenchon]], son secretari èra Benoît Schneckenburger e Marie-Pierre Oprandi n'es la tresaurièra. Lo sèti de l'associacion es a [[Massy (Essonne)|Massy]] ([[Departament d'Essona|Essòna]]) al domicili de la tresaurièra. Dempuèi octobre de 2022, l'associacion a per president Manuel Bompard, per secretari Mathilde Panot e per tresaurièr Maxime Charpentier. == Organizacion == === Estatut legau === Lo partit pausa legalament sus doas [[Associacion|associacions]] : ''La França insosmesa'' & l'''Associacion de finançament de la formacion politica « la França insosmesa »'', qu'es lo seu mandatari financièr. Son totas las doas declaradas a la [[sosprefectura]] de [[Palaiseau]] lo 23 de decembre de 2016. La segonda es abilitada a recebre de dons per la Comission nacionala daus comptes de campanha e daus finançaments politics dempuèi lo 23 de genièr de 2017. === Movement politic === Se considèran coma un movement politic, puslèu qu'un [[partit politic]]. La França insosmesa indica qu'« es pas un partit politic. Es un movement de ciutadans individuals que se reconeisson dins la demarcha de [[Jean-Luc Mélenchon]] sens çaquelà rejónher un partit politic o una associacion ». Pendent la convencion del partit fin novembre de 2017, La França Insosmesa afirma sa volontat « de venir pas un partit » e de demorar un « movement », los Insosmeses aspirant a un « militantisme personalizat ». Per tal de se presentar a las eleccions, la França insosmesa es venguda tanben, juridicament, un partit politic dempuèi lo 23 de genièr de 2017. L'inscripcion se fa sens obligacion de cotizar, gratuitament per una plataforma [[Internet]]. == Programma == === L'Avenidor en Comun === Aprèp la convencion de Lilla, lo nòu programa, nommat L'Avenidor en Comun ([[Francés|Francès]] : ''L'Avenir en Commun''), es publicat lo 1èr de decembre de 2016. Es organizat segon sèt aisses : « Seisena Republica », « despartiment de las riquesas », « planificacion ecologica », « sortida dels tractats de l'Union Europèa », « patz e independéncia », « progrès uman » e « frontièras de l'umanitat ». Lo libre se classa lèu dins lo tòp 10 de las vendas melhoras, tirat a 110 000 exemplars lo 9 de decembre. == Posicionament ideologic == Es un partit d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]] [[Reforma|reformista]], qu'a per tòca la sortida del neo-[[liberalisme]], e de la [[Republica Francesa]] actuala, per s'organizar a l'entorn d'una novèla [[republica]], mai [[Democracia|democratica]]. Lo [[Sociologia|sociològ]] Manuel Cervera-Marzal, que restaca LFI au [[populisme]] d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]], indica qu'aqueu partit prepausa pas de rompre embe lo [[capitalisme]], ni emb un regim politic comportant de representants professionalizats.<ref>''1. La France insoumise au-delà de son leader'', de Manuel Cervera-Marzal‎ (2021).</ref> Lo sociològ afirma que l'analisi dau programa dau partit e de las accions publicas de los seus aliats europèus mòstra que LFI « apartenís a una familha politica qu'ausís desviar lo capitalisme e non o dinamitar ». Pels insosmeses, lo problèma es pas lo capitalisme mas sa financiarisation. Lo sociològ cita [[Jean-Luc Mélenchon]]: <blockquote>« Lo programa L'Avenidor en Comun prevei pas la nacionalizacion de totas las entrepresas. » </blockquote>Segon l'[[istorian]] Aurélien Dubuisson, la classificacion de mai en mai frequenta dins lo mond politic de LFI a l'extrèma esquèrra es una « error qu'es sustot provocada per la drechizacion de l'espèctre politic ».<ref>[https://www.20minutes.fr/politique/4096310-20240614-elections-legislatives-2024-pourquoi-faux-dire-lfi-parti-extreme-gauche Législatives 2024 : Pourquoi c’est faux de dire que LFI est un parti d’extrême gauche ?]</ref> Explica que reprene per exemple lo programa de 1981 de Mitterrand seriá uèi passar pel « pièger dels extremistas », e que lo [[Partit Socialista (França)|Partit]] [[Partit Socialista (França)|Socialista]] avent aderit al neoliberalisme se diferénci « pas vertadièrament de la [[Drecha (politica)|drecha]] ». A contrario, LFI lausant una rompedura amb aqueu òrdre economic neoliberal pòt alara « afolir los comentaires ». == Resultats electorals == === Eleccions presidencialas === {| class="wikitable" ! rowspan="2" scope="col"|An ! rowspan="2" scope="col"|Candidat.a ! colspan="3" scope="col"|Primièr torn ! colspan="3" scope="col"|Segond torn ! rowspan="2" scope="col"|Estatut |- !Vòtes !% !Reng !Vòtes !% !Reng |- !2017 | rowspan="2" |[[Jean-Luc Mélenchon]] | align="right" scope="col"|{{formatnum:7712520}} | align="right" |19,58 |<abbr>4^e</abbr> | colspan="3" align="center" |''Non-qualificat'' |style="background:#FF8080;|''Eliminat'' |- !2022 | align="right" scope="col"|{{formatnum:7 712 520}} | align="right" |21,95 |<abbr>3^e</abbr> | colspan="3" align="center" |''Non-qualificat'' |style="background:#FF8080;"|''Eliminat'' |} === Eleccions legislativas === {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" scope="col"|An ! colspan="3" scope="col"|Primièr torn ! colspan="3" scope="col"|Segond torn ! rowspan="2" scope="col"|[[Parlament francés|Sètis]] ! rowspan="2" scope="col"|Estatut |- ! scope="col"|Vòtes ! scope="col"|% ! scope="col"|Reng ! scope="col"|Vòtes ! scope="col"|% ! scope="col"|Reng |- ! scope="col|2017 | align="right" scope="col"|{{formatnum: 2 497 622}} | align="right" scope="col"|11,03 |<abbr>4^e</abbr> | align="right" scope="col"|{{formatnum:883 573}} | align="right" scope="col"|4,86 |<abbr>4^e</abbr>^{<abbr>n</abbr>} |scope="col"|{{Barra sètis|17|577|per=1}} |style="background:#FFEDED|Oposicion |- ! scope="col"|2022<ref>Amb la [[Novèla Union Populara, Ecologica e Sociala|NUPES]].</ref> | align="right" scope="col"|{{formatnum:3 235 129}} | align="right" scope="col"|14,22 |<abbr>3^e</abbr> | align="right" scope="col"|{{formatnum:3 482 485}} | align="right" scope="col"|16,79 |<abbr>3^e</abbr><abbr>ⁿ</abbr> |scope="col"|{{Barra sètis|75|577|per=1}} |style="background:#FFEDED|Oposicion |- ! scope="col"|[[Eleccions legislativas de 2024 en França|2024]]<ref>Amb lo [[Novèl Front Popular|NFP]].</ref> | align="right" scope="col"|{{formatnum:3 364 445}} | align="right" scope="col"|10,49 |<abbr>3^e</abbr> | align="right" scope="col"|{{formatnum:2 332 736}} | align="right" scope="col"|8,55 |<abbr>3^e</abbr><abbr>ⁿ</abbr> |scope="col"|{{Barra sètis|71|577|per=1}} |style="background:#FFEDED|Oposicion |} === Eleccions europèas === {| class="wikitable sortable" !An !Vòtes !% ![[Parlament Europèu|Sètis]] !Reng !Cap de Lista !Grop |- !2019 |{{Formatnum:1 428 548}} |6,31 |{{Barra sètis|6|79|per=1}} |<abbr>5^e</abbr><abbr>ⁿ</abbr> | rowspan="2" |Manon Aubry | rowspan="2" |[[L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu|GUE/NGL]] |- !2024 |2 448 715 |9,89 |{{Barra sètis|9|81|per=1}} |<abbr>4^e</abbr><abbr>ⁿ</abbr> |} === Eleccions regionalas === {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" |An ! colspan="3" |Primièr Torn ! colspan="3" |Segond Torn ! rowspan="2" |[[Conselh regional|Conselhièr.as]] ! rowspan="2" |President.as |- !Vòtes !% !Reng !Vòtes !% !Reng |- !2021 |123 825 |0,84 |<abbr>15^e</abbr><abbr>ⁿ</abbr> | colspan="3" |____________ |{{Barra sètis|0|1926|#6A0DAD|color=#6A0DAD|display=#6A0DAD|width=#6A0DAD|per=}} |{{Barra sètis|0|26|#6A0DAD|color=#6A0DAD|display=#6A0DAD|width=#6A0DAD|per=1}} |} === Eleccions departamentalas === {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" |An ! colspan="3" |Primièr Torn ! colspan="3" |Segond Torn ! rowspan="2" |[[Conselh departamental (França)|Conselhièr.as]] ! rowspan="2" |President.as |- !Vòtes !% !Reng !Vòtes !% !Reng |- !2021 | align="right" |108 325 |0,79 |<abbr>16^e</abbr><abbr>ⁿ</abbr> | align="right" |5 769 |0,04 |<abbr>23^e</abbr><abbr>ⁿ</abbr> |{{Barra sètis|6|4046|#6A0DAD|color=#6A0DAD|display=#6A0DAD|width=#6A0DAD}} |{{Barra sètis|0|100|#6A0DAD|color=#6A0DAD|display=#6A0DAD|width=#6A0DAD}} |} === Eleccions municipalas === {| class="wikitable sortable" !An !Primièr Torn !Segond Torn !Comunas + 100 000 <abbr>ab.</abbr> !Conseilhièr.as municipal.as |- !2020 |0,43 % |0,09 % |{{Barra sètis|0|42|#6A0DAD|color=#6A0DAD|display=#6A0DAD|width=#6A0DAD}} |{{Barra sètis|46|222818|#6A0DAD|color=#6A0DAD|display=#6A0DAD|width=#6A0DAD}} |- ![[Eleccions municipalas francesas de 2026|2026]] |3,98 % |2,94 % |{{Barra sètis|1|42}} |{{Barra sètis|593|222818}} |} == Vejatz tanben == * [[Esquèrra (politica)|Esquèrra]] * [[L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu|L'Esquèrra - GUE/NGL]] * [[Parlament francés|Parlament Francès]] * [[Eleccions legislativas de 2024 en França|Eleccion Legislativa francesa de 2024]] == Nòtas e referéncias == {{Traduccion/Referéncia|fr|La France insoumise|165910299}} <references /> == Ligams extèrnes == * [https://lafranceinsoumise.fr/ Site oficial] {{Partits politics franceses}} {{Politica}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit socialista o socialdemocrata]] ssd1cucz7v5wlnhf5aez918ocvsbddn 0 191212 2500008 2399147 2026-05-10T00:36:38Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500008 wikitext text/x-wiki [[File:Captains Regent of San Marino 2023 (Funerale di Silvio Berlusconi).jpg|thumb|Alessandro Scarano e Adele Tonini a las aunors de Silvio Berlusconi]] '''Alessandro Scarano''' (nascut lo 3 de setembre de 1983) es un politician [[Sant Marin|santmarinés]] qu'es un dels dos capitanis regents (caps de govèrn per San Marino) dintrat en foncions lo 1èr d'abril de 2023. Servís amb Adele Tonnini.<ref>Monica Fabbri. [https://web.archive.org/web/20230401183822/https://www.sanmarinortv.sm/news/politica-c2/eletti-i-nuovi-capitani-reggenti-i-profili-di-alessandro-scarano-e-adele-tonnini-a238025 "Eletti i nuovi Capitani Reggenti: i profili di Alessandro Scarano e Adele Tonnini"]. ''San Marino RTV''. 17 de març de 2023.</ref> == Biografia == Scarano nasquèt a Borgo Maggiore e es diplomat en drech de l'Universitat de Bolonha. {{clear}} {{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Maria Luisa Berti]] e [[Manuel Ciavatta]]|aprèp=[[Filippo Tamagnini]] e [[Gaetano Troina]]|nom= [[File:Coat_of_arms_of_San_Marino.svg|100px]]<br /> [[Capitani regent|Capitani regent de Sant Marin]] amb [[Adele Tonnini]]<br />[[1èr d'abril]] de [[2023]]-[[30 de setembre]] de [[2023]]}} {{O|Scarano}}{{ref}} [[Categoria:Capitani Regent de Sant Marin]] [[Categoria:Naissença en 1983]] t09tsjq86hl9n4wfyxyin8fyxmxink2 0 191213 2500007 2399146 2026-05-10T00:05:37Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500007 wikitext text/x-wiki [[File:Captains Regent of San Marino 2023 (Funerale di Silvio Berlusconi).jpg|thumb|Alessandro Scarano e Adele Tonini a las aunors de Silvio Berlusconi]] '''Adele Tonnini''' (nascuda lo 24 de junh de 1977) es una femna politica [[Sant Marin|santmarinesa]] qu'es una dels dos capitanis regents dintrada en foncions lo 1èr d'abril de 2023, amb Alessandro Scarano.<ref>Monica Fabbri. [https://web.archive.org/web/20230401183822/https://www.sanmarinortv.sm/news/politica-c2/eletti-i-nuovi-capitani-reggenti-i-profili-di-alessandro-scarano-e-adele-tonnini-a238025 "Eletti i nuovi Capitani Reggenti: i profili di Alessandro Scarano e Adele Tonnini"]. ''San Marino RTV''. 17 de març de 2023.</ref> == Biografia == Adele Tonnini nasquèt a Sant Marin, se diplomèt a l'Institut d'Art Estatal d'Urbin e s'especializèt en la religadura de libres e la restauracion dels libres antics. Après, contunhèt sos estudis en conservacion del patrimòni cultural a l'Universitat d'Urbin. De 2001 a 2014 trabalhèt dins aqueste domeni, coma proprietària d'una librariá artesanala. {{clear}} {{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Maria Luisa Berti]] e [[Manuel Ciavatta]]|aprèp=[[Filippo Tamagnini]] e [[Gaetano Troina]]|nom= [[File:Coat_of_arms_of_San_Marino.svg|100px]]<br /> [[Capitani regent|Capitani regent de Sant Marin]] amb [[Alessandro Scarano]]<br />[[1èr d'abril]] de [[2023]]-[[30 de setembre]] de [[2023]]}} {{O|Tonnini}}{{ref}} [[Categoria:Capitani Regent de Sant Marin]] [[Categoria:Naissença en 1977]] e2n6rgi0drxxa1txe8hjs9jkuehhcaz 0 193242 2500017 2395736 2026-05-10T06:31:50Z Raymond Trencavel 26125 2500017 wikitext text/x-wiki Lo '''Festival Sèm e serem''' foguèt un festival alternatiu de musica contemporanèa d'inspiracion tradicionala occitanocatalana celebrat a [[Tolosa]] en [[2010]] e en [[2011]].<ref name=EPA>{{Ligam web|títol=El festival transfronterer Sèm e Serem, a Tolosa|publicacion=[[El Punt]] |url=http://www.elpuntavui.cat/noticia/article/5-cultura/19-cultura/413781-el-festival-transfronterer-sem-e-serem-a-tolosa.html?cca=1|data=21 de mai de 2011}}</ref> Los objectius de l'entitat qu'organizava lo festival èran estendre l'usatge social de la lenga e cultura occitana, collaborar en la normalizacion de l'usatge del [[occitan]] escrit en la vida publica, estrénher de laces entre lo mond musical catalan e occitan en establint d'accions de cooperacion: de concèrts e publicacion conjoncha de discografia e estendre la coneissença mutuala entre tradicions musicalas.<ref>{{Ligam web|títol=Acord entre Barnasants i Sèm e serem per “desfer fronteres administratives”|publicació=[[Avui]]|url=http://www.elpuntavui.cat/noticia/article/5-cultura/19-cultura/381158-acord-entre-barnasants-i-sem-e-serem-per-desfer-fronteres-administratives.html|data= 11 de març de 2011}}</ref> Artistas coma [[Carles Belda]], [[Orxata Sound System]], [[Ix!]], [[Enric Hernàez i Rovira|Enric Hernàez]], [[Pau Alabajos i Ferrer|Pau Alabajos]], [[Miquel Pujadó i García|Miquel Pujadó]] e autres musicians occitans e catalans participèron al festival.<ref name=EPA/><ref>{{Ligam web|títol=Le 1er Festival Sèm e Serem se tient à Toulouse du 26 Mai au 12 Juin.|publicacion=Tolouseblog|url=http://www.toulouseblog.fr/actualite-9492-festival-sem-e-serem-a-toulouse.html|lenga=francés|data=25 de junh de 2010|consultat lo=2014-08-20|archiuurl=https://web.archive.org/web/20140821142300/http://www.toulouseblog.fr/actualite-9492-festival-sem-e-serem-a-toulouse.html|archiudata=2014-08-21}} {{Ligam web |url=http://www.toulouseblog.fr/actualite-9492-festival-sem-e-serem-a-toulouse.html |títol=Còpia archivada |consultat lo=2014-08-20 |archiuurl=https://web.archive.org/web/20140821142300/http://www.toulouseblog.fr/actualite-9492-festival-sem-e-serem-a-toulouse.html |archiudata=2014-08-21 }}</ref> En [[2011]], [[Barnasants]] e ''Sèm e serem'' recebèron una ajuda importanta de l'[[Euroregion Pirenèus-Mediterranèa]] per desvolopar lo projècte ''Poesia sense fronteres,'' un recuèlh de poesia occitanocatalana dels sègles XII al XXI, musicat per [[Guillaume Lopez]] ([[occitan]]) e [[Roger Mas|Roger Mas i Solé]] (catalan).<ref>{{Ligam web |url= http://www20.gencat.cat/portal/site/msi-cultura/menuitem.f8ec44f847919cca411cb318b0c0e1a0/?vgnextoid=a95c4f76f2119210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&vgnextchannel=a95c4f76f2119210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&vgnextfmt=detall&contentid=f36e26115e3ae210VgnVCM2000009b0c1e0aRCRD |títol= Els festivals Barnasants i Sèm e serem arriben a un acord que permetrà l'intercanvi musical entre Catalunya i Occitània |consultat lo= 21 d'agost de 2014 |nom= Departament de Cultura |editor= Generalitat de Catalunya |data= 11 de març de 2011 |citacion= L'objectiu d'aquest projecte és posar de manifest que Occitània i Catalunya comparteixen la mateixa tradició literària d'ençà de l'edat mitjana. |archiuurl= https://web.archive.org/web/20140821185556/http://www20.gencat.cat/portal/site/msi-cultura/menuitem.f8ec44f847919cca411cb318b0c0e1a0/?vgnextoid=a95c4f76f2119210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&vgnextchannel=a95c4f76f2119210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&vgnextfmt=detall&contentid=f36e26115e3ae210VgnVCM2000009b0c1e0aRCRD |archiudata= 2014-08-21 }}</ref> ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20110217211843/http://semeserem.wordpress.com/ Archiu del blòg del festival] {{oc}} ==Referéncias== {{Traduccion/Referéncia|ca|Sèm e serem}} {{reflist}} {{Multibendèl|Portal Occitània|Portal Catalonha}} [[Categoria:Festenal occitan]] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Tolosa]] e02167qql73d6crxd5uk7x9ffwisatr 0 201072 2499999 2499449 2026-05-09T18:05:19Z ~2026-28094-04 63473 2499999 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Albulena Haxhiu''' (n. a Pristina, 11 de mai de 1987) es una femna politica cossovara, presidenta de l'amassada de [[Kosova]] dempuèi l'11 de febrièr de 2026, e de la republica per interim dempuèi lo 4 d'abril de 2026. {{O|Haxhiu}} {{nais|1987}} [[Categoria:President de Cossòva]] 2aajm52i9v3kmbi9ai1blsd8d1uq86c 0 201117 2499975 2026-05-09T13:42:57Z Jiròni 239 Creacion de la pagina amb « Lo '''cicle del carbòni''' fa partit del cicle biogeoquimic, durant loqual lo [[carbòni]] es escambiat entre la [[biosfèra]], la [[pedosfèra]], la [[geosfèra]], l'[[idrosfèra]] e l'[[atmosfèra terrèstra]]. Entre los autres cicles biogeoquimics màgers se trapan lo cicle de l'[[azòt]] e lo cicle de l'aiga. Lo carbòni es lo principal constituent dels compausats biologics e un compausant màger de nombrosas ròcas, coma lo [[calcari]]. Lo cicle del car... » 2499975 wikitext text/x-wiki Lo '''cicle del carbòni''' fa partit del cicle biogeoquimic, durant loqual lo [[carbòni]] es escambiat entre la [[biosfèra]], la [[pedosfèra]], la [[geosfèra]], l'[[idrosfèra]] e l'[[atmosfèra terrèstra]]. Entre los autres cicles biogeoquimics màgers se trapan lo cicle de l'[[azòt]] e lo cicle de l'aiga. Lo carbòni es lo principal constituent dels compausats biologics e un compausant màger de nombrosas ròcas, coma lo [[calcari]]. Lo cicle del carbòni compren una sequéncia d'éveniments essencials que permeton a la Tèrra d'abrigar la vida. Descriu lo movement del carbòni durant son reciclatge e de sa reütilizacion dins tota la biosfèra, aital coma los processus de long tèrme de sequestracion (estocatge) e de liberacion de carbòni per los poses de carbòni. Amb una concentracion mejana mondiala de carbòni (CO₂) de 422,7 partidas per milion (ppm), lo nivèl de CO₂ atmosferic atenguèt un novèl recòrd en 2024. Per descriure la dinamica del cicle del carbòni, òm distinguís lo cicle rapid e lo cicle lent. Lo cicle rapid es tanben sonat cicle biologic del carbòni. Se pòt debanar en qualques annadas, transportant de substàncias de l'atmosfèra a la biosfèra, puèi tornarmai vèrs l'atmosfèra. Los cicles lents o geologics (tanben sonats cicle pregond del carbòni) pòdon prene de milions d'annadas, transportant de substàncias a travèrs la rusca terrèstra, entre las ròcas, los sòls, los oceans e l'atmosfèra. L'activitat umana perturba lo cicle el carbòni dempuèi de sègles, especialament per la modificacion de l'utilizacion de las tèrras e per l'extracion e la combustion del carbòni eissit dels residús organics ancians (carbon, petròli e gas natural). La concentracion de dioxid de carbòni dins l'atmosfèra aumentèt de prèp de 52 % respècte als nivèls preindustrials en 2020, çò qu'entrainèt un rescalfament climatic. Aquela aumentacion provoquèt una acidificacion dels oceans (diminucion del pH) e modifica prigondament la quimia marina. Lo dioxid de carbòni es essencial a la [[fotosintèsi]]. 3f061h6izp9yj84xzc5geo76o0g2il0 2499978 2499975 2026-05-09T14:02:28Z Jiròni 239 2499978 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Cycle du carbone2.svg|vignette|redresse=2|Esquèma del cicle del carbòni: l'immens réservoir de [[carbòni]] es la [[litosfèra]], qui stocke {{unitat|80 000 000 [[gigatòna]]s}} (Gt) de carbòni mineral, jos forma de [[ròcas carbonatadas]] e {{unitat|14 000 Gt}} de carbòni dins la [[matèria organica]] {{Incise|pétrole, charbon, gaz}} fossila (reevaluacion respècte a las donnadas de l'esquèma). L'[[idrosfèra]] es un réservoir intermédiaire qui stocke {{unité|39 000 Gt}} de carbone sous forme de [[gas carbonic]] ({{CO2}}). L’[[Atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] e la [[biosfèra]] son des petits réservoirs : lo primièr stocke {{unité|750 Gt}} principalament jos forma de {{CO2}}, lo segond dos a tes còps mai segon los autors.]] Lo '''cicle del carbòni''' fa partit del cicle biogeoquimic, durant loqual lo [[carbòni]] es escambiat entre la [[biosfèra]], la [[litosfèra]], l'[[idrosfèra]] e l'[[atmosfèra terrèstra]]. Entre los autres cicles biogeoquimics màgers se trapan lo cicle de l'[[azòt]] e lo cicle de l'aiga. Lo carbòni es lo principal constituent dels compausats biologics e un compausant màger de nombrosas ròcas, coma lo [[calcari]]. Lo cicle del carbòni compren una sequéncia d'éveniments essencials que permeton a la Tèrra d'abrigar la vida. Descriu lo movement del carbòni durant son reciclatge e de sa reütilizacion dins tota la biosfèra, aital coma los processus de long tèrme de sequestracion (estocatge) e de liberacion de carbòni per los poses de carbòni. Amb una concentracion mejana mondiala de carbòni (CO₂) de 422,7 partidas per milion (ppm), lo nivèl de CO₂ atmosferic atenguèt un novèl recòrd en 2024. Per descriure la dinamica del cicle del carbòni, òm distinguís lo cicle rapid e lo cicle lent. Lo cicle rapid es tanben sonat cicle biologic del carbòni. Se pòt debanar en qualques annadas, transportant de substàncias de l'atmosfèra a la biosfèra, puèi tornarmai vèrs l'atmosfèra. Los cicles lents o geologics (tanben sonats cicle pregond del carbòni) pòdon prene de milions d'annadas, transportant de substàncias a travèrs la rusca terrèstra, entre las ròcas, los sòls, los oceans e l'atmosfèra. L'activitat umana perturba lo cicle el carbòni dempuèi de sègles, especialament per la modificacion de l'utilizacion de las tèrras e per l'extracion e la combustion del carbòni eissit dels residús organics ancians (carbon, petròli e gas natural). La concentracion de dioxid de carbòni dins l'atmosfèra aumentèt de prèp de 52 % respècte als nivèls preindustrials en 2020, çò qu'entrainèt un rescalfament climatic. Aquela aumentacion provoquèt una acidificacion dels oceans (diminucion del pH) e modifica prigondament la quimia marina. Lo dioxid de carbòni es essencial a la [[fotosintèsi]]. aqszfouvemw44iwjfqh3o14iw252q6b 2499980 2499978 2026-05-09T14:06:09Z Jiròni 239 2499980 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Cycle du carbone2.svg|vignette|redresse=2|Esquèma del cicle del carbòni: l'immensa sèrva de [[carbòni]] es la [[litosfèra]], qu'estòca {{unitat|80 000 000 [[gigatòna]]s}} (Gt) de carbòni mineral, jos forma de [[ròcas carbonatadas]] e {{unitat|14 000 Gt}} de carbòni dins la [[matèria organica]] {{Incise|pétrole, charbon, gaz}} fossila (reevaluacion respècte a las donnadas de l'esquèma). L'[[idrosfèra]] es una sèrva intermediària qu'estòca {{unitat|39 000 Gt}} de carbòni jos forma de [[gas carbonic]] ({{CO2}}). L’[[Atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] e la [[biosfèra]] son de sèrvas pichonas : lo primièr estòca {{unitat|750 Gt}} principalament jos forma de CO2, lo segond dos a tes còps mai segon los autors.]] Lo '''cicle del carbòni''' fa partit del cicle biogeoquimic, durant loqual lo [[carbòni]] es escambiat entre la [[biosfèra]], la [[litosfèra]], l'[[idrosfèra]] e l'[[atmosfèra terrèstra]]. Entre los autres cicles biogeoquimics màgers se trapan lo cicle de l'[[azòt]] e lo cicle de l'aiga. Lo carbòni es lo principal constituent dels compausats biologics e un compausant màger de nombrosas ròcas, coma lo [[calcari]]. Lo cicle del carbòni compren una sequéncia d'éveniments essencials que permeton a la Tèrra d'abrigar la vida. Descriu lo movement del carbòni durant son reciclatge e de sa reütilizacion dins tota la biosfèra, aital coma los processus de long tèrme de sequestracion (estocatge) e de liberacion de carbòni per los poses de carbòni. Amb una concentracion mejana mondiala de carbòni (CO₂) de 422,7 partidas per milion (ppm), lo nivèl de CO₂ atmosferic atenguèt un novèl recòrd en 2024. Per descriure la dinamica del cicle del carbòni, òm distinguís lo cicle rapid e lo cicle lent. Lo cicle rapid es tanben sonat cicle biologic del carbòni. Se pòt debanar en qualques annadas, transportant de substàncias de l'atmosfèra a la biosfèra, puèi tornarmai vèrs l'atmosfèra. Los cicles lents o geologics (tanben sonats cicle pregond del carbòni) pòdon prene de milions d'annadas, transportant de substàncias a travèrs la rusca terrèstra, entre las ròcas, los sòls, los oceans e l'atmosfèra. L'activitat umana perturba lo cicle el carbòni dempuèi de sègles, especialament per la modificacion de l'utilizacion de las tèrras e per l'extracion e la combustion del carbòni eissit dels residús organics ancians (carbon, petròli e gas natural). La concentracion de dioxid de carbòni dins l'atmosfèra aumentèt de prèp de 52 % respècte als nivèls preindustrials en 2020, çò qu'entrainèt un rescalfament climatic. Aquela aumentacion provoquèt una acidificacion dels oceans (diminucion del pH) e modifica prigondament la quimia marina. Lo dioxid de carbòni es essencial a la [[fotosintèsi]]. tc4h2wrcsemkumtf4i68kwlpo84wvll 2499982 2499980 2026-05-09T14:09:44Z Jiròni 239 2499982 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Cycle du carbone2.svg|vignette|redresse=2|Esquèma del cicle del carbòni: l'immensa sèrva de [[carbòni]] es la [[litosfèra]], qu'estòca {{unitat|80 000 000 [[tona|gigatona]]s}} (Gt) de carbòni mineral, jos forma de [[ròcas carbonatadas]] e {{unitat|14 000 Gt}} de carbòni dins la [[matèria organica]] -petròli, carbon, gas- fossila (reevaluacion respècte a las donnadas de l'esquèma). L'[[idrosfèra]] es una sèrva intermediària qu'estòca {{unitat|39 000 Gt}} de carbòni jos forma de [[gas carbonic]] (CO2). L’[[Atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] e la [[biosfèra]] son de sèrvas pichonas : lo primièr estòca {{unitat|750 Gt}} principalament jos forma de CO2, lo segond dos a tes còps mai segon los autors.]] Lo '''cicle del carbòni''' fa partit del cicle biogeoquimic, durant loqual lo [[carbòni]] es escambiat entre la [[biosfèra]], la [[litosfèra]], l'[[idrosfèra]] e l'[[atmosfèra terrèstra]]. Entre los autres cicles biogeoquimics màgers se trapan lo cicle de l'[[azòt]] e lo cicle de l'aiga. Lo carbòni es lo principal constituent dels compausats biologics e un compausant màger de nombrosas ròcas, coma lo [[calcari]]. Lo cicle del carbòni compren una sequéncia d'éveniments essencials que permeton a la Tèrra d'abrigar la vida. Descriu lo movement del carbòni durant son reciclatge e de sa reütilizacion dins tota la biosfèra, aital coma los processus de long tèrme de sequestracion (estocatge) e de liberacion de carbòni per los poses de carbòni. Amb una concentracion mejana mondiala de carbòni (CO₂) de 422,7 partidas per milion (ppm), lo nivèl de CO₂ atmosferic atenguèt un novèl recòrd en 2024. Per descriure la dinamica del cicle del carbòni, òm distinguís lo cicle rapid e lo cicle lent. Lo cicle rapid es tanben sonat cicle biologic del carbòni. Se pòt debanar en qualques annadas, transportant de substàncias de l'atmosfèra a la biosfèra, puèi tornarmai vèrs l'atmosfèra. Los cicles lents o geologics (tanben sonats cicle pregond del carbòni) pòdon prene de milions d'annadas, transportant de substàncias a travèrs la rusca terrèstra, entre las ròcas, los sòls, los oceans e l'atmosfèra. L'activitat umana perturba lo cicle el carbòni dempuèi de sègles, especialament per la modificacion de l'utilizacion de las tèrras e per l'extracion e la combustion del carbòni eissit dels residús organics ancians (carbon, petròli e gas natural). La concentracion de dioxid de carbòni dins l'atmosfèra aumentèt de prèp de 52 % respècte als nivèls preindustrials en 2020, çò qu'entrainèt un rescalfament climatic. Aquela aumentacion provoquèt una acidificacion dels oceans (diminucion del pH) e modifica prigondament la quimia marina. Lo dioxid de carbòni es essencial a la [[fotosintèsi]]. rkmm2st5c7lm78d9ii2mpao745do28c 2499996 2499982 2026-05-09T18:00:07Z Jiròni 239 2499996 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Cycle du carbone2.svg|vignette|redresse=2|Esquèma del cicle del carbòni: l'immensa sèrva de [[carbòni]] es la [[litosfèra]], qu'estòca {{unitat|80 000 000 [[tona|gigatona]]s}} (Gt) de carbòni mineral, jos forma de [[ròcas carbonatadas]] e {{unitat|14 000 Gt}} de carbòni dins la [[matèria organica]] -petròli, carbon, gas- fossila (reevaluacion respècte a las donnadas de l'esquèma). L'[[idrosfèra]] es una sèrva intermediària qu'estòca {{unitat|39 000 Gt}} de carbòni jos forma de [[gas carbonic]] (CO2). L’[[Atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] e la [[biosfèra]] son de sèrvas pichonas : lo primièr estòca {{unitat|750 Gt}} principalament jos forma de CO2, lo segond dos a tes còps mai segon los autors.]] Lo '''cicle del carbòni''' fa partit del cicle biogeoquimic, durant loqual lo [[carbòni]] es escambiat entre la [[biosfèra]], la [[litosfèra]], l'[[idrosfèra]] e l'[[atmosfèra terrèstra]]. Entre los autres cicles biogeoquimics màgers se trapan lo cicle de l'[[azòt]] e lo [[cicle de l'aiga]]. Lo carbòni es lo principal constituent dels compausats biologics e un compausant màger de nombrosas ròcas, coma lo [[calcari]]. Lo cicle del carbòni compren una sequéncia d'éveniments essencials que permeton a la Tèrra d'albergar la vida. Descriu lo movement del carbòni durant son reciclatge e de sa reütilizacion dins tota la biosfèra, aital coma los processus de long tèrme de sequestracion (estocatge) e de liberacion de carbòni per los poses de carbòni. Amb una concentracion mejana mondiala de carbòni (CO₂) de 422,7 partidas per milion (ppm), lo nivèl de CO₂ atmosferic atenguèt un novèl recòrd en 2024. Per descriure la dinamica del cicle del carbòni, òm distinguís lo cicle rapid e lo cicle lent. Lo cicle rapid es tanben sonat cicle biologic del carbòni. Se pòt debanar en qualques annadas, transportant de substàncias de l'atmosfèra a la biosfèra, puèi tornarmai vèrs l'atmosfèra. Los cicles lents o geologics (tanben sonats cicle pregond del carbòni) pòdon prene de milions d'annadas, transportant de substàncias a travèrs la rusca terrèstra, entre las ròcas, los sòls, los oceans e l'atmosfèra. L'activitat umana perturba lo cicle el carbòni dempuèi de sègles, especialament per la modificacion de l'utilizacion de las tèrras e per l'extracion e la combustion del carbòni eissit dels residús organics ancians (carbon, petròli e gas natural). La concentracion de dioxid de carbòni dins l'atmosfèra aumentèt de prèp de 52 % respècte als nivèls preindustrials en 2020, çò qu'entrainèt un rescalfament climatic. Aquela aumentacion provoquèt una acidificacion dels oceans (diminucion del pH) e modifica prigondament la quimia marina. Lo dioxid de carbòni es essencial a la [[fotosintèsi]]. h2fjp6361vef5arwbqlb4rab1ubndlr 2500005 2499996 2026-05-09T20:56:58Z Jiròni 239 2500005 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Cycle du carbone2.svg|vignette|redresse=2|Esquèma del cicle del carbòni: l'immensa sèrva de [[carbòni]] es la [[litosfèra]], qu'estòca {{unitat|80 000 000 [[tona|gigatona]]s}} (Gt) de carbòni mineral, jos forma de [[ròcas carbonatadas]] e {{unitat|14 000 Gt}} de carbòni dins la [[matèria organica]] -petròli, carbon, gas- fossila (reevaluacion respècte a las donnadas de l'esquèma). L'[[idrosfèra]] es una sèrva intermediària qu'estòca {{unitat|39 000 Gt}} de carbòni jos forma de [[gas carbonic]] (CO2). L’[[Atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] e la [[biosfèra]] son de sèrvas pichonas : lo primièr estòca {{unitat|750 Gt}} principalament jos forma de CO2, lo segond dos a tes còps mai segon los autors.]] Lo '''cicle del carbòni''' fa partit del cicle biogeoquimic, durant loqual lo [[carbòni]] es escambiat entre la [[biosfèra]], la [[litosfèra]], l'[[idrosfèra]] e l'[[atmosfèra terrèstra]]. Entre los autres cicles biogeoquimics màgers se trapan lo cicle de l'[[azòt]] e lo [[cicle de l'aiga]]. Lo carbòni es lo principal constituent dels compausats biologics e un compausant màger de nombrosas ròcas, coma lo [[calcari]]. Lo cicle del carbòni compren una sequéncia d'éveniments essencials que permeton a la Tèrra d'albergar la vida. Descriu lo movement del carbòni durant son reciclatge e de sa reütilizacion dins tota la biosfèra, aital coma los processus de long tèrme de sequestracion (estocatge) e de liberacion de carbòni per los poses de carbòni. Amb una concentracion mejana mondiala de carbòni (CO₂) de 422,7 partidas per milion (ppm), lo nivèl de CO₂ atmosferic atenguèt un novèl recòrd en [[2024]]. Per descriure la dinamica del cicle del carbòni, òm distinguís lo cicle rapid e lo cicle lent. Lo cicle rapid es tanben sonat cicle biologic del carbòni. Se pòt debanar en qualques annadas, transportant de substàncias de l'atmosfèra a la biosfèra, puèi tornarmai vèrs l'atmosfèra. Los cicles lents o geologics (tanben sonats cicle pregond del carbòni) pòdon prene de milions d'annadas, transportant de substàncias a travèrs la [[escòrça terrèstra|rusca terrèstra]], entre las ròcas, los sòls, los oceans e l'atmosfèra. L'activitat umana perturba lo cicle el carbòni dempuèi de sègles, especialament per la modificacion de l'utilizacion de las tèrras e per l'extracion e la combustion del carbòni eissit dels residús organics ancians ([[carbon]], [[petròli]] e [[gas natural]]). La concentracion de [[dioxid de carbòni]] dins l'atmosfèra aumentèt de prèp de 52 % respècte als nivèls preindustrials en [[2020]], çò qu'entrainèt un rescalfament climatic. Aquela aumentacion provoquèt una acidificacion dels oceans (diminucion del pH) e modifica prigondament la quimia marina. Lo dioxid de carbòni es essencial a la [[fotosintèsi]]. e7sq0brc5djfxtk9jc8io18rquavaz8 2500006 2500005 2026-05-09T20:59:02Z Jiròni 239 2500006 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Cycle du carbone2.svg|vignette|redresse=2|Esquèma del cicle del carbòni: l'immensa sèrva de [[carbòni]] es la [[litosfèra]], qu'estòca {{unitat|80 000 000 [[tona|gigatona]]s}} (Gt) de carbòni mineral, jos forma de [[ròcas carbonatadas]] e {{unitat|14 000 Gt}} de carbòni dins la [[matèria organica]] -petròli, carbon, gas- fossila (reevaluacion respècte a las donnadas de l'esquèma). L'[[idrosfèra]] es una sèrva intermediària qu'estòca {{unitat|39 000 Gt}} de carbòni jos forma de [[gas carbonic]] (CO2). L’[[Atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] e la [[biosfèra]] son de sèrvas pichonas : lo primièr estòca {{unitat|750 Gt}} principalament jos forma de CO2, lo segond dos a tes còps mai segon los autors.]] Lo '''cicle del carbòni''' fa partit del cicle biogeoquimic, durant loqual lo [[carbòni]] es escambiat entre la [[biosfèra]], la [[litosfèra]], l'[[idrosfèra]] e l'[[atmosfèra terrèstra]]. Entre los autres cicles biogeoquimics màgers se trapan lo cicle de l'[[azòt]] e lo [[cicle de l'aiga]]. Lo carbòni es lo principal constituent dels compausats biologics e un compausant màger de nombrosas ròcas, coma lo [[calcari]]. Lo cicle del carbòni compren una sequéncia d'éveniments essencials que permeton a la Tèrra d'albergar la vida. Descriu lo movement del carbòni durant son reciclatge e de sa reütilizacion dins tota la biosfèra, aital coma los processus de long tèrme de sequestracion (estocatge) e de liberacion de carbòni per los poses de carbòni. Amb una concentracion mejana mondiala de carbòni (CO₂) de 422,7 partidas per milion (ppm), lo nivèl de CO₂ atmosferic atenguèt un novèl recòrd en [[2024]]. Per descriure la dinamica del cicle del carbòni, òm distinguís lo cicle rapid e lo cicle lent. Lo cicle rapid es tanben sonat cicle biologic del carbòni. Se pòt debanar en qualques annadas, transportant de substàncias de l'atmosfèra a la biosfèra, puèi tornarmai vèrs l'atmosfèra. Los cicles lents o geologics (tanben sonats cicle pregond del carbòni) pòdon prene de milions d'annadas, transportant de substàncias a travèrs la [[escòrça terrèstra|rusca terrèstra]], entre las ròcas, los sòls, los oceans e l'atmosfèra. L'activitat umana perturba lo cicle el carbòni dempuèi de sègles, especialament per la modificacion de l'utilizacion de las tèrras e per l'extracion e la combustion del carbòni eissit dels residús organics ancians ([[carbon]], [[petròli]] e [[gas natural]]). La concentracion de [[dioxid de carbòni]] dins l'atmosfèra aumentèt de prèp de 52 % respècte als nivèls preindustrials en [[2020]], çò qu'entrainèt un [[rescalfament climatic]]. Aquela aumentacion provoquèt una acidificacion dels oceans (diminucion del pH) e modifica prigondament la quimia marina. Lo dioxid de carbòni es essencial a la [[fotosintèsi]]. 3xavq6njb6hefz0cvidxqk4dgb35i60 0 201118 2500018 2026-05-10T06:39:50Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « [[Imatge:Guillaume-Lopez-officiel.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire e musician occitan '''Guillaume Lopez''']] '''Guillaume Lopez''', nascut lo 20 de genièr de 1981 a [[Tolosa]], es un musician e cantaire [[occitan]] d'origina [[Espanha|espanhòla]] e [[Comunautat Autonòma de Catalonha|catalana]], basat a [[Tors (Gers)|Tors]], en [[Gasconha]]. '''Guillaume Lopez''' es lo nebot del musician [[occitan]] [[Xavier Vidal]]. Pendent son trajècte artistic, a a... » 2500018 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Guillaume-Lopez-officiel.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire e musician occitan '''Guillaume Lopez''']] '''Guillaume Lopez''', nascut lo 20 de genièr de 1981 a [[Tolosa]], es un musician e cantaire [[occitan]] d'origina [[Espanha|espanhòla]] e [[Comunautat Autonòma de Catalonha|catalana]], basat a [[Tors (Gers)|Tors]], en [[Gasconha]]. '''Guillaume Lopez''' es lo nebot del musician [[occitan]] [[Xavier Vidal]]. Pendent son trajècte artistic, a agut l'escasença de collaborar amb [[Eric Fraj]], [[Alem Surre-Garcia]], [[Cyrille Brotto]], [[Thierry Roques]], Clément Rousse, [[Serge Lopez]], [[Mouss & Hakim]] del grop tolosan [[Zebda]]. A tanben participat coma musician entre autres sus cançons de l'album [[Duels de tchatche et autres trucs du folklore toulousain|Duels de tchatche]] dels [[Fabulous Trobadors]], e sus mantuns albums del grop [[francés]] [[Les Ogres de Barback]].<ref>Guillaume Lopez https://www.guillaume-lopez.fr/guillaume/</ref> jt6rntsm0wcwkepg2ww7flfo0bp2sox 2500019 2500018 2026-05-10T06:40:08Z Raymond Trencavel 26125 2500019 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Guillaume-Lopez-officiel.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire e musician occitan '''Guillaume Lopez''']] '''Guillaume Lopez''', nascut lo 20 de genièr de 1981 a [[Tolosa]], es un musician e cantaire [[occitan]] d'origina [[Espanha|espanhòla]] e [[Comunautat Autonòma de Catalonha|catalana]], basat a [[Tors (Gers)|Tors]], en [[Gasconha]]. '''Guillaume Lopez''' es lo nebot del musician [[occitan]] [[Xavier Vidal]]. Pendent son trajècte artistic, a agut l'escasença de collaborar amb [[Eric Fraj]], [[Alem Surre-Garcia]], [[Cyrille Brotto]], [[Thierry Roques]], Clément Rousse, [[Serge Lopez]], [[Mouss & Hakim]] del grop tolosan [[Zebda]]. A tanben participat coma musician entre autres sus cançons de l'album [[Duels de tchatche et autres trucs du folklore toulousain|Duels de tchatche]] dels [[Fabulous Trobadors]], e sus mantuns albums del grop [[francés]] [[Les Ogres de Barback]].<ref>Guillaume Lopez https://www.guillaume-lopez.fr/guillaume/</ref> ==Referéncias== 1oz2gpwu54iedhijdwc2ell5l3uiyw3 2500020 2500019 2026-05-10T06:42:06Z Raymond Trencavel 26125 2500020 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Guillaume-Lopez-officiel.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire e musician occitan '''Guillaume Lopez''']] '''Guillaume Lopez''', nascut lo 20 de genièr de 1981 a [[Tolosa]], es un musician e cantaire [[occitan]]<ref>Artiste reconnu, Guillaume Lopez exporte l'Occitan dans le monde entier 05/03/2026 https://www.radiofrance.fr/francebleu/podcasts/la-petite-vadrouille-ici-occitanie/artiste-reconnu-guillaume-lopez-exporte-l-occitan-dans-le-monde-entier-1260999</ref> d'origina [[Espanha|espanhòla]] e [[Comunautat Autonòma de Catalonha|catalana]], basat a [[Tors (Gers)|Tors]], en [[Gasconha]]. '''Guillaume Lopez''' es lo nebot del musician [[occitan]] [[Xavier Vidal]]. Pendent son trajècte artistic, a agut l'escasença de collaborar amb [[Eric Fraj]], [[Alem Surre-Garcia]], [[Cyrille Brotto]], [[Thierry Roques]], Clément Rousse, [[Serge Lopez]], [[Mouss & Hakim]] del grop tolosan [[Zebda]]. A tanben participat coma musician entre autres sus cançons de l'album [[Duels de tchatche et autres trucs du folklore toulousain|Duels de tchatche]] dels [[Fabulous Trobadors]], e sus mantuns albums del grop [[francés]] [[Les Ogres de Barback]].<ref>Guillaume Lopez https://www.guillaume-lopez.fr/guillaume/</ref> ==Referéncias== t4g2kjd23atrr6dyh56k990eat2rpag 2500021 2500020 2026-05-10T06:44:40Z Raymond Trencavel 26125 2500021 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Guillaume-Lopez-officiel.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire e musician occitan '''Guillaume Lopez''']] '''Guillaume Lopez''', nascut lo 20 de genièr de 1981 a [[Tolosa]], es un musician e cantaire [[occitan]]<ref>Artiste reconnu, Guillaume Lopez exporte l'Occitan dans le monde entier 05/03/2026 https://www.radiofrance.fr/francebleu/podcasts/la-petite-vadrouille-ici-occitanie/artiste-reconnu-guillaume-lopez-exporte-l-occitan-dans-le-monde-entier-1260999</ref> d'origina [[Espanha|espanhòla]] e [[Comunautat Autonòma de Catalonha|catalana]], basat a [[Tors (Gers)|Tors]], en [[Gasconha]]. '''Guillaume Lopez''' es lo nebot del musician [[occitan]] [[Xavier Vidal]]. Pendent son trajècte artistic, a agut l'escasença de collaborar amb [[Eric Fraj]], [[Alem Surre-Garcia]], [[Cyrille Brotto]], [[Thierry Roques]], Clément Rousse, [[Serge Lopez]], [[Mouss & Hakim]] del grop tolosan [[Zebda]]. A tanben participat coma musician entre autres sus cançons de l'album [[Duels de tchatche et autres trucs du folklore toulousain|Duels de tchatche]] dels [[Fabulous Trobadors]], e sus mantuns albums del grop [[francés]] [[Les Ogres de Barback]].<ref>Guillaume Lopez https://www.guillaume-lopez.fr/guillaume/</ref> ==Referéncias== {{O|Lopez, Guillaume}} [[Categoria:Cantaire occitan]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Naissença en 1981]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] 665bu5cqvb0mth4innd5ko3q1vcsevm 2500025 2500021 2026-05-10T06:58:12Z Raymond Trencavel 26125 2500025 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Guillaume-Lopez-officiel.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire e musician occitan '''Guillaume Lopez''']] '''Guillaume Lopez''', nascut lo 20 de genièr de 1981 a [[Tolosa]], es un musician e cantaire [[occitan]]<ref>Artiste reconnu, Guillaume Lopez exporte l'Occitan dans le monde entier 05/03/2026 https://www.radiofrance.fr/francebleu/podcasts/la-petite-vadrouille-ici-occitanie/artiste-reconnu-guillaume-lopez-exporte-l-occitan-dans-le-monde-entier-1260999</ref> d'origina [[Espanha|espanhòla]] e [[Comunautat Autonòma de Catalonha|catalana]], basat a [[Tors (Gers)|Tors]], en [[Gasconha]]. '''Guillaume Lopez''' es lo nebot del musician [[occitan]] [[Xavier Vidal]]. Pendent son trajècte artistic, a agut l'escasença de collaborar amb [[Eric Fraj]], [[Alem Surre-Garcia]], [[Cyrille Brotto]], [[Thierry Roques]], Clément Rousse, [[Serge Lopez]], [[Mouss & Hakim]] del grop tolosan [[Zebda]]. A tanben participat coma musician entre autres sus cançons de l'album [[Duels de tchatche et autres trucs du folklore toulousain|Duels de tchatche]] dels [[Fabulous Trobadors]], ambe [[La Meute Rieuse]], [[Les Barbeaux]], e tanben sus mantuns albums del grop [[francés]] [[Les Ogres de Barback]].<ref>Guillaume Lopez https://www.guillaume-lopez.fr/guillaume/</ref> ==Referéncias== {{O|Lopez, Guillaume}} [[Categoria:Cantaire occitan]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Naissença en 1981]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] qmxsl3q46sxa47500j3aoias68pn2ov 2500026 2500025 2026-05-10T07:02:28Z Raymond Trencavel 26125 2500026 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Guillaume-Lopez-officiel.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire e musician occitan '''Guillaume Lopez''']] '''Guillaume Lopez''', nascut lo 20 de genièr de 1981 a [[Tolosa]], es un musician e cantaire [[occitan]]<ref>Artiste reconnu, Guillaume Lopez exporte l'Occitan dans le monde entier 05/03/2026 https://www.radiofrance.fr/francebleu/podcasts/la-petite-vadrouille-ici-occitanie/artiste-reconnu-guillaume-lopez-exporte-l-occitan-dans-le-monde-entier-1260999</ref> d'origina [[Espanha|espanhòla]] e [[Comunautat Autonòma de Catalonha|catalana]], basat a [[Tors (Gers)|Tors]], en [[Gasconha]]. '''Guillaume Lopez''' es lo nebot del musician [[occitan]] [[Xavier Vidal]]. Pendent son trajècte artistic, a agut l'escasença de collaborar amb [[Eric Fraj]], [[Alem Surre-Garcia]], [[Cyrille Brotto]], [[Thierry Roques]], Clément Rousse, [[Serge Lopez]], [[Mouss & Hakim]] del grop tolosan [[Zebda]]. A tanben participat coma musician entre autres sus cançons de l'album [[Duels de tchatche et autres trucs du folklore toulousain|Duels de tchatche]] dels [[Fabulous Trobadors]], ambe [[La Meute Rieuse]], [[L'Art à Tatouille]], [[Les Barbeaux]], e tanben sus mantuns albums del grop [[francés]] [[Les Ogres de Barback]].<ref>Guillaume Lopez https://www.guillaume-lopez.fr/guillaume/</ref> ==Referéncias== {{O|Lopez, Guillaume}} [[Categoria:Cantaire occitan]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Naissença en 1981]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] ncv4vvzso8h6yf6kb3dvx7d5csij12g 2500028 2500026 2026-05-10T07:12:24Z Raymond Trencavel 26125 2500028 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Guillaume-Lopez-officiel.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire e musician occitan '''Guillaume Lopez''']] '''Guillaume Lopez''', nascut lo 20 de genièr de 1981 a [[Tolosa]], es un musician e cantaire [[occitan]]<ref>Artiste reconnu, Guillaume Lopez exporte l'Occitan dans le monde entier 05/03/2026 https://www.radiofrance.fr/francebleu/podcasts/la-petite-vadrouille-ici-occitanie/artiste-reconnu-guillaume-lopez-exporte-l-occitan-dans-le-monde-entier-1260999</ref> d'origina [[Espanha|espanhòla]] e [[Comunautat Autonòma de Catalonha|catalana]], basat a [[Tors (Gers)|Tors]], en [[Gasconha]]. '''Guillaume Lopez''' es lo nebot del musician [[occitan]] [[Xavier Vidal]]. Pendent son trajècte artistic, a agut l'escasença de collaborar amb [[Eric Fraj]], [[Alem Surre-Garcia]], [[Cyrille Brotto]], [[Thierry Roques]], Clément Rousse, [[Serge Lopez]], [[Mouss & Hakim]] del grop tolosan [[Zebda]]. A tanben jogat coma musician entre autres sus cançons de l'album [[Duels de tchatche et autres trucs du folklore toulousain|Duels de tchatche]] dels [[Fabulous Trobadors]], ambe [[La Meute Rieuse]], [[L'Art à Tatouille]], [[Les Barbeaux]], e a tanben virat sus l'empont ambe lo grop [[francés]] [[Les Ogres de Barback]].<ref>Guillaume Lopez https://www.guillaume-lopez.fr/guillaume/</ref> ==Referéncias== {{O|Lopez, Guillaume}} [[Categoria:Cantaire occitan]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Naissença en 1981]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] a5ycg9zle85vom6wxba7ujyn7la3l23 2500029 2500028 2026-05-10T07:13:17Z Raymond Trencavel 26125 2500029 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Guillaume-Lopez-officiel.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire e musician occitan '''Guillaume Lopez''']] '''Guillaume Lopez''', nascut lo 20 de genièr de 1981 a [[Tolosa]], es un musician e cantaire [[occitan]]<ref>Artiste reconnu, Guillaume Lopez exporte l'Occitan dans le monde entier 05/03/2026 https://www.radiofrance.fr/francebleu/podcasts/la-petite-vadrouille-ici-occitanie/artiste-reconnu-guillaume-lopez-exporte-l-occitan-dans-le-monde-entier-1260999</ref> d'origina [[Espanha|espanhòla]] e [[Comunautat Autonòma de Catalonha|catalana]], basat a [[Tors (Gers)|Tors]], en [[Gasconha]]. '''Guillaume Lopez''' es lo nebot del musician [[occitan]] [[Xavier Vidal]]. Pendent son trajècte artistic, a agut l'escasença de collaborar amb [[Eric Fraj]], [[Alem Surre-Garcia]], [[Cyrille Brotto]], [[Thierry Roques]], Clément Rousse, [[Serge Lopez]], [[Mouss & Hakim]] del grop tolosan [[Zebda]]. A tanben jogat coma musician entre autres sus cançons de l'album [[Duels de tchatche et autres trucs du folklore toulousain|Duels de tchatche]] dels [[Fabulous Trobadors]], ambe [[La Meute Rieuse]], [[L'Art à Tatouille]], [[Les Barbeaux]], e a tanben virat sus l'empont ambe lo grop [[francés]] [[Les Ogres de Barback]].<ref>Guillaume Lopez https://www.guillaume-lopez.fr/guillaume/</ref> ==Referéncias== {{O|Lopez, Guillaume}} [[Categoria:Cantaire francés]] [[Categoria:Cantaire occitan]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Naissença en 1981]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] rd0g258tu42pc9l4zcxybao5z0xkb4y 0 201119 2500034 2026-05-10T07:24:04Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Malautiá]] 2500034 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Malautiá]] hm2y4wl0d6rdox0ftv5l3l9i9ral6ij