Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 353 2503841 1855311 2026-07-02T00:54:03Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Lionel Messi]] 2503841 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{junh}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1820]] - [[Joaquim Manuel de Macedo]], escrivan brasilièr (m. [[1882]]) * [[1883]] - [[Victor Francis Hess]], fisician alemand, Prèmi Nobel (m. [[1964]]) * [[1911]] - [[Ernesto Sábato]], escrivan argentin * [[1927]] - [[Martin Lewis Perl]], fisician american, Prèmi Nobel de Fisica * [[1942]] - [[Eduardo Frei Ruiz-Tagle]], president de [[Chile]] * [[1947]] - [[Mick Fleetwood]], musician anglés ([[Fleetwood Mac]]) * [[1980]] - [[Cicinho]], fotbolaire brasilièr * [[1987]] - [[Lionel Messi]], jogador argentin de fotbòl == Decèsses == * [[1908]] - [[Grover Cleveland]], president dels [[Estats Units d'America]] (n.[[1837]]) * [[1935]] - [[Carlos Gardel]], cantaire argentin (n.[[1890]]) ---- Vejatz tanben : * [[23 de junh]] | [[25 de junh]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] cs91013mknqv90hcqyctxfngp4rvdl3 0 4836 2503856 2459065 2026-07-02T09:57:54Z ~2026-37874-09 64206 /* */ 2503856 wikitext text/x-wiki {{omon|règne}} [[Fichièr:Classificacion biologica classica segon L Pengo.svg|vinheta|362x362px|Categorias taxinomicas principalas]] Un '''règne'''<ref>Dins la [[nòrma classica]] de l'occitan, la [[gramatica d'Alibèrt]] preconiza de preferéncia la forma '''règne''' (p. 469). D'autras formas documentadas son ''regne, rèine, reine, règne''.</ref> es una categoria de classificacion dels organismes vivents. La classificacion en dos grops (vegetal / animal) a evoluit per arribar a la constitucion dels '''cinc règnes del vivent'''. D'aprèp la classificacion en 5 règnes, al cors de l'evolucion cellulara dels organismes s'es producha una copadura fondamentala que distinguís lo grop dels [[eucariòta]]s e lo dels [[procariòta]]s. Los procariòtas son unicellulars, e lor material [[genetic]] es pas entampat dins un nuclèu. An d'[[enzim]]s localizats dins la paret cellulara e se multiplican per [[scissiparitat]]. Constituisson lo primièr règne. Totes los autres organismes son apelats ''eucariòtas''. Lor material genetic es entampat dins un nuclèu ; an d'organitas cellularas, la multiplicacion cellulara a luòc per [[mitòsi]], e presentan sovent una reproduccion de tipe sexuada. Los eucariòtas pòdon èstre unicellulars o pluricellulars. Los eucariòtas unicellulars son apelats de [[protista]]s e constituisson lo segond règne. Enfin, los eucariòtas pluricellulars son devesits en 3 règnes, los [[campairòl]]s, los [[règne vegetal|metafitas]] (vegetals clorofillians) e los [[règne animal|metazoaris]] (animals pluricellulars). En [[biologia]], la [[classificacion scientifica]] tradicionala es tala que '''cinc règnes''' devesisson lo monde vivent : * los [[procariòta]]s (bactèris e arqueobactèris) * los [[protista]]s (eucariòtas unicellulars) * los [[campairòl]]s (eucariòtas multicellulars) * los [[règne vegetal|vegetals]] (eucariòtas multicellulars) * los [[règne animal|animals]] (eucariòtas multicellulars) Vejatz [[règnes del viu]] per una discussion de las modificacions portadas a aquesta classificacion tradicionala == Vejatz tanben == === Ligams intèrnes === * [[taxinomia]] * [[règnes del viu]] * [[sosrègne]] * [[sistematica]] == Nòtas == <references /> {{Paleta Taxinomia}} [[Categoria:Taxinomia]] [[Categoria:Règne]] pigq01qcx7f1s86cz71abxz2angdrkr 0 5926 2503854 2472529 2026-07-02T09:53:16Z ~2026-37874-09 64206 /* */ 2503854 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Gascon}} {{Archaea/infotaula}} Las '''arquèas''' (en latin: '''''Archaea''''')<ref>Dens tèxtes ancians, l'expression « arqueobacteria » pòt aparéisher. Despuish la creacion deu règne de las arquèas, es normaument un tèrme invalide o un arcaïsme.</ref> son [[microorganisme]]s unicellulars desprovedits de [[nuclèu cellular]] e d'[[organit]]s. D'aparéncia similara a las [[bacteria]]s, son longtemps estadas consideradas com bacterias particularas, adaptadas aus mitans extrèmes. Totun, lo desvolopament de las tecnicas de [[sequenciatge genetic]] mostrè diferéncias importantas. Maugrat contestacions, las arquèas estón alavetz classadas dens un [[règne (biologia)|regne]] distint deu [[Classificacion scientifica|vivent]]. Uei, aquera idèa es globaument acceptada per la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. == Istòria evolutiva e classificacion == === Descobèrta e istòria evolutiva === La descobèrta de las arqueobacterias es ua consequéncia deu desvolopament de la [[filogenetica]]. En [[1977]], los [[microbiologia|microbiologistas]] [[USA|estatsunidencs]] [[Carl Woess]] ([[1928]]-[[2012]]) e [[George E. Fox]] (vadut en [[1945]]) identifiquèn un sosgrop distint de [[procariòta]]s dens un [[Arbre filogenetic|arbe filogenetic]] fondat sus l'estudi de sequéncias d'[[ARN]] [[ADN ribosomic 16S|ribosomic 16S]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Carl R. Woese e George E. Fox, « Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: The primary kingdoms », ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', vol. 74, n° 11, 1{{èr}} de novembre de 1977, pp. 5088–5090.</ref>. Aqueth sosgrop estó iniciaument nommat « arqueobacterias » mes [[Carl Woess|Woese]] insistí sus las soas diferéncias dab la rèsta deus procariòtas. Drin a drin, que's desvolopè donc l'idèa de l'existéncia d'un tresau [[Règne (biologia)|regne]] deu vivent enter los [[eucariòta]]s e los [[procariòta]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Carl R. Woese, Otto Kandler e Mark L. Wheelis, « Towards a Natural System of Organisms: Proposal for the Domains Archaea, Bacteria, and Eucarya », ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', vol. 87, n° 12, 1990, pp. 4576–4579.</ref>. Totun, aquera vision n'estó pas partatjada per tota la comunautat [[sciéncia|scientifica]] e de personalitats com [[Thomas Cavalier-Smith]] ([[1942]]-[[2021]]) preferín considerar los arqueobacterias com un embrancament particular dens lo regne de las [[bacteria|bacterias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Cavalier-Smith, « Only six kingdoms of life », ''Proceedings of the Royal Society B'', vol. 271, 2004, pp. 1251-1262.</ref>. Mes s'impausè lentament pr'amor que las descobèrtas d'arqueobacterias se multipliquèn<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. F. DeLong, « Everything in Moderation : Archaea as 'Non-Extremophiles' », ''Current Opinion in Genetics & Development'', vol. 8, n° 6, 1998, pp. 649-654.</ref>. En parallèl, lo tèrme « arquèa » remplacè « arqueobacteria » entà illustrar la diferéncia enter los dus [[Règne (biologia)|regnes]]. L'estudi de l'istòria [[evolucion|evolutiva]] de las arquèas es un subjècte de recèrca complicat. En efèit, los [[fossil]]es ancians son rares e l'identificacion de trèits distintius es complèxa. N'es pas donc possible d'establir ua [[cronologia]] segura de l'aparicion e de l'evolucion de las arquèas. Segon [[Carl Woess|Woese]], constitueishen, dab los procariòtas e los eucariòtas, un linhatge distint deu [[vivent]] qui seré gessida d'ua medisha colonia d'[[organisme vivent|organismes]] ancestrau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Carl Woese, « The universal ancestor », ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', vol. 95, n° 12, 1998, pp. 6854–6859.</ref>. Au contrari, per [[Radhey S. Gupta]] o [[Thomas Cavalier-Smith]], los [[eucariòta]]s e las arquèas son gessits deus [[procariòta]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' R. S. Gupta, « The Natural Evolutionary Relationships Among Prokaryotes », ''Critical Reviews in Microbiology'', vol. 26, n° 2, 2000, pp. 111-131.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Cavalier-Smith, « The neomuran origin of archaebacteria, the negibacterial root of the universal tree and bacterial megaclassification », ''International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology'', vol. 52, 2002, pp. 7–76.</ref>. Uei, n'es pas possible de concludir sus la validitat d'aqueras teorias mes l'existéncia de las arquèas com regne es globaument acceptada. Recentament, cau notar l'aparicion d'ua tresau teoria. Segon era, los eucariòtas serén gessits de la fusion enter linhatges d'arcquèas de procariòtas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James A. Lake, « Origin of the Eukaryotic Nucleus Determined by Rate-Invariant Analysis of rRNA Sequences », ''Nature'', vol. 331, n° 6152, genier de 1988, pp. 184–186.</ref>. La descobèrta de trèits comuns aus eucariòtas e aus procariòtas d'ua part e aus eucariòtas e aus arquèas d'auta part favoriza la soa difusion. Aqueras fusions poirén estar la consequéncia de relacions simbioticas enter organismes. === Classificacion === Lo classament de las arquèas es un maine en evolucion constanta e las oposicions i son frequentas. En efèit, es dificile de ligar enter eths los grops d'arquèas actuaument coneguts. En consequéncia, classificacions diferentas existeishen. Dus [[embracament (biologia)|embrancaments]], los ''[[Euryarchaeota]]'' e los ''[[Crenarchaeota]]'', son presents dens la màger part deus classaments mes la rèsta de las arquèas es integrada a grops provisòris. == Descripcion == === Caracteristicas cellularas === D'un punt de vista [[morfologia|morfologic]] e [[fisiologia|fisiologic]], las arquèas son hèra divèrsas. Son èstes unicellulars dab ua talha variant enter 0,1 e 15 µm, mes d'arquèas pòden formar agregats o filaments d'ua longor anant dinc a 200 µm. Pòden aver ua fòrma d'[[esfèra]] (clesc), d'[[espirala]], de bastonet (bacilles), de [[rectangle]]... Totun, l'estructura generau d'ua arquèa es pròcha de la de las [[bacteria]]s [[procariòta]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. M. Willey, L. M. Sherwood e C. J. Woolverton, ''Microbiology 7th edition'', 2008, pp. 474-475.</ref>. La [[Membrana plasmica|paret cellulara]] es generaument compausada de [[lipide]]s e d'ua [[jaç S|jaça S]]. Lo materiau [[gen|genetic]], format de [[cromosòma]]s circulars, n'es pas protegit per un nuclèu cellular. Pasmens, la natura deus lipides es diferenta d'aqueths utilizats per las bacterias e los eucariòtas. En mei, las parets cellularas de las arquèas pòden estar formadas d'ua jaça simpla, causa impossibla dens los dus autes [[Règne (biologia)|regnes]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Lecointre e Hervé Le Guyader, ''Classification phylogénétique du vivant'', t. 1, 4{{a}} edicion, Belin, 2016, pp. 73-74.</ref>. Ua auta particularitat concerneish los mecanismes de transcripcion de l'[[ADN]] qui son similars aus deus eucariòtas. Lo [[metabolisme]] de las arquèas es tanben variat. Per exemple, arquèas pòden produsir los lors [[compausat quimic|compausats]] [[quimia organica|organics]] a partir d'ua hont de [[carbòni]] [[quimia inorganica|minerau]] shens apòrt de [[lutz]]. Au nivèu [[fisiologia|fisiologic]], existeish [[organisme vivent|organismes]] aeròbis, anaeròbis facultatius o estrictament anaeròbis. <gallery> Fichièr:Methanosarcina barkeri fusaro.gif|{{center|Arquèas de l'embrancament deus ''[[Euryarchaeota]]''}} Fichièr:Halobacteria.jpg|{{center|Arquèas de l'embrancament deus ''[[Euryarchaeota]]''}} Fichièr:Korarchaeota.jpg|{{center|Arquèas de l'embrancament deus ''[[Korarchaeota]]''}} Fichièr:ThaspiviridaeFig1rv2.png|{{center|Arquèa de l'embrancament deus ''[[Thaumarchaeota]]''}} </gallery> === Abitat === Las arquèas son sustot coneishudas per la soa preséncia dens los mitans extrèmes ([[guèiser]]s, [[humaròla]]s sosmarins, jaç de [[petròli]]...<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. V. Pikuta, R. B. Hoover e J. Tang, « Microbial Extremophiles at the Limits of Life », ''Critical Reviews in Microbiology'', vol. 33, n° 3, 2007, pp. 183-209.</ref>). Las arquèas [[Extremofil|extremofilas]] son alofilas, termofilas, alcalofilas e acidofilas. Apartienen a grops diferents. Los recòrds de subervita son excepcionaus : 25 % de saus peu [[genre (biologia)|genre]] ''[[Halobacterium]]'', ua [[temperatura]] de 113 °C e una [[pression]] de 250 bars per ''[[Pyrolobus fumarii]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Blochl, R. Rachel, S. Burggraf, D. Hafenbradl, H. W. Jannasch e K. O. Stetter, « Pyrolobus fumarii, gen. and sp. nov., represents a novel group of archaea, extending the upper temperature limit for life to 113 degrees C. », ''Extremophiles'', vol. 1, 1997, pp. 14-21.</ref> o un [[pH]] egau a 0 per ''[[Picrophilus torridus]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. Ciaramella, A. Napoli e M. Rossi, « Another extreme genome: how to live at pH 0 », ''Trends in Microbiology'', vol. 13, n° 2, febrier de 2005, pp. 49-51.</ref>. Atau, aqueths organismes son estudiats peus [[exobiologia|exobiologistas]] pr'amor que las lors condicions de vita son similaras ad aqueras observadas o imaginadas sus autas [[planeta]]s. Totun, las arquèas pòblan tanben los mitans ordinaris e son donc presentas dens un gran nombre d'abitats. Per exemple, dens los [[ocean]]s, pòden representar 20 % deus [[microorganisme]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E.F. DeLong e N.R. Pace, « Environmental diversity of bacteria and archaea », ''Systematic Biology'', vol. 50, n° 4, 2001, pp. 470–478.</ref>. === Reproduccion === La [[reproduccion]] de las arquèas a lòc de faiçon asexuada per division binària, per fission multipla o per fragmentacion. N'i a pas meiòsi e tots los descendents an lo materiau genetic identic. Après la replicacion de l'[[ADN]], los [[cromosòma]]s son separats e la cellula se divideish. Aquera [[replicacion de l'ADN|replicacion]] implica [[enzim]]s e mecanismes similars ad aqueths observats en los [[eucariòta]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' L. M. Kelman e Z. Kelman, « Multiple origins of replication in archaea », ''Trends in Microbiology'', vol. 12, n° 9, 2004, pp. 399-401.</ref>. Totun, las [[proteïna]]s de la division cellulara qui participan a la creacion de la paret cellulara en formacion son similaras aus lors equivalents bacterians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' R. Bernander, « Archaea and the cell cycle », ''Molecular Microbiology'', vol. 29, n° 4, 1998, pp. 955-961.</ref>. == Relacion dab l'èste uman == En [[2023]], l'existéncia d'arquèas [[patogèn|patogènas]] n'es pas demostrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' P. Eckburg, P. Lepp e D. Relman, « Archaea and Their Potential Role in Human Disease », ''Infection and Immunity'', vol. 71, n° 2, 2003, pp. 591-596.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' R. Cavicchioli, P. Curmi, N. Saunders e T. Thomas, « Pathogenic Archaea: Do They Exist? », ''Bioessays'', vol. 25, n° 11, 2003, pp. 1119-1128.</ref>. Totun, relacions son estadas prepausadas enter la preséncia d'arquèas productoras de [[metan]] e de [[malautiá|malaudias]] parodontalas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' P. Lepp, M. Brinig, C. Ouverney, K. Palm, G. Armitage e D. Relman, « Methanogenic Archaea and Human Periodontal Disease », ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', vol. 101, n° 16, 2004, pp. 6176-6181.</ref>. == Annèx == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Acidofile]]s. * [[Alcalofile]]s. * [[Alofile]]s. * [[Cellula (biologia)|Cellula]]. * [[Eucariòta]]s. * [[Exobiologia]]. * [[Extremofile]]s. * [[Fauna abissau]]. * [[Filogenetica]]. * [[Procariòta]]s. * [[Termofile]]s. * [[Carl Woess|Woess (Carl)]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' R. Cavicchioli, ''Archaea: Molecular and Cellular Biology'', American Society for Microbiology, 2007. * '''[[anglés|(en)]]''' R. A. Garrett e H. Klenk, ''Archaea: Evolution, Physiology and Molecular Biology'', WileyBlackwell, 2005. * '''[[anglés|(en)]]''' M. Schaechter, ''Archaea (Overview) in The Desk Encyclopedia of Microbiology'', 2{{a}} edicion, Elsevier Academic Press, 2009. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Filogenetica]] [[Categoria:Archaea|*]] [[Categoria:Microbiologia]] 3k0x420gaf1q4htkuucu5q28qm2psxi 0 6139 2503857 2374302 2026-07-02T10:18:51Z Alaric 506 44932 comarcas 2503857 wikitext text/x-wiki {{Infobox Província d'Espanha}} La '''província de Barcelona''' es una division administrativa [[Espanha|espanhòla]] de segond nivèl dins la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Comunautat Autonòma de Catalonha]]. La capitala es [[Barcelona]]. Lo còde postal e estatistic n'es '''08'''. ==Comarcas== Las comarcas son : * [[Aut Penedés|Naut Penedés]] * [[Anoia]] * [[Bages]] * [[Bas Llobregat]] * [[Barcelonés]] * [[Berguedan]], exceptat [[Gósol]] ([[província de Lhèida]]) * [[Lluçanés]] (dempuèi 2023) * [[Garraf]] * [[Maresme]] * [[Moianés]] (dempuèi 2015) * [[Osona]], exceptat [[Espinelves]], [[Vidrà]] i [[Viladrau]], que son de la [[província de Girona]]; * [[Valés Occidental]] * [[Valés Oriental]] De mai, enclutz lo municipi de [[Fogars de la Selva]] de la comarca de la [[Selva]]. ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Províncias d'Espanha}} [[categoria:Catalonha]] [[categoria:Província d'Espanha]] [[categoria:Barcelona (província)]] bw0dah5wynh4thtncucgnb8n78vzafa 0 6233 2503846 2229705 2026-07-02T07:58:22Z Alaric 506 44932 2503846 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Comarcas_de_Cataluña.svg|thumb|right|300px|Mapa present de las comarcas de Catalonha]] Las '''comarcas de Catalonha''' son una division territoriala de [[Catalonha (region)|Catalonha]] qu'es per dessús los municipis e per dejós las províncias. La division actuala de la [[Comunitat Autonòma de Catalonha]] en comarcas a son origina en un decrèt de la [[Generalitat de Catalonha]] de l'an [[1936]] ([[division comarcala de 1936]]), que foguèt en vigor fins a [[1939]], quand foguèt suprimida pel [[franquisme]]. Posteriorament, en [[1987]], la [[Generalitat de Catalonha|Generalitat]] tornèt adoptar aquela division territoriala, amai se en [[1988]] s'i apondèron tres novèlas comarcas: lo [[Plan de l'Estanh]], lo [[Plan d'Urgèl]] e l'[[Auta Ribagòrça]], en 2015 lo [[Moianés]], en 2023 lo [[Lluçanés]] e se en [[1990]] se modifiquèt qualque limit territorial. A l'ora d'ara Catalonha es dividida en 42 comarcas e una entitat territoriala singulara, la [[Val d'Aran]]. {| border=1 cellpadding=0 cellspacing=0 align="centre" !align="center" style="background-color:#b84747; color:white;" | '''Comarcas''' !align="center" style="background-color:#b84747; color:white;" |'''Abitants''' !align="center" style="background-color:#b84747; color:white;" |'''Superficia''' (km²) !align="center" style="background-color:#b84747; color:white;" | '''Capitala''' |- !align="left"|lo [[Aut Camp|Naut Camp]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|40 017 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|538,01 !align="left"|[[Valls]] |- !align="left"|lo [[Aut Empordan|Naut Empordan]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|118 950 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1357,53 !align="left"|[[Figueres]] |- !align="left"|lo '[[Aut Penedés|Naut Penedés]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|93 408 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|592,77 !align="left"|[[Vilafranca del Penedès]] |- !align="left"|lo [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|20 936 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1447,48 !align="left"|[[La Seu d'Urgèl]] |- !align="left"|la [[Auta Ribagòrça|Nauta Ribagorça]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|4149 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|426,86 !align="left"|[[El Pont de Suert]] |- !align="left"|l'[[Anoia]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|105 376 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|866,28 !align="left"|[[Igualada]] |- !align="left"|lo [[Bages]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|169 114 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1295,08 !align="left"|[[Manresa]] |- !align="left"|lo [[Bas Camp]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|167 889 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|697,07 !align="left"|[[Reus]] |- !align="left"|lo [[Bas Èbre]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|74 962 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1002,72 !align="left"|[[Tortosa]] |- !align="left"|lo [[Bas Empordan]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|120 302 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|701,69 !align="left"|[[La Bisbal d'Empordà]] |- !align="left"|lo [[Bas Llobregat]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|757 814 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|485,70 !align="left"|[[Sant Feliu de Llobregat]] |- !align="left"|lo [[Bas Penedés]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|79 967 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|296,24 !align="left"|[[El Vendrell]] |- !align="left"|la [[Bassa Cerdanha]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|16 862 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|546,57 !align="left"|[[Puigcerdà]] |- !align="left"|lo [[Barcelonés]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|2 215 581 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|144,72 !align="left"|[[Barcelona]] |- !align="left"|lo [[Berguedà]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|39 746 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1184,89 !align="left"|[[Berga]] |- !align="left"|la [[Conca de Barberà]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|20 057 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|650,24 !align="left"|[[Montblanc]] |- !align="left"|lo [[Garraf]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|127 928 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|185,28 !align="left"|[[Vilanova i la Geltrú]] |- !align="left"|las [[Garrigues]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|19 974 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|797,61 !align="left"|[[Les Borges Blanques]] |- !align="left"|la [[Garrotxa]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|51 786 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|735,39 !align="left"|[[Olot]] |- !align="left"|lo [[Gironés]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|160 838 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|575,40 !align="left"|[[Girona]] |- !align="left"|lo [[Lluçanés]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|5 586 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|226,6 !align="left"|[[Prats de Lluçanès]] |- !align="left"|lo [[Maresme]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|398 502 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|398,91 !align="left"|[[Mataró]] |- !align="left|lo [[Moianés]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|13.603 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|337,9 !align="left"|[[Moià]] |- !align="left"|lo [[Montsià]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|64 181 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|735,37 !align="left"|[[Amposta]] |- !align="left"|la [[Noguera]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|37 565 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1784,06 !align="left"|[[Balaguer]] |- !align="left"|[[Osona]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|142 337 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1260,12 !align="left"|[[Vic]] |- !align="left"|lo [[Palhars Jusan]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|12 566 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1343,08 !align="left"|[[Tremp]] |- !align="left"|lo [[Palhars Sobeiran]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|6883 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1377,92 !align="left"|[[Sort]] |- !align="left"|lo [[Plan de l'Estanh]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|27 905 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|262,83 !align="left"|[[Banyoles]] |- !align="left"|lo [[Plan d'Urgèl]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|33 105 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|305,13 !align="left"|[[Mollerussa]] |- !align="left"|lo [[Priorat]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|9665 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|498,60 !align="left"|[[Falset]] |- !align="left"|la [[Ribera d'Èbre]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|22 925 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|827,31 !align="left"|[[Móra d'Ebre]] |- !align="left"|lo [[Ripollès]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|26 400 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|956,24 !align="left"|[[Ripoll]] |- !align="left"|la [[Segarra]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|20 996 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|722,67 !align="left"|[[Cervera]] |- !align="left"|lo [[Segrià]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|183 954 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1396,65 !align="left"|[[Lhèida]] |- !align="left"|la [[Selva]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|144 420 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|995,11 !align="left"|[[Santa Coloma de Farners]] |- !align="left"|lo [[Solsonés]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|12 764 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1001,21 !align="left"|[[Solsona]] |- !align="left"|lo [[Tarragonés]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|212 520 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|318,86 !align="left"|[[Tarragona]] |- !align="left"|la [[Tèrra Auta]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|12 724 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|743,36 !align="left"|[[Gandesa]] |- !align="left"|l'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|34 117 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|579,73 !align="left"|[[Tàrrega]] |- !align="left"|la [[Val d'Aran]] (parçan occitan) !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|9219 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|633,60 !align="left"|[[Vielha]] |- !align="left"|lo [[Valés Occidental]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|815 628 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|583,17 !align="left"|[[Sabadell]] e [[Terrassa]] |- !align="left"|lo [[Valés Oriental]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|361 319 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|850,99 !align="left"|[[Granollers]] |} ==Proposicions e reivindicacions== L'an [[2000]], dins l'Informe Roca'', una equipa formada de [[Miquel Roca i Junyent]] e [[Jèsus Burgueño]], entre autras, prepausèron de crear qualques comarcas de mai: lo [[Moianès]] (capitala: [[Moià]]), la [[Vall de Camprodon]] (capitala: [[Camprodon]]), la [[Selva Marítima]] (o Marina) (capitala: [[Blanes]]), la [[Nauta Segarra]] (capitala: [[Calaf]]) e lo [[Segre Mitjà]] (capitala: [[Ponts]]), en mai de dividir lo [[Bas Llobregat]] en dos (la part nòrd, lo [[Bas Llobregat Nòrd]], amb capital a [[Martorell]]). Totes los cases son d'ancianas reivindicacions comarcalas e lo Moianès se faguèt realitat. Encara J. Burgueño, L'an [[2003]], prepausava de crear tanben lo [[Lluçanès]] (capitala: [[Prats de Lluçanès]]), la [[Vall de Ribes]] (capitala: [[Ribes de Freser]]), la [[Ribera de Sió]] (capitala: [[Agramunt]]), la [[Bassa Segarra]] (capitala: [[Sant Coloma de Queralt]]) e lo [[Bas Montseny]] (capitala: [[Sant Celoni]]), en mai de cambiaments de limits (las [[Garrigues]], lo [[Ripollès]], etc). ==Vejatz tanben== * [[parçan]] o [[comarca]] * [[parçans d'Occitània]] * [[comarcas d'Aragon]] [[Categoria:Comarca de Catalonha| ]] [[Categoria:Lista de luòcs geografics|Comarcas de Catalonha]] [[Categoria:Catalonha|Comarcas de Catalonha]] dl1mzpdp57qwuyiezykjnqngmeb551t 2503847 2503846 2026-07-02T08:53:21Z Alaric 506 44932 actualizacion e correccion 2503847 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Comarcas_de_Cataluña.svg|thumb|right|300px|Mapa de las comarcas de Catalonha en 2015]] Las '''comarcas de Catalonha''' son una division territoriala de [[Catalonha (region)|Catalonha]] qu'es per dessús los municipis e per dejós las províncias. La division actuala de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat autonòma]] de [[Catalonha]] en comarcas a son origina en un decrèt de la [[Generalitat de Catalonha]] de [[1936]] ([[division comarcala de 1936]]), que foguèt en vigor fins a [[1939]], quand foguèt suprimida pel [[franquisme]]. Posteriorament, en [[1987]], la [[Generalitat de Catalonha|Generalitat]] tornèt adoptar aquela division territoriala, amai se en [[1988]] s'i apondèron tres novèlas comarcas: lo [[Plan de l'Estanh]], lo [[Plan d'Urgèl]] e l'[[Auta Ribagòrça]], en 2015 lo [[Moianés]], en 2023 lo [[Lluçanés]] e se en [[1990]] se modifiquèt qualque limit territorial. A l'ora d'ara Catalonha es dividida en 42 comarcas e una entitat territoriala singulara, la [[Val d'Aran]] (o per simplificacion en 43 comarcas). {| border=1 cellpadding=0 cellspacing=0 align="centre" !align="center" style="background-color:#b84747; color:white;" | '''Comarcas''' !align="center" style="background-color:#b84747; color:white;" |'''Abitants en 2022''' !align="center" style="background-color:#b84747; color:white;" |'''Superficia''' (km²) !align="center" style="background-color:#b84747; color:white;" | '''Capitala''' |- !align="left"|lo [[Aut Camp|Naut Camp]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|45 540 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|538,01 !align="left"|[[Valls]] |- !align="left"|lo [[Aut Empordan|Naut Empordan]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|144 926 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1357,53 !align="left"|[[Figueres]] |- !align="left"|lo [[Aut Penedés|Naut Penedés]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|110 929 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|592,77 !align="left"|[[Vilafranca del Penedès]] |- !align="left"|lo [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|20 482 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1447,48 !align="left"|[[La Seu d'Urgèl]] |- !align="left"|la [[Auta Ribagòrça|Nauta Ribagorça]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|3 958 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|426,86 !align="left"|[[El Pont de Suert]] |- !align="left"|l'[[Anoia]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|125 065 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|866,28 !align="left"|[[Igualada]] |- !align="left"|lo [[Bages]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|180 873 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1 092 !align="left"|[[Manresa]] |- !align="left"|lo [[Bas Camp]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|197 525 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|697,07 !align="left"|[[Reus]] |- !align="left"|lo [[Bas Èbre]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|79.636 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1002,72 !align="left"|[[Tortosa]] |- !align="left"|lo [[Bas Empordan]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|138 517 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|701,69 !align="left"|[[La Bisbal d'Empordà]] |- !align="left"|lo [[Bas Llobregat]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|833 540 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|485,70 !align="left"|[[Sant Feliu de Llobregat]] |- !align="left"|lo [[Bas Penedés]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|112 460 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|296,24 !align="left"|[[El Vendrell]] |- !align="left"|la [[Bassa Cerdanha]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|19 443 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|546,57 !align="left"|[[Puigcerdà]] |- !align="left"|lo [[Barcelonés]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|2 280 042 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|146 !align="left"|[[Barcelona]] |- !align="left"|lo [[Berguedan]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|40 279 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1184,89 !align="left"|[[Berga]] |- !align="left"|la [[Conca de Barberà]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|20 176 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|650,24 !align="left"|[[Montblanc]] |- !align="left"|lo [[Garraf]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|156 794 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|185,28 !align="left"|[[Vilanova i la Geltrú]] |- !align="left"|las [[Garrigues]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|19 011 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|797,61 !align="left"|[[Les Borges Blanques]] |- !align="left"|la [[Garrotxa]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|59 750 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|735,39 !align="left"|[[Olot]] |- !align="left"|lo [[Gironés]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|198 582 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|575,40 !align="left"|[[Girona]] |- !align="left"|lo [[Lluçanés]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|5 586 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|226,6 !align="left"|[[Prats de Lluçanès]] |- !align="left"|lo [[Maresme]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|462 213 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|398,91 !align="left"|[[Mataró]] |- !align="left|lo [[Moianés]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|14 428 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|337,9 !align="left"|[[Moià]] |- !align="left"|lo [[Montsià]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|68 744 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|735,37 !align="left"|[[Amposta]] |- !align="left"|la [[Noguera]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|39 297 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1784,06 !align="left"|[[Balaguer]] |- !align="left"|[[Osona]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|165 229 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1245 !align="left"|[[Vic]] |- !align="left"|lo [[Palhars Jusan]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|13 199 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1343,08 !align="left"|[[Tremp]] |- !align="left"|lo [[Palhars Sobeiran]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|7 181 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1377,92 !align="left"|[[Sort]] |- !align="left"|lo [[Plan de l'Estanh]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|32 941 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|262,83 !align="left"|[[Banyoles]] |- !align="left"|lo [[Plan d'Urgèl]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|37 045 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|305,13 !align="left"|[[Mollerussa]] |- !align="left"|lo [[Priorat]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|9 238 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|498,60 !align="left"|[[Falset]] |- !align="left"|la [[Ribera d'Èbre]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|21 920 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|827,31 !align="left"|[[Móra d'Ebre]] |- !align="left"|lo [[Ripollès]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|25 510 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|956,24 !align="left"|[[Ripoll]] |- !align="left"|la [[Segarra]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|23 601 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|722,67 !align="left"|[[Cervera]] |- !align="left"|lo [[Segrià]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|212 388 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1396,65 !align="left"|[[Lhèida]] |- !align="left"|la [[Selva]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|177 542 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|995,11 !align="left"|[[Santa Coloma de Farners]] |- !align="left"|lo [[Solsonés]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|13 632 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|1001,21 !align="left"|[[Solsona]] |- !align="left"|lo [[Tarragonés]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|263 428 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|318,86 !align="left"|[[Tarragona]] |- !align="left"|la [[Tèrra Auta|tèra Nauta]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|11 408 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|743,36 !align="left"|[[Gandesa]] |- !align="left"|l'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|37 447 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|579,73 !align="left"|[[Tàrrega]] |- !align="left"|la [[Val d'Aran]] (parçan occitan) !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|10 268 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|633,60 !align="left"|[[Vielha]] |- !align="left"|lo [[Valés Occidental]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|940 881 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|583,17 !align="left"|[[Sabadell]] e [[Terrassa]] |- !align="left"|lo [[Valés Oriental]] !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|417 543 !align="center" style="background-color:#eb613d; color:white;"|735 !align="left"|[[Granollers]] |} ==Proposicions e reivindicacions== L'an [[2000]], dins l'''Informe Roca'', una equipa formada de Miquel Roca i Junyent e Jèsus Burgueño, entre autras, prepausèron de crear qualques comarcas de mai: lo [[Moianés]] (capitala: [[Moià]]), la [[Vall de Camprodon]] (capitala: [[Camprodon]]), la [[Selva Marítima]] (o Marina) (capitala: [[Blanes]]), la [[Nauta Segarra]] (capitala: [[Calaf]]) e lo [[Segre Mitjà]] (capitala: [[Ponts]]), en mai de dividir lo [[Bas Llobregat]] en dos (la part nòrd, lo [[Bas Llobregat Nòrd]], amb capital a [[Martorell]]). Totes los cases son d'ancianas reivindicacions comarcalas e lo Moianés se faguèt realitat. Amai J. Burgueño, en [[2003]], prepausava de crear tanben lo [[Lluçanés]] (capitala: [[Prats de Lluçanès]]), la [[Vall de Ribes]] (capitala: [[Ribes de Freser]]), la [[Ribera de Sió]] (capitala: [[Agramunt]]), la [[Bassa Segarra]] (capitala: [[Santa Coloma de Queralt]]) e lo [[Bas Montseny]] (capitala: [[Sant Celoni]]), en mai de cambiaments de limits (las [[Garrigues]], lo [[Ripollès]], etc). ==Vejatz tanben== * [[parçan]] o [[comarca]] * [[parçans d'Occitània]] * [[comarcas d'Aragon]] [[Categoria:Comarca de Catalonha| ]] [[Categoria:Lista de luòcs geografics|Comarcas de Catalonha]] [[Categoria:Catalonha|Comarcas de Catalonha]] t0jcmqbw8q397qmzsjx1cr9oau0km96 0 6829 2503850 1898778 2026-07-02T09:44:31Z ~2026-37874-09 64206 /* */ 2503850 wikitext text/x-wiki {{Infobox Taxinomia}} En [[zoologia]] e [[botanica]], lo '''genre''' (del [[grèc ancian]]: γένοσ, ''génos'', «raça, parent») es lo seisen reng de [[classificacion scientifica]] classica de las espècias viventas. {{Paleta Taxinomia}} [[Categoria:Taxinomia]] t5ixcn79ml7kt1j5jostpdxe0ju3klw 2503852 2503850 2026-07-02T09:46:41Z ~2026-37874-09 64206 /* */ 2503852 wikitext text/x-wiki En [[zoologia]] e [[botanica]], lo '''genre''' (del [[grèc ancian]]: γένοσ, ''génos'', «raça, parent») es lo seisen reng de la [[classificacion scientifica]] classica dels èssers vivents.<ref>{{Ref-libre|títol=Terms Used in Bionomenclature: The Naming of Organisms and Plant Communities : Including Terms Used in Botanical, Cultivated Plant, Phylogenetic, Phytosociological, Prokaryote (bacteriological), Virus, and Zoological Nomenclature|url= https://books.google.com/books?id=Qky7_6-UcQQC&pg=PA10&redir_esc=y#v=onepage&q=genus&f=false| editor=GBIF |data=2010 |isbn=9788792020093|lenga= anglés |nom=D. L.|cognòm=Hawksworth}}</ref> [[Fichièr:Classificacion biologica classica segon L Pengo.svg|vinheta|362x362px|Categorias taxinomicas principalas]] {{Nòtas e referéncias}} {{Paleta Taxinomia}} [[Categoria:Taxinomia]] 52qguj50icco9ouvf1ao90mthlrrr74 0 40807 2503826 2477814 2026-07-01T15:21:43Z ~2026-37551-18 64194 /* */ 2503826 wikitext text/x-wiki {{Infobox Club |carta = oc |Espòrt = rugbi |Color quadre = FF0000 |Color escritura = 000000 |Nom del club = Estadi Tolosenc |Lògo = Logo Stade cerne Rouge.png |Nom complet = |Escaisses = |Noms precedents = |Data de fondacion = [[1907]] |Data de desaparicion = |Estatut professional = [[1èr de febrièr]] de [[1998]] |Colors = Roge, negre e blanc |Estadi = [[Estadi Ernest Wallon]] |Capacitat = {{formatnum:19500}} |Afluéncia = |Equipamentièr = [[Nike]] |Sèti = Stade Ernest-Wallon <br />114, carrièra de las '''''[[Bretòinas]]''''' (çò es ''" troènes "'' en [[lenga del pòble]]'', en '''''[[mondin]]''''')<br />31200 [[Tolosa]] Cedex 2 |Centre d'entraïnament = |President = {{FRA-d}} [[Didier Lacroix]] |Entraïnaire = {{FRA-d}} [[Ugo Mola]]<br>{{FRA-d}} [[Jean Bouilhou]]<br>{{FRA-d}} [[Clément Poitrenaud]]<br>{{FRA-d}} [[Laurent Thuéry]] |Campionat actual = [[Top 14|Campionat de França de rugbi de XV]] |Site web = [http://www.stadetoulousain.fr/ www.stadetoulousain.fr] |News = Campionat de França de rugbi Top 14 en 2009-2010 | pattern_la1 = _StadeToulousain2122h | pattern_b1 = _StadeToulousain2122h | pattern_ra1 = _StadeToulousain2122h | pattern_sh1 = _StadeToulousain2122h | pattern_so1 = __StadeToulousain2122h | leftarm1 = | body1 = | rightarm1 = | shorts1= | socks1 = | pattern_la2 = _StadeToulousain2122a | pattern_b2 = _StadeToulousain2122a | pattern_ra2 = _StadeToulousain2122a | pattern_sh2 = _StadeToulousain2122a | pattern_so2 = _StadeToulousain2122a | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = }} L' '''Estadi Tolosenc''' (en francés '''Stade toulousain''') es un club occitan de [[rugbi de XV]] de la vila de [[Tolosa]]. Lo club foguèt '''25 còps''' campion de [[França]]: [[1912]], [[1922]], [[1923]], [[1924]], [[1926]], [[1927]], [[1947]],[[1985]], [[1986]], [[1989]], [[1994]], [[1995]], [[1996]], [[1997]], [[1999]], [[2001]], [[2008]], [[2011]], [[2012]], [[2019]], [[2021]], [[2023]], [[2024|2024, 2025]], [[2026]] Es estat tanben '''6 còps''' venceire de la [[Heineken Cup]] ([[campion d'Euròpa]]): [[1996]], [[2003]], [[2005]], [[2010]], [[2021]] e 2024. Jòga pel moment dins la ''primièra division francesa professionala de rugbi de XV'' : [[Top 14]]. == Lo palmarès == [[Imatge:Stade toulousain the heart of the Midi Pyrenees.jpg|thumb|400 px|right|''[[Ardits, pichons... endavant!!!]]'']] Es estat tanben [[finalista]] del [[Campionat de França]] en [[1903]] (amb lo nom de [[SOE Tolosencs]]), [[1909]], [[1921]], [[1969]], [[1980]], [[1991]], [[2003]], [[2006]], [[2011]] e [[2012]] Es [[mièg-finalista]] del campionat dempuèi [[1994]], çò es '''21 còps adereng''', seria actuala e rècord europèu. Ganhèt tot parièr la [[Copa d'Euròpa de rugbi]] en [[1996]], [[2003]], [[2005]], [[2010]], [[2021]] e 2024. Ganhèt lo [[Challenge Yves du Manoir]] (competicion de màger importància entre clubs exagonals, organizada entre [[1934]] e [[1996]], venguda puèi ''" [[Copa de França]] "'' entre [[1997]] e [[2000]], ''" [[Copa de la Liga]] "'' de [[2001]] a [[2003]], ''" [[Challenge Sud-Ràdio]] "'' en [[2003]], per n'acabar ara competicion reservada a las [[escòlas de rugbi]] e patronada per lo [[Racing Club de France]] vengut puèi en [[2001]] lo [[Racing Métro 92]], de [[París]]) en [[1934]], [[1988]], [[1993]], [[1995]], [[1998]], n'èssent lo [[finalista]] en [[1971]] e [[1984]]. D'autras victòrias de notar son las de [[1946]], [[1947]] e [[1984]] dins fu la [[Copa de França de rugbi]] (competicion anciana que se disputèt entre [[1943]] e [[1951]], puèi de [[1984]] a [[1986]], per se fondre fin finala aprèp n'èsser estada nomenada ''" [[Copa de França-Trofèu Yves du Manoir]] "'' dins la ''" [[Copa de la Liga]] "'' çai-sus mencionada...), [[finalista]] en [[1949]] e [[1985]], e la tanben dispareguda [[Copa de l'Esperança]] en [[1916]] (competicion creada pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]], entre [[1915]] e [[1919]] per remplaçar lo ''campionat'' mas que sos títols son pas considerats oficials per la [[Federacion Francesa de Rugbi]] (FFR). E la cal pas cap confondre amb lo [[Challenge de l'Esperança]] , competicion creada en [[1953]] per ambedós clubs occitans de [[Tula]] , lo ''[[SCT]]'' o ''[[Sporting Club tulista]]'' e lo ''[[TOEC]]'', çò es lo ''[[Tolosa Olimpic Emplegats Club]]'', lo club dels emplegats de la comuna a la debuta e que lo grand segonda linha occitan, nascut a [[L'Isla de Baish]], en [[Gasconha]], n'[[Elias Cester]], ne foguèt lo jogaire mai famós e emblematic..., reservada ara als clubs de [[Federala 1]], tresena division del rugbi exagonal, darrièr las doas divisions professionalas que son lo Top 14 e la [[Pro D2]]...), [[finalista]] en [[1917]]. Obtenguèt enfins lo [[Trofèu dels Campions]] en [[2001]]. == Istòria == [[Fichièr:RugbiTolosa1932.jpg|thumb|320px|L'Estadi Tolosenc en 1932]] === Citacions === == Competicions màgers == === Bloquièr de Brennus === === Heineken Cup === ==== Autras competicions ==== == Las personalitats del club == === Jogaires 2022-2023 === {| class="wikitable sortable centre alternance" style="text-align:center; font-size:90%;" ! scope="col" style="background-color:#FF0000; color:#000000; width:250px;" |Nom ! scope="col" style="background-color:#FF0000; color:#000000; width:200px;" |Nacionalitat ! scope="col" style="background-color:#FF0000; color:#000000; width:250px;" |Posicion ! scope="col" style="background-color:#FF0000; color:#000000; width:150px;" |Naissença ! scope="col" style="background-color:#FF0000; color:#000000; width:150px;" |Partidas amb l'Estadi Tolosenc (punts) ! scope="col" style="background-color:#FF0000; color:#000000; width:150px;" |Seleccions (punts) ! scope="col" style="background-color:#FF0000; color:#000000; width:150px;" |Arribada al club (annada) |- |[[David Ainu'u]] |{{USA}} |[[Pilar (rugbi de XV)|Pilar]] | align="right" |20 de novembre de 1999 |43 (0) |11 (0) |2018 |- |[[Dorian Aldegheri]] |{{FRA}} |[[Pilar (rugbi de XV)|Pilar]] | align="right" |4 d'agost de 1993 |152 (15) |8 (0) |2013 |- |[[Cyril Baille]] |{{FRA}} |[[Pilar (rugbi de XV)|Pilar]] | align="right" |15 de setembre de 1993 |151 (25) |36 (10) |2012 |- |[[Maxime Duprat]] |{{FRA}} |[[Pilar (rugbi de XV)|Pilar]] |6 de junh de 1998 |3 (0) | - |2018 |- |[[Charlie Faumuina]] |{{NZL}} |[[Pilar (rugbi de XV)|Pilar]] | align="right" |24 de decembre de 1986 |111 (5) |50 (20) |2017 |- |[[Paul Mallez]] |{{FRA}} |[[Pilar (rugbi de XV)|Pilar]] |24 de genièr de 2001 |8 (0) | - |2020 |- |[[Rodrigue Neti]] |{{FRA}} |[[Pilar (rugbi de XV)|Pilar]] | align="right" |26 d'abril de 1995 |106 (0) |2 (0) |2014 |- style="border-top:2px solid black;" |[[Guillaume Cramont]] |{{FRA}} |[[Talonaire (rugbi de XV)|Talonaire]] | align="right" |29 de decembre de 2000 |14 (5) | - |2019 |- |Ian Boubila |{{FRA}} |[[Talonaire (rugbi de XV)|Talonaire]] |17 de genièr de 2002 |9 (0) | - |2021 |- |[[Julien Marchand]] |{{FRA}} |[[Talonaire (rugbi de XV)|Talonaire]] | align="right" |10 de mai de 1995 |153 (70) |21 (0) |2014 |- |[[Peato Mauvaka]] |{{FRA}} |[[Talonaire (rugbi de XV)|Talonaire]] | align="right" |10 de genièr de 1997 |89 (50) |16 (25) |2014 |- style="border-top:2px solid black;" |[[Richie Arnold]] |{{AUS}} |[[Segonda linha]] | align="right" |1èr de julhet de 1990 |65 (10) | - |2019 |- |Joshua Brennan |{{FRA}} |[[Segonda linha]] |28 de novembre de 2001 |17 (0) | - |2020 |- |[[Thibaud Flament]] |{{FRA}} |[[Segonda linha]] | align="right" |29 d'abril de 1997 |37 (10) | 9 (5) |2020 |- |[[Emmanuel Meafou]] |{{AUS}} |[[Segonda linha]] | align="right" |12 de julhet de 1998 |51 (50) | - |2019 |- |[[Yannick Youyoutte]] |{{FRA}} |[[Segonda linha]] | align="right" |30 d'agost de 1999 |27 (0) | - |2020 |- style="border-top:2px solid black;" |[[François Cros]] |{{FRA}} |[[Tresena linha ala]] | align="right" |25 de març de 1994 |139 (60) |16 (5) |2016 |- |[[Rynhardt Elstadt]] |{{RSA-d}} [[Sud-Africa]] |[[Tresena linha ala]] | align="right" |20 de decembre de 1989 |100 (15) |4 (0) |2017 |- |[[Anthony Jelonch]] |{{FRA}} |[[Tresena linha ala]] | align="right" |28 de julhet de 1996 |24 (25) |19 (10) |2021 |- |[[Alban Placines]] |{{FRA}} |[[Tresena linha ala]] | align="right" |23 d'abril de 1993 |79 (35) | - |2018 |- |Théo Ntamack |{{FRA}} |[[Tresena linha centre]] |29 de mai de 2002 |1 (0) | - |2022 |- |[[Alexandre Roumat]] |{{FRA}} |[[Tresena linha centre]] | align="right" |27 de junh de 1997 |2 (0) | - |2022 |- |[[Selevasio Tolofua]] |{{FRA}} |[[Tresena linha centre]] | align="right" |31 de mai de 1997 |115 (50) |2 (0) |2016 |- style="border-top:2px solid black;" |[[Martin Page-Relo]] |{{FRA}} |[[Mièg de mesclada (rugbi de XV)|Mièg de mesclada]] | align="right" |6 de genièr de 1999 |11 (5) | - |2020 |- |[[Antoine Dupont]] |{{FRA}} |[[Mièg de mesclada (rugbi de XV)|Mièg de mesclada]] | align="right" |15 de novembre de 1996 |84 (180) |40 (60) |2017 |- |[[Paul Graou]] |{{FRA}} |[[Mièg de mesclada (rugbi de XV)|Mièg de mesclada]] | align="right" |25 de julhet de 1997 |0 (0) | - |2020 |- style="border-top:2px solid black;" |[[Romain Ntamack]] |{{FRA}} |[[Mièg de dubertura (rugbi de XV)|Mièg de dubertura]] | align="right" |1èr de mai de 1999 |92 (322) | 28 (145) |2017 |- |[[Tim Nanai-Williams]] |{{Samoa}} |[[Mièg de dubertura (rugbi de XV)|Mièg de dubertura]] | align="right" |12 de junh de 1989 |12 (15) |16 (37) |2021 |- style="border-top:2px solid black;" |[[Pita Ahki]] |{{NZL}} |Centre | align="right" |24 de setembre de 1992 |92 (45) | - |2018 |- |[[Santiago Chocobares]] |{{ARG}} |Centre | align="right" |31 de mai de 1999 |11 (5) |10 (0) |2021 |- |[[Pierre-Louis Barassi]] |{{FRA}} |Centre |22 d'abril de 1998 |1 (0) |3 (5) |2022 |- |[[Pierre Fouyssac]] |{{FRA}} |Centre | align="right" |17 de març de 1995 |37 (25) | - |2018 |- |[[Sofiane Guitoune]] |{{FRA}} |Centre/Alièr | align="right" |27 de març de 1989 |101 (130) |9 (15) |2016 |- |[[Juan Cruz Mallía]] |{{ARG}} |Centre/Alièr | align="right" |11 de setembre de 1996 |28 (40) |19 (10) |2021 |- style="border-top:2px solid black;" |[[Arthur Bonneval]] |{{FRA}} |Alièr | align="right" |31 de mai de 1995 |72 (125) | - |2013 |- |[[Arthur Retière]] |{{FRA}} |Alièr |1èr d'agost de 1997 |2 (0) |1 (0) |2022 |- |[[Nelson Épée]] |{{FRA}} |Alièr |20 de febrièr de 2001 |5 (5) | - |2021 |- |[[Dimitri Delibes]] |{{FRA}} |Alièr/Centre | align="right" |17 de març de 1999 |23 (50) | - |2020 |- |[[Matthis Lebel]] |{{FRA}} |Alièr/Arrièr | align="right" |25 de març de 1999 |76 (170) | 4 (10) |2018 |- |[[Lucas Tauzin]] |{{FRA}} |Alièr/Centre | align="right" |21 de mai de 1998 |63 (80) | - |2017 |- style="border-top:2px solid black;" |[[Melvyn Jaminet]] |{{FRA}} |Arrièr/Alièr | align="right" |16 de novembre de 1986 |2 (7) |12 (160) |2022 |- |[[Thomas Ramos]] |{{FRA}} |Arrièr/[[Mièg de dubertura (rugbi de XV)|Mièg de dubertura]] | align="right" |23 de julhet de 1995 |101 (1097) |14 (30) |2013 |- |[[Ange Capuozzo]] |{{Itàlia}} |Arrièr/Alièr |30 d'abril de 1999 |1 (0) |5 (10) |2022 |} === Entrainaires === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%;" | align="center" style="color:#000000;" |'''Sasons''' | align="center" style="color:#000000;" |'''Entrainaire(s)''' | align="center" style="color:#000000;" |'''Adjunt(s)''' | align="center" style="color:#000000;" |'''Palmarès''' |- |1907-1913 | ? | - | - |- |1913-1914 |[[Rusty Richards]] | - | - |- |1914-1919 | ? | - | - |- |1919-1922 |{{FRA-d}} [[Philippe Struxiano]] | - | - |- |1922-1925 |{{FRA-d}} [[Clovis Bioussa]] | - |Campion de França 1923 e 1924 |- |1925-1927 | ? | - | - |- |1927-1928 |{{FRA-d}} [[Marcel-Frédéric Lubin-Lebrère]] | - | - |- |1928-1930 |{{FRA-d}} [[François Borde]] | - | - |- |1930-1934 | ? | - | - |- |1934-1938 |{{FRA-d}} [[François Borde]] | - | - |- |1938-1945 | ? | - | - |- |1945-1949 |{{FRA-d}} [[Roger Piteu]] | - |Copa de França 1946 e 1947 Campion de França 1947 |- |1949-1954 |{{FRA-d}} [[Jean Larrieu]] | - | - |- |1954-1957 |{{FRA-d}} [[Marcel Gabarrot]] | - | - |- |1957-1960 |{{FRA-d}} [[Michel Bénazet]] | - | - |- |1960-1963 |{{FRA-d}} [[Yves Noé]] | - | - |- |1963-1966 |{{FRA-d}} [[Marcel Dax]] | - | - |- |1966-1971 |{{FRA-d}} [[Paul Blanc]] | - | - |- |1971-1973 |{{FRA-d}} [[Claude Labatut]] | - | - |- |1973-1976 |{{FRA-d}} [[André Dabadie]] {{FRA-d}} [[Jean Gajan]] | - | - |- |1976-1980 |{{FRA-d}} [[Claude Labatut]] | - | - |- |1980-1982 |{{FRA-d}} [[Robert Bru]] {{FRA-d}} [[Christian Gajan]] | - | - |- |1982-1983 |{{FRA-d}} [[Robert Bru]] {{FRA-d}} [[Pierre Villepreux]] | - | - |- |1983-1988 | rowspan="2" |{{FRA-d}} [[Jean-Claude Skrela]] {{FRA-d}} [[Pierre Villepreux]] | - |Campion de França 1985 e 1986 |- |1988-1989 |{{FRA-d}} [[Guy Novès]] |Campion de França 1989 |- |1989-1990 |{{FRA-d}} [[Jean-Claude Skrela]] {{FRA-d}} [[Guy Novès]] | - | - |- |1990-1992 |{{FRA-d}} [[Jean-Claude Skrela]] {{FRA-d}} [[Christian Gajan]] | - | - |- |1992-1993 |{{FRA-d}} [[Albert Cigagna]] {{FRA-d}} [[Christian Gajan]] | - | - |- |1993-1998 |{{FRA-d}} [[Serge Laïrle]] {{FRA-d}} [[Guy Novès]] | - |Campion de França 1994, 1995, 1996 e 1997 Campion d'Euròpa 1996 Challenge Yves-du-Manoir 1998 |- |1998-2000 |{{FRA-d}} [[Daniel Santamans]] {{FRA-d}} [[Guy Novès]] | - |Champion de França 1999 |- |2000-2002 | rowspan="5" |{{FRA-d}} [[Guy Novès]] |{{FRA-d}} [[Christian Gajan]] (avants) {{FRA-d}} [[Philippe Rougé-Thomas]] (arrièrs) |Champion de França 2001 |- |2002-2007 |{{FRA-d}} [[Serge Laïrle]] (avants) {{FRA-d}} [[Philippe Rougé-Thomas]] (arrièrs) |Campion d'Euròpa 2003 e 2005 |- |2007-2010 |{{FRA-d}} [[Yannick Bru]] (avants) {{FRA-d}} [[Philippe Rougé-Thomas]] (arrièrs) |Campion de França 2008 Campion d'Euròpa 2010 |- |2010-2012 |{{FRA-d}} [[Yannick Bru]] (avants) {{FRA-d}} [[Jean-Baptiste Élissalde]] (arrièrs) |Campion de França 2011 e 2012 |- |2012-2015 |{{FRA-d}} [[William Servat]] (avants) {{FRA-d}} [[Jean-Baptiste Élissalde]] (arrièrs) | - |- |2015-2016 | rowspan="3" |{{FRA-d}} [[Ugo Mola]] |{{FRA-d}} [[William Servat]] (avants) {{FRA-d}} [[Jean-Baptiste Élissalde]] (arrièrs) {{FRA-d}} [[Pierre-Henry Broncan]] (defensa) | - |- |2016-2017 |{{FRA-d}} [[William Servat]] (avants) {{FRA-d}} [[Jean-Baptiste Élissalde]] (arrièrs) {{FRA-d}} [[Pierre-Henry Broncan]] (defensa) {{FRA-d}} [[Jean Bouilhou]] (touche) | - |- |2017-2018 |{{FRA-d}} [[William Servat]] (avants) {{FRA-d}} [[Pierre-Henry Broncan]] (defensa) {{FRA-d}} [[Jean Bouilhou]] (tòca) | - |- |2018-2019 |{{FRA-d}} [[Ugo Mola]] {{FRA-d}} [[Régis Sonnes]] |{{FRA-d}} [[William Servat]] (mesclada) {{FRA-d}} [[Jean Bouilhou]] (tòca) {{FRA-d}} [[Clément Poitrenaud]] (skills) {{FRA-d}} [[Laurent Thuéry]] (defensa) |Campion de França 2019 |- |2019-2020 | rowspan="3" |{{FRA-d}} [[Ugo Mola]] |{{FRA-d}} [[Régis Sonnes]] (avants) {{FRA-d}} [[Clément Poitrenaud]] (arrièrs) {{FRA-d}} [[Laurent Thuéry]] (defensa) {{FRA-d}} [[Virgile Lacombe]] (mesclada) {{RSA-d}} [[Alan-Basson Zondagh]] (skills) | - |- |2020-2021 |{{FRA-d}} [[Jean Bouilhou]] (avants) {{FRA-d}} [[Clément Poitrenaud]] (arrièrs) {{FRA-d}} [[Laurent Thuéry]] (defensa) {{FRA-d}} [[Virgile Lacombe]] (mesclada) {{RSA-d}} [[Alan-Basson Zondagh]] (skills) |Campion d'Euròpa 2021 Campion de França 2021 |- |dempuèi 2021 |{{FRA-d}} [[Jean Bouilhou]] (avants) {{FRA-d}} [[Clément Poitrenaud]] (arrièrs) {{FRA-d}} [[Laurent Thuéry]] (defensa) {{FRA-d}} [[Virgile Lacombe]] (mesclada) [[Jerome Kaino]] (skills) | |} === Dirigents màgers === Los diferents presidents que se son succedidas a l'Estadi Tolosenc son: * [[Ernest Wallon]] : 1907 - 1912 * [[Charles Audry]] : 1912 - 1930 * [[André Haon]] : 1930 - 1935 * [[Albert Ginesty]]: 1935 - 1938 * [[Louis Thomas]] : 1938- 1942 * [[Pierre Pons]] : 1942 - 1944 * [[Louis Puech]] : 1944 -1951 * [[Philippe Struxiano]] : 1951-1954 * [[Henri Cazaux]] : 1954 - 1957 * [[Jean Escoffres]] : 1957 - 1962 * [[Alex Sabathou]] : 1962 - 1964 * [[André Brouat]] : 1964 - 1966 * [[Henri Fourès]] : 1966 - 1973 * [[Henri Cazaux]] : 1974 - 1980 * [[Jean Fabre]] : 1980 - 1988 * [[Jean Fabre]] e [[Christian Massat]] : 1988 - 1990 * [[Christian Massat]] : 1990 - 1992 * [[René Bouscatel]] : 1992 - 2017 * [[Didier Lacroix]] : dempuèi julhet de 2017 === Autras personalitats === == Estructuras del club == === Installacions e patrimòni === Dempuèi 1982, l'Estadi Tolosenc joga a domicili dins l'[[Estadi Ernest Wallon]] que se situa dins lo quartièr dels [[Sèt Denièrs]] près de [[Blanhac]] al Nòrd Oèst de Tolosa. Ofrís {{formatnum:19500}} plaças. L'equipa jogava al [[Prada dels filtres]] fins a que, en 1907, lo president [[Ernest Wallon]] decide de balhar una ensencha al club amb l'[[Estadi dels Ponts Bessons]]. Per las encontras grandas l'Estadi joga sovent a l'[[Stadium de Tolosa]]. === La formacion === == Bibliografi a== === istòria de l'Estadi Tolosenc === === istòria del rugbi === == Documents audiovisuals == *[[Jacques-Alain Raynaud]]: '''''[[100 ans de finales]]''''', caisseta [[VHS]] (Blanc e negre & color, 115'), [[INA]], distribucion [[Fox Video]], [[1993]] (en francés)<br/> ** [[Jean Abeilhou]], [[Jean-Paul Cazeneuve]] & [[Marc Guillaume]]: '''''[[Stade toulousain: 3 ans de règne]]''''' : *** I / ''Stade toulousain: 1994, la belle année'' ; *** II / ''Et de 12...: Brennus en rouge et noir'' ; *** III / ''1996, année de légende''...,<br/> cofret de 3 caissetas [[VHS]], edicions [[France 3 Sud]], [[1996]] (id)<br/> * [[Gérard Fournie]]: ''[[Les maîtres du jeu: Quatorzième titre de champion pour le Stade toulousain]]'', caisseta [[VHS]], id [[1997]] (id) * [[France 3 Sud]]: ''[[Stade toulousain 1999: 15 du siècle]]'', caisseta [[VHS]], edicions [[Montparnasse]], id [[1999]] (id) == Vejatz tanben == == Ligams extèrnes == * [[Imatge:Www.gif|50 px]] * [http://www.stadetoulousain.fr/ '''''Sit oficial''''' Estadi Tolosenc...] * [https://web.archive.org/web/20060411041635/http://www.stadetoulousain.asso.fr/ ''Sit associacion'' Estadi Tolosenc... rugbi] * [http://www.toulousains2paris.org/ ''Sit Suportaire de STADE TOULOUSAIN a París'' - 16ème Homme TOULOUSAINS 2 PARIS] == Ligams videografics == * [[Imatge:Video.jpg|75 px]] * [http://www.youtube.com] ** sus '''[[YouTube]]'''... mai de ''[[3270]]'' documents subre l' '''[[Estadi Tolosenc]]''' en picar coma clau ''[[stade toulousain]]'' ==Nòtas & referéncias == <references> {{portal Lengadòc}} [[Categoria:Club occitan de rugbi de XV]] [[Categoria:Club francés de rugbi de XV]] [[Categoria:Tolosa]] q0zyihijra381ap1mc72l39tuj3i2gg 0 41274 2503842 2502054 2026-07-02T06:37:31Z Juan09000 47759 . 2503842 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en gascon--> {|align="right" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin-left:1em; width:25em; font-size:90%; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; background-color: #DDDDDD" ! colspan="2" style="background-color: #000090" " | {| style="background:#FF0000" align="center" width="100%" | padding=15px| | style="background:#FF0000" align="center" width="100%" |<font color=white size="3"><center> '''Club Atlético San Lorenzo de Almagro''' | padding=15px| |} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.5em;" bgcolor="white"| [[Imatge:Escudo del Club Atlético San Lorenzo de Almagro.svg|150px]] |- | '''Club fondat en''' | bgcolor=#EEEEEE| [[1908]] |- | '''Chafre''' | bgcolor=#EEEEEE| Lo Ciclòne (''El Ciclón), Lo Corbaish (''El Cuervo'') |- | '''Colors''' | bgcolor=#EEEEEE| Arroi e blau |- | '''Estadi''' | bgcolor=#EEEEEE| [[Estadi Pedro Bidegain]],<br />[[Buenos Aires]], [[Argentina]]<br />(47 964 plaças) |- | '''President''' | bgcolor=#EEEEEE| [[Imatge:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Marcelo Culotta]] |- | '''Entraïnaire''' | bgcolor=#EEEEEE| [[Imatge:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Néstor Gorosito]] |- |bgcolor="white"|{{football kit|pattern_la=_redshoulders|pattern_b=_navystripes|pattern_ra=_redshoulders|leftarm=000090|body=CC0000|rightarm=000090|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|títol=Domicili}} |bgcolor="white"|{{football kit|pattern_la=_bluelower|pattern_b=_redsides|pattern_ra=_bluelower|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|títol=Exterior}} |} [[Imatge:Cura Lorenzo ca 1910.jpg|200px|thumb|left|Lo Pair [[Lorenzo Massa]]]] [[Imatge:LIGA vs SAN LORENZO (3).jpg|200px|thumb|left|]] Lo '''Club Atlético San Lorenzo de Almagro''' qu'ei ua institucion esportiva de [[Buenos Aires]] e un de las [[5 Grans deu fotbòl argentin|5 granas equipas]] de [[fotbòl]] d'[[Argentina]] (amassa dab [[River Plate]], [[Club Atlético Independiente|Independiente]], [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] e [[Racing Club]]). Que vadó dens lo quartièr d'[[Almagro]] a [[Buenos Aires]] quan [[Lorenzo Massa]], un prèste [[salesian]], e perpausè aus mainatges qui hasèvan au fotbòl sus las vias deu tramway de jogar suu terren de la soa congregacion en escambi d'acceptar d'arrecéber ua educacion. Uei l'estadi de San Lorenzo (aperat lo ''[[Gasomètre Navèth]]'' - ''Nuevo Gasómetro'' en [[castelhan]]) que's troba dens lo quartièr deu [[Baish Flores]]. Lo gran rival istoric de San Lorenzo qu'ei l'equipa d'[[Huracán]].[[Imatge:Estadio Pedro Bidegain.jpg|thumb|left|200px|Lo [[Gasomètre Navèth]]]] Lo chafre de San Lorenzo qu'ei ''el cuervo'' (lo "[[corbaish]]") == Ligam extèrne == *[http://www.sanlorenzo.com.ar/ Site oficiau] {{clr}} {{Campionat AFA 10}} {{portal Argentina}} [[Categoria:Club argentin de fotbòl]] nfm00wuxy40aqq00b2vdjbvtb4qyaiw 0 42227 2503827 2501082 2026-07-01T16:23:28Z ~2026-37564-35 64196 /* */ 2503827 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Lenga | país=[[Turquia]], [[Republica Turca de Chipre del Nòrd]], [[Chipre]], [[Grècia]], [[Macedònia del Nòrd]], [[Bulgaria]], [[Kosova]], e comunautats d'immigrants en [[Alemanha]], [[França]], [[Païses Basses]], [[Estats Units]] | regions=[[Asia]], [[Euròpa]] |personas=mai de 50 milions |tipologia={{SOV}} {{Tipologia Caen|TRK}} <br />{{Lenga aglutinanta}} |fam1=[[Lengas altaïcas]] |fam2=[[Lengas turquesas]] |fam3=[[Oghuz]] |fam4=Oghuz del sud-oèst |status= {{Bes | [[Turquia]] | [[Republica Turca de Chipre del Nòrd|Chipre del Nòrd]] | [[Chipre]] | [[Macedònia del Nòrd]] | [[Kosova]] }} | academia= Türk Dil Kurumu (TDK) | mòstra= Türk Oğuz beyleri, ulus, işitin; üzeride Gök Tanrı basmasa, altta yer delinmese, Türk ulusu, ülkeni, töreni kim atar? |grop=[[Lengas altaïcas]] }} Lo '''turc''' (autonim: ''Türkçe'', {{AFI|[ˈtyɾctʃe]|Turkce.ogg|pron}}) es una lenga parlaa en [[Turquia]], dins lo nòrd de [[Chipre]] e dins quauquas regions dels [[Balcans]] o del [[Pròche Orient]] ([[Bulgaria]], [[Grècia]], [[Siria]], [[Iraq]], etc.). Existís pereu una importanta diaspòra turcofòna en [[Euròpa Occidentala]] e als [[USA|Estats Units]]. Lo nombre de locutors es estimat a 120 milions que 80 milions vívon en [[Turquia]]. Lo turc fa partia de las [[lengas turquesas|lengas turquicas]], un ensemble de lengas eissias del [[prototurc]]. Durant l'[[Edat Mejana]], las migracions turcas a partir de l'[[Asia Centrala]] menèron plusors [[tribú (etnologia)|tribús]] en [[Anatolia]]. Après lo periòde de [[Seljoquidas|dominacion seljoquida]], los Turcs Otomans prenguèron lo contraròtle de la region e fondèron un [[Emperi Otoman|emperi poderós]]. Pasmens, en [[1918]], aquel emperi s'afondrèc e lo movement [[nacionalisme|nacionalista]] menat per [[Mustafa Kemal Atatürk]] metèc en plaça una republica turca calcaa sus lo modele occidentau. Impausèc alora una reforma lingüistica marcaa per l'abandon del [[turc otoman]], son remplaçament per lo turc parlat per la populacion generala, l'adopcion de l'[[alfabet latin]] e una modernizacion del vocabulari. Aquela politica es a l'origina del turc actuau. [[Lenga oficiala]] de [[Turquia]], aquela lenga es un [[lenga aglutinanta|parlar fòrça aglutinant]] d'[[lenga SOV|estructura SOV]] somes a de reglas d'[[armonia vocalica]]. La gramatica es relativament regulara. Un sistema d'[[afixe]]s, mai que mai que [[prefixe]]s, i ten un ròtle important car permet de declinar los [[mot]]s e de'n modificar lo sens per crear de mots noveus. L'[[Institut de la Lenga Turca]] es l'institucion oficiala que regís aquela [[gramatica]]. == Difusion geografica e usatge de la lenga == === Difusion geografica === Lo turc es la lenga prumiera en [[Anatolia]] (levat lo sud-est [[Curdistan|curd]]) e dins lo nòrd de [[Chipre]]. Es parlat per de minoritats mai o mens importantas dins lo [[Curdistan]] [[Turquia|turc]], dins lo sud de [[Chipre]] e dins de regions isolaas del [[Balcans]] o del [[Curdistan]] [[iraq]]uian. De diaspòras turcas importantas existisson egalament dins plusors païs [[Euròpa|europeus]] ([[Alemanha]], [[França]], [[Païses Basses|Païs Bas]], [[Àustria]], [[Belgica]], [[Soïssa]], [[Reiaume Unit]]). Lo nombre de locutors es estimat a 120 milions dins lo monde. La màger part, environ 80 milions, vivon en [[Turquia]]. Existís un turc estandardizat, basat sus las normas [[fonologia|fonologicas]] e [[gramatica|gramaticalas]] d'[[Istambol]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George L. Campbell, ''Concise Compendium of the World's Languages'', Psychology Press, 1998, p. 547.</ref>, e de [[dialecte]]s. Lo pus important es lo dialecte anatolian occidentau que predomina dins las regions occidentalas e centralas d'[[Anatolia]] onte se tròban la màger part de la populacion turca. Los autres dialectes majors son los parlars del nòrd-est d'Anatolia (parlat dins la region de [[Trabzon]]) e de l'est d'Anatolia. Los autres dialectes son pus minoritaris car son parlats per de minoritats exterioras a l'estat turc (nòrd de [[Chipre]], [[Balcans]], nòrd d'Iraq, etc.). === Usatges de la lenga === Lo turc es una lenga importanta dins lo nòrd-est del [[Mar Mediterranèa|bacin mediterraneu]]. En [[Turquia]], a l'estatut de [[lenga oficiala]] e èra la lenga mairala de 85 % de la populacion en [[2006]]. Es pereu oficiau al sen de la [[Chipre|Republica de Chipre]]<ref>Lo grèc es pereu lenga oficiala de la Republica de Chipre.</ref>, mai i es unicament parlat per una minoritat (0,2 %) e de la [[Chipre del Nòrd|republica turca del nòrd de Chipre]] – un estat unicament reconeissut per [[Turquia]] – ont es parlat per 99 % dels abitants. Dins los [[Balcans]], a l'estatut minoritària en [[Bulgaria]] ({{formatnum:600000}} locutors), en [[Grècia]] ({{formatnum:40000}} locutors en [[2014]]) e en [[Romania]] ({{formatnum:25000}} locutors en [[2014]]). En [[Asia Centrala]], es reconeissut per [[Cazacstan]] ({{formatnum:90000}} locutors). Al niveu internacionau, lo turc es lenga oficiala de plusors organizacions regionalas ligaas a la promocion de las culturas turcas coma lo [[Conseu Turquic]] o l'[[Organizacion Internacionala per la Cultura Turca]]. === Organs de regulacion === Lo turc es regit per l'[[Institut de la Lenga Turca]] (''[[Türk Dil Kurumu]]''), una institucion publica creaa en [[1932]] per [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]]. Es charjaa per l'[[Estat]] turc de menar de recherchas sus la lenga turca, de produrre un [[diccionari]] e d'emetre de recomandacions sus l'usatge e l'evolucion de la [[lenga]]. == Istòria == === Las lengas turquicas === {{veire|Prototurc|Lengas turquicas}} Las [[lengas turquicas]] son un ensemble de lengas que forman una familha d'una trentena de lengas parlaas dins una region anant dels [[Balcans]] a l'oèst de [[Republica Populara de China|China]] e de [[Chipre]] au nòrd-est de [[Siberia]]. Lo nombre totau de locutors d'aquelas lengas es estimat entre 200 e 250 milions. Lor origina es pas clarament identificaa. Los Turcs semblan eissits d'un pòple sedentari establit dins la vau del [[flume]] [[Liao]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Tracing population movements in ancient East Asia through the linguistics and archaeology of textile production », ''Evolutionary Human Sciences'', vol. 2,‎ 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Millet agriculture dispersed from Northeast China to the Russian Far East: Integrating archaeology, genetics, and linguistics », ''Archaeological Research in Asia'', vol. 22,‎ 2020.</ref>. Obligat de quitar la region en causa de chambiaments [[clima]]tics, migrèc en [[Asia Centrala]] ont adoptèron un mòde de vita [[Empèris nomadas|nomada]]. Lo [[prototurc]] es ansin probable apareissut entre [[Tova]] e [[Mongolia]] a la fin del [[millenari II avC]]<ref name="Uchiyama et al. 2020 p. 11">'''[[anglés|(en)]]''' Junzo Uchiyama, J. Christopher Gillam, Alexander Savelyev e Chao Ning, « Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia », ''Evolutionary Human Sciences'', vol. 2, 2020, p. 11.</ref>. Aquela lenga se fragmentèc en parlars diferents durant lo millenari seguent<ref name="Uchiyama et al. 2020 p. 11">'''[[anglés|(en)]]''' Junzo Uchiyama, J. Christopher Gillam, Alexander Savelyev e Chao Ning, « Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia », ''Evolutionary Human Sciences'', vol. 2, 2020, p. 11.</ref>. Los textes pus ancians escrichs dins una lenga turquica son las [[inscripcions d'Orkhon]], un ensemble de peiras levaas commemorativas erigias entre los [[segle VII|segles VII]] e [[segle X|X]] al sud del [[lac Baikal]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Denison Ross, « The Orkhon Inscriptions: Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering », ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', University of London, vol. 5, n° 4,‎ 1930, pp. 861–867.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Vilhelm Thomsen, « Déchiffrement des inscriptions de l'Orkhon et de l'Iénisseï », ''Bull. Acad. Roy. Danemark'', 1893.</ref>. En parallele, a partir dau [[sègle VI]], los pòples turcofòns comencèron de migrar en [[Asia Centrala]] e l'airau de las lengas turquicas se desvolopèc pauc a cha pauc per curbir una larja zòna anent de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranea Orientala]] al nòrd-est de [[Siberia]]. En particular, a la fin del [[segle XI]], los [[Seljoquidas|Turcs Seldjoquidas]] introduguèron lo turc oghoz en [[Anatolia]] après lor conquista de la region. === Lo periòde otoman === {{veire|Turc otoman}} Afeblit per las [[Empèri Mongòl|invasions mongòlas]], lo [[Sultanat de Rom|sultanat anatolian dels Seldjoquidas]] dispareissèc en [[1308]]. I foguèc rapidament remplaçat per lo [[Empèri Otoman|Sultanat Otoman]], fondat en [[1299]], coma potença principala. Aquò durbèc un periòde marcat per la coabitacion de dos parlars diferents. Lo prumier èra lo [[turc otoman]] que prenguèc pauc a cha pauc la plaça de lenga administrariva laissaa per la disparicion del parlar seldjoquida. Escrich amb un [[alfabet]] derivat de l'[[arabi]], èra una mescla de turc, de [[persan]] e d'[[arabi]] unicament parlaa per l'eleit. En [[1876]], la [[constitucion]] de l'[[Emperi Otoman|Emperi]] li donèc formalament l'estatut de [[lenga oficiala]]<ref>Article 8 de la constitucion otomana de 1876.</ref>. Lo segond parlar èra lo ''kaba Türkçe'' (« turc rugós » en [[occitan]]), la lenga jornadiera de la populacion generala. Demorèc inicialament pròche de las autras lengas turcas, mas foguèc pauc a cha pauc influenciat per lo [[grèc]], en particular dins las regions d'[[Esmirna]] e de [[Trebizonda]]. === Las reformas d'Atatürk === [[Fichièr:Turken maken kennis met Latijnse alfabet - Introduction of the Latin alphabet in Turkey (6941437163).jpg|thumb|right|Afichatge public del novel alfabet en [[1930]].]] {{veire|Mustafa Kemal Atatürk}} Durant lo segle XIX, l'[[Emperi Otoman]] assajèc de se reformar segon lo modèle occidentau per enraiar son declin. De pensaires coma [[Mirza Malkom Khan]] ([[1833]]-[[1908]]) o [[Mirza Fatali Akhundov]] ([[1812]]-[[1878]]) prepausèron alora de chambiar l'alfabet utilizat per transcriure lo turc. Apèrs l'afondrament de l'Emperi, lo movement [[nacionalisme|nacionalista]] tornèc prendre l'idea dins lo quadre de la construccion d'un [[Estat-nacion]] turc moderne. Aquò menèc a doas evolucions a l'origina del turc moderne. La prumiera foguèc lo remplaçament de l'alfabet otoman, fòrça complexe, per l'[[alfabet latin]]. Aquò permetèc de simplificar l'escritura e d'alfabetizar rapidament lo païs. La segonda foguèc l'abandon del turc otoman coma lenga oficiau al profiech de la lenga jornadiera de la populacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Misha Glenny, ''The Balkans : Nationalism, War, and the Great Powers, 1804-1999'', Nòva York, Penguin, 2001, p. 99.</ref>. Aquela decision s'acompanhèc d'una « purificacion » del [[vocabulari]] destinaa a remplaçar los [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] a l'arabi e al persan per de mots d'origina turca. A l'iniciativa de [[Mustafa Kemal Atatürk]], aquelas reformas foguèron rapidament menaas entre [[1928]] e [[1932]] amb l'adopcion de l'alfabet noveu per lo Parlament, l'enebiment de l'alfabet arabi e la creacion de l'[[Institut de la Lenga Turca]]. En causa de sa complexitat e de son nombre de locutors reduch, lo turc otoman dispareissèc. Es desenant mestrejat per quauques [[Universitat|universitaris]] e apassionats. == Escritura e prononciacion == === L'alfabet turc moderne === [[Fichièr:Turkish alphabet.svg|thumb|right|Alfabet turc.]] {{veire|Alfabet turc}} L'[[alfabet turc]] es un [[alfabet latin]] de 29 letras. 22 son de letras classicas, partejaas amb los autres alfabets latins, e 7 son de letras modificaas per transcriure de sonoritats especificas. Aqueu besonh d'una transcripcion precisa foguèc un important argument en favor de l'abandon de l'alfabet arabi tradicionau que permetiá pas de representar una partia de la prononciacion<ref>'''[[turc|(tr)]]''' Talat Tekin, ''Tarih Boyunca Türkçenin Yazısı. Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi'', Ankara, Simurg, 1997, p. 72.</ref>. L'alfabet turc a 21 [[consonanta]]s e 8 [[vocala]]s. Los [[diacritic]]s i tenon un ròtle important car son utilizats per modificar la prononciacion d'una letra d'un biais significatiu. Per exemple, las minusculas ⟨i⟩ e ⟨ı⟩ son doas letras diferentas en turc. === La prononciacion === {{veire|Prononciacion del turc}} Franc de quauques cas, chasca letra de l'alfabet turc moderne se prononcia d'un bias unic. Lo ''yumuşak ge'', < Ğ ğ >, es l'unica letra que se prononcia feblament e qu'alonja la letra que la precedís. Una autra particularitat grafica del turc es l'existéncia de doas letras I, ‹ İ i › e ‹ I ı ›, que se díson diferentament. Las letras Q, W e X son unicament utilizaas dins de mots empruntats. <center> {| class="wikitable" !Majuscula !Minuscula !Nom !Nom (IPA) !Valor |- | style="text-align:center" | '''[[A]]''' || style="text-align:center" | '''[[a]]''' || a || {{IPA|/aː/}} || /a/ |- | style="text-align:center" | '''[[B]]''' || style="text-align:center" | '''[[b]]''' || be || {{IPA|/beː/}} || /b/ |- | style="text-align:center" | '''[[C]]''' || style="text-align:center" | '''[[c]]''' || ce || {{IPA|/d͡ʒeː/}} || /d͡ʒ/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ç]]''' || style="text-align:center" | '''[[ç]]''' || çe || {{IPA|/t͡ʃeː/}} || /t͡ʃ/ |- | style="text-align:center" | '''[[D]]''' || style="text-align:center" | '''[[d]]''' || de || {{IPA|/deː/}} || /d/ |- | style="text-align:center" | '''[[E]]''' || style="text-align:center" | '''[[e]]''' || e || {{IPA|/eː/}} || /e/ |- | style="text-align:center" | '''[[F]]''' || style="text-align:center" | '''[[f]]''' || fe || {{IPA|/feː/}} || /f/ |- | style="text-align:center" | '''[[G]]''' || style="text-align:center" | '''[[g]]''' || ge || {{IPA|/ɟeː/}} || /ɡ/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ğ]]''' || style="text-align:center" | '''[[ğ]]''' || yumuşak ge || /jumuˈʃak ɟeː/ || [ː], [.], [j] |- | style="text-align:center" | '''[[H]]''' || style="text-align:center" | '''[[h]]''' || he, ha, haş || /heː/, /haː/ || /h/ |- | style="text-align:center" | '''[[Dotless I|I]]''' || style="text-align:center" | '''[[Dotless I|ı]]''' || ı || /ɯː/ || /ɯ/ |- | style="text-align:center" | '''[[İ]]''' || style="text-align:center" | '''[[İ|i]]''' || i || {{IPA|/iː/}} || /i/ |- | style="text-align:center" | '''[[J]]'' || style="text-align:center" | '''[[j]]''' || je || /ʒeː/ || /ʒ/ |- | style="text-align:center" | '''[[K]]''' || style="text-align:center" | '''[[k]]''' || ke, ka || /ceː/, /kaː/ || /c/, /k/ |- | style="text-align:center" | '''[[L]]''' || style="text-align:center" | '''[[l]]''' || le || /leː/ || /ɫ/, /l/ |- | style="text-align:center" | '''[[M]]''' || style="text-align:center" | '''[[m]]''' || me || /meː/ || /m/ |- | style="text-align:center" | '''[[N]]''' || style="text-align:center" | '''[[n]]''' || ne || neː/ || /n/ |- | style="text-align:center" | '''[[O]]''' || style="text-align:center" | '''[[o]]''' || o || /oː/ || /o/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ö]]''' || style="text-align:center" | '''[[ö]]''' || ö || /œː/ || /œ/ |- | style="text-align:center" | '''[[P]]''' || style="text-align:center" | '''[[p]]''' || pe || /peː/ || /p/ |- | style="text-align:center" | '''[[R]]''' || style="text-align:center" | '''[[r]]''' || re || /ɾeː/ || /ɾ/ |- | style="text-align:center" | '''[[S]]''' || style="text-align:center" | '''[[s]]''' || se || /seː/ || /s/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ş]]''' || style="text-align:center" | '''[[ş]]''' || şe || /ʃeː/ || /ʃ/ |- | style="text-align:center" | '''[[T]]''' || style="text-align:center" | '''[[t]]''' || te || /teː/ || /t/ |- | style="text-align:center" | '''[[U]]''' || style="text-align:center" | '''[[u]]''' || u || /uː/ || /u/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ü]]''' || style="text-align:center" | '''[[ü]]''' || ü || /yː/ || /y/ |- | style="text-align:center" | '''[[V]]''' || style="text-align:center" | '''[[v]]''' || ve || /veː/ || /v/ |- | style="text-align:center" | '''[[Y]]''' || style="text-align:center" | '''[[y]]''' || ye || /jeː/ || /j/ |- | style="text-align:center" | '''[[Z]]''' || style="text-align:center" | '''[[z]]''' || ze || /zeː/ || /z/ |- | style="text-align:center" | '''[[Q]]''' || style="text-align:center" | [[q]] || kû, kü || /cuː/, /cyː/ || — |- | style="text-align:center" | '''[[W]]''' || style="text-align:center" | [[w]] || çift ve || /t͡ʃift veː/ || — |- | style="text-align:center" | '''[[X]]''' || style="text-align:center" | [[x]] || iks || /iks/ || — |} </center> == Gramatica == Lo turc es una [[lenga SOV]] basaa sus un sistema de declinasons e d'afixes. Los afixes i tènon un ròtle centrau car permèton de precisar la foncion gramaticala d'un mot<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Geoffroy Lewis, ''Turkish Grammar'', Oxford University Press, 2001, chapitre XIV.</ref>, de modificar son sens prumier per crear un mot noveu e d'indicar las relacions entre los diferents termes d'una [[frasa]]. Un meteis mot pòt ansin comolar plusors afixes e lo turc a un caracter [[lenga aglutinanta|aglutinant]] fòrça marcat. === Los noms === ==== Lo genre ==== Lo turc a pas de [[Genre gramatical|genre gramaticau]] e lo [[Sèxe (biologia)|sexe]] d'un individú a ges d'efiech sus la forma dels mots. Pasmens, existís un sistema per precisar lo [[Genre gramatical|genre]] dels [[Nom (gramatica)|noms]] dels objectes animats : * lo genre femenin pòt estre precisat per l'ajust del mot ''kız'' (« filha ») o ''kadın'' (« femna »). Exemple : ''kadın kahraman'' (« eroïna »), ''kahraman'' (« eròi »). * los emprunts al [[francés]] o a l'[[arabi]] an generalament de formas femeninas separaas. Exemple : ''aktris'' (« actritz »). * lo sufixe [[Sèrbocroat|serbocroat]] ''-ica'' permet de precisar lo sens de ''kraliçe'' (reina), d’''imparatoriçe'' (« imperairitz ») e de ''çariçe'' (« tsarina »). * per la màger part dels [[Domesticacion|animaus domestics]], de formas separaas existisson. Exemple : ''boğa'' (« taure »), ''inek'' (« vacha »). * per los autres [[Animalia|animaus]], es possible de precisar lo sexe amb l'ajust dels mots ''erkek'' (« mascle ») o ''dişi'' (« femela »). Exemple : ''dişi kedi'' (« chata »). ==== La definitud ==== La gramatica turca ofrís pas un contraste de definitud (lo/un) similar a aqueu de l'[[occitan]] e lo turc es sovent presentat coma una lenga sensa article. Ansin, per precisar la finitud, chau utilizar un sistema fòrça diferent de la lenga nòstra : * l'emplec de l'accusatiu suggerís un objecte definit. Exemple : ''yumurtayı yemek'' (« manjar l'uòu »). * l'usage de l'artice indefinit ''bir'' permet de precisar un objecte indefinit. Exemple : ''bir yumurta yemek'' (« manjar un uòu »). * l'abséncia de marcatge suggerís una quantitat indefinia. Exemple : ''yumurta yemek'' (« manjar d'uòus »). ==== Las declinasons e l'armonia vocalica ==== Lo turc dispausa d'un sistema de declinasons articulat a l'entorn de sieis cas ([[nominatiu]], [[accusatiu]], [[genitiu]], [[datiu]], [[ablatiu]] e [[locatiu]]). De gramaticans accèptan pereu l'existéncia d'un instrumentau, mas aqueu cas existís pas dins lo parlar formau. Chasca declinason es normalament identificaa per una terminason especifica. Pasmens, lo turc dispausa egalament d'un sistema d'[[armonia vocalica]]. Es a dire qu'un mot se declina amb una [[vocala]] del meteis tipe que la darriera vocala del mot. Aqueu trach a una gròssa influéncia sus l'estructura de la frasa turca car las declinasons de tots los cas, franc del nominatiu, son dictaas per las reglas d'armonia. Lo tableu aquí-sos presenta dos exemples de declinasons : ''köy'' (« vilatge ») que seguís la declinason normala e ''ağaç'' (« aubre ») que seguís l'armonia vocalica. <center> {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! rowspan="2" |Cas ! rowspan="2" |Terminason ! colspan="2" |Turc ! colspan="2" |Occitan |- !''köy'' !Ağaç !Vilatge !Aubre |- !Ø !Nominatiu |Ø |''köy'' |Ağaç |(lo) vilatge |(l') aubre |- ! rowspan="2" |Armonia complexa !Accusatiu | -i/ı/ü/u |''köy'''ü''''' |Ağacı |lo vilatge |l'aubre |- !Genitiu | -in/ın/ün/un |''köy'''ün''''' |Ağacın |del vilatge |de l'aubre |- ! rowspan="3" |Armonia simpla !Datiu | -e/a |''köy'''e''''' |Ağaca |au vilatge |a l'aubre |- !Ablatiu | -den/dan (d/t)n |''köy'''den''''' |Ağaçtan |despuei lo village |despuei l'aubre |- !Locatiu | -de/da (d/t) |''köy'''de''''' |Ağaçta |dins lo vilatge |dins l'aubre |} </center> ==== La possession ==== Lo turc utiliza ges de [[pronom]] per exprimir la possession, mas un ensemble d'[[afixe]]s. Los noms « possedits » pòion pereu se declinar. Lo tableu aquí-sos presenta l'exemple de las diferentas formas del mot ''ev'' (« [[Ostal|ostau]] ») al nominatiu singular. <center> {| class="wikitable" ! !Turc !Occitan |- !1S |''evim'' |mon ostau |- !2S |''evin'' |ton ostau |- !3S |''evi'' |son ostau |- !1P |''evimiz'' |nòstre ostau |- !2P |''eviniz'' |vòstre ostau |- !3P |''evleri'' |lor ostau |} </center> === Los adjectius === Los [[Adjectiu|adjectius]] turcs son pas declinats e son plaçats avans lo nom que modifican. Pasmens, fòrça adjectius pòion egalament estre utilizats coma noms e, dins aqueu cas, seguísson lo sistema de declinasons. Exemple : ''güzel'' (« beu ») → ''güzeller'' (« belas personas »). Los adjectius ''var'' (« existent ») e ''yok'' (« non-existent ») tènon un ròtle particular car permèton de formar de construccions similars a l'[[occitan]] « i a » o per exprimir la possession. L'estructura tipe es ''nom 1-GEN non 2-POSS var''/''yok'' que corresponde a l'[[occitan]] « nom 1 a / a pas nom 2 ». Exemple : ''imparatorun elbisesi var'' (« l'emperaire a de vestits »). === La conjugason === En turc, los [[verbe]]s indican la persona. Pòion estre negatius, potenciau (« poder ») o impotenciaus (« poder pas »). La [[conjugason]] turca es egalament organizaa a l'entorn de [[temps (gramatica)|temps]] ([[present (gramatica)|present]], [[passat]], [[futur]], [[aorist]]), de [[mòde (gramatica)|mòdes]] ([[condicionau]], [[imperatiu]], [[inferenciau]], [[necessitatiu]] e [[optatiu]]) e d'[[aspecte (gramatica)|aspectes]]. La [[negacion]] es exprimia per l'[[infixe]] ''-me-'' posicionat immediatament après lo radicau. Lo tableu aquí-sos presenta d'exemples de las possibilitats de la conjugason turca : <center> {|class="wikitable" border="1" |- !Turc !Occitan |- |''gelmek'' |align="right"|venir |- |''gelebilmek'' |align="right"|poder venir |- |''gelmemek'' |align="right"|pas venir |- |''gelememek'' |align="right"|pas poder venir |- |''gelememiş'' |align="right"|Aparentament poiá pas venir |- |''gelebilecek'' |align="right"|poirà venir |- |''gelmeyebilir'' |align="right"|pòt (eventualament) pas venir |- |''gelebilirsen'' |align="right"|si pòts venir |- |''gelinir'' |align="right"|(''passiu'') venem, los gents vènon |- |''gelebilmeliydin'' |align="right"|auriás degut poder venir |- |''gelebilseydin'' |align="right"|s'aviás poscut venir |- |''gelmeliydin'' |align="right"|deviás venir |} </center> La conjugason es generalament regulara, mas i a d'excepcions (verbes irregulars e verbes defectius). La [[copula]] (lo verbe « estre » [[occitan]]) pòt egalament estre utilizaa per crear de formas compausaas. === L'òrdre dels mots === Lo turc es una [[lenga SOV]]. Dins las frasas simplas, l'òrdre normau es donc subjecte-objecte-verbe, çò qu'es diferent de l'[[occitan]] que fa partia de las [[lenga SVO|lengas SVO]]. Dins las frasas complexas, la regla principala es que lo qualificant deu precedir lo qualificat. Lo definit deu pereu precedir l'indefinit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Geoffroy Lewis, ''Turkish Grammar'', Oxford University Press, 2001, pp. 239-240.</ref>. Es possible d'alterar lo sens dels mots per renforçar l'importància d'un mot o d'una partia de la frasa. Dins aqueu cas, la regla considèra que lo mot plaçat avans un verbe es totjorn accentuat. Aqueu principi permet un [[Lenga OSV|òrdre OSV]] dins la frasa, en vista de renforçar l'importància donaa al subjecte. == Vocabulari == === Origina del vocabulari === En [[2005]], l'edicion del ''Güncel Türkçe Sözlük'', lo [[diccionari]] de referéncia de l'[[Institut de la Lenga Turca]], conteniá {{formatnum:104481}} mots. 86 % èran d'origina turca e 14 % èran d'origina estrangiera. L'[[arabi]] ({{formatnum:6463}} mots), lo [[francés]] ({{formatnum:4974}} mots), lo [[persan]] ({{formatnum:1374}} mots) son las tres lengas principalas d'[[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] lingüistics. === La sufixacion === Lo turc utiliza tanben sovent l'[[lenga aglutinanta|aglutinacion]] per formar de mots noveus a partir dels noms e dels radicaus. Los noms turcs vènon ansin larjament de l'apondon de sufixes derivats a un ensemble relativament febla de mots de basa. Lo tableu aquí-sos mòstra un exemple de creacion de mots noveus a partir del radicau ''göz'' (« [[uelh]] ») : <center> {|class="wikitable" border="1" |- !turc !compausants !occitan !classa de mot |- |''göz'' |''göz'' |uelh |nom |- |''gözlük'' |''göz + -lük'' |lunetas |nom |- |''gözlükçü'' |''göz + -lük + -çü'' |optician |nom |- |''gözlükçülük'' |''göz + -lük + -çü + -lük'' |luneteria |nom |- |''gözlem'' |''göz + -lem'' |observacion |nom |- |''gözlemci'' |''göz + -lem + -ci'' |observaire |nom |- |''gözle-'' |''göz + -le'' |obsèrva, susvelha |verbe (imperatiu) |- |''gözlemek'' |''göz + -le + -mek'' |observar, susvelhar |verbe (infinitiu) |} </center> Lo tableu aquí-sos presenta un autre exemple de derivacion, basat sus una racina verbala : <center> {|class="wikitable" border="1" |- !turc !compausants !occitan !classa de mot |- |''yat'' |''yat'' |alonja ti |verbe (imperatiu) |- |''yatmak'' |''yat-mak'' |s'alonjar |verbe (infinitiu) |- |''yatık'' |''yat- + -(ı)k'' |penjat |adjectiu |- |''yatak'' |''yat- + -ak'' |liech, endrech onte dormir |nom |- |''yatay'' |''yat- + -ay'' |orizontau |adjectiu |- |''yatkın'' |''yat- + -kın'' |clinat |adjectiu |- |''yatır-'' |''yat- + -(ı)r-'' |clina |verbe (imperatiu) |- |''yatırmak'' |''yat- + -(ı)r-mak'' |clinar |verbe (infinitiu) |- |''yatırım'' |''yat- + -(ı)r- + -(ı)m'' |inclinacion, investiment |nom |- |''yatırımcı'' |''yat- + -(ı)r- + -(ı)m + -cı'' |investisseire |nom |} </center> === Los mots compausats === Lo caracter aglutinant del turc permet pereu d'assemblar dos mots per formar un mot noveu : <center/> {|class="wikitable" border="1" |- !turc !occitan !mots utilizats !significacion literala |- |''pazartesi'' |diluns |''pazar'' (« dimenge ») et ''ertesi'' (« après ») |après dimenge |- |''bilgisayar'' |ordinator |''bilgi'' (« informacions ») e ''sayar'' (« comptaire ») |qui còmpta las informacions |- |''gökdelen'' |grataceu |''gök'' (« ceu ») e ''delen'' (« qui trauca ») |que trauca lo ceu |- |''başparmak'' |poce |''baş'' (« prumier ») e ''parmak'' (« dat ») |prumier dat |- |''önyargı'' |prejutjat |''ön'' (« avans ») e ''yargı'' (« jutjament ») |avans jutjament |- |''kahverengi'' |marron (color) |''kahve'' (« cafè ») e ''rengi'' (« color ») |color del cafè |- |''ayakkabı'' |chauçura |''ayak'' (« pè ») e ''kabı'' (« lo conteneire ») |que conten lo pè |} </center> === La prefixaxion === Los [[prefixe]]s son pus rars que los [[sufixe]]s en turc, mas son pas inexistents. En mai dels prefixes presents dins de mots d'origina estrangiera (''psi-'', dans ''psikoloji'', ''psikopat''...), tres mecanismes de prefixacion existisson per crear de mots noveus. Basats sus la repeticion o sus lo redoblament d'un mot, pertochan mai que mai los adjectius e los [[adverbe]]s<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[turc|(tr)]]''' Utkan Boyacıoğlu, « Redoublement partiel en turc (Türkçede yarı-ikilemeler) », ''e-dil'', n° 2,‎ 2014, pp. 1-18.</ref> : * lo redoblament complet de l'adjectiu sensa alteracion de sa forma permet d'exprimir un biais de faire. Exemple : ''yavaş yürüyordum'' (« chaminavo lentament »), ''yavaş yavaş yürüyordum'' (« landavo »). * lo redoblament amb anteposicion es relativament rar. Fa partia del parlar familhar. Es utilizat amb de substantius per exprimir un sens de « similaritat pauc clara » o de « movement aluenchat de la qualitat totala o de sens ». Consistís a anteposar un terme en ajustant una ''m''. Exemple : ''kapı'' (« la pòrta »), ''kapı mapı'' (« la pòrta e los objectes similars »). * lo redoblament parciau es similar al mecanisme precedent, mas es pus frequent. S'aplica unicament als adjectius. Exemple : ''beyaz'' (« blanc »), ''bembeyaz'' (« immaculat »). == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Institut de la Lenga Turca]]. * [[Lengas turquicas]]. * [[Literatura turca]]. * [[Mustafa Kemal Atatürk]]. * [[Prototurc]]. * [[Turc otoman]]. </div> === Bibliografia === '''Obratges istorics sus lo pòple turc :''' * '''[[francés|(fr)]]''' René Grousset, ''L’Empire des steppes, Attila, Gengis-Khan, Tamerlan'', Payot, 1965. * '''[[francés|(fr)]]''' Jean-Paul Roux, ''Histoire des Turcs'', Fayard, 2000. '''Obratges gramaticaus o etimologics :''' * '''[[francés|(fr)]]''' Louis Bazin, ''Introduction à l'étude pratique de la langue turque'', París, J. Maisonneuve, 1987, 201 p. * '''[[turc|(tr)]]''' İsmet Zeki Eyüboğlu, ''Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü'', Sosyal Yayınları, Istambol, 1991, 866 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Michel Mevlut Bozdemir e Cybele Berk, ''Méthode de turc'', t. 1, París, L'Asiathèque, 2008, 250 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Michel Mevlut Bozdemir e Cybele Berk, ''Méthode de turc'', t. 2, París, L'Asiathèque, 2014, 336 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Golstein, ''Grammaire du turc : ouvrage pratique à l'usage des francophones'', París, L'Harmattan, 282 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Dominique Halbout e Gönen Güzey, ''Le turc'', Chennvières-sur-Marne, Assimil, 2011, 593 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Geoffroy Lewis, ''Turkish Grammar'', Oxford University Press, 2001. * '''[[francés|(fr)]]''' S. Ipek Ortaer Montanari, ''La Conjugaison des verbes turcs'', París, Presses de l’Inalco, 2019, 180 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Alfred Morer, ''Grammaire de la langue turque : théorique et pratique'', Istambol, 1984, 223 p. * '''[[turc|(tr)]]''' Ali Püsküllüoğlu, ''Arkadaş Türkçe Sözlük'', Arkadaş Yayınevi, Ankara, 2004, 1215 p. * '''[[turc|(tr)]]''' Tahsin Saraç, ''Büyük fransızca - türkçe sözlük'', Istambol, Adam Yahınları, {{formatnum;1492}} p. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Paleta lengas turquesas}} {{Portal lengas}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga turquesa]] [[Categoria:Lenga de Turquia]] [[Categoria:Lenga de Chipre]] [[Categoria:Lenga de Bulgaria]] [[Categoria:Lenga de Grècia]] [[Categoria:Lenga de la Republica de Macedònia]] [[Categoria:Turquia]] ojjmu0gh74bu2u6cdeubvqeakezjd2r 0 70663 2503851 2388378 2026-07-02T09:44:42Z JackyM59 60827 /* Las varietats d'òrdi */ Photographs updated 2503851 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Taxobox debuta | vegetal | ''Hordeum vulgare'' | Illustration Hordeum vulgare1.jpg | Òrdi comuna }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Liliopsida }} {{Taxobox | òrdre | Cyperales }} {{Taxobox | familha | Poaceae }} {{Taxobox | sosfamilha | Pooideae }} {{Taxobox | supertribú | Triticodae }} {{Taxobox | tribú | Triticeae }} {{Taxobox | sostribú | Hordeinae }} {{Taxobox | genre | Hordeum }} {{Taxobox taxon | vegetal | espècia | Hordeum vulgare | [[Carl von Linné|L.]] [[1753]] }} {{Taxobox filogenia bendèl}} {{Taxobox | òrdre | Poales }} {{Taxobox | familha | Poaceae }} {{Taxobox fin}} L’'''òrdi''' (var. '''uèrdi''') o lo '''balharc'''<ref>De doas rengas de gran.</ref> ''(Hordeum vulgare)'' es una [[cereala]] de [[palha]], [[planta erbacèa]] annala de la familha ''[[Poaceae]]''. Es probablament la mai anciana cereala cultivada. Plan adaptada al [[clima mediterranèu]] a causa de sa rusticitat, constituissiá atal la principala cereala cultivada dins l'[[Grècia antica|Antiquitat Grèga]], e consomida en galeta o en farinetas (''maza''). L'òrdi buta dels [[clima tropicau|tropics]] fins a {{unitat|4500|m}} d’[[altitud]] en [[Tibet]]. Se caracteriza per d'[[espiga]]s de las barbas longas. == Istòria == {{veire|Istòria de l'òrdi}} Amb l'[[Triticum monococcum|espèuta pichona]] e l'[[amidonièr]]<ref>'''[[italian|(it)]]''' Antonio Saltini, ''I semi della civiltà. Grano, riso e mais nella storia delle società umane'', Nuova Terra Antica , 2010.</ref>, l'òrdi es una [[cereala]] [[domesticacion|domesticada]] per l'[[Homo sapiens|òme]] dins la region del [[Creissent Fertil]] tre lo [[Neolitic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Badr, R. Sch, H. E. Rabey, S. Effgen, H. H. Ibrahim, C. Pozzi, W. Rohde e F. Salamini, « On the Origin and Domestication History of Barley (Hordeum vulgare) », ''Molecular Biology and Evolution'', vol. 17, n° 4, 2000, pp. 499-510.</ref>. En efièch, l'òrdi fèra es una [[planta]] que possa [[Natura|naturalament]] entre lo nòrd d'[[Africa]] e [[Tibet]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel Zohary e Maria Hopf, ''Domestication of Plants in the Old World : The Origin and Spread of Cultivated Plants in West Asia, Europe, and the Nile Valley'', Oxford University Press, 2000, pp. 59–69.</ref>. En [[2023]], las traças mai ancianas de consomacion descobèrtas per los [[arqueologia|arqueològs]] se tròban al [[sud]] del [[Lac de Tiberiàs]] sus un sit datat de [[-23000|{{formatnum:23000}} avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dani Nabel, Dolores R. Piperno, Irene Holst, Ainit Snir e Ehud Weiss, « New evidence for the processing of wild cereal grains at Ohalo II, a 23 000-year-old campsite on the shore of the Sea of Galilee, Israel », ''Antiquity'', vol. 86, n° 334, 2012, pp. 990-1003.</ref>. La [[domesticacion]] es mai tardiva e, segon las [[coneissença]]s actualas, comencèt dins lo [[nòrd]] de l'[[Iraq]] actual entre [[-9000|{{formatnum:9000}}]] e [[-7000|{{formatnum:7000}} avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Helena H. Clark, « The Origin and Early History of the Cultivated Barleys: A Botanical and Archaeological Synthesis », ''The Agricultural History Review'', vol. 15, n° 1, 1967, pp. 10-11.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John William Mitchell, William Quenn Loegering e George Adelbert Livingston, ''Barley: Origin, Botany, Culture, Winterhardiness, Genetics, Utilization, Pests'', Agricultural Research Service, U.S. Department of Agriculture, 1967, p. 14.</ref><ref>Aquelas datas son de nuançar. En efièch, correspondon a l'aparicion de varietats d'òrdi modificadas per l'accion umana. La domesticacion de l'espècia salvatja es mai dificila de datar perque sos grans presentan pas cap de particularitat.</ref>. Capabla de posser dins d'endrechs normalament pauc favorables a l'[[agricultura]] (regions frejas, zònas [[montanha|montanhosas]]...), l'òrdi coneguèt una premièra difusion cap a l'[[oèst]] e l'[[èst]]<ref name="Jones Kovaleva 2018">'''[[anglés|(en)]]''' Martin K. Jones e Olga Kovaleva, « Barley heads east: Genetic analyses reveal routes of spread through diverse Eurasian landscapes », ''PLOS ONE'', vol. 13, n° 7, 2018, e0196652.</ref>. Tre [[-6000|6000]]-[[-5000|5000 avC]], èra utilizada per fabricar de [[cervesa]] en [[Egipte]], en [[Mesopotamia]] e en [[Republica Populara de China|China]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ian Spencer Hornsey, ''A History of Beer and Brewing'', Royal Society of Chemistry, 2003, pp. 1-6.</ref>. Vèrs [[-2000|2000 avC]], son usatge èra plan espandida en totas las [[civilizacion]]s [[agricultura|agricòlas]] d'[[Eurasia]]<ref name="Jones Kovaleva 2018"/>. L'òrdi ocupèt una plaça importanta dins los regims [[alimentacion|alimentaris]] de mai d'una region del mond. Per exemple, en [[Euròpa]], un [[pan]] fach a partir d'òrdi e de [[Segal|segle]] èra la noiridura de basa de la màger part dels paisans mas las patanas l'an d'ara endavant largament remplaçat pendent lo sègle XIX<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harold McGee, ''On Food and Cooking : The Science and Lore of the Kitchen'', Unwin, 1986, p. 235.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Claudia Roden, ''The Book of Jewish Food : An Odyssey from Samarkand to New York'', Knopf, 1997, p. 135.</ref>. Pasmens, malgrat aquel declin, l'òrdi fa totjorn partida dei [[Cereala|cerealas]] mai cultivadas dins lo mond après lo [[milh]], lo [[ris]] e lo [[blat]]<ref>Donadas FAOSTAT 2021.</ref>. == Las varietats d'òrdi == De centenas de varietats d'òrdi existisson coma l'indican, per exemple, lo Catalòg Oficial Francés de las Espècias e Varietats ({{formatnum:1277}} varietats enregistradas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' GEVES, ''Catalogue officiel des espèces et variétés de plantes cultivées en France'', recèrca « Hordeum vulgare », consultat lo 10 d'aost de 2023.</ref>) e lo Catalòg Europèu ({{formatnum:5276}} varietats enregistradas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Comission Europèa, ''EUPVP - Common Catalogue'', recèrca « Hordeum vulgare », consultat lo 10 d'aost de 2023.</ref>). Pasmens, se distinguís [[Tradicion|tradicionalament]] dos grops principals : * los òrdis d[[Ivèrn|'ivèrn]], resistents al fred fins a {{unitat|-15|°C}}, pòdon aver d'espigas platas de dos rengs de [[Grana|grans]] o d'espigas cilindricas de sièis rengs de grans. Se semena de la fin de setembre al començament d'octobre, per èsser plan installats avant l’[[ivèrn]]. * los òrdis de [[prima]], sensibles al gèl, del cicle vegetatiu pus cort, se semenan en febrièr - març. Los grans son redonds e marcats d'un trach dins lo long. <gallery> Fichièr:Hordeum-barley.jpg|Espiga madura Fichièr:Champ d'Orge carrée (Hordeum vulgare).jpg|Camp d'òrdi Fichièr:Gerstenkorrels Hordeum vulgare.jpg|Gran d'òrdi Fichièr:Hordeum vulgare MHNT.BOT.2015.2.39.jpg|Hordeum vulgare - [[Musèu_d'Istòria_Naturala_de_Tolosa]] </gallery> == Consomacion e produccion == === Valor nutritiva === L'òrdi conten mai o mens 69 % d'[[aiga]], 28 % de [[glucid]]s, 2 % de [[proteïna]]s e de 0,4 % de [[lipid]]s. Sa valor nutritiva es de l'òrdre de 123 kcal/100 g. La [[cereala]] conten tanben de quantitats notablas de fibras, de [[vitamina B]], de [[selèni]], de [[fosfòr]], de [[fèrre]], de [[zinc]], de [[coire]], de [[magnèsi]] e d'[[acid aminat|acids aminats]] essencials<ref>'''[[francés|(fr)]]''' S. W. Souci, W. Fachmann e H. Kraut, ''La composition des aliments. Tableaux des valeurs nutritives'', 7{{a}} edicion, MedPharm Scientific Publishers / Taylor & Francis, 2008.</ref>. L'òrdi es reputat per favorir una bona [[digestion]] e per aver una accion favorabla sul taus de [[sucre]] dins lo [[sang]], lo [[colesteròl]] e la [[flòra intestinala]]. === Consomacion e utilizacions === [[Fichièr:Beer wuerzburger hofbraue.jpg|thumb|150px|La [[bièrra]] es producha a partir de grans d'òrdi]] Al nivèl mondial, l'utilizacion de l'òrdi se despartiguèt entre l'alimentacion [[animalia|animala]] (55 a 60 %), la produccion de [[malt]] (30 a 40 %), la produccion de semenças (5 %) e l'alimentacion [[Homo sapiens|umana]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Steven E. Ullrich, ''Barley : Production, Improvement, and Uses'', t. 12, John Wiley & Sons, coll. « World Agriculture Series », 2010, p. 3.</ref>. Es donc una font [[energia|energetica]] importanta dins l'alimentacion animala mas es paura en [[proteïna]]s e deu s'apondre complements. Dins l'alimentacion umana, l'utilizacion principala es la [[braçariá]] e, dins una mendre mesura, la produccion de [[whisky]]. L’òrdi de qualitat optimala deu aver una [[umiditat]] inferiora a 14,5 %, un taus de proteïnas comprés entre 9,5 % e 11,5 % e una energia germinativa superiora a 95 %. Se preferís las varietats de prima. A partir dels grans d'òrdi maltat se produsís tanben lo [[siròp d'òrdi]] maltat, un concentrat [[edulcorant]]. Jos forma de grans, se trapa notablament l’òrdi mondat, que sa primièra envelopa exteriora se retira, mas que lo bren e lo gèrme demòran. Se trapa tanben l’òrdi perlat, que sos grans son estats abrasats (son polits per li far l'aparéncia d’una pèrla), e a perdut lo gèrme e un grand jaç exterior, e amb que se fa de farinas. L’òrdi mondat es pus nutritiu, perque a conservat la màger part de sos nutriments. Quina que siá la preparacion prevista, l’òrdi se còi dins una proporcion de tres parts d'aiga per una d'òrdi. Se daissa prene lo bolh, se cobrís, se redusís lo fuòc e se còi 45 minutas per l’òrdi perlat, e 90 minutas per aquel mondat, fins que l'òrdi siá tendre e tota l'aiga absorbida. Dins l'[[Antiquitat]], l'òrdi èra l'aliment de basa dels Grècs que la consomavan jos forma d'una galeta monenada ''maza''. Se fabricava a l'ostal e se manjava de pertot. [[Tucidides]] (III, 49) parla atal dels marins d'[[Atenas]] a [[Mitilena]] que se ne manjava « sens quitar lo banc dels remaires ». Los [[Tibetan]]s fan de farina d'òrdi grilhat, nomenada [[tsampa]], lor aliment tradicional de basa<ref>'''[[Francés|(fr)]]''' [[Françoise Pommaret]], ''Le Tibet, une civilisation blessée'', Découvertes Gallimard, 2002.</ref>. En [[Africa del Nòrd]], se fabrica de [[semola]]s d'òrdi. === Produccion === En [[2004]], la produccion mondiala d’òrdi èra de 155 milions de [[Tona|tonas]] per una [[aira|superfícia]] semenada de 57 milions d'[[Ectara|ectaras]], o un rendement mejan de 27,2 quintals per ectara (font [[Organizacion de las Nacions Unidas per l'Alimentacion e l'Agricultura|FAO]]). Setze païses realizan 80 % d'aquela produccion. <center> {| class="wikitable" |+ '''Principals païses productors''' |- |bgcolor=#DDFFDD| ''2004''||bgcolor=#DDFFDD| Superficia cultivada<br />(milions d'ectaras)||bgcolor=#DDFFDD| Rendement<br />(q/ha)||bgcolor=#DDFFDD| Produccion<br />(Mt) |- |{{Russia}}||9,30||19,36||18,00 |- |{{Canadà}}||4,16||31,33||13,04 |- |{{Alemanha}}||2,24||58,00||12,97 |- |{{Ucraïna}}||4,49||24,70||11,08 |- |{{França}}||1,63||67,65||11,00 |- |{{Espanha}}||3,18||33,31||10,58 |- |{{Turquia}}||3,50||25,71||9,00 |- |{{Austràlia}}||3,76||20,72||7,79 |- |{{Estats Units}}||1,63||37,38||6,10 |- |{{Reialme Unit}}||1,01||58,251||5,86 |- |{{Danemarc}}||0,71||52,72||3,73 |- |{{Polonha}}||1,09||31,90||3,48 |- |{{China}}||0,85||37,65||3,20 |- |{{Marròc}}||2,31||11,95||2,76 |- |{{Iran}}||1,60||16,88||2,70 |- |{{Chequia}}||0,47||48,74||2,29 |} </center> == Annèx == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Agricultura]]. * [[Bièrra]]. * [[Blat]]. * [[Cereala]]. * ''[[Hordeum]]''. * [[Malt]]. * [[Siròp d'ordiat]]. * [[Tsampa]]. * [[Whisky]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Steven E. Ullrich, ''Barley : Production, Improvement, and Uses'', t. 12, John Wiley & Sons, coll. « World Agriculture Series », 2010. === Ligams extèrnes === * [http://www.inra.fr/Internet/Produits/HYPPZ/CULTURES/3c---098.htm#haut Fiche] L'òrdi sul site de l’[[INRA]]. * [https://web.archive.org/web/20140713205907/http://whfoods.org/genpage.php?tname=foodspice&dbid=127 {{en}} Detalh de la valor nutritiva de l'òrdi] === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Poaceae]] [[Categoria:Planta utila]] [[Categoria:Planta medicinala]] [[Categoria:Flòra (nom vernacular)]] [[Categoria:Cereala]] 4kgdsmv0yvy7skaz8vlwcpv8dpyb1sh 0 116995 2503858 2494926 2026-07-02T10:22:56Z Sovenhic 36254 2503858 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}{{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Roman.de.renart.2.jpg|thumb|Manescrich de la [[BNF]]]] '''''Lo''' '''Roman de Rainard''''' es un [[roman]] satiric de l'[[Edat Mejana]] que sei personatges son d'animaus antropomòrfs. Coneguèt de versions en [[latin]] e en [[neerlandés]], puei en [[alemand]], en [[anglés]], en [[francés]] e benlèu en [[occitan]]. En tot cas, i a de personatges importants de l'òbra que son evocats dins de tèxts en occitan ancian.<ref>Vejatz: https://www.google.fr/books/edition/Le_Roman_de_Renart_dans_la_litt%C3%A9rature/vsv_EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=john+flinn+roman+renart+isengri&pg=PA140&printsec=frontcover. — Vejatz tanben: https://books.google.fr/books?id=E4MGAAAAQAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q=rainart&f=false. — Vejatz tanben: https://www.google.fr/books/edition/Jahrbuch_f%C3%BCr_romanische_und_englische_L/lGNHAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rainart+provenzalisch&pg=RA1-PA7&printsec=frontcover. — Vejatz tanben: https://www.google.fr/books/edition/Grundiss_zur_Geschichte_der_Provenzalisc/hDl9t_nT9bQC?hl=en&gbpv=1&dq=rainart+provenzalisch&pg=PA17&printsec=frontcover. — Vejatz tanben: https://www.google.fr/books/edition/Works/4KZEAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=reynard+the+fox+proven%C3%A7al&pg=PA149&printsec=frontcover.</ref> Lei personatges principaus son un [[Vulpes vulpes|guèine]] que li dison '''''Rainard''''' e un [[Canis lupus|lop]] que li dison '''''Isengrin''''' (en occitan medievau, s'escriu tipicament ''«Rainart, Rainartz, Raynartz»'' e ''«Isengri, Ysengri, Esengrin, Alengri»'').<ref>Vejatz: https://www.google.fr/books/edition/Le_Roman_de_Renart_dans_la_litt%C3%A9rature/vsv_EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=john+flinn+roman+renart+isengri&pg=PA140&printsec=frontcover (pagina 136ss).</ref> Lo roman a mai d'un autor, quauqueis uns son anonims. De versions pron conegudas s'escriguèron entre [[1171]] e [[1250]]. ''Lo Roman de Rainard'' es una parodia dei romans cortés. Se trufa de la crudelitat e de dau necitge deis umans a travèrs dau necitge e de la crudelitat deis animaus. == Nòtas == [[Categoria:Roman medievau]] fa137eb62gu8wyf6gyjmslu1bxtuvzq 0 132940 2503843 2347259 2026-07-02T07:11:24Z ~2026-37806-97 64203 /* */ 2503843 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en lengadocian--> {{Infobox Lenga|nom=Aramèu|Lenga=ארמיא ܐܪܡܝܐ<br/><small>''Arāmāyā''<small> |colorfamilha=yellow |colorfons=#FEFEC2 |País= |Regions=[[Levant]], [[Asia menora]], [[Mesopotamia]], [[Pèrsia]] |personas= |n= |tipologia= | fam1 = [[Lengas semiticas]] | fam2 = [[Lengas semiticas centralas]] |status= |academia= |iso-2= |iso-3= |sil=AMW |mòstra=ܫܠܡܐ (''shlama!'') 'adiu' e '[[patz]]' }} L''''aramèu''' (en aramèu ארמיא ܐܪܡܝܐ ''arāmāyā'') es una branca de las [[lengas semiticas]]. Son nom ven d'Aram, una anciana region del centre de [[Siria]]. Aquesta lenga es, mai precisament, part de la sosfamilha semitica occidentala septentrionala, que compren tanben las lengas cananèas coma l'[[ebrèu]] e lo [[fenician]]. L'alfabet aramèu foguèt adoptat per mantuna lenga de la contrada e es l'avantpassat dels [[alfabet ebrèu|alfabets ebrèu]] e [[alfabet arab|arab]] modèrns. Foguèt la lenga administrativa de l'[[Empèri Pèrsa]] al sègle VI aC. Actualament de varietats de l'aramèu subsistisson dins maitas comunitats mai o mens isoladas en [[Asia]] e l'[[Orient Mejan]], que sián [[Cristianisme|crestianas]] o [[Judaïsme|jusievas]] que la mai importanta son los [[assirian]]s. Pasmens en general es una lenga en perilh d'extincion. == Classificacion == [[Fichièr:Stele Salm Louvre AO5009.jpg|thumb|Estèla amb una inscripcion en aramèu dedicada al dieu Salm, del sègle V aC, trobada a Taima en Arabia.]] la classificacion dels parlars aramèus es<ref>[https://glottolog.org/resource/languoid/id/aram1259 Haspelmath, Hammarström, Forkel e Bank, ''Glottolog''.]</ref>: *aramèu imperial-mejan-modèrn **aramèu lmperial (700 abC-300 abC) **aramèu mejan-modèrn ***aramèu de l'èst ***aramèu central de l'èst ****bohtan *****neoaramèu bohtan gardabani *****neoaramèu d'Hertevin ***neoaramèu del nòrd-èst ****neoaramèu assirian ****neoaramèu caldèu ****aramèu josieu babilonian (ca. 200-1200 ApC) ****neoaramèu josieu del nòrd-oèst *****neoaramèu josieu barzani *****lishana deni ****trans-zab *****lishan didan ****trans-zab del sud-èst *****hulaula *****senaya ****trans-zab de l'oèst *****neoaramèu josieu de Koy Sanjaq *****lishanid noshan ****turoyo-mlahso *****[[mlahsô]] *****[[turoyo]] ***siriac ***mandaïc ****mandèu classic ****mandèu **aramèu mejan **aramèu de l'oèst ***aramèu tardiu palestinan ***neoaramèu de l'oèst *aramèu ancian ==Referéncias== <references /> == Fonts == * {{en}} ''[https://glottolog.org/resource/languoid/id/aram1259 Classificacion dins Glottolog]'' {{Portal lengas}} [[Categoria:Lenga semitica]] al20ljkjnemig7pci2kl7lqlaxp43d3 2503844 2503843 2026-07-02T07:18:50Z ~2026-37761-24 64204 /* */ 2503844 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga | regions = [[Levant]], [[Mesopotamia]], [[Sinai]], [[Anatolia|Anatolia sud-orientala]], [[Peninsula Aràbia|Arabia orientala]], [[Pèrsia]]<ref>{{ref-libre |nom1=Mario |cognòm1=Kozah |nom2=Abdulrahim |cognòm2=Abu-Husayn |nom3=Saif Shaheen |cognòm3=Al-Murikhi |nom4=Haya |cognòm4=Al Thani |títol=The Syriac Writers of Qatar in the Seventh Century |data=9 de decembre de 2014 |lenga=en |editor=Gorgias Press |isbn=9781463236649 |pagina=298 |citacion=The Syriac writers of Qatar themselves produced some of the best and most sophisticated writing to be found in all Syriac literature of the seventh century, but they have not received the scholarly attention that they deserve in the last half century. This volume seeks to redress this underdevelopment by setting the standard for further research in the sub-field of Beth Qatraye studies.}}</ref> | personas= | fam1 = [[Lengas afroasiaticas]] | fam2 = [[Lengas semiticas]] | fam3 = [[Lengas semiticas orientalas]] | fam4 = [[Lengas semiticas nòrd-orientalas]] | fam5 = [[Lengas aramaicas]] |status= |sil=AMW | mòstra=ܫܠܡܐ (''shlama!'') 'adiu' e '[[patz]]' }} L''''aramèu''' (en aramèu ארמיא ܐܪܡܝܐ ''arāmāyā'') es una branca de las [[lengas semiticas]]. Son nom ven d'Aram, una anciana region del centre de [[Siria]]. Aquesta lenga es, mai precisament, part de la sosfamilha semitica nòrd-occidentala, que compren tanben las lengas cananèas coma l'[[ebrèu]] e lo [[fenician]]. L'alfabet aramèu foguèt adoptat per mantuna lenga de la contrada e es l'avantpassat dels [[alfabet ebrèu|alfabets ebrèu]] e [[alfabet arab|arab]] modèrns. Foguèt la lenga administrativa de l'[[Empèri Pèrsa]] al sègle VI aC. Actualament de varietats de l'aramèu subsistisson dins maitas comunitats mai o mens isoladas en [[Asia]] e l'[[Orient Mejan]], que sián [[Cristianisme|crestianas]] o [[Judaïsme|jusievas]] que la mai importanta son los [[assirian]]s. Pasmens en general es una lenga en perilh d'extincion. == Classificacion == [[Fichièr:Stele Salm Louvre AO5009.jpg|thumb|Estèla amb una inscripcion en aramèu dedicada al dieu Salm, del sègle V aC, trobada a Taima en Arabia.]] la classificacion dels parlars aramèus es<ref>[https://glottolog.org/resource/languoid/id/aram1259 Haspelmath, Hammarström, Forkel e Bank, ''Glottolog''.]</ref>: *aramèu imperial-mejan-modèrn **aramèu lmperial (700 abC-300 abC) **aramèu mejan-modèrn ***aramèu de l'èst ***aramèu central de l'èst ****bohtan *****neoaramèu bohtan gardabani *****neoaramèu d'Hertevin ***neoaramèu del nòrd-èst ****neoaramèu assirian ****neoaramèu caldèu ****aramèu josieu babilonian (ca. 200-1200 ApC) ****neoaramèu josieu del nòrd-oèst *****neoaramèu josieu barzani *****lishana deni ****trans-zab *****lishan didan ****trans-zab del sud-èst *****hulaula *****senaya ****trans-zab de l'oèst *****neoaramèu josieu de Koy Sanjaq *****lishanid noshan ****turoyo-mlahso *****[[mlahsô]] *****[[turoyo]] ***siriac ***mandaïc ****mandèu classic ****mandèu **aramèu mejan **aramèu de l'oèst ***aramèu tardiu palestinan ***neoaramèu de l'oèst *aramèu ancian ==Referéncias== <references /> == Fonts == * {{en}} ''[https://glottolog.org/resource/languoid/id/aram1259 Classificacion dins Glottolog]'' {{Portal lengas}} [[Categoria:Lenga semitica]] mi4hyyuz53g9448yfvt3iksdn8gtzyk 2503845 2503844 2026-07-02T07:19:34Z ~2026-37761-24 64204 /* */ 2503845 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga | regions = [[Levant]], [[Mesopotamia]], [[Sinai]], [[Anatolia|Anatolia Sud-orientala]], [[Peninsula Aràbia|Arabia Orientala]], [[Pèrsia]]<ref>{{ref-libre |nom1=Mario |cognòm1=Kozah |nom2=Abdulrahim |cognòm2=Abu-Husayn |nom3=Saif Shaheen |cognòm3=Al-Murikhi |nom4=Haya |cognòm4=Al Thani |títol=The Syriac Writers of Qatar in the Seventh Century |data=9 de decembre de 2014 |lenga=en |editor=Gorgias Press |isbn=9781463236649 |pagina=298 |citacion=The Syriac writers of Qatar themselves produced some of the best and most sophisticated writing to be found in all Syriac literature of the seventh century, but they have not received the scholarly attention that they deserve in the last half century. This volume seeks to redress this underdevelopment by setting the standard for further research in the sub-field of Beth Qatraye studies.}}</ref> | personas= | fam1 = [[Lengas afroasiaticas]] | fam2 = [[Lengas semiticas]] | fam3 = [[Lengas semiticas orientalas]] | fam4 = [[Lengas semiticas nòrd-orientalas]] | fam5 = [[Lengas aramaicas]] |status= |sil=AMW | mòstra=ܫܠܡܐ (''shlama!'') 'adiu' e '[[patz]]' }} L''''aramèu''' (en aramèu ארמיא ܐܪܡܝܐ ''arāmāyā'') es una branca de las [[lengas semiticas]]. Son nom ven d'Aram, una anciana region del centre de [[Siria]]. Aquesta lenga es, mai precisament, part de la sosfamilha semitica nòrd-occidentala, que compren tanben las lengas cananèas coma l'[[ebrèu]] e lo [[fenician]]. L'alfabet aramèu foguèt adoptat per mantuna lenga de la contrada e es l'avantpassat dels [[alfabet ebrèu|alfabets ebrèu]] e [[alfabet arab|arab]] modèrns. Foguèt la lenga administrativa de l'[[Empèri Pèrsa]] al sègle VI aC. Actualament de varietats de l'aramèu subsistisson dins maitas comunitats mai o mens isoladas en [[Asia]] e l'[[Orient Mejan]], que sián [[Cristianisme|crestianas]] o [[Judaïsme|jusievas]] que la mai importanta son los [[assirian]]s. Pasmens en general es una lenga en perilh d'extincion. == Classificacion == [[Fichièr:Stele Salm Louvre AO5009.jpg|thumb|Estèla amb una inscripcion en aramèu dedicada al dieu Salm, del sègle V aC, trobada a Taima en Arabia.]] la classificacion dels parlars aramèus es<ref>[https://glottolog.org/resource/languoid/id/aram1259 Haspelmath, Hammarström, Forkel e Bank, ''Glottolog''.]</ref>: *aramèu imperial-mejan-modèrn **aramèu lmperial (700 abC-300 abC) **aramèu mejan-modèrn ***aramèu de l'èst ***aramèu central de l'èst ****bohtan *****neoaramèu bohtan gardabani *****neoaramèu d'Hertevin ***neoaramèu del nòrd-èst ****neoaramèu assirian ****neoaramèu caldèu ****aramèu josieu babilonian (ca. 200-1200 ApC) ****neoaramèu josieu del nòrd-oèst *****neoaramèu josieu barzani *****lishana deni ****trans-zab *****lishan didan ****trans-zab del sud-èst *****hulaula *****senaya ****trans-zab de l'oèst *****neoaramèu josieu de Koy Sanjaq *****lishanid noshan ****turoyo-mlahso *****[[mlahsô]] *****[[turoyo]] ***siriac ***mandaïc ****mandèu classic ****mandèu **aramèu mejan **aramèu de l'oèst ***aramèu tardiu palestinan ***neoaramèu de l'oèst *aramèu ancian ==Referéncias== <references /> == Fonts == * {{en}} ''[https://glottolog.org/resource/languoid/id/aram1259 Classificacion dins Glottolog]'' {{Portal lengas}} [[Categoria:Lenga semitica]] 8ry0ea6wcdcukw34n6eu1vyynsfirlp 0 147002 2503839 2426637 2026-07-01T20:58:20Z Raymond Trencavel 26125 2503839 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musica (artista) | carta = grop | nom = | nom aliàs = | imatge =[[File:Pearl Jam New York 2016 02.JPG|300px]] | legenda =Pearl Jam a [[Nòva York]] en [[2016]]. | lògo = | país origina =[[Seattle]],{{USA}} | annadas activas =dempuèi [[1990]] | genre =rock alternatiu, grunge | labèl = | membres actuals = [[Eddie Vedder]], [[Stone Gossard]], [[Jeff Ament]], e [[Mike McCready]], [[Boom Gaspar]] ) | èx membres = [[Dave Krusen]], [[Matt Chamberlain]], [[Dave Abbruzzese]] e [[Jack Irons]] | entoratge = | site oficial = }} '''Pearl Jam''' es un grop de [[rock]] american que se formèt a [[Seattle]], [[Washington (estat)|Washington]], en 1990. Pearl Jam foguèt un dels grops màger del movement [[grunge]] amb [[Soundgarden]], [[Nirvana (grop)|Nirvana]] e [[Alice in Chains]]. En 2005, los lectors de ''[[USA Today]]'' eligiguèron Pearl Jam melhor grop american de rock<ref>{{ligam web|url=http://www.usatoday.com/life/columnist/popcandy/2005-07-05-pop-candy_x.htm|titre=And the Greatest American rock band ever is...|consulté le=7 mai 2007|auteur=Matheson, Whitney|série=[[USA Today]]|date=5 juillet 2005.</ref> Dempuèi sa formacion, lo grop compren [[Eddie Vedder]] (votz), [[Stone Gossard]] (guitarra), [[Jeff Ament]] (bassa), e [[Mike McCready]] (guitarra). Lo cinquen membre e bateire actual es [[Matt Cameron]], de [[Soundgarden]], qu'es amb lo grop dempuèi 1998. [[Boom Gaspar]] (piano) es tanben membre del grop dempuèi 2002. Los bateires [[Dave Krusen]], [[Matt Chamberlain]], [[Dave Abbruzzese]] e [[Jack Irons]] son d'ancians membres del grop. Lo grop a vendut 32 milions de disques als Estats Units<ref>{{lien web|url=http://riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=top-selling-artists|titre=Top Selling Artists|consulté le=11 février 2012|série=[[Recording Industry Association of America|RIAA]]}}</ref> e aperaquí 60 milions a l'internacional<ref>{{ligam web|url=http://creativecommons.org/press-releases/entry/5912|titre=Pearl Jam Releases Its First Music Video In Eight Years Under a Creative Commons License|date=19 mai 2006|consultat le=15 juillet 2007|auteur=Steuer, Eric|série=[[Creative Commons|CreativeCommons.com]]}}.</ref>{{,}}<ref>{{ligam web|url=http://www.chartattack.com/news/2006/03/02/self-titled-pearl-jam-album-gets-release-date/|titre=Self-Titled Pearl Jam Album Gets Release Date|date=2 mars 2006|consultat le=16 août 2007|auteur=Lampert, Eva|éditeur=ChartAttack.com}}.</ref>. Pearl Jam es considerat coma un dels grops mai importants dels ans 1990<ref>{{ligam web|nom=Erlewine|prénom=Stephen Thomas|url={{Allmusic|class=album|id=r666816|pure_url=yes}}|titre=''Lost Dogs'' Overview|série=[[AllMusic]]|consulté le=22 juin 2007}}.</ref>. ==Discografia == * Ten (1991) * Vs (1993) * Vitalogy (1994) * No Code (1996) * Yield (1998) * Binaural (2000) * Riot Act (2003) * Pearl Jam (2006) * Backspacer (2009) * Lightning Bolt (2013) * Gigaton (2020) * Dark Matter (2024) ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Grop de rock american]] [[Categoria:Grop de musica american]] [[categoria:Grop de rock]] [[categoria:Grunge]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2020]] lxpqexo3tzwh8sl85z3oimplcm4ppix 0 153810 2503848 2488412 2026-07-02T09:40:04Z ~2026-37874-09 64206 /* */ 2503848 wikitext text/x-wiki Lo '''complèxe d'Edip''' (en [[alemand]]: ''Ödipuskomplex''), a vegada contractat dins l'expression «'''l'Edip'''», es un concèpte central de la [[psicanalisi]]. Teorizat par [[Sigmund Freud]] dins sa [[primièra topica]], se definís coma lo [[desir]] [[inconscient]] d'entreténer un rapòrt sexual amb lo parent del sèxe oposat ([[incèst]]) e aquel d'eliminar lo parent rival del meteis sèxe ([[parricidi]]). Atal, lo fach qu'un drollet s'enamora de sa maire e desira tuar son paire respond a l'imperatiu del complèxe d'Edip. [[Fichièr:Oedipus Phorbas Chaudet Louvre N15538.jpg|thumb|upright=0.8|[[Antoine-Denis Chaudet]], ''Edip enfant tornat a la vida pel pastre Forbas que lo desliguèt de l'arbre'', [[1801]].]] La legenda d'[[Edip]] qu'inspirèt lo drama de [[Sofòcles]], ''[[Edip rei]]'', es segon Freud lo melhor per metre en imatges lo desir universal e inconscient que tot enfant sentís; es tanben l'estructura centrala del psiquisme uman. Per [[Georges Politzer]]{{cita|lo complèxe d'Edip es ni un 'procés' e nimai un 'estat', mas un 'esquèma dramatic'.}} Per Roger Perron, designa {{Cita|lo malhum dels desirs e dels movements ostils que los objèctes son lo paire e la maire, e de las defensas que s'i opausan.}} La psicanalisi identifica tres etapas fondamentalas de desvelopament psicoafectiu: l'[[estadi oral]], l'[[estadi anal]] e l'[[estadi fallic]] quand arriba pel drollet, coma per la drolleta mas d'una autra mena, lo complèxe d'Edip. Es a l'entorn 3 a 5 ans que lo desir [[libidò|libidinal]] portant sul parent de sèxe oposat aparéis, e que lo parent del mèsme sèxe es percebut coma un rival. Lo complèxe coneis enseguida un declin amb la preadolescéncia: l'enfant afronta lo complèxe e son desir libidinal e se dirigís cap a d'autres objèctes podent lo solaçar d'aquel complèxe. Freud fa del complèxe d'Edip l'axe de sa teoria [[pulsion]]nala e [[metapsicologia|metapsicologica]], venent alara lo concèpte clau de la psicanalisi e dels seus corrents derivats. L'istòria del complèxe d'Edip es associat a la teoria freudiana e a l'istòria de la psicanalisi dins son ensems. Lo concèpte tanben motivèt fòça criticas de diferentas naturas, intèrnas a la psicanalisi coma eissidas d'autres disciplinas. Aquelas criticas son centradas subretot en dos punts: la contestacion de l'universalitat del complèxe; la condemnacion de sa quita existéncia. == Genèsi del concèpte per Sigmund Freud == === Del « complèxe nuclear » al mite d'Edip === [[Fichièr:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|upright=1.2|[[Gustave Moreau]], ''Edip e l'Esfinx'', 1864.]] {{Article detalhat|Edip}} [[Sigmund Freud]] ditz aver descobèrt lo complèxe pendent son autoanalisi<ref group="F">P.525.</ref>{{,}}<ref group="P">Al subjècte de l'autoanalisi de Freud coma mejan de descobèrta del complèxe, legir: {{fr}}[[Didier Anzieu]], ''L'Auto-analyse de Freud et la découverte de la psychanalyse'', PUF, Coll. « Bibliothèque de psychanalyse », 1988, {{ISBN|2-13-042084-2}} e subretot cap 3 « La découverte du complexe d'Œdipe », P.93-186.</ref> en la comparant a l'istòria de l'eròi grèc [[Edip]], personatge de la [[mitologia]], cama la contèt lo dramaturg [[Sofòcles]] dins la pèça ''[[Edip rei]]'' subretot. La letra a [[Wilhelm Fliess]] del 15 d'octobre de 1897 es lo sol document que permet de datar la conceptualizacion del complèxe<ref>Letra a [[Wilhelm Fliess]] del 15 d'octobre de 1897 titulada « L'abandon de la neurotica », in {{fr}}''Lettres à Wilhelm Fliess 1887-1904'', PUF, Coll. « Bibliothèque de psychanalyse », 2006, {{ISBN|978-2-13-056279-5}}.</ref>{{,}}<ref group="H">P.334.</ref>. Lo neurològ vienés explica: ''{{Cita|Ai trobat en ièu coma endacòm mai per totes de sentiments d’amor per la maire e de jelosia al respècte del paire, sentiments que son, pensi, comuns a totes los drolles}}''. Dins sos primièrs escrichs, Freud parla tanben de {{cita|complèxe nuclear}}<ref group="H">Intrada {{fr}} « Complexe nucléaire », per Roger Perron, P.339.</ref> o de {{cita|complèxe maternal}}, coma dins son ''[[Estudi sus l'isteria]]'' (1895)<ref group="H">''{{Cita|L'idèa èra ja presenta dins ''Estudi sus l'isteria'' (1895) ont Freud, cercant l'[[etiologia]] de l'[[isteria]], insistiguèt sul ròtle traumatic de las « seduccions » sexualas subidas per l'enfant del fach del paire}}, P.334.</ref>. Rapèla que foguèt menat a elaborar aquel complèxe estudiant la [[sexualitat]], las [[perversion]]s e las [[nevròsi]]s de l'adult que venon de l'enfança. L'origina de l'Edip es de fach estrechament ligada a l' ''{{Cita|evolucion sexuala de l'enfant}}'', çò que fonda tanben tot l'edifici teoric de la psicanalisi<ref group="N">''{{Cita|(...) quin que siá lo sens que se decidèm, lo psicanalista pren lo mot de sexualitat dins un sens total, que foguèt menat per la constatacion de la sexualitat infantila}}'', P.55.</ref>. Freud constata d'en primièr, ''{{Cita|per l'observacion dirècta e per l'estudi analitica de l'adult}}'', que ''{{Cita|l'enfant se dirigís d'en primièr cap a aqueles que se n'ocupan; mas aqueles despareisson lèu darrèr los parents}}''. Aqueles rapòrts, nota, ''{{Cita|son de cap de biais desprovesits d'elements sexuals}}''. L'enfant pren doncas sos parents coma d' ''{{Cita|objècte de desir}}''<ref group="N">P.55.</ref>. En 1900, dins son ensag fondator de la sciéncia dels sòmis, ''[[L'Interpretacion dels sòmis]]'', Freud donèt al public sa teoria del complèxe d'Edip<ref>{{fr}}Dominique Giovannangeli, ''Métamorphoses d'Œdipe : un conflit d'interprétations'', De Boeck Université, 2001, {{ISBN|9782804138219}}, P.14.</ref>. I explica que lo [[sòmi]] fa sovent referéncia a de desirs d'enfança. ''{{Cita|Dins lo contengut latent del sòmi, Freud tròba, a títol d'element constent, lo residú diurne, tròba tanben qu'existís una relacion entre aquel residú e los sovenirs d'enfança}}'' explica [[Henri F. Ellenberger]]. Segon el, Freud pensa que ''{{Cita|lo sòmi a un pé dins lo present e un pé dins l'enfança}}''<ref group="F">P.524.</ref>. Freud explica tanben que lo cas dels nevrosats permet d'observar de desirs afectuoses o ostils pels parents. A partir d'aquel tèxte, lo fondator de la psicanalisi se referís explicitament a la [[tragedia]] grèga. En [[1911]], apond que lo [[complèxe de castracion]] es prigondament ligat a l'Edip e que dins lo drama de [[Sofòcles]] l'eissorbament d'Edip agís coma substitut de la [[castracion]]<ref group="A">P.277.</ref>. Lo mite edipian<ref group="Nota">En 1927, Freud vei tanben dins l'òbra de [[Fiodor Dostoïevski]], ''[[Los Fraires Karamazov (roman)|Los Fraires Karamazov]]'' la representacion de la [[pulsion de mòrt]]</ref> sembla dempuèi l'ora per Freud la mesa en recit d'un complèxe psiquic universal<ref group="N">{{Cita|Lo « mite del rei Edip » que tua son paire e prend sa maire per femna es una manifestacion pauc modificada del desir infantil contra que se quilha mai tard, per lo rebutar, la « barrièra de l'incèst »}}, P.56.</ref>. Dins la mitologia grèga, Edip es filh de [[Laïos]] e de [[Jocasta]], sobeiran de la vila de [[Tebas (Grècia)|Tebas]]. Un [[oracle grèc|oracle]] preditz a Laïos que será mai tard tuat pel seu filh. Apeurat, Laïos decidís d'abandonar Edip pel mont. Un pastre tròba l'enfant e lo confia al rei de [[Corint]], Polibes, que l'elèva coma lo seu filh, sens li revelar lo secret de sas originas. Es el que lo nomena Edip. Un nòu oracle preditz a Edip que será lo murtrièr de son paire. Ignorant que Polibes es pas son paire biologic, demora alunhat de Corint per que la prediction se pòsca pas realizar. Pendent son viatge, encontra Laïos e los servitors e tua lo seu paire vertadièr, que prend per lo cap d'una benda de panaires. Quand arriba a Tebas pòt pas intrar dins la vila perque un monstre, l'[[Esfinx (mitologia grèga)|Esfinx]], empacha l'accés, tuant e devorant totes los viatjaires incapables de resòlvre l'enigma que pausa. Edip, astuciós, capita a trobar la solucion e véncer lo monstre. Edip ven alara un eròi amat dels abitants de la vila, que lo proclamèron rei e li donan per femna la veusa de Laïos, Jocasta, la seuna maire. Freud vei dins aquel mite l'illustracion ideala dels desirs extrèms infantils: ''{{Cita|donam lo nom de « complèxe d'Edip » perque la legenda, avent per eròi Edip, realiza, lor balhant sonqu'una plan leugièra atenuacion, los dos desirs extrèms venent de la situacion del filh: lo desir de tuar lo paire e aquel d'esposar la maire}}''<ref group="M">P.168.</ref>. Remarca qu'aquel complèxe existís tanben dins d'autres dramas culturals; cita ''[[Hamlet]]'' de [[Shakespeare]]. En 1967, [[Jean Starobinski]], dins la prefàcia d{{'}}''Hamlet e Edip'' d'[[Ernest Jones]], argüa que se Edip es lo drama del desvelament, la tragedia d'Hamlet es lo drama de la « [[repression]] »<ref name="Dictionnaire de la psychanalyse"/>. === Cases practics e teoria edipiana === En 1905 Freud publica ''Tres Ensags sus la teoria de la sexualitat'', obratge fondator de la psicanalisi. Pasmens se lo complèxe i aparéis pas explicitament<ref group="H">P.335.</ref>{{,}}<ref>''{{Cita|En 1905, Freud aviá publicat sos ''Tres ensags sus la teoria de la sexualitat''. Çò qu'aviá estat desgatjat a partir d'una reflexion sus l'analisi de subjècte adults deviá lo menar, dins sas recercas, a establir la validitat d'aquela observacions ne tornant prene dirèctament las informacions venent de la biografia d'un enfant. Aquela preoccupacion aguèt per resultat la publicacion, quatre ans mai tard, de ''L'analisi d'una fobia per un drolle de cinc ans'', trabalh ric en concèptes feconds e que, al vejaire de Freud, semblava mòtrar lo ròtle patogèn del complèxe d'Edip}}, in [[Erich Fromm]], {{fr}}''Grandor e limitas de la pensada freudiana'', Laffont, París, 1980, {{P.|95}}.</ref>, Freud definís d'en primièr la [[libidò]] coma l'energia sexuala als fondaments de la dinamica psiquica que tend a se projectar sus un objècte exterior. Après, insistís sus las vicissituds de la causida de l'objècte d'amor que la font es lo complèxe d'Edip<ref group="F">P.535-536.</ref>. Pausa doncas que la realitat de la [[sexualitat infantila]] es inducha per la maire, e que la tetada es lo primièr rapòrt sexual. D'aquela sexualitat arcaïca depend lo complèxe d'Edip, determinant a son torn lo [[tabó]] de l'[[incèst]]<ref group="A">P.277-278.</ref>. Freud contunha de desvelopar sa teoria explicant que la libidò fa naísser de perversions sexualas diversas quand l'esquèma original edipian subís d'alteracions. Fin finala, s'incarna dins un simbolisme sexual dens, coma dins los [[sòmi]]s. Encara lo tèma es central dins l'analisi de [[Ida Bauer|Dora]], en 1905<ref group="P">Sigmund Freud, ''Fragment d'una analisi d'isteria: Dora'', in {{fr}}''[[Cinq psychanalyses]]'', Presses Universitaires de France, 2001, Coll. « Bibliothèque de psychanalyse », {{ISBN|978-2130456209}}.</ref>. En 1909, un autre cas practic, celèbre dins la literatura psicanalitica, permet a Freud de validar sa concepcion del complèxe. Lo cas dich del « [[Herbert Graf|petit Hans]] » — (Herbert Graf) — seguís fidelament l'esquèma dramatic edipian. La [[fobia]] del [[caval]] aparéis per Herbert Graf quand assistís a la casuda d'un caval e que lo vei a tèrra se debatre. Freud postulèt que l'inconscient del petit Hans associa son paire al caval, e malgrat l'amor que porta a son paire, sa mòrt li balhariá lo gausiment d'èsser alara lo sol pretendent a l'amor maternal. Aquò desvelopèt per el una [[fobia|nevròsi fobica]], l'impossibilitat de sortir per la carrièra per paur d'èsser mordut per un caval. Freud lo prend en cura analitica e, en menent sa [[psicoterapia]], l'ajuda passar son complèxe d'Edip<ref group="F">P.545.</ref>{{,}}<ref group="Nota">Gaireben totes los cases practics, e las constatacions teoricas, elaboradas per Freud son reculhidas dins {{fr}}''[[Cinq psychanalyses]]'', 1909.</ref>. [[Fichièr:Freud dreams work.svg|thumb|upright=1.2|La resolucion del complèxe d'Edip pendent [[lo trabalh del sòmi]].]] Foguèt en 1910, dins ''Contribucion a la psicologia de la vida amorosa'' qu'apareguèt lo tèrme « complèxe d'Edip »<ref group="H">P.334.</ref>. La nocion es l'invencion de dos autres psicanalistas trabalhant a [[Zuric]], [[Carl Gustav Jung]] e [[Franz Riklin]]. Lo complèxe ({{de}}''gefühlsbetonte Komplexe'')<ref group="N">{{Cita|Lo mot « complèxe », tèrme aisit, sovent indispensable per la descripcion d'ensems de situacions psicologicas, acqueriguèt lo drech d'èsser citat dins la psicanalisa}}, P.99.</ref> » es utilizat alara en psicanalisi per designar de fragments psiquics inconscients de forta carga [[afèct|afectiva]]. Freud l'utiliza tanben per descriure çò qu'es per el lo principal complèxe psiquic uman, aquel qu'es constituit dins los primiers temps de vida, en foncion dels seus parents: lo « complèxe nuclear ». Sa pensada es enseguida desvelopada lo mèsme an dins l'ensag « Un tipe particular de causida d'objècte per l'òme » ont explica que los objèctes d'amor son totes de substituts de la maire<ref group"A">P.278</ref>. Lo cas de la filha es ja particular: Freud teoriza qu'a la plaça de la paur de perdre son paire, desvelopa una frustracion ligada a la manca organica del fallus. === Desvolopaments del complèxe === A partir de [[1912]] e [[1913]], « l'Edip » intrèt totalament dins la pensada clinica de Freud e alara volgava n'estudiar l'universalitat, dins l'obratge ''[[Totèm e Tabó]]''. Freud i avança la tèsi de la {{Cita|vocacion civilizatritz del complèxe}}<ref group="A">P.279.</ref>, resumida per Roger Perron: ''{{Cita|dins de temps fòrça ancians los umans èran organizats dins una [[òrda primitiva]] dominada per un masclás despotic que monopolizava las femnas e n'escartava los filhs, que siá al prètz de la castracion}}''<ref group="H">P.335.</ref>. Lo complèxe será doncas transmés amb las generacions e amb el lo sentiment de [[culpabilitat (psicanalysi)|culpabilitat]] associat. Freud de totjorn cerquava a ligar aqueles concèptes, subretot aquel d'Edip, a une teoria generala de la [[filogenèsi]] (de l'istòria de l'umanité coma espècia). Fòrça psicanalistas comencèron a menar d'estudis, dins la continuitat d'aquelas de Freud, coma [[Otto Rank]]. Freud nota: ''{{Cita|Otto Rank mostrèt, dins un estudi conscienciós, que lo complèxe d’Edip balhèt a la literatura dramatica de polits subjèctes que tractèt, lor donant totas menas de modificacions, d'atenuacions, de travestiments, es a dire de deformacions analògas a aquelas que produtz la censura dels sòmis}}''<ref group="M">P.169.</ref>. En seguida dos obratges de Freud desvolopèron sa pensada, e de biais definitiu. En 1923, dins un ensag cort titulat « L'Organizacion genitala infantila », Freud descriu las fasas psicoafectivas de la psicogenèsi, qu'es tanben l'un dels concèptes centrals de la teoria psicanalitica, e que ''{{Cita|la fasa fallica constituís l'acme del drama edipian}}''<ref group="H">P.335.</ref>. L'interés creissent portat al complèxe d'Edip motivèt Freud a far un punt sus sa descobèrta. Fixa sa teoria dins las ''Conferéncias d'introduccion a la psicanalisi'', en 1917 e 1918. S'arrèsta subretot sus las observacions dirèctas e sus las analisis d'adults nevrozats, explicant que ''{{Cita|cada nevrosat foguèt d'esperel una mena d'Edip}}''<ref group="A">Freud, citat per Claude Le Guen, {{fr}}P.280.</ref>. Lo cas clinic dich de « [[l'òme dels lops]] » ([[1918]]) ofrís una illustracion màger del complèxe masculin<ref group="H">P.335.</ref>. Freud classa alara lo complèxe dins l'encastre dels « esquèmas filogenetics » qu'an per ròtle d'estructurar la psiquè inconscienta e çò fasent dempuèi l'alba de l'umanitat. E mai, l'introduccion de la novèla dualitat pulsionala e d'una [[segonda topica]] permetèt una novèla apròcha de l'Edip. Freud explica que lo [[transferiment (psicanalisi)|transferiment]] presenta los rèstes de la resolucion, mai o mens complida, del complèxe. Aquel daissa de « cretas narcissicas ». Fàcia a aquela sofrença, la [[psiquè (psicologia)|psiquè]] buta lo [[Ièu]] a resòlvre en totalitat lo complèxe. Fasent atal, lo ''Ièu'' es envasit de [[compulsion]]s. Segon el l'intensitat d'aquelas compulsions, que culmina dins las [[nevròsi obsessionala|nevròsis obsessionalas]], es a l'origina de la nocion de « [[destin]] » dins los dramas, coma la tragedia de Sofòcles. Dins ''Psicologia de las folas e analisi del ièu'' (1921), Freud aborda {{Cita|l'avant Edip}}, caracterizat per une neutralizacion dels [[afècte]]s e permetèt per l'[[ambivaléncia]]. L'enfant fixa atal sos afèctes negatius e positius sus d'objèctes exteriors<ref group="A">p. 282.</ref> al luòc d'investir sos parents. Enfin, en 1923, dins ''Lo Ièu e l'Aquò'', Freud metapsicologiza<ref group="A">P.283.</ref> la nocion del complèxe d'Edip, ne fasent un preable estructurant de l'instança morala, lo subreièu. En efièch, a la maturitat del complèxe, mai d'un scenaris son possibles: afectes femenins cap al paire pel drollet o desir feminin cap a la maire per la drolleta, e recipròcament. Totas las variacions son degudas segon Freud a la {{Cita|[[bisexualitat]] constitucionala de l'individú}}<ref group="A">P.282-283.</ref>. L'enfant es en efièch inconscientament bisexual, son orientacion sexuala se precisant mai tard. Aquelas variacions complèxas menan doncas una actitud positiva del drollet per son paire (lo complèxe inversat), o una actitud négativa (lo complèxe normal), l'ensems formant, virtualament lo « compleèxe d'Edip complet ». Aquelas identificacions variadas explican la diversitat de las [[etiologia]]s e de las personalitats. Constituisson fondamentalament un « [[ideal del ièu]] » que determina la morfologia del [[Subreièu]]. === Complèxe de castracion e darrièrs escrichs === L'ensag de [[1923]], « Lo problèma economic del masoquisme », pausa que lo Subreièu, instança psiquica proclamant los interdits, nasquèt de l'[[introjeccion]] dels primièrs objèctes libidinals de l' ''Aquò'' dins lo ''Ièu''. La relacion n'es de fach desexualizada mas lo Subreièu conserva los caractèrs parentals. Freud prepausa aquí una tèsi que la font de la [[morala]] es lo Subreièu e, doncas, l'Edip<ref group="A">P.284.</ref>. Lo metéis an, dins l'ensag « L'Organizacion genitala infantila » Freud ensag d'explicitar las zonas d'ombra de l'Edip femenin. Afirma que sol lo [[penis]] a une realitat psiquica, e tanben per la filha. Aquel envejariá donca l'aquisicion del fallus, quitament se Freud admet èsser impotent a contunhar l'analisi de la sexualitat femenina<ref group="A">P.285.</ref>. En 1924, un autre ensag fa una plaça majora al complèxe: « La despareisson del complèxe d'Edip ». Freud i descriu lo biais que lo complèxe desapareis amb lo temps, coma la casuda de las dents de lach presisa<ref>''{{Cita|Se poiriá tanben concebre que lo complèxe d’Edip deu caser per que lo temps de sa dissolucion es vengut del meteis biais que las dents de lach cason quand butan las dents definitivas}}'', in Sigmund Freud, « La despareisson del complèxe d’Edip », 1923, {{fr}}[https://web.archive.org/web/20100610081123/http://www.megapsy.com/Textes/Freud/biblio115.htm consultable en linha] sul site [https://web.archive.org/web/20140517201032/http://megapsy.com/ ''megapsy.com'']. Consultat lo 26 de febrièr de 2010.</ref>, e aquò ''{{Cita|quitament se çò que descrich es mai la dissolucion du conflicte edipian}}'' puslèu que la despareisson pura e simpla d'aquel que definiguèt abans coma ''{{Cita|la quita òssa del psiquisme uman}}''<ref group="H">''{{Cita|Çò desapareis, es lo conflicte edipian jos sa forma infantila, e non lo biais d'organizacion que ne resulta}}'', P.335.</ref>{{,}}<ref group="A">Claude Le Guen presisa que segon Freud lo declin del complèxe es inscrich dins l'[[ereditat]] de l'espècia, P.285.</ref>. En 1925, dins « Unas consequéncias psicologicas de la diferéncia anatomica entre los sèxes », Freud aborda la ''{{Cita|Preistòria del complèxe d'« Edip »}}''. Las premissas del complèxe se jogan dins los primièrs temps de la descobèrta de las zonas erogènas<ref group="A">P.288.</ref>. Amb l'obratge ''[[Malaise dins la civilizacion]]'' (1929), Freud liura l'interpretacion psicanalitica de las estructuras inconscientas sostendent l'umanitat e sos [[fantasma (sexualitat)|fantasma]]s. Descripta los simbòls sexuals universals trobats dins los sòmis. Segon Ellenberger, ''{{Cita|Freud anava lèu deduire del caractèr universal del complèxe d'Edip l'idèa del murtre del Paire primitiu pels seus filhs}}''<ref group="F">P.532.</ref>. Alara Freud complèta son modèl teoric precisant la figura del paire primitiu. Lo drollet noirís envèrs lo paire de desirs de mòrt perque a paur d'èsser castigat e castrat per aquel darrièr. Alara la castracion fa plaça dins la teoria generala del complèxe, coma paur infantila de se veire despossedat de la poténcia sexuala per la figura paternala. Aquel [[complèxe de castracion]] arriba doncas al sortir de l'Edip, coma renonciament a l'objècte maternal, qu'es lo primièr objècte de l'enfant<ref group="H">P.336.</ref> e coma marcant lo començament del [[periòde de latença]] e de la formacion del [[Subreièu]] pel drollet. D'autors posteriors a [[Sigmund Freud]], coma [[Melanie Klein]] o [[Donald Winnicott]] per exemple, an pasmens comprés lo Subreièu coma instància plan mai precoça. Lo cas de la drolleta es pasmens diferent a aquel estadi: interprèta la castracion coma ja facha, essent pas en possession d'un penís, e se deu doncas de la reparar. Aquel moment, l'[[enveja del penís]], marca alara l'intrada dins l'Edip al revèrs del cas masculin<ref group="H">''{{Cita|(...) l'ànsia de castracion será lo motor essencial (...) es çò que fa sortir lo drollet de la crisi edipiana aguda cap a la fasa fallica [alara qu'es per la drolleta] çò que fa intrar dins la crisi edipiana}}'', P.336.</ref>. Lo murtre del Paire primitiu es lo fantasma universal de l'umanitat de tuar la figura paternala castratritz, sola etapa permetent un desvelopament psiquic normal en seguida. ''{{Cita|La nocion complèta del complèxe d'Edip compòrta en efièch aqueles tres elements: desir incestuós al respècte de la maire, desir de tuar lo paire, e imatge d'un paire crudel e castrator}}'' explica [[Henri F. Ellenberger]]<ref group="F">P.533.</ref>. Fin finala, malgrat l'importança del concèpte en psicanalisi, jamai Freud li consacrèt pas cap d'obratage especific<ref group="H">Levat ''Totèm e Tabó'' e ''Vista d'ensems de las nevròsis de transferiment'' (publicat de postum) nota Roger Perron, {{fr}}P.335.</ref>, quitament se torna sus aquela descobèrta dins son darrièr obratge, ''L'Abreujat de psicanalisi'', escrivent: ''{{Cita|M'autorizi de pensar que se la psicanalisi aviá a son actiu sonque la sola descobèrta del complèxe d'Edip reprimit, aquò sufiriá a la far recaptar d'entre las preciosas aquisicions novèlas del genre uman}}''<ref name="Dictionnaire de la psychanalyse">{{fr}}Freud, citat per [[Élisabeth Roudinesco]] e Michel Plon, in ''Dictionnaire de la psychanalyse'', entrée « Œdipe », Fayard, 1997, {{ISBN|2-213-60424-X}}, P.757-761.</ref>. == Descripcion del complèxe en psicanalisi == === Complèxe d'Edip e estadis psicoafectius === ''{{Cita|Çò qu'entendava Freud per « complèxe d'Edip » es simple: lo drollet, a causa del despèrtament de sas pulsions sexualas a una edat precoça, disèm quatre o cinc ans, desvelopa un desir e un ligam sexuals intenses al respècte de sa maire. La vòl per el solet, e lo paire ven son rival. Desvelopa una ostilitat al respècte de son paire, lo vòl remplaçar e, fin finala, se ne desfar. Sentent que son paire es son rival, lo drollet a paur d'èsser castrat per el. Freud nomenèt aquel ensems lo « complèxe d'Edip »}}'' segon [[Erich Fromm]]<ref>{{fr}}[[Erich Fromm]], ''Grandeur et limites de la pensée freudienne'', Laffont, Paris, 1980, {{P.|51-52}}.</ref>. Per [[Georges Politzer]] ''{{cita|lo complèxe d'Edip es ni un « procés » e encara mens un « estat », mas un « esquèma dramatic »}}''<ref>{{fr}}[[Georges Politzer]], ''Critique des fondements de la psychologie'', Presses Universitaires de France, Coll. « Quadrige », {{ISBN|2130535488}}.</ref>. Per Roger Perron, designa ''{{Cita|lo malhum dels desirs e dels movements ostils que los objèctes son lo paire e la maire, e de las defensas que s'i opausan}}''<ref group="H">P.334.</ref>. ==== Dinamica de las organizacions psiquicas ==== La psicanalisi identifica atal tres etapas fondamentalas de desvelopament psicoafectiu: l'[[estadi oral]], l'[[estadi anal]] e l'[[estadi fallic]] quand arriba pel drollet, coma per la drolleta mas de biais tot diferent, lo complèxe d'Edip<ref name="Tran-Thong">{{fr}}Tran-Thong, « Stades et concept de stade de développement de l'enfant dans la psychologie contemporaine », in revue ''Études de psychologie et de philosophie'', {{vol.}}17, Vrin, 1986, {{ISBN|9782711607112}}, P.114.</ref>. Segon Freud, coma o descriguèt dins son ensag « L’organizacion genitala infantila » (1923), l'elaboracion del complèxe d'Edip representa una etapa constitutiva del desvelopament psiquic dels enfants. Lo [[desir]] al respècte de la maire troba son origina als primièrs jorns de la vida e condiciona tota sa psicogenèsi. La maire es, d'un costat, la « noiricièra », e, d'un autre costat, aquela que balha de plaser sensual, mejans lo contacte amb la popa e mejans los suènhs corporals. L'enfant, drolleta o drollet, ne fa doncas lo primièr objècte d'amor que demorará determinant per tota la vida amorosa. Aquela relacion objectala es tanben investida de [[sexualitat]]. Aquel amor d'objècte se desplega en cinc « fasas » libidinalas<ref group="H">Roger Perron presisa qu'aquelas fasas son nomenadas mai volontièrs « organizacions » pels successors de Freud, P.335.</ref>. La nocion de « fasa » o d'« estadi » se deu pas prene al sens literal. Signala la primautat d'una [[zona erogèna]] particulara mas n'implica pas que lo procés se debane de biais mecanic e lineari. Al mens se pòt admetre qu'una fasa succeda a l'autra dins l'òrdre descrich. Lo complèxe d'Edip se desplega doncas mejans aqulas fasas en foncion de lors quita proprietats que s'entrenosan per constituir un agregat de pulsions, nomenat « complèxe » d'Edip que, pels freudians, tròba son apogèu vèrs l'edat de 5 ans. Freud arriba a aquela deduccion en estudiant lo cas dich del « [[Herbert Graf|petit Hans]] »<ref group="P">{{fr}}Freud, ''Analyse d'une phobie d'un petit garçon de cinq ans : Le Petit Hans'', 1909, PUF, 2006, {{ISBN|2130516874}}.</ref>. <center>{{Estadis psicoafectius}}</center> ==== Declin del complèxe e forma inversada ==== Lo déclin del complèxe d’Edip correspond a la fasa finala de la dinamica edipiana. Es marcat pel renonciament progressiu a possedar l’objècte libidinal, jos la dobla pression de l’[[ànsia]] de [[castracion]] pel drollet e de la paur de perdre la maire per la drolleta. De proceses permeton a l'enfant de desviar son atencion libidinala dels objèctes parentals. Los desplaçaments identificatòris, coma las sublimacions, lo [[transferiment (psicanalisi)|transferiment]] tanben, permeton a la libidò de trobar d’autres objèctes de satisfaccion, subretot dins la socializacion progressiva e dins l’investiment dels proceses intellectuals. Fin finala, la « [[fasa genitala]] » arriba pendent l'adolescéncia e correspond a la reconeissença de la « doble diferéncia, dels sèxes e de las generacions » e coincidís amb lo segond periòde de maduracion sexuala. Alara l'equilibri es trobat, al sen d'una organizacion genitala adulta e mercé als cambiaments d'objèctes veguts possibles: lo desir serà doncas adressat a una autra femna que la maire, a un autre òme que lo paire<ref group="H">P.335.</ref>. Existís tanben, nota Freud, una forma « inversada » del complèxe d'Edip. Lo biais normal del complèxe es nomenat « positiu », a l'opausat tanben existís, d'una mena negativa, nomenat « invesat ». Lo drollet vei dins son paire non pas una figura a tuar psiquicament, mas l'objècte d'aquelas tendéncias sexualas. Lo paire ven alara [[femenizacion|femenizat]]. Per la drolleta, l'esquèma existís, se bastissent ''a contrario'' sus la maire, investida de pulsions sexualas objectivadas. Segon Freud, ambedoas formas de l'Edip constituisson lo « complèxe d'Edip complet »<ref name="Tran-Thong"/>. === Complèxe d'Edip e psicogenèsi === ==== Constitucion del Subreièu e vida sociala ==== Segon Freud, pendent lo complèxe d'Edip lo ''[[Ièu]]'' seguís una prigonda modificacion, que resulta lo [[Subreièu]]; ''{{Cita|Lo Subreièu es doncas l'eritièr del complèxe d'Edip}}'' explica Tran-Thong<ref name="Tran-Thong"/>. La resolucion del complèxe mena a l'[[introjeccion]] de l'imatge del paire. L'edificacion del Subreièu per un individú depend atal del biais que resolguèt son complèxe d'Edip<ref group="F">{{P.|552}}.</ref>. De biais general, ''{{Cita|lo conflicte edipian constituís un motor essencial del jòc de las identificacions mejans que se bastís la persona}}'' explica Roger Perron<ref group="H">P.336.</ref>. ==== Etiologia de las nevròsis ==== L'Edip subís una ''{{Cita|repression aviada}}'', nota Freud, mas, ''{{Cita|del fons de l'inconscient, exercís encara una accion importanta e durabla. Constituís alara lo « complèxe central » de cada nevròsi}}''<ref group="N">{{P.|56}}.</ref>{{,}}<ref group="H">{{P.|334}}.</ref>. Freud parla tanben, de biais sinonimic, e dins un encastre [[psicopatologic]], a partir [[1908]], de « complèxe nuclear »<ref group="H">Intrada {{fr}} « Complexe nucléaire », per Roger Perron, P.339.</ref>. D'en primièr, d'un biais passiu, lo complèxe condiciona lo desvelopament ulterior de l'enfant e amb aquó aquel de las nevròsis; d'un autre costat l'enfant, a partir de sa somission al complèxe, ensaja de comprendre per bastir la realitat e produtz per aquó de « teorias sexualas infantilas » al respècte dels seus parents. Sas teorias influisson de biais decisiu sul caractèr ulterior de l'enfant e sus sa constitucion nevrotica. Pasmens la [[nevròsi]] passa de virtuala fins a actuala sonque se l'enfant es incapable de desligar sa libidò dels modèls parentals. Alara pòt pas jogar de ròtle social e produtz un amenatjament de la realitat, una [[nevròsi]]. Tota l'entrepresa analitica se definís coma una educacion progressiva per subremontar aquels ''{{Cita|residús infantils}}''<ref group="N">P.57.</ref>. === Divergéncias dins la teoria edipiana === ==== Critica del « monisme fallic » de Freud ==== {{Article detalhat|Complèxe d’Electra}} Dempuèi la formalizacion, Freud saviá qu'aquel modèl seriá malaisit a transpausar complètament pel desvelopament de las drolletas<ref group="H">P.336.</ref>. Ensag de cobrir aquela dificultat en amenatjant lo concèpte de l'Edip per la filha, que lo psiquiatre e psicanalista [[Carl Gustav Jung]] nomena mai tard lo « [[complèxe d’Electra]] ». Lo definís coma la tendéncia compulsiva menant la drolleta a se virar cap al paire o una autra imatge paternala de substitucion e qu'es consequéncia del [[complèxe de castracion]] prepubertari femenin. Se Freud admet l'existéncia d'un ''{{Cita|complèxe d'Edip al femenin}}'', li coneis pas una equivaléncia estricta amb aquel dedicat al drollet. Aquel ''{{Cita|monisme fallic}}'' postulat per Freud provoquèt de protestacions vivas, quitament del vivent del fondator de la psicanalisi, e subretot venent de femnas psicanalistas, coma [[Ruth Mack Brunswick]], [[Helene Deutsch]], [[Karen Horney]] o [[Melanie Klein]]<ref group="H">P.336.</ref>. Aquel espandiment al sèxe femenin pasmens jamai foguèt totalament satisfasent e ara son escaces los analistas qu'utilizan aquel tèrme. Freud remarca en 1916: ''{{Cita|Se saupriam pas dire que lo mond foguèt reconeissent a la recerca psicanalitica per sa descobèrta del complèxe d'Edip. Aquela descobèrta aviá, al contrari, provocat una resistença mai passionada}}''<ref group="M">P.169.</ref> e quitament al sen de la teoria psicanalitica. La psicanalista [[Mélanie Klein]] per exemple, per equilibrar lo concèpte, insistèt sul fach que lo drollet « enveja » lo poder de las femnas de donar la vida coma la filha poiriá « envejar » lo [[fallus]]. Las consequéncias del declin del complèxe d'Edip son diferentas d'un sèxe a l'autre: d'en primièr s'agís del renonciament al primièr objècte d'amor dins ambedos sèxes<ref group="P">Per mai de detalhs: {{fr}}[[Robert Stoller]], « Faits et hypothèses : un examen du concept freudien de bisexualité », in [[Jean-Bertrand Pontalis]], [[Pierre Fédida]], [[Wilhelm Fliess]], [[André Green]], [[Joyce McDougall]], [[Masud R. Khan]], [[Robert Stoller]], ''Bisexualité et différence des sexes'', Gallimard-folio, {{numéro}}359, 2000, {{ISBN|2070411869}}.</ref>. ==== Debats al subjècte de l'origina psiquica del complèxe ==== Coma l'explica Freud, l'Edip se preceda de doas fasas ont dominan successivament las zonas erogènas, d'en primièr l'orala puèi l'anala, e que s'organizan las primièras relacions objectalas. L'Edip seriá doncas pas primièr, mas seriá d'esperel originari, çò sus que lo quita Freud trabucava<ref group="H">P.336-337.</ref>{{,}}<ref group="Nota">Après Freud, los successors van acordar un interés creissent a aquelas organizacions dichas « pregenitalas », condicionant lo [[narcissisme]] primari, la fondacion del subjècte o encara l'autoerotisme. [[Anna Freud]], mas tanben [[Melanie Klein]], [[Donald Winnicott]], de pedopsiquiatres coma [[Margaret Mahler]], [[Donald Meltzer]], [[Frances Tustin]], [[Serge Lebovici]], [[René Diatkine]] o encara [[Daniel Stern (psicològ)|Daniel Stern]] van tanben centrar lors teorias a l'entorn d'aqueles estadis primièrs, e ont domina la relacion maire enfant.</ref>. Per [[Melanie Klein]], existiriá un « complèxe d'Edip precoç », que descriu en [[1927]], e anterior a l'edat de 3 ans<ref group="H">Intrada {{fr}} « Complexe d'Œdipe précoce » par Robert D. Hinshelwood, {{P.|338-339}}.</ref> e avent l'origina dins los fantasmas de la petita enfança<ref name="Dictionnaire de la psychanalyse"/>. Los residús arcaïcs, sentits coma bons o mals per l'enfant son associats a las figuras parentalas. Dins la linhada, [[Otto Fenichel]], en [[1931]], postula tanben de « davancièrs del complèxe d'Edip ». Lo psicanalista Claude Le Guen, dins ''L'Edip originari'' (1974), descriguèt un « edip originari » correspondent a una primièra estructura triangulara metent en jòc lo subjècte naissent, sa maire e un tèrç que provòca una paur de l'estrangièr qu'explicariá, al 8{{n}} mes pel l'enfant, un tal sentiment per l'Autre<ref group="H">P.337.</ref>. Un autre psicanalista, [[André Green]] tanben contunhèt e completèt aquela relacion de tres actuants. Fin finala, existís d'organizacions non edipianas, estudiadas de longa data per la psicanalisa, e que doncas tornan en partida sus l'universalitat del complèxe. Atal, lo vast camp de las [[perversion|estructuras perversas]], dels [[autisme]]s, de las [[psicòsi]]s fin finala, infantilas o adultas foguèt prés coma pròva per recuzar sa centralitat dins la constitucion de la personalitat<ref group="H">P.337.</ref>. == Criticas == Dempuèi los començaments de la psicanalisi fins als desvelopaments mai recents, lo complèxe d'Edip foguèt criticat. Lo psicanalista [[Otto Rank]] lo plaça atal en rèire del [[traumatisme de la naissença]], alara que lo psiquiatre [[Carl Gustav Jung]] ne refusava la primautat. Lo désir de la maire dins la vision jungiana es de segur gaire relatiu a l'[[incèst]] e es pas restrench al sol complèxe d'Edip<ref group="F">P.714-715.</ref>. D'autres l'an tornat a un principi moral limitat a la bona societat vienesa, venent de l'estat d'esperit del quita Freud alara qu'[[Heinz Kohut]] lo minimizèt dins sas teorias sul [[narcissisme]]. Demora amb l'[[inconscient]] e las teorias sus la [[sexualitat infantila]], una de las broncas entre los psicanalistas entre eles quines que siàn e encara entre los oposants mai o mens radicals. === Debat sur l’universalitat de l’Edip === [[Fichièr:Levi-strauss 260.jpg|thumb|L'etnològ [[Claude Lévi-Strauss]] fa una critica [[culturalista]] de l'universalitat del complèxe d'Edip e mòstra que lo tabó de l'[[incèst]] es comun a totes los pòbles.]] L'universalitat d'aquel complèxe, al delá de las diferéncias culturalas, venguèt lèu objecte de criticas d'[[Etnologia|etnològs]]. E, l'escòla culturalista ([[Bronisław Malinowski]], [[Margaret Mead]] e [[Ruth Benedict]]) s'opausa dirèctament amb lo postulat freudian. Lo primièr a formular de criticas atal es Malinowski, a partir d’un programa d'estudi menat<ref group="P">{{fr}}[[Bronisław Malinowski]], ''La Sexualité et sa répression dans les sociétés primitives'', 1921, Payot, 2001, {{ISBN|2-228-89373-0}}, [https://web.archive.org/web/20150418024040/http://classiques.uqac.ca/classiques/malinowsli/sexualite_repression/sexualite_repression.html en linha] sul site [http://classiques.uqac.ca ''Classiques des sciences sociales''].</ref> après la Primièra Guèrra mondiala sus las mòrs sexualas en [[Melanesia]], e que sintetiza dins son obratge ''La Sexualitat e sa repression dins las societats primitivas'' (1921). Son observacion de las populacions de las [[illas Trobriand]] revèla una configuracion socioculturala que, fondada sus un mòde de parentat [[matrilineària]], a res a veire amb aquela de la civilizacion europèa. Alara, perque lo complèxe d'Edip coma lo descriu Freud supausa una identitat entre lo paire biologic (amb que la maire parteja un amor que l'enfant jeslosa) e la figura autoritària (que s'interpausa entre l'enfant e la maire), la nocion de complèxe d'Edip sembla indissociabla d'una forma familhala precisa, dicha « nuclara », ont lo paire, la maire e los enfants vivon ensems dins un mèsme fogal e ont lo paire biologic exerça l'autoritat sus l'enfant. E, al contrari del postulat de Freud, aquela forma d'organizacion familhala es pas universala coma l'observèt Malinowsky: dins fòrça autras culturas, lo depositari de l'autoritat al respècte de l'enfant es pas lo paire mas es per exemple l'oncle maternal dins las illas Trobriand<ref>''{{Cita|Aplicant a ambedoas societats una formula brèva, mas un pauc vaga, podèm dire que lo complèxe d'Edip conten lo desir de tuar lo paire, per esposar la maire, alara que dins la societat trobriandesa, matrilineària, conten lo desir d'esposar la sòrre e de tuar l'oncle maternal}} explica Bronislaw Malinowski, in ''La Sexualitat e sa repression dins las societats primitivas'', {{fr}}Payot, 1976, P.52.</ref>. Atal es fragilizat de l'edifici freudian, ont apareis coma una eretgia d'associar pas lo partenari sexual de la maire e la figura exerçant l'autoritat sus l'enfant. [[Claude Lévi-Strauss]], dins son obratge ''Las Estructuras elementàrias de la parentat'' ([[1949]]), sosten que l'enebicion de l'[[incèst]] es al fondament de totas las culturas umanas. Per l'apròcha psicanalitica, l'existéncia d'un tal [[tabó]] coïcida perfièchament amb l'Edip<ref group="H">P.337.</ref>. === Critica de la realitat de l’Edip === [[Fichièr:Oedipus sphinx Louvre G417 n2.jpg|thumb|upright=1.2|[[Edip]] (Drecha) e l'[[Esfinx (mitologia grèga)|Esfinx]] (Centre) acompanhat del dieu [[Ermes]] (Esquèrra).]] ==== Critica de la compreneson del mite ==== Dins ''Mite e tragedia en Grècia anciana'' l'istorian e antropològ, especialista de la [[Grècia antica]], [[Jean-Pierre Vernant]] denoncia los contrasens e l'anacronisme de l'interpretacion psicanalitica del mite grèc e dins un article de [[1967]] titulat « Edip sens complèxe »<ref name="Dictionnaire de la psychanalyse"/>. Per Vernant, Freud sintetiza lo mite en un esquèma tròp simplificator. Plaça pas lo mite d'Edip dins l'ensems de la mitologia grèga. Lo rasonament freudian es per el un ''{{Cita|cercle viciós}}'', subretot perque que Freud interprèta lo mite grèc amb una mentalitat contemporanèa, sens far de contextualizacion istorica<ref>{{fr}}[[Jean-Pierre Vernant]] e [[Pierre Vidal-Naquet]], « Œdipe sans complexe », in ''Œdipe et ses mythes'', ''Historiques'', vol.43, p. 2.</ref>. ==== Dins l'encastre de familhas non monoparentalas ==== De biais general, la question de la validitat del complèxe d'Edip continua de noirir un debat viu dins lo contèxte social actual, que vei se desvelopar en Occident de formas novèlas de la familha (coma la [[monoparentalitat]], la [[adopcion|familha adoptiva]], la [[familha recompausada]], l'[[omoparentalitat]]). Fòrça psicanalistas ensajan d'amenatjar la nocion teorica de complèxe d'Edip ont la figura de l'autoritat paternala es absenta, intermitenta, o partejada entre mai d'un paires. Se fondant sus la nocion d' ''{{en}}entitlement''<ref group="Nota">L' ''{{en}}entitlement'' exprima l'autosuggestion que l'enfant realisa après aver viscut de maltraitars. S'agí subretot d'una estrategia defensiva. Aquel viscut dolorós li autoriza de libertats suls autres e l'enbarra dins una logica narcissica.</ref> creada per Freud, lo psicanalista [[Arnold Rothstein (psicanalista)|Arnold Rothstein]] explica per exemple que d'enfants en sofrança noirissan l'illusion d'èsser de contunh en [[simbiòsi]] amb lor maire<ref>{{fr}}Marie-Christine Saint-Jacques, ''Séparation, monoparentalité et recompostition familiale : bilan d'une réalité complexe et pistes d'action'', Presses Université Laval, 2004, {{ISBN|9782763781433}}, {{P.|58}}.</ref>. ==== Dels estudis de genre ==== Dins l'encastre dels ''[[Gender Studies]]'', la feminista americana [[Judith Butler]], reconeissent l'apòrt freudian, ne critica l'unilateralitat sexuala del complèxe d'Edip. Dins son obratge ''Trebolum de genre'' (1990)<ref group="F">''Gender Trouble'' (1990) capítol « Complexitat del genre e limitas de l’identificacion ».</ref> critica la concepcion freudiana d'una bisexualitat sens vertadièra [[omosexualitat]] d'el biais qu'es presentada dins ''Lo Ièu e l'Aquò''<ref>{{fr}}Claire Pagès, « D’où vient le genre ? Freud, Darwin Butler », ''Cahiers de l'École Doctorale''. Consulté le 12 mars 2010.</ref>. Segon [[Didier Eribon]], lo libre ''L'Antiedip'' de Deleuze e Guattari es « una critica de la normativitat psicanalitica e de l’Edip (…) » e « (…) una mesa en question devastatritz de l'edipinianisme (…) »<ref>{{fr}}Didier Eribon, "Échapper à la psychanalyse", [[Éditions Léo Scheer]], 2005, p.14</ref>. Eribon considèra que lo complèxe d’Edip de la psicanalisi freudiana o lacaniana, es una ''{{cita|inversemblabla construccion ideologica}}'' qu'es un ''{{cita|procés d'inferiorizacion de l'omosexualitat}}''<ref>{{fr}}Réflexions sur la question gay, Paris, Fayard, 1999. (ISBN 2213600988), p.129</ref>. ==== De la realitat empirica ==== Segon lo psicològ social Armand Chatard, la representacion freudiana del complèxe d’Edip es segon d'unes cercaires pauc o gaire pas emparat per de donadas empiricas<ref name=Chatard>{{fr}}{{Article |langue=fr |autor1=Armand Chatard |títol=La construction sociale du genre |periodic=VEI Diversité |volume= |numéro=138 |jour= |mes=septembre |annada=2004 |paginas=23-30 |issn= |url=http://www2.cndp.fr/archivage/valid/66975/66975-10067-12590.pdf }}</ref>. == Referéncias e fonts == === Obratge utilizats === * {{fr}} {{Obratge | id = Dip | títol = Dictionnaire international de la psychanalyse | editor = Calmann-Lévy | collection = | autor = [[Alain de Mijolla]] | langue = | annada = 2002 | lieu = | publi = | pages = | comentaris = Entrée « Complexe d'Œdipe » par Roger Perron, pp. 334-337 <small>e autres entrées connexes</small> | isbn = 2-7021-2530-1 }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="H"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}} {{Obratge | id = Hdi | títol = Histoire de la découverte de l'inconscient | editor = Fayard | collection = | autor = [[Henri F. Ellenberger]] | langue = | annada = 2008 | luòc = París | publi = | pages = | commentaire = | isbn = 2-213-61090-8 }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="F"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}} {{Obratge | id = | títol = Cinq leçons sur la psychanalyse | editor = Payot | colleccion = Petite bibliothèque Payot | autor = [[Sigmund Freud]] | lenga = fr | annada = 1966 | lieu = | publicacion = 2001 | pages = | comentaris = traduch de l'alemand per Serge Jankélévitch | isbn = 2-228-88126-0 }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="N"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}} {{Obratge | id = | títol = Introduction à la psychanalyse | editor = Payot | colleccion = Petite bibliothèque Payot | autor = [[Sigmund Freud]] | lenga = fr | annada = 1916 | lieu = | publicacion = 1960 | paginas = 443 | comentaris = traduch de l'alemand per Serge Jankélévitch | isbn = }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="M"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}} {{Obratge | id = Df | títol = Dictionnaire freudien | editor = Presses Universitaires Françaises | collection = | autor = Claude Le Guen | langue = | annada = 2008 | lieu = | publi = | pages = | comentaris = Intrada « Complexe d'Œdipe et complexe de castration », p. 273-312 | isbn = 978-2-13-055111-9 }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="A"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> === Autras fonts utilizadas === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> === Fonts citadas mas non utilizadas === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="P"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> == Notas complementàrias == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="Nota"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> == Annèxes == === Articles connèxes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Edip]] * [[Complèxe d’Electra]] * [[Complèxe de castracion]] * [[Psicanalisi]] * [[Sigmund Freud]] * [[Psicoterapia]] </div> === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20140823083356/http://www.oedipe.org/fr/oedipe Le mythe d'Œdipe sur le portail de la psychanalyse francophone] * {{fr}} [http://geza.roheim.pagesperso-orange.fr/html/oedipe.htm Œdipe en Voyages] Article de patrick Fermi exposant les variations culturelles du mythe au Japon, en Afrique et dans le monde musulman. * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20110317114555/http://classiques.uqac.ca/classiques/freud_sigmund/freud.html Œuvres de Sigmund Freud en textes intégraux sur le site ''Les Classiques des Sciences Sociales''] === Bibliografia === === Domèni psicanalitic {{fr}} === * [[Sigmund Freud]], lettre à [[Wilhelm Fliess]] du 21 septembre 1897 (« L'abandon de la Neurotica ») in ''Lettres à Wilhelm Fliess 1887-1904'', PUF, 2006, {{ISBN|2130549950}}, * [[Sigmund Freud]], ''Trois Essais sur la théorie sexuelle'' (1905), Gallimard, collection Folio, 1989, {{ISBN|2070325393}}, * [[Sigmund Freud]], ''Analyse d'une phobie d'un petit garçon de cinq ans : Le Petit Hans'' (1909), PUF, 2006 {{ISBN|2130516874}}, * [[Sigmund Freud]], ''Un Type particulier de choix d'objet chez l'homme'' (1910), in ''Psychologie de la vie amoureuse'', Payot, coll. "Petite Bibliothèque Payot", 2010 {{ISBN|2228905526}} * [[Sigmund Freud]], ''[[Totem et tabou]]'' (1913), Payot, coll. "Petite Bibliothèque Payot", 2004, {{ISBN|2228894079}}. * [[Melanie Klein]], ''Les Stades précoces du conflit œdipien'' (1928), in ''Essais de psychanalyse'', Payot, 1968, * [[Melanie Klein]], ''Le Complexe d'Œdipe'', Payot, coll. "Petite Bibliothèque Payot", 2006, {{ISBN|2228900680}}. * [[Ernest Jones]], ''Hamlet et Œdipe'' (1948), préface de [[Jean Starobinski]], Gallimard 1967. * Claude Le Guen : ''L'Œdipe originaire'', Payot, 1974, {{ISBN|2228216909}}. * Cléopâtre Athanassiou-Popesco, ''Un Étrange itinéraire psychanalytique : [[Œdipe]] roi'', Hublot, 1999, {{ISBN|2912186099}} * Collectif, ''La Censure de l'amante'' et autres préludes à l'œuvre de [[Michel Fain]], Delachaux & Niestle, 1999, {{ISBN|2603011626}}. * [[Moustapha Safouan]], ''Études sur l'Œdipe'', Paris, Seuil, 1974. * Recueil de textes de [[Sigmund Freud]], [[Didier Anzieu]], [[Ernest Jones]] et ''alii'', ''L'Œdipe, un complexe universel'', Sand & Tchou, 2004, {{ISBN|2710705885}}. * Guy Cabrol (dir.), ''Actualité de l'Œdipe'', monographie de la [[Revue française de psychanalyse]], PUF, 2007, {{ISBN|9782130564065}}. === Bibliografia critica e generala {{fr}}=== * [[Jean-Pierre Vernant]], « Œdipe sans complexe » in ''Mythe et tragédie en Grèce ancienne'', La découverte, 1972, {{ISBN|2707144231}}. * [[René Girard]], ''La Violence et le Sacré'', Grasset, 1972, {{ISBN|2246000513}} * [[Annick de Souzenelle]], ''Œdipe intérieur'', Albin Michel, 1999. * Dominique Giovannangeli, ''Métamorphoses d'Œdipe, un conflit d'interprétations'', Bruxelles, De Boeck, 2002, {{ISBN|2-8041-3821-6}}. * [[Jean-Pierre Vernant]] et [[Pierre Vidal-Naquet]], ''Œdipe et ses mythes'', Complexe, 2006. * Mark Anspach, ''Oedipe mimétique'', Paris, L'Herne, 2010. [[Categoria:Psicanalisi]] 695ylhoyajts5oah09m0wzmd005af77 2503849 2503848 2026-07-02T09:40:37Z ~2026-37874-09 64206 /* */ 2503849 wikitext text/x-wiki Lo '''complèxe d'Edip''' (en [[alemand]]: ''Ödipuskomplex''), a vegada contractat dins l'expression «'''l'Edip'''», es un concèpte central de la [[psicanalisi]]. Teorizat par [[Sigmund Freud]] dins sa [[primièra topica]], se definís coma lo [[desir]] [[inconscient]] d'entreténer un rapòrt sexual amb lo parent del sèxe oposat ([[incèst]]) e aquel d'eliminar lo parent rival del meteis sèxe ([[parricidi]]). Atal, lo fach qu'un drollet s'enamora de sa maire e desira tuar son paire respond a l'imperatiu del complèxe d'Edip. [[Fichièr:Oedipus Phorbas Chaudet Louvre N15538.jpg|thumb|upright=0.8|[[Antoine-Denis Chaudet]], ''Edip enfant tornat a la vida pel pastre Forbas que lo desliguèt de l'arbre'', [[1801]].]] La legenda d'[[Edip]] qu'inspirèt lo drama de [[Sofòcles]], ''[[Edip rei]]'', es segon Freud lo melhor per metre en imatges lo desir universal e inconscient que tot enfant sentís; es tanben l'estructura centrala del psiquisme uman. Per [[Georges Politzer]], {{cita|lo complèxe d'Edip es ni un 'procés' e nimai un 'estat', mas un 'esquèma dramatic'.}} Per Roger Perron, designa {{Cita|lo malhum dels desirs e dels movements ostils que los objèctes son lo paire e la maire, e de las defensas que s'i opausan.}} La psicanalisi identifica tres etapas fondamentalas de desvelopament psicoafectiu: l'[[estadi oral]], l'[[estadi anal]] e l'[[estadi fallic]] quand arriba pel drollet, coma per la drolleta mas d'una autra mena, lo complèxe d'Edip. Es a l'entorn 3 a 5 ans que lo desir [[libidò|libidinal]] portant sul parent de sèxe oposat aparéis, e que lo parent del mèsme sèxe es percebut coma un rival. Lo complèxe coneis enseguida un declin amb la preadolescéncia: l'enfant afronta lo complèxe e son desir libidinal e se dirigís cap a d'autres objèctes podent lo solaçar d'aquel complèxe. Freud fa del complèxe d'Edip l'axe de sa teoria [[pulsion]]nala e [[metapsicologia|metapsicologica]], venent alara lo concèpte clau de la psicanalisi e dels seus corrents derivats. L'istòria del complèxe d'Edip es associat a la teoria freudiana e a l'istòria de la psicanalisi dins son ensems. Lo concèpte tanben motivèt fòça criticas de diferentas naturas, intèrnas a la psicanalisi coma eissidas d'autres disciplinas. Aquelas criticas son centradas subretot en dos punts: la contestacion de l'universalitat del complèxe; la condemnacion de sa quita existéncia. == Genèsi del concèpte per Sigmund Freud == === Del « complèxe nuclear » al mite d'Edip === [[Fichièr:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|upright=1.2|[[Gustave Moreau]], ''Edip e l'Esfinx'', 1864.]] {{Article detalhat|Edip}} [[Sigmund Freud]] ditz aver descobèrt lo complèxe pendent son autoanalisi<ref group="F">P.525.</ref>{{,}}<ref group="P">Al subjècte de l'autoanalisi de Freud coma mejan de descobèrta del complèxe, legir: {{fr}}[[Didier Anzieu]], ''L'Auto-analyse de Freud et la découverte de la psychanalyse'', PUF, Coll. « Bibliothèque de psychanalyse », 1988, {{ISBN|2-13-042084-2}} e subretot cap 3 « La découverte du complexe d'Œdipe », P.93-186.</ref> en la comparant a l'istòria de l'eròi grèc [[Edip]], personatge de la [[mitologia]], cama la contèt lo dramaturg [[Sofòcles]] dins la pèça ''[[Edip rei]]'' subretot. La letra a [[Wilhelm Fliess]] del 15 d'octobre de 1897 es lo sol document que permet de datar la conceptualizacion del complèxe<ref>Letra a [[Wilhelm Fliess]] del 15 d'octobre de 1897 titulada « L'abandon de la neurotica », in {{fr}}''Lettres à Wilhelm Fliess 1887-1904'', PUF, Coll. « Bibliothèque de psychanalyse », 2006, {{ISBN|978-2-13-056279-5}}.</ref>{{,}}<ref group="H">P.334.</ref>. Lo neurològ vienés explica: ''{{Cita|Ai trobat en ièu coma endacòm mai per totes de sentiments d’amor per la maire e de jelosia al respècte del paire, sentiments que son, pensi, comuns a totes los drolles}}''. Dins sos primièrs escrichs, Freud parla tanben de {{cita|complèxe nuclear}}<ref group="H">Intrada {{fr}} « Complexe nucléaire », per Roger Perron, P.339.</ref> o de {{cita|complèxe maternal}}, coma dins son ''[[Estudi sus l'isteria]]'' (1895)<ref group="H">''{{Cita|L'idèa èra ja presenta dins ''Estudi sus l'isteria'' (1895) ont Freud, cercant l'[[etiologia]] de l'[[isteria]], insistiguèt sul ròtle traumatic de las « seduccions » sexualas subidas per l'enfant del fach del paire}}, P.334.</ref>. Rapèla que foguèt menat a elaborar aquel complèxe estudiant la [[sexualitat]], las [[perversion]]s e las [[nevròsi]]s de l'adult que venon de l'enfança. L'origina de l'Edip es de fach estrechament ligada a l' ''{{Cita|evolucion sexuala de l'enfant}}'', çò que fonda tanben tot l'edifici teoric de la psicanalisi<ref group="N">''{{Cita|(...) quin que siá lo sens que se decidèm, lo psicanalista pren lo mot de sexualitat dins un sens total, que foguèt menat per la constatacion de la sexualitat infantila}}'', P.55.</ref>. Freud constata d'en primièr, ''{{Cita|per l'observacion dirècta e per l'estudi analitica de l'adult}}'', que ''{{Cita|l'enfant se dirigís d'en primièr cap a aqueles que se n'ocupan; mas aqueles despareisson lèu darrèr los parents}}''. Aqueles rapòrts, nota, ''{{Cita|son de cap de biais desprovesits d'elements sexuals}}''. L'enfant pren doncas sos parents coma d' ''{{Cita|objècte de desir}}''<ref group="N">P.55.</ref>. En 1900, dins son ensag fondator de la sciéncia dels sòmis, ''[[L'Interpretacion dels sòmis]]'', Freud donèt al public sa teoria del complèxe d'Edip<ref>{{fr}}Dominique Giovannangeli, ''Métamorphoses d'Œdipe : un conflit d'interprétations'', De Boeck Université, 2001, {{ISBN|9782804138219}}, P.14.</ref>. I explica que lo [[sòmi]] fa sovent referéncia a de desirs d'enfança. ''{{Cita|Dins lo contengut latent del sòmi, Freud tròba, a títol d'element constent, lo residú diurne, tròba tanben qu'existís una relacion entre aquel residú e los sovenirs d'enfança}}'' explica [[Henri F. Ellenberger]]. Segon el, Freud pensa que ''{{Cita|lo sòmi a un pé dins lo present e un pé dins l'enfança}}''<ref group="F">P.524.</ref>. Freud explica tanben que lo cas dels nevrosats permet d'observar de desirs afectuoses o ostils pels parents. A partir d'aquel tèxte, lo fondator de la psicanalisi se referís explicitament a la [[tragedia]] grèga. En [[1911]], apond que lo [[complèxe de castracion]] es prigondament ligat a l'Edip e que dins lo drama de [[Sofòcles]] l'eissorbament d'Edip agís coma substitut de la [[castracion]]<ref group="A">P.277.</ref>. Lo mite edipian<ref group="Nota">En 1927, Freud vei tanben dins l'òbra de [[Fiodor Dostoïevski]], ''[[Los Fraires Karamazov (roman)|Los Fraires Karamazov]]'' la representacion de la [[pulsion de mòrt]]</ref> sembla dempuèi l'ora per Freud la mesa en recit d'un complèxe psiquic universal<ref group="N">{{Cita|Lo « mite del rei Edip » que tua son paire e prend sa maire per femna es una manifestacion pauc modificada del desir infantil contra que se quilha mai tard, per lo rebutar, la « barrièra de l'incèst »}}, P.56.</ref>. Dins la mitologia grèga, Edip es filh de [[Laïos]] e de [[Jocasta]], sobeiran de la vila de [[Tebas (Grècia)|Tebas]]. Un [[oracle grèc|oracle]] preditz a Laïos que será mai tard tuat pel seu filh. Apeurat, Laïos decidís d'abandonar Edip pel mont. Un pastre tròba l'enfant e lo confia al rei de [[Corint]], Polibes, que l'elèva coma lo seu filh, sens li revelar lo secret de sas originas. Es el que lo nomena Edip. Un nòu oracle preditz a Edip que será lo murtrièr de son paire. Ignorant que Polibes es pas son paire biologic, demora alunhat de Corint per que la prediction se pòsca pas realizar. Pendent son viatge, encontra Laïos e los servitors e tua lo seu paire vertadièr, que prend per lo cap d'una benda de panaires. Quand arriba a Tebas pòt pas intrar dins la vila perque un monstre, l'[[Esfinx (mitologia grèga)|Esfinx]], empacha l'accés, tuant e devorant totes los viatjaires incapables de resòlvre l'enigma que pausa. Edip, astuciós, capita a trobar la solucion e véncer lo monstre. Edip ven alara un eròi amat dels abitants de la vila, que lo proclamèron rei e li donan per femna la veusa de Laïos, Jocasta, la seuna maire. Freud vei dins aquel mite l'illustracion ideala dels desirs extrèms infantils: ''{{Cita|donam lo nom de « complèxe d'Edip » perque la legenda, avent per eròi Edip, realiza, lor balhant sonqu'una plan leugièra atenuacion, los dos desirs extrèms venent de la situacion del filh: lo desir de tuar lo paire e aquel d'esposar la maire}}''<ref group="M">P.168.</ref>. Remarca qu'aquel complèxe existís tanben dins d'autres dramas culturals; cita ''[[Hamlet]]'' de [[Shakespeare]]. En 1967, [[Jean Starobinski]], dins la prefàcia d{{'}}''Hamlet e Edip'' d'[[Ernest Jones]], argüa que se Edip es lo drama del desvelament, la tragedia d'Hamlet es lo drama de la « [[repression]] »<ref name="Dictionnaire de la psychanalyse"/>. === Cases practics e teoria edipiana === En 1905 Freud publica ''Tres Ensags sus la teoria de la sexualitat'', obratge fondator de la psicanalisi. Pasmens se lo complèxe i aparéis pas explicitament<ref group="H">P.335.</ref>{{,}}<ref>''{{Cita|En 1905, Freud aviá publicat sos ''Tres ensags sus la teoria de la sexualitat''. Çò qu'aviá estat desgatjat a partir d'una reflexion sus l'analisi de subjècte adults deviá lo menar, dins sas recercas, a establir la validitat d'aquela observacions ne tornant prene dirèctament las informacions venent de la biografia d'un enfant. Aquela preoccupacion aguèt per resultat la publicacion, quatre ans mai tard, de ''L'analisi d'una fobia per un drolle de cinc ans'', trabalh ric en concèptes feconds e que, al vejaire de Freud, semblava mòtrar lo ròtle patogèn del complèxe d'Edip}}, in [[Erich Fromm]], {{fr}}''Grandor e limitas de la pensada freudiana'', Laffont, París, 1980, {{P.|95}}.</ref>, Freud definís d'en primièr la [[libidò]] coma l'energia sexuala als fondaments de la dinamica psiquica que tend a se projectar sus un objècte exterior. Après, insistís sus las vicissituds de la causida de l'objècte d'amor que la font es lo complèxe d'Edip<ref group="F">P.535-536.</ref>. Pausa doncas que la realitat de la [[sexualitat infantila]] es inducha per la maire, e que la tetada es lo primièr rapòrt sexual. D'aquela sexualitat arcaïca depend lo complèxe d'Edip, determinant a son torn lo [[tabó]] de l'[[incèst]]<ref group="A">P.277-278.</ref>. Freud contunha de desvelopar sa teoria explicant que la libidò fa naísser de perversions sexualas diversas quand l'esquèma original edipian subís d'alteracions. Fin finala, s'incarna dins un simbolisme sexual dens, coma dins los [[sòmi]]s. Encara lo tèma es central dins l'analisi de [[Ida Bauer|Dora]], en 1905<ref group="P">Sigmund Freud, ''Fragment d'una analisi d'isteria: Dora'', in {{fr}}''[[Cinq psychanalyses]]'', Presses Universitaires de France, 2001, Coll. « Bibliothèque de psychanalyse », {{ISBN|978-2130456209}}.</ref>. En 1909, un autre cas practic, celèbre dins la literatura psicanalitica, permet a Freud de validar sa concepcion del complèxe. Lo cas dich del « [[Herbert Graf|petit Hans]] » — (Herbert Graf) — seguís fidelament l'esquèma dramatic edipian. La [[fobia]] del [[caval]] aparéis per Herbert Graf quand assistís a la casuda d'un caval e que lo vei a tèrra se debatre. Freud postulèt que l'inconscient del petit Hans associa son paire al caval, e malgrat l'amor que porta a son paire, sa mòrt li balhariá lo gausiment d'èsser alara lo sol pretendent a l'amor maternal. Aquò desvelopèt per el una [[fobia|nevròsi fobica]], l'impossibilitat de sortir per la carrièra per paur d'èsser mordut per un caval. Freud lo prend en cura analitica e, en menent sa [[psicoterapia]], l'ajuda passar son complèxe d'Edip<ref group="F">P.545.</ref>{{,}}<ref group="Nota">Gaireben totes los cases practics, e las constatacions teoricas, elaboradas per Freud son reculhidas dins {{fr}}''[[Cinq psychanalyses]]'', 1909.</ref>. [[Fichièr:Freud dreams work.svg|thumb|upright=1.2|La resolucion del complèxe d'Edip pendent [[lo trabalh del sòmi]].]] Foguèt en 1910, dins ''Contribucion a la psicologia de la vida amorosa'' qu'apareguèt lo tèrme « complèxe d'Edip »<ref group="H">P.334.</ref>. La nocion es l'invencion de dos autres psicanalistas trabalhant a [[Zuric]], [[Carl Gustav Jung]] e [[Franz Riklin]]. Lo complèxe ({{de}}''gefühlsbetonte Komplexe'')<ref group="N">{{Cita|Lo mot « complèxe », tèrme aisit, sovent indispensable per la descripcion d'ensems de situacions psicologicas, acqueriguèt lo drech d'èsser citat dins la psicanalisa}}, P.99.</ref> » es utilizat alara en psicanalisi per designar de fragments psiquics inconscients de forta carga [[afèct|afectiva]]. Freud l'utiliza tanben per descriure çò qu'es per el lo principal complèxe psiquic uman, aquel qu'es constituit dins los primiers temps de vida, en foncion dels seus parents: lo « complèxe nuclear ». Sa pensada es enseguida desvelopada lo mèsme an dins l'ensag « Un tipe particular de causida d'objècte per l'òme » ont explica que los objèctes d'amor son totes de substituts de la maire<ref group"A">P.278</ref>. Lo cas de la filha es ja particular: Freud teoriza qu'a la plaça de la paur de perdre son paire, desvelopa una frustracion ligada a la manca organica del fallus. === Desvolopaments del complèxe === A partir de [[1912]] e [[1913]], « l'Edip » intrèt totalament dins la pensada clinica de Freud e alara volgava n'estudiar l'universalitat, dins l'obratge ''[[Totèm e Tabó]]''. Freud i avança la tèsi de la {{Cita|vocacion civilizatritz del complèxe}}<ref group="A">P.279.</ref>, resumida per Roger Perron: ''{{Cita|dins de temps fòrça ancians los umans èran organizats dins una [[òrda primitiva]] dominada per un masclás despotic que monopolizava las femnas e n'escartava los filhs, que siá al prètz de la castracion}}''<ref group="H">P.335.</ref>. Lo complèxe será doncas transmés amb las generacions e amb el lo sentiment de [[culpabilitat (psicanalysi)|culpabilitat]] associat. Freud de totjorn cerquava a ligar aqueles concèptes, subretot aquel d'Edip, a une teoria generala de la [[filogenèsi]] (de l'istòria de l'umanité coma espècia). Fòrça psicanalistas comencèron a menar d'estudis, dins la continuitat d'aquelas de Freud, coma [[Otto Rank]]. Freud nota: ''{{Cita|Otto Rank mostrèt, dins un estudi conscienciós, que lo complèxe d’Edip balhèt a la literatura dramatica de polits subjèctes que tractèt, lor donant totas menas de modificacions, d'atenuacions, de travestiments, es a dire de deformacions analògas a aquelas que produtz la censura dels sòmis}}''<ref group="M">P.169.</ref>. En seguida dos obratges de Freud desvolopèron sa pensada, e de biais definitiu. En 1923, dins un ensag cort titulat « L'Organizacion genitala infantila », Freud descriu las fasas psicoafectivas de la psicogenèsi, qu'es tanben l'un dels concèptes centrals de la teoria psicanalitica, e que ''{{Cita|la fasa fallica constituís l'acme del drama edipian}}''<ref group="H">P.335.</ref>. L'interés creissent portat al complèxe d'Edip motivèt Freud a far un punt sus sa descobèrta. Fixa sa teoria dins las ''Conferéncias d'introduccion a la psicanalisi'', en 1917 e 1918. S'arrèsta subretot sus las observacions dirèctas e sus las analisis d'adults nevrozats, explicant que ''{{Cita|cada nevrosat foguèt d'esperel una mena d'Edip}}''<ref group="A">Freud, citat per Claude Le Guen, {{fr}}P.280.</ref>. Lo cas clinic dich de « [[l'òme dels lops]] » ([[1918]]) ofrís una illustracion màger del complèxe masculin<ref group="H">P.335.</ref>. Freud classa alara lo complèxe dins l'encastre dels « esquèmas filogenetics » qu'an per ròtle d'estructurar la psiquè inconscienta e çò fasent dempuèi l'alba de l'umanitat. E mai, l'introduccion de la novèla dualitat pulsionala e d'una [[segonda topica]] permetèt una novèla apròcha de l'Edip. Freud explica que lo [[transferiment (psicanalisi)|transferiment]] presenta los rèstes de la resolucion, mai o mens complida, del complèxe. Aquel daissa de « cretas narcissicas ». Fàcia a aquela sofrença, la [[psiquè (psicologia)|psiquè]] buta lo [[Ièu]] a resòlvre en totalitat lo complèxe. Fasent atal, lo ''Ièu'' es envasit de [[compulsion]]s. Segon el l'intensitat d'aquelas compulsions, que culmina dins las [[nevròsi obsessionala|nevròsis obsessionalas]], es a l'origina de la nocion de « [[destin]] » dins los dramas, coma la tragedia de Sofòcles. Dins ''Psicologia de las folas e analisi del ièu'' (1921), Freud aborda {{Cita|l'avant Edip}}, caracterizat per une neutralizacion dels [[afècte]]s e permetèt per l'[[ambivaléncia]]. L'enfant fixa atal sos afèctes negatius e positius sus d'objèctes exteriors<ref group="A">p. 282.</ref> al luòc d'investir sos parents. Enfin, en 1923, dins ''Lo Ièu e l'Aquò'', Freud metapsicologiza<ref group="A">P.283.</ref> la nocion del complèxe d'Edip, ne fasent un preable estructurant de l'instança morala, lo subreièu. En efièch, a la maturitat del complèxe, mai d'un scenaris son possibles: afectes femenins cap al paire pel drollet o desir feminin cap a la maire per la drolleta, e recipròcament. Totas las variacions son degudas segon Freud a la {{Cita|[[bisexualitat]] constitucionala de l'individú}}<ref group="A">P.282-283.</ref>. L'enfant es en efièch inconscientament bisexual, son orientacion sexuala se precisant mai tard. Aquelas variacions complèxas menan doncas una actitud positiva del drollet per son paire (lo complèxe inversat), o una actitud négativa (lo complèxe normal), l'ensems formant, virtualament lo « compleèxe d'Edip complet ». Aquelas identificacions variadas explican la diversitat de las [[etiologia]]s e de las personalitats. Constituisson fondamentalament un « [[ideal del ièu]] » que determina la morfologia del [[Subreièu]]. === Complèxe de castracion e darrièrs escrichs === L'ensag de [[1923]], « Lo problèma economic del masoquisme », pausa que lo Subreièu, instança psiquica proclamant los interdits, nasquèt de l'[[introjeccion]] dels primièrs objèctes libidinals de l' ''Aquò'' dins lo ''Ièu''. La relacion n'es de fach desexualizada mas lo Subreièu conserva los caractèrs parentals. Freud prepausa aquí una tèsi que la font de la [[morala]] es lo Subreièu e, doncas, l'Edip<ref group="A">P.284.</ref>. Lo metéis an, dins l'ensag « L'Organizacion genitala infantila » Freud ensag d'explicitar las zonas d'ombra de l'Edip femenin. Afirma que sol lo [[penis]] a une realitat psiquica, e tanben per la filha. Aquel envejariá donca l'aquisicion del fallus, quitament se Freud admet èsser impotent a contunhar l'analisi de la sexualitat femenina<ref group="A">P.285.</ref>. En 1924, un autre ensag fa una plaça majora al complèxe: « La despareisson del complèxe d'Edip ». Freud i descriu lo biais que lo complèxe desapareis amb lo temps, coma la casuda de las dents de lach presisa<ref>''{{Cita|Se poiriá tanben concebre que lo complèxe d’Edip deu caser per que lo temps de sa dissolucion es vengut del meteis biais que las dents de lach cason quand butan las dents definitivas}}'', in Sigmund Freud, « La despareisson del complèxe d’Edip », 1923, {{fr}}[https://web.archive.org/web/20100610081123/http://www.megapsy.com/Textes/Freud/biblio115.htm consultable en linha] sul site [https://web.archive.org/web/20140517201032/http://megapsy.com/ ''megapsy.com'']. Consultat lo 26 de febrièr de 2010.</ref>, e aquò ''{{Cita|quitament se çò que descrich es mai la dissolucion du conflicte edipian}}'' puslèu que la despareisson pura e simpla d'aquel que definiguèt abans coma ''{{Cita|la quita òssa del psiquisme uman}}''<ref group="H">''{{Cita|Çò desapareis, es lo conflicte edipian jos sa forma infantila, e non lo biais d'organizacion que ne resulta}}'', P.335.</ref>{{,}}<ref group="A">Claude Le Guen presisa que segon Freud lo declin del complèxe es inscrich dins l'[[ereditat]] de l'espècia, P.285.</ref>. En 1925, dins « Unas consequéncias psicologicas de la diferéncia anatomica entre los sèxes », Freud aborda la ''{{Cita|Preistòria del complèxe d'« Edip »}}''. Las premissas del complèxe se jogan dins los primièrs temps de la descobèrta de las zonas erogènas<ref group="A">P.288.</ref>. Amb l'obratge ''[[Malaise dins la civilizacion]]'' (1929), Freud liura l'interpretacion psicanalitica de las estructuras inconscientas sostendent l'umanitat e sos [[fantasma (sexualitat)|fantasma]]s. Descripta los simbòls sexuals universals trobats dins los sòmis. Segon Ellenberger, ''{{Cita|Freud anava lèu deduire del caractèr universal del complèxe d'Edip l'idèa del murtre del Paire primitiu pels seus filhs}}''<ref group="F">P.532.</ref>. Alara Freud complèta son modèl teoric precisant la figura del paire primitiu. Lo drollet noirís envèrs lo paire de desirs de mòrt perque a paur d'èsser castigat e castrat per aquel darrièr. Alara la castracion fa plaça dins la teoria generala del complèxe, coma paur infantila de se veire despossedat de la poténcia sexuala per la figura paternala. Aquel [[complèxe de castracion]] arriba doncas al sortir de l'Edip, coma renonciament a l'objècte maternal, qu'es lo primièr objècte de l'enfant<ref group="H">P.336.</ref> e coma marcant lo començament del [[periòde de latença]] e de la formacion del [[Subreièu]] pel drollet. D'autors posteriors a [[Sigmund Freud]], coma [[Melanie Klein]] o [[Donald Winnicott]] per exemple, an pasmens comprés lo Subreièu coma instància plan mai precoça. Lo cas de la drolleta es pasmens diferent a aquel estadi: interprèta la castracion coma ja facha, essent pas en possession d'un penís, e se deu doncas de la reparar. Aquel moment, l'[[enveja del penís]], marca alara l'intrada dins l'Edip al revèrs del cas masculin<ref group="H">''{{Cita|(...) l'ànsia de castracion será lo motor essencial (...) es çò que fa sortir lo drollet de la crisi edipiana aguda cap a la fasa fallica [alara qu'es per la drolleta] çò que fa intrar dins la crisi edipiana}}'', P.336.</ref>. Lo murtre del Paire primitiu es lo fantasma universal de l'umanitat de tuar la figura paternala castratritz, sola etapa permetent un desvelopament psiquic normal en seguida. ''{{Cita|La nocion complèta del complèxe d'Edip compòrta en efièch aqueles tres elements: desir incestuós al respècte de la maire, desir de tuar lo paire, e imatge d'un paire crudel e castrator}}'' explica [[Henri F. Ellenberger]]<ref group="F">P.533.</ref>. Fin finala, malgrat l'importança del concèpte en psicanalisi, jamai Freud li consacrèt pas cap d'obratage especific<ref group="H">Levat ''Totèm e Tabó'' e ''Vista d'ensems de las nevròsis de transferiment'' (publicat de postum) nota Roger Perron, {{fr}}P.335.</ref>, quitament se torna sus aquela descobèrta dins son darrièr obratge, ''L'Abreujat de psicanalisi'', escrivent: ''{{Cita|M'autorizi de pensar que se la psicanalisi aviá a son actiu sonque la sola descobèrta del complèxe d'Edip reprimit, aquò sufiriá a la far recaptar d'entre las preciosas aquisicions novèlas del genre uman}}''<ref name="Dictionnaire de la psychanalyse">{{fr}}Freud, citat per [[Élisabeth Roudinesco]] e Michel Plon, in ''Dictionnaire de la psychanalyse'', entrée « Œdipe », Fayard, 1997, {{ISBN|2-213-60424-X}}, P.757-761.</ref>. == Descripcion del complèxe en psicanalisi == === Complèxe d'Edip e estadis psicoafectius === ''{{Cita|Çò qu'entendava Freud per « complèxe d'Edip » es simple: lo drollet, a causa del despèrtament de sas pulsions sexualas a una edat precoça, disèm quatre o cinc ans, desvelopa un desir e un ligam sexuals intenses al respècte de sa maire. La vòl per el solet, e lo paire ven son rival. Desvelopa una ostilitat al respècte de son paire, lo vòl remplaçar e, fin finala, se ne desfar. Sentent que son paire es son rival, lo drollet a paur d'èsser castrat per el. Freud nomenèt aquel ensems lo « complèxe d'Edip »}}'' segon [[Erich Fromm]]<ref>{{fr}}[[Erich Fromm]], ''Grandeur et limites de la pensée freudienne'', Laffont, Paris, 1980, {{P.|51-52}}.</ref>. Per [[Georges Politzer]] ''{{cita|lo complèxe d'Edip es ni un « procés » e encara mens un « estat », mas un « esquèma dramatic »}}''<ref>{{fr}}[[Georges Politzer]], ''Critique des fondements de la psychologie'', Presses Universitaires de France, Coll. « Quadrige », {{ISBN|2130535488}}.</ref>. Per Roger Perron, designa ''{{Cita|lo malhum dels desirs e dels movements ostils que los objèctes son lo paire e la maire, e de las defensas que s'i opausan}}''<ref group="H">P.334.</ref>. ==== Dinamica de las organizacions psiquicas ==== La psicanalisi identifica atal tres etapas fondamentalas de desvelopament psicoafectiu: l'[[estadi oral]], l'[[estadi anal]] e l'[[estadi fallic]] quand arriba pel drollet, coma per la drolleta mas de biais tot diferent, lo complèxe d'Edip<ref name="Tran-Thong">{{fr}}Tran-Thong, « Stades et concept de stade de développement de l'enfant dans la psychologie contemporaine », in revue ''Études de psychologie et de philosophie'', {{vol.}}17, Vrin, 1986, {{ISBN|9782711607112}}, P.114.</ref>. Segon Freud, coma o descriguèt dins son ensag « L’organizacion genitala infantila » (1923), l'elaboracion del complèxe d'Edip representa una etapa constitutiva del desvelopament psiquic dels enfants. Lo [[desir]] al respècte de la maire troba son origina als primièrs jorns de la vida e condiciona tota sa psicogenèsi. La maire es, d'un costat, la « noiricièra », e, d'un autre costat, aquela que balha de plaser sensual, mejans lo contacte amb la popa e mejans los suènhs corporals. L'enfant, drolleta o drollet, ne fa doncas lo primièr objècte d'amor que demorará determinant per tota la vida amorosa. Aquela relacion objectala es tanben investida de [[sexualitat]]. Aquel amor d'objècte se desplega en cinc « fasas » libidinalas<ref group="H">Roger Perron presisa qu'aquelas fasas son nomenadas mai volontièrs « organizacions » pels successors de Freud, P.335.</ref>. La nocion de « fasa » o d'« estadi » se deu pas prene al sens literal. Signala la primautat d'una [[zona erogèna]] particulara mas n'implica pas que lo procés se debane de biais mecanic e lineari. Al mens se pòt admetre qu'una fasa succeda a l'autra dins l'òrdre descrich. Lo complèxe d'Edip se desplega doncas mejans aqulas fasas en foncion de lors quita proprietats que s'entrenosan per constituir un agregat de pulsions, nomenat « complèxe » d'Edip que, pels freudians, tròba son apogèu vèrs l'edat de 5 ans. Freud arriba a aquela deduccion en estudiant lo cas dich del « [[Herbert Graf|petit Hans]] »<ref group="P">{{fr}}Freud, ''Analyse d'une phobie d'un petit garçon de cinq ans : Le Petit Hans'', 1909, PUF, 2006, {{ISBN|2130516874}}.</ref>. <center>{{Estadis psicoafectius}}</center> ==== Declin del complèxe e forma inversada ==== Lo déclin del complèxe d’Edip correspond a la fasa finala de la dinamica edipiana. Es marcat pel renonciament progressiu a possedar l’objècte libidinal, jos la dobla pression de l’[[ànsia]] de [[castracion]] pel drollet e de la paur de perdre la maire per la drolleta. De proceses permeton a l'enfant de desviar son atencion libidinala dels objèctes parentals. Los desplaçaments identificatòris, coma las sublimacions, lo [[transferiment (psicanalisi)|transferiment]] tanben, permeton a la libidò de trobar d’autres objèctes de satisfaccion, subretot dins la socializacion progressiva e dins l’investiment dels proceses intellectuals. Fin finala, la « [[fasa genitala]] » arriba pendent l'adolescéncia e correspond a la reconeissença de la « doble diferéncia, dels sèxes e de las generacions » e coincidís amb lo segond periòde de maduracion sexuala. Alara l'equilibri es trobat, al sen d'una organizacion genitala adulta e mercé als cambiaments d'objèctes veguts possibles: lo desir serà doncas adressat a una autra femna que la maire, a un autre òme que lo paire<ref group="H">P.335.</ref>. Existís tanben, nota Freud, una forma « inversada » del complèxe d'Edip. Lo biais normal del complèxe es nomenat « positiu », a l'opausat tanben existís, d'una mena negativa, nomenat « invesat ». Lo drollet vei dins son paire non pas una figura a tuar psiquicament, mas l'objècte d'aquelas tendéncias sexualas. Lo paire ven alara [[femenizacion|femenizat]]. Per la drolleta, l'esquèma existís, se bastissent ''a contrario'' sus la maire, investida de pulsions sexualas objectivadas. Segon Freud, ambedoas formas de l'Edip constituisson lo « complèxe d'Edip complet »<ref name="Tran-Thong"/>. === Complèxe d'Edip e psicogenèsi === ==== Constitucion del Subreièu e vida sociala ==== Segon Freud, pendent lo complèxe d'Edip lo ''[[Ièu]]'' seguís una prigonda modificacion, que resulta lo [[Subreièu]]; ''{{Cita|Lo Subreièu es doncas l'eritièr del complèxe d'Edip}}'' explica Tran-Thong<ref name="Tran-Thong"/>. La resolucion del complèxe mena a l'[[introjeccion]] de l'imatge del paire. L'edificacion del Subreièu per un individú depend atal del biais que resolguèt son complèxe d'Edip<ref group="F">{{P.|552}}.</ref>. De biais general, ''{{Cita|lo conflicte edipian constituís un motor essencial del jòc de las identificacions mejans que se bastís la persona}}'' explica Roger Perron<ref group="H">P.336.</ref>. ==== Etiologia de las nevròsis ==== L'Edip subís una ''{{Cita|repression aviada}}'', nota Freud, mas, ''{{Cita|del fons de l'inconscient, exercís encara una accion importanta e durabla. Constituís alara lo « complèxe central » de cada nevròsi}}''<ref group="N">{{P.|56}}.</ref>{{,}}<ref group="H">{{P.|334}}.</ref>. Freud parla tanben, de biais sinonimic, e dins un encastre [[psicopatologic]], a partir [[1908]], de « complèxe nuclear »<ref group="H">Intrada {{fr}} « Complexe nucléaire », per Roger Perron, P.339.</ref>. D'en primièr, d'un biais passiu, lo complèxe condiciona lo desvelopament ulterior de l'enfant e amb aquó aquel de las nevròsis; d'un autre costat l'enfant, a partir de sa somission al complèxe, ensaja de comprendre per bastir la realitat e produtz per aquó de « teorias sexualas infantilas » al respècte dels seus parents. Sas teorias influisson de biais decisiu sul caractèr ulterior de l'enfant e sus sa constitucion nevrotica. Pasmens la [[nevròsi]] passa de virtuala fins a actuala sonque se l'enfant es incapable de desligar sa libidò dels modèls parentals. Alara pòt pas jogar de ròtle social e produtz un amenatjament de la realitat, una [[nevròsi]]. Tota l'entrepresa analitica se definís coma una educacion progressiva per subremontar aquels ''{{Cita|residús infantils}}''<ref group="N">P.57.</ref>. === Divergéncias dins la teoria edipiana === ==== Critica del « monisme fallic » de Freud ==== {{Article detalhat|Complèxe d’Electra}} Dempuèi la formalizacion, Freud saviá qu'aquel modèl seriá malaisit a transpausar complètament pel desvelopament de las drolletas<ref group="H">P.336.</ref>. Ensag de cobrir aquela dificultat en amenatjant lo concèpte de l'Edip per la filha, que lo psiquiatre e psicanalista [[Carl Gustav Jung]] nomena mai tard lo « [[complèxe d’Electra]] ». Lo definís coma la tendéncia compulsiva menant la drolleta a se virar cap al paire o una autra imatge paternala de substitucion e qu'es consequéncia del [[complèxe de castracion]] prepubertari femenin. Se Freud admet l'existéncia d'un ''{{Cita|complèxe d'Edip al femenin}}'', li coneis pas una equivaléncia estricta amb aquel dedicat al drollet. Aquel ''{{Cita|monisme fallic}}'' postulat per Freud provoquèt de protestacions vivas, quitament del vivent del fondator de la psicanalisi, e subretot venent de femnas psicanalistas, coma [[Ruth Mack Brunswick]], [[Helene Deutsch]], [[Karen Horney]] o [[Melanie Klein]]<ref group="H">P.336.</ref>. Aquel espandiment al sèxe femenin pasmens jamai foguèt totalament satisfasent e ara son escaces los analistas qu'utilizan aquel tèrme. Freud remarca en 1916: ''{{Cita|Se saupriam pas dire que lo mond foguèt reconeissent a la recerca psicanalitica per sa descobèrta del complèxe d'Edip. Aquela descobèrta aviá, al contrari, provocat una resistença mai passionada}}''<ref group="M">P.169.</ref> e quitament al sen de la teoria psicanalitica. La psicanalista [[Mélanie Klein]] per exemple, per equilibrar lo concèpte, insistèt sul fach que lo drollet « enveja » lo poder de las femnas de donar la vida coma la filha poiriá « envejar » lo [[fallus]]. Las consequéncias del declin del complèxe d'Edip son diferentas d'un sèxe a l'autre: d'en primièr s'agís del renonciament al primièr objècte d'amor dins ambedos sèxes<ref group="P">Per mai de detalhs: {{fr}}[[Robert Stoller]], « Faits et hypothèses : un examen du concept freudien de bisexualité », in [[Jean-Bertrand Pontalis]], [[Pierre Fédida]], [[Wilhelm Fliess]], [[André Green]], [[Joyce McDougall]], [[Masud R. Khan]], [[Robert Stoller]], ''Bisexualité et différence des sexes'', Gallimard-folio, {{numéro}}359, 2000, {{ISBN|2070411869}}.</ref>. ==== Debats al subjècte de l'origina psiquica del complèxe ==== Coma l'explica Freud, l'Edip se preceda de doas fasas ont dominan successivament las zonas erogènas, d'en primièr l'orala puèi l'anala, e que s'organizan las primièras relacions objectalas. L'Edip seriá doncas pas primièr, mas seriá d'esperel originari, çò sus que lo quita Freud trabucava<ref group="H">P.336-337.</ref>{{,}}<ref group="Nota">Après Freud, los successors van acordar un interés creissent a aquelas organizacions dichas « pregenitalas », condicionant lo [[narcissisme]] primari, la fondacion del subjècte o encara l'autoerotisme. [[Anna Freud]], mas tanben [[Melanie Klein]], [[Donald Winnicott]], de pedopsiquiatres coma [[Margaret Mahler]], [[Donald Meltzer]], [[Frances Tustin]], [[Serge Lebovici]], [[René Diatkine]] o encara [[Daniel Stern (psicològ)|Daniel Stern]] van tanben centrar lors teorias a l'entorn d'aqueles estadis primièrs, e ont domina la relacion maire enfant.</ref>. Per [[Melanie Klein]], existiriá un « complèxe d'Edip precoç », que descriu en [[1927]], e anterior a l'edat de 3 ans<ref group="H">Intrada {{fr}} « Complexe d'Œdipe précoce » par Robert D. Hinshelwood, {{P.|338-339}}.</ref> e avent l'origina dins los fantasmas de la petita enfança<ref name="Dictionnaire de la psychanalyse"/>. Los residús arcaïcs, sentits coma bons o mals per l'enfant son associats a las figuras parentalas. Dins la linhada, [[Otto Fenichel]], en [[1931]], postula tanben de « davancièrs del complèxe d'Edip ». Lo psicanalista Claude Le Guen, dins ''L'Edip originari'' (1974), descriguèt un « edip originari » correspondent a una primièra estructura triangulara metent en jòc lo subjècte naissent, sa maire e un tèrç que provòca una paur de l'estrangièr qu'explicariá, al 8{{n}} mes pel l'enfant, un tal sentiment per l'Autre<ref group="H">P.337.</ref>. Un autre psicanalista, [[André Green]] tanben contunhèt e completèt aquela relacion de tres actuants. Fin finala, existís d'organizacions non edipianas, estudiadas de longa data per la psicanalisa, e que doncas tornan en partida sus l'universalitat del complèxe. Atal, lo vast camp de las [[perversion|estructuras perversas]], dels [[autisme]]s, de las [[psicòsi]]s fin finala, infantilas o adultas foguèt prés coma pròva per recuzar sa centralitat dins la constitucion de la personalitat<ref group="H">P.337.</ref>. == Criticas == Dempuèi los començaments de la psicanalisi fins als desvelopaments mai recents, lo complèxe d'Edip foguèt criticat. Lo psicanalista [[Otto Rank]] lo plaça atal en rèire del [[traumatisme de la naissença]], alara que lo psiquiatre [[Carl Gustav Jung]] ne refusava la primautat. Lo désir de la maire dins la vision jungiana es de segur gaire relatiu a l'[[incèst]] e es pas restrench al sol complèxe d'Edip<ref group="F">P.714-715.</ref>. D'autres l'an tornat a un principi moral limitat a la bona societat vienesa, venent de l'estat d'esperit del quita Freud alara qu'[[Heinz Kohut]] lo minimizèt dins sas teorias sul [[narcissisme]]. Demora amb l'[[inconscient]] e las teorias sus la [[sexualitat infantila]], una de las broncas entre los psicanalistas entre eles quines que siàn e encara entre los oposants mai o mens radicals. === Debat sur l’universalitat de l’Edip === [[Fichièr:Levi-strauss 260.jpg|thumb|L'etnològ [[Claude Lévi-Strauss]] fa una critica [[culturalista]] de l'universalitat del complèxe d'Edip e mòstra que lo tabó de l'[[incèst]] es comun a totes los pòbles.]] L'universalitat d'aquel complèxe, al delá de las diferéncias culturalas, venguèt lèu objecte de criticas d'[[Etnologia|etnològs]]. E, l'escòla culturalista ([[Bronisław Malinowski]], [[Margaret Mead]] e [[Ruth Benedict]]) s'opausa dirèctament amb lo postulat freudian. Lo primièr a formular de criticas atal es Malinowski, a partir d’un programa d'estudi menat<ref group="P">{{fr}}[[Bronisław Malinowski]], ''La Sexualité et sa répression dans les sociétés primitives'', 1921, Payot, 2001, {{ISBN|2-228-89373-0}}, [https://web.archive.org/web/20150418024040/http://classiques.uqac.ca/classiques/malinowsli/sexualite_repression/sexualite_repression.html en linha] sul site [http://classiques.uqac.ca ''Classiques des sciences sociales''].</ref> après la Primièra Guèrra mondiala sus las mòrs sexualas en [[Melanesia]], e que sintetiza dins son obratge ''La Sexualitat e sa repression dins las societats primitivas'' (1921). Son observacion de las populacions de las [[illas Trobriand]] revèla una configuracion socioculturala que, fondada sus un mòde de parentat [[matrilineària]], a res a veire amb aquela de la civilizacion europèa. Alara, perque lo complèxe d'Edip coma lo descriu Freud supausa una identitat entre lo paire biologic (amb que la maire parteja un amor que l'enfant jeslosa) e la figura autoritària (que s'interpausa entre l'enfant e la maire), la nocion de complèxe d'Edip sembla indissociabla d'una forma familhala precisa, dicha « nuclara », ont lo paire, la maire e los enfants vivon ensems dins un mèsme fogal e ont lo paire biologic exerça l'autoritat sus l'enfant. E, al contrari del postulat de Freud, aquela forma d'organizacion familhala es pas universala coma l'observèt Malinowsky: dins fòrça autras culturas, lo depositari de l'autoritat al respècte de l'enfant es pas lo paire mas es per exemple l'oncle maternal dins las illas Trobriand<ref>''{{Cita|Aplicant a ambedoas societats una formula brèva, mas un pauc vaga, podèm dire que lo complèxe d'Edip conten lo desir de tuar lo paire, per esposar la maire, alara que dins la societat trobriandesa, matrilineària, conten lo desir d'esposar la sòrre e de tuar l'oncle maternal}} explica Bronislaw Malinowski, in ''La Sexualitat e sa repression dins las societats primitivas'', {{fr}}Payot, 1976, P.52.</ref>. Atal es fragilizat de l'edifici freudian, ont apareis coma una eretgia d'associar pas lo partenari sexual de la maire e la figura exerçant l'autoritat sus l'enfant. [[Claude Lévi-Strauss]], dins son obratge ''Las Estructuras elementàrias de la parentat'' ([[1949]]), sosten que l'enebicion de l'[[incèst]] es al fondament de totas las culturas umanas. Per l'apròcha psicanalitica, l'existéncia d'un tal [[tabó]] coïcida perfièchament amb l'Edip<ref group="H">P.337.</ref>. === Critica de la realitat de l’Edip === [[Fichièr:Oedipus sphinx Louvre G417 n2.jpg|thumb|upright=1.2|[[Edip]] (Drecha) e l'[[Esfinx (mitologia grèga)|Esfinx]] (Centre) acompanhat del dieu [[Ermes]] (Esquèrra).]] ==== Critica de la compreneson del mite ==== Dins ''Mite e tragedia en Grècia anciana'' l'istorian e antropològ, especialista de la [[Grècia antica]], [[Jean-Pierre Vernant]] denoncia los contrasens e l'anacronisme de l'interpretacion psicanalitica del mite grèc e dins un article de [[1967]] titulat « Edip sens complèxe »<ref name="Dictionnaire de la psychanalyse"/>. Per Vernant, Freud sintetiza lo mite en un esquèma tròp simplificator. Plaça pas lo mite d'Edip dins l'ensems de la mitologia grèga. Lo rasonament freudian es per el un ''{{Cita|cercle viciós}}'', subretot perque que Freud interprèta lo mite grèc amb una mentalitat contemporanèa, sens far de contextualizacion istorica<ref>{{fr}}[[Jean-Pierre Vernant]] e [[Pierre Vidal-Naquet]], « Œdipe sans complexe », in ''Œdipe et ses mythes'', ''Historiques'', vol.43, p. 2.</ref>. ==== Dins l'encastre de familhas non monoparentalas ==== De biais general, la question de la validitat del complèxe d'Edip continua de noirir un debat viu dins lo contèxte social actual, que vei se desvelopar en Occident de formas novèlas de la familha (coma la [[monoparentalitat]], la [[adopcion|familha adoptiva]], la [[familha recompausada]], l'[[omoparentalitat]]). Fòrça psicanalistas ensajan d'amenatjar la nocion teorica de complèxe d'Edip ont la figura de l'autoritat paternala es absenta, intermitenta, o partejada entre mai d'un paires. Se fondant sus la nocion d' ''{{en}}entitlement''<ref group="Nota">L' ''{{en}}entitlement'' exprima l'autosuggestion que l'enfant realisa après aver viscut de maltraitars. S'agí subretot d'una estrategia defensiva. Aquel viscut dolorós li autoriza de libertats suls autres e l'enbarra dins una logica narcissica.</ref> creada per Freud, lo psicanalista [[Arnold Rothstein (psicanalista)|Arnold Rothstein]] explica per exemple que d'enfants en sofrança noirissan l'illusion d'èsser de contunh en [[simbiòsi]] amb lor maire<ref>{{fr}}Marie-Christine Saint-Jacques, ''Séparation, monoparentalité et recompostition familiale : bilan d'une réalité complexe et pistes d'action'', Presses Université Laval, 2004, {{ISBN|9782763781433}}, {{P.|58}}.</ref>. ==== Dels estudis de genre ==== Dins l'encastre dels ''[[Gender Studies]]'', la feminista americana [[Judith Butler]], reconeissent l'apòrt freudian, ne critica l'unilateralitat sexuala del complèxe d'Edip. Dins son obratge ''Trebolum de genre'' (1990)<ref group="F">''Gender Trouble'' (1990) capítol « Complexitat del genre e limitas de l’identificacion ».</ref> critica la concepcion freudiana d'una bisexualitat sens vertadièra [[omosexualitat]] d'el biais qu'es presentada dins ''Lo Ièu e l'Aquò''<ref>{{fr}}Claire Pagès, « D’où vient le genre ? Freud, Darwin Butler », ''Cahiers de l'École Doctorale''. Consulté le 12 mars 2010.</ref>. Segon [[Didier Eribon]], lo libre ''L'Antiedip'' de Deleuze e Guattari es « una critica de la normativitat psicanalitica e de l’Edip (…) » e « (…) una mesa en question devastatritz de l'edipinianisme (…) »<ref>{{fr}}Didier Eribon, "Échapper à la psychanalyse", [[Éditions Léo Scheer]], 2005, p.14</ref>. Eribon considèra que lo complèxe d’Edip de la psicanalisi freudiana o lacaniana, es una ''{{cita|inversemblabla construccion ideologica}}'' qu'es un ''{{cita|procés d'inferiorizacion de l'omosexualitat}}''<ref>{{fr}}Réflexions sur la question gay, Paris, Fayard, 1999. (ISBN 2213600988), p.129</ref>. ==== De la realitat empirica ==== Segon lo psicològ social Armand Chatard, la representacion freudiana del complèxe d’Edip es segon d'unes cercaires pauc o gaire pas emparat per de donadas empiricas<ref name=Chatard>{{fr}}{{Article |langue=fr |autor1=Armand Chatard |títol=La construction sociale du genre |periodic=VEI Diversité |volume= |numéro=138 |jour= |mes=septembre |annada=2004 |paginas=23-30 |issn= |url=http://www2.cndp.fr/archivage/valid/66975/66975-10067-12590.pdf }}</ref>. == Referéncias e fonts == === Obratge utilizats === * {{fr}} {{Obratge | id = Dip | títol = Dictionnaire international de la psychanalyse | editor = Calmann-Lévy | collection = | autor = [[Alain de Mijolla]] | langue = | annada = 2002 | lieu = | publi = | pages = | comentaris = Entrée « Complexe d'Œdipe » par Roger Perron, pp. 334-337 <small>e autres entrées connexes</small> | isbn = 2-7021-2530-1 }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="H"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}} {{Obratge | id = Hdi | títol = Histoire de la découverte de l'inconscient | editor = Fayard | collection = | autor = [[Henri F. Ellenberger]] | langue = | annada = 2008 | luòc = París | publi = | pages = | commentaire = | isbn = 2-213-61090-8 }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="F"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}} {{Obratge | id = | títol = Cinq leçons sur la psychanalyse | editor = Payot | colleccion = Petite bibliothèque Payot | autor = [[Sigmund Freud]] | lenga = fr | annada = 1966 | lieu = | publicacion = 2001 | pages = | comentaris = traduch de l'alemand per Serge Jankélévitch | isbn = 2-228-88126-0 }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="N"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}} {{Obratge | id = | títol = Introduction à la psychanalyse | editor = Payot | colleccion = Petite bibliothèque Payot | autor = [[Sigmund Freud]] | lenga = fr | annada = 1916 | lieu = | publicacion = 1960 | paginas = 443 | comentaris = traduch de l'alemand per Serge Jankélévitch | isbn = }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="M"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}} {{Obratge | id = Df | títol = Dictionnaire freudien | editor = Presses Universitaires Françaises | collection = | autor = Claude Le Guen | langue = | annada = 2008 | lieu = | publi = | pages = | comentaris = Intrada « Complexe d'Œdipe et complexe de castration », p. 273-312 | isbn = 978-2-13-055111-9 }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="A"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> === Autras fonts utilizadas === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> === Fonts citadas mas non utilizadas === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="P"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> == Notas complementàrias == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="Nota"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> == Annèxes == === Articles connèxes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Edip]] * [[Complèxe d’Electra]] * [[Complèxe de castracion]] * [[Psicanalisi]] * [[Sigmund Freud]] * [[Psicoterapia]] </div> === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20140823083356/http://www.oedipe.org/fr/oedipe Le mythe d'Œdipe sur le portail de la psychanalyse francophone] * {{fr}} [http://geza.roheim.pagesperso-orange.fr/html/oedipe.htm Œdipe en Voyages] Article de patrick Fermi exposant les variations culturelles du mythe au Japon, en Afrique et dans le monde musulman. * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20110317114555/http://classiques.uqac.ca/classiques/freud_sigmund/freud.html Œuvres de Sigmund Freud en textes intégraux sur le site ''Les Classiques des Sciences Sociales''] === Bibliografia === === Domèni psicanalitic {{fr}} === * [[Sigmund Freud]], lettre à [[Wilhelm Fliess]] du 21 septembre 1897 (« L'abandon de la Neurotica ») in ''Lettres à Wilhelm Fliess 1887-1904'', PUF, 2006, {{ISBN|2130549950}}, * [[Sigmund Freud]], ''Trois Essais sur la théorie sexuelle'' (1905), Gallimard, collection Folio, 1989, {{ISBN|2070325393}}, * [[Sigmund Freud]], ''Analyse d'une phobie d'un petit garçon de cinq ans : Le Petit Hans'' (1909), PUF, 2006 {{ISBN|2130516874}}, * [[Sigmund Freud]], ''Un Type particulier de choix d'objet chez l'homme'' (1910), in ''Psychologie de la vie amoureuse'', Payot, coll. "Petite Bibliothèque Payot", 2010 {{ISBN|2228905526}} * [[Sigmund Freud]], ''[[Totem et tabou]]'' (1913), Payot, coll. "Petite Bibliothèque Payot", 2004, {{ISBN|2228894079}}. * [[Melanie Klein]], ''Les Stades précoces du conflit œdipien'' (1928), in ''Essais de psychanalyse'', Payot, 1968, * [[Melanie Klein]], ''Le Complexe d'Œdipe'', Payot, coll. "Petite Bibliothèque Payot", 2006, {{ISBN|2228900680}}. * [[Ernest Jones]], ''Hamlet et Œdipe'' (1948), préface de [[Jean Starobinski]], Gallimard 1967. * Claude Le Guen : ''L'Œdipe originaire'', Payot, 1974, {{ISBN|2228216909}}. * Cléopâtre Athanassiou-Popesco, ''Un Étrange itinéraire psychanalytique : [[Œdipe]] roi'', Hublot, 1999, {{ISBN|2912186099}} * Collectif, ''La Censure de l'amante'' et autres préludes à l'œuvre de [[Michel Fain]], Delachaux & Niestle, 1999, {{ISBN|2603011626}}. * [[Moustapha Safouan]], ''Études sur l'Œdipe'', Paris, Seuil, 1974. * Recueil de textes de [[Sigmund Freud]], [[Didier Anzieu]], [[Ernest Jones]] et ''alii'', ''L'Œdipe, un complexe universel'', Sand & Tchou, 2004, {{ISBN|2710705885}}. * Guy Cabrol (dir.), ''Actualité de l'Œdipe'', monographie de la [[Revue française de psychanalyse]], PUF, 2007, {{ISBN|9782130564065}}. === Bibliografia critica e generala {{fr}}=== * [[Jean-Pierre Vernant]], « Œdipe sans complexe » in ''Mythe et tragédie en Grèce ancienne'', La découverte, 1972, {{ISBN|2707144231}}. * [[René Girard]], ''La Violence et le Sacré'', Grasset, 1972, {{ISBN|2246000513}} * [[Annick de Souzenelle]], ''Œdipe intérieur'', Albin Michel, 1999. * Dominique Giovannangeli, ''Métamorphoses d'Œdipe, un conflit d'interprétations'', Bruxelles, De Boeck, 2002, {{ISBN|2-8041-3821-6}}. * [[Jean-Pierre Vernant]] et [[Pierre Vidal-Naquet]], ''Œdipe et ses mythes'', Complexe, 2006. * Mark Anspach, ''Oedipe mimétique'', Paris, L'Herne, 2010. [[Categoria:Psicanalisi]] kb7wpys1jmlyk5yo9fo31dh2h1pk8o4 0 154606 2503820 2439304 2026-07-01T13:19:28Z ~2026-37776-87 64190 /* */ 2503820 wikitext text/x-wiki L''''esperit''' o la '''ment''' son dos tèrmes que designan l'ensems dels [[fenomèn]]s psicologics e [[aptitud|facultats]] mentalas que aglutinan la [[percepcion]], l'[[afectivitat]], l'[[intuicion]], la [[pensada]] la [[concèpte|conceptuala]], l'[[eime]], [[morala]], etc. [[Fichièr:RobertFuddBewusstsein17Jh.png|thumb|right|200px|Representacion de las facultats de l'esperit uman per [[Robert Fludd]] (1619).]] Dins fòrça [[tradicion]]s [[religion|religiosas]], s'agís d'un [[principi]] de la [[vida]] incorporala de l'[[èsser uman]]. En [[filosofia]], la nocion d'esperit es al còr de las tradicions dichas [[espiritualisme|espiritualistas]]. Dins aquel sens s'opausa al [[Còs uman|còs]] e esperit (nomenat puslèu [[consciéncia]] per la filosofia e [[amna]] per qualques religions). En [[psicologia]] contemporanèa, lo tèrme ven sinonim de l'ensems de las activitats [[mental]]as umanas, [[consciéncia|conscientas]] e nonconscientas. * En [[metafisica]] e dins las [[religion]]s, lo mot esperit designa normalament l'element [[immaterial]] incarnat dins l'[[èsser uman]]<ref>{{fr}}Paul Foulquié, ''Dictionnaire de la langue philosophique'', Presses Universitaires de France, París 1986</ref>. * Per extension se dich tanben de totes los [[èsser]]s immaterials supausats dodats d'intelligéncia: [[Dieu]], los [[àngel]]s, los [[demòni]]s. * En [[psicologia]], lo mot esperit designa los proceses mentals e la facultat de [[pensada|pensar]] pròpia a l'[[òme]]. Aquel tèrme foguèt a vegadas rebutat a causas de las connotacions religiosas o espiritualistas qu'èra cargat, los autors, subretot dins l'escòla psicanalitica, li preferisson aquel, mai neutre, de [[psiquè]]. Dempuèi la fin del {{XXe siècle}}, jos l'influéncia dels escrichs [[anglés|anglofòns]], lo mot ''esperit'' es la [[traduccion]] del tèrme ''[[:en:Mind|mind]]''. * Dins lo lengatge ordinari, lo mot ''esperit'' evòca en mai de l'activitat mentala de facultats o [[engenh]]s intellectuals, subretot de vivacitat, de finessa, d'[[umor]]. == Origina == Lo mot esperit ven del [[latin]] « ''spiritus'' » (derivat de ''spirare'' = bufar) que significa [[buf]], [[vent]]. Tanben donèt los mots inspirar (lat. ''inspirare'') e expirer (lat. ''expirare''). ''Esprit'', o ''spiritus'', es tanben la traduccion du [[grèc]] ''pneuma'' e de l'[[ebrieu]] ''ruach''. Lo mot esperit podava se donar a tot çò qu'es fòrt subtil e fòrça actiu, se trapa donc dins las expressions de l'anciana [[quimia]] coma ''esperit del [[vin]]'' ([[Etanòl|alcoòl]]) o ''esperit de [[Clorur de sòdi|sal]]'' ([[acid cloridric]]). L'esperit pòt tanben se referir al principi de la vida o a l'amna individuala. Ara s'encontra pas mai aquela utilizacion, que pasmens reviscolèt Leibniz, sonque dins los discors teologics o mistics. ''Los Esperits o amnas rasonablas'' son ''d'imatges de la Divinitat, o del quite Autor de la natura; çò que fa que los Esperits son capables d'intrer dins una mena de Societat amb Dieu ...''" <ref> Leibniz, ''Monadologie'', p.82-83 et suiv </ref> Dins lo lengatge filosofic contemporanèu "Esperit" pòt èsser opausat a diferentas nocions: # Opausat a la matèria, amb una distinccion entre la pensada et l'objècte de la pensada, la matèria; amb d'analogias amb subjectiu/objectiu o unicitat/multitud dins d'unes rapòrts. # Opausat a la natura per exemple dans la distincion libertat/necessitat. # Opausat a la carn e a l'instincte de vida animala, {{cita|''La carn a de desirs contraris a aqueles de l'esperit, e l'espeerit n'a de contraris a aqueles de la carn''.}}<ref> Sant Pau, ''Epistòla als Galats'', V, 17</ref> == L'Esperit dins las religions == === L'esperit dins lo cristianisme === Dins la [[primièra epistòla de Sant Pau als Tessalonicians]], [[Pau de Tars|Sain Paul]] prega per que nòstre « èsser tot entièr, l'esperit, l'amna e lo còs » siá gardat sens repròchi a l'Aveniment del Senhor (1Th 5, 23). La Glèisa catolica ensenha que la distinccion entre l'amna e l'esperit introdutz pas una dualitat dins l'[[amna]]<ref>''[[Catequisme de la Glèisa catolica]]'', n° 367</ref>. Al {{sègle IX}}, pendent lo [[quatrien concili de Constantinòble]] en [[869]], se faguèt una controvèrsia sus la relacion entre l'[[amna]] e lo còs. L'11{{n}} [[canon (religion)|canon]] d'aquel concili afirma l'unicitat de l'[[amna]]. Foguèt donc al {{sègle IX}} que se formalizèt la distinccion entre l'[[amna]] e l'esperit. L'esperit essent tradicionalament associat a la [[pensada]] e l'[[amna]] al [[sentiment]], se considerava de per abans que l'òme podava aver una natura multipla (còs, amna e esperit). Lo [[cristianisme]] afirma al contrari l'unitat de la [[persona]] umana (un de còs e d'amna) negant l'existéncia de l'esperit, perque es confondut amb l'amna: ::''{{cita| L'unitat de l'amna e del còs es tan prigonda que se deu considerar l'amna coma la forma del còs; es a dire, es mercé a l'amna espirituala que lo còs constituit de matèria es un còs uman e vivent; l'esperit e la matèria, dins l'òme, son pas doas [[natura]]s unidas, mas lor union forma una unica [[natura]].}}'' <ref>''[[Catequisme de la Glèisa catolica]]'', n° 365, p. 84.</ref> Lo mot Esperit escrich amb una majuscula, ou figurant dins las expressions Esperit de veritat, Esperit d'adopcion... designe lo « [[Sant Esperit]] ». === L'esperit dins la cabala === La mistica josieva, dempuèi lo {{sègle II}}, considèra que l'òme possèda, en mai del còs fisic, mai d'una amnas. Los neoplatonicians josieus Abraham ibn Ezra (~ 1150) e Abraham bar Hiyya distrian tres partidas: ''nêfesh, ru'ah, neshamah'' ; los cabalistas apondon ''hayyah, yehidah''. Los cinc noms de l'amna, son, dins un òrdre creissent: la ''nêfesh'' (vitalitat, doble corporel), lo ''ru'ah'' (buf, la personalitat,''anima''), la ''neshamah'' (lo parfum divin, amna superiora, l'étincelle divina, ''spiritus''), la ''hayyah'' (vida divina, equivalent de la Bodi), e la ''yehidah'' (union, unicitat, principi indivisible d'individualitat). En bastissent en un acronim las inicialas de cadun d'aqueles tèrmes s'obten lo mot naran-hai, NaRaN-HAI(lo Fuòc Vivent). Es la doctrina del cabalista Isaac Louria, lo Ari, vèrs 1570, àa Safed<ref>Gershom Scholem, ''La kabbale'' (1974), trad., Gallimard, coll. "Folio essais", p. 255-260.</ref>. === L'esperit dins lo bodisme === Lo [[bodisme]] nega l'existéncia de l'[[amna]] (considerada coma una illusion, veire l'article [[anatta]]), e insistís sus l'interdependéncia prigonda entre lo còs e l'esperit. L'individú i es considerat coma un ensems d'[[skandhas|agregats]], que lo primièr es lo còs, acompanhat de 4 autres concèptes podent èsser ligats a la nocion d'esperit: las [[Vedanā|sensacions]], las [[Samjñā|percepcions]], las [[Samskāra|formacions volicionalas]] e la [[Vijñāna|consciéncia]]. Aqueles agregats son de proceses [[Anitya|impermanents]] e [[coproduccion condicionala|interdependents]], e non pas d'objèctes immutables. L'esperit es ligat al còs e ne ven vertadièrament independent sonque dins los estats de meditacion sublimats que son los [[dhyāna]]s en vista del [[nirvana]]. L'esperit es considerat, non pas coma un ''fantasma dins la maquina'' del còs, mas coma un siesen sens ([[Manas (sanscrit)|manas]]) en mai dels cinc sens abitualament coneguts. Lo bodisme es ni espiritualista, ni materialista: l'esperit es pas una entitat eternala, mas es tanpauc un epifenomèn de la matèria. Lo cervèl es qu'una mena de "terminal" que fa l'interfàcia entre l'esperit (immaterial) e lo mond dels cinc sens (material). Las experiéncias d'[[estats modificats de consciéncias]], comunas pels meditaires avançats, semblan confirmar aquela concepcion. [[Ajahn Brahm]] explica: ::''{{cita|Lo seisen sens, lo mental, es independent dels cinc autres sens. Subretot, es independent del cervèl. Se se fasiá una transplantacion del cervèl entre vosautre e ièu, que prenètz lo meu cervèl e ièu lo vòstre, seriái totjorn Ajahn Brahm e vosautres seriatz totjorn vosautres''}}<ref>[http://www.bswa.org/modules/icontent/index.php?page=105 Buddhism and Science]</ref>. Lo [[Dalai Lama]] exprimís una opinion semblabla: ::''{{cita|Lo nivèl [de consciéncia] mai naut escapa al supòrt material. La consciéncia es independenta de las particulas fisicas}}''<ref>{{fr}}''La force du bouddhisme'', R. Laffont, 1994, page 151</ref>. Lo foncionament fondamental de l'esprit e son condicionament dins le [[samsara]] son decrchs per la cadena causala de la [[coproduccion condicionada]]. Unas escòlas, coma l'escòla [[Cittamatra]], ensenhan un aspècte inconscient de l'esperit, l'[[Ālayavijñāna]]. == L'esperit dins las filosofias == === Filosofia occidentala classica === Al {{XVIIe siècle}}, [[René Descartes|Descartes]] separa lo còs de l'esperit (qu'identifica a l'amna) dins un [[dualisme]]: lo còs es une [[substança]] espandida e tòca a la [[mecanica (sciéncia)|mecanica]] (d'ont la teoria dels [[Animal maquina|animals maquinas]]), alara que l'[[amna]] es una [[substança]] pesuca. Per que es passiu, l'esperit es intellect; perque es actiu, es volontat. L'unitat ambedos demora un problèma espinós, e Descartes vei dins la [[glandula pineala]] lo luòc de communicacion entre ambedos. Mai simplament, Descartes descompausa l'esperit en 3 composants<ref>Descartes, ''Discors del metòde'', [http://books.google.ca/books?id=65hJAAAAIAAJ&dq=descartes%20discours%20m%C3%A9thode&hl=fr&pg=PA3#v=snippet&q=esprit%20m%C3%A9moire&f=false {{fr}} en linha], 2010-08-01</ref> : la [[pensada]], l'[[imaginacion]] e la [[Memòria (psicologia)|memòria]]. Al contrari, los tenents del [[materialisme]] filosofic refusan l'existéncia d'un principi immaterial e l'esperit es concebut coma la manifestacion de fenomèns [[fisiologia|fisiologics]] regís per las leis de la [[fisica]] : {{cita|lo [[cervèl]] secrèta la [[pensada]] coma lo [[fetge]] secrèta la [[bila]]}} ([[Pierre-Jean-Georges Cabanis]], [[1802]]). === Filosofia de l'esperit contemporanèa === La generalizacion del [[paradigme]] [[monisme|monista]] [[Naturalisme (filosofia)|naturalista]] dins las ''sciéncias de l'esperit'', ara conegudas jol nom de ''[[sciéncias cognitivas]]'', mena sovent ara a metre entre lo [[cervèl]] e l'esperit dins lo mèsme tipe de rapòrt que le [[ordinator|material]] (« hardware ») e lo [[logicial]] (« software ») en [[informatica]]. Aquela tesi dicha de la ''[[metafòra del cervèl ordinator]]'' coneis tanben d'adversaris, aqueles que refusan de veire dins l'esperit sonque un [[epifenomèn]] de la [[neurobiologia]], s'opausant a l'optimisme d'aqueles per que, lo camp d' ''aquò que demora a explicar dins lo fonctionament de l'esperit'' es acabat e merma cada an. === Filosofia espirita === L'[[doctrina espirita|espiritisme]] se definís coma una filosofia espiritualiste<ref>"Coma especialitat, lo Libre dels Esperits conten la doctrina espirita; coma generalitat, es ligat a la doctrina espiritualista que presenta una de las fasas. Vaquí es la rason que pòrta en tèsta de son títol los mots: Filosofia espiritualista." [[Allan Kardec]], [[Lo libre dels Esperits]], introduccion. </ref> e dona una plaça essenciala a la nocion d'esperit. Per aquela doctrina, l'esperit es lo principi intelligent de l'univèrs<ref>" Qu’es aquò l’esperit? Lo principi intelligent de l’univèrs." [[Lo libre dels Esperits]], question 23.</ref>, que la vertadièra natura demora de descobrir<ref>"Quina es la natura intima de l’esperit? L’esperit es pas aisit d'analisar dins vòstra lengatge. Per vosautres, es pas res, perque l’esperit es pas una causa palpabla; mas per nosautres es quicòm. Sapiatz lo plan, res es lo nonrés, e lo nonrés existís pas." [[Lo libre dels Esperits]], question 23.</ref>. Dins lo sens de la [[codificacion espirita|doctrina espirita]], los Esperits son d'èssers intelligents de la creacion, que pòblan l'univèrs en defòra del mond material, e que constituisson lo mond invisible. Son pas d'esseres d'una creacion particulara, mas las amnas d'aqueles que visquèron sus la tèrra o dins las autras esfèras, e que daissèron lor envelopa corporala<ref>[[Lo libre dels mediums]], cap XXXII, vocabulari espirita.</ref>. == L'esprit dins las sciéncias == Par [[etimologia]], la [[pscicologia]] es la sciéncia de l'esperit. Mas a causa de la connotacions religiosas e misticas del mot, lo discors scientific preferèt utilizar de tèrmes mai neutres coma ''facultas'' o ''proceses mentals'' ou encara ''[[psiquè]]'' (coma dins los apròches d'inspiracion [[psicanalitica]]) o ''[[cognicion]]''. Dins las [[sciéncias cognitivas]] contemporanèas, lo tèrme ''cognicion'' se referís pas sonque a la facultats de [[coneissença]] e d'[[intelligéncia]] de la pensada mas a l'ensems dels proceses psicologics a l'òbra dins l'esperit uman (e nonuman), incluent la [[percepcion]], la [[motivacion]], la [[decision]] o las [[emotion]]s... == Nòtas e referéncias == <references/> == Articles connèxes == === Concèptes === * [[Alma]] * [[Consciéncia]] * [[Meditacion]] * [[Pensada]] * [[Qualia]] * [[Substéncia]] * [[Matèria]] === Interpretacions e aponds === * [[Filosofia de l'esprit]] * [[Sant Esperit]] * [[Espiritualitat]] * [[Espiritualisme]] * [[Sciéncias cognitivas]] * [[Cognitivisme]] [[Categoria:Pensada]] pzj3dzbzzj8h9w8ecee8rrcwbscvkrr 2503821 2503820 2026-07-01T13:19:49Z ~2026-37776-87 64190 /* */ 2503821 wikitext text/x-wiki L''''esperit''' o la '''ment''' son dos tèrmes que designan l'ensems dels [[fenomèn]]s psicologics e [[aptitud|facultats]] mentalas que aglutinan la [[percepcion]], l'[[afectivitat]], l'[[intuicion]], la [[pensada]], la [[concèpte|conceptuala]], l'[[eime]], [[morala]], etc. [[Fichièr:RobertFuddBewusstsein17Jh.png|thumb|right|200px|Representacion de las facultats de l'esperit uman per [[Robert Fludd]] (1619).]] Dins fòrça [[tradicion]]s [[religion|religiosas]], s'agís d'un [[principi]] de la [[vida]] incorporala de l'[[èsser uman]]. En [[filosofia]], la nocion d'esperit es al còr de las tradicions dichas [[espiritualisme|espiritualistas]]. Dins aquel sens s'opausa al [[Còs uman|còs]] e esperit (nomenat puslèu [[consciéncia]] per la filosofia e [[amna]] per qualques religions). En [[psicologia]] contemporanèa, lo tèrme ven sinonim de l'ensems de las activitats [[mental]]as umanas, [[consciéncia|conscientas]] e nonconscientas. * En [[metafisica]] e dins las [[religion]]s, lo mot esperit designa normalament l'element [[immaterial]] incarnat dins l'[[èsser uman]]<ref>{{fr}}Paul Foulquié, ''Dictionnaire de la langue philosophique'', Presses Universitaires de France, París 1986</ref>. * Per extension se dich tanben de totes los [[èsser]]s immaterials supausats dodats d'intelligéncia: [[Dieu]], los [[àngel]]s, los [[demòni]]s. * En [[psicologia]], lo mot esperit designa los proceses mentals e la facultat de [[pensada|pensar]] pròpia a l'[[òme]]. Aquel tèrme foguèt a vegadas rebutat a causas de las connotacions religiosas o espiritualistas qu'èra cargat, los autors, subretot dins l'escòla psicanalitica, li preferisson aquel, mai neutre, de [[psiquè]]. Dempuèi la fin del {{XXe siècle}}, jos l'influéncia dels escrichs [[anglés|anglofòns]], lo mot ''esperit'' es la [[traduccion]] del tèrme ''[[:en:Mind|mind]]''. * Dins lo lengatge ordinari, lo mot ''esperit'' evòca en mai de l'activitat mentala de facultats o [[engenh]]s intellectuals, subretot de vivacitat, de finessa, d'[[umor]]. == Origina == Lo mot esperit ven del [[latin]] « ''spiritus'' » (derivat de ''spirare'' = bufar) que significa [[buf]], [[vent]]. Tanben donèt los mots inspirar (lat. ''inspirare'') e expirer (lat. ''expirare''). ''Esprit'', o ''spiritus'', es tanben la traduccion du [[grèc]] ''pneuma'' e de l'[[ebrieu]] ''ruach''. Lo mot esperit podava se donar a tot çò qu'es fòrt subtil e fòrça actiu, se trapa donc dins las expressions de l'anciana [[quimia]] coma ''esperit del [[vin]]'' ([[Etanòl|alcoòl]]) o ''esperit de [[Clorur de sòdi|sal]]'' ([[acid cloridric]]). L'esperit pòt tanben se referir al principi de la vida o a l'amna individuala. Ara s'encontra pas mai aquela utilizacion, que pasmens reviscolèt Leibniz, sonque dins los discors teologics o mistics. ''Los Esperits o amnas rasonablas'' son ''d'imatges de la Divinitat, o del quite Autor de la natura; çò que fa que los Esperits son capables d'intrer dins una mena de Societat amb Dieu ...''" <ref> Leibniz, ''Monadologie'', p.82-83 et suiv </ref> Dins lo lengatge filosofic contemporanèu "Esperit" pòt èsser opausat a diferentas nocions: # Opausat a la matèria, amb una distinccion entre la pensada et l'objècte de la pensada, la matèria; amb d'analogias amb subjectiu/objectiu o unicitat/multitud dins d'unes rapòrts. # Opausat a la natura per exemple dans la distincion libertat/necessitat. # Opausat a la carn e a l'instincte de vida animala, {{cita|''La carn a de desirs contraris a aqueles de l'esperit, e l'espeerit n'a de contraris a aqueles de la carn''.}}<ref> Sant Pau, ''Epistòla als Galats'', V, 17</ref> == L'Esperit dins las religions == === L'esperit dins lo cristianisme === Dins la [[primièra epistòla de Sant Pau als Tessalonicians]], [[Pau de Tars|Sain Paul]] prega per que nòstre « èsser tot entièr, l'esperit, l'amna e lo còs » siá gardat sens repròchi a l'Aveniment del Senhor (1Th 5, 23). La Glèisa catolica ensenha que la distinccion entre l'amna e l'esperit introdutz pas una dualitat dins l'[[amna]]<ref>''[[Catequisme de la Glèisa catolica]]'', n° 367</ref>. Al {{sègle IX}}, pendent lo [[quatrien concili de Constantinòble]] en [[869]], se faguèt una controvèrsia sus la relacion entre l'[[amna]] e lo còs. L'11{{n}} [[canon (religion)|canon]] d'aquel concili afirma l'unicitat de l'[[amna]]. Foguèt donc al {{sègle IX}} que se formalizèt la distinccion entre l'[[amna]] e l'esperit. L'esperit essent tradicionalament associat a la [[pensada]] e l'[[amna]] al [[sentiment]], se considerava de per abans que l'òme podava aver una natura multipla (còs, amna e esperit). Lo [[cristianisme]] afirma al contrari l'unitat de la [[persona]] umana (un de còs e d'amna) negant l'existéncia de l'esperit, perque es confondut amb l'amna: ::''{{cita| L'unitat de l'amna e del còs es tan prigonda que se deu considerar l'amna coma la forma del còs; es a dire, es mercé a l'amna espirituala que lo còs constituit de matèria es un còs uman e vivent; l'esperit e la matèria, dins l'òme, son pas doas [[natura]]s unidas, mas lor union forma una unica [[natura]].}}'' <ref>''[[Catequisme de la Glèisa catolica]]'', n° 365, p. 84.</ref> Lo mot Esperit escrich amb una majuscula, ou figurant dins las expressions Esperit de veritat, Esperit d'adopcion... designe lo « [[Sant Esperit]] ». === L'esperit dins la cabala === La mistica josieva, dempuèi lo {{sègle II}}, considèra que l'òme possèda, en mai del còs fisic, mai d'una amnas. Los neoplatonicians josieus Abraham ibn Ezra (~ 1150) e Abraham bar Hiyya distrian tres partidas: ''nêfesh, ru'ah, neshamah'' ; los cabalistas apondon ''hayyah, yehidah''. Los cinc noms de l'amna, son, dins un òrdre creissent: la ''nêfesh'' (vitalitat, doble corporel), lo ''ru'ah'' (buf, la personalitat,''anima''), la ''neshamah'' (lo parfum divin, amna superiora, l'étincelle divina, ''spiritus''), la ''hayyah'' (vida divina, equivalent de la Bodi), e la ''yehidah'' (union, unicitat, principi indivisible d'individualitat). En bastissent en un acronim las inicialas de cadun d'aqueles tèrmes s'obten lo mot naran-hai, NaRaN-HAI(lo Fuòc Vivent). Es la doctrina del cabalista Isaac Louria, lo Ari, vèrs 1570, àa Safed<ref>Gershom Scholem, ''La kabbale'' (1974), trad., Gallimard, coll. "Folio essais", p. 255-260.</ref>. === L'esperit dins lo bodisme === Lo [[bodisme]] nega l'existéncia de l'[[amna]] (considerada coma una illusion, veire l'article [[anatta]]), e insistís sus l'interdependéncia prigonda entre lo còs e l'esperit. L'individú i es considerat coma un ensems d'[[skandhas|agregats]], que lo primièr es lo còs, acompanhat de 4 autres concèptes podent èsser ligats a la nocion d'esperit: las [[Vedanā|sensacions]], las [[Samjñā|percepcions]], las [[Samskāra|formacions volicionalas]] e la [[Vijñāna|consciéncia]]. Aqueles agregats son de proceses [[Anitya|impermanents]] e [[coproduccion condicionala|interdependents]], e non pas d'objèctes immutables. L'esperit es ligat al còs e ne ven vertadièrament independent sonque dins los estats de meditacion sublimats que son los [[dhyāna]]s en vista del [[nirvana]]. L'esperit es considerat, non pas coma un ''fantasma dins la maquina'' del còs, mas coma un siesen sens ([[Manas (sanscrit)|manas]]) en mai dels cinc sens abitualament coneguts. Lo bodisme es ni espiritualista, ni materialista: l'esperit es pas una entitat eternala, mas es tanpauc un epifenomèn de la matèria. Lo cervèl es qu'una mena de "terminal" que fa l'interfàcia entre l'esperit (immaterial) e lo mond dels cinc sens (material). Las experiéncias d'[[estats modificats de consciéncias]], comunas pels meditaires avançats, semblan confirmar aquela concepcion. [[Ajahn Brahm]] explica: ::''{{cita|Lo seisen sens, lo mental, es independent dels cinc autres sens. Subretot, es independent del cervèl. Se se fasiá una transplantacion del cervèl entre vosautre e ièu, que prenètz lo meu cervèl e ièu lo vòstre, seriái totjorn Ajahn Brahm e vosautres seriatz totjorn vosautres''}}<ref>[http://www.bswa.org/modules/icontent/index.php?page=105 Buddhism and Science]</ref>. Lo [[Dalai Lama]] exprimís una opinion semblabla: ::''{{cita|Lo nivèl [de consciéncia] mai naut escapa al supòrt material. La consciéncia es independenta de las particulas fisicas}}''<ref>{{fr}}''La force du bouddhisme'', R. Laffont, 1994, page 151</ref>. Lo foncionament fondamental de l'esprit e son condicionament dins le [[samsara]] son decrchs per la cadena causala de la [[coproduccion condicionada]]. Unas escòlas, coma l'escòla [[Cittamatra]], ensenhan un aspècte inconscient de l'esperit, l'[[Ālayavijñāna]]. == L'esperit dins las filosofias == === Filosofia occidentala classica === Al {{XVIIe siècle}}, [[René Descartes|Descartes]] separa lo còs de l'esperit (qu'identifica a l'amna) dins un [[dualisme]]: lo còs es une [[substança]] espandida e tòca a la [[mecanica (sciéncia)|mecanica]] (d'ont la teoria dels [[Animal maquina|animals maquinas]]), alara que l'[[amna]] es una [[substança]] pesuca. Per que es passiu, l'esperit es intellect; perque es actiu, es volontat. L'unitat ambedos demora un problèma espinós, e Descartes vei dins la [[glandula pineala]] lo luòc de communicacion entre ambedos. Mai simplament, Descartes descompausa l'esperit en 3 composants<ref>Descartes, ''Discors del metòde'', [http://books.google.ca/books?id=65hJAAAAIAAJ&dq=descartes%20discours%20m%C3%A9thode&hl=fr&pg=PA3#v=snippet&q=esprit%20m%C3%A9moire&f=false {{fr}} en linha], 2010-08-01</ref> : la [[pensada]], l'[[imaginacion]] e la [[Memòria (psicologia)|memòria]]. Al contrari, los tenents del [[materialisme]] filosofic refusan l'existéncia d'un principi immaterial e l'esperit es concebut coma la manifestacion de fenomèns [[fisiologia|fisiologics]] regís per las leis de la [[fisica]] : {{cita|lo [[cervèl]] secrèta la [[pensada]] coma lo [[fetge]] secrèta la [[bila]]}} ([[Pierre-Jean-Georges Cabanis]], [[1802]]). === Filosofia de l'esperit contemporanèa === La generalizacion del [[paradigme]] [[monisme|monista]] [[Naturalisme (filosofia)|naturalista]] dins las ''sciéncias de l'esperit'', ara conegudas jol nom de ''[[sciéncias cognitivas]]'', mena sovent ara a metre entre lo [[cervèl]] e l'esperit dins lo mèsme tipe de rapòrt que le [[ordinator|material]] (« hardware ») e lo [[logicial]] (« software ») en [[informatica]]. Aquela tesi dicha de la ''[[metafòra del cervèl ordinator]]'' coneis tanben d'adversaris, aqueles que refusan de veire dins l'esperit sonque un [[epifenomèn]] de la [[neurobiologia]], s'opausant a l'optimisme d'aqueles per que, lo camp d' ''aquò que demora a explicar dins lo fonctionament de l'esperit'' es acabat e merma cada an. === Filosofia espirita === L'[[doctrina espirita|espiritisme]] se definís coma una filosofia espiritualiste<ref>"Coma especialitat, lo Libre dels Esperits conten la doctrina espirita; coma generalitat, es ligat a la doctrina espiritualista que presenta una de las fasas. Vaquí es la rason que pòrta en tèsta de son títol los mots: Filosofia espiritualista." [[Allan Kardec]], [[Lo libre dels Esperits]], introduccion. </ref> e dona una plaça essenciala a la nocion d'esperit. Per aquela doctrina, l'esperit es lo principi intelligent de l'univèrs<ref>" Qu’es aquò l’esperit? Lo principi intelligent de l’univèrs." [[Lo libre dels Esperits]], question 23.</ref>, que la vertadièra natura demora de descobrir<ref>"Quina es la natura intima de l’esperit? L’esperit es pas aisit d'analisar dins vòstra lengatge. Per vosautres, es pas res, perque l’esperit es pas una causa palpabla; mas per nosautres es quicòm. Sapiatz lo plan, res es lo nonrés, e lo nonrés existís pas." [[Lo libre dels Esperits]], question 23.</ref>. Dins lo sens de la [[codificacion espirita|doctrina espirita]], los Esperits son d'èssers intelligents de la creacion, que pòblan l'univèrs en defòra del mond material, e que constituisson lo mond invisible. Son pas d'esseres d'una creacion particulara, mas las amnas d'aqueles que visquèron sus la tèrra o dins las autras esfèras, e que daissèron lor envelopa corporala<ref>[[Lo libre dels mediums]], cap XXXII, vocabulari espirita.</ref>. == L'esprit dins las sciéncias == Par [[etimologia]], la [[pscicologia]] es la sciéncia de l'esperit. Mas a causa de la connotacions religiosas e misticas del mot, lo discors scientific preferèt utilizar de tèrmes mai neutres coma ''facultas'' o ''proceses mentals'' ou encara ''[[psiquè]]'' (coma dins los apròches d'inspiracion [[psicanalitica]]) o ''[[cognicion]]''. Dins las [[sciéncias cognitivas]] contemporanèas, lo tèrme ''cognicion'' se referís pas sonque a la facultats de [[coneissença]] e d'[[intelligéncia]] de la pensada mas a l'ensems dels proceses psicologics a l'òbra dins l'esperit uman (e nonuman), incluent la [[percepcion]], la [[motivacion]], la [[decision]] o las [[emotion]]s... == Nòtas e referéncias == <references/> == Articles connèxes == === Concèptes === * [[Alma]] * [[Consciéncia]] * [[Meditacion]] * [[Pensada]] * [[Qualia]] * [[Substéncia]] * [[Matèria]] === Interpretacions e aponds === * [[Filosofia de l'esprit]] * [[Sant Esperit]] * [[Espiritualitat]] * [[Espiritualisme]] * [[Sciéncias cognitivas]] * [[Cognitivisme]] [[Categoria:Pensada]] 5wog8f7d4capv37l45754f41mac29fv 2503822 2503821 2026-07-01T13:21:36Z ~2026-37776-87 64190 /* */ 2503822 wikitext text/x-wiki L''''esperit''' —o la '''ment'''— designan l'ensems dels [[fenomèn]]s psicologics (i.e. mentalas) que aglutinan la [[percepcion]], l'[[afectivitat]], l'[[intuicion]], la [[pensada]], la [[concèpte|conceptuala]], l'[[eime]], [[morala]], etc. [[Fichièr:RobertFuddBewusstsein17Jh.png|thumb|right|200px|Representacion de las facultats de l'esperit uman per [[Robert Fludd]] (1619).]] Dins fòrça [[tradicion]]s [[religion|religiosas]], s'agís d'un [[principi]] de la [[vida]] incorporala de l'[[èsser uman]]. En [[filosofia]], la nocion d'esperit es al còr de las tradicions dichas [[espiritualisme|espiritualistas]]. Dins aquel sens s'opausa al [[Còs uman|còs]] e esperit (nomenat puslèu [[consciéncia]] per la filosofia e [[amna]] per qualques religions). En [[psicologia]] contemporanèa, lo tèrme ven sinonim de l'ensems de las activitats [[mental]]as umanas, [[consciéncia|conscientas]] e nonconscientas. * En [[metafisica]] e dins las [[religion]]s, lo mot esperit designa normalament l'element [[immaterial]] incarnat dins l'[[èsser uman]]<ref>{{fr}}Paul Foulquié, ''Dictionnaire de la langue philosophique'', Presses Universitaires de France, París 1986</ref>. * Per extension se dich tanben de totes los [[èsser]]s immaterials supausats dodats d'intelligéncia: [[Dieu]], los [[àngel]]s, los [[demòni]]s. * En [[psicologia]], lo mot esperit designa los proceses mentals e la facultat de [[pensada|pensar]] pròpia a l'[[òme]]. Aquel tèrme foguèt a vegadas rebutat a causas de las connotacions religiosas o espiritualistas qu'èra cargat, los autors, subretot dins l'escòla psicanalitica, li preferisson aquel, mai neutre, de [[psiquè]]. Dempuèi la fin del {{XXe siècle}}, jos l'influéncia dels escrichs [[anglés|anglofòns]], lo mot ''esperit'' es la [[traduccion]] del tèrme ''[[:en:Mind|mind]]''. * Dins lo lengatge ordinari, lo mot ''esperit'' evòca en mai de l'activitat mentala de facultats o [[engenh]]s intellectuals, subretot de vivacitat, de finessa, d'[[umor]]. == Origina == Lo mot esperit ven del [[latin]] « ''spiritus'' » (derivat de ''spirare'' = bufar) que significa [[buf]], [[vent]]. Tanben donèt los mots inspirar (lat. ''inspirare'') e expirer (lat. ''expirare''). ''Esprit'', o ''spiritus'', es tanben la traduccion du [[grèc]] ''pneuma'' e de l'[[ebrieu]] ''ruach''. Lo mot esperit podava se donar a tot çò qu'es fòrt subtil e fòrça actiu, se trapa donc dins las expressions de l'anciana [[quimia]] coma ''esperit del [[vin]]'' ([[Etanòl|alcoòl]]) o ''esperit de [[Clorur de sòdi|sal]]'' ([[acid cloridric]]). L'esperit pòt tanben se referir al principi de la vida o a l'amna individuala. Ara s'encontra pas mai aquela utilizacion, que pasmens reviscolèt Leibniz, sonque dins los discors teologics o mistics. ''Los Esperits o amnas rasonablas'' son ''d'imatges de la Divinitat, o del quite Autor de la natura; çò que fa que los Esperits son capables d'intrer dins una mena de Societat amb Dieu ...''" <ref> Leibniz, ''Monadologie'', p.82-83 et suiv </ref> Dins lo lengatge filosofic contemporanèu "Esperit" pòt èsser opausat a diferentas nocions: # Opausat a la matèria, amb una distinccion entre la pensada et l'objècte de la pensada, la matèria; amb d'analogias amb subjectiu/objectiu o unicitat/multitud dins d'unes rapòrts. # Opausat a la natura per exemple dans la distincion libertat/necessitat. # Opausat a la carn e a l'instincte de vida animala, {{cita|''La carn a de desirs contraris a aqueles de l'esperit, e l'espeerit n'a de contraris a aqueles de la carn''.}}<ref> Sant Pau, ''Epistòla als Galats'', V, 17</ref> == L'Esperit dins las religions == === L'esperit dins lo cristianisme === Dins la [[primièra epistòla de Sant Pau als Tessalonicians]], [[Pau de Tars|Sain Paul]] prega per que nòstre « èsser tot entièr, l'esperit, l'amna e lo còs » siá gardat sens repròchi a l'Aveniment del Senhor (1Th 5, 23). La Glèisa catolica ensenha que la distinccion entre l'amna e l'esperit introdutz pas una dualitat dins l'[[amna]]<ref>''[[Catequisme de la Glèisa catolica]]'', n° 367</ref>. Al {{sègle IX}}, pendent lo [[quatrien concili de Constantinòble]] en [[869]], se faguèt una controvèrsia sus la relacion entre l'[[amna]] e lo còs. L'11{{n}} [[canon (religion)|canon]] d'aquel concili afirma l'unicitat de l'[[amna]]. Foguèt donc al {{sègle IX}} que se formalizèt la distinccion entre l'[[amna]] e l'esperit. L'esperit essent tradicionalament associat a la [[pensada]] e l'[[amna]] al [[sentiment]], se considerava de per abans que l'òme podava aver una natura multipla (còs, amna e esperit). Lo [[cristianisme]] afirma al contrari l'unitat de la [[persona]] umana (un de còs e d'amna) negant l'existéncia de l'esperit, perque es confondut amb l'amna: ::''{{cita| L'unitat de l'amna e del còs es tan prigonda que se deu considerar l'amna coma la forma del còs; es a dire, es mercé a l'amna espirituala que lo còs constituit de matèria es un còs uman e vivent; l'esperit e la matèria, dins l'òme, son pas doas [[natura]]s unidas, mas lor union forma una unica [[natura]].}}'' <ref>''[[Catequisme de la Glèisa catolica]]'', n° 365, p. 84.</ref> Lo mot Esperit escrich amb una majuscula, ou figurant dins las expressions Esperit de veritat, Esperit d'adopcion... designe lo « [[Sant Esperit]] ». === L'esperit dins la cabala === La mistica josieva, dempuèi lo {{sègle II}}, considèra que l'òme possèda, en mai del còs fisic, mai d'una amnas. Los neoplatonicians josieus Abraham ibn Ezra (~ 1150) e Abraham bar Hiyya distrian tres partidas: ''nêfesh, ru'ah, neshamah'' ; los cabalistas apondon ''hayyah, yehidah''. Los cinc noms de l'amna, son, dins un òrdre creissent: la ''nêfesh'' (vitalitat, doble corporel), lo ''ru'ah'' (buf, la personalitat,''anima''), la ''neshamah'' (lo parfum divin, amna superiora, l'étincelle divina, ''spiritus''), la ''hayyah'' (vida divina, equivalent de la Bodi), e la ''yehidah'' (union, unicitat, principi indivisible d'individualitat). En bastissent en un acronim las inicialas de cadun d'aqueles tèrmes s'obten lo mot naran-hai, NaRaN-HAI(lo Fuòc Vivent). Es la doctrina del cabalista Isaac Louria, lo Ari, vèrs 1570, àa Safed<ref>Gershom Scholem, ''La kabbale'' (1974), trad., Gallimard, coll. "Folio essais", p. 255-260.</ref>. === L'esperit dins lo bodisme === Lo [[bodisme]] nega l'existéncia de l'[[amna]] (considerada coma una illusion, veire l'article [[anatta]]), e insistís sus l'interdependéncia prigonda entre lo còs e l'esperit. L'individú i es considerat coma un ensems d'[[skandhas|agregats]], que lo primièr es lo còs, acompanhat de 4 autres concèptes podent èsser ligats a la nocion d'esperit: las [[Vedanā|sensacions]], las [[Samjñā|percepcions]], las [[Samskāra|formacions volicionalas]] e la [[Vijñāna|consciéncia]]. Aqueles agregats son de proceses [[Anitya|impermanents]] e [[coproduccion condicionala|interdependents]], e non pas d'objèctes immutables. L'esperit es ligat al còs e ne ven vertadièrament independent sonque dins los estats de meditacion sublimats que son los [[dhyāna]]s en vista del [[nirvana]]. L'esperit es considerat, non pas coma un ''fantasma dins la maquina'' del còs, mas coma un siesen sens ([[Manas (sanscrit)|manas]]) en mai dels cinc sens abitualament coneguts. Lo bodisme es ni espiritualista, ni materialista: l'esperit es pas una entitat eternala, mas es tanpauc un epifenomèn de la matèria. Lo cervèl es qu'una mena de "terminal" que fa l'interfàcia entre l'esperit (immaterial) e lo mond dels cinc sens (material). Las experiéncias d'[[estats modificats de consciéncias]], comunas pels meditaires avançats, semblan confirmar aquela concepcion. [[Ajahn Brahm]] explica: ::''{{cita|Lo seisen sens, lo mental, es independent dels cinc autres sens. Subretot, es independent del cervèl. Se se fasiá una transplantacion del cervèl entre vosautre e ièu, que prenètz lo meu cervèl e ièu lo vòstre, seriái totjorn Ajahn Brahm e vosautres seriatz totjorn vosautres''}}<ref>[http://www.bswa.org/modules/icontent/index.php?page=105 Buddhism and Science]</ref>. Lo [[Dalai Lama]] exprimís una opinion semblabla: ::''{{cita|Lo nivèl [de consciéncia] mai naut escapa al supòrt material. La consciéncia es independenta de las particulas fisicas}}''<ref>{{fr}}''La force du bouddhisme'', R. Laffont, 1994, page 151</ref>. Lo foncionament fondamental de l'esprit e son condicionament dins le [[samsara]] son decrchs per la cadena causala de la [[coproduccion condicionada]]. Unas escòlas, coma l'escòla [[Cittamatra]], ensenhan un aspècte inconscient de l'esperit, l'[[Ālayavijñāna]]. == L'esperit dins las filosofias == === Filosofia occidentala classica === Al {{XVIIe siècle}}, [[René Descartes|Descartes]] separa lo còs de l'esperit (qu'identifica a l'amna) dins un [[dualisme]]: lo còs es une [[substança]] espandida e tòca a la [[mecanica (sciéncia)|mecanica]] (d'ont la teoria dels [[Animal maquina|animals maquinas]]), alara que l'[[amna]] es una [[substança]] pesuca. Per que es passiu, l'esperit es intellect; perque es actiu, es volontat. L'unitat ambedos demora un problèma espinós, e Descartes vei dins la [[glandula pineala]] lo luòc de communicacion entre ambedos. Mai simplament, Descartes descompausa l'esperit en 3 composants<ref>Descartes, ''Discors del metòde'', [http://books.google.ca/books?id=65hJAAAAIAAJ&dq=descartes%20discours%20m%C3%A9thode&hl=fr&pg=PA3#v=snippet&q=esprit%20m%C3%A9moire&f=false {{fr}} en linha], 2010-08-01</ref> : la [[pensada]], l'[[imaginacion]] e la [[Memòria (psicologia)|memòria]]. Al contrari, los tenents del [[materialisme]] filosofic refusan l'existéncia d'un principi immaterial e l'esperit es concebut coma la manifestacion de fenomèns [[fisiologia|fisiologics]] regís per las leis de la [[fisica]] : {{cita|lo [[cervèl]] secrèta la [[pensada]] coma lo [[fetge]] secrèta la [[bila]]}} ([[Pierre-Jean-Georges Cabanis]], [[1802]]). === Filosofia de l'esperit contemporanèa === La generalizacion del [[paradigme]] [[monisme|monista]] [[Naturalisme (filosofia)|naturalista]] dins las ''sciéncias de l'esperit'', ara conegudas jol nom de ''[[sciéncias cognitivas]]'', mena sovent ara a metre entre lo [[cervèl]] e l'esperit dins lo mèsme tipe de rapòrt que le [[ordinator|material]] (« hardware ») e lo [[logicial]] (« software ») en [[informatica]]. Aquela tesi dicha de la ''[[metafòra del cervèl ordinator]]'' coneis tanben d'adversaris, aqueles que refusan de veire dins l'esperit sonque un [[epifenomèn]] de la [[neurobiologia]], s'opausant a l'optimisme d'aqueles per que, lo camp d' ''aquò que demora a explicar dins lo fonctionament de l'esperit'' es acabat e merma cada an. === Filosofia espirita === L'[[doctrina espirita|espiritisme]] se definís coma una filosofia espiritualiste<ref>"Coma especialitat, lo Libre dels Esperits conten la doctrina espirita; coma generalitat, es ligat a la doctrina espiritualista que presenta una de las fasas. Vaquí es la rason que pòrta en tèsta de son títol los mots: Filosofia espiritualista." [[Allan Kardec]], [[Lo libre dels Esperits]], introduccion. </ref> e dona una plaça essenciala a la nocion d'esperit. Per aquela doctrina, l'esperit es lo principi intelligent de l'univèrs<ref>" Qu’es aquò l’esperit? Lo principi intelligent de l’univèrs." [[Lo libre dels Esperits]], question 23.</ref>, que la vertadièra natura demora de descobrir<ref>"Quina es la natura intima de l’esperit? L’esperit es pas aisit d'analisar dins vòstra lengatge. Per vosautres, es pas res, perque l’esperit es pas una causa palpabla; mas per nosautres es quicòm. Sapiatz lo plan, res es lo nonrés, e lo nonrés existís pas." [[Lo libre dels Esperits]], question 23.</ref>. Dins lo sens de la [[codificacion espirita|doctrina espirita]], los Esperits son d'èssers intelligents de la creacion, que pòblan l'univèrs en defòra del mond material, e que constituisson lo mond invisible. Son pas d'esseres d'una creacion particulara, mas las amnas d'aqueles que visquèron sus la tèrra o dins las autras esfèras, e que daissèron lor envelopa corporala<ref>[[Lo libre dels mediums]], cap XXXII, vocabulari espirita.</ref>. == L'esprit dins las sciéncias == Par [[etimologia]], la [[pscicologia]] es la sciéncia de l'esperit. Mas a causa de la connotacions religiosas e misticas del mot, lo discors scientific preferèt utilizar de tèrmes mai neutres coma ''facultas'' o ''proceses mentals'' ou encara ''[[psiquè]]'' (coma dins los apròches d'inspiracion [[psicanalitica]]) o ''[[cognicion]]''. Dins las [[sciéncias cognitivas]] contemporanèas, lo tèrme ''cognicion'' se referís pas sonque a la facultats de [[coneissença]] e d'[[intelligéncia]] de la pensada mas a l'ensems dels proceses psicologics a l'òbra dins l'esperit uman (e nonuman), incluent la [[percepcion]], la [[motivacion]], la [[decision]] o las [[emotion]]s... == Nòtas e referéncias == <references/> == Articles connèxes == === Concèptes === * [[Alma]] * [[Consciéncia]] * [[Meditacion]] * [[Pensada]] * [[Qualia]] * [[Substéncia]] * [[Matèria]] === Interpretacions e aponds === * [[Filosofia de l'esprit]] * [[Sant Esperit]] * [[Espiritualitat]] * [[Espiritualisme]] * [[Sciéncias cognitivas]] * [[Cognitivisme]] [[Categoria:Pensada]] 2wnszc3vtb6sx958d1swe6m1gadx1hz 2503823 2503822 2026-07-01T13:22:04Z ~2026-37776-87 64190 /* */ 2503823 wikitext text/x-wiki L''''esperit''' —o la '''ment'''— designan l'ensems dels [[fenomèn]]s psicologics (i.e. mentalas) que aglutinan la [[percepcion]], l'[[afectivitat]], l'[[intuicion]], la [[pensada]], la [[concèpte|conceptuala]], l'[[eime]], la [[morala]], etc. [[Fichièr:RobertFuddBewusstsein17Jh.png|thumb|right|200px|Representacion de las facultats de l'esperit uman per [[Robert Fludd]] (1619).]] Dins fòrça [[tradicion]]s [[religion|religiosas]], s'agís d'un [[principi]] de la [[vida]] incorporala de l'[[èsser uman]]. En [[filosofia]], la nocion d'esperit es al còr de las tradicions dichas [[espiritualisme|espiritualistas]]. Dins aquel sens s'opausa al [[Còs uman|còs]] e esperit (nomenat puslèu [[consciéncia]] per la filosofia e [[amna]] per qualques religions). En [[psicologia]] contemporanèa, lo tèrme ven sinonim de l'ensems de las activitats [[mental]]as umanas, [[consciéncia|conscientas]] e nonconscientas. * En [[metafisica]] e dins las [[religion]]s, lo mot esperit designa normalament l'element [[immaterial]] incarnat dins l'[[èsser uman]]<ref>{{fr}}Paul Foulquié, ''Dictionnaire de la langue philosophique'', Presses Universitaires de France, París 1986</ref>. * Per extension se dich tanben de totes los [[èsser]]s immaterials supausats dodats d'intelligéncia: [[Dieu]], los [[àngel]]s, los [[demòni]]s. * En [[psicologia]], lo mot esperit designa los proceses mentals e la facultat de [[pensada|pensar]] pròpia a l'[[òme]]. Aquel tèrme foguèt a vegadas rebutat a causas de las connotacions religiosas o espiritualistas qu'èra cargat, los autors, subretot dins l'escòla psicanalitica, li preferisson aquel, mai neutre, de [[psiquè]]. Dempuèi la fin del {{XXe siècle}}, jos l'influéncia dels escrichs [[anglés|anglofòns]], lo mot ''esperit'' es la [[traduccion]] del tèrme ''[[:en:Mind|mind]]''. * Dins lo lengatge ordinari, lo mot ''esperit'' evòca en mai de l'activitat mentala de facultats o [[engenh]]s intellectuals, subretot de vivacitat, de finessa, d'[[umor]]. == Origina == Lo mot esperit ven del [[latin]] « ''spiritus'' » (derivat de ''spirare'' = bufar) que significa [[buf]], [[vent]]. Tanben donèt los mots inspirar (lat. ''inspirare'') e expirer (lat. ''expirare''). ''Esprit'', o ''spiritus'', es tanben la traduccion du [[grèc]] ''pneuma'' e de l'[[ebrieu]] ''ruach''. Lo mot esperit podava se donar a tot çò qu'es fòrt subtil e fòrça actiu, se trapa donc dins las expressions de l'anciana [[quimia]] coma ''esperit del [[vin]]'' ([[Etanòl|alcoòl]]) o ''esperit de [[Clorur de sòdi|sal]]'' ([[acid cloridric]]). L'esperit pòt tanben se referir al principi de la vida o a l'amna individuala. Ara s'encontra pas mai aquela utilizacion, que pasmens reviscolèt Leibniz, sonque dins los discors teologics o mistics. ''Los Esperits o amnas rasonablas'' son ''d'imatges de la Divinitat, o del quite Autor de la natura; çò que fa que los Esperits son capables d'intrer dins una mena de Societat amb Dieu ...''" <ref> Leibniz, ''Monadologie'', p.82-83 et suiv </ref> Dins lo lengatge filosofic contemporanèu "Esperit" pòt èsser opausat a diferentas nocions: # Opausat a la matèria, amb una distinccion entre la pensada et l'objècte de la pensada, la matèria; amb d'analogias amb subjectiu/objectiu o unicitat/multitud dins d'unes rapòrts. # Opausat a la natura per exemple dans la distincion libertat/necessitat. # Opausat a la carn e a l'instincte de vida animala, {{cita|''La carn a de desirs contraris a aqueles de l'esperit, e l'espeerit n'a de contraris a aqueles de la carn''.}}<ref> Sant Pau, ''Epistòla als Galats'', V, 17</ref> == L'Esperit dins las religions == === L'esperit dins lo cristianisme === Dins la [[primièra epistòla de Sant Pau als Tessalonicians]], [[Pau de Tars|Sain Paul]] prega per que nòstre « èsser tot entièr, l'esperit, l'amna e lo còs » siá gardat sens repròchi a l'Aveniment del Senhor (1Th 5, 23). La Glèisa catolica ensenha que la distinccion entre l'amna e l'esperit introdutz pas una dualitat dins l'[[amna]]<ref>''[[Catequisme de la Glèisa catolica]]'', n° 367</ref>. Al {{sègle IX}}, pendent lo [[quatrien concili de Constantinòble]] en [[869]], se faguèt una controvèrsia sus la relacion entre l'[[amna]] e lo còs. L'11{{n}} [[canon (religion)|canon]] d'aquel concili afirma l'unicitat de l'[[amna]]. Foguèt donc al {{sègle IX}} que se formalizèt la distinccion entre l'[[amna]] e l'esperit. L'esperit essent tradicionalament associat a la [[pensada]] e l'[[amna]] al [[sentiment]], se considerava de per abans que l'òme podava aver una natura multipla (còs, amna e esperit). Lo [[cristianisme]] afirma al contrari l'unitat de la [[persona]] umana (un de còs e d'amna) negant l'existéncia de l'esperit, perque es confondut amb l'amna: ::''{{cita| L'unitat de l'amna e del còs es tan prigonda que se deu considerar l'amna coma la forma del còs; es a dire, es mercé a l'amna espirituala que lo còs constituit de matèria es un còs uman e vivent; l'esperit e la matèria, dins l'òme, son pas doas [[natura]]s unidas, mas lor union forma una unica [[natura]].}}'' <ref>''[[Catequisme de la Glèisa catolica]]'', n° 365, p. 84.</ref> Lo mot Esperit escrich amb una majuscula, ou figurant dins las expressions Esperit de veritat, Esperit d'adopcion... designe lo « [[Sant Esperit]] ». === L'esperit dins la cabala === La mistica josieva, dempuèi lo {{sègle II}}, considèra que l'òme possèda, en mai del còs fisic, mai d'una amnas. Los neoplatonicians josieus Abraham ibn Ezra (~ 1150) e Abraham bar Hiyya distrian tres partidas: ''nêfesh, ru'ah, neshamah'' ; los cabalistas apondon ''hayyah, yehidah''. Los cinc noms de l'amna, son, dins un òrdre creissent: la ''nêfesh'' (vitalitat, doble corporel), lo ''ru'ah'' (buf, la personalitat,''anima''), la ''neshamah'' (lo parfum divin, amna superiora, l'étincelle divina, ''spiritus''), la ''hayyah'' (vida divina, equivalent de la Bodi), e la ''yehidah'' (union, unicitat, principi indivisible d'individualitat). En bastissent en un acronim las inicialas de cadun d'aqueles tèrmes s'obten lo mot naran-hai, NaRaN-HAI(lo Fuòc Vivent). Es la doctrina del cabalista Isaac Louria, lo Ari, vèrs 1570, àa Safed<ref>Gershom Scholem, ''La kabbale'' (1974), trad., Gallimard, coll. "Folio essais", p. 255-260.</ref>. === L'esperit dins lo bodisme === Lo [[bodisme]] nega l'existéncia de l'[[amna]] (considerada coma una illusion, veire l'article [[anatta]]), e insistís sus l'interdependéncia prigonda entre lo còs e l'esperit. L'individú i es considerat coma un ensems d'[[skandhas|agregats]], que lo primièr es lo còs, acompanhat de 4 autres concèptes podent èsser ligats a la nocion d'esperit: las [[Vedanā|sensacions]], las [[Samjñā|percepcions]], las [[Samskāra|formacions volicionalas]] e la [[Vijñāna|consciéncia]]. Aqueles agregats son de proceses [[Anitya|impermanents]] e [[coproduccion condicionala|interdependents]], e non pas d'objèctes immutables. L'esperit es ligat al còs e ne ven vertadièrament independent sonque dins los estats de meditacion sublimats que son los [[dhyāna]]s en vista del [[nirvana]]. L'esperit es considerat, non pas coma un ''fantasma dins la maquina'' del còs, mas coma un siesen sens ([[Manas (sanscrit)|manas]]) en mai dels cinc sens abitualament coneguts. Lo bodisme es ni espiritualista, ni materialista: l'esperit es pas una entitat eternala, mas es tanpauc un epifenomèn de la matèria. Lo cervèl es qu'una mena de "terminal" que fa l'interfàcia entre l'esperit (immaterial) e lo mond dels cinc sens (material). Las experiéncias d'[[estats modificats de consciéncias]], comunas pels meditaires avançats, semblan confirmar aquela concepcion. [[Ajahn Brahm]] explica: ::''{{cita|Lo seisen sens, lo mental, es independent dels cinc autres sens. Subretot, es independent del cervèl. Se se fasiá una transplantacion del cervèl entre vosautre e ièu, que prenètz lo meu cervèl e ièu lo vòstre, seriái totjorn Ajahn Brahm e vosautres seriatz totjorn vosautres''}}<ref>[http://www.bswa.org/modules/icontent/index.php?page=105 Buddhism and Science]</ref>. Lo [[Dalai Lama]] exprimís una opinion semblabla: ::''{{cita|Lo nivèl [de consciéncia] mai naut escapa al supòrt material. La consciéncia es independenta de las particulas fisicas}}''<ref>{{fr}}''La force du bouddhisme'', R. Laffont, 1994, page 151</ref>. Lo foncionament fondamental de l'esprit e son condicionament dins le [[samsara]] son decrchs per la cadena causala de la [[coproduccion condicionada]]. Unas escòlas, coma l'escòla [[Cittamatra]], ensenhan un aspècte inconscient de l'esperit, l'[[Ālayavijñāna]]. == L'esperit dins las filosofias == === Filosofia occidentala classica === Al {{XVIIe siècle}}, [[René Descartes|Descartes]] separa lo còs de l'esperit (qu'identifica a l'amna) dins un [[dualisme]]: lo còs es une [[substança]] espandida e tòca a la [[mecanica (sciéncia)|mecanica]] (d'ont la teoria dels [[Animal maquina|animals maquinas]]), alara que l'[[amna]] es una [[substança]] pesuca. Per que es passiu, l'esperit es intellect; perque es actiu, es volontat. L'unitat ambedos demora un problèma espinós, e Descartes vei dins la [[glandula pineala]] lo luòc de communicacion entre ambedos. Mai simplament, Descartes descompausa l'esperit en 3 composants<ref>Descartes, ''Discors del metòde'', [http://books.google.ca/books?id=65hJAAAAIAAJ&dq=descartes%20discours%20m%C3%A9thode&hl=fr&pg=PA3#v=snippet&q=esprit%20m%C3%A9moire&f=false {{fr}} en linha], 2010-08-01</ref> : la [[pensada]], l'[[imaginacion]] e la [[Memòria (psicologia)|memòria]]. Al contrari, los tenents del [[materialisme]] filosofic refusan l'existéncia d'un principi immaterial e l'esperit es concebut coma la manifestacion de fenomèns [[fisiologia|fisiologics]] regís per las leis de la [[fisica]] : {{cita|lo [[cervèl]] secrèta la [[pensada]] coma lo [[fetge]] secrèta la [[bila]]}} ([[Pierre-Jean-Georges Cabanis]], [[1802]]). === Filosofia de l'esperit contemporanèa === La generalizacion del [[paradigme]] [[monisme|monista]] [[Naturalisme (filosofia)|naturalista]] dins las ''sciéncias de l'esperit'', ara conegudas jol nom de ''[[sciéncias cognitivas]]'', mena sovent ara a metre entre lo [[cervèl]] e l'esperit dins lo mèsme tipe de rapòrt que le [[ordinator|material]] (« hardware ») e lo [[logicial]] (« software ») en [[informatica]]. Aquela tesi dicha de la ''[[metafòra del cervèl ordinator]]'' coneis tanben d'adversaris, aqueles que refusan de veire dins l'esperit sonque un [[epifenomèn]] de la [[neurobiologia]], s'opausant a l'optimisme d'aqueles per que, lo camp d' ''aquò que demora a explicar dins lo fonctionament de l'esperit'' es acabat e merma cada an. === Filosofia espirita === L'[[doctrina espirita|espiritisme]] se definís coma una filosofia espiritualiste<ref>"Coma especialitat, lo Libre dels Esperits conten la doctrina espirita; coma generalitat, es ligat a la doctrina espiritualista que presenta una de las fasas. Vaquí es la rason que pòrta en tèsta de son títol los mots: Filosofia espiritualista." [[Allan Kardec]], [[Lo libre dels Esperits]], introduccion. </ref> e dona una plaça essenciala a la nocion d'esperit. Per aquela doctrina, l'esperit es lo principi intelligent de l'univèrs<ref>" Qu’es aquò l’esperit? Lo principi intelligent de l’univèrs." [[Lo libre dels Esperits]], question 23.</ref>, que la vertadièra natura demora de descobrir<ref>"Quina es la natura intima de l’esperit? L’esperit es pas aisit d'analisar dins vòstra lengatge. Per vosautres, es pas res, perque l’esperit es pas una causa palpabla; mas per nosautres es quicòm. Sapiatz lo plan, res es lo nonrés, e lo nonrés existís pas." [[Lo libre dels Esperits]], question 23.</ref>. Dins lo sens de la [[codificacion espirita|doctrina espirita]], los Esperits son d'èssers intelligents de la creacion, que pòblan l'univèrs en defòra del mond material, e que constituisson lo mond invisible. Son pas d'esseres d'una creacion particulara, mas las amnas d'aqueles que visquèron sus la tèrra o dins las autras esfèras, e que daissèron lor envelopa corporala<ref>[[Lo libre dels mediums]], cap XXXII, vocabulari espirita.</ref>. == L'esprit dins las sciéncias == Par [[etimologia]], la [[pscicologia]] es la sciéncia de l'esperit. Mas a causa de la connotacions religiosas e misticas del mot, lo discors scientific preferèt utilizar de tèrmes mai neutres coma ''facultas'' o ''proceses mentals'' ou encara ''[[psiquè]]'' (coma dins los apròches d'inspiracion [[psicanalitica]]) o ''[[cognicion]]''. Dins las [[sciéncias cognitivas]] contemporanèas, lo tèrme ''cognicion'' se referís pas sonque a la facultats de [[coneissença]] e d'[[intelligéncia]] de la pensada mas a l'ensems dels proceses psicologics a l'òbra dins l'esperit uman (e nonuman), incluent la [[percepcion]], la [[motivacion]], la [[decision]] o las [[emotion]]s... == Nòtas e referéncias == <references/> == Articles connèxes == === Concèptes === * [[Alma]] * [[Consciéncia]] * [[Meditacion]] * [[Pensada]] * [[Qualia]] * [[Substéncia]] * [[Matèria]] === Interpretacions e aponds === * [[Filosofia de l'esprit]] * [[Sant Esperit]] * [[Espiritualitat]] * [[Espiritualisme]] * [[Sciéncias cognitivas]] * [[Cognitivisme]] [[Categoria:Pensada]] bx7knkxlxu7q562u3j3kcq1zdhsj8iv 0 154891 2503833 2224075 2026-07-01T20:15:43Z ~2026-37564-35 64196 /* */ 2503833 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Thor's Fight with the Giants (Mårten Winge) - Nationalmuseum - 18253.tiff|thumb|[[Thor]], lo dieu dels [[viking]]s, dins la batalha contra los gigants. Pintura de [[Mårten Eskil Winge]] (1872).]] Un '''mite''' (del [[grèc]]: μῦθος, ''mythos'', «recit, conte») es un recit tradicional que se referís a d'eveniments prodigioses, realizats per d'èssers subrenaturals o extraordinaris, coma de [[dieu]]s, [[miègdieu]]s, [[eròi]]s, [[monstre]]s o personatjes fantastics, que cercan a donar una explicacion a un fach o fenemèn. == Descripcion generala == Los mites fan partida del sistèma de [[cresenças]] d'una cultura o d'una comunautat, que considèra aquelas istòrias vertadièras. L'ensems dels mites d'una cultura constituís una [[mitologia]]. Mai n'i a de mites e mai la mitologia es complèxa, mai son desvolopadas las creséncias d'una comunautat. La [[mitologia]] sosten la [[cosmovision]] d'un pòble. Dempuei l'Antiquitat grecolatina las explicacions [[filosofia|filosoficas]] e [[sciéncia|scientificas]] intran en competicion amb aqulas dels mites, lo mot ''mite'' es cargat segon los contèxtes d'una valor pejorativa, fins a èsser utilizat dins un sens larg coma sinonime de mascariá, creséncia espandida mas falsa, per exemple, ''la societat sens clases es un mite comunista'', o ''la man invisibla del mercat es un mite liberal''. Tamben es comun d'utilizar ''mite'' e ''metic'' (o ''legenda'' e ''legendari'') per se referir a de personatges istorics o contemporanèus (o tanben de produches comercials) encargats de prestigi: ''Charlot es un mite del cinèma mut''; ''los Beatles son un grop mitic''. Coma los autres genres narratius [[tradicion|tradicionals]], lo mite es un tèxte d'origina orala, que varian los detalhs amb la transmision, fasent de versions diferentas. Dins las societats que coneisson l'escritura, lo mite foguèt l'objècte de transcripcions literàrias, apondent encara a las versions e variantas. === Caracteristicas === Segon [[Mircea Eliade]], lo mite es una istòria sagrada que conta un eveniment que se passèt pendent un temps primitu, quand lo mond aviá pas la forma actuala. Los eveniments de la natura que se repetan periodicament s'explican coma la consequéncia de çò que se passa dins lo mite (per e, dins la mitologia grèga lo cicle de las sasons s'explica amb lo raubament de [[Persefòn]]). Pasmens, totes los mites se referisson pas a un temps "primitu", tanben pòdon abordar d'eveniments arribars a l'origina, mas que prenguèron lor importància e pels cambiaments que provoquèron. Segon la vision de [[Claude Lévi-Strauss]], antroplòg estructuralista, tot mite a tres caracteristicas: * Tracta d'una question [[Existencialisme|existenciala]], se referissent a la [[Creacionisme|creacion]] de la [[Tèrra]], la [[mòrt]], la [[naissença]] entre autre. * Es constituit per de contraris irreconciliables: creacion contra destruccion, [[vida]] en fàcia de la [[mòrt]], [[dieu]]s contra [[Homo sapiens|òmes]] o ben contra mal. * Prepausa la reconciliacion d'aquelas dicotomiás per conjurar la nòstra [[ànsia]]. L'antropològ [[Bronislaw Malinowski]] afirmava, el, qu'a pas gaire d'aspècte important de la vida que siá alunhat del mite. Per el, existisson de mites religioses (como la naissença dels dieus), politics (coma la fondacion de Roma) o sus de tèmas particulars (cossí lo milh venguèt lo principal aliment d'un pòble, coma pels pòbles preispanics de Mexic). Per Malinowski los mites son de narracions fondamentalas, per que respondon a las questions basicas sus l'existéncia umana: rason d'existir, lo perqué del mitan, entre autre. Malinowski tanben precisa que lo mite aparten a l'òrdre de las cresenças e s'es segur qu'es una explicacion, es una pas una explicacion racionala, mas culturala. === Foncion del mite === Las foncions dels mites son multiplas. Pasmens, en general, se pòt aceptar tres foncions esencialas: d'explicacion, de significacion e pragmatica. La foncion explicativa se referís als mites qu'explican, justifican o desvolopan l'origina, rason d'èsser e de la causa de qualques aspèctes de la vida sociala o individuala, per exemple, lo mite grèc que conta cossí se nasquèt lo mundo dempuèi "Caòs" o la [[Genèsi]] que conta la naissença de la femna de la costèla d'un òme. La foncion pragmatica del mite implica que los mites son la basa d'estructuras socialas e d'acciones, aisí, un mite pòt mostrar una linha genealogica e determinar qui pòt gobernar o non. Mercé a aquela foncion, los mites especifican e justifican perqué una situacion es d'aquela mena e pas d'una autra. La foncion de significacion se referís als mites son pas que d'istòrias que balhan d'explicacions o de justificacions politicas, tanben dona un consolament, una finalitat a la vida o tranquiliza los individús, atal los mites conta de la mòrt, de la sofrença o de la victòria, pasmens, los mites son d'istòrias pas gaire alunhadas de la persona, perque foncionan coma un basa existenciala, un motiu, segon çò afirmat per la psicanalista [[EUA|estatsunidenca]], [[Rollo May]]. Las tres foncions se combinan de contunh. == Tipes de mites == Se distingisson de clasas de mites: * '''[[Cosmogonia|Mites cosmogonics]]''': Ensajan d'explicar la creacion del mond. Son mai universalament espandits e los mai nombroses. Mai sovent, situan l'origina de la tèrra dins un ocean primitiu. A vegadas, una raça de [[Gigant (mitologia)|gigants]], coma los [[Titan (mitologia)|titans]], prenon un ròtle determinant dins aquela creacion; dins aquel cas, de tals gigants, que pòdon èsser de miègdieus, constituissen la primièra populacion de la tèrra. * '''[[Teogonia|Mites teogonics]]''': Contan l'origina dels dieus. Per exemple, [[Atenas]] surgís armada de la tèsta de [[Zèus]]. * '''[[Antropogonia|Mites antropogenics]]''': Contan l'apareisson de l'èsser uman, que pòt èsser creat a partir de quina que siá matèria, viventa (una planta, un animal) o inèrta (polvera, fanga, argila, eca.). Los dieus l'ensenhan a viure sus tèrra. Normalament son ligats als mites cosmogonics. * '''[[Etiologia|Mites etiologics]]''': Explican l'origina de los èssers, de las causas, de las tecnicas e de las institucions. * '''[[Moral|Mites morals]]''': Explican l'existéncia del ben e del mal. * '''[[Mite fondator|Mites fondators]]''': Contan cossí se fondèron las ciutats per voluntat dels dieus. Un exemple es aquel de la fondacion de Roma per dos bessons, [[Romul e Rème]], qu'una loba los balhèt la popa. * '''[[Escatologia (religion)|Mites escatologics]]''': Anoncian lo futur, la [[Fin del mond (mitologia)|fin del mond]]. Ganhèron una audiéncia granda. Aqueles mites son dos clasas principalas, segon l'element que provòca la destruccion del mond: L'aiga o lo fuòc. Mai sovent sont ligats a l'astrologia. L'imminéncia de la fin s'anoncia per una frequéncia aumentada d'eclipsis, tèrratrems, e mai d'autras catastròfas naturalas que terrorizan los umans. L'exemple classic es l'''Apocalipsis''. == Lectura literala, alegorica, simbolica e mitocratica == Alara que los mites parescan aver èsser instituits a l'origina coma d'istòrias literalament vertadièras, la [[dialectica]] entre l'explicacion mitica del mond e aquela filosofica e scientifica confortèt lo desvolopament de lecturas non literalas dels mites, segon que aqueles no deurián pas èsser d'objèctes de cresença, mai d'interpretacion. Atal, la lectura alegorica dels mites, nascuda en [[Grècia]] a l'epòca ellenistica, prepausa d'interpretar los dieus coma de personificacions d'elements naturals. Aquela inciativa vei de seguidas en teorias posterioras, atal que s'espandissiá al sègle XIX per [[Max Müller]], segon que los mites an lo origina en d'istòrias mal comprendidas sul solelh, que foguèt objète de personificacion, venguèt un personatje antropomòrfe (l'eròi o dieu solar). La lectura simbolica considèra que lo mite contien una basa vertadièra, mas pas sus çò de que tracta aparentament, mas suls contenguts mentals dels seus creators e utilizaires. Atal, lo mite que conta cossí un dieu instituiguèt la setmana al crear lo mond en sèt jorn contien l'informacion vertadièra sus la mena de divisar lo temps per la societat que lo creèt e del biais de divisar l'inanimat e l'animat, los diferents tipes d'animals e de l'òme, eca. Los mites contenon tanban d'orientacions utilas de comportament: de modèls de seguir o evitar, d'istòrias conegudas per totes que serán pausadas en relacion amb las experiéncias individualas. Los estudis modèrnes sul mite se situan en tres posicions fondamentala: * la foncionalista, desvolopada per l'antropològ [[Malinowski]], examina cossí s'utilizan los mites dins la vida videnta (supòrt de conduchas, argument d'autoritat, eca.); * l'estructuralista, que [[Lévi-Strauss]] inicièt, examina la construccion dels mites localizant los elementos contraris o complementaris qu'aparescan en el e lo biais qu'aparescan ligats; * la simbolista, que las referéncias classicas son [[Carl Gustav Jung|Jung]], [[Gaston Bachelard]] e [[Gilbert Durand]], considèra que l'element fondamental del mite es lo simbòl, un element tangible mas encargat d'un resson o significacion que fa referéncia a de contenguts [[arquetip|arquetipics]] de la psiquè umana. * l'existencialista mitocratica, desvolopada pel filosòf Gustavo Flores Quelopana, considèra que lo mite es la forma ancestrala de la filosofia, coma desir de transcendir la condicion de l'òme per s'unir amb l'absolut, que fa referéncia a l'estructura ontologica de l'existéncia umana. == Diferéncia entre lo mite e d'autres tipes de narracions == Mai se pòt confondre lo mite amb d'autres tipe de narracions coma los [[conte]]s, [[fabla]]s o [[legenda]]s. Mas, son diferents. I a de diferéncias entre lo mite e lo conte popular: alara que los contes se presentan coma de ficcions, los mites s'afirman coma istòrias vertadièras. Tanben varia la foncion: lo mite es subretot etiologic (mòstra cossí arribèt una tala situacion; perque la mar es salada o l'òme es mortal, per exemple), alara que lo conte popular trasmés de valors (melhor es lo gaubi que fòrça, lo ben totjorn obten sa recompensa, l'impostor siempre es descobert, eca.). E mai, la trama dels contes es pro simple, alara que los mites son de partidas d'un malhum complèxe, ont cada istòria es ligada amb las autras amb una recurréncia de personatjes, luòcs, eca. (atal, per exemple, l'istòria de [[Jason]] es en relacion amb los mites sus [[Eracles]], essent un dels [[Argonautas]]). Las fablas se diferencian dels mites pels seus personatges (dins las fablas son d'animals amb conducha umana; dins los mites son dieus, eròis e monstres) e per sa foncion (las fablas contenon un mesatge moral, qu'aparéis al final, alara que los mites son etiologics). Las legendas, elas, se presentan, al meteis biais dels mites, coma d'istòrias vertadièras e an sovent una foncion etiologica (servisson, per exemple, per explicar cossí un linhatge arribèt al poder, que sosten atal una legitimitat politica); mas, a la diferéncia dels mites, se passan dins un temps vertadièr, istoric, dins de luòcs reconeissables per l'auditor o lo lector e, sovent, amb de protagonistas vertadièrs (cf. las legendas sus [[Carlesmanhe]] o lo [[Cantar de mio Cid|Cid]]). Una meteissa trama pòt aparéisser dins un mite, un conte o una legenda, segon lo biais que se presenta l'istòria (que siá vertadièra o fictiva) e segon sa foncion (etiologica, didactica, divertiment...). Atal, foguèt mostrat que la trama del mite de [[Edip]] torna dins la legenda medievala que fa de [[Judàs Escariòt]] un assasin del seu paire que se marida, sens o saber, amb sa maire. == Vejatz tanben == * [[Cosmogonia]] * [[Legenda]] * [[Mitocritica]] * [[Mitografia]] * [[Mitologia]] * [[Supersticion]] * [[Teogonia]] * [[Epopèia]] * [[Cançon de gèsta]] * [[Conte tradicional]] * [[Recit]] * [[Novela]] * [[Antropología]] == Referéncias == <references/> == Bibliografía == * {{es}}{{obratge | autor = [[Pierre Grimal]] | títol = Mitologías: Del Mediterráneo al Ganges | annada = 2008 | edicion = Madrid: Editorial Gredos | isbn = 978-84-249-2885-8 }} * {{es}}{{obratge | autor = [[Carlos García Gual]] | títol = Diccionario de mitos | edicion = Siglo XXI de España Editores | annada = 2003 | isbn = 978-84-323-1127-7 | url = http://books.google.com/books?id=gizSMbx5MUAC }} * {{es}}{{obratge | autor = [[Gustavo Flores Quelopana]] | títol = Filosofía mitocrática y mitocratología | edicion = IIPCIAL, Lima | annada = 2010}} b90pvl0ysupbnka54d15kjx2r8hvcqi 0 170660 2503824 2493476 2026-07-01T13:25:21Z ~2026-37776-87 64190 2503824 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Fichièr:Family-bible.jpg|alt=Photographie d'un livre dont la couverture est noire et usée, sur la tranche il est indiqué HOLY BIBLE|vinheta|Bíblia datant de 1859.]] La '''Bíblia'''{{Refn|del [[grèc]] [[koinè]]: τά βιβλία, ''tá biblía'', «los libres».|group=nòta}} es un ensems de tèxtes considerats coma sacrats pels [[Judaïsme|josieus]] e los [[Cristianisme|crestians]]. Los diferents grops religioses pòdon inclure diferents libres dins lors [[Canon biblic|canons]], dins un òrdre diferent. Los quite tèxtes dels libres son pas sempre identics d'un grop religiós a l'autre. La Bíblia recampa un ensems d’escriches plan variats ([[Creacion|recits de las originas]], [[Lei|tèxtes legislatius]], istorics, [[Sapiéncia (concèpte filosofic)|sapiencials]], profetics, [[Poesia|poetics]], agiografias, epistòlas) que la redaccion s’escalona entre los sègle VIII a II AbC per l'[[Ancian Testament]], e la segonda mitat del sègle I al començament del II ApC pel [[Nòu Testament]]. La [[Tanakh|Bíblia ebraïca]] se dich en ebrieu « [[Tanakh|TaNaKh »]], [[acronim]] format a partir dels títols de sas tres partidas constitutivas: la [[Torah]] (la Lei), los [[Neviïm]] (los profètas) e los [[Ketovim]] (los autres racontes). Els traducha en [[grèc ancian]] a [[Alexàndria|Alexandria]]. Aquesta version — la [[Septuaginta]] — es utilizada a partir del sègle V per [[Jeròni d’Estridon]] per completar sa traduccion latina de la Bíbla — la [[Vulgata]] — a partir de l'ebriue puèi, al sègle IX, pels « apòstols dels Eslaus » Ciril e Metòd per traduire la Bíblia en [[eslavon]]. La Bíblia crestiana, que conéis diferents canons segon las epòcas e las confessions, es constituida de doas partiadas: l'[[Ancian Testament]], qu’utiliza lo Tanakh atal o aumentat d'unes libres<ref group="N">Les catholiques y ajoutent par ainsi les livres de [[Livre de Judith|Judith]], [[Livre de Tobit|Tobie]], [[Maccabées]], [[Ben Sira|Sirach]], [[Livre de Baruch|Baruch]], une partie de [[Daniel (prophète)|Daniel]], et la Sagesse de [[Salomon (roi d'Israël)|Salomon]] à l'Ancien Testament. Ces écrits [[Livres deutérocanoniques|deutérocanoniques]] ne sont pas reconnus par les Églises protestantes.</ref> e lo [[Nòu Testament]] comun a fòrça Glèisas crestianas e amassant los escrichs relatius a [[Jèsus de Nazaret|Jèsus Crist]] e sos discípols. S’agís dels quatre Evangèlis canonics, dels Actes dels Apòstol, de las Epistòlas e de l'[[Apocalipsi]]. == Etimologia == Lo mot « bíblia » ven del [[grèc ancian]] ''biblos'' o ''biblion''<ref>lo tèrme ''biblios'' ven el de la vila [[Fenicia|feniciana]] de [[Biblòs]] e designa d'en primièr lo papirús abans de designar tot supòrt d'escritura ; {{Chapitre|langue=|auteur1=André Paul|titre chapitre=Genèse et avènement des "Écritures" chrétiennes|auteurs ouvrage=Jean-Marie Mayeur, Charles Pietri, Luce Pietri, André Vauchez, Marc Venard (dirs.)|titre ouvrage=Histoire du Christianisme|volume=1|titre volume=Le Nouveau Peuple (des origines à 250)|lieu=|éditeur=Desclée|année=2000|pages totales=|isbn=2-7189-0631-6|lire en ligne=|passage=682}} </ref> correspondent a l'ebrieu ''sépher <ref name=":1" /> — «'' libre » — que donèt τὰ βιϐλία, un substantiu plurial que significa « los libres », soslinhant son caractèr multiple, qu’es tractat pels autors medievals en [[latin]] coma un feminin singular, ''biblia'', amb per plural ''bibliae''<ref name=":1">{{Chapitre|langue=|auteur1=André Paul|titre chapitre=Genèse et avènement des "Écritures" chrétiennes|auteurs ouvrage=Jean-Marie Mayeur, Charles Pietri, Luce Pietri, André Vauchez, Marc Venard (dirs.)|titre ouvrage=Histoire du Christianisme|volume=1|titre volume=Le Nouveau Peuple (des origines à 250)|lieu=|éditeur=Desclée|année=2000|pages totales=|isbn=2-7189-0631-6|lire en ligne=|passage=681}}</ref>. Lo mot « Testament », traduch del latin ''testamentum'', correspond al mot grèc {{Lang|grc|διαθήκη}}, ''diathêkê'', que significa « convencion » o « disposicion escricha »<ref>{{Cite book}}</ref> avant de prene un sens literari especific al sens de « testament filosofic », un sens que ten dins la Septuaginta per traduire lo tèrme ebrieu ''berith'', « aliança », que correspond pulslèu al grèc ''sunthêkê''<ref>{{Chapitre|langue=|auteur1=André Paul|titre chapitre=Genèse et avènement des "Écritures" chrétiennes|auteurs ouvrage=Jean-Marie Mayeur, Charles Pietri, Luce Pietri, André Vauchez, Marc Venard (dirs.)|titre ouvrage=Histoire du Christianisme|volume=1|titre volume=Le Nouveau Peuple (des origines à 250)|lieu=|éditeur=Desclée|année=2000|pages totales=|isbn=2-7189-0631-6|lire en ligne=|passage=690}}</ref>. Lo desplaçament semantic del tèrme cap a « testament » literari se realiza pels autors crestians a partir del sègle III<ref>{{Chapitre|langue=|auteur1=André Paul|titre chapitre=Genèse et avènement des "Écritures" chrétiennes|auteurs ouvrage=Jean-Marie Mayeur, Charles Pietri, Luce Pietri, André Vauchez, Marc Venard (dirs.)|titre ouvrage=Histoire du Christianisme|volume=1|titre volume=Le Nouveau Peuple (des origines à 250)|lieu=|éditeur=Desclée|année=2000|pages totales=|isbn=2-7189-0631-6|lire en ligne=|passage=692}}</ref>, traduch alara pel tèrme juridic latin ''testamentum'' qu’es enseguida utilizat per las autras lengas<ref>{{Chapitre|langue=|auteur1=André Paul|titre chapitre=Genèse et avènement des "Écritures" chrétiennes|auteurs ouvrage=Jean-Marie Mayeur, Charles Pietri, Luce Pietri, André Vauchez, Marc Venard (dirs.)|titre ouvrage=Histoire du Christianisme|volume=1|titre volume=Le Nouveau Peuple (des origines à 250)|lieu=|éditeur=Desclée|année=2000|pages totales=|isbn=2-7189-0631-6|lire en ligne=|passage=694}}</ref>. == Los canons biblics primitius == {{Article detalhat|Canon (Bíblia)|Lista dels libres de la Bíblia}}Lo corpus biblic amassa de libres d'originas difentas, d'ont lo plural original del mot « Bíblia ». Al començament de sa formacion, existís diferentas colleccions canonicas en concurréncia de la Bíblia, caduna essent defenduda per una comunautat religiosa diferenta. Lo mot canon (en grèc ancian, κανών significa ''règla'') es utilizat a partir del sègle IV per designar la lista dels libres reconeguts per una comunautat (o Glèisa)<ref name="Intro AT 19">{{harvsp|Römer|2009|texte=''Introduction à l'AT''|p=19|id=Römer 2009}}</ref>. Los « canons » primitius mai importants son de segur aquestes de la [[Tanakh|Bíblia ebraïca]] (canon massoretic) qu’es reconegut reconnu pel judaïsme rabinic, e aqueste de la Bíblia grèga ([[Septuaginta]]) qu’es, el, reconegut per fòrça Glèisas d'Orient e d'Occident. La Bíblia ebraïca, nomenada Tanakh, se compausa de tres partida: la Loi ([[Torah]]), los Profètas ([[Neviim]]) e los Escrits ([[Ketuvim]]). La Bíblia grèga se compausa, ela, de quatre partidas: lo ''Pentateuc'', los ''Libres istorics'', los ''Agiografs'' e los ''Profètas''. A partir de la mitat del sègle II, los crestians nomenèron aquesta darrièra lista de libres l'[[Ancian Testament]] per la destriar de la lor colleccion: lo [[Nòu Testament]]. La Septuaginta diferís de la Bíblia ebraïca per la lenga utilizada, e tanben pel fach qu'incorpòra de libres suplementaris, dichs « deuterocanonics », e que lo tèxte dels libres « canonics » divergís a vegfada. Mai, l'òrdre e l'importança dels libres son pas los mèsmes dins los dos canons<ref>{{harvsp|Römer|2009|texte=''Introduction à l'AT''|p=19-20|id=Römer 2009}}</ref>. Las tres diferentas partidas de la [[Tanakh|Bíblia ebraïca]] son canonizadas e lor tèxte es pro establizat en diferentas estapas: primièr la [[Torah]] (sègle V AbC), puèi los [[Neviim]] (sègle IV AbC), e enfin los Ketuvim (sègle I AbC). Lo tèxte « protomassoretic » (davancièr del tèxte massoretic) es definitivament estabilizat a la fin del sègle I<ref>{{harvsp|Römer|2009|texte=''Introduction à l'AT''|p=48-49|id=Römer 2009}}</ref>. Los tèxtes del [[Nòu Testament]], eles, son redigits entre la mitat del sègle I e lo començament del II, mas lor canonizacion se debanèt dels sègle III al IV ApC<ref>{{harvsp|Marguerat|2008|texte=''Introduction au NT''|p=494-496|id=Marguerat 2008}}</ref>. === Canon de la Bíblia ebraïc (canon massoretic) === [[Fichièr:Tel_Aviv_Torah_-_Am_Yisrael_Foundation.jpg|vinheta|Un rotlèu de la [[Torah]].]] {{Article détaillé|Tanakh}}La Bíblia ebraïca es escricha en [[ebrieu]]<ref group="N">Le texte hébraïque d'après la version [[Massorète|massorétique]] se trouve dans La Bible, traduction intégrale hébreu-français, texte bilingue, traduit du texte original par les membres du Rabbinat français sous la direction du grand-rabbin [[Zadoc Kahn]], nouvelle édition avec traduction révisée datée de 1994, aux Éditions Sinaï, Tel-Aviv, Israël.</ref> amb unes passatges en [[aramèu]]. Lo canon massoretic, es a dire aqueste de la Bíblia ebraïca, se compausa de partidas seguentas<ref name="romer 2009">{{harvsp|Römer|2009|texte=''Introduction à l'AT''|p=21-22|id=Römer 2009}}</ref> (entre parentèsis, lo nom chrestian dins l'Ancian Testament segon lo regropament adoptat per la TOB<ref>{{Revista}}</ref>): * La Torah o Lei (Lo Pentateuc): Bereshit ([[Genèsi]]), Shemot ([[Libre de l'Exòde|Exòde]]), Vayiqra ([[Levitic]]), Bamidbar ([[Libre daus Nombres|Nombres]]) e Devarim ([[Deuteronòmi]]). * Los Neviim o « Profètas » (Los libres profetics): ** Profètas « anteriors » (Los « Libres istorics ») : [[Libre de Josuè|Josuè]], [[Libre dels Jutges|Jutges]], [[I]]-[[Segond libre de Samuèl|II Samuèl]] e [[I]]-[[Segond Libre dels Reis|II Reis]]. ** Profètas « posterios » (Los « Profètas ») : [[Isaïe|Isaïas]], [[Libre de Jeremias|Jeremias]] e [[Libre d’Ezequièl|Ezequièl]]. ** Los « dotze profètas pichons » o XII (idem) : [[Libre d’Osèu|Osèu]], [[Libre de Joèl|Joèl]], [[Libre d’Amòs|Amòs]], [[Libre d’Abdias|Abdias]], [[Libre de Jonas|Jonas]], [[Libre de Miquèu|Miquèu]], [[Libre de Naúm|Naúm]], [[Libre d’Abacuc|Abacuc]], [[Libre de Sofonias|Sofonias]], [[Libre d’Aggèu|Aggèu]], [[Libre de Zacarias|Zacarias]] e [[Libre de Malaquias|Malaquias]]. * Los Ketuvim (Los autres Escrits): ** Los libres poetics: [[Libre dels Psalmes|Psalmes]], [[Libre dels Provèrbis|Provèrbis]], [[Libre de Jòb|Jòb]] ** Los cinc rotlèus: [[Cantic dels Cantics]], [[Libre de Rut|Rut]], [[Libre de las Lamentacions|Lamentacions]], [[Libre de l’Ecclesiast|Ecclesiast]], [[Libe d'Estèr|libre d’Estèr]] ** Profesia : [[Libre de Danièl|Danièl]] ** : [[Libre d’Esdras|Esdras]], [[Libre de Neemias|Neemias]], [[Primièr libre de las cronicas|I]]-[[Segond libre de las cronicas|II Cronica]]. === Canon de la « Septuageninta » cristianizada === {{Article detalhat|Septuaginta}}Lo ''Pentateuc'' (o lo recuèlh dels cinc libres de la ''[[Torah]]'') foguèt traduch en grèc a [[Alexàndria|Alexandria]] al sègle III AbC. Segon una legenda contada per la ''[[Letra d'Aristèu]]''<ref>« [[Sources chrétiennes]] » n°91, Paris, Le Cerf, 1962.</ref> e amplificada dempuèi, la traduccion en [[Grèc ancian|grèc]] de la [[Torah]], dicha « des [[Septuaginta]] » o « alexandrina », seriá l'òbra de setanta sabents [[Jusieus|josieus]], sièis per tribú, que, a la demanda de las autoritats grègas d'[[Egipte]] (e isolat pendent setanta jorns, segon unas versions), arribèron a un tèxte comun. Aquesta traduccion deviá èsser recebuda coma avent tant de valor que l'òbra originala, malgrat unas criticas. Aquesta version fuguèt conservada a la bibliotèca d'Alexàndria amb las « Leis »: es pas un subjècte alara de religion, mas del còdi costumièr del pòple josieu. Que que siá lo nom de « Septuaginta » demorèt aqueste de la traduccion començada al sègle III Ab<abbr class="abbr nowrap" title="avant Jésus-Christ">C</abbr>, e a tota la Bíblia grèga per extrapolacion. Los autres libres de la ''Bíblia ebraïca'' foguèron traduchs en grèc los sègles seguents. Unes libres o passatges foguèron directament escrich en grèc. Aqueste corpus, plan espandit dins la diaspora josièva ellenofòna del sègle I, serà adoptat atal pels apòstols e pels primièrs crestians<ref group="N">« La plupart des textes de l{{'}}''Ancien Testament'' cités dans le ''Nouveau Testament'' le sont dans la version grecque, laquelle s'écarte parfois sensiblement de l'original hébreu. » (Pierre Gibert, ''Comment la Bible fut écrite'', Centurion-Bayard, 1995, {{P.|18}}). [[Marcel Simon (historien)|Marcel Simon]] précise que [[Pau de Tars|Paul]] lisait la Bible dans la version des Septante (''Les Premiers Chrétiens'', PUF, 1967, {{P.|56}}).</ref>, e constituís l'[[Ancian Testament]] de l'epòca. Pendent l’instauracion del [[judaïsme rabinic]], per se destriar del cristianisme naissent, lo tèxte grèc es abandonat dins lo mond josieu al benefici del [[Massorah|tèxte ebrieu]], per de rasons a l’encòp linguisticas e religiosas<ref group="N">« Les citations de l{{'}}''Ancien Testament'' dans le ''Nouveau'' lui furent empruntées, et [la ''Septante''] devint le texte de l{{'}}''Ancien Testament'' pour les chrétiens ; dès lors les Juifs eurent tendance à l'écarter. Au début de l'ère chrétienne, de nouvelles traductions furent entreprises […]. Trois Juifs […] tentèrent des révisions pour se rapprocher de l'hébreu des Massorètes » ([[André-Marie Gerard]], ''Dictionnaire de la Bible'', Laffont/Bouquins, art. « Septante ».)</ref>. Après aver esta la version mai espandida dins lo mond josieu ellenistic, la ''Septuaginta'' ven l{{'}}''Ancian Testament'' dels crestiens. Alara, lo judaïsme la remanda a partit del sègle I AbC<ref group="N">« Les détails proprement linguistiques ne sont pas les seules raisons pour lesquelles la ''Septante'' sera rejetée dès la fin du {{s-|I|}} : la polémique antichrétienne y a elle aussi contribué. En effet, la ''Septante'', corpus de textes juifs, va devenir l'"Ancien Testament" de la jeune Église chrétienne. […] À la longue, la ''Septante'' allait être de plus en plus décriée par les milieux juifs. » (''Dictionnaire encyclopédique du judaïsme'', Laffont/Bouquins, dir. [[Geoffrey Wigoder]], art. « Septante ».) Ce passage se poursuit par la "malédiction" de la Septante dans le monde juif (Sefer Torah, I, 8).</ref>. Dins lo mond crestian d'occident la ''Septuaginta'' contunha d'èsser la referéncia e coneis diferentas traduccions en latin. Serà remplaçada per la Vulgatatardièrament, al sègle VIII<ref>[[Marguerite Harl]], ''La Bible en Sorbonne, ou la revanche d'Érasme'', Cerf, 2004. [https://web.archive.org/web/20071012233149/http://www.esprit-et-vie.com/article.php3?id_article=1358 Recension dans ''Esprit et Vie'', 2005].</ref>. Dins la Glèisa d'Orient que la lenga sacerdotala es lo grèc, la ''Septuaginta'' demorèt lo tèxte de referéncia per las traduccions. Lo canon de la ''Septuaginta'', tal coma acceptat pels crestians, se compausa de quatre partidas<ref name="romer 2009">{{harvsp|Römer|2009|texte=''Introduction à l'AT''|p=21-22|id=Römer 2009}}</ref>: * Lo [[Pentateuc]] (los cinc libres de [[Moïses]]) : [[Genèsi]], [[Libre de l'Exòde|Exòde]], [[Levitic]], [[Libre daus Nombres|Nombres]], [[Deuteronòmi]]. * Los Libres istorica: Josuè, Jutges, Rut, I-II Samuèl (I-II Règnes), I-II Reis (III-IV Règnes), I-II Cronicas (I-II Paralipomènas), Esdras, Neemias, [[Libe d'Estèr|Esther]]#, Tobit*, Judit*, I-II Macabèus*. * Los « Agiografs » : Jòb, [[Libre dels Psalmes|Psalmes]], Provèrbis, Ecclesiast, Cantic dels Cantics, Saviesa de Salamon*, Siracide*. * Los Profètas : Isaïas, Jeremias, Lamentacions, Baruc*, Ezequièl, Danièl#, Osèu, Joèl, Amòs, Abdias, Jonas, Miquèu, Naum, Abacuc, Sofonias, Aggèu, Zacarias e Malaquias. Los libres presents dins lo canon de la Septuaginta e absents del canon Massoretic son nomenats [[Libres deuterocanonics|deuterocanonics]], e son marcats aquí per *. Los libres que lo tèxte foguèt completat per d’aponds grècs significatius al respècte del [[tèxte massoretic]] son marcats aquí per #. === Canon crestian === {{Article detalhat|Canons de las Glèisas crestianas}} ==== Libres deuterocanonics (o apocrifs) ==== {{Article detalhat|Libres deuterocanonics}}Los [[Libres deuterocanonics]] son de tèxtes escrichs avant l'èra crestiana que foguèron incorporats dins lo canon de la [[Septuaginta]]. Totas las confessions crestianas dichas « tradicionalas », es a dire existent avant la Refòrma — coma los catolics, los ortodòxes, los còptes, los caldèus e los maronitas — los considerèron sempre coma fasent partit de la Bíblia. Pasmens, foguèron pas acceptats dins le canon per [[Martin Luther|Luther]], que d’esperse se fonda sul tèxte massoretic de la Bíblia ebraïca. Luther jutja pasmens aquestes libres utils. Aquestes libres de l'Ancian Testament redigits en grèc<ref group="N">Coma l'ensemble dels libres del Nòu Testament</ref> son nomenats « apocrifs » (del grèc [https://fr.wiktionary.org/wiki/ἀπόκρυφος ἀπόκρυφος], amagat) pels protestants e los paires de la Glèisa coma Agustin o Jeròni. Los catolics los nomenan « deuterocanonics », es a dire « libres segondaris » dins lo canon (del grèc [https://fr.wiktionary.org/wiki/δεύτερος#Grec_ancien δεύτερος], segond), çò qu’es definitivament confirmat al [[concili de Trent]] en [[1546]]. Unes d’aquestes libres de la Septuaginta foguèron pas admeses coma deuterocanonics. Son reconeguts per pas deguna Glèisa e son nomenats « apocrif » o « pseudepigrafs » (escrichs sota una falsa signatura). Forman amb d'autres de la mèsma epòca çò que se nomena uèi los « escrichs intertestamentaris ». S'agís per exemple del libre del [[Pastor d'Ermas]], present dins lo Nòu Testament, puèi levat del canon biblic al sègle III. L'[[Epistòla de Barnabèu]] foguèt tanben presenta un temps dins lo Nòu Testament, avant d'èsser levada per decision conciliària. ==== Nòu Testament ==== {{Article detalhat|Nòu Testament}}Lo Nòu Testament se destria en diferents grops de libres<ref>{{harvsp|Marguerat|2008|texte=''Introduction au NT''|p=57-477|id=Marguerat 2008}}</ref> : * los evangèlis sinoptics ([[Evangèli segon Matèu|Matèu]], [[Evangèli segon Marc|Marc]], [[Evangèli segon Luc|Luc]]), e tanben los [[Actes dels Apòstol]], que son bastits coma una seguida de l’evangèli segon Luc<ref>{{harvsp|Marguerat|2008|texte=''Introduction au NT''|p=127|id=Marguerat 2008}}</ref> ; * la literatura pauliniana, que comprend las epistòlas del quita Paul ([[Epistòla als Romans|Romans]], [[Primèra epistòla als Romans|1]] e [[Segonda epistòla als Corintians|2 Corintians]], [[Epistòla als Galats|Galats]], [[Epistòla als Filipians|Filipians]], [[Primièra epistòla als Tessalonicians|1 Tessalonicians]], [[Epistòla a Filemon|Filemon]]), las epistòlas deuteropaulinians que so atribuidas a Paul mas ne semblan pas èsser del ([[Segonda epistòla als Tessalonicians|2 Tessalonicians]], [[Epistòla als Efesians|Efesians]] e [[Epistòla als Colossians|Colossians]]), las epistòlas pastoralas ([[Primièra epistòla a Timotèu|1]] e [[Segonda epistòla a Timotèu|2 Timotèu]], [[Epistòla a Tit|Tit]]), e l’[[epistòla als Ebrieus]]<ref>{{harvsp|Marguerat|2008|texte=''Introduction au NT''|p=164-165|id=Marguerat 2008}}</ref> ; * la tradicion joanica (l'[[evangèli segon Joan]], [[Primièra epistòla de Joan|1]], [[Segonda epistòla de Joan|2]] e [[Tresena epistòla de Joan|3 Joan]], e l’[[Apocalipsi]]) ; * e las [[epistòlas catolicas]] ([[Epsitòla de Jaume|Jaume]], [[Primièra epistòla de Pèire|1]] e [[Segonda epistòla de Pèire|2 Pèire]], e [[Epistòla de Jude|Jude]]). Aquestes libres son mai sovent presentats segon l'òrdre del canon occidental: * los quatre [[evangèlis]] canonics ([[Evangèli segon Matèu|Matèu]], [[Evangèli segon Marc|Marc]], [[Evangèli segon Luc|Luc]], [[Evangèli segon Joan|Joan]]) ; * los [[Actes dels Apòstol]] ; * 14 epistòlas, qu’unas son atribuidas a [[Pau de Tars]] ; * d'autras epistòlas catolicas atribuidas a d'autres discípols [[Sant Pèir|Pèire]], [[Jaume lo Just]], [[Joan (apòstol)|Joan]] e [[Jude]] ; * l’[[Apocalipsi]]. == Autras versions e traduccions == === La Vulgata === {{Article detalhat|Vulgata}} [[Fichièr:Meister_Theoderich_von_Prag_002.jpg|vinheta|''Sant Jaume'' per mèstre Teodoric, convent Santa Anhés, [[Praga]]]] A l'origina, la Bíblia crestiana es disponibla en grèc, la Septuagina e lo [[Nòu Testament]] essent ambedos redigits dins aquesta lenga. Los crestians del mond latin pasmens lèu utilizèt de traduccions latinas d’aquestes libres. Aquestas traduccions son nomenadas [[Vetus Latina]]<ref name="Vulgate">[http://www.universalis.fr/encyclopedie/vulgate-de-saint-jerome/ Vulgate de Saint Jérôme (391-405 env.)]</ref>. Al sègle IV, aquestas traduccions son consideradas coma imperfièchas per Jeròni d’Estridon qu’entrepren de ne far una novèla traduccion en latin comanditada segon sos dire<ref>Ce point est débattu ; {{Chapitre|langue=en|auteur1=Yves-Marie Duval|titre chapitre=Sur trois lettres méconnues de Jérôme concernant son séjour à Rome (382–385)|auteurs ouvrage=Andrew Cain et Josef Lössl (dirs.)|titre ouvrage=Jerome of Stridon. His Life, Writings and Legacy|lieu=|éditeur=Routledge|année=2009|pages totales=|isbn=9781317111191|lire en ligne=|passage=30}}</ref> per l'evèsque de Roma [[Damasi Ier|Damasi]] que Jeròni, qu’aviá estat ordonat per un evèsque esquismatic<ref>[[Paulin II d'Antioche|Paulin d'Antioche]] ; {{Chapitre|langue=en|auteur1=Andrew Cain|titre chapitre=Rethinking Jerome’s Portraits of Holy Women|auteurs ouvrage=Andrew Cain et Josef Lössl (dirs.)|titre ouvrage=Jerome of Stridon. His Life, Writings and Legacy|lieu=|éditeur=Routledge|année=2009|pages totales=|isbn=9781317111191|lire en ligne=|passage=47}}</ref>, foguèt un collaborator occasional<ref>{{Chapitre|langue=en|auteur1=Andrew Cain et Josef Lössl|titre chapitre=Introduction|auteurs ouvrage=Andrew Cain et Josef Lössl (dirs.)|titre ouvrage=Jerome of Stridon. His Life, Writings and Legacy|lieu=|éditeur=Routledge|année=2009|pages totales=|isbn=9781317111191|lire en ligne=|passage=2}}</ref>: comença la traduccion del Nòu Testament en [[382]], tres ans avant aquesta de l'Ancian Testament<ref name="Vulgate"/> per prepausar un tèxte conegut dempuèi jol nom de « Vulgata » qu'acaba en [[405]]<ref name="Vulgate" />. Per çò far, causís d’en primièr de se basar suls Exaplas d'[[Origenes]], puèi comença una novèla traduccion a partir del tèxte ebriuu, lo sol inspirat segon el<ref name="Vulgate"/>. Pels Evangèlis, la Vulgata utiliza los manuscrits grècs. La traduccion latina dels tèxtes que constituisson la fin del Nòu Testament, amb las epistòlas paulinianas o al mens lor correccion, son attribuidas subretot a un discípol de Jeròni prenomat Rufin, mai sovent identificat a [[Rufin lo Sirian]]<ref>{{Chapitre|langue=|auteur1=Jean Gribomont|titre chapitre=Rufin le Syrien|auteurs ouvrage=Angelo di Berardino (dir.)|titre ouvrage=Dictionnaire du christianisme ancien|volume=II|lieu=|éditeur=Cerf|année=1990|pages totales=|isbn=2-204-04182-3|lire en ligne=|passage=2198}}</ref>. La traduccion de Jeròni, que las practicas asceticas e vejaires teologics tòcan fòra dels corrents alara dominants de la [[Granda Glèisa]]<ref name=":0" />, es largament remandada per sos contemporanèus, religioses coma laïcs, que van fins a questionar l'ortodoxia de son autor<ref name=":0">{{Chapitre|langue=en|auteur1=Andrew Cain|titre chapitre=Rethinking Jerome’s Portraits of Holy Women|auteurs ouvrage=Andrew Cain et Josef Lössl (dirs.)|titre ouvrage=Jerome of Stridon. His Life, Writings and Legacy|lieu=|éditeur=Routledge|année=2009|pages totales=|isbn=9781317111191|lire en ligne=|passage=48}}</ref>. Atal, l'usatge de la Vulgata se generaliza pas avant lo sègle IX alara que l'usatge e las copias de la Vetus Latina demoran espandida dentre los monges e clergues erudits fins al sègle XIIIe siècle<ref name=":0" />. Quitament se Jeròni foguèt una personalitat marginala del cristianisme de son epòca, son òbra coneguèt una larga difusion e la Vulgata, largament difusada dins lo cristianisme occidental, es canonizada coma una version « autentica » de la Bíblia per l'[[Glèisa Catolica Romana|Glèisa catolica]] pendent lo [[Concili de Trent]], en reaccion a las criticas filologicas e exegeticas dels umanistas dempuèi [[Laurent Valla|Lorenzo Valla]]. === La Bíblia samaritana === {{Article detalhat|Bíblia samaritana}}Los Samaritans (en ebrieu modèrne: ''Shomronim'' - שומרונים, es a dire « de Shomron », la [[Samària]] ; o « Israelitas-Samaritans »<ref group="N">Aquesta terminologia es recenta. Es utilizada per unes Samaritans per se designar e se destriar dels Josieus. Es en efièch lo corollari de la vision que los Samaritans an dels Josieus coma Israelitas-Judèus (de la [[Judèa]]).</ref>) son un pòble pauc nombroses se definissent coma descendent dels ancians Israelitas, e vivent en [[Israèl]] e en [[Cisjordania]]. Se nomena a vegadas lor religion lo « samaritanisme ». Al contrari, los Josieus ortòdoxes los considèran coma de descendents de populacions estrangièras (de colons [[Empèri Assirian|assirians]] de l'Antiquitat) avent adoptat una version illegitima de la religion ebraïca. [[Fichièr:Samaritan Pentateuch 1.jpg|vinheta|Un Pentateuc escrich en alfabet samaritan]] Lor religion repausa sus una version particulara del [[Pentateuc]], la Bíblia samaritana. Adòptan pas los autres libres de la Bíblia ebraïca, e son donc d’« observants » de la sola [[Torah]]. Lor Pentateuc es fòrça pròche d’aqueste dels Josieus, mas s’escriu en ebrieu samaritan amb l'alfabet samaritan, una varianta de l'ancian alfabet paleoebraïc abandonat pels Josieus. Se destria de la Torah ebraïca per de diferéncias de fons. Las mai importantas pòrtan sus l’estatut del [[mont Garizim]] coma principal luòc sant a plaça de Jerusalèm. Los [[Decalòg|Dètz Comandaments]] de la Torah samaritana intègran atal en desen comandament lo respècte del mont Garizim coma centre del culte<ref name="10-commandements">« [https://web.archive.org/web/20071226025739/http://www.the-samaritans.com/html_articles/tenth_command.htm THE SAMARITAN TENTH COMMANDMENT] », ''The Samaritans, Their History, Doctrines and Literature'', par [[Moses Gaster]], ''The Schweich Lectures'', 1923.</ref>. Las doas versions dels dètz comandaments existents dins lo Tanakh josieu (aquesta del [[Libre de l'Exòde]] e aquesta del [[Deuteronòmi]]) foguèron tanben uniformizadas<ref name="10-commandements" />. Per conservar lo nombre dels comandaments (dètz), lo 1èr comandament josieu (« Soi l'Eternal (YHWH), ton Dieu, que te faguèri sortir del país d'Egipte, de l’ostal de servitud ») es considerat coma una simpla presentacion, lo primièr comandament samaritan essent donc lo segond comandament josieu: « Auràs pas d'autres dieus devant ma fàcia ». Pels Samaritans, « los savis joieus faguèron de la presentacion un comandament per manténer lo nombre d’aquestes a dètz (lo nombre de comandaments es mencionat dins l'[[Libre de l'Exòde|Exòde]], 34.28), après que corrigiguèron lor version ne levant lo desen »<ref>[https://web.archive.org/web/20081221183640/http://www.mystae.com/reflections/messiah/documents/10commandment.html ''The Tenth Commandment in the Pentateuch in the hands of the Israelite Samaritans''] (page consultée le 29 décembre 2006).</ref> relatiu al mont Garizim. En mai d’aquestas diferéncias fondamentalas, existís de pro nombrosas variantas sus de detalhs de redaccion entre la Torah samaritana e la Torah josieva. Excepcion facha de las divergéncia portant sul mont Garizim, aquestas diferéncias fan lo Pentateuc samaritan mai pròche de la version de las Septuagenta que del [[tèxte massoretic]]. == Composicion == {{Article detalhat|Datacion de la Bíblia}}La Bíblia es una compilacion de diferent tèxtes redigits a diferentas epòcas de l'istòria per diferents autors, compilators e redactors. La forma finala d'un libre es nomenat en teologia forma canonica. === Bíblia ebraïca (Ancian Testament) === {{Article detalhat|Ancian Testament}} [[Fichièr:Full_Book_of_Isaiah_2006-06-06.jpg|vinheta|Lo Libre d'Isaïas dins una Bíblia anglesa]] Sovent citada, l'[[ipotèsi documentària]] defend l'idèa que la Bíblia ebraïca es lo resultat de tres o quatre fonts independantas. Segon las annadas 1960, se considerèt aquestas fonts coma avent estat redigidas entre los sègles X e VI Ab<abbr class="abbr nowrap" title="avant Jésus-Christ">C</abbr> e amassadas enseguda. Aqueste ipotèsi es uèi mai dominanta<ref>Thomas Römer, ''Introduction à l'Ancien Testament'', {{P.|148-154}}</ref>,<ref name="ThR">Thomas Römer, [https://docs.google.com/viewer?docex=1&url=http://misraim3.free.fr/judaisme/formation_du_pentateuque.pdf "La formation du Pentateuque selon l'exégèse historico-critique"]</ref>. La recerca actuala es en favor d'una datacion puslèu « bassa » de la redaccion de la Bíblia. S’identifica en general doas fasas importantas d'escritura, entrecopadas de fasas mens prolificas. Aquestas fasas s'articulan a l’entorn de l'[[exili a Babilònia]]. La primièra comença just après l'alfabetizacion de [[Reialme de Juda|Juda]], Es a dire entre la fin del sègle VIII AbC e lo començament del sègle VI AbC. La segonda, que seguís a une situacion dificila per la [[Palestina (istorica)|Palestina]], se situa pendent lo periòde ellenistic, es a dire vèrs lo sègle IIIe AbC.<ref>{{Revista|nom1=Schniedewind}}</ref>. L'ipotèsi d'una edicion del Pentateuc a l'epòca del restabliment del judaïsme en Judèa sota la dominacion pèrsa (538 Ab. [[Èra comuna|EC]] - 332 ab. EC) es largament espandida dins l'exegèsi germanofòn, en coeréncia amb la documentacion de l'actitud de l'[[Empèri Pèrsa|Empèri pèrsa]] (practica pèrsa dicha de l'« autorizacion imperiala », qu’incitava los pòbles someses a amassar lors tradicions legalas dins un sol document que formava alara la font del [[drech]] per la dicha la província). Aquò explicariá perque l'Ancian Testament sembla èsser una mena de « document de compromes », ont se tropan ensems los grands corrents teologics del judaïsme postexilic<ref name="ThR"/>. === Nòu Testament === {{Article detalhat|Nòu Testament|Problèma sinoptic|Teoria de las doas fonts|Hont Q}}La teoria dominanta uèi sus la composicion dels [[Evangèli|Evangèlis]] es aquesta dicha « de doas fonts » : Matèu e Luc aurián estat escrichs a partir de Marc e d'una [[Hont Q|font de paraulas]] (''logia'') de [[Jèsus]] (dicha « Q », de l'alemand ''Quelle'', font); Joan vendria d'una tradicion independenta, qu’auriá tanben produch las epistòlas e l'[[Apocalipsi]] plaçadas sota lo mèsme patronatge. Los [[Actes dels Apòstols]] son incontestablament la seguida de Luc. Las epistòlas reconegudas per totes coma essent de [[Pau de Tars|Pau]] son als Romains, als Corintians, als Galats, e la primièra als Tessalonicians (benlèu l’escrich mai ancian del Nòu Testament). Lo periòde de redaccion es donc pro brèu: tres generacions maxim, pel mai tard al començament del sègle II. == L'exegèsi biblica == === Istoricitat de la Bíblia === Al subjècte dels primièrs libres de la Bíblia, de [[Genèsi]] a [[Libre dels Jutges|Jutges]], las escavacions dels luòc que son citats dins la Bíblias afortisson pas los fachs descrichs<ref name="Maldamé 2004">[[Jean-Michel Maldamé]], [[Ordre des Prêcheurs|o.p.]], ''La Bible à l'épreuve de la science, la question de l'archéologie'', in ''Domuni'', 2004, [https://web.archive.org/web/20040428154236/http://biblio.domuni.org/articlesbible/biblescience/biblescience-01.htm#P69_20212 article en ligne]</ref>. Par exemple, l'exòde, lo sejorn al desèrt pendent quaranta ans e la conquista del país de Canaan son pas afortits que siá per l'arqueologia o paer l'istòria. Mai lo tèxte s’apròcha del periòde de l’exili (sègle VI AbC.), e mai lo tèxte biblic s’acòrda amb l’istòria plan afortida de la region Levantina. Atal, la Bíblia fa referéncia a la destruccion del reialme d’Israèl en -722<ref>Les prophète Amos, Osée, Michée et Isaïe prophétisent sur le thème de la chute d'Israël. Voir Mario Liverani, ''La Bible et l'invention de l'histoire'', p. 169, 214-216</ref>, a la mòrt del rei Josias en -609<ref>Mario Liverani, ''La Bible et l'invention de l'histoire'', {{P.|246}}</ref>, a la destruccion del primièr temple de Jerusalèm en -587, puèi a sa reconstruccion vèrs -515. Las descobèrtas scientificas en [[geologia]] del sègle XVIII sus l'[[edat de la Tèrra]], puèi en biologia als sègles XVIII e XIX sul [[Transformisme (biologia)|transformisme]] e la [[Evolucion (biologia)|teoria de l'evolucion]] faguèron contradiccion amb l'interpretacion literala del [[Genèsi|libre de la Genèsi]] qu’èra la règla a l’epòca<ref>Georges Minois, ''L'Église et la science'', {{P.|138-143}} et {{P.|222-231}}</ref>. === Ipotèsis sus las divergéncias textualas === <br /> == Nòtas e referéncias == === Nòtas === <references responsive="0" group="N"></references> {{Referéncias|grop=nòta}} === Referéncias === <references responsive="0"></references> == Bibliografia == * Jean-Pierre Prévost (dir.), ''Nouveau vocabulaire biblique'', Bayard, Montrouge (Hauts-de-Seine) collection, avril 2004 * Gilles Dorival, Marguerite Harl, Olivier Munnich, [https://web.archive.org/web/20061005190319/http://bibliotheque.editionsducerf.fr/par%20page/561/TM.htm ''La Bible grecque des Septante''] Éd. du Cerf, 1988 * André-Marie Gerard, Dictionnaire de la Bible, Robert Laffont, 1990, 1478 p. (<nowiki>ISBN 2-221-05760-0</nowiki>) * André Paul, Et l'homme créa la Bible, Bayard, 2000, 458 p. (<nowiki>ISBN 9782227366169</nowiki>) * Pierre Gibert, La Bible. Le Livre, les livres, Gallimard, coll. « Découvertes Gallimard / Religions » (no 392), 2000, 160 p. (<nowiki>ISBN 2-07-053430-8</nowiki>) * Dictionnaire encyclopédique de la Bible, Brépols, 2002, 1400 p. (<nowiki>ISBN 978-2503513102</nowiki>) * Israël Finkelstein et Neil Asher Silberman, La Bible dévoilée, les nouvelles révélations de l'archéologie, Gallimard, coll. Folio. Histoire, 2002, 555 p. (<nowiki>ISBN 978-2-0704-2939-4</nowiki>).  * Marie-Françoise Baslez, ''Bible et histoire'', Folio histoire, Gallimard, 2003 * Pierre Bordreuil, Françoise Briquel Chatonnet, ''Le Temps de la Bible'', Folio histoire, Gallimard, 2003 * Eric Denimal, ''La Bible pour les nuls'', First Éditions, 2004 * Jaroslav Pelikan : ''À qui appartient la Bible ?'', La Table ronde, 2005 * Adrian Schenker et Philippe Hugo, L'enfance de la Bible hébraïque : L'histoire du texte de l'Ancien Testament à la lumière des recherches récentes, Labor et Fides, 2005, 318 p. (<nowiki>ISBN 978-2-8309-1172-5</nowiki>) * Mario Liverani, La Bible et l'invention de l'histoire, Bayard, 2008, 616 p. (<nowiki>ISBN 978-2-2274-7478-9</nowiki>).  * Daniel Marguerat (dir.), Introduction au Nouveau Testament, Labor et Fides, 2008, 4e éd. (1re éd. 2001), 540 p. (<nowiki>ISBN 978-2-8309-1289-0</nowiki>, présentation en ligne).  * Marc-Alain Ouaknin : ''Mystères de la Bible'', Assouline, 2008 * Thomas Römer (éd.), Jean-Daniel Macchi (éd.) et Nihan Macchi (éd.), Introduction à l'Ancien Testament, Labor et Fides, 2009 (1re éd. 2004), 902 p. (<nowiki>ISBN 978-2-8309-1368-2</nowiki>, lire en ligne).  * André Paul, Autrement, la Bible : Mythe, politique et société, Bayard, 2012, 308 p. (<nowiki>ISBN 978-2-227-48356-9</nowiki>).  * Jean-Christophe Attias, ''Les Juifs et la Bible'', Fayard, 2012 * Moussa Nabati, ''Ces interdits qui nous libèrent. La Bible sur le divan'', Dervy, coll. « Chemins de l'harmonie », 2007 * ''La Bible dans les littératures du monde'', Sylvie Parizet dir., Paris, Éd. du Cerf, 2016, 2500 p. * Jochem Douma, ''Bible et écologie'', Kerygma, 1991 * David Fines et Norman Lévesque, ''Les pages vertes de la Bible'', Novalis, 2011 * Frédéric Baudin, ''La Bible et l'écologie'', Excelsis, 2013 * Commission biblique pontificale, ''L'interprétation de la Bible dans l'Église'', Cerf, 1994, 158 p. == Articles connèxes == {{colomnas|* [[Lista dels libres de la Bìblia]] * [[Lista dels episòdis biblics]] * [[Lista dels personatges de la Bíblia]] * [[Canon (Bíblia)|Canon]] * [[Apocrif biblic]]|nombre=2}} === Los tèxtes josieus === {{colomnas|* [[Talmud]] * [[Tanakh]] * [[Torah]] * [[Parasha|Parasha]] * [[Neviim]] * [[Ketuvim]]|nombre=2}} === La Bíblia crestiana === {{colomnas|* [[Ancian Testament]] * [[Nòu Testament]] * [[Evangèlis]] * [[Libres deuterocanonics]] * [[Septuaginta]] * [[Vulgata]]|nombre=2}} === Recercas istoricas e exegeticas === {{colomnas|* [[Datacion de la Bíblia]] * [[Exegèsi biblica]] * [[Ipotèsi documentària]] * [[Midrash]] * [[Quatre sens de l'Escritura]]|nombre=2}} === Dins la ficcion === * ''L'Année où j'ai vécu selon la Bible'' * ''Les Écritures : Les Aventures de Dieu - Les Aventures du petit Jésus'' == Ligams extèrnes == * (en) « Bible », sur Jewish Virtual Library [[Categoria:Literatura e religion]] [[Categoria:Bíblia]] issezrpean7onmpk5hhxkbgyv6polnw 2503825 2503824 2026-07-01T13:26:01Z ~2026-37776-87 64190 /* */ 2503825 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Fichièr:Family-bible.jpg|alt=Photographie d'un livre dont la couverture est noire et usée, sur la tranche il est indiqué HOLY BIBLE|vinheta|Bíblia datant de 1859.]] La '''Bíblia'''{{Refn|del [[grèc]] [[koinè]]: τὰ βιβλία, ''tà biblía'', «los libres».|group=nòta}} es un ensems de tèxtes considerats coma sacrats pels [[Judaïsme|josieus]] e los [[Cristianisme|crestians]]. Los diferents grops religioses pòdon inclure diferents libres dins lors [[Canon biblic|canons]], dins un òrdre diferent. Los quite tèxtes dels libres son pas sempre identics d'un grop religiós a l'autre. La Bíblia recampa un ensems d’escriches plan variats ([[Creacion|recits de las originas]], [[Lei|tèxtes legislatius]], istorics, [[Sapiéncia (concèpte filosofic)|sapiencials]], profetics, [[Poesia|poetics]], agiografias, epistòlas) que la redaccion s’escalona entre los sègle VIII a II AbC per l'[[Ancian Testament]], e la segonda mitat del sègle I al començament del II ApC pel [[Nòu Testament]]. La [[Tanakh|Bíblia ebraïca]] se dich en ebrieu « [[Tanakh|TaNaKh »]], [[acronim]] format a partir dels títols de sas tres partidas constitutivas: la [[Torah]] (la Lei), los [[Neviïm]] (los profètas) e los [[Ketovim]] (los autres racontes). Els traducha en [[grèc ancian]] a [[Alexàndria|Alexandria]]. Aquesta version — la [[Septuaginta]] — es utilizada a partir del sègle V per [[Jeròni d’Estridon]] per completar sa traduccion latina de la Bíbla — la [[Vulgata]] — a partir de l'ebriue puèi, al sègle IX, pels « apòstols dels Eslaus » Ciril e Metòd per traduire la Bíblia en [[eslavon]]. La Bíblia crestiana, que conéis diferents canons segon las epòcas e las confessions, es constituida de doas partiadas: l'[[Ancian Testament]], qu’utiliza lo Tanakh atal o aumentat d'unes libres<ref group="N">Les catholiques y ajoutent par ainsi les livres de [[Livre de Judith|Judith]], [[Livre de Tobit|Tobie]], [[Maccabées]], [[Ben Sira|Sirach]], [[Livre de Baruch|Baruch]], une partie de [[Daniel (prophète)|Daniel]], et la Sagesse de [[Salomon (roi d'Israël)|Salomon]] à l'Ancien Testament. Ces écrits [[Livres deutérocanoniques|deutérocanoniques]] ne sont pas reconnus par les Églises protestantes.</ref> e lo [[Nòu Testament]] comun a fòrça Glèisas crestianas e amassant los escrichs relatius a [[Jèsus de Nazaret|Jèsus Crist]] e sos discípols. S’agís dels quatre Evangèlis canonics, dels Actes dels Apòstol, de las Epistòlas e de l'[[Apocalipsi]]. == Etimologia == Lo mot « bíblia » ven del [[grèc ancian]] ''biblos'' o ''biblion''<ref>lo tèrme ''biblios'' ven el de la vila [[Fenicia|feniciana]] de [[Biblòs]] e designa d'en primièr lo papirús abans de designar tot supòrt d'escritura ; {{Chapitre|langue=|auteur1=André Paul|titre chapitre=Genèse et avènement des "Écritures" chrétiennes|auteurs ouvrage=Jean-Marie Mayeur, Charles Pietri, Luce Pietri, André Vauchez, Marc Venard (dirs.)|titre ouvrage=Histoire du Christianisme|volume=1|titre volume=Le Nouveau Peuple (des origines à 250)|lieu=|éditeur=Desclée|année=2000|pages totales=|isbn=2-7189-0631-6|lire en ligne=|passage=682}} </ref> correspondent a l'ebrieu ''sépher <ref name=":1" /> — «'' libre » — que donèt τὰ βιϐλία, un substantiu plurial que significa « los libres », soslinhant son caractèr multiple, qu’es tractat pels autors medievals en [[latin]] coma un feminin singular, ''biblia'', amb per plural ''bibliae''<ref name=":1">{{Chapitre|langue=|auteur1=André Paul|titre chapitre=Genèse et avènement des "Écritures" chrétiennes|auteurs ouvrage=Jean-Marie Mayeur, Charles Pietri, Luce Pietri, André Vauchez, Marc Venard (dirs.)|titre ouvrage=Histoire du Christianisme|volume=1|titre volume=Le Nouveau Peuple (des origines à 250)|lieu=|éditeur=Desclée|année=2000|pages totales=|isbn=2-7189-0631-6|lire en ligne=|passage=681}}</ref>. Lo mot « Testament », traduch del latin ''testamentum'', correspond al mot grèc {{Lang|grc|διαθήκη}}, ''diathêkê'', que significa « convencion » o « disposicion escricha »<ref>{{Cite book}}</ref> avant de prene un sens literari especific al sens de « testament filosofic », un sens que ten dins la Septuaginta per traduire lo tèrme ebrieu ''berith'', « aliança », que correspond pulslèu al grèc ''sunthêkê''<ref>{{Chapitre|langue=|auteur1=André Paul|titre chapitre=Genèse et avènement des "Écritures" chrétiennes|auteurs ouvrage=Jean-Marie Mayeur, Charles Pietri, Luce Pietri, André Vauchez, Marc Venard (dirs.)|titre ouvrage=Histoire du Christianisme|volume=1|titre volume=Le Nouveau Peuple (des origines à 250)|lieu=|éditeur=Desclée|année=2000|pages totales=|isbn=2-7189-0631-6|lire en ligne=|passage=690}}</ref>. Lo desplaçament semantic del tèrme cap a « testament » literari se realiza pels autors crestians a partir del sègle III<ref>{{Chapitre|langue=|auteur1=André Paul|titre chapitre=Genèse et avènement des "Écritures" chrétiennes|auteurs ouvrage=Jean-Marie Mayeur, Charles Pietri, Luce Pietri, André Vauchez, Marc Venard (dirs.)|titre ouvrage=Histoire du Christianisme|volume=1|titre volume=Le Nouveau Peuple (des origines à 250)|lieu=|éditeur=Desclée|année=2000|pages totales=|isbn=2-7189-0631-6|lire en ligne=|passage=692}}</ref>, traduch alara pel tèrme juridic latin ''testamentum'' qu’es enseguida utilizat per las autras lengas<ref>{{Chapitre|langue=|auteur1=André Paul|titre chapitre=Genèse et avènement des "Écritures" chrétiennes|auteurs ouvrage=Jean-Marie Mayeur, Charles Pietri, Luce Pietri, André Vauchez, Marc Venard (dirs.)|titre ouvrage=Histoire du Christianisme|volume=1|titre volume=Le Nouveau Peuple (des origines à 250)|lieu=|éditeur=Desclée|année=2000|pages totales=|isbn=2-7189-0631-6|lire en ligne=|passage=694}}</ref>. == Los canons biblics primitius == {{Article detalhat|Canon (Bíblia)|Lista dels libres de la Bíblia}}Lo corpus biblic amassa de libres d'originas difentas, d'ont lo plural original del mot « Bíblia ». Al començament de sa formacion, existís diferentas colleccions canonicas en concurréncia de la Bíblia, caduna essent defenduda per una comunautat religiosa diferenta. Lo mot canon (en grèc ancian, κανών significa ''règla'') es utilizat a partir del sègle IV per designar la lista dels libres reconeguts per una comunautat (o Glèisa)<ref name="Intro AT 19">{{harvsp|Römer|2009|texte=''Introduction à l'AT''|p=19|id=Römer 2009}}</ref>. Los « canons » primitius mai importants son de segur aquestes de la [[Tanakh|Bíblia ebraïca]] (canon massoretic) qu’es reconegut reconnu pel judaïsme rabinic, e aqueste de la Bíblia grèga ([[Septuaginta]]) qu’es, el, reconegut per fòrça Glèisas d'Orient e d'Occident. La Bíblia ebraïca, nomenada Tanakh, se compausa de tres partida: la Loi ([[Torah]]), los Profètas ([[Neviim]]) e los Escrits ([[Ketuvim]]). La Bíblia grèga se compausa, ela, de quatre partidas: lo ''Pentateuc'', los ''Libres istorics'', los ''Agiografs'' e los ''Profètas''. A partir de la mitat del sègle II, los crestians nomenèron aquesta darrièra lista de libres l'[[Ancian Testament]] per la destriar de la lor colleccion: lo [[Nòu Testament]]. La Septuaginta diferís de la Bíblia ebraïca per la lenga utilizada, e tanben pel fach qu'incorpòra de libres suplementaris, dichs « deuterocanonics », e que lo tèxte dels libres « canonics » divergís a vegfada. Mai, l'òrdre e l'importança dels libres son pas los mèsmes dins los dos canons<ref>{{harvsp|Römer|2009|texte=''Introduction à l'AT''|p=19-20|id=Römer 2009}}</ref>. Las tres diferentas partidas de la [[Tanakh|Bíblia ebraïca]] son canonizadas e lor tèxte es pro establizat en diferentas estapas: primièr la [[Torah]] (sègle V AbC), puèi los [[Neviim]] (sègle IV AbC), e enfin los Ketuvim (sègle I AbC). Lo tèxte « protomassoretic » (davancièr del tèxte massoretic) es definitivament estabilizat a la fin del sègle I<ref>{{harvsp|Römer|2009|texte=''Introduction à l'AT''|p=48-49|id=Römer 2009}}</ref>. Los tèxtes del [[Nòu Testament]], eles, son redigits entre la mitat del sègle I e lo començament del II, mas lor canonizacion se debanèt dels sègle III al IV ApC<ref>{{harvsp|Marguerat|2008|texte=''Introduction au NT''|p=494-496|id=Marguerat 2008}}</ref>. === Canon de la Bíblia ebraïc (canon massoretic) === [[Fichièr:Tel_Aviv_Torah_-_Am_Yisrael_Foundation.jpg|vinheta|Un rotlèu de la [[Torah]].]] {{Article détaillé|Tanakh}}La Bíblia ebraïca es escricha en [[ebrieu]]<ref group="N">Le texte hébraïque d'après la version [[Massorète|massorétique]] se trouve dans La Bible, traduction intégrale hébreu-français, texte bilingue, traduit du texte original par les membres du Rabbinat français sous la direction du grand-rabbin [[Zadoc Kahn]], nouvelle édition avec traduction révisée datée de 1994, aux Éditions Sinaï, Tel-Aviv, Israël.</ref> amb unes passatges en [[aramèu]]. Lo canon massoretic, es a dire aqueste de la Bíblia ebraïca, se compausa de partidas seguentas<ref name="romer 2009">{{harvsp|Römer|2009|texte=''Introduction à l'AT''|p=21-22|id=Römer 2009}}</ref> (entre parentèsis, lo nom chrestian dins l'Ancian Testament segon lo regropament adoptat per la TOB<ref>{{Revista}}</ref>): * La Torah o Lei (Lo Pentateuc): Bereshit ([[Genèsi]]), Shemot ([[Libre de l'Exòde|Exòde]]), Vayiqra ([[Levitic]]), Bamidbar ([[Libre daus Nombres|Nombres]]) e Devarim ([[Deuteronòmi]]). * Los Neviim o « Profètas » (Los libres profetics): ** Profètas « anteriors » (Los « Libres istorics ») : [[Libre de Josuè|Josuè]], [[Libre dels Jutges|Jutges]], [[I]]-[[Segond libre de Samuèl|II Samuèl]] e [[I]]-[[Segond Libre dels Reis|II Reis]]. ** Profètas « posterios » (Los « Profètas ») : [[Isaïe|Isaïas]], [[Libre de Jeremias|Jeremias]] e [[Libre d’Ezequièl|Ezequièl]]. ** Los « dotze profètas pichons » o XII (idem) : [[Libre d’Osèu|Osèu]], [[Libre de Joèl|Joèl]], [[Libre d’Amòs|Amòs]], [[Libre d’Abdias|Abdias]], [[Libre de Jonas|Jonas]], [[Libre de Miquèu|Miquèu]], [[Libre de Naúm|Naúm]], [[Libre d’Abacuc|Abacuc]], [[Libre de Sofonias|Sofonias]], [[Libre d’Aggèu|Aggèu]], [[Libre de Zacarias|Zacarias]] e [[Libre de Malaquias|Malaquias]]. * Los Ketuvim (Los autres Escrits): ** Los libres poetics: [[Libre dels Psalmes|Psalmes]], [[Libre dels Provèrbis|Provèrbis]], [[Libre de Jòb|Jòb]] ** Los cinc rotlèus: [[Cantic dels Cantics]], [[Libre de Rut|Rut]], [[Libre de las Lamentacions|Lamentacions]], [[Libre de l’Ecclesiast|Ecclesiast]], [[Libe d'Estèr|libre d’Estèr]] ** Profesia : [[Libre de Danièl|Danièl]] ** : [[Libre d’Esdras|Esdras]], [[Libre de Neemias|Neemias]], [[Primièr libre de las cronicas|I]]-[[Segond libre de las cronicas|II Cronica]]. === Canon de la « Septuageninta » cristianizada === {{Article detalhat|Septuaginta}}Lo ''Pentateuc'' (o lo recuèlh dels cinc libres de la ''[[Torah]]'') foguèt traduch en grèc a [[Alexàndria|Alexandria]] al sègle III AbC. Segon una legenda contada per la ''[[Letra d'Aristèu]]''<ref>« [[Sources chrétiennes]] » n°91, Paris, Le Cerf, 1962.</ref> e amplificada dempuèi, la traduccion en [[Grèc ancian|grèc]] de la [[Torah]], dicha « des [[Septuaginta]] » o « alexandrina », seriá l'òbra de setanta sabents [[Jusieus|josieus]], sièis per tribú, que, a la demanda de las autoritats grègas d'[[Egipte]] (e isolat pendent setanta jorns, segon unas versions), arribèron a un tèxte comun. Aquesta traduccion deviá èsser recebuda coma avent tant de valor que l'òbra originala, malgrat unas criticas. Aquesta version fuguèt conservada a la bibliotèca d'Alexàndria amb las « Leis »: es pas un subjècte alara de religion, mas del còdi costumièr del pòple josieu. Que que siá lo nom de « Septuaginta » demorèt aqueste de la traduccion començada al sègle III Ab<abbr class="abbr nowrap" title="avant Jésus-Christ">C</abbr>, e a tota la Bíblia grèga per extrapolacion. Los autres libres de la ''Bíblia ebraïca'' foguèron traduchs en grèc los sègles seguents. Unes libres o passatges foguèron directament escrich en grèc. Aqueste corpus, plan espandit dins la diaspora josièva ellenofòna del sègle I, serà adoptat atal pels apòstols e pels primièrs crestians<ref group="N">« La plupart des textes de l{{'}}''Ancien Testament'' cités dans le ''Nouveau Testament'' le sont dans la version grecque, laquelle s'écarte parfois sensiblement de l'original hébreu. » (Pierre Gibert, ''Comment la Bible fut écrite'', Centurion-Bayard, 1995, {{P.|18}}). [[Marcel Simon (historien)|Marcel Simon]] précise que [[Pau de Tars|Paul]] lisait la Bible dans la version des Septante (''Les Premiers Chrétiens'', PUF, 1967, {{P.|56}}).</ref>, e constituís l'[[Ancian Testament]] de l'epòca. Pendent l’instauracion del [[judaïsme rabinic]], per se destriar del cristianisme naissent, lo tèxte grèc es abandonat dins lo mond josieu al benefici del [[Massorah|tèxte ebrieu]], per de rasons a l’encòp linguisticas e religiosas<ref group="N">« Les citations de l{{'}}''Ancien Testament'' dans le ''Nouveau'' lui furent empruntées, et [la ''Septante''] devint le texte de l{{'}}''Ancien Testament'' pour les chrétiens ; dès lors les Juifs eurent tendance à l'écarter. Au début de l'ère chrétienne, de nouvelles traductions furent entreprises […]. Trois Juifs […] tentèrent des révisions pour se rapprocher de l'hébreu des Massorètes » ([[André-Marie Gerard]], ''Dictionnaire de la Bible'', Laffont/Bouquins, art. « Septante ».)</ref>. Après aver esta la version mai espandida dins lo mond josieu ellenistic, la ''Septuaginta'' ven l{{'}}''Ancian Testament'' dels crestiens. Alara, lo judaïsme la remanda a partit del sègle I AbC<ref group="N">« Les détails proprement linguistiques ne sont pas les seules raisons pour lesquelles la ''Septante'' sera rejetée dès la fin du {{s-|I|}} : la polémique antichrétienne y a elle aussi contribué. En effet, la ''Septante'', corpus de textes juifs, va devenir l'"Ancien Testament" de la jeune Église chrétienne. […] À la longue, la ''Septante'' allait être de plus en plus décriée par les milieux juifs. » (''Dictionnaire encyclopédique du judaïsme'', Laffont/Bouquins, dir. [[Geoffrey Wigoder]], art. « Septante ».) Ce passage se poursuit par la "malédiction" de la Septante dans le monde juif (Sefer Torah, I, 8).</ref>. Dins lo mond crestian d'occident la ''Septuaginta'' contunha d'èsser la referéncia e coneis diferentas traduccions en latin. Serà remplaçada per la Vulgatatardièrament, al sègle VIII<ref>[[Marguerite Harl]], ''La Bible en Sorbonne, ou la revanche d'Érasme'', Cerf, 2004. [https://web.archive.org/web/20071012233149/http://www.esprit-et-vie.com/article.php3?id_article=1358 Recension dans ''Esprit et Vie'', 2005].</ref>. Dins la Glèisa d'Orient que la lenga sacerdotala es lo grèc, la ''Septuaginta'' demorèt lo tèxte de referéncia per las traduccions. Lo canon de la ''Septuaginta'', tal coma acceptat pels crestians, se compausa de quatre partidas<ref name="romer 2009">{{harvsp|Römer|2009|texte=''Introduction à l'AT''|p=21-22|id=Römer 2009}}</ref>: * Lo [[Pentateuc]] (los cinc libres de [[Moïses]]) : [[Genèsi]], [[Libre de l'Exòde|Exòde]], [[Levitic]], [[Libre daus Nombres|Nombres]], [[Deuteronòmi]]. * Los Libres istorica: Josuè, Jutges, Rut, I-II Samuèl (I-II Règnes), I-II Reis (III-IV Règnes), I-II Cronicas (I-II Paralipomènas), Esdras, Neemias, [[Libe d'Estèr|Esther]]#, Tobit*, Judit*, I-II Macabèus*. * Los « Agiografs » : Jòb, [[Libre dels Psalmes|Psalmes]], Provèrbis, Ecclesiast, Cantic dels Cantics, Saviesa de Salamon*, Siracide*. * Los Profètas : Isaïas, Jeremias, Lamentacions, Baruc*, Ezequièl, Danièl#, Osèu, Joèl, Amòs, Abdias, Jonas, Miquèu, Naum, Abacuc, Sofonias, Aggèu, Zacarias e Malaquias. Los libres presents dins lo canon de la Septuaginta e absents del canon Massoretic son nomenats [[Libres deuterocanonics|deuterocanonics]], e son marcats aquí per *. Los libres que lo tèxte foguèt completat per d’aponds grècs significatius al respècte del [[tèxte massoretic]] son marcats aquí per #. === Canon crestian === {{Article detalhat|Canons de las Glèisas crestianas}} ==== Libres deuterocanonics (o apocrifs) ==== {{Article detalhat|Libres deuterocanonics}}Los [[Libres deuterocanonics]] son de tèxtes escrichs avant l'èra crestiana que foguèron incorporats dins lo canon de la [[Septuaginta]]. Totas las confessions crestianas dichas « tradicionalas », es a dire existent avant la Refòrma — coma los catolics, los ortodòxes, los còptes, los caldèus e los maronitas — los considerèron sempre coma fasent partit de la Bíblia. Pasmens, foguèron pas acceptats dins le canon per [[Martin Luther|Luther]], que d’esperse se fonda sul tèxte massoretic de la Bíblia ebraïca. Luther jutja pasmens aquestes libres utils. Aquestes libres de l'Ancian Testament redigits en grèc<ref group="N">Coma l'ensemble dels libres del Nòu Testament</ref> son nomenats « apocrifs » (del grèc [https://fr.wiktionary.org/wiki/ἀπόκρυφος ἀπόκρυφος], amagat) pels protestants e los paires de la Glèisa coma Agustin o Jeròni. Los catolics los nomenan « deuterocanonics », es a dire « libres segondaris » dins lo canon (del grèc [https://fr.wiktionary.org/wiki/δεύτερος#Grec_ancien δεύτερος], segond), çò qu’es definitivament confirmat al [[concili de Trent]] en [[1546]]. Unes d’aquestes libres de la Septuaginta foguèron pas admeses coma deuterocanonics. Son reconeguts per pas deguna Glèisa e son nomenats « apocrif » o « pseudepigrafs » (escrichs sota una falsa signatura). Forman amb d'autres de la mèsma epòca çò que se nomena uèi los « escrichs intertestamentaris ». S'agís per exemple del libre del [[Pastor d'Ermas]], present dins lo Nòu Testament, puèi levat del canon biblic al sègle III. L'[[Epistòla de Barnabèu]] foguèt tanben presenta un temps dins lo Nòu Testament, avant d'èsser levada per decision conciliària. ==== Nòu Testament ==== {{Article detalhat|Nòu Testament}}Lo Nòu Testament se destria en diferents grops de libres<ref>{{harvsp|Marguerat|2008|texte=''Introduction au NT''|p=57-477|id=Marguerat 2008}}</ref> : * los evangèlis sinoptics ([[Evangèli segon Matèu|Matèu]], [[Evangèli segon Marc|Marc]], [[Evangèli segon Luc|Luc]]), e tanben los [[Actes dels Apòstol]], que son bastits coma una seguida de l’evangèli segon Luc<ref>{{harvsp|Marguerat|2008|texte=''Introduction au NT''|p=127|id=Marguerat 2008}}</ref> ; * la literatura pauliniana, que comprend las epistòlas del quita Paul ([[Epistòla als Romans|Romans]], [[Primèra epistòla als Romans|1]] e [[Segonda epistòla als Corintians|2 Corintians]], [[Epistòla als Galats|Galats]], [[Epistòla als Filipians|Filipians]], [[Primièra epistòla als Tessalonicians|1 Tessalonicians]], [[Epistòla a Filemon|Filemon]]), las epistòlas deuteropaulinians que so atribuidas a Paul mas ne semblan pas èsser del ([[Segonda epistòla als Tessalonicians|2 Tessalonicians]], [[Epistòla als Efesians|Efesians]] e [[Epistòla als Colossians|Colossians]]), las epistòlas pastoralas ([[Primièra epistòla a Timotèu|1]] e [[Segonda epistòla a Timotèu|2 Timotèu]], [[Epistòla a Tit|Tit]]), e l’[[epistòla als Ebrieus]]<ref>{{harvsp|Marguerat|2008|texte=''Introduction au NT''|p=164-165|id=Marguerat 2008}}</ref> ; * la tradicion joanica (l'[[evangèli segon Joan]], [[Primièra epistòla de Joan|1]], [[Segonda epistòla de Joan|2]] e [[Tresena epistòla de Joan|3 Joan]], e l’[[Apocalipsi]]) ; * e las [[epistòlas catolicas]] ([[Epsitòla de Jaume|Jaume]], [[Primièra epistòla de Pèire|1]] e [[Segonda epistòla de Pèire|2 Pèire]], e [[Epistòla de Jude|Jude]]). Aquestes libres son mai sovent presentats segon l'òrdre del canon occidental: * los quatre [[evangèlis]] canonics ([[Evangèli segon Matèu|Matèu]], [[Evangèli segon Marc|Marc]], [[Evangèli segon Luc|Luc]], [[Evangèli segon Joan|Joan]]) ; * los [[Actes dels Apòstol]] ; * 14 epistòlas, qu’unas son atribuidas a [[Pau de Tars]] ; * d'autras epistòlas catolicas atribuidas a d'autres discípols [[Sant Pèir|Pèire]], [[Jaume lo Just]], [[Joan (apòstol)|Joan]] e [[Jude]] ; * l’[[Apocalipsi]]. == Autras versions e traduccions == === La Vulgata === {{Article detalhat|Vulgata}} [[Fichièr:Meister_Theoderich_von_Prag_002.jpg|vinheta|''Sant Jaume'' per mèstre Teodoric, convent Santa Anhés, [[Praga]]]] A l'origina, la Bíblia crestiana es disponibla en grèc, la Septuagina e lo [[Nòu Testament]] essent ambedos redigits dins aquesta lenga. Los crestians del mond latin pasmens lèu utilizèt de traduccions latinas d’aquestes libres. Aquestas traduccions son nomenadas [[Vetus Latina]]<ref name="Vulgate">[http://www.universalis.fr/encyclopedie/vulgate-de-saint-jerome/ Vulgate de Saint Jérôme (391-405 env.)]</ref>. Al sègle IV, aquestas traduccions son consideradas coma imperfièchas per Jeròni d’Estridon qu’entrepren de ne far una novèla traduccion en latin comanditada segon sos dire<ref>Ce point est débattu ; {{Chapitre|langue=en|auteur1=Yves-Marie Duval|titre chapitre=Sur trois lettres méconnues de Jérôme concernant son séjour à Rome (382–385)|auteurs ouvrage=Andrew Cain et Josef Lössl (dirs.)|titre ouvrage=Jerome of Stridon. His Life, Writings and Legacy|lieu=|éditeur=Routledge|année=2009|pages totales=|isbn=9781317111191|lire en ligne=|passage=30}}</ref> per l'evèsque de Roma [[Damasi Ier|Damasi]] que Jeròni, qu’aviá estat ordonat per un evèsque esquismatic<ref>[[Paulin II d'Antioche|Paulin d'Antioche]] ; {{Chapitre|langue=en|auteur1=Andrew Cain|titre chapitre=Rethinking Jerome’s Portraits of Holy Women|auteurs ouvrage=Andrew Cain et Josef Lössl (dirs.)|titre ouvrage=Jerome of Stridon. His Life, Writings and Legacy|lieu=|éditeur=Routledge|année=2009|pages totales=|isbn=9781317111191|lire en ligne=|passage=47}}</ref>, foguèt un collaborator occasional<ref>{{Chapitre|langue=en|auteur1=Andrew Cain et Josef Lössl|titre chapitre=Introduction|auteurs ouvrage=Andrew Cain et Josef Lössl (dirs.)|titre ouvrage=Jerome of Stridon. His Life, Writings and Legacy|lieu=|éditeur=Routledge|année=2009|pages totales=|isbn=9781317111191|lire en ligne=|passage=2}}</ref>: comença la traduccion del Nòu Testament en [[382]], tres ans avant aquesta de l'Ancian Testament<ref name="Vulgate"/> per prepausar un tèxte conegut dempuèi jol nom de « Vulgata » qu'acaba en [[405]]<ref name="Vulgate" />. Per çò far, causís d’en primièr de se basar suls Exaplas d'[[Origenes]], puèi comença una novèla traduccion a partir del tèxte ebriuu, lo sol inspirat segon el<ref name="Vulgate"/>. Pels Evangèlis, la Vulgata utiliza los manuscrits grècs. La traduccion latina dels tèxtes que constituisson la fin del Nòu Testament, amb las epistòlas paulinianas o al mens lor correccion, son attribuidas subretot a un discípol de Jeròni prenomat Rufin, mai sovent identificat a [[Rufin lo Sirian]]<ref>{{Chapitre|langue=|auteur1=Jean Gribomont|titre chapitre=Rufin le Syrien|auteurs ouvrage=Angelo di Berardino (dir.)|titre ouvrage=Dictionnaire du christianisme ancien|volume=II|lieu=|éditeur=Cerf|année=1990|pages totales=|isbn=2-204-04182-3|lire en ligne=|passage=2198}}</ref>. La traduccion de Jeròni, que las practicas asceticas e vejaires teologics tòcan fòra dels corrents alara dominants de la [[Granda Glèisa]]<ref name=":0" />, es largament remandada per sos contemporanèus, religioses coma laïcs, que van fins a questionar l'ortodoxia de son autor<ref name=":0">{{Chapitre|langue=en|auteur1=Andrew Cain|titre chapitre=Rethinking Jerome’s Portraits of Holy Women|auteurs ouvrage=Andrew Cain et Josef Lössl (dirs.)|titre ouvrage=Jerome of Stridon. His Life, Writings and Legacy|lieu=|éditeur=Routledge|année=2009|pages totales=|isbn=9781317111191|lire en ligne=|passage=48}}</ref>. Atal, l'usatge de la Vulgata se generaliza pas avant lo sègle IX alara que l'usatge e las copias de la Vetus Latina demoran espandida dentre los monges e clergues erudits fins al sègle XIIIe siècle<ref name=":0" />. Quitament se Jeròni foguèt una personalitat marginala del cristianisme de son epòca, son òbra coneguèt una larga difusion e la Vulgata, largament difusada dins lo cristianisme occidental, es canonizada coma una version « autentica » de la Bíblia per l'[[Glèisa Catolica Romana|Glèisa catolica]] pendent lo [[Concili de Trent]], en reaccion a las criticas filologicas e exegeticas dels umanistas dempuèi [[Laurent Valla|Lorenzo Valla]]. === La Bíblia samaritana === {{Article detalhat|Bíblia samaritana}}Los Samaritans (en ebrieu modèrne: ''Shomronim'' - שומרונים, es a dire « de Shomron », la [[Samària]] ; o « Israelitas-Samaritans »<ref group="N">Aquesta terminologia es recenta. Es utilizada per unes Samaritans per se designar e se destriar dels Josieus. Es en efièch lo corollari de la vision que los Samaritans an dels Josieus coma Israelitas-Judèus (de la [[Judèa]]).</ref>) son un pòble pauc nombroses se definissent coma descendent dels ancians Israelitas, e vivent en [[Israèl]] e en [[Cisjordania]]. Se nomena a vegadas lor religion lo « samaritanisme ». Al contrari, los Josieus ortòdoxes los considèran coma de descendents de populacions estrangièras (de colons [[Empèri Assirian|assirians]] de l'Antiquitat) avent adoptat una version illegitima de la religion ebraïca. [[Fichièr:Samaritan Pentateuch 1.jpg|vinheta|Un Pentateuc escrich en alfabet samaritan]] Lor religion repausa sus una version particulara del [[Pentateuc]], la Bíblia samaritana. Adòptan pas los autres libres de la Bíblia ebraïca, e son donc d’« observants » de la sola [[Torah]]. Lor Pentateuc es fòrça pròche d’aqueste dels Josieus, mas s’escriu en ebrieu samaritan amb l'alfabet samaritan, una varianta de l'ancian alfabet paleoebraïc abandonat pels Josieus. Se destria de la Torah ebraïca per de diferéncias de fons. Las mai importantas pòrtan sus l’estatut del [[mont Garizim]] coma principal luòc sant a plaça de Jerusalèm. Los [[Decalòg|Dètz Comandaments]] de la Torah samaritana intègran atal en desen comandament lo respècte del mont Garizim coma centre del culte<ref name="10-commandements">« [https://web.archive.org/web/20071226025739/http://www.the-samaritans.com/html_articles/tenth_command.htm THE SAMARITAN TENTH COMMANDMENT] », ''The Samaritans, Their History, Doctrines and Literature'', par [[Moses Gaster]], ''The Schweich Lectures'', 1923.</ref>. Las doas versions dels dètz comandaments existents dins lo Tanakh josieu (aquesta del [[Libre de l'Exòde]] e aquesta del [[Deuteronòmi]]) foguèron tanben uniformizadas<ref name="10-commandements" />. Per conservar lo nombre dels comandaments (dètz), lo 1èr comandament josieu (« Soi l'Eternal (YHWH), ton Dieu, que te faguèri sortir del país d'Egipte, de l’ostal de servitud ») es considerat coma una simpla presentacion, lo primièr comandament samaritan essent donc lo segond comandament josieu: « Auràs pas d'autres dieus devant ma fàcia ». Pels Samaritans, « los savis joieus faguèron de la presentacion un comandament per manténer lo nombre d’aquestes a dètz (lo nombre de comandaments es mencionat dins l'[[Libre de l'Exòde|Exòde]], 34.28), après que corrigiguèron lor version ne levant lo desen »<ref>[https://web.archive.org/web/20081221183640/http://www.mystae.com/reflections/messiah/documents/10commandment.html ''The Tenth Commandment in the Pentateuch in the hands of the Israelite Samaritans''] (page consultée le 29 décembre 2006).</ref> relatiu al mont Garizim. En mai d’aquestas diferéncias fondamentalas, existís de pro nombrosas variantas sus de detalhs de redaccion entre la Torah samaritana e la Torah josieva. Excepcion facha de las divergéncia portant sul mont Garizim, aquestas diferéncias fan lo Pentateuc samaritan mai pròche de la version de las Septuagenta que del [[tèxte massoretic]]. == Composicion == {{Article detalhat|Datacion de la Bíblia}}La Bíblia es una compilacion de diferent tèxtes redigits a diferentas epòcas de l'istòria per diferents autors, compilators e redactors. La forma finala d'un libre es nomenat en teologia forma canonica. === Bíblia ebraïca (Ancian Testament) === {{Article detalhat|Ancian Testament}} [[Fichièr:Full_Book_of_Isaiah_2006-06-06.jpg|vinheta|Lo Libre d'Isaïas dins una Bíblia anglesa]] Sovent citada, l'[[ipotèsi documentària]] defend l'idèa que la Bíblia ebraïca es lo resultat de tres o quatre fonts independantas. Segon las annadas 1960, se considerèt aquestas fonts coma avent estat redigidas entre los sègles X e VI Ab<abbr class="abbr nowrap" title="avant Jésus-Christ">C</abbr> e amassadas enseguda. Aqueste ipotèsi es uèi mai dominanta<ref>Thomas Römer, ''Introduction à l'Ancien Testament'', {{P.|148-154}}</ref>,<ref name="ThR">Thomas Römer, [https://docs.google.com/viewer?docex=1&url=http://misraim3.free.fr/judaisme/formation_du_pentateuque.pdf "La formation du Pentateuque selon l'exégèse historico-critique"]</ref>. La recerca actuala es en favor d'una datacion puslèu « bassa » de la redaccion de la Bíblia. S’identifica en general doas fasas importantas d'escritura, entrecopadas de fasas mens prolificas. Aquestas fasas s'articulan a l’entorn de l'[[exili a Babilònia]]. La primièra comença just après l'alfabetizacion de [[Reialme de Juda|Juda]], Es a dire entre la fin del sègle VIII AbC e lo començament del sègle VI AbC. La segonda, que seguís a une situacion dificila per la [[Palestina (istorica)|Palestina]], se situa pendent lo periòde ellenistic, es a dire vèrs lo sègle IIIe AbC.<ref>{{Revista|nom1=Schniedewind}}</ref>. L'ipotèsi d'una edicion del Pentateuc a l'epòca del restabliment del judaïsme en Judèa sota la dominacion pèrsa (538 Ab. [[Èra comuna|EC]] - 332 ab. EC) es largament espandida dins l'exegèsi germanofòn, en coeréncia amb la documentacion de l'actitud de l'[[Empèri Pèrsa|Empèri pèrsa]] (practica pèrsa dicha de l'« autorizacion imperiala », qu’incitava los pòbles someses a amassar lors tradicions legalas dins un sol document que formava alara la font del [[drech]] per la dicha la província). Aquò explicariá perque l'Ancian Testament sembla èsser una mena de « document de compromes », ont se tropan ensems los grands corrents teologics del judaïsme postexilic<ref name="ThR"/>. === Nòu Testament === {{Article detalhat|Nòu Testament|Problèma sinoptic|Teoria de las doas fonts|Hont Q}}La teoria dominanta uèi sus la composicion dels [[Evangèli|Evangèlis]] es aquesta dicha « de doas fonts » : Matèu e Luc aurián estat escrichs a partir de Marc e d'una [[Hont Q|font de paraulas]] (''logia'') de [[Jèsus]] (dicha « Q », de l'alemand ''Quelle'', font); Joan vendria d'una tradicion independenta, qu’auriá tanben produch las epistòlas e l'[[Apocalipsi]] plaçadas sota lo mèsme patronatge. Los [[Actes dels Apòstols]] son incontestablament la seguida de Luc. Las epistòlas reconegudas per totes coma essent de [[Pau de Tars|Pau]] son als Romains, als Corintians, als Galats, e la primièra als Tessalonicians (benlèu l’escrich mai ancian del Nòu Testament). Lo periòde de redaccion es donc pro brèu: tres generacions maxim, pel mai tard al començament del sègle II. == L'exegèsi biblica == === Istoricitat de la Bíblia === Al subjècte dels primièrs libres de la Bíblia, de [[Genèsi]] a [[Libre dels Jutges|Jutges]], las escavacions dels luòc que son citats dins la Bíblias afortisson pas los fachs descrichs<ref name="Maldamé 2004">[[Jean-Michel Maldamé]], [[Ordre des Prêcheurs|o.p.]], ''La Bible à l'épreuve de la science, la question de l'archéologie'', in ''Domuni'', 2004, [https://web.archive.org/web/20040428154236/http://biblio.domuni.org/articlesbible/biblescience/biblescience-01.htm#P69_20212 article en ligne]</ref>. Par exemple, l'exòde, lo sejorn al desèrt pendent quaranta ans e la conquista del país de Canaan son pas afortits que siá per l'arqueologia o paer l'istòria. Mai lo tèxte s’apròcha del periòde de l’exili (sègle VI AbC.), e mai lo tèxte biblic s’acòrda amb l’istòria plan afortida de la region Levantina. Atal, la Bíblia fa referéncia a la destruccion del reialme d’Israèl en -722<ref>Les prophète Amos, Osée, Michée et Isaïe prophétisent sur le thème de la chute d'Israël. Voir Mario Liverani, ''La Bible et l'invention de l'histoire'', p. 169, 214-216</ref>, a la mòrt del rei Josias en -609<ref>Mario Liverani, ''La Bible et l'invention de l'histoire'', {{P.|246}}</ref>, a la destruccion del primièr temple de Jerusalèm en -587, puèi a sa reconstruccion vèrs -515. Las descobèrtas scientificas en [[geologia]] del sègle XVIII sus l'[[edat de la Tèrra]], puèi en biologia als sègles XVIII e XIX sul [[Transformisme (biologia)|transformisme]] e la [[Evolucion (biologia)|teoria de l'evolucion]] faguèron contradiccion amb l'interpretacion literala del [[Genèsi|libre de la Genèsi]] qu’èra la règla a l’epòca<ref>Georges Minois, ''L'Église et la science'', {{P.|138-143}} et {{P.|222-231}}</ref>. === Ipotèsis sus las divergéncias textualas === <br /> == Nòtas e referéncias == === Nòtas === <references responsive="0" group="N"></references> {{Referéncias|grop=nòta}} === Referéncias === <references responsive="0"></references> == Bibliografia == * Jean-Pierre Prévost (dir.), ''Nouveau vocabulaire biblique'', Bayard, Montrouge (Hauts-de-Seine) collection, avril 2004 * Gilles Dorival, Marguerite Harl, Olivier Munnich, [https://web.archive.org/web/20061005190319/http://bibliotheque.editionsducerf.fr/par%20page/561/TM.htm ''La Bible grecque des Septante''] Éd. du Cerf, 1988 * André-Marie Gerard, Dictionnaire de la Bible, Robert Laffont, 1990, 1478 p. (<nowiki>ISBN 2-221-05760-0</nowiki>) * André Paul, Et l'homme créa la Bible, Bayard, 2000, 458 p. (<nowiki>ISBN 9782227366169</nowiki>) * Pierre Gibert, La Bible. Le Livre, les livres, Gallimard, coll. « Découvertes Gallimard / Religions » (no 392), 2000, 160 p. (<nowiki>ISBN 2-07-053430-8</nowiki>) * Dictionnaire encyclopédique de la Bible, Brépols, 2002, 1400 p. (<nowiki>ISBN 978-2503513102</nowiki>) * Israël Finkelstein et Neil Asher Silberman, La Bible dévoilée, les nouvelles révélations de l'archéologie, Gallimard, coll. Folio. Histoire, 2002, 555 p. (<nowiki>ISBN 978-2-0704-2939-4</nowiki>).  * Marie-Françoise Baslez, ''Bible et histoire'', Folio histoire, Gallimard, 2003 * Pierre Bordreuil, Françoise Briquel Chatonnet, ''Le Temps de la Bible'', Folio histoire, Gallimard, 2003 * Eric Denimal, ''La Bible pour les nuls'', First Éditions, 2004 * Jaroslav Pelikan : ''À qui appartient la Bible ?'', La Table ronde, 2005 * Adrian Schenker et Philippe Hugo, L'enfance de la Bible hébraïque : L'histoire du texte de l'Ancien Testament à la lumière des recherches récentes, Labor et Fides, 2005, 318 p. (<nowiki>ISBN 978-2-8309-1172-5</nowiki>) * Mario Liverani, La Bible et l'invention de l'histoire, Bayard, 2008, 616 p. (<nowiki>ISBN 978-2-2274-7478-9</nowiki>).  * Daniel Marguerat (dir.), Introduction au Nouveau Testament, Labor et Fides, 2008, 4e éd. (1re éd. 2001), 540 p. (<nowiki>ISBN 978-2-8309-1289-0</nowiki>, présentation en ligne).  * Marc-Alain Ouaknin : ''Mystères de la Bible'', Assouline, 2008 * Thomas Römer (éd.), Jean-Daniel Macchi (éd.) et Nihan Macchi (éd.), Introduction à l'Ancien Testament, Labor et Fides, 2009 (1re éd. 2004), 902 p. (<nowiki>ISBN 978-2-8309-1368-2</nowiki>, lire en ligne).  * André Paul, Autrement, la Bible : Mythe, politique et société, Bayard, 2012, 308 p. (<nowiki>ISBN 978-2-227-48356-9</nowiki>).  * Jean-Christophe Attias, ''Les Juifs et la Bible'', Fayard, 2012 * Moussa Nabati, ''Ces interdits qui nous libèrent. La Bible sur le divan'', Dervy, coll. « Chemins de l'harmonie », 2007 * ''La Bible dans les littératures du monde'', Sylvie Parizet dir., Paris, Éd. du Cerf, 2016, 2500 p. * Jochem Douma, ''Bible et écologie'', Kerygma, 1991 * David Fines et Norman Lévesque, ''Les pages vertes de la Bible'', Novalis, 2011 * Frédéric Baudin, ''La Bible et l'écologie'', Excelsis, 2013 * Commission biblique pontificale, ''L'interprétation de la Bible dans l'Église'', Cerf, 1994, 158 p. == Articles connèxes == {{colomnas|* [[Lista dels libres de la Bìblia]] * [[Lista dels episòdis biblics]] * [[Lista dels personatges de la Bíblia]] * [[Canon (Bíblia)|Canon]] * [[Apocrif biblic]]|nombre=2}} === Los tèxtes josieus === {{colomnas|* [[Talmud]] * [[Tanakh]] * [[Torah]] * [[Parasha|Parasha]] * [[Neviim]] * [[Ketuvim]]|nombre=2}} === La Bíblia crestiana === {{colomnas|* [[Ancian Testament]] * [[Nòu Testament]] * [[Evangèlis]] * [[Libres deuterocanonics]] * [[Septuaginta]] * [[Vulgata]]|nombre=2}} === Recercas istoricas e exegeticas === {{colomnas|* [[Datacion de la Bíblia]] * [[Exegèsi biblica]] * [[Ipotèsi documentària]] * [[Midrash]] * [[Quatre sens de l'Escritura]]|nombre=2}} === Dins la ficcion === * ''L'Année où j'ai vécu selon la Bible'' * ''Les Écritures : Les Aventures de Dieu - Les Aventures du petit Jésus'' == Ligams extèrnes == * (en) « Bible », sur Jewish Virtual Library [[Categoria:Literatura e religion]] [[Categoria:Bíblia]] jokv5o9iwz9lixtl3jqkcf31k2fb3js 0 191900 2503840 2503710 2026-07-01T21:02:07Z Raymond Trencavel 26125 2503840 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Billy Corgan.jpg|200px|right||thumb|''Billy Corgan'', cantaire dels '''Smashing Pumpkins'''.]] '''The Smashing Pumpkins''' es un grop de [[Musica Rock|ròck]] [[anglés|anglofòn]] [[Estats Units d'America|american]] originari de [[Chicago]], dins l'[[Illinois]] ([[Estats Units d'America|Estats Units]]). Es istoricament compausat de ''Billy Corgan'', ''James Iha'', ''Jimmy Chamberlin'' e ''D'Arcy Wretzky'', mas i a agut mantuns cambiaments de musicians, per exemple, ''D'Arcy Wretzky'' es estada remplaçada per la bassista [[Canadà|canadiana]] [[Melissa Auf der Marr]] en 1999 e 2000. Aital, lo cantaire, ''Billy Corgan'', es lo sol a èsser totjorn estat sòci dels '''Smashing Pumpkins'''. Grop màger de la scèna ròck "alternativa" americana de las annadas 1990, es generalament associat al moviment [[grunge]]. Per l'anecdòta, [[Melissa Auf der Marr]]<ref>https://www.lapresse.ca/arts/musique/2023-04-06/entrevue/melissa-auf-der-maur-continue-de-vivre-sa-propre-aventure.php</ref> a cantat sul títol ''Le grand secret'' (2002) del grop [[francés]] [[Indochine]], succès en [[França]] au començament de l'annada de 2003. La cançon la mai coneguda dels '''Smashing Pumpkins''' en [[Occitània]] se ditz ''Bullet with butterfly wings'' ; foguèt un tube en 1996. ==Discografia== *1991 : ''Gish'' *1993 : ''Siamese Dream'' *1995 : ''Mellon Collie and the Infinite Sadness'' *1998 : ''Adore'' *2000 : ''MACHINA/The Machines of God'' *2000 : ''MACHINA II/The Friends & Enemies of Modern Music'' *2007 : ''Zeitgeist'' *2009 : ''Teargarden by Kaleidyscope'' *2012 : ''Oceania'' *2014 : ''Monuments to an Elegy'' *2018 : ''Shiny and Oh So Bright, Vol. 1'' / mini album : ''No Past. No Future. No Sun.'' *2020 : ''CYR'' *2023 : ''Atum: A Rock Opera in Three Acts'' *2024 : ''Aghori Mhori Mei'' ==Cançons mai conegudas en Occitània== * ''Bullet with butterfly wings'' (1996) * ''1979'' (1996) * ''The end is the beginning is the end'' (1997) ==Referéncias== {{ORDENA:Smashing Pumpkins, The}} [[Categoria:Grop de rock american]] [[Categoria:Grop de musica american]] [[categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] [[Categoria:Grunge]] ot0mkt35e6cip1akyqgmc9jm434onee 0 201312 2503828 2503815 2026-07-01T18:41:36Z Alaric 506 44932 2503828 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Lluçanés''' es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]] e de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|província de Barcelona]]. La capitala es [[Prats de Lluçanès]]. ===Istòria=== La comarca tala coma se configurèt lo 3 de mai de 2023 comprén uèit municipis, a una populacion de 5.710 abitants sus 226,6 quilomètres cairats.<ref name=CCMA>El Lluçanès, 43a comarca de Catalunya https://www.ccma.cat/324/el-llucanes-43a-comarca-de-catalunya/noticia/3226918/ data 3 de mai de 2023</ref>. [[Sant Agustí de Lluçanès]] ([[Osona]]), [[Sant Bartomeu del Grau]] ([[Osona]]), [[Sant Boi de Lluçanès]] ([[Osona]]), [[Santa Maria de Merlès]] ([[Berguedà]]) i [[Sant Feliu Sasserra]] ([[Bages]]) refusèron de dintrar dins Lluçanés. Tots los municipis fasián partida de l'[[Osona]] abans. </br> Lluçanés, que recep son nom del castèl de [[Lluçà]], èra anteriorament considerat coma una subcomarca. Fa partida de la [[vigariá ]] de la [[Catalonha Centrala]]. ===Municipis=== {{capentcat|}} {{entcat|[[Alpens]]|267}} {{entcat|[[Lluçà]]|281}} {{entcat|[[Olost]]|1.209}} {{entcat|[[Oristà]]|555}} {{entcat|[[Perafita]]|433}} {{entcat|[[Prats de Lluçanès]]|2.761}} {{entcat|[[Sant Martí d'Albars]]|135}} {{entcat|[[Sobremunt]]|90}} |} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Lluçanés|*]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] ps5jsi192b4u6gpo4ruxzgaopb2dyx5 2503829 2503828 2026-07-01T19:29:09Z Alaric 506 44932 2503829 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Lluçanés''' es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]] e de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]]. La capitala es [[Prats de Lluçanès]]. ===Istòria=== La comarca tala coma se configurèt lo 3 de mai de 2023 comprén uèit municipis, a una populacion de 5.710 abitants sus 226,6 quilomètres cairats.<ref name=CCMA>El Lluçanès, 43a comarca de Catalunya https://www.ccma.cat/324/el-llucanes-43a-comarca-de-catalunya/noticia/3226918/ data 3 de mai de 2023</ref>. [[Sant Agustí de Lluçanès]] ([[Osona]]), [[Sant Bartomeu del Grau]] ([[Osona]]), [[Sant Boi de Lluçanès]] ([[Osona]]), [[Santa Maria de Merlès]] ([[Berguedà]]) i [[Sant Feliu Sasserra]] ([[Bages]]) refusèron de dintrar dins Lluçanés. Tots los municipis fasián partida de l'[[Osona]] abans. </br> Lluçanés, que recep son nom del castèl de [[Lluçà]], èra anteriorament considerat coma una subcomarca. Fa partida de la [[vigariá ]] de la [[Catalonha Centrala]]. ===Municipis=== {{capentcat|}} {{entcat|[[Alpens]]|267}} {{entcat|[[Lluçà]]|281}} {{entcat|[[Olost]]|1.209}} {{entcat|[[Oristà]]|555}} {{entcat|[[Perafita]]|433}} {{entcat|[[Prats de Lluçanès]]|2.761}} {{entcat|[[Sant Martí d'Albars]]|135}} {{entcat|[[Sobremunt]]|90}} |} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Lluçanés|*]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] nwnq6tca5pxz1hdcsrno016otq217i8 0 201313 2503830 2026-07-01T19:29:52Z Alaric 506 44932 creacion 2503830 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Moianés''' es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]] e de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]]. La capitala es [[Moià]]. ===Istòria=== Prepausada per l'''Informe Roca'', la comarca se creèt oficialament lo 1èr de mai de 2015 <ref>http://portaljuridic.gencat.cat/ca/pjur_ocults/pjur_resultats_fitxa/?action=fitxa&mode=single&documentId=692403&language=ca_ES| Llei 4/2015, del 23 d'abril, de creació de la comarca del Moianès, Portal Jurídic de la Generalitat de Catalunya</ref> après consultacion populara dins cada municipi. </br> Abans 2015, [[Calders]], [[l'Estany]], [[Moià]], [[Monistrol de Calders]] e [[Santa Maria d'Oló]] èran de [[Bages]], [[Castellcir]], [[Castellterçol]], [[Granera]] e [[Sant Quirze Safaja]] de [[Valés Oriental]] e [[Collsuspina]] d'[[Osona]]. ===Municipis=== {{capentcat|}} {{entcat|[[Calders]]|1.122}} {{entcat|[[Castellcir]]|804}} {{entcat|[[Castellterçol]]|2.754}} {{entcat|[[Collsuspina]]|391}} {{entcat|[[L'Estany]]|390}} {{entcat|[[Granera]]|84}} {{entcat|[[Moià]]|6.828}} {{entcat|[[Monistrol de Calders]]|764}} {{entcat|[[Sant Quirze Safaja]]|663}} {{entcat|[[Santa Maria d'Oló]]|1.099}} |} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Moianés|*]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] 0an4p8pn4stwkpiii7mc862qct7fwra 0 201314 2503831 2026-07-01T20:14:09Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « [[Imatge:Identite-RamonPipin-1973-Sacem.jpg|200px|thumb|right|Ramon Pipin en 1973]] Odeurs èra un projècte de grop pop-ròck umoristic francés format per Ramon Pipin e Costric 1èr acompanhats de divèrses musicians d'estúdios e que foguèt actiu entre 1979 e 2008. En [[Occitània]], son coneguts per la cançon "Le cri du Kangourou" en 1983. ==Discografia== * 1979 : ''Ramon Pipin's Odeurs'' * 1980 : ''1980 — No Sex!'' * 1981 : ''De l'amour'' * 1983 : '... » 2503831 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Identite-RamonPipin-1973-Sacem.jpg|200px|thumb|right|Ramon Pipin en 1973]] Odeurs èra un projècte de grop pop-ròck umoristic francés format per Ramon Pipin e Costric 1èr acompanhats de divèrses musicians d'estúdios e que foguèt actiu entre 1979 e 2008. En [[Occitània]], son coneguts per la cançon "Le cri du Kangourou" en 1983. ==Discografia== * 1979 : ''Ramon Pipin's Odeurs'' * 1980 : ''1980 — No Sex!'' * 1981 : ''De l'amour'' * 1983 : ''Toujours plus haut'' e9ue8q6q5qmo28u0p1mcsplny0cbwgp 2503832 2503831 2026-07-01T20:14:32Z Raymond Trencavel 26125 2503832 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Identite-RamonPipin-1973-Sacem.jpg|200px|thumb|right|Ramon Pipin en 1973]] '''Odeurs''' èra un projècte de grop pop-ròck umoristic francés format per '''Ramon Pipin''' e Costric 1èr acompanhats de divèrses musicians d'estúdios e que foguèt actiu entre 1979 e 2008. En [[Occitània]], son coneguts per la cançon "Le cri du Kangourou" en 1983. ==Discografia== * 1979 : ''Ramon Pipin's Odeurs'' * 1980 : ''1980 — No Sex!'' * 1981 : ''De l'amour'' * 1983 : ''Toujours plus haut'' igij3fxds8594y5is0pnpsw1r58ns3b 2503834 2503832 2026-07-01T20:16:06Z Raymond Trencavel 26125 2503834 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Identite-RamonPipin-1973-Sacem.jpg|200px|thumb|right|Lo musician francés Ramon Pipin, fondator del projècte pop-ròck umoristic '''Odeurs'''.]] '''Odeurs''' èra un projècte de grop pop-ròck umoristic francés format per '''Ramon Pipin''' e Costric 1èr acompanhats de divèrses musicians d'estúdios e que foguèt actiu entre 1979 e 2008. En [[Occitània]], son coneguts per la cançon "Le cri du Kangourou" en 1983. ==Discografia== * 1979 : ''Ramon Pipin's Odeurs'' * 1980 : ''1980 — No Sex!'' * 1981 : ''De l'amour'' * 1983 : ''Toujours plus haut'' qyrduxoh48p2h70xvs5967snng1jwrp 2503835 2503834 2026-07-01T20:18:47Z Raymond Trencavel 26125 2503835 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Identite-RamonPipin-1973-Sacem.jpg|200px|thumb|right|Lo musician francés Ramon Pipin, fondator del projècte pop-ròck umoristic '''Odeurs'''.]] '''Odeurs''' èra un projècte de grop [[Pop (musica)|pop]]-[[Musica Rock|ròck]] umoristic [[francés]] format per '''Ramon Pipin''' e Costric 1èr acompanhats de divèrses musicians d'estúdios e que foguèt actiu entre 1979 e 2008. En [[Occitània]], son coneguts per la cançon "Le cri du Kangourou" en 1983. ==Discografia== * 1979 : ''Ramon Pipin's Odeurs'' * 1980 : ''1980 — No Sex!'' * 1981 : ''De l'amour'' * 1983 : ''Toujours plus haut'' 5ol4d03xxr4er6l2sm7md9d6gl9lu0f 2503836 2503835 2026-07-01T20:19:50Z Raymond Trencavel 26125 2503836 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Identite-RamonPipin-1973-Sacem.jpg|200px|thumb|right|Lo musician francés Ramon Pipin, fondator del projècte pop-ròck umoristic '''Odeurs'''.]] '''Odeurs''' èra un projècte de grop [[Pop (musica)|pop]]-[[Musica Rock|ròck]] umoristic [[francés]] format per '''Ramon Pipin''' e Costric 1èr acompanhats de divèrses musicians d'estúdios e que foguèt actiu entre 1979 e 2008. En [[Occitània]], son coneguts per la cançon "Le cri du Kangourou" en 1983. ==Discografia== * 1979 : ''Ramon Pipin's Odeurs'' * 1980 : ''1980 — No Sex!'' * 1981 : ''De l'amour'' * 1983 : ''Toujours plus haut'' [[Categoria:Grop de musica francés]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] hyrivgt9paxj27murbcjpy7ka5kpmac 2503837 2503836 2026-07-01T20:20:49Z Raymond Trencavel 26125 2503837 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Identite-RamonPipin-1973-Sacem.jpg|200px|thumb|right|Lo musician francés Ramon Pipin, fondator del projècte pop-ròck umoristic '''Odeurs'''.]] '''Odeurs''' èra un projècte de grop [[Pop (musica)|pop]]-[[Musica Rock|ròck]] umoristic [[francés]] format per '''Ramon Pipin''' e Costric 1èr acompanhats de divèrses musicians d'estúdios e que foguèt actiu entre 1979 e 2008. En [[Occitània]], son coneguts per la cançon "Le cri du Kangourou" en 1983. ==Discografia== * 1979 : ''Ramon Pipin's Odeurs'' * 1980 : ''1980 — No Sex!'' * 1981 : ''De l'amour'' * 1983 : ''Toujours plus haut'' [[Categoria:Grop de rock francés]] [[Categoria:Grop de musica francés]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] lozfmiz5mz7ymlclpyisd4ue0za0z2r 2503838 2503837 2026-07-01T20:22:56Z Raymond Trencavel 26125 2503838 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Identite-RamonPipin-1973-Sacem.jpg|200px|thumb|right|Lo musician francés Ramon Pipin, fondator del projècte pop-ròck umoristic '''Odeurs'''.]] '''Odeurs''' èra un projècte de grop [[Pop (musica)|pop]]-[[Musica Rock|ròck]] umoristic [[francés]] format per '''Ramon Pipin''' e Costric 1èr acompanhats de divèrses musicians d'estúdios e que foguèt actiu entre 1979 e 2008. En [[Occitània]], son coneguts per la cançon "Le cri du Kangourou" en 1983. ==Discografia== * 1979 : ''Ramon Pipin's Odeurs'' * 1980 : ''1980 — No Sex!'' * 1981 : ''De l'amour'' * 1983 : ''Toujours plus haut'' [[Categoria:Grop de rock francés]] [[Categoria:Grop de musica francés]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Umorista francés]] b3k26megte1f08x41i087uwz17ne8p3 10 201315 2503853 2026-07-02T09:53:06Z ~2026-37874-09 64206 Creacion de la pagina amb « {{Infotaula | títol = ''Archea'' | imatge = {{Bes | [[Fichièr:Halobacteria.jpg|275px]] | ''[[Halobacteria]]'' }} | entèsta1 = [[Taxinomia|Classificacion scientifica]] | label2 = [[Règne|Domeni]] | data2 = ''Archea'' | label3 = Nom vulgar | data3 = Arquèas | entèsta4 = Taxons de reng inferior | entèsta5 = <div style="text-align:left"> :[[Crenarchaeota]] ::[[Thermoprotei]] :[[Euryarchaeota]] ::[[Halobacteria]] ::[[Methanobacteria]] ::[[Methanococci]] ::... » 2503853 wikitext text/x-wiki {{Infotaula | títol = ''Archea'' | imatge = {{Bes | [[Fichièr:Halobacteria.jpg|275px]] | ''[[Halobacteria]]'' }} | entèsta1 = [[Taxinomia|Classificacion scientifica]] | label2 = [[Règne|Domeni]] | data2 = ''Archea'' | label3 = Nom vulgar | data3 = Arquèas | entèsta4 = Taxons de reng inferior | entèsta5 = <div style="text-align:left"> :[[Crenarchaeota]] ::[[Thermoprotei]] :[[Euryarchaeota]] ::[[Halobacteria]] ::[[Methanobacteria]] ::[[Methanococci]] ::[[Methanopyri]] ::[[Archeoglobi]] ::[[Thermoplasmata]] ::[[Thermococci]] :[[Korarchaeota]] :[[Nanoarchaeum|Nanoarqueota]] </div> }} 660587l837nsx8n3f5w9vlrv1e5n2ge 2503855 2503853 2026-07-02T09:56:11Z ~2026-37874-09 64206 /* */ 2503855 wikitext text/x-wiki {{Infotaula | entèstaestil = {{Colors genericas|èsser vivent}} | títol = ''Archea'' | imatge = {{Bes | [[Fichièr:Halobacteria.jpg|275px]] | ''[[Halobacteria]]'' }} | entèsta1 = [[Taxinomia|Classificacion scientifica]] | label2 = [[Règne|Domeni]] | data2 = ''Archea'' | label3 = Nom vulgar | data3 = Arquèas | entèsta4 = Taxons de reng inferior | data5 = <div style="text-align:left"> :[[Crenarchaeota]] ::[[Thermoprotei]] :[[Euryarchaeota]] ::[[Halobacteria]] ::[[Methanobacteria]] ::[[Methanococci]] ::[[Methanopyri]] ::[[Archeoglobi]] ::[[Thermoplasmata]] ::[[Thermococci]] :[[Korarchaeota]] :[[Nanoarchaeum|Nanoarqueota]] </div> }} 5f00uacmajugufh6cvn2o4frlna94xz