Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 308 2503882 2476621 2026-07-02T23:13:37Z Dostojewskij 20932 /* Decèsses */ + [[Amelia Earhart]] 2503882 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Julhet}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1877]] – [[Hermann Hesse]], escrivan alemand (m. [[1962]]) * [[1930]] – [[Carlos Saúl Menem]], èx-president d'Argentina (m. [[2021]]) * [[1942]] – [[Vicente Fox]], president de [[Mexic]] * [[1986]] – [[Lindsay Lohan]], actritz, cantaira e modèl americana * [[1990]] – [[Margot Robbie]], actritz australiana == Decèsses == * [[1566]] – [[Miquèl de Nòstra Dama]] (Nostradamus), mètge e astronòm provençal (n. [[1503]]) * [[1778]] – [[Jean-Jacques Rousseau]], filosòf soís (n. [[1712]]) * [[1915]] – [[Porfirio Díaz]], president de Mexic (n. [[1830]]) * [[1937]] – [[Amelia Earhart]], pilòta d'avion americana (n. [[1897]]) * [[1961]] – [[Ernest Hemingway]], autor american (suicidi) (n. [[1899]]) * [[1977]] – [[Vladimir Nabokov]], escrivan rus (n. [[1899]]) * [[1997]] – [[James Stewart]], actor e una vedeta dau cinèma estatsunidenc (n. [[1908]]) * [[1999]] – [[Mario Puzo]], autor american (n. [[1920]]) ---- Vejatz tanben: * [[1 de julhet]] | [[3 de julhet]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 9moqp6n4mgeld3mipeh4jy8now5e7pc 0 353 2503880 2503841 2026-07-02T23:08:40Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Claudia Sheinbaum]] 2503880 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{junh}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1820]] - [[Joaquim Manuel de Macedo]], escrivan brasilièr (m. [[1882]]) * [[1883]] - [[Victor Francis Hess]], fisician alemand, Prèmi Nobel (m. [[1964]]) * [[1911]] - [[Ernesto Sábato]], escrivan argentin * [[1927]] - [[Martin Lewis Perl]], fisician american, Prèmi Nobel de Fisica * [[1942]] - [[Eduardo Frei Ruiz-Tagle]], president de [[Chile]] * [[1947]] - [[Mick Fleetwood]], musician anglés ([[Fleetwood Mac]]) * [[1962]] - [[Claudia Sheinbaum]], politica e scientifica mexicana * [[1980]] - [[Cicinho]], fotbolaire brasilièr * [[1987]] - [[Lionel Messi]], jogador argentin de fotbòl == Decèsses == * [[1908]] - [[Grover Cleveland]], president dels [[Estats Units d'America]] (n.[[1837]]) * [[1935]] - [[Carlos Gardel]], cantaire argentin (n.[[1890]]) ---- Vejatz tanben : * [[23 de junh]] | [[25 de junh]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 92knf7npozda6htg18xfgr93b5cstcj 0 2614 2503869 2383921 2026-07-02T19:50:39Z Guise 25007 /* L'istòria modèrna */ 2503869 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Thucydides-bust-cutout ROM.jpg|thumb|right|Bust de [[Tucidides]], istorian [[Grècia antica|grèc]] sovent considerat coma lo fondator de l'istòria modèrna.]] L’'''istòria''' es la disciplina [[sciéncia|scientifica]] que s'interessa a la conoissença dau passat de l'[[umanitat]] e dei societats [[Homo sapiens|umanas]]. Es eissida d'un pensament fòrça ancian que consistiá a enregistrar lei fachs memorables per d'inscripcions ò per d'[[escritura|escrichs]]. Per [[sinecdòca]], lo tèrme « istòria » designa lo passat eu meteis. L'enregistrament dei fachs memorables es una [[tradicion]] anciana dei societats [[Homo sapiens|umanas]] qu'es atestada dins la màger part dei [[civilizacion]]s. Pasmens, maugrat quauquei trabalhs precursors ([[Tucidides]], [[Ibn Khaldun]]...), l'istòria antica e medievala s'interessava gaire a la precision dei fachs per tractar de problematicas [[morala]]s ò [[filosofia|filosoficas]]. Lei fònts èran tanben pauc criticadas e lei [[legenda]]s ò lei [[cònte]]s èran sovent considerats coma verais. La premiera evolucion de remarca aguèt luòc a la fin dau sègle XV en [[Euròpa]] amb l'adopcion d'un metòde basat sus lei fachs e sus la critica dei fònts per leis [[umanisme|umanistas]]. Au sègle XIX, aquò menèt a l'adopcion de metòdes [[sciéncia|scientifics]]. Dins aquò, leis istorians dau periòde demorèron influenciats per de pensadas [[politica]]s ò [[filosofia|filosoficas]], especialament dins lo quadre dei tensions [[nacionalisme|nacionalistas]]. A la fin dau sègle, aquò entraïnèt donc l'emergéncia de movements de contestacion qu'engendrèron lei corrents de l'istòria modèrna. En parallèl, la recèrca istorica foguèt pauc a pauc completada per lo desvolopament d'un ensemble de [[sciéncia auxiliara de l'istòria|sciéncias auxiliaras]] que li permèton de trobar e d'estudiar de fònts novèlas ([[arqueologia]], [[epigrafia]]...). == Istòria == {{veire|Istòria de l'istòria}} === De l'Antiquitat a l'Edat Mejana === [[Fichièr:Ibn khaldoun-kassus.jpg|thumb|right|Estatua d'[[Ibn Khaldun]], pionier de l'estudi metodologic dei fachs istorics.]] Lo pensament de la conservacion dei fachs memorables èra ja ben present dins lei societats [[Antiquitat|anticas]] coma o mòstra lo trabalh deis [[escriba]]s [[Mesopotamia|mesopotamian]] ò [[Egipte|egipcian]]. Pus remarcable, aqueu besonh es aparegut dins mai d'una region d'un biais independent. Ansin, son uei disponiblas d'[[archius]], de [[cronica]]s e de [[geneologia]]s regardant plusors [[dinastia]]s ancianas. Pasmens, au [[sègle V avC]], lo trabalh dau [[Grècia antica|Grèc]] [[Tucidides]] (vèrs [[460|460]]-[[-400|400 avC]]) marquèt una rompedura majora amb aquelei trabalhs. D'efiech, dins son ''[[Istòria de la Guèrra de Peloponès]]'', presentèt un metòde novèu e rigorós per establir, criticar e analizar lei fachs istorics. Segon eu, l'istòria èra una [[sciéncia]] destinada a l'ensenhament. Pasmens, l'influéncia vertadiera de [[Tucidides]] demorèt lòngtemps limitada, compres dins lo mond [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]]. Per exemple, la màger part deis istorians [[Grècia antica|grècs]] e [[Empèri Roman|roman]] laissèron una partida importanta au [[cònte]], a la [[morala]] e a l'[[eloquéncia]] ([[Tit Livi]], [[Salluste]], [[Juli Cesar]]...). Aquela tendància perdurèt pendent l'[[Edat Mejana]]. Durant aqueu periòde, se fau tanben nòtar l'importància novèla ai racòntes de conversion ò de guèrra [[religion|religiosa]] dins lei regions [[cristianisme|crestianas]] e [[islam|musulmanas]]. Pasmens, lei principis enonciats per [[Tucidides]] foguèron redescubèrts per [[Ibn Khaldun]] ([[1332]]-[[1406]]) au sègle XIV mai, coma son predecessor [[Grècia|grèc]], son influéncia sus lo metòde de trabalh deis istorians demorèt limitada fins au sègle XIX. === L'istòria erudita === A la fin de l'[[Edat Mejana]], lo desvolopament de l'[[umanisme]] e de la [[Renaissença]], l'estudi de la pensada [[Antiquitat|antica]] e la descubèrta de tèrras novèlas donèron una impulsion novèla a la recèrca istorica. Pauc a pauc, leis istorians s'orientèron vèrs l'erudicion e comencèron de criticar lei fònts. En parallèl, apareguèron lei premierei [[sciéncia auxiliara de l'istòria|sciéncias auxiliaras de l'istòria]] coma la [[paleografia]] ò la [[diplomatica]]. Pasmens, l'istòria veguèt tanben la perseguida d'obratges similars ai tractats istorics antics, especialament durant lei guèrras de religion. === L'istòria modèrna === [[Fichièr:Marc Bloch (1886–1944).jpg|thumb|right|Retrach de [[Marc Bloch]], un deis istorians e dei teorians a l'origina de l'istòria modèrna.]] La vision [[sciéncia|scientifica]] de l'istòria s'impausèt definitivament au sègle XIX amb lo movement « positivista ». Sostenguda per la dubertura deis [[archius]] per la [[Revolucion Francesa]], aqueu corrent generalizèt l'usatge de règlas e de metòdes d'identificacion dei fachs e dei causas. Segon sei partisans, èra possible de reconstituir lo passat. Dins aquò, s'interessèt subretot ais [[guèrra|eveniments militars]], a l'istòria [[diplomacia|diplomatica]] e a l'evolucion deis institucions, domenis sovent cubèrts per de fònts narrativas e documentàrias nombrosas. Leis autrei camps dau trabalh istoric foguèron generalament pas estudiats. De mai, plusors istorians dau periòde avián tanben d'objectius [[filosofia|filosofics]] ([[Karl Marx]]...) ò [[politica|politics]] ([[Jules Michelet]]...). Aquelei limits menèron a una critica dau positivisme a partir de la fin dau sègle XIX. Lei [[França|Francés]] [[Émile Durkheim]] ([[1858]]-[[1917]]), [[Marc Bloch]] ([[1886]]-[[1944]]) e [[Lucien Febvre]] ([[1878]]-[[1956]]) foguèron d'actors majors d'aquela contestacion. En particular, presentèron l'interès de priviligiar l'estudi deis estructuras socioeconomicas e dei fenomèns collectius. Aquò marquèt l'emergéncia de l'istòria actuala amb l'adopcion de metòdes de cèrca e de critica dei fònts que permèton de s'interessar desenant a de movements lòngs liats au [[clima]], a la [[geografia]], a l'[[economia]], ai concepcions [[religion|religiosas]] ò ais estructuras socialas. En parallèl, lei relacions amb leis autrei [[sciéncia]]s se renforcèron per permetre l'adopcion de tecnicas d'analisi novèlas, especialament dins lei domenis [[tecnologias de l'informacion|informatic]], [[matematicas|matematic]] ([[estatistica]]s...) e [[fisica|fisico]][[quimia|quimic]] ([[carbòni-14]]...). == Concèptes e metòdes principaus == {{veire|Metòde istoric}} === La recèrca e la critica dei materiaus === Coma son [[etimologia]] l'indica, l'istòria es premier una enquista. D'efiech, legir lei tèxtes laissats per leis autors ancians es pas sufisent pas comprendre lo debanament deis eveniments passats. D'un caire, aqueleis [[escritura|escrichs]] pòdon pas testimoniar de tota la realitat ; d'autre caire, pòdon contenir, en partida ò en totalitat, d'informacions faussas ò deformadas. La premiera etapa dau trabalh de l'[[istorian]] consistís donc a cercar de materiaus e de documents avans de criticar lor contengut per obtenir d'informacions fisables sus un element donat. ==== La recèrca dei fònts ==== [[Fichièr:Territorio di Raffadali (catasto borbonico).jpg|thumb|right|Plan dau territòri d'una comuna de [[Sicília]] vèrs [[1843]]-[[1844]], un exemple de fònt documentària.]] La recèrca de fònts istoricas es la premiera partida dau trabalh de l'istorian. N'existís una gròssa diversitat car totei leis elements susceptibles de portar un esclairatge sus lo passat es una fònt. Ansin, avans de començar son trabalh, l'[[istorian]] dèu determinar lei fònts que podrián li permetre de respòndre a la question pausada. Fins au sègle XX, lei documents [[escritura|escrichs]] ([[archius]], [[testimoniatge]]s, [[cronica]]s...) èran considerats coma pus importants. Lei fònts narrativas, es a dire lei documents que depintan dirèctament d'eveniments istorics coma lei [[cronica]]s ò leis articles de [[premsa]], presentan un interès certan. Pasmens, fau tanben sovent considerar lei fònts documentàrias que son constituidas de l'ensemble dei documents qu'avián pas per objectiu, au moment de sa redaccion, de permetre l'estudi ò l'ensenhament de l'istòria. Per exemple, es lo cas d'un registre fixant la reparticion deis [[impòst]]s au sen d'una comunautat. De'n premier, èra un document destinat a l'administracion au servici dau poder. Dempuei lo sègle XX, lei fònts non escrichas, sovent negligidas durant lei periòdes precedents, son tanben l'objècte d'un esfòrç de recèrca<ref>Lucien Febvre, ''Combats pour l'histoire'', Armand Collin, 1953, p. 428.</ref>. La diversitat d'aquelei fònts es encara pus importanta que per lei documents [[escritura|escrichs]]. Per exemple, se pòu citar l'estudi de vestigis [[arqueologia|arqueologics]]. Se fau nòtar que, regularament, lo progrès [[tecnologia|tecnic]] permet de durbir de camps d'estudi novèus en donnant accès a de fònts novèlas ([[genetica]]...). ==== La critica dei fònts ==== [[Fichièr:Forged signature of Hitler by Konrad Kujau.jpg|thumb|right|Signatura d'[[Adolf Hitler]] còntrafacha, exemple d'element aguent permés de demostrar l'inautenticitat dei ''[[Quasernets d'Adolf Hitler]]'' descubèrts entre [[1978]] e [[1983]] per lo faussari [[Konrad Kujau]].]] Coma indicat precedentament, l'[[istorian]] dèu gardar una posicion critica a respècte dau contengut dei fònts. Aqueu dobte permanent es una especificitat de la disciplina. Plusors tipes e nivèus principaus de criticas existisson : * la critica extèrna s'interessa ai caractèrs materiaus d'una fònt coma son [[papièr|papier]], sa [[tencha]], son [[escritura]] ò lei [[sagèu]]s emplegats. Per exemple, una letra [[Euròpa|europèa]] dau [[sègle XII]] escricha sus un supòrt [[papièr|papier]] es probablament faussa car lo [[pergamin]] èra lo materiau preponderant a aquela epòca. Aquela forma de critica necessita generalament de conoissenças en [[paleografia]], en [[sigillografia]], en [[eraldica]], en [[cronologia]], en [[diplomatica]] e en [[epigrafia]]. * la critica intèrna estúdia la coeréncia dau contengut d'una fònt. Per exemple, una carta signada en [[1225]] per lo rèi [[Felip II de França|Felip August]] es probablament un faus car aqueu rèi es defuntat dos [[annada|ans]] aperavans. * la critica de provenància regarda l'origina de la fònt. Permet d'establir un nivèu de certitud quant au contengut. Per exemple, lei racòntes integrats dins l'[[istoriografia]] oficiala d'un rèine an sovent tendància a magnificar lo ròtle e lei [[qualitat]]s dau prince. Dins lo cas d'una [[batalha]], un racònte redigit per un protagonista aurà sovent una valor superiora au rendut còmpte escrich un sègle après lei fachs per un [[cronica]]ire. * la critica de portada es dirigida vèrs leis intencions deis autors d'una fònt. Per exemple, un foncionari fautiu aurà tendància a demenir l'importància de seis errors dins un rapòrt mandat a sei superiors. Un aspècte important de la critica dei fònts es la comparason dei testimoniatges. D'elements concordants son pus susceptibles d'èsser verais qu'un element raportat per un individú unic. Pasmens, aquò es pas una obligacion absoluda car plusors autors pòdon repetir una meteissa error (coma se basar sus una meteissa fònt erronèa). Après aver estudiat la valor dei testimoniatges, l'istorian pòu començar a interpretar lo sens de la fònt. Aquò requièr de conoissenças istoricas importantas car la significacion d'un [[mot]] pòu variar entre doas epòcas. Per exemple, se de sens-culòtas demandan la « taxacion » dau [[blat]] dins una [[peticion]], es pauc probable que lor revendicacion siegue la creacion d'un [[impòst]] sus aquela denada. Lo pus probable es puslèu una demanda per instaurar un pretz maximom. La comprenença de [[lenga]]s estrangieras ò ancianas es tanben sovent necessària per comprendre un tèxte ò defugir un [[còntra-sens]]. ==== Autrei metòdes de collècta de fònts ==== Durant lo sègle XX, lo desvolopament de plusors disciplinas permetèt de melhorar lei tecnicas d'analisis [[tradicion]]alas e d'esplechar d'elements novèus. Per exemple, lei metòdes de datacion modèrnes favorizan la determinacion de l'autenticitat d'un document. Pasmens, un dei progrès pus importants regarda l'introduccion deis [[estatistica]]s per liar plusors fònts entre elei. En particular, aquò permet de « crear » de fònts novèlas coma de corbas de pretz, de mortalitat ò de produccion sus de periòdes mai ò mens lòngs. === L'escritura de l'istòria === ==== La mesa en relacion de fachs istorics ==== [[Fichièr:Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png|thumb|right|Carta istorica mostrant divèrsei cambiaments territoriaus de la [[Segonda Guèrra Mondiala]].]] Cada fach istoric a una ò plusors causas que l'[[istorian]] dèu descubrir. Per aquò, assaia de liar entre elei leis elements que li semblan far partida dau camp de son estudi ò de sa tèsi. Per aquò, se certaneis eveniments pòdon èsser explicats per de causas ò de factors determinables, l'istorian dèu tanben sovent utilizar son jutjament, son imaginacion e son experiéncia per establir certanei liames. Aquel encaminament es donc diferent d'aqueu dei [[sciéncia]]s exactas e necessita de prendre de precaucions : * es pas aisat de se metre a la plaça dei personatges istorics en causa de l'evolucion de la societat, de la [[cultura]] ò de la pensada. Per exemple, una decision « irracionala » per un individú de l'epòca nòstra podiá aver de basas [[logica]]s solidas au [[sègle XI]]. Per faciar aqueu problema, es necessari de desvolopament una bòna conoissença dei sistèmas de representacion d'un periòde donat. * un eveniment particular a sovent de causas multiplas. Fau donc perseguir son trabalh fins a l'identificacion de la totalitat dei causas per defugir una error d'interpretacion. Per exemple, se l'[[atemptat de Sarajevo]] es la causa immediata de la [[Premiera Guèrra Mondiala]], es pas possible de comprendre l'entraïnament dau conflicte sensa estudiar lei tensions entre lei grandei poissanças [[Euròpa|europèas]], lei plans de mobilizacion deis [[armada]]s, l'evolucion dau rapòrt de fòrças a l'Èst en causa dau rearmament rus... etc. Dins lei fachs, l'istorian a unicament accès ai fònts disponiblas e lo nombre de causas identificadas serà donc totjorn incomplèt. * se l'istorian conoís l'eissida deis eveniments estudiats, fau pas orientar son trabalh vèrs una vision « orientada » de l'istòria. Per exemple, una istorian de la [[Premiera Guèrra Mondiala]] dèu pas insistir sus lei limits dei doctrinas e dei plans militars de [[1914]] per explicar la revirada de la « guèrra corta » prevista per leis Estats-Majors. Au contrari, sensa la victòria francesa lòng de [[Premiera batalha de Marna|Marna]] en setembre, la guèrra auriá probablament durat quauquei mes. D'un biais generau, l'istorian dèu jamai postular una causa mai totjorn la cercar e s'assegurar de sa demonstracion. ==== L'intencion de vertat ==== Respectar la realitat e la vertat dei fachs es un element fondamentau dau trabalh de l'istorian. Ansin, la màger part dei publicacions istoricas modèrnas compòrtan un nombre fòrça important de nòtas e de referéncias destinadas a presentar l'autenticitat deis elements expausats e a permetre una verificacion per lo lector. Dins aqueu quadre, l'istorian dèu tanben èsser [[objectivitat|objectiu]]. Pasmens, aquò es jamai totalament possible car la subjectivitat es totjorn presenta dins la chausida de l'estudi, dins sa definicion, dins lei fònts cercadas, dins la metodologia adoptada per cercar de causas... etc. Ansin, dins sa reflexion sus l'istòria, [[Antoine Prost]] prepausèt de remplaçar l'objectivitat per leis idèas de « distanciacion et d'impartialitat ». De mai, segon eu, l'istorian deviá far mòstra d'onestetat intellectuala. Per aquò, es necessari de laissar seis opinions personalas de costat, de pas jutjar lei fenomèns e lei personatges istorics per assaiar de lei comprendre e de pas escondre leis arguments opausats a sa tèsi. Dins aquò, aquela intencion de vertat demòra totjorn a l'origina de problemas de comprenença, especialament per leis istorians trabalhant sus de subjèctes condamnables ([[nazisme]], [[colonialisme|colonizacion]]...) que se turtan a l'opinion de personas pensant que comprendre, es justificar. ==== La forma dau discors istoric ==== Per presentar son trabalh, un [[istorian]] dèu aver de competéncias [[literatura|literàrias]]. D'efiech, contar d'eveniments, explicar de causas e presentar d'elements de pròva coma d'analisis estatisticas, de commentaris de [[traduccion]], de nòtas sus lo contèxte de redaccion d'una carta demanda lo talent necessari per suscitar e gardar l'interès dau legeire. Per aquò, leis autors utilizan dos tipes d'escrichs principaus : * lo racònte es lo pus frequent e lo pus simple. A l'avantatge d'èsser aisat de seguir per lo legeire, especialament per li presentar un ensemble d'eveniments successius. Pasmens, lo racònte es mens adaptat per de subjèctes complèxs. * lo quadre ò lo tablèu son tanben frequents car permèton d'arrestar lo racònte per descriure un element amb de detalhs. Per exemple, es fòrça utilizat per depintar la societat d'un periòde donat ò una region [[geografia|geografic]]. Un autre avantatge d'aqueu tipe de presentacion es de ben mostrar lei resultats obtenguts per l'istorian. Es donc fòrça utilizat dins lei publicacions [[Sciéncia|scientificas]]. == Disciplinas == === Lei camps e la periodizacion === En causa de la diversitat dei subjèctes d'estudi istoric, l'istòria modèrna es una [[sciéncia]] que contèn un nombre fòrça important d'especialitats diferentas. L'aumentacion regulara dau nombre de fònts disponiblas renfòrça regularament aquela tendància. Lei critèris d'especializacion principaus son lo periòde d'estudi ([[Antiquitat]], [[sègle XIII]], [[Guèrra Freja]]...), l'objècte d'estudi ([[istòria de la guèrra]], [[istòria economica]], [[istòria urbana]]...), la region d'estudi ([[America]], [[Republica Populara de China|China]], [[Provença]]...), lo tipe de fònts qu'es privilegiat... etc. La nocion de [[periòde istoric]] es relativament importanta dins aquela division en causa de son ròtle [[tradicion]]au. En [[Occitània]] per exemple, son definidas quatre epòcas principalas que son l'[[Antiquitat]] de l'aparicion de l'[[escritura]] a la disparicion de l'[[Empèri Roman d'Occident]] en [[476]], l'[[Edat Mejana]] de [[476]] a [[1453]] (presa de [[Constantinòble]] per lei Turcs e fin de la [[Guèrra de Cent Ans]]), lei [[Temps Modèrnes]] de [[1453]] a la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]] e lo periòde contemporanèu qu'a començat en [[1789]]. Aquela division es adoptada, amb quauquei variacions<ref>Per exemple, en [[Espanha]], la fin de l'[[Edat Mejana]] es puslèu fixada en [[1492]], data que marca la fin de la [[Reconquista]] e la descubèrta d'[[America]].</ref>, dins un nombre important de país europèus. Dins aquò, dins lo rèsta dau mond, d'autrei critèris, coma la [[colonialisme|colonizacion]], pòdon èsser pertinents per descriure l'istòria locala. Per exemple, en [[Republica Populara de China|China]], s'utiliza fòrça lei dinastias imperialas au poder. Lo subjècte d'estudi de l'istorian pòu tanben èsser l'objècte d'una estructuracion vièlha liada a de [[tradicion]]s. Per exemple, l'[[istòria militara]], necessària a l'educacion dei princes, existís dempuei l'[[Antiquitat]]. En revènge, l'[[istòria de l'environament]] es ben pus recenta. Dins totei lei cas, lei divisions e especialitats son sovent criticadas car la màger part dei teoricians dau trabalh istoric considèran que lo camp de trabalh de l'istòria es l'èsser uman en generau. === Lei sciéncias auxiliaras de l'istòria === {{veire|Sciéncia auxiliara de l'istòria}} Lo tèrme « [[Sciéncia auxiliara de l'istòria]] » designa un ensemble de disciplinas [[sciéncia|scientificas]] que permèton l'esplecha ò la critica dei fònts utilas au trabalh istoric. Quauquei desenaus de disciplinas fan partida d'aquelei [[sciéncia auxiliara de l'istòria|sciéncias auxiliaras]]. Lor nombre aumenta pauc a pauc amb l'aparicion de disciplinas novèlas, generalament après un progrès tecnic. Entre lei [[sciéncia auxiliara de l'istòria|sciéncias auxiliaras]] pus conegudas, es possible de citar : * l'[[archivistica]] qu'estúdia lo foncionament deis [[archius]]. * l'[[arqueologia]] assaia de reconstituir lo passat a partir de l'estudi dei vestigis materiaus laissats per lei societats precedentas. * la [[cronologia]] que son objectiu es de datar leis eveniments istorics. * la [[dendrocronologia]] qu'es una disciplina fisicoquimica destinada a datar de pèças de [[fusta]]. * l'[[epigrafia]] que permet d'analizar leis inscripcions realizadas sus de materiaus imputrescibles per lei datar e lei plaçar dins son contèxte. * la [[genealogia]] que reconstituís lei [[familha]]s. * la [[lingüistica]] qu'es la [[sciéncia]] dei [[lengatge]]s. * la [[numismatica]] qu'es centrada sus l'identificacion dei [[moneda]]s. * la [[paleografia]] qu'estúdia lei tèxtes manuscrits per permetre sa lectura e comprendre l'evolucion de l'[[escritura]] ò lei condicions aguent permés la redaccion dau document. * la [[prosopografia]] qu'es especializada dins l'estudi dei [[biografia]]s. * la [[sigillografia]] s'interessa a l'estudi dei [[sagèu]]s. * la [[vexillologia]] qu'es l'estudi dei [[drapèu]]s e dei [[blason]]s. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Archius]]. * [[Archivistica]]. * [[Arqueologia]]. * [[Marc Bloch|Bloch (Marc)]]. * [[Cronica]]. * [[Cronologia]]. * [[Dendrocronologia]]. * [[Epigrafia]]. * [[Escritura]]. * [[Genealogia]]. * [[Geografia]]. * [[Ibn Khaldun]]. * [[Istoriografia]]. * [[Lingüistica]]. * [[Metòde istoric]]. * [[Numismatica]]. * [[Paleografia]]. * [[Prosopografia]]. * [[Sigillografia]]. * [[Tucidides]]. * [[Vexillogia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' [[Marc Bloch]], ''Apologie pour l'histoire ou Métier d'historien'', 1941. * '''[[francés|(fr)]]''' [[Lucien Febvre]], ''Pour une histoire à part entière'', SEVPEN, 1962. * '''[[francés|(fr)]]''' [[Henri-Irénée Marrou]], ''De la connaissance historique'', Seuil, 1954. * '''[[francés|(fr)]]''' [[Paul Veyne]], ''Comment on écrit l'histoire'', Seuil, 1979. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> nyzij7efbyivfqf8185d9xx0xxjg33u 2503870 2503869 2026-07-02T20:37:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'istòria modèrna */ 2503870 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Thucydides-bust-cutout ROM.jpg|thumb|right|Bust de [[Tucidides]], istorian [[Grècia antica|grèc]] sovent considerat coma lo fondator de l'istòria modèrna.]] L’'''istòria''' es la disciplina [[sciéncia|scientifica]] que s'interessa a la conoissença dau passat de l'[[umanitat]] e dei societats [[Homo sapiens|umanas]]. Es eissida d'un pensament fòrça ancian que consistiá a enregistrar lei fachs memorables per d'inscripcions ò per d'[[escritura|escrichs]]. Per [[sinecdòca]], lo tèrme « istòria » designa lo passat eu meteis. L'enregistrament dei fachs memorables es una [[tradicion]] anciana dei societats [[Homo sapiens|umanas]] qu'es atestada dins la màger part dei [[civilizacion]]s. Pasmens, maugrat quauquei trabalhs precursors ([[Tucidides]], [[Ibn Khaldun]]...), l'istòria antica e medievala s'interessava gaire a la precision dei fachs per tractar de problematicas [[morala]]s ò [[filosofia|filosoficas]]. Lei fònts èran tanben pauc criticadas e lei [[legenda]]s ò lei [[cònte]]s èran sovent considerats coma verais. La premiera evolucion de remarca aguèt luòc a la fin dau sègle XV en [[Euròpa]] amb l'adopcion d'un metòde basat sus lei fachs e sus la critica dei fònts per leis [[umanisme|umanistas]]. Au sègle XIX, aquò menèt a l'adopcion de metòdes [[sciéncia|scientifics]]. Dins aquò, leis istorians dau periòde demorèron influenciats per de pensadas [[politica]]s ò [[filosofia|filosoficas]], especialament dins lo quadre dei tensions [[nacionalisme|nacionalistas]]. A la fin dau sègle, aquò entraïnèt donc l'emergéncia de movements de contestacion qu'engendrèron lei corrents de l'istòria modèrna. En parallèl, la recèrca istorica foguèt pauc a pauc completada per lo desvolopament d'un ensemble de [[sciéncia auxiliara de l'istòria|sciéncias auxiliaras]] que li permèton de trobar e d'estudiar de fònts novèlas ([[arqueologia]], [[epigrafia]]...). == Istòria == {{veire|Istòria de l'istòria}} === De l'Antiquitat a l'Edat Mejana === [[Fichièr:Ibn khaldoun-kassus.jpg|thumb|right|Estatua d'[[Ibn Khaldun]], pionier de l'estudi metodologic dei fachs istorics.]] Lo pensament de la conservacion dei fachs memorables èra ja ben present dins lei societats [[Antiquitat|anticas]] coma o mòstra lo trabalh deis [[escriba]]s [[Mesopotamia|mesopotamian]] ò [[Egipte|egipcian]]. Pus remarcable, aqueu besonh es aparegut dins mai d'una region d'un biais independent. Ansin, son uei disponiblas d'[[archius]], de [[cronica]]s e de [[geneologia]]s regardant plusors [[dinastia]]s ancianas. Pasmens, au [[sègle V avC]], lo trabalh dau [[Grècia antica|Grèc]] [[Tucidides]] (vèrs [[460|460]]-[[-400|400 avC]]) marquèt una rompedura majora amb aquelei trabalhs. D'efiech, dins son ''[[Istòria de la Guèrra de Peloponès]]'', presentèt un metòde novèu e rigorós per establir, criticar e analizar lei fachs istorics. Segon eu, l'istòria èra una [[sciéncia]] destinada a l'ensenhament. Pasmens, l'influéncia vertadiera de [[Tucidides]] demorèt lòngtemps limitada, compres dins lo mond [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]]. Per exemple, la màger part deis istorians [[Grècia antica|grècs]] e [[Empèri Roman|roman]] laissèron una partida importanta au [[cònte]], a la [[morala]] e a l'[[eloquéncia]] ([[Tit Livi]], [[Salluste]], [[Juli Cesar]]...). Aquela tendància perdurèt pendent l'[[Edat Mejana]]. Durant aqueu periòde, se fau tanben nòtar l'importància novèla ai racòntes de conversion ò de guèrra [[religion|religiosa]] dins lei regions [[cristianisme|crestianas]] e [[islam|musulmanas]]. Pasmens, lei principis enonciats per [[Tucidides]] foguèron redescubèrts per [[Ibn Khaldun]] ([[1332]]-[[1406]]) au sègle XIV mai, coma son predecessor [[Grècia|grèc]], son influéncia sus lo metòde de trabalh deis istorians demorèt limitada fins au sègle XIX. === L'istòria erudita === A la fin de l'[[Edat Mejana]], lo desvolopament de l'[[umanisme]] e de la [[Renaissença]], l'estudi de la pensada [[Antiquitat|antica]] e la descubèrta de tèrras novèlas donèron una impulsion novèla a la recèrca istorica. Pauc a pauc, leis istorians s'orientèron vèrs l'erudicion e comencèron de criticar lei fònts. En parallèl, apareguèron lei premierei [[sciéncia auxiliara de l'istòria|sciéncias auxiliaras de l'istòria]] coma la [[paleografia]] ò la [[diplomatica]]. Pasmens, l'istòria veguèt tanben la perseguida d'obratges similars ai tractats istorics antics, especialament durant lei guèrras de religion. === L'istòria modèrna === [[Fichièr:Marc Bloch (1886–1944).jpg|thumb|right|Retrach de [[Marc Bloch]], un deis istorians e dei teoricians a l'origina de l'istòria modèrna.]] La vision [[sciéncia|scientifica]] de l'istòria s'impausèt definitivament au sègle XIX amb lo movement « positivista ». Sostenguda per la dubertura deis [[archius]] per la [[Revolucion Francesa]], aqueu corrent generalizèt l'usatge de règlas e de metòdes d'identificacion dei fachs e dei causas. Segon sei partisans, èra possible de reconstituir lo passat. Dins aquò, s'interessèt subretot ais [[guèrra|eveniments militars]], a l'istòria [[diplomacia|diplomatica]] e a l'evolucion deis institucions, domenis sovent cubèrts per de fònts narrativas e documentàrias nombrosas. Leis autrei camps dau trabalh istoric foguèron generalament pas estudiats. De mai, plusors istorians dau periòde avián tanben d'objectius [[filosofia|filosofics]] ([[Karl Marx]]...) ò [[politica|politics]] ([[Jules Michelet]]...). Aquelei limits menèron a una critica dau positivisme a partir de la fin dau sègle XIX. Lei [[França|Francés]] [[Émile Durkheim]] ([[1858]]-[[1917]]), [[Marc Bloch]] ([[1886]]-[[1944]]) e [[Lucien Febvre]] ([[1878]]-[[1956]]) foguèron d'actors majors d'aquela contestacion. En particular, presentèron l'interès de priviligiar l'estudi deis estructuras socioeconomicas e dei fenomèns collectius. Aquò marquèt l'emergéncia de l'istòria actuala amb l'adopcion de metòdes de cèrca e de critica dei fònts que permèton de s'interessar desenant a de movements lòngs liats au [[clima]], a la [[geografia]], a l'[[economia]], ai concepcions [[religion|religiosas]] ò ais estructuras socialas. En parallèl, lei relacions amb leis autrei [[sciéncia]]s se renforcèron per permetre l'adopcion de tecnicas d'analisi novèlas, especialament dins lei domenis [[tecnologias de l'informacion|informatic]], [[matematicas|matematic]] ([[estatistica]]s...) e [[fisica|fisico]][[quimia|quimic]] ([[carbòni-14]]...). == Concèptes e metòdes principaus == {{veire|Metòde istoric}} === La recèrca e la critica dei materiaus === Coma son [[etimologia]] l'indica, l'istòria es premier una enquista. D'efiech, legir lei tèxtes laissats per leis autors ancians es pas sufisent pas comprendre lo debanament deis eveniments passats. D'un caire, aqueleis [[escritura|escrichs]] pòdon pas testimoniar de tota la realitat ; d'autre caire, pòdon contenir, en partida ò en totalitat, d'informacions faussas ò deformadas. La premiera etapa dau trabalh de l'[[istorian]] consistís donc a cercar de materiaus e de documents avans de criticar lor contengut per obtenir d'informacions fisables sus un element donat. ==== La recèrca dei fònts ==== [[Fichièr:Territorio di Raffadali (catasto borbonico).jpg|thumb|right|Plan dau territòri d'una comuna de [[Sicília]] vèrs [[1843]]-[[1844]], un exemple de fònt documentària.]] La recèrca de fònts istoricas es la premiera partida dau trabalh de l'istorian. N'existís una gròssa diversitat car totei leis elements susceptibles de portar un esclairatge sus lo passat es una fònt. Ansin, avans de començar son trabalh, l'[[istorian]] dèu determinar lei fònts que podrián li permetre de respòndre a la question pausada. Fins au sègle XX, lei documents [[escritura|escrichs]] ([[archius]], [[testimoniatge]]s, [[cronica]]s...) èran considerats coma pus importants. Lei fònts narrativas, es a dire lei documents que depintan dirèctament d'eveniments istorics coma lei [[cronica]]s ò leis articles de [[premsa]], presentan un interès certan. Pasmens, fau tanben sovent considerar lei fònts documentàrias que son constituidas de l'ensemble dei documents qu'avián pas per objectiu, au moment de sa redaccion, de permetre l'estudi ò l'ensenhament de l'istòria. Per exemple, es lo cas d'un registre fixant la reparticion deis [[impòst]]s au sen d'una comunautat. De'n premier, èra un document destinat a l'administracion au servici dau poder. Dempuei lo sègle XX, lei fònts non escrichas, sovent negligidas durant lei periòdes precedents, son tanben l'objècte d'un esfòrç de recèrca<ref>Lucien Febvre, ''Combats pour l'histoire'', Armand Collin, 1953, p. 428.</ref>. La diversitat d'aquelei fònts es encara pus importanta que per lei documents [[escritura|escrichs]]. Per exemple, se pòu citar l'estudi de vestigis [[arqueologia|arqueologics]]. Se fau nòtar que, regularament, lo progrès [[tecnologia|tecnic]] permet de durbir de camps d'estudi novèus en donnant accès a de fònts novèlas ([[genetica]]...). ==== La critica dei fònts ==== [[Fichièr:Forged signature of Hitler by Konrad Kujau.jpg|thumb|right|Signatura d'[[Adolf Hitler]] còntrafacha, exemple d'element aguent permés de demostrar l'inautenticitat dei ''[[Quasernets d'Adolf Hitler]]'' descubèrts entre [[1978]] e [[1983]] per lo faussari [[Konrad Kujau]].]] Coma indicat precedentament, l'[[istorian]] dèu gardar una posicion critica a respècte dau contengut dei fònts. Aqueu dobte permanent es una especificitat de la disciplina. Plusors tipes e nivèus principaus de criticas existisson : * la critica extèrna s'interessa ai caractèrs materiaus d'una fònt coma son [[papièr|papier]], sa [[tencha]], son [[escritura]] ò lei [[sagèu]]s emplegats. Per exemple, una letra [[Euròpa|europèa]] dau [[sègle XII]] escricha sus un supòrt [[papièr|papier]] es probablament faussa car lo [[pergamin]] èra lo materiau preponderant a aquela epòca. Aquela forma de critica necessita generalament de conoissenças en [[paleografia]], en [[sigillografia]], en [[eraldica]], en [[cronologia]], en [[diplomatica]] e en [[epigrafia]]. * la critica intèrna estúdia la coeréncia dau contengut d'una fònt. Per exemple, una carta signada en [[1225]] per lo rèi [[Felip II de França|Felip August]] es probablament un faus car aqueu rèi es defuntat dos [[annada|ans]] aperavans. * la critica de provenància regarda l'origina de la fònt. Permet d'establir un nivèu de certitud quant au contengut. Per exemple, lei racòntes integrats dins l'[[istoriografia]] oficiala d'un rèine an sovent tendància a magnificar lo ròtle e lei [[qualitat]]s dau prince. Dins lo cas d'una [[batalha]], un racònte redigit per un protagonista aurà sovent una valor superiora au rendut còmpte escrich un sègle après lei fachs per un [[cronica]]ire. * la critica de portada es dirigida vèrs leis intencions deis autors d'una fònt. Per exemple, un foncionari fautiu aurà tendància a demenir l'importància de seis errors dins un rapòrt mandat a sei superiors. Un aspècte important de la critica dei fònts es la comparason dei testimoniatges. D'elements concordants son pus susceptibles d'èsser verais qu'un element raportat per un individú unic. Pasmens, aquò es pas una obligacion absoluda car plusors autors pòdon repetir una meteissa error (coma se basar sus una meteissa fònt erronèa). Après aver estudiat la valor dei testimoniatges, l'istorian pòu començar a interpretar lo sens de la fònt. Aquò requièr de conoissenças istoricas importantas car la significacion d'un [[mot]] pòu variar entre doas epòcas. Per exemple, se de sens-culòtas demandan la « taxacion » dau [[blat]] dins una [[peticion]], es pauc probable que lor revendicacion siegue la creacion d'un [[impòst]] sus aquela denada. Lo pus probable es puslèu una demanda per instaurar un pretz maximom. La comprenença de [[lenga]]s estrangieras ò ancianas es tanben sovent necessària per comprendre un tèxte ò defugir un [[còntra-sens]]. ==== Autrei metòdes de collècta de fònts ==== Durant lo sègle XX, lo desvolopament de plusors disciplinas permetèt de melhorar lei tecnicas d'analisis [[tradicion]]alas e d'esplechar d'elements novèus. Per exemple, lei metòdes de datacion modèrnes favorizan la determinacion de l'autenticitat d'un document. Pasmens, un dei progrès pus importants regarda l'introduccion deis [[estatistica]]s per liar plusors fònts entre elei. En particular, aquò permet de « crear » de fònts novèlas coma de corbas de pretz, de mortalitat ò de produccion sus de periòdes mai ò mens lòngs. === L'escritura de l'istòria === ==== La mesa en relacion de fachs istorics ==== [[Fichièr:Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png|thumb|right|Carta istorica mostrant divèrsei cambiaments territoriaus de la [[Segonda Guèrra Mondiala]].]] Cada fach istoric a una ò plusors causas que l'[[istorian]] dèu descubrir. Per aquò, assaia de liar entre elei leis elements que li semblan far partida dau camp de son estudi ò de sa tèsi. Per aquò, se certaneis eveniments pòdon èsser explicats per de causas ò de factors determinables, l'istorian dèu tanben sovent utilizar son jutjament, son imaginacion e son experiéncia per establir certanei liames. Aquel encaminament es donc diferent d'aqueu dei [[sciéncia]]s exactas e necessita de prendre de precaucions : * es pas aisat de se metre a la plaça dei personatges istorics en causa de l'evolucion de la societat, de la [[cultura]] ò de la pensada. Per exemple, una decision « irracionala » per un individú de l'epòca nòstra podiá aver de basas [[logica]]s solidas au [[sègle XI]]. Per faciar aqueu problema, es necessari de desvolopament una bòna conoissença dei sistèmas de representacion d'un periòde donat. * un eveniment particular a sovent de causas multiplas. Fau donc perseguir son trabalh fins a l'identificacion de la totalitat dei causas per defugir una error d'interpretacion. Per exemple, se l'[[atemptat de Sarajevo]] es la causa immediata de la [[Premiera Guèrra Mondiala]], es pas possible de comprendre l'entraïnament dau conflicte sensa estudiar lei tensions entre lei grandei poissanças [[Euròpa|europèas]], lei plans de mobilizacion deis [[armada]]s, l'evolucion dau rapòrt de fòrças a l'Èst en causa dau rearmament rus... etc. Dins lei fachs, l'istorian a unicament accès ai fònts disponiblas e lo nombre de causas identificadas serà donc totjorn incomplèt. * se l'istorian conoís l'eissida deis eveniments estudiats, fau pas orientar son trabalh vèrs una vision « orientada » de l'istòria. Per exemple, una istorian de la [[Premiera Guèrra Mondiala]] dèu pas insistir sus lei limits dei doctrinas e dei plans militars de [[1914]] per explicar la revirada de la « guèrra corta » prevista per leis Estats-Majors. Au contrari, sensa la victòria francesa lòng de [[Premiera batalha de Marna|Marna]] en setembre, la guèrra auriá probablament durat quauquei mes. D'un biais generau, l'istorian dèu jamai postular una causa mai totjorn la cercar e s'assegurar de sa demonstracion. ==== L'intencion de vertat ==== Respectar la realitat e la vertat dei fachs es un element fondamentau dau trabalh de l'istorian. Ansin, la màger part dei publicacions istoricas modèrnas compòrtan un nombre fòrça important de nòtas e de referéncias destinadas a presentar l'autenticitat deis elements expausats e a permetre una verificacion per lo lector. Dins aqueu quadre, l'istorian dèu tanben èsser [[objectivitat|objectiu]]. Pasmens, aquò es jamai totalament possible car la subjectivitat es totjorn presenta dins la chausida de l'estudi, dins sa definicion, dins lei fònts cercadas, dins la metodologia adoptada per cercar de causas... etc. Ansin, dins sa reflexion sus l'istòria, [[Antoine Prost]] prepausèt de remplaçar l'objectivitat per leis idèas de « distanciacion et d'impartialitat ». De mai, segon eu, l'istorian deviá far mòstra d'onestetat intellectuala. Per aquò, es necessari de laissar seis opinions personalas de costat, de pas jutjar lei fenomèns e lei personatges istorics per assaiar de lei comprendre e de pas escondre leis arguments opausats a sa tèsi. Dins aquò, aquela intencion de vertat demòra totjorn a l'origina de problemas de comprenença, especialament per leis istorians trabalhant sus de subjèctes condamnables ([[nazisme]], [[colonialisme|colonizacion]]...) que se turtan a l'opinion de personas pensant que comprendre, es justificar. ==== La forma dau discors istoric ==== Per presentar son trabalh, un [[istorian]] dèu aver de competéncias [[literatura|literàrias]]. D'efiech, contar d'eveniments, explicar de causas e presentar d'elements de pròva coma d'analisis estatisticas, de commentaris de [[traduccion]], de nòtas sus lo contèxte de redaccion d'una carta demanda lo talent necessari per suscitar e gardar l'interès dau legeire. Per aquò, leis autors utilizan dos tipes d'escrichs principaus : * lo racònte es lo pus frequent e lo pus simple. A l'avantatge d'èsser aisat de seguir per lo legeire, especialament per li presentar un ensemble d'eveniments successius. Pasmens, lo racònte es mens adaptat per de subjèctes complèxs. * lo quadre ò lo tablèu son tanben frequents car permèton d'arrestar lo racònte per descriure un element amb de detalhs. Per exemple, es fòrça utilizat per depintar la societat d'un periòde donat ò una region [[geografia|geografic]]. Un autre avantatge d'aqueu tipe de presentacion es de ben mostrar lei resultats obtenguts per l'istorian. Es donc fòrça utilizat dins lei publicacions [[Sciéncia|scientificas]]. == Disciplinas == === Lei camps e la periodizacion === En causa de la diversitat dei subjèctes d'estudi istoric, l'istòria modèrna es una [[sciéncia]] que contèn un nombre fòrça important d'especialitats diferentas. L'aumentacion regulara dau nombre de fònts disponiblas renfòrça regularament aquela tendància. Lei critèris d'especializacion principaus son lo periòde d'estudi ([[Antiquitat]], [[sègle XIII]], [[Guèrra Freja]]...), l'objècte d'estudi ([[istòria de la guèrra]], [[istòria economica]], [[istòria urbana]]...), la region d'estudi ([[America]], [[Republica Populara de China|China]], [[Provença]]...), lo tipe de fònts qu'es privilegiat... etc. La nocion de [[periòde istoric]] es relativament importanta dins aquela division en causa de son ròtle [[tradicion]]au. En [[Occitània]] per exemple, son definidas quatre epòcas principalas que son l'[[Antiquitat]] de l'aparicion de l'[[escritura]] a la disparicion de l'[[Empèri Roman d'Occident]] en [[476]], l'[[Edat Mejana]] de [[476]] a [[1453]] (presa de [[Constantinòble]] per lei Turcs e fin de la [[Guèrra de Cent Ans]]), lei [[Temps Modèrnes]] de [[1453]] a la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]] e lo periòde contemporanèu qu'a començat en [[1789]]. Aquela division es adoptada, amb quauquei variacions<ref>Per exemple, en [[Espanha]], la fin de l'[[Edat Mejana]] es puslèu fixada en [[1492]], data que marca la fin de la [[Reconquista]] e la descubèrta d'[[America]].</ref>, dins un nombre important de país europèus. Dins aquò, dins lo rèsta dau mond, d'autrei critèris, coma la [[colonialisme|colonizacion]], pòdon èsser pertinents per descriure l'istòria locala. Per exemple, en [[Republica Populara de China|China]], s'utiliza fòrça lei dinastias imperialas au poder. Lo subjècte d'estudi de l'istorian pòu tanben èsser l'objècte d'una estructuracion vièlha liada a de [[tradicion]]s. Per exemple, l'[[istòria militara]], necessària a l'educacion dei princes, existís dempuei l'[[Antiquitat]]. En revènge, l'[[istòria de l'environament]] es ben pus recenta. Dins totei lei cas, lei divisions e especialitats son sovent criticadas car la màger part dei teoricians dau trabalh istoric considèran que lo camp de trabalh de l'istòria es l'èsser uman en generau. === Lei sciéncias auxiliaras de l'istòria === {{veire|Sciéncia auxiliara de l'istòria}} Lo tèrme « [[Sciéncia auxiliara de l'istòria]] » designa un ensemble de disciplinas [[sciéncia|scientificas]] que permèton l'esplecha ò la critica dei fònts utilas au trabalh istoric. Quauquei desenaus de disciplinas fan partida d'aquelei [[sciéncia auxiliara de l'istòria|sciéncias auxiliaras]]. Lor nombre aumenta pauc a pauc amb l'aparicion de disciplinas novèlas, generalament après un progrès tecnic. Entre lei [[sciéncia auxiliara de l'istòria|sciéncias auxiliaras]] pus conegudas, es possible de citar : * l'[[archivistica]] qu'estúdia lo foncionament deis [[archius]]. * l'[[arqueologia]] assaia de reconstituir lo passat a partir de l'estudi dei vestigis materiaus laissats per lei societats precedentas. * la [[cronologia]] que son objectiu es de datar leis eveniments istorics. * la [[dendrocronologia]] qu'es una disciplina fisicoquimica destinada a datar de pèças de [[fusta]]. * l'[[epigrafia]] que permet d'analizar leis inscripcions realizadas sus de materiaus imputrescibles per lei datar e lei plaçar dins son contèxte. * la [[genealogia]] que reconstituís lei [[familha]]s. * la [[lingüistica]] qu'es la [[sciéncia]] dei [[lengatge]]s. * la [[numismatica]] qu'es centrada sus l'identificacion dei [[moneda]]s. * la [[paleografia]] qu'estúdia lei tèxtes manuscrits per permetre sa lectura e comprendre l'evolucion de l'[[escritura]] ò lei condicions aguent permés la redaccion dau document. * la [[prosopografia]] qu'es especializada dins l'estudi dei [[biografia]]s. * la [[sigillografia]] s'interessa a l'estudi dei [[sagèu]]s. * la [[vexillologia]] qu'es l'estudi dei [[drapèu]]s e dei [[blason]]s. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Archius]]. * [[Archivistica]]. * [[Arqueologia]]. * [[Marc Bloch|Bloch (Marc)]]. * [[Cronica]]. * [[Cronologia]]. * [[Dendrocronologia]]. * [[Epigrafia]]. * [[Escritura]]. * [[Genealogia]]. * [[Geografia]]. * [[Ibn Khaldun]]. * [[Istoriografia]]. * [[Lingüistica]]. * [[Metòde istoric]]. * [[Numismatica]]. * [[Paleografia]]. * [[Prosopografia]]. * [[Sigillografia]]. * [[Tucidides]]. * [[Vexillogia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' [[Marc Bloch]], ''Apologie pour l'histoire ou Métier d'historien'', 1941. * '''[[francés|(fr)]]''' [[Lucien Febvre]], ''Pour une histoire à part entière'', SEVPEN, 1962. * '''[[francés|(fr)]]''' [[Henri-Irénée Marrou]], ''De la connaissance historique'', Seuil, 1954. * '''[[francés|(fr)]]''' [[Paul Veyne]], ''Comment on écrit l'histoire'', Seuil, 1979. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 7mybplc8hm42cvnvv6xtbcs778gbkht 0 5926 2503863 2503854 2026-07-02T16:08:00Z ~2026-37903-04 64212 2503863 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Gascon}} {{Taxobox debuta | archaea | ''Archaea'' | Halobacteria.jpg | ''[[Halobacteria|Halobacterium]]'' sp. soca NRC-1.<br />Cada cellula mesura aperaquí 2,5 μm de long. | ''Archaea'' | règne=cacher |classificacion=lpsn}} {{Taxobox taxon | archaea | domeni | Archaea | [[Carl Woese|Woese]] {{e al.}}, [[2024 en science|2024]] }} {{Taxobox sinonims | * ''Archaebacteria'' * ''Mendosicutes'' * ''Metabacteria'' * "''Archaebiota''" Luketa 2012 * "''Archaea''" Woese ''e al.'' 1990 }} {{Taxobox taxons | règne | * ''[[Nanobdellati]]'' * ''[[Methanobacteriati]]'' * ''[[Thermoproteati]]'' * ''[[Promethearchaeati]]'' }} <!--{{Taxobox filogenia arbre | {{Arbre|contenu= * [[Domaine (biologie)|Domaine]] : ''[[Bacteria]]'' * [[Domaine (biologie)|Domaine]] : '''Archaea''' * [[Domaine (biologie)|Domaine]] : ''[[Eukaryota]]'' }} }}--> {{Taxobox fin}} Las '''arquèas''' (en latin: '''''Archaea''''')<ref>Dens tèxtes ancians, l'expression « arqueobacteria » pòt aparéisher. Despuish la creacion deu règne de las arquèas, es normaument un tèrme invalide o un arcaïsme.</ref> son [[microorganisme]]s unicellulars desprovedits de [[nuclèu cellular]] e d'[[organit]]s. D'aparéncia similara a las [[bacteria]]s, son longtemps estadas consideradas com bacterias particularas, adaptadas aus mitans extrèmes. Totun, lo desvolopament de las tecnicas de [[sequenciatge genetic]] mostrè diferéncias importantas. Maugrat contestacions, las arquèas estón alavetz classadas dens un [[règne (biologia)|regne]] distint deu [[Classificacion scientifica|vivent]]. Uei, aquera idèa es globaument acceptada per la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. == Istòria evolutiva e classificacion == === Descobèrta e istòria evolutiva === La descobèrta de las arqueobacterias es ua consequéncia deu desvolopament de la [[filogenetica]]. En [[1977]], los [[microbiologia|microbiologistas]] [[USA|estatsunidencs]] [[Carl Woess]] ([[1928]]-[[2012]]) e [[George E. Fox]] (vadut en [[1945]]) identifiquèn un sosgrop distint de [[procariòta]]s dens un [[Arbre filogenetic|arbe filogenetic]] fondat sus l'estudi de sequéncias d'[[ARN]] [[ADN ribosomic 16S|ribosomic 16S]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Carl R. Woese e George E. Fox, « Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: The primary kingdoms », ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', vol. 74, n° 11, 1{{èr}} de novembre de 1977, pp. 5088–5090.</ref>. Aqueth sosgrop estó iniciaument nommat « arqueobacterias » mes [[Carl Woess|Woese]] insistí sus las soas diferéncias dab la rèsta deus procariòtas. Drin a drin, que's desvolopè donc l'idèa de l'existéncia d'un tresau [[Règne (biologia)|regne]] deu vivent enter los [[eucariòta]]s e los [[procariòta]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Carl R. Woese, Otto Kandler e Mark L. Wheelis, « Towards a Natural System of Organisms: Proposal for the Domains Archaea, Bacteria, and Eucarya », ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', vol. 87, n° 12, 1990, pp. 4576–4579.</ref>. Totun, aquera vision n'estó pas partatjada per tota la comunautat [[sciéncia|scientifica]] e de personalitats com [[Thomas Cavalier-Smith]] ([[1942]]-[[2021]]) preferín considerar los arqueobacterias com un embrancament particular dens lo regne de las [[bacteria|bacterias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Cavalier-Smith, « Only six kingdoms of life », ''Proceedings of the Royal Society B'', vol. 271, 2004, pp. 1251-1262.</ref>. Mes s'impausè lentament pr'amor que las descobèrtas d'arqueobacterias se multipliquèn<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. F. DeLong, « Everything in Moderation : Archaea as 'Non-Extremophiles' », ''Current Opinion in Genetics & Development'', vol. 8, n° 6, 1998, pp. 649-654.</ref>. En parallèl, lo tèrme « arquèa » remplacè « arqueobacteria » entà illustrar la diferéncia enter los dus [[Règne (biologia)|regnes]]. L'estudi de l'istòria [[evolucion|evolutiva]] de las arquèas es un subjècte de recèrca complicat. En efèit, los [[fossil]]es ancians son rares e l'identificacion de trèits distintius es complèxa. N'es pas donc possible d'establir ua [[cronologia]] segura de l'aparicion e de l'evolucion de las arquèas. Segon [[Carl Woess|Woese]], constitueishen, dab los procariòtas e los eucariòtas, un linhatge distint deu [[vivent]] qui seré gessida d'ua medisha colonia d'[[organisme vivent|organismes]] ancestrau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Carl Woese, « The universal ancestor », ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', vol. 95, n° 12, 1998, pp. 6854–6859.</ref>. Au contrari, per [[Radhey S. Gupta]] o [[Thomas Cavalier-Smith]], los [[eucariòta]]s e las arquèas son gessits deus [[procariòta]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' R. S. Gupta, « The Natural Evolutionary Relationships Among Prokaryotes », ''Critical Reviews in Microbiology'', vol. 26, n° 2, 2000, pp. 111-131.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Cavalier-Smith, « The neomuran origin of archaebacteria, the negibacterial root of the universal tree and bacterial megaclassification », ''International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology'', vol. 52, 2002, pp. 7–76.</ref>. Uei, n'es pas possible de concludir sus la validitat d'aqueras teorias mes l'existéncia de las arquèas com regne es globaument acceptada. Recentament, cau notar l'aparicion d'ua tresau teoria. Segon era, los eucariòtas serén gessits de la fusion enter linhatges d'arcquèas de procariòtas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James A. Lake, « Origin of the Eukaryotic Nucleus Determined by Rate-Invariant Analysis of rRNA Sequences », ''Nature'', vol. 331, n° 6152, genier de 1988, pp. 184–186.</ref>. La descobèrta de trèits comuns aus eucariòtas e aus procariòtas d'ua part e aus eucariòtas e aus arquèas d'auta part favoriza la soa difusion. Aqueras fusions poirén estar la consequéncia de relacions simbioticas enter organismes. === Classificacion === Lo classament de las arquèas es un maine en evolucion constanta e las oposicions i son frequentas. En efèit, es dificile de ligar enter eths los grops d'arquèas actuaument coneguts. En consequéncia, classificacions diferentas existeishen. Dus [[embracament (biologia)|embrancaments]], los ''[[Euryarchaeota]]'' e los ''[[Crenarchaeota]]'', son presents dens la màger part deus classaments mes la rèsta de las arquèas es integrada a grops provisòris. == Descripcion == === Caracteristicas cellularas === D'un punt de vista [[morfologia|morfologic]] e [[fisiologia|fisiologic]], las arquèas son hèra divèrsas. Son èstes unicellulars dab ua talha variant enter 0,1 e 15 µm, mes d'arquèas pòden formar agregats o filaments d'ua longor anant dinc a 200 µm. Pòden aver ua fòrma d'[[esfèra]] (clesc), d'[[espirala]], de bastonet (bacilles), de [[rectangle]]... Totun, l'estructura generau d'ua arquèa es pròcha de la de las [[bacteria]]s [[procariòta]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. M. Willey, L. M. Sherwood e C. J. Woolverton, ''Microbiology 7th edition'', 2008, pp. 474-475.</ref>. La [[Membrana plasmica|paret cellulara]] es generaument compausada de [[lipide]]s e d'ua [[jaç S|jaça S]]. Lo materiau [[gen|genetic]], format de [[cromosòma]]s circulars, n'es pas protegit per un nuclèu cellular. Pasmens, la natura deus lipides es diferenta d'aqueths utilizats per las bacterias e los eucariòtas. En mei, las parets cellularas de las arquèas pòden estar formadas d'ua jaça simpla, causa impossibla dens los dus autes [[Règne (biologia)|regnes]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Lecointre e Hervé Le Guyader, ''Classification phylogénétique du vivant'', t. 1, 4{{a}} edicion, Belin, 2016, pp. 73-74.</ref>. Ua auta particularitat concerneish los mecanismes de transcripcion de l'[[ADN]] qui son similars aus deus eucariòtas. Lo [[metabolisme]] de las arquèas es tanben variat. Per exemple, arquèas pòden produsir los lors [[compausat quimic|compausats]] [[quimia organica|organics]] a partir d'ua hont de [[carbòni]] [[quimia inorganica|minerau]] shens apòrt de [[lutz]]. Au nivèu [[fisiologia|fisiologic]], existeish [[organisme vivent|organismes]] aeròbis, anaeròbis facultatius o estrictament anaeròbis. <gallery> Fichièr:Methanosarcina barkeri fusaro.gif|{{center|Arquèas de l'embrancament deus ''[[Euryarchaeota]]''}} Fichièr:Halobacteria.jpg|{{center|Arquèas de l'embrancament deus ''[[Euryarchaeota]]''}} Fichièr:Korarchaeota.jpg|{{center|Arquèas de l'embrancament deus ''[[Korarchaeota]]''}} Fichièr:ThaspiviridaeFig1rv2.png|{{center|Arquèa de l'embrancament deus ''[[Thaumarchaeota]]''}} </gallery> === Abitat === Las arquèas son sustot coneishudas per la soa preséncia dens los mitans extrèmes ([[guèiser]]s, [[humaròla]]s sosmarins, jaç de [[petròli]]...<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. V. Pikuta, R. B. Hoover e J. Tang, « Microbial Extremophiles at the Limits of Life », ''Critical Reviews in Microbiology'', vol. 33, n° 3, 2007, pp. 183-209.</ref>). Las arquèas [[Extremofil|extremofilas]] son alofilas, termofilas, alcalofilas e acidofilas. Apartienen a grops diferents. Los recòrds de subervita son excepcionaus : 25 % de saus peu [[genre (biologia)|genre]] ''[[Halobacterium]]'', ua [[temperatura]] de 113 °C e una [[pression]] de 250 bars per ''[[Pyrolobus fumarii]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Blochl, R. Rachel, S. Burggraf, D. Hafenbradl, H. W. Jannasch e K. O. Stetter, « Pyrolobus fumarii, gen. and sp. nov., represents a novel group of archaea, extending the upper temperature limit for life to 113 degrees C. », ''Extremophiles'', vol. 1, 1997, pp. 14-21.</ref> o un [[pH]] egau a 0 per ''[[Picrophilus torridus]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. Ciaramella, A. Napoli e M. Rossi, « Another extreme genome: how to live at pH 0 », ''Trends in Microbiology'', vol. 13, n° 2, febrier de 2005, pp. 49-51.</ref>. Atau, aqueths organismes son estudiats peus [[exobiologia|exobiologistas]] pr'amor que las lors condicions de vita son similaras ad aqueras observadas o imaginadas sus autas [[planeta]]s. Totun, las arquèas pòblan tanben los mitans ordinaris e son donc presentas dens un gran nombre d'abitats. Per exemple, dens los [[ocean]]s, pòden representar 20 % deus [[microorganisme]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E.F. DeLong e N.R. Pace, « Environmental diversity of bacteria and archaea », ''Systematic Biology'', vol. 50, n° 4, 2001, pp. 470–478.</ref>. === Reproduccion === La [[reproduccion]] de las arquèas a lòc de faiçon asexuada per division binària, per fission multipla o per fragmentacion. N'i a pas meiòsi e tots los descendents an lo materiau genetic identic. Après la replicacion de l'[[ADN]], los [[cromosòma]]s son separats e la cellula se divideish. Aquera [[replicacion de l'ADN|replicacion]] implica [[enzim]]s e mecanismes similars ad aqueths observats en los [[eucariòta]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' L. M. Kelman e Z. Kelman, « Multiple origins of replication in archaea », ''Trends in Microbiology'', vol. 12, n° 9, 2004, pp. 399-401.</ref>. Totun, las [[proteïna]]s de la division cellulara qui participan a la creacion de la paret cellulara en formacion son similaras aus lors equivalents bacterians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' R. Bernander, « Archaea and the cell cycle », ''Molecular Microbiology'', vol. 29, n° 4, 1998, pp. 955-961.</ref>. == Relacion dab l'èste uman == En [[2023]], l'existéncia d'arquèas [[patogèn|patogènas]] n'es pas demostrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' P. Eckburg, P. Lepp e D. Relman, « Archaea and Their Potential Role in Human Disease », ''Infection and Immunity'', vol. 71, n° 2, 2003, pp. 591-596.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' R. Cavicchioli, P. Curmi, N. Saunders e T. Thomas, « Pathogenic Archaea: Do They Exist? », ''Bioessays'', vol. 25, n° 11, 2003, pp. 1119-1128.</ref>. Totun, relacions son estadas prepausadas enter la preséncia d'arquèas productoras de [[metan]] e de [[malautiá|malaudias]] parodontalas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' P. Lepp, M. Brinig, C. Ouverney, K. Palm, G. Armitage e D. Relman, « Methanogenic Archaea and Human Periodontal Disease », ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', vol. 101, n° 16, 2004, pp. 6176-6181.</ref>. == Annèx == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Acidofile]]s. * [[Alcalofile]]s. * [[Alofile]]s. * [[Cellula (biologia)|Cellula]]. * [[Eucariòta]]s. * [[Exobiologia]]. * [[Extremofile]]s. * [[Fauna abissau]]. * [[Filogenetica]]. * [[Procariòta]]s. * [[Termofile]]s. * [[Carl Woess|Woess (Carl)]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' R. Cavicchioli, ''Archaea: Molecular and Cellular Biology'', American Society for Microbiology, 2007. * '''[[anglés|(en)]]''' R. A. Garrett e H. Klenk, ''Archaea: Evolution, Physiology and Molecular Biology'', WileyBlackwell, 2005. * '''[[anglés|(en)]]''' M. Schaechter, ''Archaea (Overview) in The Desk Encyclopedia of Microbiology'', 2{{a}} edicion, Elsevier Academic Press, 2009. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Filogenetica]] [[Categoria:Archaea|*]] [[Categoria:Microbiologia]] gksh0urhos5ed83l6mkesogmua5ovsd 2503871 2503863 2026-07-02T20:40:04Z Nicolas Eynaud 6858 2503871 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Gascon}} {{Taxobox debuta | archaea | ''Archaea'' | Halobacteria.jpg | ''[[Halobacteria|Halobacterium]]'' sp. soca NRC-1.<br />Cada cellula mesura aperaquí 2,5 μm de long. | ''Archaea'' | règne=cacher |classificacion=lpsn}} {{Taxobox taxon | archaea | domeni | Archaea | [[Carl Woese|Woese]] {{e al.}}, [[2024 en science|2024]] }} {{Taxobox sinonims | * ''Archaebacteria'' * ''Mendosicutes'' * ''Metabacteria'' * "''Archaebiota''" Luketa 2012 * "''Archaea''" Woese ''e al.'' 1990 }} {{Taxobox taxons | règne | * ''[[Nanobdellati]]'' * ''[[Methanobacteriati]]'' * ''[[Thermoproteati]]'' * ''[[Promethearchaeati]]'' }} <!--{{Taxobox filogenia arbre | {{Arbre|contenu= * [[Domaine (biologie)|Domaine]] : ''[[Bacteria]]'' * [[Domaine (biologie)|Domaine]] : '''Archaea''' * [[Domaine (biologie)|Domaine]] : ''[[Eukaryota]]'' }} }}--> {{Taxobox fin}} Las '''arquèas''' (en [[latin]] : '''''Archaea''''')<ref>Dens tèxtes ancians, l'expression « arqueobacteria » pòt aparéisher. Despuish la creacion deu règne de las arquèas, es normaument un tèrme invalide o un arcaïsme.</ref> son [[microorganisme]]s unicellulars desprovedits de [[nuclèu cellular]] e d'[[organit]]s. D'aparéncia similara a las [[bacteria]]s, son longtemps estadas consideradas com bacterias particularas, adaptadas aus mitans extrèmes. Totun, lo desvolopament de las tecnicas de [[sequenciatge genetic]] mostrè diferéncias importantas. Maugrat contestacions, las arquèas estón alavetz classadas dens un [[règne (biologia)|regne]] distint deu [[Classificacion scientifica|vivent]]. Uei, aquera idèa es globaument acceptada per la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. == Istòria evolutiva e classificacion == === Descobèrta e istòria evolutiva === La descobèrta de las arqueobacterias es ua consequéncia deu desvolopament de la [[filogenetica]]. En [[1977]], los [[microbiologia|microbiologistas]] [[USA|estatsunidencs]] [[Carl Woess]] ([[1928]]-[[2012]]) e [[George E. Fox]] (vadut en [[1945]]) identifiquèn un sosgrop distint de [[procariòta]]s dens un [[Arbre filogenetic|arbe filogenetic]] fondat sus l'estudi de sequéncias d'[[ARN]] [[ADN ribosomic 16S|ribosomic 16S]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Carl R. Woese e George E. Fox, « Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: The primary kingdoms », ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', vol. 74, n° 11, 1{{èr}} de novembre de 1977, pp. 5088–5090.</ref>. Aqueth sosgrop estó iniciaument nommat « arqueobacterias » mes [[Carl Woess|Woese]] insistí sus las soas diferéncias dab la rèsta deus procariòtas. Drin a drin, que's desvolopè donc l'idèa de l'existéncia d'un tresau [[Règne (biologia)|regne]] deu vivent enter los [[eucariòta]]s e los [[procariòta]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Carl R. Woese, Otto Kandler e Mark L. Wheelis, « Towards a Natural System of Organisms: Proposal for the Domains Archaea, Bacteria, and Eucarya », ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', vol. 87, n° 12, 1990, pp. 4576–4579.</ref>. Totun, aquera vision n'estó pas partatjada per tota la comunautat [[sciéncia|scientifica]] e de personalitats com [[Thomas Cavalier-Smith]] ([[1942]]-[[2021]]) preferín considerar los arqueobacterias com un embrancament particular dens lo regne de las [[bacteria|bacterias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Cavalier-Smith, « Only six kingdoms of life », ''Proceedings of the Royal Society B'', vol. 271, 2004, pp. 1251-1262.</ref>. Mes s'impausè lentament pr'amor que las descobèrtas d'arqueobacterias se multipliquèn<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. F. DeLong, « Everything in Moderation : Archaea as 'Non-Extremophiles' », ''Current Opinion in Genetics & Development'', vol. 8, n° 6, 1998, pp. 649-654.</ref>. En parallèl, lo tèrme « arquèa » remplacè « arqueobacteria » entà illustrar la diferéncia enter los dus [[Règne (biologia)|regnes]]. L'estudi de l'istòria [[evolucion|evolutiva]] de las arquèas es un subjècte de recèrca complicat. En efèit, los [[fossil]]es ancians son rares e l'identificacion de trèits distintius es complèxa. N'es pas donc possible d'establir ua [[cronologia]] segura de l'aparicion e de l'evolucion de las arquèas. Segon [[Carl Woess|Woese]], constitueishen, dab los procariòtas e los eucariòtas, un linhatge distint deu [[vivent]] qui seré gessida d'ua medisha colonia d'[[organisme vivent|organismes]] ancestrau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Carl Woese, « The universal ancestor », ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', vol. 95, n° 12, 1998, pp. 6854–6859.</ref>. Au contrari, per [[Radhey S. Gupta]] o [[Thomas Cavalier-Smith]], los [[eucariòta]]s e las arquèas son gessits deus [[procariòta]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' R. S. Gupta, « The Natural Evolutionary Relationships Among Prokaryotes », ''Critical Reviews in Microbiology'', vol. 26, n° 2, 2000, pp. 111-131.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Cavalier-Smith, « The neomuran origin of archaebacteria, the negibacterial root of the universal tree and bacterial megaclassification », ''International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology'', vol. 52, 2002, pp. 7–76.</ref>. Uei, n'es pas possible de concludir sus la validitat d'aqueras teorias mes l'existéncia de las arquèas com regne es globaument acceptada. Recentament, cau notar l'aparicion d'ua tresau teoria. Segon era, los eucariòtas serén gessits de la fusion enter linhatges d'arcquèas de procariòtas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James A. Lake, « Origin of the Eukaryotic Nucleus Determined by Rate-Invariant Analysis of rRNA Sequences », ''Nature'', vol. 331, n° 6152, genier de 1988, pp. 184–186.</ref>. La descobèrta de trèits comuns aus eucariòtas e aus procariòtas d'ua part e aus eucariòtas e aus arquèas d'auta part favoriza la soa difusion. Aqueras fusions poirén estar la consequéncia de relacions simbioticas enter organismes. === Classificacion === Lo classament de las arquèas es un maine en evolucion constanta e las oposicions i son frequentas. En efèit, es dificile de ligar enter eths los grops d'arquèas actuaument coneguts. En consequéncia, classificacions diferentas existeishen. Dus [[embracament (biologia)|embrancaments]], los ''[[Euryarchaeota]]'' e los ''[[Crenarchaeota]]'', son presents dens la màger part deus classaments mes la rèsta de las arquèas es integrada a grops provisòris. == Descripcion == === Caracteristicas cellularas === D'un punt de vista [[morfologia|morfologic]] e [[fisiologia|fisiologic]], las arquèas son hèra divèrsas. Son èstes unicellulars dab ua talha variant enter 0,1 e 15 µm, mes d'arquèas pòden formar agregats o filaments d'ua longor anant dinc a 200 µm. Pòden aver ua fòrma d'[[esfèra]] (clesc), d'[[espirala]], de bastonet (bacilles), de [[rectangle]]... Totun, l'estructura generau d'ua arquèa es pròcha de la de las [[bacteria]]s [[procariòta]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. M. Willey, L. M. Sherwood e C. J. Woolverton, ''Microbiology 7th edition'', 2008, pp. 474-475.</ref>. La [[Membrana plasmica|paret cellulara]] es generaument compausada de [[lipide]]s e d'ua [[jaç S|jaça S]]. Lo materiau [[gen|genetic]], format de [[cromosòma]]s circulars, n'es pas protegit per un nuclèu cellular. Pasmens, la natura deus lipides es diferenta d'aqueths utilizats per las bacterias e los eucariòtas. En mei, las parets cellularas de las arquèas pòden estar formadas d'ua jaça simpla, causa impossibla dens los dus autes [[Règne (biologia)|regnes]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Lecointre e Hervé Le Guyader, ''Classification phylogénétique du vivant'', t. 1, 4{{a}} edicion, Belin, 2016, pp. 73-74.</ref>. Ua auta particularitat concerneish los mecanismes de transcripcion de l'[[ADN]] qui son similars aus deus eucariòtas. Lo [[metabolisme]] de las arquèas es tanben variat. Per exemple, arquèas pòden produsir los lors [[compausat quimic|compausats]] [[quimia organica|organics]] a partir d'ua hont de [[carbòni]] [[quimia inorganica|minerau]] shens apòrt de [[lutz]]. Au nivèu [[fisiologia|fisiologic]], existeish [[organisme vivent|organismes]] aeròbis, anaeròbis facultatius o estrictament anaeròbis. <gallery> Fichièr:Methanosarcina barkeri fusaro.gif|{{center|Arquèas de l'embrancament deus ''[[Euryarchaeota]]''}} Fichièr:Halobacteria.jpg|{{center|Arquèas de l'embrancament deus ''[[Euryarchaeota]]''}} Fichièr:Korarchaeota.jpg|{{center|Arquèas de l'embrancament deus ''[[Korarchaeota]]''}} Fichièr:ThaspiviridaeFig1rv2.png|{{center|Arquèa de l'embrancament deus ''[[Thaumarchaeota]]''}} </gallery> === Abitat === Las arquèas son sustot coneishudas per la soa preséncia dens los mitans extrèmes ([[guèiser]]s, [[humaròla]]s sosmarins, jaç de [[petròli]]...<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. V. Pikuta, R. B. Hoover e J. Tang, « Microbial Extremophiles at the Limits of Life », ''Critical Reviews in Microbiology'', vol. 33, n° 3, 2007, pp. 183-209.</ref>). Las arquèas [[Extremofil|extremofilas]] son alofilas, termofilas, alcalofilas e acidofilas. Apartienen a grops diferents. Los recòrds de subervita son excepcionaus : 25 % de saus peu [[genre (biologia)|genre]] ''[[Halobacterium]]'', ua [[temperatura]] de 113 °C e una [[pression]] de 250 bars per ''[[Pyrolobus fumarii]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Blochl, R. Rachel, S. Burggraf, D. Hafenbradl, H. W. Jannasch e K. O. Stetter, « Pyrolobus fumarii, gen. and sp. nov., represents a novel group of archaea, extending the upper temperature limit for life to 113 degrees C. », ''Extremophiles'', vol. 1, 1997, pp. 14-21.</ref> o un [[pH]] egau a 0 per ''[[Picrophilus torridus]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. Ciaramella, A. Napoli e M. Rossi, « Another extreme genome: how to live at pH 0 », ''Trends in Microbiology'', vol. 13, n° 2, febrier de 2005, pp. 49-51.</ref>. Atau, aqueths organismes son estudiats peus [[exobiologia|exobiologistas]] pr'amor que las lors condicions de vita son similaras ad aqueras observadas o imaginadas sus autas [[planeta]]s. Totun, las arquèas pòblan tanben los mitans ordinaris e son donc presentas dens un gran nombre d'abitats. Per exemple, dens los [[ocean]]s, pòden representar 20 % deus [[microorganisme]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E.F. DeLong e N.R. Pace, « Environmental diversity of bacteria and archaea », ''Systematic Biology'', vol. 50, n° 4, 2001, pp. 470–478.</ref>. === Reproduccion === La [[reproduccion]] de las arquèas a lòc de faiçon asexuada per division binària, per fission multipla o per fragmentacion. N'i a pas meiòsi e tots los descendents an lo materiau genetic identic. Après la replicacion de l'[[ADN]], los [[cromosòma]]s son separats e la cellula se divideish. Aquera [[replicacion de l'ADN|replicacion]] implica [[enzim]]s e mecanismes similars ad aqueths observats en los [[eucariòta]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' L. M. Kelman e Z. Kelman, « Multiple origins of replication in archaea », ''Trends in Microbiology'', vol. 12, n° 9, 2004, pp. 399-401.</ref>. Totun, las [[proteïna]]s de la division cellulara qui participan a la creacion de la paret cellulara en formacion son similaras aus lors equivalents bacterians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' R. Bernander, « Archaea and the cell cycle », ''Molecular Microbiology'', vol. 29, n° 4, 1998, pp. 955-961.</ref>. == Relacion dab l'èste uman == En [[2023]], l'existéncia d'arquèas [[patogèn|patogènas]] n'es pas demostrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' P. Eckburg, P. Lepp e D. Relman, « Archaea and Their Potential Role in Human Disease », ''Infection and Immunity'', vol. 71, n° 2, 2003, pp. 591-596.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' R. Cavicchioli, P. Curmi, N. Saunders e T. Thomas, « Pathogenic Archaea: Do They Exist? », ''Bioessays'', vol. 25, n° 11, 2003, pp. 1119-1128.</ref>. Totun, relacions son estadas prepausadas enter la preséncia d'arquèas productoras de [[metan]] e de [[malautiá|malaudias]] parodontalas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' P. Lepp, M. Brinig, C. Ouverney, K. Palm, G. Armitage e D. Relman, « Methanogenic Archaea and Human Periodontal Disease », ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', vol. 101, n° 16, 2004, pp. 6176-6181.</ref>. == Annèx == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Acidofile]]s. * [[Alcalofile]]s. * [[Alofile]]s. * [[Cellula (biologia)|Cellula]]. * [[Eucariòta]]s. * [[Exobiologia]]. * [[Extremofile]]s. * [[Fauna abissau]]. * [[Filogenetica]]. * [[Procariòta]]s. * [[Termofile]]s. * [[Carl Woess|Woess (Carl)]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' R. Cavicchioli, ''Archaea: Molecular and Cellular Biology'', American Society for Microbiology, 2007. * '''[[anglés|(en)]]''' R. A. Garrett e H. Klenk, ''Archaea: Evolution, Physiology and Molecular Biology'', WileyBlackwell, 2005. * '''[[anglés|(en)]]''' M. Schaechter, ''Archaea (Overview) in The Desk Encyclopedia of Microbiology'', 2{{a}} edicion, Elsevier Academic Press, 2009. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Filogenetica]] [[Categoria:Archaea|*]] [[Categoria:Microbiologia]] ei257769no6b6wrv65sz3nf7b0dsmaj 0 12135 2503860 2484579 2026-07-02T13:23:30Z Jiròni B. 12090 /* Toponimia */ 2503860 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{Infobox Comuna de França | carta = oc | nom = Chastel (Ponçac) | nom2 = ''Châteauponsac'' | imatge = Châteauponsac,_vue_depuis_la_rive_gauche_de_la_Gartempe_(1).jpg | descripcion = Vuda de la vila, dempuei la riba mança de la Gartempa. | lògo = | escut = Blason ville fr Chateauponsac.svg | region ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = {{Novela Aquitània}} | arrondiment = [[Arrondiment de Belac|Belac]] | canton = [[Canton de Chastelponçac|Chastelponçac]] ([[caplòc|chapluec]], puei bureu centralizator) | intercom = [[Comunautat de comunas de Gartempa Sent Perdon|CC de Gartempa Sent Perdon]] (residéncia) | insee = 87041 | cp = 87290 | cònsol = Gérard Rumeau | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = chastelaud, -auda | longitud = 1.2769 | latitud = 46.1347 | alt mej = | alt mini = 196 | alt maxi = 471 | ectaras = | km² = 68.79 |}} '''Chastel Ponçac''' (''Châteauponsac'' en [[francés]]) es una comuna [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departaments francés|departament]] de la [[Nauta Vinhana]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Sos abitants s'apelan los chastelauds. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 87041.png|vignette|upright=1.8|left|Mapa de la comuna e de las comunas vesinas.]] {{clr}} ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chastelponçac | nòrd = [[Sent Sòrnin]] | nòrd-èst = [[Sent Amand Manhasés]] | èst = [[Becinas]] | sud-èst = | sud = [[Sent Perdos dau Lac]] | sud-oèst = [[Baladent]] | oèst = [[Rancom]] | nòrd-oèst = « [[Dòmpièrre]] » </br> [[Vile Favart|Vilefavart]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Pondentinacum'' en 634, ''in quodam orta a Chastel Poensac'' en 1170-89, ''Ponciaco'' en 1212, ''Castrum Ponciacum'', ''Potenciacum'' sens data. La prononciacion es [ʃa:tepu~’sa] <ref name = yla>Yves Lavalade, ''Dictionnaire toponymique de la Haute-Vienne'', n° 41, ed. Lucien Souny, 2000</ref>. </br> ''Chastelponçac'' ven dau resultat dau latin ''castellum'', diminutiu de ''castrum'', e dau nom latin d'òme ''Potentius'' ([[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing i ajosta ''Potens''), emb lo sufixe ''-acum''. Autres cas semblables segon Ives Lavalada : ''Poissac'', près de [[Tula]] (''Poenciaco'' en 929), [[Cobon|Poinsac]] ([[Naut Léger]]), qu'era ''Poensac'' en 1330 <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 178-179, a ''Château''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 7065</ref>{{,}}<ref>Marcel Villoutreix, ''Noms de Lieux du Limousin'', ed. Bonneton, 1995 (cerchatz a l'index)</ref>{{,}}<ref name = yla/>. Ives Lavalada escriu ''Chastél Ponçac'', mas [ʃa:te-] es lo resultat normau de ''Chasteu-'' coma de ''Chastel-''. 'Quela comuna dau [[Creissent]] lemosin a probablament coneissut la vocalizacion de ''-l'' davant son amudiment. ''Ponçac'' se dirá [pũ'sa]<ref name = yla>Yves Lavalade, ''Dictionnaire toponymique de la Haute-Vienne'', n° 41, ed. Lucien Souny, 2000</ref>. ===Ausilhac=== ''Ausilhac'' [ozi'ja], ''Auzillac'' en francés, ven de ''Aucilius'', emb ''-acum'' <ref name = yla/>. == Istòria == {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 87041 |Títol= Tiera daus meras successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Gérard Rumeau |Partit= divers drecha puei [[UMP|LR]] |Qualitat= chap d'entrepresa, conselhier departamentau (2015-2021) }} {{Elegit |Debuta= març [[1989]] |Fin= 2008 |Identitat=Gérard Lamardelle |Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat de preparator en farmacia, conselhier generau (1992-2015) }} {{Elegit |Debuta= març [[1971]] |Fin= 1989 |Identitat=Marcel Mocœur |Partit= [[SFIO]] puei [[PS]] |Qualitat= professor de collègi, deputat (1981-1986 puei 1988-1993), conselhier generau (1967-92) }} {{Elegit |Debuta= març [[1965]] |Fin= 1971 |Identitat= Georges Mathieu |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai [[1953]] |Fin= 1965 |Identitat= Raymond Despujols |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= conselhier generau (1955-67) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1953 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 87041 |1793=3823 |1800=3739 |1806=3668 |1821=3771 |1831=3742 |1836=3829 |1841=3837 |1846=3795 |1851=3822 |1856=3926 |1861=3827 |1866=3809 |1872=3751 |1876=3710 |1881=4013 |1886=4018 |1891=3970 |1896=4025 |1901=3936 |1906=3994 |1911=3974 |1921=3556 |1926=3593 |1931=3446 |1936=3240 |1946=3222 |1954=3127 |1962=3115 |1968=2885 |1975=2849 |1982=2604 |1990=2409 |1999=2252 |cassini=8700 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr87|0}} la populacion èra de {{popfr87|041}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr87|041}}/68.79) round 2}}}} ab/km². == Luecs e monuments == <gallery> M04-01_104.JPG|Lo pont « roman » (segle XIV). Eglise_de_Chateauponsac.jpg|L'egleisa Sent Tirse. Pont_de_la_Bergère,_Châteauponsac.jpg|Lo pont de la bargiera (nom supausat). Camille_Guérin,_Châteauponsac.jpg|Lo buste de Camille Guérin. Châteauponsac_-_Chapelle_Notre-Dame-de-Toute-Bonté_-_2.jpg|La chapela Nòstra Dòna de tota Bontat. Gare_de_Châteauponsac_(1).jpg|L'anciana gara e l'ancian chasteu d'aiga. Gare_de_Châteauponsac_(4).jpg|Las vias en 2020. Musée_René_Baubérot,_Châteauponsac.jpg|Lo museu d'Istòria e d'Arqueologia René-Bauberot. Ancien_lavoir,_Châteauponsac.jpg|L'ancian lavador, en riba de Gartempa. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna == == Particularitats dau dialecte comunau == * Articles definits : * Prononciacion : ''Ch''- ; ''g''-,'' j''- ===Liams externes=== * Sus "la Biaça" lo site dels archius audiovisuals de l'Institut d’Estudis Occitans de Lemosin : [http://www.la-biaca.org/index.php?option=com_muscol&view=album&id=570 Accedir als enregistraments audio realizats dins la comuna] ==Nòtas e referéncias== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Nauta Vinhana | Portal Comunas de França }} {{Comunas de la Nauta Vinhana}} * [[Comunas de la Nauta Vinhana]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Vinhana]] 2v5bpps5gibgw3bqjks39e4b2lj6fhq 0 26386 2503874 2466197 2026-07-02T20:53:34Z Nicolas Eynaud 6858 2503874 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Conflicte militar |imatge = [[Fichièr:WWImontage.jpg|300px]] |legenda = |data = 28 de julhet de 1914 – 11 de novembre de 1918. |luòc = Euròpa, Africa, Orient Mejan, Oceans Pacific, Indian e Atlantic. |casus = Assassinat de Francés Ferrand, archiduc d'Àustria-Ongria. |eissida = Victòria de la Tripla Entenduda e de seis aliats. |comandant1 = * '''Triple-Entenduda e seis aliats :''' * [[Fichièr:Flag of Russia.svg|border|15px]] [[Nicolau II]] * [[Fichièr:Flag of Russia.svg|border|15px]] [[Nicolau Nikolaevich de Russsia|Grand duc Nicolau]] * [[Fichièr:Flag of Russia.svg|border|15px]] [[Alexander Samsonov|A. Samsonov]] * [[Fichièr:Flag of Russia.svg|border|15px]] [[Paul von Rennenkampf|von Rennenkampf]] * [[Fichièr:Flag of Russia.svg|border|15px]] [[Aleksei Brusilov|A.Brusilov]] * [[Fichièr:Flag of Russia.svg|border|15px]] [[Nikolai Ivanov|N. Ivanov]] * [[Fichièr:Flag of Russia.svg|border|15px]] [[Lavr Georgievich Kornilov|L. G. Kornilov]] * [[Fichièr:Flag of Russia.svg|border|15px]] [[Aleksey Kuropatkin|A. Kuropatkin]] * [[Fichièr:Flag of Russia.svg|border|15px]] [[Nikolai Yudenich|N. Yudenich]] * [[Fichièr:Flag of Russia.svg|border|15px]] [[Andrei Eberhardt|A. Eberhardt]] * [[Fichièr:Flag of Russia.svg|border|15px]] [[Aleksandr Kolchak|A. Kolchak]] * [[Fichièr:Flag of France.svg|border|15px]] [[Raymond Poincaré|R. Poincaré]] * [[Fichièr:Flag of France.svg|border|15px]] [[René Viviani|R. Viviani]] * [[Fichièr:Flag of France.svg|border|15px]] [[Aristide Briand|A. Briand]] * [[Fichièr:Flag of France.svg|border|15px]] [[Alexandre Ribot|A. Ribot]] * [[Fichièr:Flag of France.svg|border|15px]] [[Paul Painlevé|P. Painlevé]] * [[Fichièr:Flag of France.svg|border|15px]] [[Georges Clémenceau|G. Clémenceau]] * [[Fichièr:Flag of France.svg|border|15px]] [[Joseph Joffre|J. Joffre]] * [[Fichièr:Flag of France.svg|border|15px]] [[Robert Nivelle|R. Nivelle]] * [[Fichièr:Flag of France.svg|border|15px]] [[Philippe Pétain|P. Pétain]] * [[Fichièr:Flag of France.svg|border|15px]] [[Ferdinand Foish|F. Foch]] * [[Fichièr:Flag of France.svg|border|15px]] [[Louis Franchet d'Espèrey|L. Franchet d'Espèrey]] * [[Fichièr:Flag of France.svg|border|15px]] [[Maurice-Paul-Emmanuel Sarrail|M. Sarrail]] * [[Fichièr:Flag of France.svg|border|15px]] [[Adolphe Guillaumat|A. Guillaumat]] * [[Fichièr:Flag of the United Kingdom.svg|border|15px]] [[George V dau Reialme Unit|George V]] * [[Fichièr:Flag of the United Kingdom.svg|border|15px]] [[Herbert Henry Asquith|H. H. Asquith]] * [[Fichièr:Flag of the United Kingdom.svg|border|15px]] [[David Lloyd George|D. L. George]] * [[Fichièr:Flag of the United Kingdom.svg|border|15px]] [[William Robertson|W. Robertson]] * [[Fichièr:Flag of the United Kingdom.svg|border|15px]] [[John French|J. French]] * [[Fichièr:Flag of the United Kingdom.svg|border|15px]] [[Douglas Haig|D. Haig]] * [[Fichièr:Flag of the United Kingdom.svg|border|15px]] [[Archibald Murray|A. Murray]] * [[Fichièr:Flag of the United Kingdom.svg|border|15px]] [[Edmund Allenby|E. Allenby]] * [[Fichièr:Flag of the United Kingdom.svg|border|15px]] [[John Fisher|J. Fisher]] * [[Fichièr:Flag of the United Kingdom.svg|border|15px]] [[Henry Jackson|H. Jackson]] * [[Fichièr:Flag of the United Kingdom.svg|border|15px]] [[John Jellicoe|J. Jellicoe]] ** [[Fichièr:Flag of Canada-1868-Red.svg|border|15px]] [[Robert Borden|R. Borden]] ** [[Fichièr:Flag of Canada-1868-Red.svg|border|15px]] [[Julian Byng|J. Byng]] ** [[Fichièr:Flag of Canada-1868-Red.svg|border|15px]] [[Edwin Alderson|E. Alderson]] ** [[Fichièr:Flag of Canada-1868-Red.svg|border|15px]] [[Arthur Currie|A. Currie]] ** [[Fichièr:Flag of Australia (1901–1903).svg|border|15px]] [[Andrew Fisher|A. Fisher]] ** [[Fichièr:Flag of Australia (1901–1903).svg|border|15px]] [[Billy Hughes|B. Hugues]] ** [[Fichièr:Flag of Australia (1901–1903).svg|border|15px]] [[John Monash|J. Monash]] ** [[Fichièr:British Raj Red Ensign.svg|border|15px]] [[John Nixon|J. Nixon]] ** [[Fichièr:Red Ensign of South Africa (1912–1951).svg|border|15px]] [[Louis Botha|L. Botha]] ** [[Fichièr:Red Ensign of South Africa (1912–1951).svg|border|15px]] [[Jan Smuts|J. Smuts]] * [[Fichièr:State_Flag_of_Serbia_(1882-1918).svg|border|15px]] [[Pèire I de Serbia|Pèire I]] * [[Fichièr:State_Flag_of_Serbia_(1882-1918).svg|border|15px]] [[Radomir Putnik|R. Putnik]] * [[Fichièr:State_Flag_of_Serbia_(1882-1918).svg|border|15px]] [[Petar Bojović|P. Bojović]] * [[Fichièr:State_Flag_of_Serbia_(1882-1918).svg|border|15px]] [[Stepa Stepanović|S. Stepanović]] * [[Fichièr:State_Flag_of_Serbia_(1882-1918).svg|border|15px]] [[Živojin Mišić|Z. Mišić]] * [[Fichièr:Flag of Montenegro (1941-1944).svg|border|15px]] [[Nicolau I de Montenegro|Nicolau I]] * [[Fichièr:Flag of Montenegro (1941-1944).svg|border|15px]] [[Janko Vukotić|J. Vukotić]] * [[Fichièr:Flag of Belgium (civil).svg|border|15px]] [[Albert I de Belgica]] * [[Fichièr:Merchant flag of Japan (1870).svg|border|15px]] [[Emperaire Taishō]] * [[Fichièr:Merchant flag of Japan (1870).svg|border|15px]] [[Ōkuma Shigenobu]] * [[Fichièr:Merchant flag of Japan (1870).svg|border|15px]] [[Terauchi Masatake]] * [[Fichièr:Flag of Italy (1861-1946).svg|border|15px]] [[Victor-Emmanuel III d'Itàlia|Victor-Emmanuel III]] * [[Fichièr:Flag of Italy (1861-1946).svg|border|15px]] [[Luigi Cadorna|L. Cadorna]] * [[Fichièr:Flag of Italy (1861-1946).svg|border|15px]] [[Armando Diaz|A. Diaz]] * [[Fichièr:Flag of Italy (1861-1946).svg|border|15px]] [[Luigi Amedeo of Savòia-Aosta|Prince Luigi Amedeo]] * [[Fichièr:Flag of Italy (1861-1946).svg|border|15px]] [[Paolo Thaon di Revel]] * [[Fichièr:Flag of Romania.svg|border|15px]] [[Ferdinand I de Romania|Ferdinand I]] * [[Fichièr:Flag of Romania.svg|border|15px]] [[Constantin Prezan|C. Prezan]] * [[Fichièr:Flag of Romania.svg|border|15px]] [[Alexandru Averescu|A. Averescu]] * [[Fichièr:Flag of Romania.svg|border|15px]] [[Eremia Grigorescu|E. Grigorescu]] * [[Fichièr:Flag of Portugal.svg|border|15px]] [[Bernardino Machado|B. Machado]] * [[Fichièr:Flag of Portugal.svg|border|15px]] [[Afonso Costa|A. Costa]] * [[Fichièr:Flag of Portugal.svg|border|15px]] [[Tamagnini de Abreu|T. de Abreu]] * [[Fichièr:Flag of Portugal.svg|border|15px]] [[Alves Roçadas|A. Roçadas]] * [[Fichièr:Flag of Portugal.svg|border|15px]] [[Ferreira Gil|F. Gil]] * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|15px]] [[Woodrow Wilson]] * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|15px]] [[John Joseph Pershing|J. Pershing]] |combatents1 = '''Tripla Entenduda e seis aliats :''' * [[Fichièr:Flag of Russia.svg|border|15px]] [[Russia]] (1914-1917) * [[Fichièr:Flag of France.svg|border|15px]] [[França]] * [[Empèri Britanic]] e [[Commonwealth]] : ** [[Fichièr:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|border|15px]] [[Reialme Unit]] ** [[Fichièr:Flag of Australia (1901–1903).svg|border|15px]] [[Austràlia]] ** [[Fichièr:Flag of Canada-1868-Red.svg|border|15px]] [[Canadà]] ** [[Fichièr:British Raj Red Ensign.svg|border|15px]] [[Índia]] ** [[Fichièr:Flag of New Zealand.svg|border|15px]] [[Nòva Zelanda]] ** [[Fichièr:Red Ensign of South Africa (1912–1951).svg|border|15px]] [[Sud-Africa]] * [[Fichièr:State_Flag_of_Serbia_(1882-1918).svg|border|15px]] [[Serbia]] * [[Fichièr:Flag of Belgium (civil).svg|border|15px]] [[Belgica]] * [[Fichièr:Flag of Montenegro (1941-1944).svg|border|15px]] [[Montenegro]] * [[Fichièr:Merchant flag of Japan (1870).svg|border|15px]] [[Japon]] * [[Fichièr:Flag of Italy (1861-1946).svg|border|15px]] [[Itàlia]] (1915-1918) * [[Fichièr:Flag of Portugal.svg|border|15px]] [[Portugal]] (1916-1918) * [[Fichièr:Flag of Romania.svg|border|15px]] [[Romania]] (1916-1917) * [[Fichièr:Flag of Greece (1828-1978).svg|border|15px]] [[Grècia]] (1917-1918) * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|15px]] [[Estats Units]] (1917-1918) * [[Fichièr:Flag of Hejaz (1917).svg|border|15px]] [[Hejaz]] * [[Fichièr:Flag of Bohemia.svg|border|15px]] [[Checoslovaquia]] * [[Fichièr:Flag of Poland.svg|border|15px]] [[Polonha]] * [[Fichièr:Flag of the First Republic of Armenia.svg|border|15px]] [[Armenia]] |fòrças1 = * ''' Triple-Entenduda e seis aliats :''' * [[Fichièr:Flag of Russia.svg|border|15px]] [[Russia]] : {{formatnum:12000000}} * [[Fichièr:Flag of France.svg|border|15px]] [[França]] : {{formatnum:8410000}} * [[Empèri Britanic]] e [[Commonwealth]] : ** [[Fichièr:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|border|15px]] [[Reialme Unit]] : {{formatnum:6210000}} ** [[Fichièr:Flag of Australia (1901–1903).svg|border|15px]] [[Australia]] : {{formatnum:413000}} ** [[Fichièr:Flag of Canada-1868-Red.svg|border|15px]] [[Canada]] : {{formatnum:629000}} ** [[Fichièr:British Raj Red Ensign.svg|border|15px]] [[Índia]] : {{formatnum:1440000}} ** [[Fichièr:Flag of New Zealand.svg|border|15px]] [[Nòva Zelanda]] : {{formatnum:129000}} ** [[Fichièr:Red Ensign of South Africa (1912–1951).svg|border|15px]] [[Sud-Africa]] : {{formatnum:136000}} * [[Fichièr:State_Flag_of_Serbia_(1882-1918).svg|border|15px]] [[Serbia]] : {{formatnum:707000}} * [[Fichièr:Flag of Belgium (civil).svg|border|15px]] [[Belgica]] : {{formatnum:267000}} * [[Fichièr:Flag of Montenegro (1941-1944).svg|border|15px]] [[Montenegro]] : {{formatnum:50000}} * [[Fichièr:Merchant flag of Japan (1870).svg|border|15px]] [[Japon]] : {{formatnum:800000}} * [[Fichièr:Flag of Italy (1861-1946).svg|border|15px]] [[Itàlia]] (1915-1918) : {{formatnum:5615000}} * [[Fichièr:Flag of Portugal.svg|border|15px]] [[Portugal]] (1916-1918) : {{formatnum:100000}} * [[Fichièr:Flag of Romania.svg|border|15px]] [[Romania]] (1916-1918) : {{formatnum:750000}} * [[Fichièr:Flag of Greece (1828-1978).svg|border|15px]] [[Grècia]] (1917-1918) : {{formatnum:230000}} * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|15px]] [[Estats Units]] (1917-1918) : {{formatnum:4335000}} * [[Fichièr:Flag of Bohemia.svg|border|15px]] [[Checoslovaquia]] : {{formatnum:90000}} |pèrdas1 = * '''TOTAL : quasi {{formatnum:5641000}}''' * [[Fichièr:Flag of Russia.svg|border|15px]] [[Russia]] : {{formatnum:1811000}} * [[Fichièr:Flag of France.svg|border|15px]] [[França]] : {{formatnum:1397800}} * [[Empèri Britanic]] e [[Commonwealth]] : ** [[Fichièr:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|border|15px]] [[Reialme Unit]] : {{formatnum:886342}} ** [[Fichièr:Flag of Australia (1901–1903).svg|border|15px]] [[Australia]] : {{formatnum:61928}} ** [[Fichièr:Flag of Canada-1868-Red.svg|border|15px]] [[Canada]] : {{formatnum:64944}} ** [[Fichièr:British Raj Red Ensign.svg|border|15px]] [[Índia]] : {{formatnum:74187}} ** [[Fichièr:Flag of New Zealand.svg|border|15px]] [[Nòva Zelanda]] : {{formatnum:18050}} ** [[Fichièr:Red Ensign of South Africa (1912–1951).svg|border|15px]] [[Sud-Africa]] : {{formatnum:9463}} * [[Fichièr:State_Flag_of_Serbia_(1882-1918).svg|border|15px]] [[Serbia]] : {{formatnum:275000}} * [[Fichièr:Flag of Belgium (civil).svg|border|15px]] [[Belgica]] : {{formatnum:38172}} * [[Fichièr:Flag of Montenegro (1941-1944).svg|border|15px]] [[Montenegro]] : {{formatnum:3000}} * [[Fichièr:Merchant flag of Japan (1870).svg|border|15px]] [[Japon]] : {{formatnum:415}} * [[Fichièr:Flag of Italy (1861-1946).svg|border|15px]] [[Itàlia]] (1915-1918) : {{formatnum:651010}} * [[Fichièr:Flag of Portugal.svg|border|15px]] [[Portugal]] (1916-1918) : {{formatnum:7222}} * [[Fichièr:Flag of Romania.svg|border|15px]] [[Romania]] (1916-1917) : {{formatnum:250000}} * [[Fichièr:Flag of Greece (1828-1978).svg|border|15px]] [[Grècia]] (1917-1918) : {{formatnum:26000}} * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|15px]] [[Estats Units]] (1917-1918) : {{formatnum:116708}} * [[Fichièr:Flag of Bohemia.svg|border|15px]] [[Checoslovaquia]] : {{formatnum:4750}} |comandant2 = * '''Empèris centraus e seis aliats :''' * [[Fichièr:Flag of the German Empire.svg|border|15px]] [[Guilhèm II d'Alemanha|Guilhèm II]] * [[Fichièr:Flag of the German Empire.svg|border|15px]] [[Erich von Falkenhayn|von Falkenhayn]] * [[Fichièr:Flag of the German Empire.svg|border|15px]] [[Paul von Hindenburg|von Hindenburg]] * [[Fichièr:Flag of the German Empire.svg|border|15px]] [[von Holtzendorff]] * [[Fichièr:Flag of the German Empire.svg|border|15px]] [[Reinhard Scheer|R. Scheer]] * [[Fichièr:Flag of the German Empire.svg|border|15px]] [[Erich Ludendorff|E. Ludendorff]] * [[Fichièr:Flag of the German Empire.svg|border|15px]] [[August von Mackensen|von Mackensen]] * [[Fichièr:Flag of the German Empire.svg|border|15px]] [[Hermann von François|von François]] * [[Fichièr:Flag of the German Empire.svg|border|15px]] [[Paul Erich von Lettow-Vorbeck|von Lettow-Vorbeck]] * [[Fichièr:Flag of the German Empire.svg|border|15px]] [[Otto von Below|von Below]] * [[Fichièr:Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|border|15px]] [[Franz Conrad von Hötzendorf|von Hötzendorf]] * [[Fichièr:Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|border|15px]] [[Arthur Arz von Straussenburg|von Straussenburg]] * [[Fichièr:Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|border|15px]] [[Svetozar Boroević|S. Boroević]] * [[Fichièr:Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|border|15px]] [[Anton Haus|A. Haus]] * [[Fichièr:Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|border|15px]] [[Maximilian Njegovan|M. Njegovan]] * [[Fichièr:Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|border|15px]] [[Miklós Horthy|M. Horthy]] * [[Fichièr:Ottoman Flag.svg|border|15px]] [[Mehmed V]] * [[Fichièr:Ottoman Flag.svg|border|15px]] [[İsmail Enver|I. Enver]] * [[Fichièr:Ottoman Flag.svg|border|15px]] [[Mustafa Kemal Atatürk|M. Kemal]] * [[Fichièr:Flag of Bulgaria.svg|border|15px]] [[Ferdinand I de Bulgaria|Ferdinand I]] * [[Fichièr:Flag of Bulgaria.svg|border|15px]] [[Nikola Zhekov|N. Zhekov]] * [[Fichièr:Flag of Bulgaria.svg|border|15px]] [[Georgi Todorov|G. Todorov]] * [[Fichièr:Flag of Bulgaria.svg|border|15px]] [[Konstantin Zhostov|K. Zhostov]] |combatents2 = '''Empèris centraus e seis aliats :''' * [[Fichièr:Flag of the German Empire.svg|border|15px]] [[Alemanha]] * [[Fichièr:Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|border|15px]] [[Àustria-Ongria]] * [[Fichièr:Ottoman Flag.svg|border|15px]] [[Empèri Otoman]] * [[Fichièr:Flag of Bulgaria.svg|border|15px]] [[Bulgaria]] (1915-1918) |fòrças2 = * '''Empèris centraus e seis aliats :''' * [[Fichièr:Flag of the German Empire.svg|border|15px]] [[Alemanha]] : {{formatnum:11000000}} * [[Fichièr:Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|border|15px]] [[Àustria-Ongria]] : {{formatnum:7800000}} * [[Fichièr:Ottoman Flag.svg|border|15px]] [[Empèri Otoman]] : {{formatnum:2850000}} * [[Fichièr:Flag of Bulgaria.svg|border|15px]] [[Bulgaria]] (1915-1918) : {{formatnum:1200000}} |pèrdas2 = * '''TOTAL : quasi {{formatnum:3131890}}''' * [[Fichièr:Flag of the German Empire.svg|border|15px]] [[Alemanha]] : {{formatnum:1808556}} * [[Fichièr:Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|border|15px]] [[Àustria-Ongria]] : {{formatnum:922500}} * [[Fichièr:Ottoman Flag.svg|border|15px]] [[Empèri Otoman]] : {{formatnum:325000}} * [[Fichièr:Flag of Bulgaria.svg|border|15px]] [[Bulgaria]] (1915-1918) : {{formatnum:75844}} |comandant3 = |combatents3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = '''Frònt oèst :''' '''[[Batalha dei Frontieras|Frontieras]]''' – [[Batalha de Lièja (1914)|Lièja]] – '''[[Batalha d'Anvèrs (1914)|Anvèrs]]''' – '''[[Premiera batalha de Marna|1{{èr}} Marna]]''' – [[Batalha de l'Yser (1914)|Yser]] – '''[[Premiera batalha d'Ypres|1{{èr}} Ypres]]''' — '''[[Segonda batalha d'Ypres|2{{a}} Ypres]]''' – '''[[Premiera batalha d'Artés|1{{èr}} Artés]]''' – '''[[Segonda batalha d'Artés|2{{a}} Artés]]''' – [[Batalha de Loos|Loos]] – '''[[Batalha de Verdun (1916)|Verdun]]''' – '''[[Batalha de la Somme (1916)|Somme]]''' – '''[[Batalha dau Camin dei Damas|Camin dei Damas]]''' ([[Batalha d'Arras (1917)|Arras]]) – '''[[Tresena batalha d'Ypres|3{{a}} Ypres]]''' – [[Premièra batalha de Cambrai|1{{èr}} Cambrai]] – [[Segonda batalha de Cambrai|2{{a}} Cambrai]] – '''[[Quatrena batalha d'Ypres|4{{a}} Ypres]]''' – '''[[Segonda batalha de Marna|2{{a}} Marna]]''' – '''[[Batalha de l'Aisne (1918)|Aisne]]''' – '''[[Ofensiva dei Cent Jorns|Cent Jorns]]''' ([[Batalha d'Amians (1918)|Amians]] – [[Ofensiva Mòsa-Argonne|Mòsa-Argonne]] – [[Batalha de la linha Hindenburg|Linha Hindenburg]] – [[Segonda batalha de Belgica|Belgica]]) '''Frònt èst :''' '''[[Batalha de Stalluponen|Stalluponen]]''' – [[Batalha de Gumbinnen|Gumbinnen]] – '''[[Batalha de Tannenberg (1914)|Tannenberg]]''' – [[Batalha de Lemberg|Lemberg]] – [[Batalha de Krasnik|Krasnik]] – '''[[Premiera batalha dei lacs mazures|1{{èr}} Lacs mazures]]''' – [[Batalha de Przemyśl|Przemyśl]] – [[Batalha de la Vistula|Vistula]] – [[Batalha de Łódź (1914)|Łódź]] – [[Batalha de Bolimov|Bolimov]] – [[Segonda dei lacs mazures|2{{a}} Lacs mazures]] – '''[[Ofensiva de Gorlice-Tarnów|Gorlice-Tarnów]]''' – [[Batalha dau lac Naroch|Lac Naroch]] – '''[[Ofensiva Brusilov|Brusilov]]''' – [[Batalha de Transilvània|Transilvània]] – [[Batalha de Turtucaia|Turtucaia]] – [[Batalha de Bucarèst|Bucarèst]] – '''[[Ofensiva Kerensky|Kerensky]]''' – [[Batalha de Mărăşeşti|Mărăşeşti]] '''Frònt italian :''' [[Premiera batalha d'Isonzo|1{{èr}} Isonzo]] – [[Segonda batalha d'Isonzo|2{{a}} Isonzo]] – [[Tresena batalha d'Isonzo|3{{a}} Isonzo]] – [[Quatrena batalha d'Isonzo|4{{a}} Isonzo]] – [[Cinquena batalha d'Isonzo|5{{a}} Isonzo]] – [[Seisena batalha d'Isonzo|6{{a}} Isonzo]] – [[Setena batalha d'Isonzo|7{{a}} Isonzo]] – [[Uechena batalha d'Isonzo|8{{a}} Isonzo]] – [[Novena batalha d'Isonzo|9{{a}} Isonzo]] – [[Desena batalha d'Isonzo|10{{a}} Isonzo]] – [[Batalha dau Mont Ortigara|Mont Ortigara]] – [[Onzena batalha d'Isonzo|11{{a}} Isonzo]] – '''[[Batalha de Caporetto|Caporetto]]''' – [[Batalha de Piave|Piave]] - '''[[Batalha de Vittorio Veneto|Vittorio Veneto]]''' '''Frònt balcanic :''' [[Batalha de Cer|Cer]] – [[Batalha de la Drina|Drina]] – [[Batalha de Kolubara|Kolubara]] – [[Ofensiva Morava|Morava]] – [[Ofensiva Ovche Pole|Ovche Pole]] – [[Ofensiva dau Kosovo|Kosovo]] – [[Batalha de Mojkovac|Mojkovac]] – '''[[Batalha dei Dardanèls|Dardanèls]]''' – [[Premiera batalha de Doiran|1{{èr}} Doiran]] – [[Ofensiva de Monastir|Monastir]] – [[Segonda batalha de Doiran|2{{a}} Doiran]] – '''[[Batalha de Dobro Pole|Dobro Pole]]''' – [[Tresena Batalha de Doiran|3{{a}} Doiran]] '''Frònts d'Orient Mejan :''' [[Batalha de Fao (1914)|Fao]] – [[Batalha de Qurna (1914)|Qurna]] – [[Batalha de Ctesifont (1915)|Ctesifont]] – [[Premiera batalha de Kut-al-Amara|1{{èr}} Kut-al-Amara]] – [[Batalha de Romani|Romani]] – [[Segonda batalha de Kut-al-Amara|2{{a}} Kut-al-Amara]] – [[Batalha de Bagdad (1917)|Bagdad]] – [[Ofensiva de Samarrah|Samarrah]] – [[Premiera batalha de Gaza|1{{èr}} Gaza]] – [[Batalha de Khan Baghdadi|Khan Baghdadi]] – [[Segonda batalha de Gaza|2{{a}} Gaza]] – [[Tresena batalha de Gaza|3{{a}} Gaza]] – [[Batalha de Jerusalèm (1917)|Jerusalèm]] – [[Batalha de Meggido (1918)|Meggido]] – [[Batalha de Sharqat|Sharqat]] '''Frònts africans :''' [[Batalha de Sandfontein|Sandfontein]] – [[Batalha de Tanga|Tanga]] – [[Batalha de Naulila|Naulila]] – [[Batalha de Jassin|Jassin]] – [[Batalha de Gibeon|Gibeon]] – [[Batalha de Salaita|Salaita]] – [[Batalha de Negomano|Negomano]] '''Batalhas navalas :''' [[Batalha d'Antivari|Antivari]] – [[Premiera batalha d'Heligoland|1{{èr}} Heligoland]] – [[Batalha de Texel (1914)|Texel]] – [[Batalha de Coronel|Coronel]] — ''[[Batalha deis illas Falkland|Falkland]]'' – [[Raid sus Scarborough, Hartlepool e Whitby|Scarborough]] – [[Batalha de Noordhinder Bank|Noordhinder Bank]] – [[Batalha dau Dogger Bank (1915)|Dogger Bank]] – [[Batalha d'Ancona|Ancona]] – [[Premiera batalha de Durazzo|Durazzo]] – '''[[Batalha de Jutlàndia|Jutlàndia]]''' – [[Premièra batalha dau Pas de Calais|1{{èr}} Pas de Calais]] – [[Batalha d'Imbros|Imbros]] – [[Segonda batalha dau Pas de Calais|2{{a}} Pas de Calais]] |nòtas = }} La [[Premiera Guèrra Mondiala]], tanben dicha '''Granda Guèrra''', es un [[guèrra|conflicte]] que se debanèt de julhet de [[1914]] a novembre de [[1918]]. Entraïnat per lei tensions entre lei poissanças principalas dau periòde tant en [[Euròpa]] que dins lei [[colonialisme|colonias]], opausèt lei país de l'Entenduda (principalament [[França]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[Russia]], [[Itàlia]], [[Japon]] e leis [[USA|Estats Units]]) a aquelei de la Tripliça ([[Alemanha]], [[Àustria-Ongria]], [[Empèri Otoman]]). S'acabèt per una victòria de l'Entenduda que veguèt lo desmantelament d'[[Àustria-Ongria]] e de l'[[Empèri Otoman]], la disparicion dei [[monarquia]]s [[Alemanha|alemanda]] e [[Russia|russa]], la formacion de [[Checoslovaquia]] e de [[Iogoslavia]] e la renaissença de [[Polonha]]. Fòrça saunós amb mai de 15 milions de mòrts, la guèrra marquèt prefondament la premiera partida dau sègle XX en causa de son intensitat, de sa durada e de l'aparicion d'[[arma (guèrra)|armas]] novèlas ([[carri de combat|carris]], [[gas de combat]], [[sosmarin]]s...). Favorizèt ansin la mesa en plaça d'organismes de regulacion de la violéncia entre estats coma la [[Societat dei Nacions]]. Dins aquò, lei temptativas dau [[Tractat de Versalhas]] d'empedir tota guèrra majora novèla mau capitèron totalament car lo conflicte entraïnèt un ensemble de crisis que menèron a la [[Segonda Guèrra Mondiala]] tre la fin deis [[ans 1930]]. == Lei causas de la guèrra == === Lei sistèmas d'aliança e la logica dei blòts === ==== Lo tornant deis annadas 1890 ==== [[Fichièr:1890 Bismarcks Ruecktritt.jpg|thumb|left|190px|''« Lo pilot quita lo naviri »'', dessenh dau jornau satiric anglés ''Punch'' a prepaus de la demission dau cancelier Bismarck.]] Lo 9 de març de [[1888]], la [[mòrt]] de l'emperaire [[Alemanha|alemand]] [[Guilhèm Ier d'Alemanha|Guilhèm {{Ièr}}]] privèt lo cancelier [[Otto von Bismarck]] de son sostèn politic. Ansin, seis adversaris, principalament lei [[nacionalisme|nacionalistas]] alemands e leis òmes d'afaires dei regions [[Ren (fluvi)|renanas]], aprofichèron la situacion per lo marginalizar. Li reprochèron de tenir [[Alemanha]] en despart de la [[colonialisme|lucha coloniala]] e de limitar la poissança economica de l'[[Empèri Alemand|Empèri]] per mantenir l'equilibri [[continent]]au [[Euròpa|europèu]]<ref>D'efiech, après sei victòrias de [[1866]] còntra [[Àustria]] e de [[1871]] còntra [[França]], [[Alemanha]] èra vengut la premiera poissança continentala. Pasmens, per mantenir aquela posicion, Bismarck aviá refusat de desvolopar una marina (per pas mau contentar lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]) ò d'esquichar seis adversaris (per pas entraïnar la formacion d'una aliança generala còntra [[Alemanha]]).</ref>. Lei questions economicas ocupèron donc una plaça creissenta. D'efiech, se lo quadre economic, lo [[capitalisme]] [[liberalisme|liberau]], demorèt la nòrma fins a la [[guèrra]], la [[Granda Depression (1873-1896)|Granda Depression]] de [[1873]]-[[1896]] modifiguèt lo ròtle de l'[[Estat]] e entraïnèt un retorn progressiu dau [[proteccionisme]]. En [[França]], la [[tarifa Méline]] ([[1892]]) ò la lèi de proteccion de l'agricultura de [[1897]] ne'n foguèron d'exemples. Aquelei proteccions pesèron sus lei relacions internacionalas coma o mòstra la guèrra doaniera entre [[França]] e [[Itàlia]] de [[1887]] a [[1898]]. Enfin, la concepcion de l'[[Estat]] de [[Otto von Bismarck|Bismarck]], ierarquica e [[Centralisme|centralizada]], aguèt tendéncia de negligir lei reaccions dei pòbles, en particular la fòrça dau [[panslavisme]] ò dau [[patriotisme]] [[França|francés]]. Per exemple en [[1887]], l'[[afaire Schnaebelé]] (un comissari arrestat illegament per [[Alemanha|Alemands]] après de sospicions d'[[espionatge]]) e la crisi boulangista manquèron de degenerar en guèrra tre la fin dau sègle XIX. De campanhas de [[premsa]] aumentèron la tension mai finalament, la [[patz]] foguèt sauvada per una intervencion dirècta dau cancelier dins la liberacion dau comissari e la remanda dau [[Georges Boulanger|generau Boulanger]] per lo [[govèrn]] [[França|francés]]. Ansin, quand Bismarck demissionèt lo 18 de març de [[1890]], après 18 [[mes]] de coabitacion malaisada amb l'emperaire novèu, [[Guilhèm II d'Alemanha|Guilhèm II]], l'eveniment marquèt la fin d'una epòca per [[Euròpa]] e lo jornau satiric anglés ''Punch'' comentèt {{cita|Lo pilòt quita lo naviri}}. ==== L'aliança entre França e Russia ==== La [[politica]] [[Alemanha|alemanda]] de [[Guilhèm II d'Alemanha|Guilhèm II]] cambièt rapidament d'aquela de [[Otto von Bismarck|Bismarck]]. D'efiech, l'emperaire novèu vouguèt establir la dominacion alemanda sus l'[[Euròpa Centrala]] e desvolopar son influéncia vèrs l'[[Empèri Otoman]] e [[Republica Populara de China|China]]. La solidaritat amb leis aliats d'Alemanha foguèt donc clarament afiermada e, pensant que França aviá ren a ofrir a [[Russia]], lo raprochament entre [[Alemanha]] e [[Russia]] realizat per Bismarck foguèt delaissat. En [[1890]], Guilhèm II refusèt donc de recondurre lo [[tractat de Reassegurença]] amb lo [[tsar]]. Secrèt, aqueu tractat secrèt èra un element important per lei [[Russia|Rus]] car prevesiá una neutralitat alemand en cas d'ataca [[Àustria|austriana]] còntra [[Russia]]<ref>En cambi, [[Russia]] aviá promés de demorar neutra se [[França]] atacava [[Alemanha]].</ref>. En consequéncia, [[Russia]] foguèt isolada dins lei [[Balcans]] còntra [[Àustria-Ongria]] e, en [[Asia Centrala]], còntra [[Anglatèrra]]. Ansin, après de negociacions lòngas e malaisadas, [[França]] e [[Russia]] concluguèron una aliança militara lo 27 de decembre de [[1893]] onte se considerèt tres situacions : * se França èra atacada per [[Alemanha]] ò [[Itàlia]], l'Empèri Rus la sostendriá amb {{formatnum:800000}} soudats. * se leis empèris centraus atacavan [[Russia]], {{formatnum:1300000}} soudats francés serián mandats còntra [[Alemanha]]. * una mobilizacion parciala deis empèris centraus entraïnariá una [[mobilizacion]] generala [[França|francesa]] e [[Russia|russa]]. En [[1898]], aquel acòrd foguèt renforçat. Lo [[govèrn]] [[França|francés]] acceptèt de sostenir lei pretencions russas dins lei [[Balcans]] e lei Rus faguèron la meteissa causa per lei revendicacions francesas sus Alsàcia-Lorena. Pasmens, aquela aliança, e mai s'èra defensiva, considerava per lo premier còp la possibilitat d'una guèrra generala. En particular, la mobilizacion generala automatica i èra un factor agravant dins lo cas d'una crisi importanta. ==== La construccion de l'Entenduda Corala e de la Tripla Entenduda ==== [[Fichièr:HMS Dreadnought 1906 H61017.jpg|thumb|left|[[Fotografia]] dau ''[[HMS Dreadnought]]'', un [[cuirassat]] [[Reialme Unit|britanic]] revolucionari qu'illustrèt la corsa ais armaments navaus deis ans 1900-1910.]] Paradoxalament, l'[[Entenduda Corala]] foguèt amorsada per la [[crisi de Fachoda]]. En [[1898]], una expedicion francesa comandada per lo [[Jean-Baptiste Marchand|capitani Marchand]] agantèt lo fòrt de Fachoda. Lo govèrn francés esperava renegociar lei zònas d'influénça dins la region de [[Sodan]] amb [[Londres]]. Pasmens, lei [[Reialme Unit|Britanics]] èran determinats e la [[Royal Navy|flòta britanica]] efectuèt de demostracions davant [[Brèst]] e [[Tolon]] constrenhent [[França]] de recular. En despiech de la tension e de l'umiliacion francesa, lei dos país rivaus comprenguèron adonc la necessitat de reglar sei diferents [[colonialisme|coloniaus]]. Un acòrd se concluguèt donc lo 8 d'abril de [[1904]] maugrat leis esitacions anglesas. La decision britanica foguèt averada per lei necessitats de la corsa ais armaments navaus. D'efiech, lo comandament de la flòta anglesa decidiguèt en [[1889]] d'aplicar la règla dau ''« Two Power Standard »'' que significava que la marina britanica deviá despassar de 10% lei segonda e tresena flòtas militaras acampadas. Dins aquò, l'esfòrç alemand dins la construccion navala obliguèt leis arsenaus de Grand Bretanha a lançar de projèctes fòrça costós. En [[1903]], leis Anglés assaièron donc de negociar amb lo govèrn alemand que rebutèt tota concession, esperant obtenir mai. L'acòrd entre Francés e Anglés pertoquèt solament de zònas d'influéncia ([[Marròc]], [[Egipte]], [[Siam]]...) e ges d'engatjament militar. Pasmens, tre [[1905]], l'Ententuda Corala venguèt pus importanta qu'inicialament previst. Enfin, la construccion de la [[Tripla Entenduda]] s'acabèt en [[1907]] amb la resolucion dei problèmas coloniaus entre [[Russia]] e [[Anglatèrra]]. Menacèt desenant fòrtament la posicion deis empèris centraus. === Lei crisis internacionalas entre 1905-1914 === ==== Lei crisis marroquinas ==== [[Fichièr:SMS Panther.gif|thumb|left|La canonièra ''Panthera'' utilizada per leis Alemands durant la crisi d'Agadir en 1911.]] {{veire|Crisi de Tànger}} La [[crisi de Tànger]] foguèt la premiera crisi deis ans d'avans la guèrra. Foguèt una consequéncia dau desvolopament de l'influéncia [[França|francesa]] en [[Marròc]] a partir de [[1898]]. D'efiech, en novembre de [[1904]], un prest francés arribèt a la mesa sota tutèla dei finanças marroquinas e a un quasi [[protectorat]]. [[Alemanha]] foguèt pas consultada e lo 31 de març de [[1905]], Guilhèm II anoncièt son intencion de defendre leis interès alemands en [[Marròc]] e l'[[independéncia]] de son [[sultan]]. Una [[Conferéncia d'Algesiras|conferéncia internacionala]] foguèt reunïda a Algesiras a partir de genier de [[1906]] a la demanda dau sultan conselhat per leis Alemands. Pasmens, la conferéncia d'Algesiras mostrèt l'isolament [[Alemanha|alemand]] e la soliditat de la [[Tripla Entenduda]], [[França]] obtenent lo contraròtle de la [[polícia]] e dei finanças de [[Marròc]]. {{veire|Crisi d'Agadir}} Entre [[1906]] e [[1911]], l'anarquia que reinava en [[Marròc]] permetèt l'intervencion pus dirècta dei tropas francesas. Aquela intervencion èra pasmens contrària ai resultats de la [[conferéncia d'Algesiras]]. En [[1911]], leis [[Alemanha|Alemands]] aprofichèron donc l'ocupacion de [[Fes]] per mandar una [[canonièra]] a [[Agadir]] causant una segonda crisi per obtenir dei compensacions [[colonialisme|colonialas]] en [[Cameron]]. Pasmens, la revendicacion alemanda sus tot lo [[Còngo]] francés entraïnèt [[Euròpa]] vèrs la guèrra. La flòta anglesa foguèt mobilizada mai ni França ni Alemanha èran lèstas a un conflicte major. En consequéncia, de negociacions dificilas comencèron e se concluguèron lo 4 de novembre de [[1911]] : França poguèt establir son [[protectorat]] sus lei territòris marroquins en cambi de la cession de quauquei regions a la frontiera entre lo [[Cameron]] Alemand e lo [[Còngo]] Francés. Dins aquò, la crisi d'Agadir mostrèt que lei poissanças europèas podián recórrer a la guèrra per reglar sei problèmas. Ansin, mentre que lo centre de la diplomacia mondiala se desplaçava vèrs lei [[Balcans]], la corsa ais armaments s'accelerèt. ==== Lei crisis balcanicas entre 1908 e 1913 ==== [[Fichièr:Balkan troubles1.jpg|thumb|left|Caricatura [[Reialme Unit|britanica]] dau jornau satiric ''Punch'' mostrant lei grandei poissanças assaiant d'estofar lei crisis balcanicas.]] Lo [[Congrès de Berlin]] en [[1878]] aviá amaisat lei tensions balcanicas durant trenta ans e desvirat leis ambicions [[Russia|russas]] vèrs [[Asia]]. De mai, en [[1898]] e [[1903]], [[Russia]] e [[Àustria]] s'entendèron per mantenir l'''statu quo'' dins la region. Pasmens, la [[Guèrra Russojaponesa|desfacha de l'empèri dau tsar]] còntra l'armada [[japon]]esa en 1905 cambièt la situacion e i entornèt l'interès rus. En [[1908]], [[Àustria-Ongria]] aprofichèt la desfacha russa, la [[Revolucion Russa de 1905|Revolucion de 1905]] còntra lo tsar e la Revolucion Turca de 1908 per annexar [[Bòsnia e Ercegovina]] qu'ocupava dempuei 1878. [[Alemanha]] sostenguèt fèrmament son aliat enterin que França conselhava la prudéncia. La crisi se clavèt en abriu de [[1909]] per un renforçament de l'aliança entre [[Alemanha]] e [[Àustria-Ongria]]. Pasmens, [[Itàlia]], que revendicava la region austriana de [[Dalmàcia]] e s'estimava umiliada, concluguèt un acòrd amb [[Russia]]. De mai, [[Russia]] obtenguèt de crèdits [[França|francés]] e [[Reialme Unit|britanics]] per accelerar son redreiçament militar. Enfin, lei societats secrètas [[nacionalisme|nacionalistas]] se multipliquèron dins lei país eslaus e l'[[Empèri Otoman]] accentuèt la turquificacion de sei províncias balcanicas, provocant l'ira deis estats crestians de la region. {{veire|Guèrras balcanicas}} Tres guèrras especèron l'Empèri Otoman entre [[1911]] e [[1913]]. La premiera foguèt declarada per Itàlia en [[1911]]. S'acabèt per una victòria italiana facila, l'annexion de [[Tripolitània]] e deis [[Illas de Dodecanès]] e d'ambicions novèlas per lei país balcanics. En [[1912]], Russia encoratgèt donc la formacion d'una liga balcanica entre [[Serbia]] e [[Bulgaria]], ragantadas après per [[Romania]] e [[Grècia]]. En octòbre de 1912, leis [[Empèri Otoman|Otomans]] foguèron escrachats dins lo corrent d'una guèrra de tres [[setmana]]s. Pasmens, la conferéncia de [[Londres]] de junh de 1913 contentèt pas [[Grècia]], [[Romania]] e [[Serbia]] qu'ataquèron [[Bulgaria]]. Una guèrra novèla comencèt donc en julhet de [[1913]] e lo [[Tractat de Bucarèst]] modifiquèt lei cambiaments territoriaus, demenissent la part bulgara. En consequéncia, [[Bulgaria|Bulgars]] e [[Empèri Otoman|Otomans]] se raprochèron deis empèris centraus. ==== Leis autrei questions de la diplomacia internacionala ==== D'autrei questions marquèron la diplomacia internacionala, aumentant considerablament lei tensions europèas : * la question d'Alsàcia-Lorena èra lo contenciós internacionau pus grèu de la scena mondiala car opausava lei doas premierei poténcias militaras dau continent. * Lei tèrras irredentas ([[Dalmàcia]], [[Ístria]] e [[Trentin]]), qu'èran de regions austrianas popladas per d'Italians, èran clarament revendicadas per Itàlia dempuei [[1896]]. Favorizèt un raprochament entre [[França]] e [[Itàlia]] marcat per lo reglament de la question [[Tunisia|tunisiana]] e de desacòrdis comerciaus ([[1898]]), un acòrdi coloniau pus generau per respectar leis interès [[Itàlia|italians]] en [[Cirenaïca]] ([[1900]]) e, finalament, un acòrdi secrèt de neutralitat dins lo cas d'una guèrra generala ([[1902]]). Ansin, en [[1906]], [[Itàlia]] sostenguèt lei pretencions francesas en [[Marròc]]. * Lo territòri de Kars e Ardahan entre l'[[Empèri Otoman]] e [[Russia]]. * La question [[Irlanda (estat)|irlandesa]] e l'agitacion independentista còntra la monarquia anglesa. === La corsa ais armaments === La corsa ais armaments èra un autre factor d'instabilitat major de la politica internacionala. La reconstitucion de l'armada francesa entre [[1872]] e [[1875]] ([[conscripcion|servici militar]] obligatòri, aumentacion dau nombre d'[[oficier]]s, desvolopament de la pensada militara...) permetèt lo mantement d'una [[patz armada]] maugrat un suplement de {{formatnum:80000}} soudats alemands decidit durant l'[[afaire Schnaebelé]]. Dins aquò, aquel equilibri foguèt romput per l'aliança entre [[França]] e [[Russia]] accelerant mai una corsa ais armaments dins tres domenis diferents. D'en premier, la question deis efectius e la pensada d'une guèrra corta menèron en França e en Alemanha a la formacion d'armadas d'activa nombrosas e de resèrvas alemandas fòrça importantas per sostenir rapidament una lucha sus dos frònts. Ansin, en [[1914]], França dispausava de {{formatnum:750000}} soudats operacionaus e [[Alemanha]] de {{formatnum:820000}}. Leis autrei armadas [[Euròpa|europèas]] poguèron pas seguir aqueleis esfòrç mai la màger part se dotèt de capacitats importantas de mobilizacion. Lo segond plan èra lo desvolopament de la poténcia de fuòc ([[artilhariá]] e [[mitralhièra|mitralhieras]]). Pasmens, èra dependenta dei plans militars. Lo [[Plan Schlieffen|plan alemand Schlieffen]], prevesent d'envolopar l'armada francesa per l'[[èst]], necessitava una [[artilhariá]] pesuga e mobila per destrurre rapidament lei [[fòrt]]s [[Belgica|bèlgas]] e blocar leis ofensivas francesas en Alsàcia-Lorena. [[França]], amb de mejans pus limitats e un [[estat major]] cresent pas a l'artilhariá pesuga, preferiguèt privilegiar l'[[artilhariá]] leugiera e lo sostèn au rearmament rus. Enfin, sus lei mars, lei flòtas anglesa e alemanda se liurèron una concurréncia acarnada. D'efiech, lo passatge dau carbon au mazot entraïnèt una aumentacion dei tonatges e dei [[canon]]s embarcats. Ansin, [[Alemanha]] e [[Anglatèrra]] lancèron tres o quatre unitats majoras cada an durant aqueu periòde (amb sei naviris d'escòrta e d'acompanhament). Pasmens, maugrat la menaça, [[Londres]] gardèt son avantatge navau. === Lo renovelament dei nacionalismes === Lei tensions deis ans 1880-1910 favorizèron una generalizacion dau [[nacionalisme]] en [[Euròpa]]. En [[França]], la [[crisi de Tànger]] aguèt luòc durant l'amnista deis antidreyfusards. A partir de [[1908]], lei sentiments antialemands venguèron un fenomèn massís. De son caire, en [[Alemanha]], lei ligas [[Pangermanisme|pangermanistas]] entretenguèron l'agitacion en denonciant especialament lo risc d'enceuclament causat per l'aliança entre [[França]] e [[Russia]]. De fenomèns s'observèron dins leis autrei país e lei politicas de fermetat i èran donc encoratjadas. == Debanament == === La crisi de l'estiu de 1914 === [[Fichièr:L'assassinat de l'Archiduc héritier d'Autriche et de la Duchesse sa femme à Sarajevo supplément illustré du Petit Journal du 12 juillet 1914.jpg|thumb|right|Representacion de l'assassinat de l'archiduc eiretier d'[[Àustria-Ongria]] dins lo jornau satiric ''Le Petit Journal''.]] La crisi de [[Sarajevo]] se debanèt en doas etapas pendent l'estiu de [[1914]]. Premier, après de manòbras militaras en [[Bòsnia e Ercegovina|Bòsnia]] servent de demostracions de fòrça en seguida de la victòria [[Serbia|sèrba]] de [[1913]], l'archiduc eiretier d'[[Àustria-Ongria]] [[Francés Ferrand d'Àustria|Francés Ferrand]] e son esposa foguèron [[Atemptat de Sarajevo|assassinats]] per un nacionalista sèrbe, [[Gavrilo Princip]]. Leis autoritats austrianas n'atribuiguèron la responsabilitat a la politica dau govèrn sèrbe e l'armada de l'empèri decidiguèt d'aprofichar la situacion per eliminar la poténcia sèrba [[Balcans]]. Lo 6 de julhet, [[Alemanha]] donèt son sostèn a son aliada. Lo 23, un [[ultimatum]] foguèt mandat ai [[Serbia|Sèrbes]] per [[Àustria-Ongria]] demandant la revocacion dei [[foncionari]]s sostenent lei campanhas antiaustrians e la participacion de la polícia austriana a l'enquista. Aqueu darrier ponch veniá a transformar [[Serbia]] en [[protectorat]]. Lo govèrn de [[Belgrad]] refusèt donc prepausant puslèu una mediacion internacionala sostenguda per lo [[Reiaume Unit]]. Mai lo 26, [[Alemanha]] quichèt l'Empèri Austrian de reglar lo problèma sèrbe rapidament e de metre l'Entenduda davant lo fach complit. Ansin, lo 28, la guèrra foguèt declarada per leis Austrians. Dins aquò, [[Russia]] suportèt pas l'umiliacion coma per la crisi de [[1908]] e la logica de blòt entraïnèt un conflicte generau. D'efèct, apielada per lo sostèn francés confiermat lo 25 de julhet, [[Russia]] decretèt la mobilizacion parciala lo 29, puei totala lo 30. Aquela mobilizacion èra en partida causada per lei dificultats tecnicas liadas ai gròssei distàncias russas. Pasmens, lo 31, [[Alemanha]] adreicèt un doble ultimatum exigent la desmobilizacion russa e de garantidas de [[neutralitat (diplomacia)|neutralitat]] (lei fòrts de [[Verdun]] e [[Toul]]) de part de [[França]]. L'endeman, Russia refusèt e [[Berlin]] li declarèt la guèrra. En consequéncia, [[França]] mobilizèt sei tropas e [[Alemanha]] deguèt tanben li declarar la guèrra lo 3 d'aost. Enfin, lo 4, l'invasion de [[Belgica]] per l'armada alemanda causèt la declaracion de guèrra [[Reialme Unit|britanica]] en rason dau [[Tractat dei XXIV articles|Tractat de 1839]] garantissent la neutralitat bèlga. === La revirada de la guèrra corta === [[Fichièr:Premiera Batalha de Marna e Corsa a la Mar (1914).png|thumb|left|Premiera Batalha de Marna, Corsa a la Mar e estabilizacion dau frònt occidentau a la fin de 1914.]] Lei fòrças s'afrontant en 1914 foguèron relativament equilibradas e l'[[union nacionala|unitat nacionala]] foguèt realizada per totei lei [[govèrn]]s participant a la guèrra. L'Internacionala Socialista foguèt sospressa e, maugrat l'assassinat de [[Joan Jaurés|Jaurés]], sei membres se raliguèron a sei país. De trèvas politicas e socialas foguèron establidas. Pasmens, la guèrra corta esperada per lei militars aguèt pas luòc. Ansin, sus lo frònt oèst, leis [[Alemanha|Alemands]] executèron lo [[plan Schlieffen]] atacant [[Belgica]] enterin que l'[[infantariá]] [[França|francesa]] èra blocada per lei [[fortificacion]]s de [[Metz]]. Remandats vèrs [[Nancy]], lei Francés perdèron la [[batalha dei Frontieras]] durant lo mes d'aost de 1914. Dins aquò, una seria de còntraofensivas conduchas pendent la [[Batalha de Marna (1914)|Batalha de Marna]] (5-12 de setembre) obliguèron l'armada alemanda de se retirar sus [[Aisne]]. Lei doas armadas essent escagassadas, lo frònt s'estabilizèt aquí. Durant lei mes d'octòbre e de novembre, lei dos camps assaièron de se desbordar mutualament per l'oèst. Finalament, après aquela [[Corsa a la Mar]], lo frònt s'estabilizèt tanben e lei soudats deguèron cavar de [[Guèrra de trencadas|trencadas]] per passar l'[[ivèrn]]. A l'èst e au sud, la guèrra s'installèt tanben dins la durada. Lei [[Russia|Rus]] ataquèron lo 15 d'aost e bateguèron leis Austrians dins lei Carpats. Pasmens, foguèron sevèrament vencuts per leis Alemands a [[Batalha de Tannenberg (1914)|Tannenberg]] lo 27 d'aost e [[Batalha dei Lacs Mazures (1914)|ai Lacs Mazures]] lo 10 de setembre. Enfin, lei [[Serbia|Sèrbes]] resistiguèron ais assauts [[Àustria|austrians]] e reprenguèron [[Belgrad]]. === Extension e enfangament de la guèrra === ==== Luchas diplomaticas e arribada de participants suplementaris ==== [[Fichièr:Cheshire Regiment trench Somme 1916.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una trencada [[Reialme Unit|britanica]] en [[1916]].]] Inicialament negligidas per la perspectiva d'una guèrra rapida, lei poissanças neutras venguèron l'enjòc principau de la [[diplomacia]] [[Euròpa|europèa]] après lei premierei setmanas de conflicte. Dins l'espèr de participar a la patz finala dins de condicions favorablas, lo 1{{èr}} de novembre de [[1914]], l'[[Empèri Otoman]] intrèt dins la guèrra amb leis empèris centraus per alunchar la menaça [[Russia|russa]] sus lei Destrechs e per gançalhar la tutèla financiera deis Anglés e dei Francés. Pasmens, la lucha [[Diplomacia|diplomatica]] principala pertoquèt la participacion [[Itàlia|italiana]]. D'efiech, [[Itàlia]] e son premier ministre proclamèron sa [[Neutralitat (diplomacia)|neutralitat]] per obtenir lei tèrras irredentas. Dispausant de regions austrianas que li apartenián pas, l'Entenduda ne'n prometèt la possession ais Italians per lo Tractat de Londres lo 26 d'abriu de [[1915]]. De mai, de compensacions foguèron previstas en cas de desmembrament de l'[[Empèri Otoman]]. [[Itàlia]] declarèt donc la guèrra ais empèris centraus lo 20 de mai de [[1915]]. Lei país balcanics cerquèron tanben lei melhorei compensacions a respècte dei consequéncias dei guèrras de 1912-1913. [[Bulgaria]] chausiguèt lo camp deis empèris centraus en setembre de [[1915]] e [[Romania]] aqueu de l'Entenduda un an après. Enfin, Grècia, après de tensions importantas entre lo rèi favorable ais [[Alemanha|Alemands]] e lo premier ministre favorable a l'Entenduda, prenguèt lei parts dei segonds. ==== La perseguida dei combats a l'avantatge deis Empèris Centraus ==== [[Fichièr:French 87th Regiment Cote 34 Verdun 1916.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de soudats [[França|francés]] durant la [[batalha de Verdun (1916)|batalha de Verdun]].]] En [[1915]], lei combats se desvolopèron sus lei frònts occidentau e orientau. D'efiech, leis ofensivas [[França|francesas]] de mai e de setembre de [[1915]] capitèron pas la pertusada dau frònt [[Alemanha|alemand]]. En revènge, lei [[Alemanha|Alemands]] enregistrèron unei victòrias còntra l'armada russa que perdèt [[Varsòvia]]. De mai, l'intrada en guèrra dei tropas bulgaras provoquèt l'escrachament de [[Serbia]] que son armada deguèt batre en [[Retirada (tactica)|retirada]] a travèrs d'[[Albania]] fins a la mar per èsser reculhida per una flòta de l'Entenduda. Leis autreis ofensivas francesas e anglesas, per forçar lei Destrechs e ajudar lei Rus, foguèron arrestadas per lei Turcs dins lei [[Batalha dei Dardanèls (1915)|Dardanèls]]. L'annada seguenta foguèt l'annada de la [[Batalha de Verdun (1916)|batalha de Verdun]]. L'objectiu deis Alemands èra d'infligir dei pèrdas colossalas e irremplaçablas per l'armada francesa gràcias a una concentracion importanta d'[[artilhariá]] pesuca còntra una posicion malaisada de defendre per lei [[França|Francés]]. Pasmens, après dètz mes de combats acarnats e saunós, leis Alemands foguèron rebutats e lo nombre de mòrts èra similar per lei dos camps. Sus leis autrei frònts, la granda ofensiva de l'Entenduda lòng de [[Batalha de Soma (1916)|Soma]] se turtèt a una resisténcia alemanda ben organizada e mau capitèt. A l'èst, leis Austrogermans contunièron d'avançar. En particular, l'armada romanesa subiguèt plusors desfachas grèvas e lo país foguèt quasi entierament envaït. L'arribada de de renfòrç rus permetèt pasmens de tenir lei Romanés dins la guèrra. Sus mar, leis [[Alemanha|Alemands]] temptèron de rompre lo [[blocus]] [[Reialme Unit|britanic]]. Un rescòntre important aguèt luòc entre lei doas flòtas a la [[batalha de Jutlàndia]] (31 de mai - 1{{èr}} de junh de [[1916]]). Se la marina britanica i conoguèt quauquei dificultats en causa d'una organizacion marrida, capitèt de repossar son adversari. Ansin, après aquela batalha, la flòta de superficia alemanda restèt dins sei [[pòrt]]s per lo rèsta de la guèrra. En plaça, leis Alemands decidiguèron d'entraïnar la guèrra [[sosmarin]]a a outrança maugrat l'ostilitat creissenta deis [[USA|Estats Units]]. === La rompedura de l'equilibri estrategica de 1917 === ==== La Revolucion Russa e la declaracion de guèrra estatsunidenca ==== [[Fichièr:USA bryter de diplomatiska förbindelserna med Tyskland 3 februari 1917.jpg|thumb|right|Anóncia oficiala de la rompedura dei relacions diplomaticas entre [[Washington]] e [[Berlin]] en febrier de [[1917]].]] La guèrra [[sosmarin]]a a outrança comencèt lo 1{{er}} de febrier e de [[naviri]]s nombrós foguèron aprefondats per leis [[Alemanha|Alemands]]. Pasmens, leis atacas còntra lei naviras neutres entraïnèron la declaracion de guèrra deis [[USA|Estats Units]] lo 6 d'abriu de [[1917]]. Lei convòis sus l'[[Ocean Atlantic]] foguèron adonc mielhs escortats per l'ajuda de renfòrç eissits de la [[US Navy|flòta estatsunidenca]]. Pasmens, en [[1917]], leis [[USA|Estats Units]] avián pas d'armada permanenta e poguèron pas mandar immediatament de soudats en [[Euròpa]] mentre que [[Russia]] èra mesa fòra combat. D'efiech, après lei revolucions de febrier e d'octòbre de 1917, lei [[Bolchevisme|bolchevics]] prenguèron lo poder e decidiguèron de se retirar de la guèrra. Lo [[Tractat de Brèst-Litovsk]], conclús lo 15 de decembre, marquèt la victòria deis empèris centraus sus lo frònt èst. De mai, permetèt lo transferiment dei soudats alemands vèrs lo frònt oèst. Enfin, totalament enceuclats per lo retirament rus, lei [[Romania|Romanés]] capitulèron tanben. Per lei Francés, la prima de 1917 foguèt marcada per la revirada murtriera de l'ofensiva còntra lo [[Ofensiva dau Camin dei Damas|Camin dei Damas]] lo 9 d'abriu. De [[mutinariá]]s esclatèron lei 17 d'abriu e 10 de junh dins la mitat dei [[Regiment|regiments]] francés. Lo remplaçament dau [[generau]] en cap de l'[[Fòrças armadas francesas|armada francesa]] [[Robert Nivelle]] per [[Philippe Pétain]] e quauqueis execucions restabliguèron l'òrdre. Pasmens, fàcia a l'avantatge numeric deis [[Alemanha|Alemands]], lei [[França|Francés]] e leis [[Anglatèrra|Anglés]] deguèron recular davant Amians e sus Marna. Leis [[Itàlia|Italians]] foguèron egalament desfachs a [[Batalha de Caporetto|Caporetto]] lo 24 d'octòbre perdent plusors desenaus de miliers d'òmes e reculant de {{unitat|140|km}}. ==== La fugida en avans vèrs la guèrra totala ==== Aquelei dificultats entraïnèron la formacion de [[govèrn]]s autoritaris per luchar còntra lei crisis morala e sociala causadas per lo conflicte. Ansin, [[Georges Clemenceau]] en [[França]], [[David Lloyd George]] au [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[Vittorio Emanuele Orlando|Vittorio Emanuele Orlando]] en [[Itàlia]] ò l'estat major alemand impausèron una guèrra totala per obtenir la [[capitulacion]] sensa condicion de l'enemic. La repression de l'agitacion sociala permetèt adonc de restablir l'òrdre dins la societat per la fin de 1917. Lo [[propaganda]] foguèt tanben renforçada. === La fin de la guèrra e la victòria de l'Entenduda === ==== La desfacha deis aligats d'Alemanha ==== [[Fichièr:American troops going forward to the battle line in the Forest of Argonne. France, September 26, 1918. - NARA - 530748.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de tropas [[USA|estatsunidencas]] equipadas de [[carri de combat|carris]] francés.]] Sei succès de [[1917]]-[[1918]] escagassèron l'armada alemanda e sei resèrvas. De mai, l'arribada dau [[còrs expedicionari]] [[USA|estatsunidenc]] e dei [[carri de combat|carris de combat]] [[França|francés]] e [[Anglatèrra|anglés]] cambièron lo cors de la guèrra autorizant lo mandadís de renfòrç e l'organizacion d'ofensivas sus lei frònts segondaris. Premier, Bulgaria foguèt vencuda per l'armada de Tessalonica comandada per [[Louis Franchet d'Espèrey|Franchet d'Espérey]] e compelida a la signatura d'un [[armistici]] lo 26 de setembre de [[1918]]. Lo 30 d'octòbre, foguèt lo torn de l'[[Empèri Otoman]] après la pèrda de [[Siria]] còntra lei tropas dau [[generau]] [[Edmund Allenby|Allenby]]. Enfin, [[Àustria-Ongria]], après una desfacha vèrs [[Batalha de Vittorio Venetto|Vittorio Venetto]] còntra leis [[Itàlia|Italians]] e lo començament de plusors revòutas au sen dei pòbles compausant l'Empèri, cessèt lo combat lo 3 de novembre. ==== La desfacha alemanda ==== [[File:Ofensiva dei Cent Jorns.png|thumb|right|Esquèma generau de l'Ofensiva dei Cent Jorns (setembre-novembre de 1918).]] Lo 26 de març de [[1918]], l'Entenduda reorganizèt son comandament e [[Ferdinand Foish]] venguèt cap dau frònt oèst. Sa nominacion melhorèt la coesion dei tropas e permemèt de resistir a l'ofensiva alemanda de julhet de 1918. Puei, una còntraofensiva, lo 8 d'aost, remandèt leis Alemands sus lei posicions ocupadas vèrs la prima de 1918. Foguèt lo començament de l'[[ofensiva dei Cent jorns]] e de la [[Retirada (tactica)|retirada]] alemanda. Pasmens, l'armada dau Reich conservèt sa combativitat e son organizacion, reculant lentament vèrs la frontiera puei a travèrs de [[Belgica]]. En revenge, a l'arrier, lo poder se descompausèt. Pendent lo mes de setembre, lo comandant en cap alemand, [[Erich Ludendorff]], assaièt d'obtenir un armistici immediat. Pasmens, lo 4 d'octòbre, lo president estatsunidenc [[Woodrow Wilson|Wilson]] exigiguèt aperavans la formacion d'un govèrn [[democracia|democratic]]. Lei militars alemands temptèron donc de perseguir lei combats mai finalament, Lundendorff foguèt demés de son pòste lo 26 e la revolucion comencèt entre lo 3 (mutinariá dei marins de Kiel) e lo 9 de novembre (revòutas dins Berlin e Munic). Lo cancelier [[Max de Bade]] proclamèt l'abdicacion de l'emperaire e de son eiretier e la formacion d'un govèrn provisòri dirigit per lo socialista [[Friedrich Ebert]]. Enfin, lo 11 de novembre de 1918, l'armistici foguèt signat amb l'Entenduda laissant lei militars cridar a la traïson. == Lei consequéncias de la guèrra == === Lei tractats de patz === ==== Lo Tractat de Versalhas ==== [[Fichièr:Euròpa en 1924.png|thumb|right|Carta d'[[Euròpa]] en [[1924]] après la signatura de totei lei tractats de patz de la Premiera Guèrra Mondiala.]] {{veire|Tractat de Versalhas}} Lo [[Tractat de Versalhas]] foguèt lo tractat de patz entre leis Aliats venceires de la guèrra e leis [[Alemanha|Alemands]]. Foguèt signat lo 28 de junh de 1919. Lei [[frontiera]]s alemandas foguèron redessenhadas au profiech de [[França]], de [[Polonha]], de [[Belgica]] e de [[Danemarc]]. Ansin, Alemanha perdèt 15% de son territòri continentau e 10% de sa populacion. Lei transformacions principalas foguèron : * [[França]] recuperèt Alsàcia-Lorena. De mai, [[Sarra]] èra occupada per 15 ans. * [[Belgica]] recebèt lei cantons d'Eupen e de Malmedy. * lei territòris poplats per de populacions danesas poguèron rejónher [[Danemarc]] per referendum. Lei vilas d'Aabenraa, Sønderborg e Tønder diguèron de òc per aqueu restacament en [[1920]]. * de territòris de l'èst d'Alemanha venguèron polonés e [[Danzig]] venguèt una vila liura per garantir un accès a la mar ai Polonés. * pèrda per [[Alemanha]] de son empèri coloniau. La poissança militara [[Alemanha|alemanda]] foguèt tanben sevèrament enquadrada. Deguèt liurar {{formatnum:5000}} [[canon]]s, {{formatnum:25000}} [[aeronau|avions]], sei [[carri de combat|carris de combat]] e sa [[marina militara]]. De mai, son rearmament foguèt estrictament limitat : * interdiccion de possedir de carris de combat, una aviacion e una artilhariá. * son efectiu foguèt limitat a {{formatnum:100000}} soudats e lo servici militar abolit. * la riba occidentala de [[Ren (fluvi)|Ren]] e lei vilas de [[Coblença]], de [[Maiança]] e de [[Colonha]] foguèron desmilitarizadas. Enfin, [[Alemanha]] foguèt reconeguda responsabla de la guèrra e deguèt pagar de reparacions a autor de 132 miliards de marks-òr. ==== Lei Tractats de Saint-Germain-en-Laye e de Trianon ==== [[Fichièr:Partiment de l'Empèri d'Àustria-Ongria.png|thumb|Partiment de l'Empèri d'Àustria-Ongria.]] Lei Tractats de [[Tractat de Saint-Germain-en-Laye|Saint-Germain-en-Laye]] e de [[Tractat de Trianon|Trianon]] foguèron lei tractats de patz amb Àustria e Ongria. Consacrèron leis [[independéncia]]s [[Checoslovaquia|checoslovaca]] e [[Iogoslavia|iogoslava]]. [[Itàlia]] annexèt [[Trièste]], [[Ístria]], una partida de [[Dalmàcia]] e de l'Aut Adige. La reünion d'[[Alemanha]] e d'[[Àustria]] foguèt tanben interdicha. A prepaus d'Ongria, lo país perdèt Transilvània au profiech de [[Romania]], [[Eslovaquia]] e [[Rutènia]] que ragantèron [[Checoslovaquia]], [[Croàcia]], [[Bòsnia e Ercegovina]] e [[Voivodina]] que foguèron annexadas per [[Iogoslavia]] e enfin lo territori de [[Burgerland]] donat ais [[Àustria|Austrians]]. ==== Lei Tractats de Sèvres e de Lausana ==== [[File:Partiment de l'Empèri Otoman (1923).png|thumb|Partiment de l'[[Empèri Otoman]] en 1923.]] Lo [[Tractat de Sèvres]] foguèt lo premier tractat de patz amb l'[[Empèri Otoman]] signat lo 10 d'aost de 1920. Lo país foguèt desmembrat entre [[Grècia]], [[França]], [[Anglatèrra]] e [[Itàlia]]. De mai, foguèt creat d'[[estat]]s [[Curdistan|curd]] e [[Armenia|armèni]]. Pasmens, aqueu tractat renforçèt lo movement nacionalista de [[Mustafa Kemal]] qu'o refusava e menèt una tiera de guèrras entre [[1920]] e [[1922]] per mantenir [[Anatolia]] sota contraròtle turc. S'acabèt per la victòria dei tropas turcas nacionalistas e la desfacha ò lo retirament dei país ocupants. Un [[Tractat de Lausana|tractat novèu]] foguèt donc conclús lo 10 d'aost a Lausana. [[Turquia]] – qu'aviá remplaçat l'[[Empèri Otoman]] disparegut – obtenguèt sei frontieras modèrnas amb l'annexion dau [[Curdistan]] e de l'[[Armenia]] Turcs e un cambi d'abitants amb [[Grècia]]. Enfin, lei destrechs dei [[Dardanèls]] e dau [[Bosfòr]] foguèron dubèrts au comèrci internacionau. ==== Lo Tractat de Neuilly ==== Lo [[Tractat de Neuilly]] amb Bulgaria foguèt signat lo 27 de novembre de 1919. [[Romania]] annexèt la Dobròtja Meridionala, [[Grècia]] recebèt la [[Tràcia Occidentala]] e [[Iogoslavia]] recuperèt quauquei territòris macedonians. De reparacions foguèron egalament previstas e l'armada bulgara foguèt limitada a {{formatnum:20000}} òmes. === Lei pèrdas umanas e economicas === ==== Pèrdas umanas ==== ''De veire : [[Pèrdas umanas de la Premiera Guèrra Mondiala]]'' Quasi 9,7 milions de soudats foguèron tuats pendent la guèrra per lei combats, lei [[malautiá]]s, leis accidents ò la captivitat. Lei bleçats èran aperaquí 21,2 milions. Lei pèrdas civilas foguèron tanben importantas, en particular dins leis empèris centraus que sofriguèron dau [[blocus]] navau organizat per leis Aliats. Ansin, quasi 6,8 milions de civius moriguèron pendent la guèrra. En causa d'una estrategia fòrça ofensiva e d'una populacion pus granda, lei pèrdas de l'Entenduda foguèron pus importantas : 5,7 milions de soudats e 3,6 milions de civils mòrts e 12,8 milions de bleçats. Leis empèris centraus foguèron mens tocats mai, proporcionalament, lei pèrdas civilas foguèron pus importantas ambé 4,0 milions de soudats e 3,1 milions de civils tuats o mòrts durant la guèrra. En [[Africa]], lei pèrdas, en particular per lei civius, son totjorn mau conegudas. Pasmens, deguèron èsser fòrça importantas car leis operacions militaras entraïnèron una famina grèva dins mai d'una region. ==== Pèrdas economicas ==== Maugrat quauqueis [[industria]]s florissentas a la fin de la guèrra, la situacion economica dei participants au conflicte es fòrça malaisada. D'efiech, lei despensas de la guèrra son estimadas a 340 miliards de dolars e lei destruccions son importantas. Lei principalas foguèron concentradas dins certanei zonas coma [[Belgica]] ò lei regions dau nòrd-èst de [[França]] ò d'[[Itàlia]]. Pasmens, d'autrei regions foguèron egalament tocadas per de combats. Ansin, lei país pus grands d'Euròpa veguèron una diminucion importanta de sei produccions industrialas : -38% per França entre [[1913]] e [[1920]], -39% per Alemanha... etc. De mai, lei [[moneda]]s foguèron afeblidas per l'aumentacion de la quantitat de sòus en circulacion. Per exemple, foguèt multiplicada per 11 au Reiaume Unit. Lei resèrvas d'[[aur]] èran donc pas sufisentas per garantir sei valors. Enfin, totei leis estats europèus son egalament fòrtament endeutats. === L'emergéncia deis Estats Units coma poissança majora === Se la participacion [[USA|estatsunidenca]] demorèt militara febla amb lo mandadís d'un [[còrs expedicionari]] de quauquei milions d'òmes en [[França]], lo ròtle de [[Washington]] durant lo conflicte foguèt decisiu e li permetèt de venir una poissança militara majora en aprofichant lei dificultats economicas e financieras dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e de [[França]]. D'efiech, se la situacion de [[Londres]] èra pas catastrofica, la vila perdiguèt sa posicion de premiera plaça financiera mondiala au profiech de [[New York]]. La posicion [[França|francesa]] èra pus malaisada car lo país aviá un deute important e foguèt donc obligat de tenir mai còmpte deis interès estatsunidencs durant leis ans 1920-1930. [[París]] poguèt ansin pas empedir la renaissença de la poissança alemanda. === La creacion de la Societat dei Nacions === {{veire|Societat dei Nacions}} Organizacion prefigurant l'[[ONU]], la [[Societat dei Nacions]] (SDN) foguèt creada en [[1919]] per constituïr un forum permetent ais [[estat]]s de discutir de problemas internacionaus. Aquò foguèt la premiera temptativa de limitar l'utilizacion de la violéncia per leis estats dins lo reglament dei crisis leis opausant. En plaça, l'organizacion voliá promòure l'usatge de la negociacion collectiva e lo desarmament generau. Gràcias au sostèn de mai d'un govèrn, capitèt de resòuvre divèrsei crisis dins lo corrent deis ans 1920. Dins aquò, èra pas adaptada a l'aparicion dei regimas autoritaris e [[militarisme|militaristas]] caracteristics deis ans 1930 e poguèt pas empachar la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. === La Guèrra Civila Russa === {{veire|Guèrra Civila Russa}} Eliminada de la guèrra en [[1917]], [[Russia]] èra devesit entre plusors corrents revolucionaris ostils. Aquela situacion menèt au començament de plusors guèrras que se superpausèron amb d'alianças de circonstància e de temptativas d'intervencion estrangiera destinadas a sostenir certanei camps. D'un biais generau, aguèron luòc : * un conflicte centrau opausèt lei bolchevics dau [[govèrn]] [[comunisme|comunista]] de [[Lenin]] (lei Roges) ai partisans d'una restauracion de la monarquia ò dau [[Govèrn Provisòri]] qu'aviá prés lo poder en febrier de [[1917]] (lei Blancs). S'acabèt per una victòria dei Roges maugrat lo sostèn portat ai Blancs per divèrsei poissanças occidentalas. * de conflictes frontaliers entre lei movements russas e divèrsei pòbles periferics desirós de restaurar son [[independéncia]]. Aquò menèt a l'independéncia de [[Polonha]], de [[Finlàndia]], dei tres estats baltics e de [[Tannú Tuva]]. En revènge, leis independentistas [[Ucraïna|ucraïnians]] e [[Caucàs|caucasians]] foguèron batuts ò obligats de demandar la proteccion dei Roges. * de conflictes locaus entre d'autrei movements coma aqueu entre la [[Makhnovchtchina]] e lei Blancs ò entre la [[Legions Checoslovacas|Legion Checoslovaca]] e lei Roges. Lo resultat principau d'aquela guèrra saunosa foguèt la formacion de l'[[Union Sovietica]], proclamada lo 30 de decembre de [[1922]] per [[Lenin]]. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Artilhariá]]. * [[Carri de combat]]. * [[Segonda Guèrra Mondiala]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Primièra Guèrra Mondiala|*]] ju9ri3vild0r4j8f2ay0toxl1ej3sui 0 29899 2503873 2502504 2026-07-02T20:42:54Z Alaric 506 44932 toponimia 2503873 wikitext text/x-wiki {{omon|Lhívia}} {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Fichièr:Escudo de Llívia.svg|thumb|150px|left|Escut]] [[Fichièr:Llívia paisatge.jpg|thumb|300 px|Val de Cerdanha e Lhívia]] [[File:Llivia, place.jpg|thumb|300 px|Lhívia, plaça Major]] '''Lhívia''' ('''Llívia''' en catalan) es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. Lhívia es una enclava de l'estat espanhòl dins l'estat francés. Es un municipi situat a 153&nbsp;km al nòrd de la capitala de sa província, [[Girona]], enrodat en totalitat per de territòri francés coma resultat del [[Tractat dels Pirenèus]] de 1659: pr'amor d'aqueste, Espanha donèt a França los trenta tres vilatges de las comarcas de [[Valespir]], [[Capcir]], [[Conflent]], [[Rosselhon]] e l'[[Auta Cerdanha]] que uèi forman, ensems amb [[Fenolheda]], lo departament francés dels [[Pirenèus Orientals]]. Llívia restèt fòra d'aqueste tractat per son estatut de vila, privilègi concedit per l'emperador [[Carles V]], e continuèt jol domeni del rei d'Espanha. L'[[11 de febrièr]] de 1939, quand s'acabèt la [[Guèrra Civila Espanhòla]], las autoritats del band nacional demandèron a las autoritats francesas l'autorizacion d'ocupar Llívia. {{Entpopcat}} [[File:LLivia, paneus - carrer Citrana.jpg|thumb|300 px|LLívia, paneus catalan - carrer FontCitrana]] Sa populacion en 2005 èra de 1252 abitants, amassats dins un territòri de 12,84 km². Llívia aperten a la jurisdiccion de [[Puigcerdà]]. Las lengas parladas dins la localitat son lo [[catalan]], lo [[castelhan]] e lo [[francés]]. ==Toponimia== La prononciacion es ['ʎiβiə] (o ['ʎiβio]), o ['ʎiβjə] (considerat coma pus sonhada). Las fòrmas ancianas son ''castrum Libyae'', cap a 672, ''in civitate Livia'' en 815, ''pagus Libienensis'' en 835, ''Livia'' en 836, ''Leuia'', ''Livia'' en 839, ''Livia'' en 966, 1208, ''Llivia'' en 1305, etc. Ptolemeu escriu ''Iulia Lybica'', mès cal préner ambe prudéncia aquela identificacion geografica. Los romans adornavan lors dependéncias de noms manlevats a las familhas patricianas, aicí la ''gens Livia'' per la capitala ceretana, ''Julia Livia Cere''. Lo nom aviá un ''ĭ'' brèu a la tonica (''Lĭvĭa''), çò que justifica la fòrma ''Leuia'' de 839, mès per metafonia (l'influéncia de ''ĭ'' seguent), la tonica es en ''i'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 85-86 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23737</ref>. ===Cereja=== La prononciacion es [sə'rɛʒə]. Las fòrmas ancianas son ''Cereia'' en 957, 1040, 1182, 1184, 1260, ''Serega'' en 1121, ''Cere[n]ya'' en 1359, ''Ceretgia'' en 1693, ''Sereja'' en 1702, ''Sareya'', ''Sareja'' als sègles XVI-XVIII. L'etime es ''Cere-egi-a'', format del nom ibèr de Llívia, ''Cere'' e del basc ''egi'' « travèrs », donc « lo (vilatge situat sul) travèrs de Cere », çò que correspond a la topografia. Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 50 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14038</ref>. ===Gorguja=== Las fòrmas ancianas son ''Villare Curcuga'' en 875 e 979, ''Gurguia'' en 1011, 1063, ''villula Gurg[u]ie'' en 1086, ''Gurgu[n]ya'' en 1359. Es un compausat del nom primitiu de Llívia, ''Cere'' e de ''gŏia'' « d'amont, dessús, naut », donc « lo lòc situat amont de Cere », ambe assimilacion vocalica ''*Ceregŏia'' > ''Corogoia'', frequenta en toponimia bascoïda, > ''Gorguja'' <ref>Joan Coromines, ''Estudis de Toponímia Catalana, vol. I, p. 155-164</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 368 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20749</ref>. == Nòtas == <references /> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} gss8unh6yq6xqi5t906q8var0cks31l 14 35714 2503891 2063041 2026-07-03T07:48:43Z HyBoxwood 64223 [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 2503891 wikitext text/x-wiki {{Article principal}} {{CatPaís | continent=Asia | nom_local=中华人民共和国 | nom_occitan=Republica Populara de China | de_país=de la&nbsp; | imatge_bandièra=Flag of the People's Republic of China.svg | imatge_blason=中華人民共和國國徽.svg | imatge_mapa=LocationPRChina.png | tipe_govèrn=[[Republica populara]] | capitala=Pequin | títol_dirigent=[[Presidents de China|President]] | nom_dirigent=[[Hu Jintao]] | devisa=Comptar sus sas pròprias fòrças. | organizacion=OMC }} {{Commonscat|China}} [[Categoria:China]] [[Categoria:Estat comunista]] [[Categoria:País d'Asia]] [[Categoria:Dictatura]] [[Categoria:Estat membre de l'ONU|China]] [[Categoria:Membre de l'OMC]] nvhfsl7zphjx4vfnq9bs9dwne3uehn9 12 47954 2503878 1777791 2026-07-02T22:36:17Z Ornithorynque liminaire 7632 obsolet 2503878 wikitext text/x-wiki {{Obsolet|presentament amb Wikidata}}{{Acorchi|WP:LIL}} Wikipèdia es un projècte multilingüe ; cada lenga a son wiki pròpri, distint dels autres (vejatz [[Wikipèdia:Coordinacion multilingüa]] per la lista). Un '''ligam interlenga''' es un ligam que mena d'una pagina dins una lenga a una pagina dins una autra lenga. La majoritat dels ligams interlengas servís a listar dins un quadre a esquèrra de la pagina totas las lengas qu'an una pagina sul meteis subjècte. ==Ligams interlengas a esquèrra de la pagina== A esquèrra de cada pagina de Wikipèdia pòt aparéisser un quadre ''Autras lengas'' qu'ofrís una lista de ligams sus d'autras lengas. Aqueste sistèma permet d'establir una abondància de ligams entre las diferentas lengas de Wikipèdia. Lo visitaire que legís mai d'una lenga vei atal immediatament se lo subjècte que l'interèssa es tanben tractat dins d'autras lengas, e i accedís aisidament. En mai dels articles, se liga las categorias, las paginas d'ajuda, las paginas de règlas, las paginas d'utilizaire, etc. Se liga tanben los modèls, mas se cal avisar de particularitats tecnicas dels modèls (vejatz capítol çaijós). ===Sintaxi=== Per far aparéisser un ligam interlenga dins lo quadre a esquèrra de la pagina, cal inserir un ligam de la forma <code><nowiki>[[còde de lenga:títol estrangièr de la pagina]]</nowiki></code>. Lo còde de lenga es estandardizat per l'[[ISO 639]]-1 : <code>oc</code> per l'[[occitan]], <code>de</code> per l'[[alemand]], <code>en</code> per l'[[anglés]], <code>nap</code> pel [[napolitan]], etc. Qualques lengas an dos còdes, per exemple lo chinés simplificat e lo chinés tradicional. Los còdes dels wikis que correspondon pas a una lenga son documentats dins [[Ajuda:Ligam interwiki]]. Atal, aquesta pagina conten los ligams interlengas seguents : <pre> [[ar:مساعدة:حلقات اللغات]] [[de:Hilfe:Internacionalisierung]] [[hu:Segítség:Nyelvközi hivatkozások]] [[yi:הילף:אינטערוויקי לינק]] </pre> ===Particularitat dels ligams interlengas dels modèls=== Se un [[Ajuda:modèl|modèl]] conten un ligam interlenga, alara aqueste ligam es inclús dins totas las paginas qu'utilizan lo modèl, generalament aquò es pas lo resultat volgut. Per afichar de ligams interlenga sens qu'aparescan dins totas las paginas ont s'utiliza lo modèl, cal metre los ligams interlenga entre las balisas <code><nowiki><noinclude></nowiki></code> e <code><nowiki></noinclude></nowiki></code>. ====Exemple==== : <tt>''(demòra de còde afichat pel modèl)'''''&lt;noinclude&gt;'''</tt> : <tt><nowiki>[[</nowiki>Categoria:Modèl<nowiki>]]</nowiki></tt> : <br /> : <tt>'''<nowiki>[[</nowiki>en:Template:Imdb name<nowiki>]]</nowiki>'''</tt> : <tt>'''<nowiki>[[</nowiki>de:Template:Imdb name<nowiki>]]</nowiki>'''</tt> : <tt>'''&lt;/noinclude&gt;'''</tt> Plaçar aqueste còde que conten los interwikis (e las categorias eventualas) a la fin de vòstres modèls, '''sens sautar de linha''' ni inserir cap de blanc entre la fin del còde del modèl e la balisa &lt;noinclude&gt;. Metre los ligams interwikis e las categorias dels modèls sus de linhas separadas. === Convencions === La [[Wikipèdia:Presa de decision/Ligams interlengas e categorias|presa de decision suls ligams interlengas e las categorias]] estipula que los ligams interlengas son escriches en fin d'article, aprèp las categorias de las qualas son separats d'una linha blanca, cadun sus una linha, per òrdre alfabetic dels còdes. Se crèa solament de ligams interlengas cap a d'articles qu'existisson dins las autras lengas. ===Mantenença automatica=== Amb la multiplicacion de las lengas disponiblas, los ligams interlengas son pas de bon manténer a jorn. Aqueste prètzfach es generalament complit per de [[Wikipèdia:bòt|bòt]]s, se los ligams son coerents. Çaquelà, cal una amòrça al bòt. Prengam un exemple. Partissèm de la suposicion que l'article [[Victor Hugo]] aja pas encara cap de ligam interlenga. Vos cal alara apondre un ligam cap a, per exemple, lo meteis article en anglés (amb <code><nowiki>[[en:Victor Hugo]]</nowiki></code>) e dins l'article en anglés, fasètz çò meteis mas cap a l'article en occitan (amb <code><nowiki>[[oc:Victor Hugo]]</nowiki></code>). D’aqueste biais, se tot lo mond procedís atal, totes los articles equivalents seràn estacats al minimum a l'article anglés. Alara demorarà pas pus al bòt que de seguir aquestes diferents ligams e de los apondre dins l'article [[Victor Hugo]] sus la Wikipèdia en occitan, sus la Wikipèdia en alemand, etc. Qualques autres espleches que los bòts son o son estats utilizats. Atal l'[[:de:Benutzer:Flacus/Wikipedia Interwiki-Link-Checker/fr|Interwiki-Link-Checker]] es un esplech que s'utilizèt per trobar las paginas del meteis títol disponiblas dins mantuna lenga mas pas religadas. ==Ligams interlengas dins la pagina== Per inserir un remandadís cap a un article de Wikipèdia dins una autra lenga, cal far precedir lo còde de lenga del caractèr <code>:</code>. * <code><nowiki>[[:en:Victor Hugo]]</nowiki></code> balha : [[:en:Victor Hugo]] * <code><nowiki>[[:en:Victor Hugo|Victor Hugo]]</nowiki></code> o <code><nowiki>[[:en:Victor Hugo|]]</nowiki></code> balhan : [[:en:Victor Hugo|Victor Hugo]] Aqueles remandadisses s'utilizan rarament e son puslèu desconselhats quand l'article existís pas en occitan mas existís dins una autra lenga. Val mai d'utilizar lo modèl {{m|ligam}}. Permetrà: *de senhalar la pagina coma inexistenta en occitan, çò que constituís una « crida » a la crear *de remandar cap a la pagina existenta dins una autra lenga. Se mentretant la pagina en occitan es creada, lo ligam redirigirà dirèctament cap a aquesta pagina. Exemples : * <code><nowiki>{{Ligam| Al Gore | lang=en}}</nowiki></code> balha {{Ligam|Al Gore|lang=en}}. La pagina en occitan existís, lo ligam renvia cap a ela. * <code><nowiki>{{Ligam| Marie Ragghianti | lang=en}}</nowiki></code> balha {{Ligam|Marie Ragghianti|lang=en}}. La pagina en occitan existís pas, doncas ligams doble. == Vejatz tanben == * [[Ajuda:Ligam interwiki]] * [[Special:SiteMatrix|Lista dels wikis de Wikimedia Foundation]] {{Navigacion ajuda}} [[Categoria:Wikipèdia:ajuda tecnica|Ligam interlenga]] [[Categoria:Wikipèdia:Convencions d'estil|Ligam interlenga]] [[Categoria:Ajuda als contributors experimentats|Ligam interlenga]] 8uyiwakacifcrl9qr9n5hgm7wrt5x14 0 48583 2503868 2452846 2026-07-02T17:08:11Z Alaric 506 44932 restabliment d'un passatge suprimit. Abans la vasconizacion, lo futur gascon podiá conéisser [v]. Veire lo Luishonés, que l'a gardat. 2503868 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |nom=Varon |carta=oc |nom2= Baron | lògo= | imatge=Baron Mairie.JPG | descripcion= L'ostau de comuna de Varon | escut= Blason ville fr Baron (Gironde).svg |ist= {{Guiana}} [[Bordalés]] |parçan= |region= [[Novèla Aquitània|Novèra Aquitània]] |departament={{Gironda}} |arrondiment=[[Arrondiment de Liborna|Liborna]] |canton= daus [[Tuquets de Dordonha]] ([[Canton de Brana|Brana]] avant 2015) |insee= 33028 |cp= 33750 |cònsol= Emmanuel Le Blond du Plouy |mandat=[[2026]]-[[2032]] |intercom= [[Comunautat de comunas dau Crionés|CC dau Crionés]] |longitud= -0.311388888889 |latitud= 44.8230555556 |alt mej=82 |alt mini= 29 |alt maxi= 108 |km²= 10.34 |gentilici=Baronnais, Baronnaises (en [[francés]]) }} '''Baron'''<ref>http://www.in-oc.org/index.php?option=com_content&task=view&id=197&Itemid=0</ref> o puslèu '''Varon''' (''Baron'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Bordalés]] <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9616679v/f82.item.zoom p. 70</ref>, lingüisticament [[Gascon|gascona]], administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Gironda (departament)|Gironda]] de la [[region francesa|region]] de [[Novèla Aquitània|Novèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== === Perimètre dau territòri === {{Communes limitrophes | commune = Varon | nord = | nord-est = [[Nerijan]] | est = [[Sent Quentin de Baron]] | sud-est = [[Camiac]] | sud = [[Curçan]] | sud-ouest = | ouest = [[Cronhon]] | nord-ouest = [[Sent German dau Pug]] }} == Toponimia == Las fòrmas ancianas son ''de terra del prad del Avaron'', en 1119-1121, ''Avaron'', en 1126-1147, ''a cappella ecclesie de Baron'', en 1326, ''Sanctus-Christophorus-de-Avaron'', en 1339, ''Auaron'', en 1361 <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Gironde'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 55</ref>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], que probable coneishé pas las fòrmas ancianas, supausa que lo nom de la comuna ven dau cognomen latin ''Baro/-onis'' o dau títol d'origina germanica, vingut chafre, ''Baro'', « baron » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 55</ref>. Medisha remarca per [[Ernèst Negre|Negre]] e per Astor (citats per Bénédicte Boyrie-Fénié). B. Boyrie-Fénié part d'un etime ''*avallone''. Lo nom vendré dau gallic ''avallo'', « poma », damb lo sufixe ''-one'', çò que doneré lo sens de « pomareda ». B. Boyrie-Fénié hornís l'evolucion : ''*Avallon(e)'' > ''Avaron'' (evolucion gascona ''-ll-'' intervocalic > ''-r-'' > ''(A)varon'' (aferèsi de ''a-'' iniciau) > ''Baron'' (confusion gascona de ''v'' e de ''b''). La grafia seré donc ''Baron''. La pomareda que servit de motivacion dateré d'una epòca anteriora a l'ocupacion romana <ref name = bbf/>, çò qu'es pas provat (la lenga celtica gardèt una vitalitat sufisenta per formar de toponimes pendent quauque temps). En realitat, aquera presentacion es globalament justa per l'etimologia e lo sens, mes apèra quauquas remarcas foneticas. Lo mot gallic a l'origina es pas exactament ''avallo'', mes ''aballo'' (varianta ''abalo'', mes es pas aquera que podré menar a ''Avaro-''); lo sens en gallic es « poma, pomèir », e probablament lo gallic a especializat ''abalo'' en « poma » (neutre) e ''aballo'' en « pomèir » (femenin) <ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2008, p. 29</ref>. Segon Delamarre, ''Baron'' ven de ''aballo'', « poma, pomièr », en gallic, o d'un teonime (nom de diu) inatestat ''*Aballos'' : sia « la pomareda, lo lòc ont i a de pomièrs », sia la propietat dau diu ''*Aballos'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p.37 </ref>. Sistematicament e dens lo quite gascon avant lo betacisme (confusion de ''v'' e de ''b''), ''-b-'' latin intervocalic ven ''-v-''. La data exacta dau betacisme es pas coneishuda e las atestacions dau sègle XII en ''Av-'' porrén benlèu representar una realitat fonetica diferenta o un polimorfisme, enquèra que la fòrma ''Avaron'' de 1339 porré har pensar que lo betacisme èra un fenomèn recent en [[Bordalés]]. Enfin, B. Boyrie-Fénié sembla pas segura en grafia classica (o utiliza una auta grafia ?). ''V'' romanic e dens lo quite cas que representeré un ''b'' antic, s'escriu ''v'' (escriven ''la vaca'' en gascon tanplan coma en provençau, non pas ''la baca'' !). ''Baron'' es benlèu una grafia valorizanta, en fòrma de jòc de mots, mes la sola grafia admissibla es '''Varon'''. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 33028 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Emmanuel Le Blond du Plouy|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= engenhaire }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Michel Bardeau |Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu [[canton de Brana]]; es adara deu canton deus Tuquets de Dordonha. ==Demografia== {{Demografia |insee= 33028 |1793=542 |1800=309 |1806=494 |1821=460 |1831=391 |1836=447 |1841=412 |1846=437 |1851=440 |1856=455 |1861=476 |1866=502 |1872=482 |1876=486 |1881=444 |1886=437 |1891=433 |1896=445 |1901=485 |1906=521 |1911=427 |1921=413 |1926=409 |1931=395 |1936=445 |1946=434 |1954=506 |1962=491 |1968=503 |1975=527 |1982=668 |1990=749 |1999=866 |cassini=2716 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr33|0}} la populacion èra de {{popfr33|028}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr33|028}}/10.34) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Gironda]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas de| insee = 33028 }} [[categoria:Comuna de Gironda]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Aquitània (Occitània)]] jagsa5mqnbaq64ba5u50ugq5wiy5p1l 0 72446 2503864 2503391 2026-07-02T16:31:21Z Toku 7678 2503864 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis, coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'òme se fa de l'existéncia e de las valors. == Ligams intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Filosofia]] eg1zc2751l5l6z1jdniq2mnin3ibgrt 2503865 2503864 2026-07-02T16:31:46Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2503865 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis, coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'òme se fa de l'existéncia e de las valors. == Ligams intèrnes == * [[Estetica]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Filosofia]] 59c4mcjkbuwrb7ntg6ry7bqpvx75qdy 2503866 2503865 2026-07-02T16:32:03Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2503866 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis, coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'òme se fa de l'existéncia e de las valors. == Ligams intèrnes == * [[Art]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Filosofia]] nbnk7slzwkvohjph581w30h5s320k2p 2503867 2503866 2026-07-02T16:32:50Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2503867 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis, coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'òme se fa de l'existéncia e de las valors. == Ligams intèrnes == * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Morala]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Filosofia]] rgm5tfhtm62iiysuotvvwlsptsvxh2w 0 78178 2503859 2474676 2026-07-02T12:03:18Z VIGNERON en résidence 46304 /* Ligams extèrnes */ 2503859 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[File:Montpellier jardin plantes3.jpg|thumb|right|250px|Lo jardin de las plantas de Monpelhièr]] [[Fichièr:Plaque jardin des plantes.JPG|thumb]] [[Imatge:Entreejdp.JPG|thumb|Dintrada del Jardin al baloard Enric IV]] Lo '''Jardin de las Plantas de Montpelhièr''' es un [[jardin botanic]] universitari que fa partit del patrimòni de l'[[Universitat de Montpelhièr 1]]. Es lo mai ancian jardin botanic en França. Ten una tripla vocacion: botanica, istorica e universitària. A sa fondacion en [[1593]] per [[Pierre Richer de Belleval]], lo Jardin de las plantas de Montpelhièr èra destinat a la cultura de las « [[simplas]] », mas lo projècte de Richer lèu despassèt las solas plantas medicinalas que servissián a l’ensenhament dels futurs mètges e apoticaris per venir un vertadièr luòc d’estudi [[botanica|botanic]], novèl a l’epòca. == Istorica == Al començament del [[sègle XVII]], lo Jardin de las Plantas de Montpelhièr foguèt en mai d'un jardin scientific, amb la seuna granda colleccion de vegetals, un jardin davancièr dins lo biais d’abordar lo monde vegetal dins sa diversitat, reprodusent diferents mitans (ombragat, solelhat, umide, sablenc, peirós…) e consacrant un luòc per las plantas exoticas. == Lo jardin botanic ara == La seuna valor pedagogica essent reconeguda, es frequentat per nombre de botanistas, mètges e farmacians, escolans e estudiants mas tanben, per d'amators de la [[flora]], dels toristas e de fòrça amoroses de la natura e de las plantas. Lo Jardin de las Plantas, que s'espandís sus 4,6 ectaras, es proprietat de l’[[Estat]], afectat a l’[[Universitat de Montpelhièr 1]] e gerit per l’UFR medecina. Es un dels mai bèls elements del patrimòni païsatgièr de [[Montpelhièr]] e es classat atal depuèi [[1982]] e Monument istoric dempuèi [[1992]]. Sa restauracion, comencèt en 2010, amb la reabilitacion de la serra Martins e l'amenatjament dels a l'entorn. == Informacions practicas == Lo jardin de las plantas se visita, la dintrada es gratuita. Oraris de dubertura: * estiu (del 1{{èr}} de junh al 30 setembre) totes los jorns de 12 h a 20 h levat dilus * ivèrn (del 1{{èr}} d'octobre al 31 de mai) totes los jorns de 12 h a 18 h levat dilus L'Institut de botanic bastit en [[1889]] pel professor [[Charles Henri Marie Flahault]] e que tòca lo Jardin, es una proprietat de l'[[Universitat de Montpelhièr 2]]. == Quelques donadas sul Jardin de las plantas de Montpelhièr == * Classat site protegit dempuèi lo 12 de febrièr de [[1962]], Monument istoric dempuèi del 3 de setembre de [[1992]]. * Superfícia: {{unitat|46460|m|2}} * Collections : ** Nombre de vegetals fòra: {{formatnum:2200}} espècias que 760 arbres. ** Nombre de vegetals en [[serra]]s : {{formatnum:1000}} espècias, repartidas entre : l'''oranjariá'' ([[1804]]), las ''serras Planchon'' : cinc chapèlas que la mai granda es dedicada a las plantas de l'América de Sud, la ''serra Martins'' : cactacèas e plantas succulentas, la ''serra Harant'' : arbrilhons tropicals. * Estatuas : una quinzena de [[buste]]s de mètge naturalistas avent obrat al jardin, lo monument de [[François Rabelais|Rabelais]] ([[1921]]) e lo tombèl de [[Narcissa]] ([[1785]]-[[1810]]), Estatua de [[Carl von Linné]]. * Foncion pedagogica == Personnalitats ligadas al Jardin botanic de Montpelhièr== <Gallery> Imatge:Richer de Belleval Pierre 1564-1632.png|[[Pierre Richer de Belleval]], Intendent de [[1593]] a [[1632]] Imatge:Sauvages de Lacroix 1706-1767.jpg|[[François Boissier de Sauvages]], Intendent de [[1740]] a [[1758]] Imatge:Gouan Antoine 1733-1821.jpg|[[Antoine Gouan]], director de [[1794]] a [[1803]] Imatge:Candolle Augustin Pyrame de 1778-1841.jpg|[[Augustin Pyrame de Candolle]], director de [[1807]] à [[1816]] </Gallery> == Qualques fotografias del Jardin botanic de Montpelhièr == <Gallery> Imatge:Montpellier jardin plantes1.jpg| Lo Jardin botanic de Montpelhièr (vista 1) Imatge:Montpellier jardin plantes2.jpg| Lo Jardin e vista sus l'observatòri astronomic Imatge:Jdpmontpellier2.JPG| L'estanca dels [[Lotus (plante)|lotus]] Image:Jdpmontpellier4.JPG| Vinha en « trelha » </Gallery> == Veire tanben == === Nòtas e referéncias === <references /> === Bibliografia === * {{fr}}Rioux, Jean Antoine. ''Le Jardin des plantes de Montpellier''. [[Graulhet]] : Odyssée, 1994, 230 p. ISBN 2-909478-01-7 * {{fr}}Rioux, Jean Antoine. ''Le Jardin des plantes de Montpellier : les leçons de l'histoire''. Montpellier : [[Sauramps Médical]], 2004, 114 p. ISBN 2-84023-307-X * {{fr}}Rioux, Jean Antoine. "Le jardin des plantes de Montpellier : origine, évolution, avenir" ''Sites et monuments (bulletin de la [[Société pour la protection des paysages et de l'esthétique de la France]])'' n° 195 (octobre 2006) - pp.&nbsp;32–35 * {{fr}}Jarry, Daniel & Balmès, Michel. ''Les Plantes médicinales au jardin botanique : vade-mecum au jardin des plantes de Montpellier''. Montpelhièr : Sauramps Médical, 2004, 104 p. ISBN 2-84023-368-1 * {{fr}}Jarry, Daniel M. ''Le jardin des plantes de Montpellier : à découvrir ou à redécouvrir''. Montpellier : Sauramps Médical, 2008, 90 p. ISBN 978-2-84023-549-1 === Articles connèxes === * [[Universitat de Montpelhièr 1]] === Ligams extèrnes === {{commons|Jardin des plantes de Montpellier|Jardin botanic de Montpelhièr}} * {{fr}}[http://www.univ-montp1.fr/histoire_et_patrimoine/jardin_des_plantes Lp jardin de las plantas sul site de l'universitat de Montpelhièr 1] {{Portal|Botanica|Lengadòc}} [[Categoria:Montpelhièr]] 68ypp0mvco9zizxqdpk2bua3ysd47bw 0 81896 2503890 1793554 2026-07-03T07:48:21Z HyBoxwood 64223 [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 2503890 wikitext text/x-wiki {{Cap d'estat o govèrn | Nom= Zhao Ziyang | Imatge= [[Fichièr:Zhao Ziyang-1.jpg|180px]] | Títol_politic=Primièr ministre de la | Nacion= {{China}} | Periòde_govèrn1= entre lo [[10 de setembre]] de [[1980]] e lo [[24 de novembre]] de [[1987]] | Predecessor1= [[Hua Guofeng]] | Successor1= [[Li Peng]] | Periòde_govèrn2= | Jorn_Naissença= [[17 d'octobre]] de [[1919]] | Luòc_Naissença= [[Henan]], [[Republica de China]] | Jorn_Mòrt= [[17 de genièr]] de [[2005]] | Luòc_Mòrt= [[Beijing]], [[Republica Populara de China]] | Maridat_amb= Liang Boqi | Profession= òme politic | Partit= }} '''Zhao Ziyang''' ([[1919]]-[[2005]]) òme politic foguèt [[primièr ministre]] de [[Republica Populara de China]] entre [[1980]] e [[1987]]. {{Clr}} {{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Hua Guofeng]]|aprèp= [[Li Peng]] |nom=[[Fichièr:中華人民共和國國徽.svg|50px]] <br />[[Lista dels primièrs ministres de la Republica Populara de China|Primièr ministre de la Republica Populara de China]] <br />[[10 de setembre]] de [[1980]] - [[24 de novembre]] de [[1987]]}} [[Categoria:Primièr ministre de la Republica Populara de China]] [[Categoria:Naissença en 1919]] [[Categoria:Decès en 2005]] i2mqkyzz605virpe2npdutbee8ayb75 0 91576 2503861 2102108 2026-07-02T14:58:27Z ~2026-37728-46 64210 /* Administracion */ 2503861 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Autricourt | nomcomuna2= | imatge=Autricourt vue générale.jpg | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Montbard|Montbard]] | canton= [[Canton de Montigny-sur-Aube|Montigny-sur-Aube]] | insee = 21034 | cp = 21570 | cònsol = Christian Volterrani | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 4.62083333333 | latitud= 47.9986111111 | alt mini = 195 | alt mej = | alt maxi = 356 | km² = 26.77 }} '''Autricourt''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Còsta d'Aur]] e la [[regions francesas|region]] de [[Borgonha Franca Comtat]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Autricourt|]]'''Autricourt'''}} {{Image label|x=0.404636924408|y=0.458339424149|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 202 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Grancey-sur-Ource]] (2,6km)}}}} {{Image label|x=0.721132635732|y=0.631448238676|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 74 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Riel-les-Eaux]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.683744749304|y=0.282173165733|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 211 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cunfin]] (6,0km)}}}} {{Image label|x=0.338779554013|y=0.280835207381|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 119 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Verpillières-sur-Ource]] (6,2km)}}}} {{Image label|x=0.631487075114|y=0.790618244908|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 265 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Belan-sur-Ource]] (6,5km)}}}} {{Image label|x=0.704895590939|y=0.834530456117|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 81 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Thoires]] (8,1km)}}}} {{Image label|x=0.374022859616|y=0.885289251077|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 86 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chaumont-le-Bois]] (8,6km)}}}} {{Image label|x=0.554816575509|y=0.921989030548|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 87 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mosson (Còsta d'Aur)|Mosson]] (8,9km)}}}} {{Image label|x=0.209089312499|y=0.19360794484|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 685 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Essoyes]] (9,3km)}}}} {{Image label|x=0.0846494767913|y=0.601033292375|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1170 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mussy-sur-Seine]] (9,5km)}}}} {{Image label|x=0.245944883721|y=0.858472593649|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 98 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Villers-Patras]] (9,5km)}}}} {{Image label|x=0.481043689155|y=0.0603281729716|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 177 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fontette]] (9,5km)}}}} {{Image label|x=0.30057617164|y=0.904590345578|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 71 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Obtrée]] (9,7km)}}}} {{Image label|x=0.679302899051|y=0.936105536436|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 224 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Brion-sur-Ource]] (9,8km)}}}} {{Image label|x=0.148911276861|y=0.78311313478|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 126 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Charrey-sur-Seine]] (9,9km)}}}} </div><br clear=left> ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 21034 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= [[2032]] |Identitat= Thomas Volterrani|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Isabelle Roumier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Christian Volterrani|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Daniel Verpy |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 21034 |1793=822 |1800=870 |1806=980 |1821=943 |1831=960 |1836=915 |1841=960 |1846=959 |1851=983 |1856=862 |1861=861 |1866=808 |1872=748 |1876=702 |1881=673 |1886=641 |1891=608 |1896=545 |1901=511 |1906=488 |1911=446 |1921=332 |1926=356 |1931=326 |1936=257 |1946=257 |1954=240 |1962=209 |1968=160 |1975=135 |1982=126 |1990=137 |1999=133 |2004= |2005= |2006=121 |2007= 117 |2008=119 |2009=120 |cassini=2032 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 21034 }} [[Categoria:Comuna de Còsta d'Aur]] dtxrhfx5c962rramc5qcf3gzahyv3k8 2503862 2503861 2026-07-02T14:59:59Z ~2026-37728-46 64210 2503862 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Autricourt | nomcomuna2= | imatge=Autricourt vue générale.jpg | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Montbard|Montbard]] | canton= [[Canton de Montigny-sur-Aube|Montigny-sur-Aube]] | insee = 21034 | cp = 21570 | cònsol = Thomas Volterrani | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 4.62083333333 | latitud= 47.9986111111 | alt mini = 195 | alt mej = | alt maxi = 356 | km² = 26.77 }} '''Autricourt''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Còsta d'Aur]] e la [[regions francesas|region]] de [[Borgonha Franca Comtat]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Autricourt|]]'''Autricourt'''}} {{Image label|x=0.404636924408|y=0.458339424149|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 202 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Grancey-sur-Ource]] (2,6km)}}}} {{Image label|x=0.721132635732|y=0.631448238676|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 74 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Riel-les-Eaux]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.683744749304|y=0.282173165733|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 211 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cunfin]] (6,0km)}}}} {{Image label|x=0.338779554013|y=0.280835207381|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 119 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Verpillières-sur-Ource]] (6,2km)}}}} {{Image label|x=0.631487075114|y=0.790618244908|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 265 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Belan-sur-Ource]] (6,5km)}}}} {{Image label|x=0.704895590939|y=0.834530456117|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 81 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Thoires]] (8,1km)}}}} {{Image label|x=0.374022859616|y=0.885289251077|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 86 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chaumont-le-Bois]] (8,6km)}}}} {{Image label|x=0.554816575509|y=0.921989030548|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 87 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mosson (Còsta d'Aur)|Mosson]] (8,9km)}}}} {{Image label|x=0.209089312499|y=0.19360794484|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 685 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Essoyes]] (9,3km)}}}} {{Image label|x=0.0846494767913|y=0.601033292375|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1170 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mussy-sur-Seine]] (9,5km)}}}} {{Image label|x=0.245944883721|y=0.858472593649|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 98 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Villers-Patras]] (9,5km)}}}} {{Image label|x=0.481043689155|y=0.0603281729716|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 177 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fontette]] (9,5km)}}}} {{Image label|x=0.30057617164|y=0.904590345578|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 71 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Obtrée]] (9,7km)}}}} {{Image label|x=0.679302899051|y=0.936105536436|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 224 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Brion-sur-Ource]] (9,8km)}}}} {{Image label|x=0.148911276861|y=0.78311313478|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 126 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Charrey-sur-Seine]] (9,9km)}}}} </div><br clear=left> ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 21034 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= [[2032]] |Identitat= Thomas Volterrani|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Isabelle Roumier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Christian Volterrani|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Daniel Verpy |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 21034 |1793=822 |1800=870 |1806=980 |1821=943 |1831=960 |1836=915 |1841=960 |1846=959 |1851=983 |1856=862 |1861=861 |1866=808 |1872=748 |1876=702 |1881=673 |1886=641 |1891=608 |1896=545 |1901=511 |1906=488 |1911=446 |1921=332 |1926=356 |1931=326 |1936=257 |1946=257 |1954=240 |1962=209 |1968=160 |1975=135 |1982=126 |1990=137 |1999=133 |2004= |2005= |2006=121 |2007= 117 |2008=119 |2009=120 |cassini=2032 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 21034 }} [[Categoria:Comuna de Còsta d'Aur]] hjhfs9g8jawf7ymp9wlicdk2eis6d8h 0 124685 2503879 2502505 2026-07-02T22:44:09Z Alaric 506 44932 2503879 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Meranges''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [mə'raɲʒəs]. Las fòrmas ancianas son ''Meranicos'' en 839, ''pogium Meranigas'' en 983, ''Meranicis'' en 1040, ''Meranges'' en 1080-85, etc. Es un derivat en ''-anicos'' del nom latin de persona ''Marius''. La diferéncia ambe [[Menàrguens|Menargues]] es un afar de genre : ''Menargues'' ven de ''(villas) Marianicas'', sense pèrda de ''-c-'' > ''-g-''. En catalan, ''medicu'' > ''metge'', ''monicu'' > ''monge'' > ''monjo'', a comparar ambe ''manica'' > ''mànega'' o ''màniga'', ''carrica'' > ''càrrega'', al plural ''mànegues'' o ''mànigues'', ''càrregues'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 255-256 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26080</ref>. ==Girul== <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 346-347 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20543</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} ry3vzqh97y9vh5xodplgjaozdh8y0ie 2503884 2503879 2026-07-03T04:33:08Z Alaric 506 44932 /* Girul */ 2503884 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Meranges''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [mə'raɲʒəs]. Las fòrmas ancianas son ''Meranicos'' en 839, ''pogium Meranigas'' en 983, ''Meranicis'' en 1040, ''Meranges'' en 1080-85, etc. Es un derivat en ''-anicos'' del nom latin de persona ''Marius''. La diferéncia ambe [[Menàrguens|Menargues]] es un afar de genre : ''Menargues'' ven de ''(villas) Marianicas'', sense pèrda de ''-c-'' > ''-g-''. En catalan, ''medicu'' > ''metge'', ''monicu'' > ''monge'' > ''monjo'', a comparar ambe ''manica'' > ''mànega'' o ''màniga'', ''carrica'' > ''càrrega'', al plural ''mànegues'' o ''mànigues'', ''càrregues'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 255-256 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26080</ref>. ==Girul== Dins l'Acte de Consecracion de la Seu d'Urgell, es citat ''Geruli'', ''Gerul'' dins lo ''Capbreu'' e la copia del sègle XII. En 1184, avèm ''homines de villa Meranges et de Ierul'' (Meranges es a costat de Girul). Sembla considerat coma « la val vièlha » (que a perdut tota importància) : en 982, ''in locum Valle Vetere eccl. St. Martini'' (que sembla d'èsser la de Girul). La val nauta de Girul, la pus escartada, èra considerada, a l'epòca anciana, anteriora als romans, que i aviá de menaças de guèrra, coma plan importanta e après daissèt l'importància màger a la vesina e recenta (latina) Meranges. En 1186, avèm ensemble ''Gerul e Castelverri'' (evolucion de ''castellu vetere''). Gerul es tanben inseparable de [[Ger (Cerdanha)|Ger]], a 9 km, del basc ''gero'' « après ». Ger es un pauc escartat de Segre. Encara pus isolat es Girul. Coma Taüll ([[La Vall de Boí]]) es lo basc ''ata-uri'' « lo vilatge del pòrt », ambe ''-r-'' > ''-l-'', Girul es ''*ger-uri'', lo vilatge d'après, lo vilatge escartat, isolat. Dins ''*Ger-uri'' > ''Geruli'', lo passatge a ''l'' s'explica encara milhor, per dissimilacion (i aviá doás ''r'') <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 346-347 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20543</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 91kloclda5fozxbbealin6slyh9mb86 0 125980 2503887 2502512 2026-07-03T04:38:24Z Alaric 506 44932 2503887 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Montellà i Martinet''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Montellà=== == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} m7s052m98bgj0fy6jxfkuw6200o5iqo 0 135419 2503883 2341252 2026-07-02T23:15:04Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en Kansas 2503883 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} [[Fichièr:Earhart.jpg|thumb|250px|Amelia Earhart a l'entorn de 1935]] '''Amelia Mary Earhart''' ([[Atchison]], [[Kansas]], [[24 de julh]] de [[1897]] – [[Isla de Howland]], [[Ocean Pacific]], [[2 de julhet]] de [[1937]]) foguèt una pilòta d'avion [[Estats Units|americana]]. Venguèt famosa mondialament qu'en junh de 1928 foguèt la primièra femna que traversèt l'[[Ocean Atlantic]] en avion. Pr'amor d'aqueste recòrd li foguèt autrejada la [[Crotz de Vòl Distinguit]] pel govèrn dels [[Estats Units]]. Durant una temptativa de realizar un vòl circonnavegacional de la tèrra en 1937 a bòrd d'un Lockheed Modèl 10 Electra, Earhart desapareguèt al mitan de la part centrala de l'Ocean Pacific còsta l'Isla de Howland. {{ORDENA:Earhart, Amelia}} [[Categoria:Pilòta d'avion americana]] [[Categoria:Naissença en Kansas]] [[Categoria:Naissença en 1897]] [[Categoria:Decès en 1937]] 484wy9lo0zxpsrmcyyn3lbw7enti9el 0 153281 2503885 2199343 2026-07-03T04:37:44Z Nicolas Eynaud 6858 2503885 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Fichièr:Atacama1.jpg|thumb|350 px|Desèrt d'Atacama]] Lo '''desèrt d'Atacama''' (en [[espanhòl]] ''Desierto de Atacama'') es lo [[desèrt]] mai arid del mond, que s'espandís del nòrd de [[Chile]]. Amb una espandida superiora a {{unitat|180000|km²}}, es situat mai o mens sul [[Tropic del Capricòrne]], coma lo [[desèrt de Kalahari]] o lo [[Grand Desèrt Australian]]. L'ariditat, determinada per la latitud, es accentuada a causa de l'efièch barrièra de la serrada dels [[Andes]], que bloca l'umitat venent de l'[[ocean Atlantic]] mejans lo [[Amazonas (fluvi)|bacin amazonian]]. Al desèrt d'Atacama foguèron enregistradas de periòdes fins a 40 ans sense pluèjas al sector central, delimitat per las ciutats d'[[Antofagasta]], [[Calama]], [[Iquique]] e [[Arica]], essent l'unic luòc de la planeta ont se mesurèt 0% d'umitat relativa de l'aire. Lo desèrt èra poblat dempuèi lo començament de la colonizacion americana pels indigènas, coma per de tribús tala los ''atacameños'', alara que sul litoral vivian los ''changos''. Dominat per l'[[Tawantinsuyu|Impèri Inca]], los [[Espanha|espanhòls]] lo nomenèron lo "despoblado de Atacama". Après l'independéncia, [[Bolívia]] ocupèt la part màger de la region, los precioses jaces de sal inclusits, que provoquèron la [[Guèrra del Pacific (1879-1883)]]. A la fin d'aquel conflicte, Chile anexèt la region, ont se desenvolupèt una intensa activitat minièra amb expleitacion carrierenca de [[coire]], [[liti]] (la resèrva màger del mond amb 40%) e d'autres metals. == Bibliografia == * [[Fernand Braudel|Braudel, Fernand]], ''The Perspective of the World,'' vol. III of ''Civilization and Capitalism'' 1984 {{en}} (in French 1979). * [[Lake Sagaris|Sagaris, Lake]]. ''Bone and dream : into the world's driest desert''. 1st ed. -- Toronto : A.A. Knopf Canada, c2000. ISBN 0-676-97223-3 {{en}} * [http://www.sanpedrodeatacama.org SanPedrodeAtacama.Net & Org] {{es}} {{en}} {{fr}} [[Categoria:Desèrt de Chile]] 4czyl3oznpgmk14s6s089iz2gckxu8m 0 200042 2503881 2483126 2026-07-02T23:10:30Z Dostojewskij 20932 [[2 de julh]] ➯ [[2 de julhet]] 2503881 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Margot Robbie at 29th Critics' Choice Awards.jpg (brightened).png|miniatura|Margot Robbie en 2024]] '''Margot Elise Robbie''' ([[Dalby]], [[Queensland]], [[Austràlia]], [[2 de julhet]] de [[1990]]) es una actritz e productritz [[Austràlia|australiana]]. Coneguda per sos ròtles tant dins de superproduccions coma dins lo cinèma independent, a recebut mantes prèmis, que comprenon de nominacions a dos prèmis Oscar, tres prèmis Globus d'Aur e cinc prèmis de cinèma de l'Acadèmia Britanica. La revista ''[[Time]]'' la nomenèt entre las 100 personas mai influentas del mond en 2017 e foguèt classificada coma una de las actrises melhor pagadas internacionalament per la revista ''[[Forbes]]'' en 2019. == Referéncias == <references/> == Ligams extèrns == [[Categoria:Naissença en 1990]] [[Categoria:Actritz australiana]] auco8hn0se9t5nca1gm9p45pu190wm8 0 201316 2503872 2026-07-02T20:42:21Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Sason eissucha]] 2503872 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Sason eissucha]] o9smdq9ohqlxktu5pgnqb5v3tj3jlvk 0 201317 2503875 2026-07-02T21:07:51Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Provençau}} La '''batalha de Vittorio Veneto''' es una importanta [[batalha]] de la [[Premiera Guèrra Mondiala]] que se debanèt dau 24 d'octòbre au 4 de novembre de [[1918]]. Dins un contèxte de dificultats grèvas per la monarquia austriana (problèmas economics, revòutas, etc.), l'armada [[Itàlia|italiana]] organizèt una ataca generala en vista de destruire lei fòrças encargadas de defendre lo flume [[Piave]]. L'ofensiva mobilizèt {{... » 2503875 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} La '''batalha de Vittorio Veneto''' es una importanta [[batalha]] de la [[Premiera Guèrra Mondiala]] que se debanèt dau 24 d'octòbre au 4 de novembre de [[1918]]. Dins un contèxte de dificultats grèvas per la monarquia austriana (problèmas economics, revòutas, etc.), l'armada [[Itàlia|italiana]] organizèt una ataca generala en vista de destruire lei fòrças encargadas de defendre lo flume [[Piave]]. L'ofensiva mobilizèt {{formatnum:650000}} òmes ([[Armando Diaz]]) e se turtèt a {{formatnum:800000}} soudats austroongrés ([[Svetozar Borojević von Bojna]]). En despiech de condicions meteorologicas, leis Italians obtenguèron premier de resultats favorables, mai se turtèron a una resisténcia acarvada deis Austroongrés dins mai d'un sector. Pasmens, leis asalhidors capitèron de durbir de traucs dins lei linhas defensivas imperialas. A partir dau 1{{èr}} de novembre, lei defensors deguèron se retirar per defugir un enceuclament complèt, mai lo relèu e l'avançada compliquèron lo reculament. Entre lo 1{{èr}} e lo 4 de novembre, lei fòrças austroongresas s'afondrèron e [[Viena]] deguèt signar l'[[armisitici de Villa Giusti]]. Aqueu tèxte organizèt lo quasi desarmament de l'armada austroongresa e accelerèt la desintegracion d'[[Àustria-Ongria]]. Lo bilanç uman dei combats illustra l'amplor de la victòria italiana. Leis Aliats perdiguèron {{formatnum:41000}} òmes durant la batalha còntra {{formatnum:528000}} per l'armada imperiala ({{formatnum:30000}} tuats, {{formatnum:50000}} bleçats e {{formatnum:448000}} presoniers). De mai, leis Austrians perdiguèron {{formatnum:5000}} pèças d'[[artilhariá]]. == Liames intèrnes == * [[Premiera Guèrra Mondiala]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' John Gooch, ''The Italian Army and the First World War'', Cambridge University Press, 2004. == Nòtas e referéncias == <references/> 8hmw740w9hp8d067zz3t68u7ri0ig61 2503876 2503875 2026-07-02T21:08:33Z Nicolas Eynaud 6858 2503876 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} La '''batalha de Vittorio Veneto''' es una importanta [[batalha]] de la [[Premiera Guèrra Mondiala]] que se debanèt dau 24 d'octòbre au 4 de novembre de [[1918]]. Dins un contèxte de dificultats grèvas per la monarquia austriana (problèmas economics, revòutas, etc.), l'armada [[Itàlia|italiana]] organizèt una ataca generala en vista de destruire lei fòrças encargadas de defendre lo flume [[Piave]]. L'ofensiva mobilizèt {{formatnum:650000}} òmes ([[Armando Diaz]]<ref>Diaz dispausava de 51 divisions italianas, de 3 divisions britanicas e de 2 divisions francesas.</ref>) e se turtèt a {{formatnum:800000}} soudats austroongrés ([[Svetozar Borojević von Bojna]]). En despiech de condicions meteorologicas, leis Italians obtenguèron premier de resultats favorables, mai se turtèron a una resisténcia acarvada deis Austroongrés dins mai d'un sector. Pasmens, leis asalhidors capitèron de durbir de traucs dins lei linhas defensivas imperialas. A partir dau 1{{èr}} de novembre, lei defensors deguèron se retirar per defugir un enceuclament complèt, mai lo relèu e l'avançada compliquèron lo reculament. Entre lo 1{{èr}} e lo 4 de novembre, lei fòrças austroongresas s'afondrèron e [[Viena]] deguèt signar l'[[armisitici de Villa Giusti]]. Aqueu tèxte organizèt lo quasi desarmament de l'armada austroongresa e accelerèt la desintegracion d'[[Àustria-Ongria]]. Lo bilanç uman dei combats illustra l'amplor de la victòria italiana. Leis Aliats perdiguèron {{formatnum:41000}} òmes durant la batalha còntra {{formatnum:528000}} per l'armada imperiala ({{formatnum:30000}} tuats, {{formatnum:50000}} bleçats e {{formatnum:448000}} presoniers). De mai, leis Austrians perdiguèron {{formatnum:5000}} pèças d'[[artilhariá]]. == Liames intèrnes == * [[Premiera Guèrra Mondiala]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' John Gooch, ''The Italian Army and the First World War'', Cambridge University Press, 2004. == Nòtas e referéncias == <references/> 796hliba1hf137v1wupqvqfzv384w04 2503877 2503876 2026-07-02T21:10:11Z Nicolas Eynaud 6858 2503877 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} La '''batalha de Vittorio Veneto''' es una importanta [[batalha]] de la [[Premiera Guèrra Mondiala]] que se debanèt dau 24 d'octòbre au 4 de novembre de [[1918]]. Dins un contèxte de dificultats grèvas per la [[monarquia]] austriana (problèmas economics, revòutas, etc.), l'armada [[Itàlia|italiana]] organizèt una ataca generala en vista de destruire lei fòrças encargadas de defendre lo flume [[Piave]]. L'ofensiva mobilizèt {{formatnum:650000}} òmes ([[Armando Diaz]]<ref>Diaz dispausava de 51 [[Division (militar)|divisions]] italianas, de 3 divisions [[Reialme Unit|britanicas]] e de 2 divisions [[França|francesas]].</ref>) e se turtèt a {{formatnum:800000}} soudats austroongrés ([[Svetozar Borojević von Bojna]]). En despiech de condicions meteorologicas, leis Italians obtenguèron premier de resultats favorables, mai se turtèron a una resisténcia acarvada deis Austroongrés dins mai d'un sector. Pasmens, leis asalhidors capitèron de durbir de traucs dins lei linhas defensivas imperialas. A partir dau 1{{èr}} de novembre, lei defensors deguèron se retirar per defugir un enceuclament complèt, mai lo relèu e l'avançada compliquèron lo reculament. Entre lo 1{{èr}} e lo 4 de novembre, lei fòrças austroongresas s'afondrèron e [[Viena]] deguèt signar l'[[armisitici de Villa Giusti]]. Aqueu tèxte organizèt lo quasi desarmament de l'armada austroongresa e accelerèt la desintegracion d'[[Àustria-Ongria]]. Lo bilanç uman dei combats illustra l'amplor de la victòria italiana. Leis Aliats perdiguèron {{formatnum:41000}} òmes durant la batalha còntra {{formatnum:528000}} per l'armada imperiala ({{formatnum:30000}} tuats, {{formatnum:50000}} bleçats e {{formatnum:448000}} presoniers). De mai, leis Austrians perdiguèron {{formatnum:5000}} pèças d'[[artilhariá]]. == Liames intèrnes == * [[Premiera Guèrra Mondiala]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' John Gooch, ''The Italian Army and the First World War'', Cambridge University Press, 2004. == Nòtas e referéncias == <references/> dmwh65nr60qd605eaxltym6wafczq3k 0 201318 2503886 2026-07-03T04:38:05Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Desèrt d'Atacama]] 2503886 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Desèrt d'Atacama]] eekauzemdxvmpl977j37rakgacjhzvg 0 201319 2503888 2026-07-03T05:04:38Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Altiplano map (cropped) (cropped).png|thumb|right|Localizacion de l'Altiplano en [[America dau Sud]].]] L’'''Altiplano''' es una region d'[[America dau Sud]] localizaa dins la region centrala dels [[Andes]], entre lo sud-est de [[Peró]] e lo nòrd d'[[Argentina]], qu'èra restaa per 2,8 milions d'abitants en [[2020]]. Aguèc un ròtle important dins l'[[istòria]] [[America dau Sud|sud-americana]] qoe foguèc lo foga... » 2503888 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Altiplano map (cropped) (cropped).png|thumb|right|Localizacion de l'Altiplano en [[America dau Sud]].]] L’'''Altiplano''' es una region d'[[America dau Sud]] localizaa dins la region centrala dels [[Andes]], entre lo sud-est de [[Peró]] e lo nòrd d'[[Argentina]], qu'èra restaa per 2,8 milions d'abitants en [[2020]]. Aguèc un ròtle important dins l'[[istòria]] [[America dau Sud|sud-americana]] qoe foguèc lo fogau de plusors [[civilizacion]]s precolombianas importantas coma [[Tiwanaku]]. La region es formaa d'un planasteu, situat a una altituda mejana de {{formatnum:3800}} m, ensarrat entre las [[Cordilhera Occidentala|Cordilheras Occidentala]] e [[Cordilhera Orientala|Orientala]], doas chadenas de [[montanha]]s de mai de {{formatnum:5000}}-{{formatnum:6000}} m. La zòna forma un bacin [[endoreïsme|endoreïc]] alimentat per de precipitacions annadieras que varian entre 200 e 800 mm. Lo clima i es donc fresc e las regions mai umidas son favorablas a l'[[irrigacion]] e a l'[[elevatge]] ([[lama]]s, [[vigonha]]s, etc.), en particular la region a l'entorn dau [[lac Titicaca]]. En revenja, los endrechs mai arides son sovent [[desert|desertics]] e las depressions pòion concentrar las [[sau (quimia)|saus]] e venir de [[desert de sau|deserts de sau]]. [[Geologia|Geologicament]], la region se caracteriza per la preséncia de ressorças [[mina (jaç)|minieras]] fòrça interessantas ([[aur]], [[argent (metal)|argent]], [[zinc]], [[liti]], etc.). == Ligams internes == * [[America dau Sud]]. * [[Andes]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> dtzl7m8yld54wavxecqk5if0rbbegs3 0 201320 2503889 2026-07-03T05:06:10Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Desèrt]] 2503889 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Desèrt]] 4jd5yvijtkdt8ut95ztgcr46vgkw0sk