Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 3341 2503607 2502629 2026-06-27T07:03:27Z Raphael1256 33805 /* */ "Frísia" 2503607 wikitext text/x-wiki {{omon|Olanda (omonimia)}} {{Infobox_País | tipe_estat = [[Reialme dels Païses Basses|Estat constitutiu del Reialme dels Païses Basses]] | nom_local = ''Koninkrijk der Nederlanden'' ([[neerlandés]]) | nom_occitan = Païses Basses | imatge_mapa = EU-Netherlands.svg | devisa = {{Bes|«Je maintiendrai»|(en occitan: Mantendrai)}} | lengas oficialas = [[neerlandés]] | capitala = [[Amsterdam]] | coordenadas_capitala = {{coord|52|22|N|4|53|E}} | mai_granda_vila = [[Amsterdam]] | tipe_govèrn = [[Monarquia constitucionala|Monarquia]] | cap_títol1 = [[Rei dels Païses Basses|Rei]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres dels Païses Basses|Primièr Ministre]] | cap1 = [[Guilhèm Alexandre dels Païses Basses|Guilhèm Alexandre]] | cap2 = [[Dick Schoof]] | superfícia_reng = 135 | superfícia_totala = {{formatnum:41530}} | percentatge_aiga = {{unitat|18,41|%}} | populacion_reng = 59 | populacion_totala = {{formatnum:16828996}} | populacion_annada = 2013 | densitat = 405 | tipe_independéncia = | país_independéncia = | data_independéncia = | païses frontalièrs = | gentilici = neerlandés, -esa | IDH_annada = | IDH = | IDH_categoria = | IDH_reng = | còde_país = NL | moneda = [[Èuro]], [[dolar american]] | còde_moneda = EUR, USD | fus_orari = +1, -4 | imne_nacional = {{Bes|«Wilhelmus van Nassouwe»|(en occitan: Guilhem de Nassau)}} | domeni_internet = [[.nl]] | indicatiu_telefonic = 31 | organizacions_internacionalas = }} Los '''Païses Basses<ref name="CLO">{{Ref-web|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|pagina=129|lenga=oc}}</ref>''' (var. '''País Bas''', '''País Baishs'''; en [[neerlandés]]: ''Nederland'' {{AFI|[ˈneːdərlɑnt]|Nl-Nederland.ogg}}), informalament '''Olanda''' (en neerlandés: ''Holland''), son un [[país]] del lo nòrd d{{'}}[[Euròpa]], amb de [[Reialme dels Païses Basses|territòris]] en [[Cariba]]. Los Païses Basses son constuïts de dotze províncias; confrontan [[Alemanha]] a l'èst, [[Belgica]] al sud, e la [[mar del Nòrd]] al nòrd e a l'èst. La capitala n'es [[Amsterdam]], mas [[L'Aia|L{{'}}Aia]] aculhís lo sèti dels poders publics, aital coma la residéncia de la familha reiala. La lenga oficiala de l'Estat es lo neerlandés, però lo [[frison occidental]] es la segonda lenga de [[Frísia (província)|Frísia]].<ref>{{Ref-web|url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/erkende-talen/vraag-en-antwoord/erkende-talen-nederland|títol=Welke erkende talen heeft Nederland?|lenga=nl|editor=Rijksoverheid|data=11 de genièr de 2016|consulta=18 de febrièr de 2025}}</ref> Lo neerlandés, l'anglés e lo papiamento son las lengas oficialas de la [[Païses Basses Caribencs|Cariba Neerlandesa]]. Los Païses Basses son lo mai grand país del [[Reialme dels Païses Basses]], qu’agropa tanben [[Aruba]], [[Curaçao]] e [[Sant Martin del Sud]]. Tres illas de las Antilhas fan partida de l’Estat: [[Bonaire]], [[Saba (Antilhas)|Saba]] e [[Sant Eustaqui (Antilhas)|Sant Eustaqui]]. Constituïsson los [[Païses Basses Caribencs]] que la moneda n'es lo [[dolar american]]. == Istòria == [[Fichièr:WilliamOfOrange1580.jpg|thumb|upright|left|[[Guilhèm Ièr d'Orange-Nassau]], cap dels Païses Basses durant la [[Guèrra dels ochanta ans]].]] Jos [[Carles Quint]], emperaire del [[Sant Empèri Roman Germanic]], e rei dels [[Empèri espanhòl|reialmes ispanics]], la region fasiá partida de las Dètz-e-sèt Províncias dels Païses Basses, que compreniá tanben los territòris actuals de [[Belgica]], [[Luxemborg]], e qualques parçans de [[França]] e [[Alemanha]]. La [[Guèrra d'Ochanta Ans]] entre las províncias e Espanha comencèt en 1568. En 1579, la part nòrd de las dètz-e-sèt províncias formèt l'[[Union d'Utrecht]], un tractat ont se prometèron supòrt mutual per la defensa contra l'armada espanhòla. Aquel tractat es considerat coma la fondacion dels Païses Basses modèrnes. En 1581 las províncias del nòrd adoptèron l'Acte d'Abjuracion, la declaracion d'independéncia amb la quala las províncias deposaven oficialament [[Felip II d'Espanha|Felip II]]. La guèrra contunhèt fins 1648, quand lo rei [[Felip IV d'Espanha]] reconeguèt fin finala l'independéncia de las sèt províncias del nòrd amb la [[Patz de Münster]]. Parts de las províncias del sud venguèron ''de facto'' de colònias de la nòva republica. === Provincias Unidas 1581-1795 === [[Fichièr:Jan Steen - Adolf en Catharina Croeser aan de Oude Delft 1655.jpg|thumb|Vida jornalièra durant l'Edat d'Aur Olandesa en una pintura]] [[Fichièr:Dutch Attack on the Medway, June 1667 van Soest RMG BHC0295.jpg|thumb|''Atac olandés a Medway'', en junh de 1667, durant la [[Segonda guèrra anglo-neerlandesa]].]] A partir de l'obtencion de son independéncia d'[[Felip II d'Espanha|Espanha]] en [[1581]], las sèt províncias formèron la Republica de las Sèt Províncias Unidas dels Païses Basses. La republica èra una [[confederacion]] de las províncias de [[comtat d'Olanda|Olanda]], [[comtat de Zelanda|Zelanda]], [[Província de Groninga|Groninga]], [[Província de Frisa|Frisa]], [[avescat d'Utrecht|Utrecht]], [[Overijssel]] e [[Guèldres]]. Totas aquelas províncias èran autonòmas e avián lo sieu pròpri govèrn, l'«Estat de la Província». L'«Estat General», lo govèrn confederat, aviá son sèti a [[L'Aia]] e èra format de representants de caduna de las províncias. La part pauc poblada de [[Drenta]] fasiá partida tanben de la republica, malgrat lo fach qu'èra pas considerada una província. Drenta aviá lo sieu pròpri Estat mas lo sieu cap èra designat per l'Estat General. La republica ocupava tanben las nomenadas Tèrras de la Generalitat (''Generaliteitslanden'' en neerlandés). Aqueles territòris èran governats dirèctament per l'Estat General, es a dire, avián pas d'autogovèrn ni de representant dins lo govèrn confederat. La majoritat d'aqueles territòris foguèron ocupats durant la guèrra dels ochanta ans. Èran majoritàriament catolics e èran usats coma zòna de seguretat entre la Republica e los [[Païses Basses espanhòls]]. Lo país venguèt un dels poders maritims e economics màgers del sègle XVII. durant l'[[Edat d'Aur Olandesa]] (''Gouden Eeuw'') s'establiguèron de colònias e de mercats dins lo mond entièr (lo nomenat [[Empèri neerlandés]]). S'establiguèron de poblaments en [[America del Nòrd]] en començant per la fondacion de [[Nòva Amsterdam]], subre l'actuala [[Manhattan]], en 1614. En [[Sud-Africa]] se creèt lo poblament de la [[Colònia del Cap]] en 1652. durant lo sègle XVII, la populacion neerlandesa s'aumentèt cap a 1,5 a 2 milions.'''<ref>La màger part de la populacion del país durant aquel periòde demorava en las regions d'Olanda e Zelanda. Aquelas regions experimentèron una explosion de populacion entre los ans 1500 e 1650 de {{formatnum:350000}} a {{formatnum:1000000}} d'abitants. Posteriorament, la populacion s'anivelèt e la populacion totala del país restèt suls 2 milions durant lo sègle XVIII; De Vries and Van der Woude, pp. 51-52</ref> Fòrça istorians economics mencionan los Païses Basses coma lo primièr país [[capitalisme|capitalista]] del mond. L'Euròpa modèrna primairenca aguèt la vila comerciala mai rica e la primièra [[borsa]] a temps complit a [[Amsterdam]]. L'inventivitat dels comerçants menèt a las primièras [[assegurança]]s e de plans de pensions, aital coma autres fenomèns mens benignes coma las primièras ondadas d'especulacion economicas. La primièra granda inflacion foguèt la ''Tulipamania'' dels ans 1636-1637, e segon Murray Sayle, lo primièr especulador economic mondial [[Isaac le Maire]], que forcèt una casuda dels prèses de las accions per las crompar après jol prètz de mercat.<ref>"Japan Goes Dutch", ''London Review of Books'' ([[2001-04-01]]). 3-7.</ref> La republica comencèt de declinar a la fin del sègle XVIII, a causa de la competéncia economica d'[[Anglatèrra]] e a la longa rivalitat de las doas principalas faccions de la societat olandesa, los ''Staatsgezinden'' (Republicans) e los ''Prinsgezinden'' (''Realistas'' o ''Orangistas''). === Jos l'influéncia francesa 1795-1815 === En [[19 de genièr]] de [[1795]], un jorn après que lo «stadhouder» [[Guilhèm V d'Orange-Nassau]] fugiguèsse en Anglatèrra, foguèt proclamada la ''Bataafse Republiek'' ([[Republica Batava]]), menant los Païses Basses a un [[estat unitari]]. De 1795 a 1806, la Republica Batava convertiguèt los Païses Basses en una [[republica]] en seguissent lo modèl de la [[Primièra Republica Francesa]]. De 1806 a 1810, lo ''Koninkrijk Holland'' ([[Reialme d'Olanda]]) foguèt establit per [[Napoleon Bonaparte]] coma un reialme mariòta governat per lo sieu fraire, [[Loís Bonaparte]], pr'amor de controtlar los Païses Basses de forma mai eficienta. Lo nom de la província pus coneguda, [[Reialme d'Olanda|Olanda]], foguèt causit per representar lo país entièr. Lo Reialme d'Olanda compreniá l'airal dels actuals Païses Basses, levat Limborg e d'unas parts de Zelanda, qu'èran de territòris franceses. En 1807, la prussiana [[Frisa Oriental]] e [[Jever]] foguèron apondudas al reialme. En [[1809]] malgrat tot, après l'invasion anglesa, Olanda aguèt de cedir totes los sieus territòris situadas jol riu [[Ren]] a França. Lo rei Louis Napoleon acompliguèt pas las expectativas de Napoleon —ensagèt de servir los interèsses dels olandeses en luòc dels del sieu fraire— e li calguèt abdicar lo [[1 de julhet]] de [[1810]]. Li succediguèt lo sieu filh de cinc ans [[Napoleon Louis Bonaparte]]. Aquel regnèt coma Loís II durant dètz jorns mentre que l'emperaire Napoleon Bonaparte ignorèt l'ascenscion del sieu jove nebot al tròn. L'emperaire envièt una armada per ocupar lo país e dissolguèt lo Reialme d'Olanda. Los Païses Basses venguèron alavetz part de l'Empèri Francés. Aquel periòde durèt de 1810 a 1813, quand Napoleon foguèt derrotat a la [[Batalha de Leipzig]]. === Reialme dels Païses Basses === Lo filh de Guilhèm V d'Orange-Nassau, [[Guilhèm I dels Païses Basses]], tornèt als Païses Basses en 1813 per venir prince sobeiran dels Païses Basses. Lo [[16 de març]] de [[1815]], lo prince sobeiran venguèt rei dels Païses Basses. En 1815, al [[Congrès de Viena]] se formèt lo [[Reialme Unit dels Païses Basses]], qu'estendèt los Païses Basses amb [[Belgica]] per fin de crear un estat fòrt al nòrd de França. En mai, Guilhèm venguèt per eiretatge [[Grand Ducat de Luxemborg]]. Lo Congrès de Viena autregèt Luxemborg a Guilhèm coma proprietat personala en escambi de las siás possessions alemandas de [[Nassau-Dillenburg]], [[Siegen]], [[Hadamar]] e [[Diez]]. Belgica se rebellèt e obtenguèt la siá independéncia en [[1830]], mentre que l'union personala entre Luxemborg e los Païses Basses foguèt separada en 1890, quand [[Guilhèm III dels Païses Basses]] moriguèt sens descendents masculins. La [[lei salica]] empachèt que la siá filha [[Guilhemina I dels Païses Basses]] venguèsse Grand Duquessa. Alavetz, lo tròn de [[Luxemborg]] passèt de l'Ostal d'Orange-Nassau a l'Ostal de Nassau-Weilburg, una autra branca de l'Ostal de Nassau. [[Fichièr:GezichtOpNieuwAmsterdam.jpg|thumb|[[Nòva Amsterdam]] en 1664, abans que foguèsse escambiada amb [[Surinam]] pels britanics que la nomenèron [[Nòva York (ciutat)|Nòva York]].]] Lo poblament olandés màger mar enlà foguèt la Colònia del Cap. Foguèt creat per Jan van Riebeeck al nom de la Companhiá Olandesa de las Índias Orientalas a la [[Ciutat del Cap]] (en neerlandés Kaapstad) en 1652. Lo Prince d'Orange consentiguèt a l'ocupacion e al contraròtle britanic de la Colònia del Cap en 1788. Los Païses Basses possedissián tanben d'autras colònias, mas los poblaments olandeses en aqueles territòris èran limitats. Las mai importantas èran las de las [[Índias Orientalas Neerlandesas]] (uèi [[Indonesia]]) e [[Surinam]] (Surinam foguèt escambiat amb los britanics contra la vila de [[Nòva Amsterdam]], uèi la vila de [[Nòva York (ciutat)|Nòva York]]). Aquelas colònias foguèron en primièr luòc administradas per la [[Companha neerlandesa deis Índias orientalas|Companhiá Olandesa de las Índias Orientalas]] e la [[Companhiá Olandesa de las Índias Orientalas]], ambedoas entrepresas privadas collectivas. Tres sègles mai tard aquelas companhiás aguèron de problèmas economics e dins los territòris ont elas operavan lo contraròtle foguèt assumit pel govèrn neerlandés (en 1815 e 1791 respectivament). Venguèron alavetz oficialament de colònias. Pendent aquel periòde colonial los Païses Basses s'impliquèron activament dins lo comèrci d'esclaus. Pendent lo sègle XIX, los Païses Basses s'industrializèron lentament, comparat amb los sieus païses vesins, principalament a causa de la granda complexitat que significava modernizar las siás infrastructuras, consistentas dins de grands canals d'aiga e la granda fisança que la siá indústria aviá en l'energia del vent. E mai que los Païses Basses demorèsson neutres pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]], aguèron un ròtle notable.<ref name="Abbenhuis, Maartje M 2006">Abbenhuis, Maartje M. The Art of Staying Neutral. Amsterdam: Amsterdam UP, 2006.</ref> Lo [[Alfred von Schlieffen|Comte Schlieffen]] aviá previst d'ocupar los Païses Basses mentre qu'avançava cap a França. Aquel plan foguèt cambiat contra Helmuth von Moltke lo Jove amb l'intencion de manténer la neutralitat olandesa. Aquela foguèt essenciala per la subrevivença alemanda fins lo blocatge dels [[Estats Units]] e Granda Bretanha de 1916 quand l'importacion de produches a travèrs dels Païses Basses foguèt pas mai possible. Malgrat tot, Olanda siguèt neutra durant la comtessa, mercés a la siá diplomacia e la siá abiletat pel comèrci.<ref name="Abbenhuis, Maartje M 2006"/> === La Segonda Guèrra Mondiala === [[Fichièr:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|right|thumb|[[Rotterdam]] après los atacs aerians alemands lo 1940.]] Los Païses Basses ensagèron se manténer tanben neutrales durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Malgrat tot, l'[[Alemanda nazi]] ocupèt los Païses Basses lo 1940 durant la siá campanha de l'Euròpa Occidentala e lo país capitulèt dins solament cinc jorns. Lo reialme coma tal, contunhèt la guèrra dempuèi lo sieu empèri colonial e lo govèrn contunhèt en lo sieu exili a [[Londres]]. Durant l'ocupacion, a l'entorn de 100.000 [[josieu]]s olandeses<ref>[https://web.archive.org/web/20171222051818/http://www.westerbork.nl/site1.2/English/KAMP/k08.html]</ref> foguèron portats a camps de concentracion a [[Alemanha]], [[Polonha]] e [[Checoslovaquia]]. Quand aqueles camps foguèron liberats, solament 876 n'avián subreviscut. Lo govèrn en l'exili perdèt lo contraròtle de la siá mai granda colònia, las [[Índias Orientalas Neerlandesas]] (Indonesia), a mans de l'[[Empèri Japonés]] en març de 1942. Un còp acabat la guèrra, Indonesia proclamèt la siá independéncia, qu'atenguèt lo [[1949]]. La familha reiala dels Païses Basses se transportèt eventualament a [[Ottawa]] tot en esperant la desliurança dels Païses Basses, e la princessa Margarida nasquèt durant aquel exili canadian. Lo 1944-45, l'armada canadiana foguèt la responsabla de liberar la màger part dels Païses Basses de l'ocupacion alemanda. === Istòria recenta === [[Fichièr:Inpoldering Flevoland.gif|thumb|Los trabalhs de [[Zuiderzee]] se desvolopèron entre 1920 e 1975 e portèron a la creacion d'una nòva província. Aquela foguèt creada lo 1986 amb lo nom de [[Flevoland]].]] Après la guèrra, l'economia olandesa prosperèt, en daissant l'èra enrè de neutralitat e en se sarrant dins los sieus estats vesins. Los Païses Basses foguèsson unes dels fondators del [[Benelux]] ('''Be'''lgica, '''Ne'''therlands (Païses Basses) e '''Lux'''emborg), e foguèt un dels 12 fondators de l'[[OTAN]] e un dels 6 fondators de la [[Comunautat Europèa del Carbon e de l'Acièr]], la qu'evolucionèt, a travèrs de la [[Comunautat Economica Europèa]], cap a la [[Union Europèa]]. La darrièra granda inondacion als Païses Basses venguèt en febrièr de 1953, quand una granda tempèsta provoquèt l'escrancament de divèrsas barrièras al sud-oèst dels Païses Basses. Mai de 1.800 personas s'estofèron. Lo govèrn neerlandés decidiguèt crear un important programa de trabalhs (''Deltawerken'', Trabalhs del Delta) per protegir lo país davant futuras inondacions. Los trabalhs s'esperlonguèron pendent mai de trenta ans. Als ans 60 e 70 lo país visquèt una epòca de cambiament cultural. Mai que mai los joves refusèron las tradicionalas linhas religiosas e classisaes e pressionèron en favor de nòus cambiaments en matèria de dreches de las femnas, sexualitat, desarmament o temas mitan-ambiental, que portèron a liberalizar de tèmas coma la politica de drògas, l'[[eutanasia]] o las questions ligadas a l'[[omosexualitat]]. == Politica == [[Fichièr:Mark Rutte-6.jpg|thumb|250px|Lo primièr ministre [[Mark Rutte]].]] Los Païses Basses forman una [[monarquia constitucionala]] amb un sistèma [[Parlament|parlamentari]] de govèrn, e las siás politicas liberalas an cridat l'atencion mondiala particularament dins l'airal de consum de drògas, [[prostitucion]] e [[eutanasia]].<ref>{{Cita web| url = http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1043887,00.html | títol = Huyendo de la muerte | an = 2003 | òbra = [[Deutsche Welle]] 27 de novembre de 2003 | accès = 10 de març de 2008 | idioma = espanhòl}}</ref> Lo país se descriu coma un estat de consolidacion politica-sociala, en arribant quitament a se projectar coma un ''[[statu quo]]'' dels païses del mond. Las [[politica]]s de la siá govèrn se caracterizan per un esfòrç a aténher ample consens en decisions importantas, dins de la comunitat politica e de la societat integralament. L'Estat se caracteriza de mai politica e socialament per reformar d'institucions coma la [[familha]] e permetre amb aiçò l'intrada de nòvas manièras de convivéncia sociala tala coma lo [[matrimòni]] del meteis sèxe, la [[transexualitat]]<ref>https://web.archive.org/web/20120523045304/http://www.atandalucia.org/2011/09/una-nina-transexual-comparte-su.html?spref=fb</ref>, la prostitucion, la [[clonatge]], l'eutanasia e l'usatge de drògas recreacionalas. Dins de la siá conformacion politica, la [[Beatritz dels Païses Basses|Reina]] exercís lo [[poder executiu]] e ratifica la liura eleccion del [[Primièr Ministre]] pel pòble. Lo [[poder legislatiu]] es representat pel que fins uèi jorn se nomenan Estats Generales ([[Parlament]]), las que consistisson en doas camèras de representacion legislatiua.<!-- Lo [[poder judicial]] es representat per las Assembladas Provisòrias, las que son tanben eligidas per sufragi dirècte.--> Se regís cossent a l'Estatut del Reialme de [[1954]] e a la [[Constitucion]] de [[1815]], los que son estats reformats en innombrabla quantitat d'escasenças. Lo [[sufragi masculin]] s'implantèt en [[1917]] e lo [[sufragi universal|universal]] en [[1919]]. == Geografia == Lo Reialme dels Païses Basses se compausa de 4 Estats : * Los [[Païses Basses]] (que dempuèi lo [[10 d'octobre]] de [[2010]] inclauson los [[Païses Basses Caribencs]] : [[Bonaire]], [[Saba]] e [[Sant Eustaqui]]) * [[Aruba]] * [[Curaçao]] * [[Sint Maarten]] === Províncias === {{Lópia|Províncias dels Païses Basses}} [[Fichièr:Païses basses.jpg|thumb|350px|right|Mapa dels Païses Basses]] Los Païses Basses an 12 províncias : * [[Brabant Septentrional]] (Noord-Brabant) * [[Drenta]] (Drenthe) * [[Flevoland]] * [[Frisa (província)|Frisa]] (Friesland) * [[Groninga (província)|Groninga]] (Groningen) * [[Guèldres]] (Gelderland) * [[Limborg (Païses Basses)|Limborg]] (Limburg) * [[Olanda Meridionala]] (Zuid-Holland) * [[Olanda Septentrionala]] (Noord-Holland) * [[Overijssel]] * [[Utrecht (província)|Utrecht]] * [[Zelanda]] (Zeeland) {{Clr}} == Economia == {{Veire|Economia dels Païses Basses}} Los Païses Basses an una modèrna [[economia de mercat]]. Actualament, malgrat aver perdut la màger part de las siás possessions d'otramar, lo país manten lo sieu estatus de poténcia comerciala e possedís e mai lo pòrt maritim de màger movement dins lo mond, [[Rotterdam]]. L'activitat [[indústria|industriala]] a lo sieu fondament en lo tractament de noiduras, la produccion de quimics, la refinatge de [[petròli]] e la produccion de maquinària electrica. Lo sieu sector agricòla es fòrça mecanizada e ocupa pus de 4% de la fòrça laborala, mas, provesís enòrmas excedents que son utilizats en l'indústria de tractament de noiduras e d'autras son destinats a l'[[exportacion]]. == Cultura == == Bibliografia == == Vejatz tanben == == Ligams extèrnes == {{Commons|Netherlands|Païses Basses}} {{Païses d'Euròpa (COE)}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Païses Basses|*]] 323hhh88cxrqhsth8rt99dwez8fikl2 0 37619 2503602 2503486 2026-06-26T18:34:07Z Nicolas Eynaud 6858 /* Releu e morfologia */ 2503602 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que lei cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents. === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 13gdq8dr00hvgt10qulldpp0ig9lsmz 2503608 2503602 2026-06-27T09:41:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* Clima */ 2503608 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que lei cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 6si4rmqa7w9n5m8ws4otl20gfeo3pjp 2503609 2503608 2026-06-27T10:00:26Z Nicolas Eynaud 6858 /* Clima */ 2503609 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que lei cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] phdim45qdfxnnt591kuqoe951e0a5br 0 59095 2503603 2369162 2026-06-26T19:07:38Z ~2026-36768-31 64133 en gascon 2503603 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Eusa | nom2 = ''Eauze'' | imatge = Eauze_rue.jpg | descripcion = Carrèra deu centre dab estantats. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Eauze (Gers).svg | escais = | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Eusan}} | departament = {{Gers}} | arrondiment = [[Arrondiment de Condòm|Condòm]] | canton = Burèu centralizator d'Armanhac-Tenarèsa ([[caplòc]] deu [[canton d'Eusa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deu Gran Armanhac|CC deu Gran Armanhac]] | insee = 32119 | sitweb = http://www.mairie-eauze.fr/ | cp = 32800 | cònsol = Michel Gabas | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 43.86233 | longitud = 0.101967 | alt mini = 106 | alt mej = 126 | alt maxi = 193 | ectaras = 6986 | km² = 69.86 |}} '''Eusa'''{{bdtopoc}}<ref>{{CGGèrs}}</ref>{{RepTopMP}} (''Éauze'' o ''Eauze'' en [[francés]], prononciat [eʹɔzə] o [eoz]) qu'ei ua [[comuna]] d'[[Occitània]], en [[Gasconha]], dens lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gers (departament)|Gers]] e la [[regions francesas|region]] dita «{{Ocreg}}», <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Un petit arriu, [[Gelisa]], que serpeja au pè de la vila. [[Imatge:Map commune FR insee code 32119.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las formas ancianas que son ''civitas Elusa'' au sègle IVu, ''civitas Elusatium'', cap a 400, ''Elsa'', a l'epòca carolingiana. ''Eusa'' qu'ei un nom preceltic, probablament aquitanic, de sens desconegut<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 257 </ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. I, p. 55, par. 1156</ref>. == Istòria == Eusa qu'ei l'anciana ''Elusa'', la ciutat deu pòble [[Aquitània|aquitan]] deus [[elusats]] (de *''elusa'' «vèrnhe, maresc»). Aliats aus [[sotiats]] (abitants de [[Sos]], [[Òut e Garona]]), que resistiscón aus centurions romans de [[Juli Cesar]] comandats per [[Crassus]]. Après lo sèti de Sos, los elusats qu'acceptèn la supremacia romana. Eusa que hoc la capitala de la [[província romana]] de [[Novempopulània]]; que demorèc ua metropòli administrativa dinc au sègle VIIIu. Au sègle Vu, Eusa que vengoc un deus purmèrs avescats. La vila que hoc arroïnada a la Hauta [[Edat Mejana]], un periòde escur. Un priorat qu'i vasoc en [[950]] e que hoc restacat a l'[[Òrdi de Clunhic|Òrdre de Clunhic]]. En [[1832]], Eusa qu'absorbiscoc la comuna vesia de Sant Amant. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=32119 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2026]] <ref>https://www.ladepeche.fr/2020/05/25/michel-gabas-entame-un-troisieme-mandat,8901361.php</ref>|Identitat= Michel Gabas |Partit= [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= farmacian, conselhèr generau (2008-2015) puish departamentau}} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2008 |Identitat= Pierre Pédussaut |Partit= [[Partit Socialista (França)|PS]] |Qualitat= conselhèr generau (1988-2008) }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1989 |Identitat=Jean Faget |Partit= RPR |Qualitat= conselhèr generau, deputat }} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 1971 |Identitat= Jean Desqué |Partit= CIR puish [[PS]] |Qualitat= conselhèr generau}} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1965 |Identitat=Robert Daury |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= conselhèr generau}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=32119 |1793=4915 |1800=3300 |1806=3371 |1821=3358 |1831=3202 |1836= |1841=3840 |1846=3915 |1851=4082 |1856=4274 |1861=4255 |1866=4397 |1872=4362 |1876=4237 |1881=4380 |1886=4225 |1891=4110 |1896=4175 |1901=4012 |1906=3797 |1911=3592 |1921=3361 |1926=3482 |1931=3513 |1936=3620 |1946=3661 |1954=3612 |1962=3664 |1968=4010 |1975=4393 |1982=4298 |1990=4137 |1999=3881 |2006=3923 |2007=3929 |2008=3935 |2009=3953 |cassini=12347 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr32|0}} la populacion qu'èra de {{popfr32|119}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr32|119}}/69.86) round 2}}}} ab/km². == Embessonatge == {{Embessonatge|Ampuero|Espagne|Spain}} == Monuments == Eusa qu'ei una vila anciana [[Fichièr:Eauze Gers 10 church.jpg|thumb|200 px|right|Eusa, la catedrau de Sent Luperc]] * La [[catedrau de Sent Luperc|catedrala de Sent Luperc]]. {{Camin de Compostèla | precedenta = [[L'Agraulet de Gers]] | via = Via Podiensis | seguenta = [[Mansiet]] }} == Personalitats ligadas dab la comuna == * [[Flavius Rufinus|Flavi Rufin]], a còps aperat [[Flavius Rufinus|Rufin]] (335-395), prefècte deu pretòri d'Orient e favorit d'[[Arcadius|Arcadi]] en 394. * [[Felix Soulès|Fèlix Soulès]] (1857-1904) [[sculpteur|escultor]] * [[Gabriel Lafaye|Gabrièl Lafaye]] (1888-1959), [[òme politic]]. == Eveniments e hestenaus == == Ligams extèrnes == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20070929091652/http://mairie-eauze.fr/index.html Sit oficiau] * [https://web.archive.org/web/20080117175113/http://nagram.chez-alice.fr/eauze.php Presentacion d'Eusa e deus alentorns] * [https://web.archive.org/web/20080526142749/http://www.armagnac.fr/intro_flash.asp Burèu Nacionau Interprofessionau d'Armanhac] * [http://www.culture.gouv.fr/culture/inventai/itiinv/cathedrale/docimage/eauze/cat_eauze.html Fòtos ancianas de la Catedrala de Sent Luperc] * [https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM32119-eauze Eusa suu sit de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de Gers}} [[Categoria:Comuna d'Eusan]] [[Categoria:Comuna d'Armanhac]] [[Categoria:Comuna de Gers]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] dosr1yzt06y5tufmg7futsh4lg2l3kt 0 81563 2503605 2498753 2026-06-26T21:57:11Z Raymond Trencavel 26125 /* Qualques genres de musica electronica */ 2503605 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Lengadocian}} La '''musica electronica''' es l'ensems de [[musica]]s qu'utilizan de mejans electronics per sa produccion. ==Qualques genres de musica electronica== * [[Synthpop]] (sosgenre màger de la [[New wave (musica)|new wave]]) * [[Dark wave|Synthwave]] (tèrme emplegat dempuèi las annadas 2000 per la [[synthpop]] [[Ròck gotic|gotica]]) * [[EBM]] (derivat de la [[New wave (musica)|new wave]]) * [[Hi-NRG]] (sosgenre ibrid de [[synthpop]] e de [[disco]] aparegut al debut de las annadas 1980 en [[Estats Units d'America|America]]) * [[House]] * [[New beat]] (sosgenre de la [[house]]) * [[Tècno]] (directament derivat de la [[house]]), [[Eurodance]], EDM (musica electronica per dançar) * [[Dream trance|Dream]] e [[Trance]] (sosgenres de la [[tècno]]) * [[Makina]] (sosgenre de la [[tècno]] aparegut en [[Païses Catalans|Catalonha]] de caps 1995) * [[Tecktonik]] (empont [[tècno]] qu'a espelit en [[França]] de caps 2007) * [[new age|Musica new age]] * [[Vaporwave]] * [[French touch]] (empont [[França|francés]] recampant dempuèi lo mièg de las annadas 1990 mantuns artistas [[house]] e [[tècno]]) * [[Italo disco|Italo-disco]] (sosgenre hibrid de [[synthpop]] e de [[disco]] aparegut a la fin de las annadas 1970 en [[Itàlia]]) ==Vejatz tanben== * [[Rock progressiu]] * [[Disco]] * [[Kraftwerk]] * [[Jean-Michel Jarre]] * [[David Guetta]] * [[Daft Punk]] * [[Giorgio Moroder]] f8em31fbtmb1dv1gi9lns0p8m3fkn1v 0 115493 2503610 2488744 2026-06-27T10:52:25Z ~2026-36768-31 64133 2503610 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Castèida e Doat | nom2 = ''Casteide-Doat'' | imatge = Eglise de Doat.jpg | descripcion = La glèisa de Doat. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Bearn}} | parçan = | region = [[Navèra Aquitània]] | canton = País de Morlans e deu Montanerés ([[canton de Montanèr|Montanèr]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas d'Ador Madiran|CC d'Ador Madiran]] (2017 ençà) | cp = 64460 | insee = 64173 | cònsol = Bernard Laurens | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 43.3739 | longitud = -0.0116666666667 | alt mini = 227 | alt mej = | alt maxi = 345 | km² = 5.34 |}} '''Castèida e Doat'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref><ref>Règlas d'Escritura de la mencion : https://fr.calameo.com/books/005115906552c74111cd2</ref> (''Casteide-Doat'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[bearn]]esa administrada peu [[departaments franceses|departament]] deus [[Pirenèus Atlantics]] e la [[regions francesas|region]] de [[Navèra Aquitània|Nava Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 64173.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== ===Castèida=== La prononciacion qu'ei [kastɛjdɔ]. Las fòrmas ancianas que son ''Castaede de Montaneres'' en 1375, ''Castanhede'' en 1385, ''Castehede'' en 1429, ''Castaeda e lo terrador aperat de Doat'' en 1429, ''Castanhede de Doat'' en 1546, ''Casteyde'' en 1602, ''Doat-Casteyde'' en 1727, ''Sauvelade'' (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) <ref name = migr>Michel Grosclaude, ''Dictionnaire toponymique des communes du Béarn'', Escòla Gaston Febus, 1991, p. 203</ref>. Lo nom qu'ei lo medish que [[Castèida deu Camin]], [[Castèida e Candau]] <ref name = migr/>. Lo nom que vien deu latin ''castaneum'', « castanh(èr) », dab lo sufixe collectiu ''-eta''; lo sens qu'ei « ahorèst de castanhs » <ref name = dauz>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 153</ref>{{,}}<ref name = migr/>. Qu'ei ua evolucion de ''Castaneda'' (etime ''*castaneta'') dab amudiment gascon de ''-n-'' intervocalica, a despieit de las atestacions de 1385 e 1546, probablament analogicas (la varianta ''Castanheda'' qu'ei devuda a l'atraccion de ''castanh'' <ref name = dauz/>). ===Doat=== La prononciacion qu'ei [du'at]. Per las fòrmas ancianas, véder a ''Castèida''. Castèida e Doat jamèi estón comunautats separadas <ref name = mgro>Michel Grosclaude, ''Dictionnaire toponymique des communes du Béarn'', Escòla Gaston Febus, 1991, p. 204</ref>. Segon [[Miquèu Grosclaude]], ''Doat'' qu'ei un nom d'òmi qui vien deu latin ''Donatus''. En gascon ''Donatus'' que's muda en ''Donat'', puish en ''Doat'', pr'amor de la tombada de ''-n-'' intervocalica. Los Donats qu'èran vailets d'abadias. Mès lo sens que s'ei perdut per acabar com un simple nom de persona <ref name = mgro/>. == Istòria == {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 64173 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Bernard Laurens|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean-Pierre Pouey |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= Albert Lanticq |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 64173 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab la comuna== *[[Simin Palai]] escrivan (1874-1965). ==Véder tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Bearn}} {{Comunas deus Pirenèus Atlantics}} [[Categoria:Comuna deus Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Comuna de Bearn]] qmzuwt49ax7530nu1qg4j2l6lz6y9gv 14 119407 2503580 1368921 2026-06-26T15:24:27Z Raymond Trencavel 26125 2503580 wikitext text/x-wiki Lo '''govèrn de Jean-Marc Ayrault''' es lo 35{{n}} [[govèrn]] de la [[cinquena Republica francesa]] jos la [[President de la Republica Francesa|presedéncia]] de [[François Hollande]]. [[Categoria:Politica francesa]] 2xjqn88b91bv1eqtdli1s91tf51acyj 0 121988 2503581 2482572 2026-06-26T15:33:56Z Alaric 506 44932 lista dels municipis 2503581 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} Lo '''Plan de l'Estanh''' (''Pla de l'Estany'' en [[catalan]]) es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{capentcat|}} {{entcat|[[Banyoles]]|20.865}} {{entcat|[[Camós]]|701}} {{entcat|[[Cornellà del Terri]]|2.414}} {{entcat|[[Crespià]]|254}} {{entcat|[[Esponellà]]|446}} {{entcat|[[Fontcoberta]]|1.483}} {{entcat|[[Palol de Revardit]]|459}} {{entcat|[[Porqueres]]|4.811}} {{entcat|[[Sant Miquel de Campmajor]]|258}} {{entcat|[[Serinyà]]|1.228}} {{entcat|[[Vilademuls]]|898}} |} ==Nòtas e referéncias== {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Plan de l'Estanh|*]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] rpxpfvd9zrwuo92golzhg68h7tmmn9n 2503582 2503581 2026-06-26T15:43:30Z Alaric 506 44932 creacion en 1988 2503582 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} Lo '''Plan de l'Estanh''' (''Pla de l'Estany'' en [[catalan]]) es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. Se creèt l'an [[1988]] <ref>F.G., ''La comarca del Pla de l'Estany celebra avui el 20è aniversari de la seva creacion'' https://www.diaridegirona.cat/comarques/2008/05/24/comarca-pla-l-estany-celebra-49693124.html,24 de mai de 2008, Diari de Girona</ref> e es compausada de onze municipis. Banyoles n'es la capitala. Abans 1988, los municipis èran del [[Gironés]]. {{capentcat|}} {{entcat|[[Banyoles]]|20.865}} {{entcat|[[Camós]]|701}} {{entcat|[[Cornellà del Terri]]|2.414}} {{entcat|[[Crespià]]|254}} {{entcat|[[Esponellà]]|446}} {{entcat|[[Fontcoberta]]|1.483}} {{entcat|[[Palol de Revardit]]|459}} {{entcat|[[Porqueres]]|4.811}} {{entcat|[[Sant Miquel de Campmajor]]|258}} {{entcat|[[Serinyà]]|1.228}} {{entcat|[[Vilademuls]]|898}} |} ==Nòtas e referéncias== {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Plan de l'Estanh|*]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] mklpaxvsu6yo1ye0g6dg6afddbe2c1i 0 124598 2503583 2430909 2026-06-26T15:46:55Z Alaric 506 44932 2503583 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Banhòles<ref>{{Ref-libre|url=http://www.institutestudisaranesi.cat/wp-content/uploads/2018/11/BASIC.pdf|pagina=91|títol=Vocabulari basic der aranés|editor=[[Institut d'Estudis Aranesi-Acadèmia Aranesa dera Lengua Occitana]]|primièra_edicion=decembre de 2017|luòc=Lhèida}}</ref>''' (en catalan: ''Banyoles'') es una [[comuna]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[espanhòla]] de [[Girona (província)|Girona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} chbuph6rnfwz542ktd6wjaxjmhwbsov 2503584 2503583 2026-06-26T15:53:51Z Alaric 506 44932 2503584 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Banhòles<ref>{{Ref-libre|url=http://www.institutestudisaranesi.cat/wp-content/uploads/2018/11/BASIC.pdf|pagina=91|títol=Vocabulari basic der aranés|editor=[[Institut d'Estudis Aranesi-Acadèmia Aranesa dera Lengua Occitana]]|primièra_edicion=decembre de 2017|luòc=Lhèida}}</ref>''' (en catalan: ''Banyoles'') es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Plan de l'Estanh]], que n'es la capitala, de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} dbi3vkp92pa3y3k4pprprgxi2dmmus3 0 124619 2503585 1855914 2026-06-26T15:56:10Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503585 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Camós''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Plan de l'Estanh]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} p3h57nqz40nk5ibm5wl4dyhsz5zlkip 0 124639 2503586 1857420 2026-06-26T15:58:28Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503586 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Cornellà del Terri''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Plan de l'Estanh]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} j5j4p2zadghp1k7oqkq8b4fr0p5vhz5 0 124640 2503587 1857417 2026-06-26T16:12:59Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503587 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Crespià''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Plan de l'Estanh]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} egqsxvwdg691zhxlphpoo8i1qwv8mu4 0 124647 2503588 2343442 2026-06-26T16:15:11Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503588 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Esponellà''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Plan de l'Estanh]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== Probablament coma [[Espondelhan]]. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} kwh4hin8r2l4ibp4l66qs2ggcgw8oil 0 124653 2503589 1857415 2026-06-26T16:17:03Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503589 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Fontcoberta''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Plan de l'Estanh]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 3g6drnnbbpr1mgvpa67e5m6nyxygusj 0 124665 2503599 2502503 2026-06-26T16:59:37Z Alaric 506 44932 2503599 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Isòvol''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Isòvol=== La prononciacion es [i'zɔbul] o [i'zɔbu]. Las fòrmas ancianas son ''Isogal'' en 965-966, 1011, 1043, 1126, ''Ysogol'' en 1131, ''Isògol'' en 1245, ''Isogol, Isogoll'' al sègle XIII, ''Isogoll'' en 1359, 1391, ''Isogol'' en 1396, ''Isovol'' en 1167 (malsegur), <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 451-45 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22177</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 6z98pku5sg3omf2cew6bllkbyi2c70f 0 124700 2503590 1857416 2026-06-26T16:18:17Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503590 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Palol de Revardit''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Plan de l'Estanh]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} n4vkgiy91fsb7y03crbk9obgwdwa4or 0 124721 2503591 1857414 2026-06-26T16:19:48Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503591 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Porqueres''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Plan de l'Estanh]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 2fmeh3xnu0b51qjti3xx44pp3v66fo1 0 124801 2503592 1857419 2026-06-26T16:20:40Z Alaric 506 44932 2503592 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Miquel de Campmajor''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Plan de l'Estanh]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} kvyi7qte7oj1olzwzmrpa9i7ebvjvo5 0 124828 2503593 2382822 2026-06-26T16:21:54Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503593 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Serinyà''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Plan de l'Estanh]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} sbu7rlt8el62squdq8wiyl1ecx0py1i 0 124923 2503594 1857423 2026-06-26T16:23:31Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503594 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilademuls''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Plan de l'Estanh]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província)|Girona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} lz50irg464uzy5iwtpzmm2796h2d3gi 0 137333 2503600 2361652 2026-06-26T17:56:12Z Niegodzisie 37588 /* Discografia */ 2503600 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Madonna Rebel Heart Tour 2015 - Stockholm (23051472299) (cropped).jpg|thumb|right|Madonna en 2015]] {{Infobox}} '''Madonna Louise Veronica Ciccone''', mai coneguda coma '''Madonna''' ([[Bay City]], [[Michigan]], [[16 d'agost]] de [[1958]]) es una cantaira, compositora e productritz [[Estats Units|americana]]. Escaissada la "Reina del Pop" (en [[anglés]]: ''Queen of Pop''), Madonna es una icòna populara internacionala dempuèi las tres darrièras decadas. == Discografia == * ''Madonna'' (1983) * ''Like A Virgin'' (1984) * ''True Blue'' (1986) * ''Like A Prayer'' (1989) * ''Erotica'' (1992) * ''Bedtime Stories'' (1994) * ''Ray of Light'' (1998) * ''Music'' (2000) * ''American Life'' (2003) * ''Confessions on a Dance Floor'' (2005) * ''Hard Candy'' (2008) * ''MDNA'' (2012) * ''Rebel Hearts'' (2015) *''Madame X'' (2019) *''Confessions II'' (2026) {{nais|1958}} [[Categoria:Cantaira americana]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Naissença en Michigan]] 9lavsefo7pugcg3so92ycu63n3hjiqj 0 170654 2503612 2483869 2026-06-27T11:46:10Z Lyon-St-Clair 11571 officiel 2503612 wikitext text/x-wiki {{Infobox Malhum de transpòrt en comun | carta = tramvai | logo = Logo Tram TaM Montpellier 2025.svg | talha-logo = 75 | legenda-logo = Logotipe del tramvai de Montpelhièr. | imatge = Montpellier fg07.jpg | legenda = [[Alstom Citadis|Alstom Citadis 401]] de la linha 1. | mapa = Montpellier tramway map.png | legenda-mapa = Lo malhum en [[francés]]. | nom = Tramvai de Montpelhièr | situacion = [[Montpelhièr]] ([[Occitània]], [[França]]) | tipe = [[Tramvai]] | debut = [[30 de junh]] de [[2000]] | fin = | longor = {{Unitat|60.5|km}} | longor_addicionada = {{Unitat|65.4|km}} | linha = 4 | estacions = 84 | trens = 87 trams : {{-}} 30 [[Alstom Citadis|Citadis 401]] {{-}} 30 [[Alstom Citadis|Citadis 402]] {{-}} 27 [[Alstom Citadis|Citadis 302]] | frequentacion = {{Unitat|268000|viatjaires}}<ref name="Site TAM">[http://www.tam-voyages.com/presentation/?rub_code=1&thm_id=3 TAM : Tramway]</ref> dont : *{{formatnum:126000}} per la linha 1 *{{formatnum:45000}} per la linha 2 *{{formatnum:67000}} per la linha 3 *{{formatnum:30000}} per la linha 4 | proprietari = [[Montpelhièr Mediterranèa Metropòli]] | espleitador = [[Transpòrts de l'aglomeracion de Montpelhièr]] | Sit-Internet = [http://www.tam-voyages.com/ tam-voyages.com] | eslogan = | vitessa_mejana = {{Unitat|20|km/h}} | vitessa_maximala = {{Unitat|70|km/h}} | linhas_del_malhum = {{Tramvai de Montpelhièr/correspondéncias|1|2|3|4}} e lèu {{Tramvai de Montpelhièr/correspondéncias|5}} | malhums_connèxs = }} Lo '''tramvai de Montpelhièr''' es una sàrcia de [[tramvai]] servissent [[Montpelhièr]] e una part de son aglomeracion. == Malhum == [[Fichièr:Montpellier tramway map.png|esquèrra|vinheta|234x234px|Lo malhum de tram en francés.]] La sàrcia de tramvai es format de quatre linhas e 84 estacions. Coma per la màger part dels autres tramvais de França, l'alimentacion electrica se fa per catenari de [[Vòlt|750 vòlts]]. === Linha 1 === {{Article detalhat|Linha 1 dau tramvai de Montpelhièr}} La linha 1 dobriguèt lo [[30 de junh]] de [[2000]]. S'estend a partir de l'estacion ''[[Mausson]]'' e fins a l'estacion ''Odysseum'', la linha a 30 estacions e 15,7 km d'extension. === Linha 2 === {{Article detalhat|Linha 2 dau tramvai de Montpelhièr}} La linha 2 dobriguèt lo [[16 de decembre]] de [[2006]]. S'estend a partir de [[Jacon]] e fins a [[Sant Joan de Vedats]], la linha a 28 estacions e 17,5 km d'extension. === Linha 3 === {{Article detalhat|Linha 3 dau tramvai de Montpelhièr}} La linha 3 dobriguèt lo [[7 d'abril]] de [[2012]]. S'estend a partir de [[Juvinhac]] e fins a l'estacion ''[[Peròus]] - [[Estanh de l'Òrt]]'' o [[Latas]], la linha a 27 estacions e 23 km d'extension. === Linha 4 === {{Article detalhat|Linha 4 dau tramvai de Montpelhièr}} La linha 4 dobriguèt amb la linha 3, lo [[7 d'abril]] de [[2012]]. === Linha 5 === {{Article detalhat|Linha 5 dau tramvai de Montpelhièr}} La linha 5 dobrirà lo [[20 de decembre]] de [[2025]]. == Notas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == {{Sisterlinks|commons=Category:Trams in Montpellier}} * [[Montpelhièr]] === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20140727162857/http://www.tam-voyages.com/ Sit oficial de la TAM] [[Categoria:Tramvai de Montpelhièr|*]] rc07g7jlu2dcd2pxauwhnvv4z8qs75c 0 192035 2503604 2497753 2026-06-26T21:13:56Z Bernat Pudens 57407 2503604 wikitext text/x-wiki '''Galip''' es un grop de cant polifonic [[occitan]] fondat en [[Gasconha]] a [[Bordèu]] de caps 2019. Reivindica coma sorga d'inspiracion grops e cantaires [[occitans]] coma [[Gacha Empega]], [[lo Còr de la Plana]], [[La Mal Coiffée|la Mal coiffée]], [[Pèire Boissière|Pierre Boissiere]], [[Guillaume Lopez]] o [[Joan Francés Tisnèr]]. '''Galip''' es compausat de '''Carole Gourg''', de '''Amandine Ramette''', de '''Delphine Lafon''' e de '''Jérémie Obispo'''.<ref>https://web.archive.org/web/20230529210152/https://onelifetocreate.com/index.php/galip-groupe-de-chant-polyphonique-occitan/</ref> '''Jérémie Obispo''', cosin del cantaire francés [[Pascal Obispo]], es tanben director adjunt de l'[[Ofici Public de la Lenga Occitana|Ofici public de la lenga occitana]] en [[Nòva Aquitània|Aquitània]]. ==Referéncias== [[Categoria:Grop de musica occitan]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] lkapw6sj6lka1b3tecouk4guqw42jwo 10 198854 2503611 2465387 2026-06-27T11:25:42Z Lyon-St-Clair 11571 officiel 2503611 wikitext text/x-wiki <includeonly>[[File:Logo Bus TaM Montpellier 2025.svg|16px|link=Bus de Montpelhièr|Bus de Montpelhièr]]{{{{#if:{{{1|}}}|Bus de Montpelhièr/color linha|modèl void}}|{{{1|}}}}}{{zwsp}}{{{{#if:{{{2|}}}|Bus de Montpelhièr/color linha|modèl void}}|{{{2|}}}}}{{zwsp}}{{{{#if:{{{3|}}}|Bus de Montpelhièr/color linha|modèl void}}|{{{3|}}}}}{{zwsp}}{{{{#if:{{{4|}}}|Bus de Montpelhièr/color linha|modèl void}}|{{{4|}}}}}{{zwsp}}{{{{#if:{{{5|}}}|Bus de Montpelhièr/color linha|modèl void}}|{{{5|}}}}}{{zwsp}}{{{{#if:{{{6|}}}|Bus de Montpelhièr/color linha|modèl void}}|{{{6|}}}}}{{zwsp}}{{{{#if:{{{7|}}}|Bus de Montpelhièr/color linha|modèl void}}|{{{7|}}}}}{{zwsp}}{{{{#if:{{{8|}}}|Bus de Montpelhièr/color linha|modèl void}}|{{{8|}}}}}{{zwsp}}{{{{#if:{{{9|}}}|Bus de Montpelhièr/color linha|modèl void}}|{{{9|}}}}}{{zwsp}}{{{{#if:{{{10|}}}|Bus de Montpelhièr/color linha|modèl void}}|{{{10|}}}}}{{zwsp}}{{{{#if:{{{11|}}}|Bus de Montpelhièr/color linha|modèl void}}|{{{11|}}}}}{{zwsp}}{{{{#if:{{{12|}}}|Bus de Montpelhièr/color linha|modèl void}}|{{{12|}}}}}{{zwsp}}{{{{#if:{{{13|}}}|Bus de Montpelhièr/color linha|modèl void}}|{{{13|}}}}}{{zwsp}}{{{{#if:{{{14|}}}|Bus de Montpelhièr/color linha|modèl void}}|{{{14|}}}}}{{zwsp}}{{{{#if:{{{15|}}}|Bus de Montpelhièr/color linha|modèl void}}|{{{15|}}}}}{{zwsp}}{{{{#if:{{{16|}}}|Pagina sus-utilizant un modèl dels transports de Montpelhièr |modèl void}}|}}</includeonly><noinclude>{{Documentacion}}</noinclude> 2hwey7ngk1tk28cpwgalrvxb4u3q0o5 10 198886 2503613 2465632 2026-06-27T11:48:31Z Lyon-St-Clair 11571 2503613 wikitext text/x-wiki {| {{Camin de fèrre entèsta|amagar taula={{{1|}}}|alineació={{{2|drecha}}}}} {{UKcamindefèrre2|[[Fichièr:Logo Tram TaM Montpellier 2025.svg|16px|link=Tramvai de Montpelhièr|Tramvai de Montpelhièr]] Mapa Tramvai Linha {{Tramvai de Montpelhièr/correspondéncias|5}}|#{{FC color|5}}}} {{BS-taula}} {{BS2-2||utKBHFa||'''[[Clapièrs (Tramvai de Montpelhièr)|Clapièrs]]'''}} {{BS2-2||utHST||[[Frais-Vallon (mètro de Marselha)|Frais-Vallon]]}} {{BS2-2||utHST||[[Maupasset (mètro de Marselha)|Maupasset]]}} {{BS2-2||utHST||[[Sant Just - Ostau dau Despartament (mètro de Marselha)|Sant Just - Ostau dau Departament]]}} {{BS2-2||utHST||[[Chartrós (mètro de Marselha)|Chartrós]]}} {{BS4-2||STR+l|umtKRZ|CONTfq||||[[imatge:Symbole_AMP_Tram.svg|20px]][[Image:Marseille tram T2.svg|20px]] direccion Arenc}} {{BS2-2|O1=HUBaq|O2=HUBeq|HST|utHST||[[Cinc Avengudas - Lòngchamp (mètro de Marselha)|Cinc Avengudas - Lòngchamp]]|}} {{BS2-2|O1=HUBaq|O2=HUBeq|HST|utHST||[[Reformats - Canebiera (mètro de Marselha)|Reformats - Canebiera]]|}} {{BS4-2|CONTgq|STRr|utSTR||||[[imatge:Symbole_AMP_Tram.svg|20px]][[Image:Marseille tram T2.svg|20px]] direccion [[La Blancarda (mètro de Marselha)|La Blancarda]]}} {{BS4-2||STR+l|umtKRZ|CONTfq||||[[imatge:Symbole_AMP_Métro.svg|20px]][[Image:Marseille métro M2.svg|20px]] direccion [[Bougainville (mètro de Marselha)|Bougainville]]}} {{BS2-2|O1=HUBaq|O2=HUBeq|HST|utHST||[[Sant Carles (mètro de Marselha)|Sant Carles]]|}} {{BS4-2|CONTgq|STRr|utSTR||||[[imatge:Symbole_AMP_Métro.svg|20px]][[Image:Marseille métro M2.svg|20px]] direccion [[Santa Margalida Dromeu (mètro de Marselha)|Santa Margalida Dromeu]]}} {{BS2-2||utHST||[[Colbert - Ostau de Region (mètro de Marselha)|Colbert - Ostau de Region]]}} {{BS2-2||utHST||[[Pòrt Vièlh - Ostau de Vila (mètro de Marselha)|Pòrt Vièlh - Ostau de Vila]]}} {{BS2-2||utHST||[[Estrangin - Prefectura (mètro de Marselha)|Estrangin - Prefectura]]}} {{BS4-2||STR+l|umtKRZ|CONTfq||||[[imatge:Symbole_AMP_Métro.svg|20px]][[Image:Marseille métro M2.svg|20px]] direccion [[Santa Margalida Dromeu (mètro de Marselha)|Santa Margalida Dromeu]]}} {{BS2-2|O1=HUBaq|O2=HUBeq|HST|utHST||[[Castelana (mètro de Marselha)|Castelana]]|}} {{BS4-2|CONTgq|STRr|utSTR||||[[imatge:Symbole_AMP_Métro.svg|20px]][[Image:Marseille métro M2.svg|20px]] direccion [[Bougainville (mètro de Marselha)|Bougainville]]<br/>[[imatge:Symbole_AMP_Tram.svg|20px]][[Image:Marseille tram T3.svg|20px]] direccion Arenc}} {{BS2-2||utHST||[[Baille (mètro de Marselha)|Baille]]}} {{BS2-2||utHST||[[La Timòna (mètro de Marselha)|La Timòna]]}} {{BS4-2||STR+l|umtKRZ|CONTfq||||[[imatge:Symbole_AMP_Tram.svg|20px]][[Image:Marseille tram T1.svg|20px]] direccion Lei Calhòus}} {{BS2-2|O1=HUBaq|O2=HUBeq|HST|utHST||[[La Blancarda (mètro de Marselha)|La Blancarda]]|}} {{BS4-2|CONTgq|STRr|utSTR||||[[imatge:Symbole_AMP_Tram.svg|20px]][[Image:Marseille tram T1.svg|20px]] direccion [[Noalhas (mètro de Marselha)|Noalhas]]<br/>[[imatge:Symbole_AMP_Tram.svg|20px]][[Image:Marseille tram T2.svg|20px]] direccion Arenc}} {{BS2-2||utHST||[[Louis Armand (mètro de Marselha)|Louis Armand]]}} {{BS2-2||utHST||[[Sant Bernabèu (mètro de Marselha)|Sant Bernabèu]]}} {{BS2-2||utKBHFe||[[La Forratgièra (mètro de Marselha)|La Forratgièra]]}} |} |}<noinclude> 0czk1h6ztgmerr1oh3dg9abg2ak5c1g 0 199042 2503606 2486960 2026-06-27T05:22:40Z Raymond Trencavel 26125 2503606 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona|data_naissença=30 de mai de 1981|nom=Rafèu Sichel-Bazin|luoc_naissença=Paris|imatge=|profession=Maître de conférence}} '''Rafèu Sichel-Bazin''', neishut lo 30 de mai de 1981 a [[París]], es un [[Lingüistica|lingüista]] reconegut per sos trabalhs sus la [[Fonologia de l'occitan|fonologia]], la [[fonetica]] e la prosodia de las [[lengas romanicas]], en particular l’[[occitan]], lo [[francés]] e lo [[catalan]]. == Biografia == === Enfança e educacion === En 1995, arriba au [https://lyceejaydebeaufort.fr/ licèu Jay de Beaufort] a [[Periguers|Peireguers]], on obtien lo son Bac en cordèra S en 1998. S'inscriu un an en [[:fr:Classe_préparatoire_aux_grandes_écoles|Classa Preparatòria a las Escòlas Granas]] (CPGE) en Biologia, Quimia, Fisica e Sciéncias de la Tèrra (BCPST) au [[:fr:Lycée_Pierre-de-Fermat|licèu Pierre de Fermat]] a [[Tolosa]], puish en DEUG, licéncia e mestresa en biologia (especialitat fisiologia animau e immunologia) a l'[[Universitat Pau Sabatièr|Universitat Paul Sabatier]]. En parallèl, obtien un DEUG e ua licéncia en Lengas e culturas regionaus mencion occitan a l'[[Universitat de Tolosa-Joan Jaurés|Universitat de Tolosa - lo Mirail]]. Quand èra mès joen, envisatjava ua carrièra dins las sciéncias exactas puslèu que dins las sciéncias umanas e sociaus. Apassionat per la [[biologia]], comença per seguir estudis dins aquera disciplina, que considèra coma la mès umana e paupabla de las sciéncias. Descobreish puish la lingüistica, que percep coma lo costat mès scientific de las sciéncias umanas. Mercés au sistèma educatiu francés, qui permet ua reorientacion de las sciéncias de cap a las letras, Rafèu Sichel-Bazin se reorienta e causeish fin finala aquera via. === La musica occitana dins la sua vida === Son interès per l'occitan nèish quan s'installa en [[Perigòrd|Peiregòrd]] en 1991, pensant que la lenga i èra enqüèra correntament parlada. Estúdia au collègi de las Chastenadas a [[Moissídan]]. Decebut de non pas l'enténer dens la vita vitanta, desira començar son aprendissatge dambe dauna Spitaëls, ensenhanta en matematicas qui balha cors sus son temps liure, mes, lassa de la complexitat d'aquera tasca deguda a las variacions dialectaus, l'ensenhaira abandona l'ensenhament de l'occitan. Aquesta cedeish a Rafèu libes en occitan. En 1994, intègra un grop folcloric on descobreish lo cant e las [http://www.espaci-occitan.org/oc/occitan-e-occitania/musica-e-dancas-occitanas/ danças tradicionaus occitanas]. Se passiona per la musica e apren a jogar la [[cabreta]] e la [[sonsaina]] dab [http://www.violoneux.fr/wiki/Marcel_Piaud Marcel Piaud], originari de [[Champanha e Fontanas]] au nòrd de [[Perigòrd|Peiregòrd]], mas installat a [[Brageirac (Dordonha)|Brageirac]]. Au contra de l'ensenhament abituau e formau de la musica, apren purmèr a jogar abans d'estudiar lo [[:fr:Solfège|solfègi]], çò que facilita son aprendissatge. Se vira puish cap tà l'[[:fr:Accordéon_diatonique|acordeon diatonic]], mès leugèr, qui tròba tanben mès portadís e versatil. En parallèl, apren l'occitan dins lo grop de musica [https://www.facebook.com/lasbelutas/?locale=fr_FR Las Belutas dau Canton] atau coma au près deu [[Majorau dau Felibritge|Majorau deu Felibritge]] Pierre Borie-Duclaud. A Tolosa, persegueish lo son engatjament musicau en jogant dab diferents grops coma “Los d'enlòc” aus costats de [[Guillaume Lopez]]. En 2001, parteish s'installar a [[:fr:Sabadell|Sabadell]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]]. Entre 2005 e 2012, ensenha l'[[:fr:Accordéon_diatonique|acordeon diatonic]] a l'''Aula de Música Tradicional i Popular'' deu [https://cultura.gencat.cat/ca/inici Departament de Cultura de la Generalitat de Catalunya] e jòga l'acordeon e canta dins divèrs grops de musica coma [https://www.decibel.cat/grups/grups.php?accio=grup&id=355 Rauxa] e [https://mirabelmusicaoccitana.blogspot.com/ Mirabèl], abans de méter la sua carrèra musicau entre parentèsis per se consacrar au son doctorat. === Cursus professionau === En 2001, tribalhant a l'[https://webs.uab.cat/occita/ Arxiu Occità] de l'[[Universitat Autonòma de Barcelona|Universitat Autònoma de Barcelona]] en collaboracion dab [https://webs.uab.cat/occita/antoni-rossell/ Antoni Rossell], participa a la recepcion deus hons de la correspondéncia de [https://occitanica.eu/items/show/20859 Bernard Lesfargues], un [[escrivan]], editor e traductor de [[Perigòrd|Peiregòrd]]. Organizan conferéncias on receben personalitats granas coma [[Robèrt Lafont|Robert Lafont]] e [[Pèire Bèc|Pèire Bec]]. La sua tèsi, entitolada ''Prosodic systems in contact: Occitan and French'', codirigida per las professoras [https://www.icrea.cat/community/icreas/17416/pilar-prieto-vives/ Pilar Prieto] ([https://www.upf.edu/ Universitat Pompeu Fabra], [[Barcelona]]) e [https://locongres.org/fr/lo-congres/le-conseil-linguistique/membres/trudel-meisenburg Trudel Meisenburg] ([[:fr:Université_d'Osnabrück|Universität Osnabrück]], en [[Alemanha]]), qu'explòra l'interaccion entre aqueras duas lengas au nivèu prosodic. La sostien a l'Universität Osnabrück en junh de 2015 . Après lo son doctorat, realiza dus pòstdoctorats a l'[https://www.univ-tlse2.fr/ Universitat Tolosa-Joan Jaurés] entre 2015 e 2016 : # Lo projècte « [http://symila.univ-tlse2.fr/ Symila] » dab [[Patric Sauzet]] e [https://clle.univ-tlse2.fr/accueil/sciences-du-langage/anne-dagnac#/ Anne Dagnac] ([https://clle.univ-tlse2.fr/ Laboratòri CLLE]) # Ua recèrca sus « lo ròtle de l'accentuacion iniciau dins l'estructuracion prosodica en francés : fonologia au tractament de la paraula » dab [https://lnpl.univ-tlse2.fr/accueil/membres/corine-astesano-1 Corine Astésano] ([https://lnpl.univ-tlse2.fr/seminaire-octogone-lordat-work-in-progress Laboratòri Octogòne-Lhordat]). Ocupa puish divèrs emplecs, dont un pòst temporari de professor de SVT au [https://tolosa-collegi.establiment.fr Collègi Calandreta del País Tolzan], en esperant obtiéner un pòst universitari a l'universitat. === Lo lingüista === A l'estiu de 2017, torna a Barcelona. En 2019, la partença a la retirada de [[Patric Sauzet]] libèra ua plaça d'[[:fr:Attaché_temporaire_d'enseignement_et_de_recherche|ATER]] (Estacat Temporari d'Ensenhament e de Recèrca) a l'Universitat Tolosa-Joan Jaurés, que Rafèu Sichel-Bazin aucupa pendent dus ans. En 2021, obtien ua plaça de mèstre de conferéncias en lingüistica occitana dins aquera universitat. Especialista en fonologia, fonetica, prosodia, intonacion e dialectologia, tribalha sus las interfàcias entre sintaxi e fonologia, pragmatica e fonologia, atau coma sus fenomèns de contacte lingüistic e de multilingüisme. Las suas recèrcas pòrtan principaument sus : * La fonetica e la fonologia de l'occitan e de las lengas romanicas, * L'accentuacion e la prosodia en francés e en occitan, * Las dinamicas deu contacte lingüistic enter lengas romanicas. Las suas òbras son reconegudas dins lo domeni de la lingüistica, e participa a conferéncias e collòquis internacionaus sus la fonetica e la prosodia de las lengas romanicas. Qu'ei tanben membre deu burèu deu [https://locongres.org/fr/lo-congres/linstitution conselh lingüistic deu Congrès permanent de la lenga occitana]. Sus son temps liure, organiza dambe Cécile Noilhan ensenhaira-cercaire en literatura occitana contemporanèa, talhèrs de cant tradicionau occitan dab los estudiants de l'Universitat Tolosa-Joan Jaurés. === Bibliografia principala === Capítols d’obratges : * Sichel-Bazin, Rafèu (2025): "Prosodie et interfaces" (capítol 10), in: Esher, Louise & Sibille, Jean (Eds.): ''Manuel de linguistique occitane''. Berlin, Boston: De Gruyter, 259-286. * Sichel-Bazin, Rafèu; Meisenburg, Trudel & Prieto, Pilar (2015): “Intonational phonology of Occitan: towards a prosodic transcription system”, in: Frota, Sónia & Prieto, Pilar (Eds.): ''Intonational variation in Romance''. Oxford: Oxford University Press. * Delais-Roussarie, Elisabeth; Post, Brechtje; Avanzi, Mathieu; Buthke, Carolin; Di Cristo, Albert; Feldhausen, Ingo; Jun, Sun-Ah; Martin, Philippe; Meisenburg, Trudel; Rialland, Annie; Sichel-Bazin, Rafèu & Yoo, Hi-Yon (2015): “Developing a ToBI System for French”, in: Frota, Sónia & Prieto, Pilar (Eds.): ''Intonational variation in Romance''. Oxford: Oxford University Press. * Prieto, Pilar; Borràs-Comes, Joan; Cabré, Teresa; Crespo-Sendra, Verònica; Mascaró, Ignasi; Roseano, Paolo; Sichel-Bazin, Rafèu & Vanrell, Maria del Mar (2015): “Intonational phonology of Catalan and its dialectal varieties”, in: Frota, Sónia & Prieto, Pilar (Eds.): ''Intonational variation in Romance''. Oxford: Oxford University Press. Atlàs en linha: * Prieto, Pilar; Sichel-Bazin, Rafèu & Meisenburg, Trudel (Coords.) (2007-). ''Atlàs interactiu de l’intonacion de l’occitan''. https://prosodia.upf.edu/atlasintonacion/index.html. Bibliografia completa: https://occitan.univ-tlse2.fr/rafeu-sichel-bazin [[Categoria:Linguista]] [[Categoria:Occitan]] [[Categoria:Linguistica occitana]] ok5fgqv201um4tf63t0xhguey6zus1b 0 201302 2503601 2503558 2026-06-26T18:32:29Z Nicolas Eynaud 6858 2503601 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:ISS059-E-517 - View of Bolivia.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau salar presa despuei l'[[Estacion Espaciala Internacionala|ISS]] en març de [[2019]].]] Lo '''salar d'Uyuni''' es un [[desert de sau]] situat dins la region de l'[[Altiplano]] dins lo sud-oèst de [[Bolívia]]. Eissit de l'evaporacion d'un [[lac]] [[Preïstòria|preïstoric]], concentra a pauc près 10 miliards de tonas de [[sau (quimia)|sau]] sus una superficia de {{formatnum:10582}} km². Es ansin lo mai grand dels deserts de sau actuaus. Sos saus an pereu la particularitat de tenir una concentracion importanta de [[liti]] e, au començament, dels [[ans 2020]], lo salar constituissiá 40 % de las reservas conoissuas d'aqueu [[metau]]. L'endrech es ansin l'objecte d'una activitat [[Mina (jaç)|miniera]] creissenta. == Ligams internes == * [[Altiplano]]. * [[Desert de sau]]. * [[Liti]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' Mark Geodale, « Of Crystals and Semiotic Slippage: Lithium Mining, Energy Ambitions, and Resource Politics in Bolivia », ''Anthropological Quarterly'', vol. 97, n° 2, 2024, pp. 361-386. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Uyuni, Salar d'}} gg8wazy9uim1162r89ci3iy53re8jo8 0 201304 2503595 2026-06-26T16:51:27Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Rodinia 900Ma.jpg|thumb|right|Reconstitucion de Rodinia fa 900 milions d'ans<ref name="Li et al. 2008">'''[[anglés|(en)]]''' Z. X. Li, S. V. Bogdanova, A. S. Collins, A. Davidson, B. De Waele, R. E. Ernst, I. C. W. Fitzsimon, R. A. Fuck, D. P. Gladkochub, J. Jacobs, K. E. Karlstrom, S. Lu, L. M. Natapov, V. Pease, S. A. Pisarevsky e K. Thrane et V. Vernikovsky, « Assembly, configuration, and break-up history of Rodinia... » 2503595 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Rodinia 900Ma.jpg|thumb|right|Reconstitucion de Rodinia fa 900 milions d'ans<ref name="Li et al. 2008">'''[[anglés|(en)]]''' Z. X. Li, S. V. Bogdanova, A. S. Collins, A. Davidson, B. De Waele, R. E. Ernst, I. C. W. Fitzsimon, R. A. Fuck, D. P. Gladkochub, J. Jacobs, K. E. Karlstrom, S. Lu, L. M. Natapov, V. Pease, S. A. Pisarevsky e K. Thrane et V. Vernikovsky, « Assembly, configuration, and break-up history of Rodinia: A synthesis », ''Precambrian Research'', vol. 160, n° 1–2,‎ 2008, po. 179-221.</ref>.]] '''Rodinia''' es un [[supercontinent]] que se formèc e se fragmentèc durant lo [[Neoproterozoïc]] ({{formatnum:1000}}-538 Ma)<ref name="Li et al. 2008">'''[[anglés|(en)]]''' Z. X. Li, S. V. Bogdanova, A. S. Collins, A. Davidson, B. De Waele, R. E. Ernst, I. C. W. Fitzsimon, R. A. Fuck, D. P. Gladkochub, J. Jacobs, K. E. Karlstrom, S. Lu, L. M. Natapov, V. Pease, S. A. Pisarevsky e K. Thrane et V. Vernikovsky, « Assembly, configuration, and break-up history of Rodinia: A synthesis », ''Precambrian Research'', vol. 160, n° 1–2,‎ 2008, po. 179-221.</ref>. Sa formacion comencèc probablament fa 1,1 miliard d'ans a partir de movements mau conoissuts implicant los vestigis dau supercontinent [[Ur (continent)|Ur]]. Enviroutat per l'[[ocean]] [[Mirovia]], s'estendiá de 60° N fins au [[pòle Sud]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mr. William A. Szary, ''Introduction to Global Plate tectonics'', Earth2Energy Educational Publishing, 2014, p. 25.</ref>. Sa dislocacion comencèc fa 750 milions d'ans e foguèt benlèu a l'origina dau [[Criogenian]]. == Ligams internes == * [[Mirovia]]. * [[Supercontinent]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' Z. X. Li, S. V. Bogdanova, A. S. Collins, A. Davidson, B. De Waele, R. E. Ernst, I. C. W. Fitzsimon, R. A. Fuck, D. P. Gladkochub, J. Jacobs, K. E. Karlstrom, S. Lu, L. M. Natapov, V. Pease, S. A. Pisarevsky e K. Thrane et V. Vernikovsky, « Assembly, configuration, and break-up history of Rodinia: A synthesis », ''Precambrian Research'', vol. 160, n° 1–2,‎ 2008, po. 179-221. == Nòtas e referéncias == <references/> nb3v6znshxun18nkzd9n76rcbks3u7t 2503596 2503595 2026-06-26T16:52:09Z Nicolas Eynaud 6858 2503596 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Rodinia 900Ma.jpg|thumb|right|Reconstitucion de Rodinia fa 900 milions d'ans<ref name="Li et al. 2008">'''[[anglés|(en)]]''' Z. X. Li, S. V. Bogdanova, A. S. Collins, A. Davidson, B. De Waele, R. E. Ernst, I. C. W. Fitzsimon, R. A. Fuck, D. P. Gladkochub, J. Jacobs, K. E. Karlstrom, S. Lu, L. M. Natapov, V. Pease, S. A. Pisarevsky e K. Thrane et V. Vernikovsky, « Assembly, configuration, and break-up history of Rodinia: A synthesis », ''Precambrian Research'', vol. 160, n° 1–2,‎ 2008, po. 179-221.</ref>.]] '''Rodinia''' es un [[supercontinent]] que se formèc e se fragmentèc durant lo [[Neoproterozoïc]] (1000-538 Ma)<ref name="Li et al. 2008">'''[[anglés|(en)]]''' Z. X. Li, S. V. Bogdanova, A. S. Collins, A. Davidson, B. De Waele, R. E. Ernst, I. C. W. Fitzsimon, R. A. Fuck, D. P. Gladkochub, J. Jacobs, K. E. Karlstrom, S. Lu, L. M. Natapov, V. Pease, S. A. Pisarevsky e K. Thrane et V. Vernikovsky, « Assembly, configuration, and break-up history of Rodinia: A synthesis », ''Precambrian Research'', vol. 160, n° 1–2,‎ 2008, po. 179-221.</ref>. Sa formacion comencèc probablament fa 1,1 miliard d'ans a partir de movements mau conoissuts implicant los vestigis dau supercontinent [[Ur (continent)|Ur]]. Enviroutat per l'[[ocean]] [[Mirovia]], s'estendiá de 60° N fins au [[pòle Sud]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mr. William A. Szary, ''Introduction to Global Plate tectonics'', Earth2Energy Educational Publishing, 2014, p. 25.</ref>. Sa dislocacion comencèc fa 750 milions d'ans e foguèt benlèu a l'origina dau [[Criogenian]]. == Ligams internes == * [[Mirovia]]. * [[Supercontinent]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' Z. X. Li, S. V. Bogdanova, A. S. Collins, A. Davidson, B. De Waele, R. E. Ernst, I. C. W. Fitzsimon, R. A. Fuck, D. P. Gladkochub, J. Jacobs, K. E. Karlstrom, S. Lu, L. M. Natapov, V. Pease, S. A. Pisarevsky e K. Thrane et V. Vernikovsky, « Assembly, configuration, and break-up history of Rodinia: A synthesis », ''Precambrian Research'', vol. 160, n° 1–2,‎ 2008, po. 179-221. == Nòtas e referéncias == <references/> 42li5ll6e1rdyfxuzdfgbyeae453kep 2503597 2503596 2026-06-26T16:52:34Z Nicolas Eynaud 6858 2503597 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Rodinia 900Ma.jpg|thumb|right|Reconstitucion de Rodinia fa 900 milions d'ans<ref name="Li et al. 2008">'''[[anglés|(en)]]''' Z. X. Li, S. V. Bogdanova, A. S. Collins, A. Davidson, B. De Waele, R. E. Ernst, I. C. W. Fitzsimon, R. A. Fuck, D. P. Gladkochub, J. Jacobs, K. E. Karlstrom, S. Lu, L. M. Natapov, V. Pease, S. A. Pisarevsky e K. Thrane et V. Vernikovsky, « Assembly, configuration, and break-up history of Rodinia: A synthesis », ''Precambrian Research'', vol. 160, n° 1–2,‎ 2008, po. 179-221.</ref>.]] '''Rodinia''' es un [[supercontinent]] que se formèc e se fragmentèc durant lo [[Neoproterozoïc]] (1000-538 Ma)<ref name="Li et al. 2008">'''[[anglés|(en)]]''' Z. X. Li, S. V. Bogdanova, A. S. Collins, A. Davidson, B. De Waele, R. E. Ernst, I. C. W. Fitzsimon, R. A. Fuck, D. P. Gladkochub, J. Jacobs, K. E. Karlstrom, S. Lu, L. M. Natapov, V. Pease, S. A. Pisarevsky e K. Thrane et V. Vernikovsky, « Assembly, configuration, and break-up history of Rodinia: A synthesis », ''Precambrian Research'', vol. 160, n° 1–2,‎ 2008, po. 179-221.</ref>. Sa formacion comencèc probablament fa 1,1 miliard d'ans a partir de movements mau conoissuts implicant los vestigis dau supercontinent [[Ur (continent)|Ur]]. Enviroutat per l'[[ocean]] [[Mirovia]], s'estendiá de 60° N fins au [[pòle Sud]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mr. William A. Szary, ''Introduction to Global Plate tectonics'', Earth2Energy Educational Publishing, 2014, p. 25.</ref>. Sa dislocacion comencèc fa 750 milions d'ans e foguèc benlèu a l'origina dau [[Criogenian]]. == Ligams internes == * [[Mirovia]]. * [[Supercontinent]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' Z. X. Li, S. V. Bogdanova, A. S. Collins, A. Davidson, B. De Waele, R. E. Ernst, I. C. W. Fitzsimon, R. A. Fuck, D. P. Gladkochub, J. Jacobs, K. E. Karlstrom, S. Lu, L. M. Natapov, V. Pease, S. A. Pisarevsky e K. Thrane et V. Vernikovsky, « Assembly, configuration, and break-up history of Rodinia: A synthesis », ''Precambrian Research'', vol. 160, n° 1–2,‎ 2008, po. 179-221. == Nòtas e referéncias == <references/> moky292faida0ccolcbeea0m5hg721t 2503598 2503597 2026-06-26T16:54:30Z Nicolas Eynaud 6858 2503598 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Rodinia 900Ma.jpg|thumb|right|Reconstitucion de Rodinia fa 900 milions d'ans<ref name="Li et al. 2008">'''[[anglés|(en)]]''' Z. X. Li, S. V. Bogdanova, A. S. Collins, A. Davidson, B. De Waele, R. E. Ernst, I. C. W. Fitzsimon, R. A. Fuck, D. P. Gladkochub, J. Jacobs, K. E. Karlstrom, S. Lu, L. M. Natapov, V. Pease, S. A. Pisarevsky e K. Thrane et V. Vernikovsky, « Assembly, configuration, and break-up history of Rodinia: A synthesis », ''Precambrian Research'', vol. 160, n° 1–2,‎ 2008, po. 179-221.</ref>.]] '''Rodinia''' es un [[supercontinent]] que se formèc e se fragmentèc durant lo [[Neoproterozoïc]] (1000-538 Ma)<ref name="Li et al. 2008">'''[[anglés|(en)]]''' Z. X. Li, S. V. Bogdanova, A. S. Collins, A. Davidson, B. De Waele, R. E. Ernst, I. C. W. Fitzsimon, R. A. Fuck, D. P. Gladkochub, J. Jacobs, K. E. Karlstrom, S. Lu, L. M. Natapov, V. Pease, S. A. Pisarevsky e K. Thrane et V. Vernikovsky, « Assembly, configuration, and break-up history of Rodinia: A synthesis », ''Precambrian Research'', vol. 160, n° 1–2,‎ 2008, po. 179-221.</ref>. Sa formacion comencèc probablament fa 1,1 miliard d'ans a partir de movements mau conoissuts implicant los vestigis dau supercontinent [[Ur (continent)|Ur]]. Enviroutat per l'[[ocean]] [[Mirovia]], s'estendiá de 60° N fins au [[pòle Sud]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mr. William A. Szary, ''Introduction to Global Plate tectonics'', Earth2Energy Educational Publishing, 2014, p. 25.</ref>. Sa dislocacion comencèc fa 750 milions d'ans e foguèc benlèu a l'origina dau [[Criogenian]]. == Ligams internes == * [[Criogenian]]. * [[Mirovia]]. * [[Supercontinent]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' Z. X. Li, S. V. Bogdanova, A. S. Collins, A. Davidson, B. De Waele, R. E. Ernst, I. C. W. Fitzsimon, R. A. Fuck, D. P. Gladkochub, J. Jacobs, K. E. Karlstrom, S. Lu, L. M. Natapov, V. Pease, S. A. Pisarevsky e K. Thrane et V. Vernikovsky, « Assembly, configuration, and break-up history of Rodinia: A synthesis », ''Precambrian Research'', vol. 160, n° 1–2,‎ 2008, po. 179-221. == Nòtas e referéncias == <references/> coif2k7haahoipf9ur12veaxjyayts3