Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 442 2504103 2484489 2026-07-07T23:49:31Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Nicolau Ièr de Russia]] 2504103 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{julhet}} == Eveniments == * [[1964]] - independéncia de [[Malawi]]. == Naissenças == * [[1796]] – [[Nicolau Ièr de Russia]], emperaire rus (m. [[1855]]) * [[1940]] – [[Norsoltan Nazarbaiev]], president de [[Cazacstan]] * [[1946]] – [[George Walker Bush]], president dels [[Estats Units]] * [[1946]] – [[Sylvester Stallone]], actor de cinèma dels Estats Units * [[1948]] – [[Nathalie Baye]], actritz francesa == Decèsses == * [[1893]] – [[Guy de Maupassant]], escrivan francés (n. [[1850]]) * [[1959]] - [[George Grosz]], pintre alemand (n. [[1893]]) * [[1971]] – [[Louis Armstrong]], musician de jazz dels [[Estats Units]] (n. [[1901]]) ---- Veire tanben : * [[5 de julhet]] | [[7 de julhet]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] ns43bna1resrdqv46d2bzs9w753ndqb 0 3007 2504122 2489650 2026-07-08T09:51:20Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504122 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País | nom_local = ''România'' ([[romanés]]) | imatge_mapa = EU-Romania.svg | imne_nacional = {{Bes | "Deșteaptă-te, române" ([[romanés]]) | "Aviva-te, Romania" }} | lengas = [[romanés]] | capitala = [[Bucarèst]] | religion = {{Lista en arbre | * 84,7% [[Cristianisme|Crestians]] ** 73,6% [[Glèisa Ortodòxa Romanesa|Ortodòxes romaneses]] ** 6,4% [[Protestantisme|Protestants]] ** 4,4% [[Catolicisme|Catolics]] ** 0,2% Autres crestians * 0,8% Irreligion * 0,4% Autres * 13,9% Refús de respondre }} | religion_ref = <ref>{{Ref-web |títol=Populaţia rezidentă după religie (Recensământ 2021) |site=www.insse.ro |url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/06/Tabel-2.04.1-si-Tabel-2.04.2.xlsx}}</ref> | religion_an = 2021 | tipe_govèrn = [[republica]] [[sistèma semipresidencial|semipresidenciala]] | cap_títol1 = [[Lista dels presidents de Romania|President]] | cap1 = [[Klaus Iohannis]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres de Romania|Primièr ministre]] | cap2 = [[Cătălin Predoiu]] | superfícia_reng=78 | superfícia_totala={{formatnum:238 391}} | percentatge_aiga={{unitat|3,0}} | populacion_reng=54 |populacion_totala={{formatnum:19 861 408<ref>http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=fr&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1</ref>}}{{formatnum:}} |populacion_annada=2015 |densitat=83,4 |tipe_independéncia= |país_independéncia = [[Empèri Otoman]] |data_independéncia= |païses frontalièrs= |gentilici= |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país=RO | moneda =[[leu romanés]] | còde_moneda=RON |fus_orari=+2 |domeni_internet=[[.ro]] |indicatiu_telefonic=40 | organizacions_internacionalas= }} '''Romania''' (en [[romanés]]: ''România'' {{AFI|[romɨˈni.a]}}) es un [[estat sobeiran]] dau sud-èst de l'[[Euròpa Centrala]]. Es limitròfa d'[[Ucraïna]] au nòrd e nòrd-èst; de la [[Moldàvia (estat)|Republica de Moldàvia]] a l'èst; de [[Bulgaria]] au sud; de [[Serbia]] au sud-oèst; e amb [[Ongria]] a l'oèst. Es banhada per la [[mar Negra]] au sud-èst. La capitala n'es [[Bucarèst]]. Sus lo plan culturau, Romania es una illeta de latinitat encerclada dins l'espaci eslau. Son nom fa referéncia a [[Roma]], en Itàlia, o ben a [[Romània]], nom que se donava ancianament a la part orientala de l'Empèri Roman. Sus lo plan istoric, lei frontièras de Romània èran pus larga e inclusián la [[Republica de Moldàvia|Moldàvia actuala]]. Romania signèt son tractat d'adesion a l'[[Union Europèa]], en vigor dempuèi lo {{1èr de genièr}} de [[2007]], concomitament que Bulgaria. == Geografia == === Clima === [[File:Romania e Moldàvia - Clima.png|thumb|Clima de Romania e Moldàvia]] En la màger part dau territòri, lo clima romanés es de tipe [[clima continentau|continentau]]. Dins lo centre e lo nòrd, leis efiechs dei [[montanha]]s modèran l'amplitud termic e leis estius son generalament temperats. En revènge, dins lo sud, leis estius son generalament cauds amb de temperaturas maximalas que pòdon agantar 40 °C dins la capitala. Lei precipitacions mejanas son de 750 mm mai demenisson dins lo sud onte son de l'òrdre de 570 mm cada an dins la region de [[Bucarèst]]. Lòng de la [[Mar Negra]], la classificacion dau clima varia segon leis autors anant d'un clima continentau eissuch a un clima semidesertic freg en causa de precipitacions sovent feblas. Pasmens, es dins aquela region que [[Danubi]] se gita dins la [[Mar Negra]]. La vegetacion correspònd donc a aquela d'una zòna palunosa. == Istòria == === De la Preïstòria a l'Edat Mejana === ==== Leis originas ==== Situada au sud-èst d'[[Euròpa]], Romania foguèt una dei premierei regions dau [[continent]] onte penetrèt l'[[agricultura]]. A partir dau millenari VIII abC, plusors culturas [[Preïstòria|preïstoricas]] se desvolopèron donc sus lo territòri romanés ([[cultura de Salcuta|Salcuta]], [[cultura de Hamangia|Hamangia]], [[cultura de Gumelnita|Gumelnita]], [[cultura de Cucuteni-Tripolie|Cucuteni-Tripolie]], [[cultura de Delul Melcilor-Glina|Delul Melcilor-Glina]], [[cultura de Cucuteni|Cucuteni II]]...). Mestregèron la produccion de [[terralha]]s, d'[[otís]] e de [[joièu]]s e laissèron de vestigis [[art]]istics ([[escultura]]s) ò [[religion|religiós]] ([[tomba]]s). Pasmens, au sègle XII av. JC, una crisi [[clima]]tica entraïnèt una importanta demenicion de la populacion e l'abandon de mai d'un site. Aqueu vuege [[demografia|demografic]] favorizèt l'installacion de populacions [[Indoeuropèus|indoeuropèas]] a l'origina dei [[civilizacion]]s de [[civilizacion de Tei-Monteoru|Tei-Monteoru]] e dei [[Cultura dei tombas d'arcana|tombas d'arcana]]. Donèron naissença ai pòbles illirians e [[Tràcia|tracians]] qu'ocupavan la region durant l'[[Antiquitat]]. En particular, au sègle I av. JC, lei Dacis, un pòble tracian septentrionau, s'installèt dins lei regions orientalas de la Romania actuala. A la fin dau sègle seguent, ataquèron l'[[Empèri Roman]] sota lo comandament dau rèi [[Diuppaneus]]. La repòsta [[Empèri Roman|romana]] foguèt violenta e l'emperaire [[Trajan]] ([[98]]-[[117]]) conquistèt lo territòri daci entre [[101]] e [[106]]. [[Dacia]] venguèt una província [[Empèri Roman|romana]] qu'atraiguèt un nombre important de [[colonialisme|colons]] gràcias a sei ressorsas minièras. De [[lenga]] [[latin]]a, leis arribants se mesclèron ambé la populacion daci e la romanizèron rapidament. Dins aquò, la region èra malaisada de protegir e l'emperaire [[Aurelian]] ([[270]]-[[275]]) ordonèt son abandon en [[271]]. La màger part deis abitants foguèron tornats installar au sud de [[Danubi]] e lo rèsta deguèt faciar una tiera d'invasion de [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] ([[Huns]], [[Avars]], [[Ongria|Ongrés]]...) entre lei sègles IV e IX. ==== La formacion de Valaquia e de Moldàvia ==== [[Valaquia]] comencèt d'aparéisser lentament a partir de l'evangelizacion de la region, sota dominacion [[Bulgaria|bulgara]], entre lei sègles VII e X. Ambé lo declin bulgar, passèt sota lo contraròtle de divèrsei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] : [[Pechenegs]] fins a [[1122]] e [[Cumans]] ai sègles XII e XIII. Après l'incursion [[Empèri Mongòl|mongòlas]] de [[1240]]-[[1242]] en [[Euròpa Centrala]], leis [[Ongria|Ongrés]] l'ocupèron per i establir una marcha militara. Pasmens, se turtèron a una resisténcia viva. En [[1330]], foguèt batuts per lo [[vovoida]] [[Basarab Ièr Intemeietorul]] (vèrs [[1310]] - [[1352]]) a la [[batalha de Posada]]. Lo venceire organizèt una [[Valaquia]] [[independéncia|independenta]]. Un [[metropolita]] [[Ortodoxia|ortodòx]] s'installèt en [[1359]] a [[Arges]] e la [[capitala]] foguèt transferida en [[1385]] a [[Tirgoviste]]. Pus expausada que [[Valaquia]] ais atacas vengudas de l'[[estèpa]], [[Moldàvia]] venguèt [[tribut]]ària de l'[[Khanat de l'Òrda d'Aur|Òrda d'Aur]] avans d'èsser somesa a d'influéncias [[Polonha|polonesas]] e [[Ongria|ongresas]]. Pasmens, en [[1359]], lo [[vovoida]] [[Bogdan de Cuhea]] ([[1359]]-[[1365]]) capitèt de venir [[independéncia|independent]]. Puei, durant lo rèine de [[Petru II Musat]] ([[1375]]-[[1391]]), s'organizèt un estat moldau ambé [[Suceava]] coma [[capitala]]. Un metropolita [[Ortodoxia|ortodòx]] s'i installèt en [[1401]]. Dins aquò, lei Tatars demoravan perilhós. Ansin, [[Petru II Musat|Petru II]] se reconoguèt [[vassalitat|vassau]] de [[Polonha]] en [[1387]]. === Entre Otomans, Austrians e Rus === ==== La conquista otomana ==== Après aver passat leis Estrechs dins lo corrent dau sègle XIII, lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]] ataquèron lei principats [[crestianisme|crestians]] dei [[Balcans]]. [[Valaquia]] foguèt atacada a partir de [[1394]] e venguèt tributària en [[1396]] ambé la revirada de la [[Batalha de Nicopolis|Crosada de Nicopolis]]. Pasmens, sei voivodas assaièron de tornar trobar una [[independéncia]] complèta. En [[1444]], [[Valaquia]] participèt sensa succès a la campanha de [[Jan Hunyadi]] que foguèt batut a [[Batalha de Varna|Varna]]. Puei, en [[1459]], [[Vlad III Tepes]] ([[1456]]-[[1462]]<ref>[[Vlad III Tepes]] reinèt tanben brèvament en [[1448]] e en [[1476]].</ref>) — qu'inspirèt lo [[Dracula]] de la [[literatura]] — refusèt de pagar lo tribut mai foguèt vencut après tres [[annada]]s de resisténcia acarnada. Après aquela desfacha, [[Valaquia]] gardèt una importanta autonòmia intèrna mai sei caps demorèron somés ais Otomans fins au sègle XVIII. En [[1659]], [[Bucarèst]] ne venguèt la [[capitala]]. [[Moldàvia]] conoguèt un sòrt similar ben que pus tardiu. D'efèct, un an après lo pagament d'un tribut impausat en [[1456]] per leis [[Empèri Otoman|Otomans]] e lei [[Tatars]], lo voivoda [[Estève III lo Grand]] ([[1457]]-[[1504]]) decidèt de resistir. Gràcias ai sostèns d'[[Ongria]] e de [[Polonha]]-[[Lituània]], infligiguèt una tiera de desfachas a seis adversaris, especialament a [[Batalha de Vaslui|Vaslui]] en [[1475]]. Pasmens, abandonats per seis aliats, deguèt finalament reconóisser la senhoriá turca en [[1489]]. Aquò empachèt pas en [[1538]] una ataca de [[Soliman lo Magnific]] ([[1520]]-[[1566]]) qu'annexèt la region [[litorau|litorala]] de Moldàvia. ==== Entre Otomans e Habsborg ==== Durant lei sègles XVI e XVII, [[Valaquia]] e [[Moldàvia]] demorèron tributàrias de l'[[Empèri Otoman]] mai gardèron un estatut fòrça autonòm : cada principat gardèt seis institucions pròprias (compres [[diplomacia|diplomaticas]] e militaras) e lei tropas turcas i establiguèron ges de [[garnison]] permanenta. Au contrari d'autrei regions [[Balcans|balcanicas]], i aguèt donc pas de [[colonialisme|colonizacion]] [[islam|musulmana]] en Romania. En revènge, lei Turcs susvelhèron l'eleccion dei voivodas. Aquò li permetèt donc de tenir aisament lo país franc dau periòde de revòuta de [[Miquèu lo Brave]] ([[1593]]-[[1601]]). La revirada dau [[sètge de Viena (1683)|sètge de Viena]] en [[1683]] entraïnèt lei premiers cambiaments dempuei la conquista turca. D'efèct, en [[1699]], lo [[Tractat de Karlowitz]] laissèt la [[Ongria]] Turca e [[Transilvània]] ais [[Àustria|Austrians]]. Aqueu reculament expausava lei voivodats romanés e leis Otomans decidèron d'i renfòrçar son contraròtle. Ansin, dins lo corrent deis annadas 1710, i impausèron de governadors [[Grècia|grècs]] (dichs ''hospodar'') eissits de l'[[aristocracia]] marchanda e administrativa de [[Constantinòble]]. Renovelats totei lei doas ò tres [[annada]]s, lei ''hospodar'' dirigiguèron lei dos principats fins a [[1821]]. ==== L'irrupcion dei Rus ==== [[File:Romania - Division territòriala vèrs 1750.png|thumb|right|Principats de [[Valaquia]] e de [[Moldàvia]] vèrs [[1750]].]] Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XVIII, l'equilibri [[Balcans|balcanic]] entre [[Àustria]] e l'[[Empèri Otoman]] foguèt trebolat per l'arribada dei [[Russia|Rus]] dins la region. En [[1774]], lo tsar obtenguèt un drech de « remostrança » sus la gestion turca dei dos principats. Puei, en [[1792]], lei Turcs deguèron cedir sei territòris en delà de [[Dniestr]], çò qu'entraïnèt la formacion d'una [[frontiera]] entre [[Russia]] e [[Moldàvia]]. Per limitar l'influéncia [[Russia|russa]] dins lei principats romanés, la tutèla [[Empèri Otoman|otomana]] i venguèt alora pus pesanta. Pasmens, en [[1806]], la destitucion dau governador [[Constantin Ypsilanti]], jutjat tròp favorable ai Rus, entraïnèt una guèrra novèla. Tornarmai perduda per lei Turcs, entraïnèt l'annexion de [[Bessaràbia]] e de [[Budjak]] (la zòna litorala annexada en [[1538]] per [[Soliman lo Magnific|Soliman]]). Una partida de la populacion romanesa venguèt ansin russa e lo demorèt fins a la [[Premiera Guèrra Mondiala]]. ==== La tutèla russoturca e l'emergéncia dau nacionalisme romanés ==== [[File:Romania - Principats de Valaquia e de Moldàvia en 1815.png|thumb|Principats de Valaquia e de Moldàvia en 1815.]] Après la [[Revolucion Francesa]], leis idèas novèlas agantèron la societat romanesa e favorizèron l'emergéncia de movements [[nacionalisme|nacionalistas]] coma l'[[Eteria]] [[Grècia|grèga]] que teniá de relèus au sen de la populacion grèga de Romania e coma lo movement de [[Tudor Vladimirescu]]. La revòuta aguèt luòc en [[1821]] e lei dos caps ocupèron [[Bucarèst]]. Pasmens, mau capitèron de s'unir e foguèt [[Tudor Vladimirescu|Vladimirescu]] per [[Alexandre Ypsilanti]] (cap locau de l'[[Eteria]]). Puei, ostil ai movements revolucionari, l'[[Russia|Empèri Rus]] laissèt leis Otomans restablir l'òrdre. Pasmens, l'entenduda entre [[Russia|Rus]] e [[Empèri Otoman|Turcs]] durèt gaire e una novèla guèrra se debanèt en [[1828]]-[[1829]]. Ganhada per lei premiers, establiguèt una mena de « condominium » turcorus sus [[Valaquia]] e [[Moldàvia]]. Definit dins lei Reglaments Organics de [[1830]], entraïnèt la formacion d'institucions modèrnas (assemblada generala, conseu dei ministres...) dins cada principat. Lei ''hospodar'' foguèron remplaçats per dos princes reinants elegits per la [[vida]] ambé l'acòrd de [[Constantinòple]] e susvelhats per dos cònsols rus. ==== L'insurreccion de 1848 ==== En [[1848]], [[Valaquia]] e [[Moldàvia]] foguèron tocadas per lei contracòps de la [[Revolucion Francesa de 1848]]. En junh, sota l'influéncia de [[nacionalisme|nacionalistas]] coma [[Alexandre Ion Cuza]] ò [[Ion Bratianu]], una insurreccion comencèt a [[Bucarèst]] exigissent de reformas politicas e la formacion d'una Romania unida e [[independéncia|independenta]]. Pasmens, en setembre, de tropas [[Empèri Otoman|otomanas]] e [[Russia|russas]] intrèron dins lei dos principats per i restablir l'òrdre. Lei Reglaments Organics foguèron suspenduts en [[1849]] e lo sistèma dei ''hospodar'' restablit. ==== De l'autonòmia a l'independéncia ==== [[File:Romania - Romania en 1878.png|thumb|Romania en 1878.]] La revirada de la revòuta de [[1848]] entraïnèt l'[[exili]] de mai d'un [[patriotisme|patriota]] romanés en [[Euròpa Occidentala]], especialament en [[França]]. Aquò permetèt d'interessar [[París]] e [[Londres]] a la causa romanesa e la segonda mitat dau sègle XIX veguèt la mesa en plaça progressiva de l'[[independéncia]]. D'efècte, en [[1856]]-[[1858]], dins l'encastre de la [[Guèrra de Crimèa]] ([[1853]]-[[1856]]), lei Francobritanics impausèron la fin dau [[protectorat]] rus sus la region, la creacion d'un divan cargat de revisar lei Reglaments Organics e la creacion d'una cort de justícia comuna ai dos principats. En [[1859]], leis assembladas de [[Valaquia]] e de [[Moldàvia]] elegiguèron lo meteis prince ([[Alexandre Ion Cuza]]) entraïnant ''[[de facto]]'' l'unificacion dau país (reconeguda per lo sultan en [[1861]]). Alexandre mau contentèt lei [[conservatisme|conservadors]] amb una reforma agrària e lei [[liberalisme|liberaus]] ambé l'instauracion d'un regime autoritari. En [[1866]], foguèt donc obligat d'abdicar. [[Carol Ièr|Carles de Hojenzollern-Sigmaringer]], prince alemand parent dau rèi de [[Prússia]] e de l'emperaire de [[França]], foguèt alora proclamat prince de [[Valaquia]] e de [[Moldàvia]] en mai. Puei, la meteissa annada, una [[constitucion]] novèla creèt un principat unificada de Romania. En [[1878]], aprofichant un ennau conflicte entre [[Russia|Rus]] e [[Empèri Otoman|Otomans]], Romania jonhèt lo camp rus e negocièt son [[independéncia]] a la [[Conferéncia de Berlin]]. Per aquò, deguèt abandonar lei territòris rus annexats lòng de la frontiera moldava a l'eissida de la [[Guèrra de Crimèa]]. En cambi, obtenguèt [[Dodrudja]] (e i reconóisser ai [[islam|musulmans]] de drechs politics egaus ai Romanés). Ansin, l'independéncia foguèt internacionalament reconeguda en [[1880]]. === La Romania independenta === [[File:RomaniaBorderHistoryAnnimation 1859-2010 es.gif|right|thumb|Evolucion del territòri romanés dempuèi 1859 (esp.)]] ==== De l'independéncia a la desfacha de 1916 ==== Proclamat rèi, [[Carol Ièr|Carol I{{èr}}]] ([[1866]]-[[1914]]) renoncièt a la conquista de [[Transilvània]] (tenguda per [[Àustria]]-[[Ongria]]) e se preocupèt de desvolopament economic. Fondèt ansin plusors [[universitat]]s ([[Bucarèst]], [[Iasi]]...). [[Diplomacia|Diplomaticament]], èra inicialament un aliat d'[[Alemanha]] mai se raprochèt pauc a pauc de [[França]] e de [[Russia]] en causa dei besonhs de finançament de sa politica d'industrializacion. En [[1912]], demorèt ansin neutre durant la [[Premiera Guèrra Balcanica]] còntra l'[[Empèri Otoman]] (octòbre de [[1912]] - mai de [[1913]]) avans de participar a la segonda còntra [[Bulgaria]] (junh-aost de [[1913]]). Aquò permetèt a Romania d'annexar la [[Dobrudja dau Sud]]. Enfin, demorèt tanben neutre au començament de la [[Premiera Guèrra Mondiala]]. Son nebòt [[Ferrand Ièr de Romania|Ferrand I{{èr}}]] ([[1914]]-[[1927]]) li succediguèt en octòbre de [[1914]]. Pròche deis Aliats, declarèt la guèrra ais Empèris Centraus en aost de [[1916]] en cambi de [[Transilvània]]. Lei tropas romanesas ocupèron [[Brajsov]] mai deguèron rapidament se retirar en fàcia de còntra-ofensivas [[Alemanha|alemandas]], [[Ongria|ongresas]]<ref>[[Ongria]] fasiá partida d'[[Àustria]]-[[Ongria]] mai teniá lei sieunas fòrças militaras.</ref> e [[Bulgaria|bulgaras]]. En decembre de [[1916]], lei Romanés perdiguèron [[Bucarèst]] e lei rèstas de son armada deguèt s'enfugir en Moldàvia ont una ajuda [[Russia|russa]] li permetèt de se restablir. ==== La formacion de la Granda Romania ==== Après la desfacha de [[1916]], l'armada romanesa tenguèt un ròtle segondari sus lo frònt orientau. Après lo començament de la [[Revolucion Russa]], foguèt enceuclada per seis adversaris e obligada de signar un [[armistici]] en decembre de [[1917]]. Deguèt restituir la [[Dobrudja dau Sud]] a [[Bulgaria]] e laissar leis Empèris Centraus esplechar lei ressorsas de [[Valaquia]] per son esfòrç de guèrra. Pasmens, [[Bucarèst]] aprofechèt lo caòs en [[Ucraïna]] per estendre son territòri vèrs l'èst. En particular, en març de [[1918]], de Romans prenguèron lo contraròtle de [[Chisinau]] onte proclamèron la reünion dei regions romanesas de l'[[Empèri Rus]] a Romania. Puei, en novembre de [[1918]], lei Romans se revoutèron còntra leis Empèris Centraus e participèron tornarmai a la guèrra. Ocupèron [[Transilvània]] e lo mes seguent, una assemblada de captaus ne votèt l'annexion. La [[Tractat de Versalhas|Conferéncia de Versalhas]] definiguèt lei [[frontiera]]s novèlas dau país qu'annexèt [[Transilvània]], [[Bucovina]] e [[Bessaràbia]]. En mai d'aquò, [[Bulgaria]] deguèt tornarmai cedir la [[Dobrudja dau Sud]]. Aquelei modificacions territòrialas foguèron fòrça mau acceptadas per leis [[Ongria|Ongrés]] qu'assaièron de s'i opausar. Pasmens, la mesa en plaça d'un regime [[comunisme|comunista]] a [[Budapèst]] permetèt ai Romanés de menar una guèrra d'amplor còntra sei vesins, d'ocupar militarament sa [[capitala]] d'aost e de novembre de [[1919]] e de li impausar de concessions suplementàrias (mitat de [[Banat]] e divèrsei territòris frontaliers ambé lei vilas d'[[Arad]], d'[[Oradea]] e de [[Satu Mare]]). ==== L'entre doas guèrras ==== [[File:Romania - Romania en 1925.png|thumb|Romania en 1925.]] En [[1920]], Romania aviá ansin doblat sa superficia de [[1914]]. Pasmens, son territòri assostava d'ara endavant mai d'una minoritat [[etnia|etnica]] (8% d'[[Ongria|Ongrés]], 4% d'[[Alemanha|Alemands]], 4% de [[judaïsme|judieus]], 3% d'[[Ucraïna|Ucraïnians]]). En mai d'aquò, la diversitat religiosa èra tanben fòrça importanta ambé d'[[Ortodoxia|ortodòxs]] (72% de la populacion), de [[Catolicisme|catolics]], d'uniates, de [[Protestantisme|protestants]] (luterians, calvinistas...), de [[judaïsme|judieus]] e de [[islam|musulmans]]. Per reglar aquelei questions, la constitucion de 1923 assegurava un respèct estricte dei [[drech]]s dei minoritats. Pasmens, dins lei fachs, ambé la desagregacion rapide de la [[democracia]] romanesa, lei tensions se multipliquèron. D'efèct, a sa [[mòrt]], [[Ferrand Ièr de Romania|Ferrand I{{èr}}]] assaièt d'empachar son fiu [[Carol II de Romania|Carol]] de prendre lo poder. Nommèt donc son segond fiu, [[Miquèu Ièr de Romania|Miquèu]], coma eiretier. Pasmens, coma lo rèi novèu èra un enfant, aquò necessitèt la creacion d'una [[regéncia]] que foguèt reversat en [[1930]] per [[Carol II de Romania|Carol]] e e sei partisans. En [[1938]], après uech de regime parlamentari ineficaç, [[Carol II de Romania|Carol II]] prenguèt dirèctament lo poder, enebiguèt lei [[partit politic|partits politics]] e executèt lei caps dau movement [[faissisme|faissista]] de la [[Garda de Fèrre]]. ==== La Segonda Guèrra Mondiala ==== [[File:Romania - Romania en 1940.png|thumb|Romania en 1940.]] Au començament de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], [[Carol II de Romania|Carol II]] assaièt de demorar neutre. Pasmens, en junh de [[1940]], deguèt cedir [[Bessaràbia]] e la [[Bucovina dau Nòrd]] a l'[[URSS]] après un [[ultimatum]] d'[[Estalin]]. Après aquela desfacha, lo rèi decidèt donc de se raprochar d'[[Alemanha]] e nomèt lo novèu cap de la [[Garda de Fèrre]], [[Horia Sima]], coma cap dau [[govèrn]]. Aquò empachèt pas lei pèrdas de la [[Transilvània dau Nòrd]] e de la [[Dobrudja dau Sud]] respectivament donada per [[Adolf Hitler]] a seis aliats ongrés e bulgar. Aqueleis abandons entraïnèron de manifestacions importantas dins lo país e [[Carol II de Romania|Carol II]] foguèt obligat d'abdicar per lo [[manescau]] [[Ion Antonescu]], novèu cap dau govèrn. [[Ion Antonescu|Antonescu]] obtenguèt rapidament lo sostèn deis [[Alemanha|Alemands]], çò que li permetèt de resistir a una temptativa de còp d'estat organizada per la [[Garda de Fèrre]]. En junh de [[1941]], acceptèt de participar a l'invasion de l'[[URSS|Union Sovietica]] en cambi de la cession de divèrsei territòris en [[Moldàvia]] e en [[Ucraïna]]. Lei tropas romanesas i participèron a divèrseis atrocitats, especialament dins la region d'[[Odessa]]. Pasmens, foguèron decimadas a la [[batalha d'Estalingrad]] en [[1942]]-[[1943]]. Aquela desfacha entraïnèt una reduccion importanta de la participacion romanesa a la guèrra. En abriu de [[1944]], lei fòrças [[URSS|sovieticas]] arribèron lòng dei frontieras romanesas. Lo 23, un còp d'estat reversèt lo manescau [[Ion Antonescu|Antonescu]] e fisèt lo poder a [[Miquèu Ièr de Romania|Miquèu I{{èr}}]]. Romania jonhèt alora lo camp de la Granda Aliança e acabèt la guèrra còntra l'Axe. Pasmens, deguèt renonciar definitivament ai territòris annexats per lei [[URSS|Sovietics]] e per lei [[Bulgaria|Bulgars]] en [[1940]]. De mai, de tropas [[URSS|sovieticas]] foguèron estacionadas sus son territòri. ==== Lo periòde comunista ==== [[File:Romania - Romania après la Segonda Guèrra Mondiala.png|thumb|Romania après la Segonda Guèrra Mondiala.]] A partir de març de [[1945]], lei tropas [[URSS|sovieticas]] de Romania metèron en plaça un [[govèrn]] dirigit per [[Petru Groza]] que menèt una reforma agrària, desmobilizèt l'armada romanesa e organizèt d'eleccions liuras en novembre de [[1946]]. Probablament trucats, lei resultats donèron la victòria ai [[comunisme|comunistas]] e a seis aliats. Puei, en decembre de [[1947]], lo rèi [[Miquèu Ièr de Romania|Miquèu]] foguèt obligat d'abdicar entraïnant la proclamacion d'una republica populara. Lo modèl [[URSS|sovietic]] foguèt alora largament impausat a la societat romanesa e [[Gheorghe Gheorghiu-Dej]] venguèt la figura principala dau regime. Pasmens, dins lo corrent deis annadas 1950, Romania obtenguèt una certana autonòmia au sen dau blòt [[URSS|sovietic]] ambé lo retirament dei tropas sovieticas, l'organizacion d'una politica industriala pròpria e un raprochament ambé lei país occidentaus. Après la [[mòrt]] de [[Gheorghe Gheorghiu-Dej|Gheorghiu-Dej]] en [[1965]], lo regime foguèt dominat per [[Nicolae Ceausescu]] que contunièt la politica de son predecessor (reconoissença de la [[Alemanha de l'Oèst|RFA]], refús de participar a l'invasion de [[Checoslovaquia]]...). Pasmens, au sen de son país, [[Nicolae Ceausescu|Ceausescu]] renforcèt lo ròtle de la polícia politica (''[[Securitate]]'') e dau Partit. Pauc a pauc, donèt tanben una orientacion [[nacionalisme|nacionalista]] au regime. Leis annadas 1970 foguèron marcadas per l'aparicion de dificultats economicas que se transformèron pauc a pauc en crisi grèva. Entraïnèron de restriccions mai e mai importantas e l'adopcion de la politica de « sistematizacion ». Destinada a racionalizar la produccion, entraïnèt la destruccion de mai d'un [[vilatge]] e lo desplaçament deis abitants dins de lotjaments collectius. Vengut fòrça impopular, [[Nicolae Ceausescu|Ceausescu]] foguèt reversat e executat après una brèva revolucion que se debant dau 22 au 25 de decembre de [[1989]]. ==== Romania dempuei 1989 ==== Dempuei [[1989]], Romania a adoptat d'institucions [[democracia|democraticas]] e jonhat lo blòt occidentau. Pasmens, lo país contunia de faciar de problèmas economics importants. D'efèct, leis eleccions de mai de [[1990]] foguèron ganhadas per lo [[Frònt de Salut Nacionau]] (FSN) dirigits per de captaus de la ''nomenklatura'' dau periòde [[comunisme|comunista]]. Sa figura principala, [[Ion Iliescu]], foguèt elegit a la presidéncia. Dins un contèxte economic malaisat en causa de l'afondrament generau dau blòt [[URSS|sovietic]], [[Ion Iliescu|Iliescu]] gardèt lo poder gràcias au sostèn dei fòrças eissidas dau regime [[comunisme|comunista]] (''nomenklatura'', companhiás estatalas, sindicat dei minaires...). Tornat elegir president en [[1992]] (66% dei sufragis exprimits), limitèt la liberalizacion de l'economia mai poguèt pas empachar lo desvolopament de la [[corrupcion]]. Pasmens, l'economia comencèt de se redreiçar a partir de [[1994]]. L'oposicion ganhèt leis eleccions de [[1996]] e [[Emil Constantinescu]] remplacèt [[Ion Iliescu]]. Engatjèt una politica de reformas liberalas e raprochèt lo país de l'[[Union Europèa]] e de l'[[OTAN]]. Pasmens, sei mesuras entraïnèron una novèla crisi economica que durèt de [[1997]] a [[1999]]. En [[2000]], [[Ion Iliescu]] foguèt tornarmai elegit e son Premier Ministre, [[Adrian Nastase]], capitèt de redreiçar la situacion economica. Romania venguèt ansin membre de l'[[OTAN]] e de l'UE en [[2007]]. Pasmens, leis escandals financiers minèron la populacion dau govèrn que perdiguèt leis eleccions de [[2004]] au profiech de [[Traian Basescu]]. Lo país foguèt durament tocat per la [[crisi economica de 2008]] e [[Traian Basescu|Basescu]] apliquèt de mesuras d'austeritat drasticas (aumentacion deis impòsts indirèctes, licenciament de {{formatnum:200000}} foncionaris...). En [[2014]], lo liberau [[Klaus Iohannis]] foguèt elegit a la presidéncia. == Politica == Romania es una [[republica]] [[parlament]]ària. Lo president, elegit per la populacion per un periòde de cinc ans, es lo cap d'Estat. Actualament es [[Klaus Iohannis|Klaus Iohannis]]. Lo [[primièr ministre]], actualament [[Marcel Ciolacu]], es lo cap de govèrn. La [[Constitucion]] actuala de Romania foguèt redigida en [[1991]], après la casuda de [[Nicolae Ceaucescu]], e modificada en [[2003]]. S'establís l'eleccion populara d'un President e un Parlament mejançant votacion dels ciutadans màgers de 18 ans, e l'existéncia d'una Cort Constitucionala e una autra cort mendre. == Geografia == [[Fichièr:Roumanie_carte.png||250px|thumb|right|Mapa de Romania]] Capitala: [[Bucarèst]]. Autras ciutats: [[Cluj-Napoca]], [[Timişoara]], [[Iaşi]], [[Constanţa]], [[Craiova]], [[Galaţi]], [[Braşov]], [[Oradea]], [[Sibiu]]. Romania es devesida en 41 comtats apelats ''judeţe'': {| | * [[Alba (comtat)|Alba]] * [[Arad (comtat)|Arad]] * [[Argeş (comtat)|Argeş]] * [[Bacău (comtat)|Bacău]] * [[Bihor (comtat)|Bihor]] * [[Bistriţa-Năsăud (comtat)|Bistriţa-Năsăud]] * [[Botoşani (comtat)|Botoşani]] * [[Braşov (comtat)|Braşov]] * [[Brăila (comtat)|Brăila]] | * [[Buzău (comtat)|Buzău]] * [[Caraş-Severin (comtat)|Caraş-Severin]] * [[Călăraşi (comtat)|Călăraşi]] * [[Cluj (comtat)|Cluj]] * [[Constanţa (comtat)|Constanţa]] * [[Covasna (comtat)|Covasna]] * [[Dâmboviţa (comtat)|Dâmboviţa]] * [[Dolj (comtat)|Dolj]] * [[Galaţi (comtat)|Galaţi]] | * [[Giurgiu (comtat)|Giurgiu]] * [[Gorj (comtat)|Gorj]] * [[Harghita (comtat)|Harghita]] * [[Hunedoara (comtat)|Hunedoara]] * [[Ialomiţa (comtat)|Ialomiţa]] * [[Iaşi (comtat)|Iaşi]] * [[Ilfov (comtat)|Ilfov]] * [[Maramureş (comtat)|Maramureş]] * [[Mehedinţi (comtat)|Mehedinţi]] | * [[Mureş (comtat)|Mureş]] * [[Neamţ (comtat)|Neamţ]] * [[Olt (comtat)|Olt]] * [[Prahova (comtat)|Prahova]] * [[Satu Mare (comtat)|Satu Mare]] * [[Sălaj (comtat)|Sălaj]] * [[Sibiu (comtat)|Sibiu]] * [[Suceava (comtat)|Suceava]] * [[Teleorman (comtat)|Teleorman]] |valign="top"| * [[Timiş (comtat)|Timiş]] * [[Tulcea (comtat)|Tulcea]] * [[Vaslui (comtat)|Vaslui]] * [[Vâlcea (comtat)|Vâlcea]] * [[Vrancea (comtat)|Vrancea]] |} == Lengas de Romania == La lenga oficiala de Romania es lo [[romanés]]. Es la lenga mairala d'aperaquí 90,6% de la populacion<ref>recensament de 2011</ref>. I a tanben de minoritats significativas installadas dempuèi de sègles. Veire : [[lengas de Romania]] == Demografia == Segon lo recensament de 2011, i auriá 19 042 936 estatjants. (2002: 21 680 974). Aquela baissa es la consequéncia d'una emigracion importanta (mai de 250 000 per an sul periòde 2002-2011), atal coma d'una feconditat flaca (1,36). En 2011, lo taus de natalitat èra de 10,3 e la mortalitat de 13,2. veire : [[Demografia de Romania]] == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Romania]] 0soknkquhby2afhgnckkyr6172de0dr 0 3337 2504118 2489539 2026-07-08T09:36:23Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504118 wikitext text/x-wiki {{omon|Moldàvia}} {{Infobox_País |nom_local=Moldova |lenga= |nom_occitan=Moldàvia |de= |imatge_bandièra=Flag of Moldova.svg |ligam_bandièra= |imatge_blason=Coat of arms of Moldova.svg |ligam_blason= |imatge_mapa=Location Moldova Europe.png |devisa= |lengas= [[moldau]] |capitala=[[Chişinău]] |coordenadas_capitala={{coord|||||||type:country()|display=inline}} | | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Chişinău]] |tipe_govèrn=[[Sistèma parlamentari|Republica parlamentària]] | títols_dirigents = [[Lista dels presidents de Moldàvia|President]]<br>[[Lista dels primièrs ministres de Moldàvia|Primièr ministre]] | noms_dirigents=[[Maia Sandu]]<br>[[Alexandru Munteanu]] |superfícia_reng=140 |superfícia_totala={{formatnum: 33 851}} |percentatge_aiga={{unitat|1,4}} |populacion_reng=138 |populacion_totala={{formatnum:2 681 735}} |populacion_annada=2019 |densitat=79 |tipe_independéncia= |país_independéncia= [[URSS]] |data_independéncia=[[27 d'agost]] de [[1991]] |païses frontalièrs= |gentilici=Moldau, -ava |PIB_annada= |PIB= |PIB_categoria= |PIB_reng= |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país= | moneda = | còde_moneda= |fus_orari= |imne_nacional= |domeni_internet=[[.md]] |indicatiu_telefonic=373 | organizacions_internacionalas= }} '''Moldàvia''' (en [[romanés]]: ''Moldova''), oficialament la '''Republica de Moldàvia''', es un [[estat sobeiran]] de l'[[Euròpa Orientala]] sens accès a la mar. Enclavat entre [[Romania]] a l'oèst, e [[Ucraïna]] a l'èst, forma la partida orientala de la region istorica romanesa de [[Moldàvia (region)|Moldàvia]]. La capitala n'es la vila de [[Chişinău]]. == Geografia == {{...}} == Istòria == {{veire|Istòria de Romania}} Avans l'annexion de [[Bessaràbia]] per [[Russia]] en [[1812]], l'[[istòria]] dei Moldaus èra aquela dau pòble [[Romania|romanés]]. Pasmens, l'avançada russa entraïnèt la division de [[Moldàvia]] que sa mitat orientala conoís dempuei aqueu periòde una istòria separada dau rèsta dei regions romanesas. {{veire|Istòria de Moldàvia}} === Deis originas a la RSS de Moldàvia === Lo periòde rus durèt de [[1812]] a [[1917]]. [[Bessaràbia]] foguèt somesa a una politica de russificacion progressiva que comencèt en [[1828]] amb l'abolicion de l'autonòmia establida en [[1812]]. Puei, l'usatge dau [[Romanés|moldau]] foguèt enebit au sen de l'administracion en [[1829]], dei glèisas en [[1833]] e deis escòlas en [[1842]]. Lo brèu periòde de reünificacion dau sud de [[Bessaràbia]] amb l'ensems romanés, de [[1856]] a [[1878]], cambièt pas aquela evolucion. Au contrari, leis autoritats imperialas favorizèron l'implantacion de colons eslaus e segon un recensament de [[1897]], lei Moldaus formavan 56% de la populacion còntra 83% en [[1817]]. En [[1917]], aprofichant l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]], lei Moldaus assaièron de ragantar [[Romania]]. Lo 27 de març de [[1918]], una assemblada de captaus votèt l'union que foguèt oficialament reconegut per [[França]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e [[Itàlia]] en [[1920]]. Pasmens, lei Bolchevics refusèron la pèrda de la region e organizèron en octòbre de [[1924]] una pichona [[Republica Autonòma Socialista Sovietica de Moldàvia]] a partir de territòris situats lòng de la riba senèstra de [[Dnièstre]]. Puei, gràcias ais acòrds germanosovietics de [[1939]], [[Moscòu]] poguèt tornar annexar [[Bessaràbia]] en aost de [[1940]]. Aquò entraïnèt la formacion d'una [[Republica Socialista Sovietica de Moldàvia]] que venguèt una republica constitutiva de l'[[URSS|Union Sovietica]]. === Lo periòde sovietic === Ocupada de [[1941]] a [[1944]] per lei fòrças de l'Axe e integrada au sen de la « Granda Romania », Moldàvia foguèt sospichada de collaboracion amb leis [[Alemanha|Alemands]] e subiguèt una repression dura entre [[1946]] e [[1953]]. D'efèct, maugrat lo restabliment de la [[Republica Socialista Sovietica de Moldàvia|RSS de Moldàvia]], [[Estalin]] ordonèt la sovietizacion e la russificacion de la region per rompre. De mai, donèt leis extremitats nòrd e sud dau país a [[Ucraïna]] e Moldàvia perdiguèt son accès a la [[Mar Negra]]. Enfin, lo desvolopament industriau moldau se concentrèt sus la riba senèstra de [[Dnièstre]] qu'es sustot poblat per de populacions eslavas. Après la [[mòrt]] d'[[Estalin]], la violéncia de la politica de sovietizacion demeniguèt mai lo govèrn sovietic ne cambièt pas leis objectius. Au contrari, l'industria demorèt concentrada dins lei vilas e dins lei regions septentrionalas non romanesas. Lei flux d'imigrants rus, ucraïnians e bielorus foguèron tanben mantenguts. De mai, lo rus demorèt l'unica lenga oficiala en vigor e son ensenhament foguèt favorizat au detriment dau [[romanés]]. Ansin, en [[1991]], lei russofòns formavan 52% de la man d'òbra obriera e 68% dei [[sciéncia|scientifics]] e deis [[engenhariá|engenhaires]] de la Republica ; la populacion moldava èra generalament relegada ai regions agricòlas gaire desvolopadas dau sud e de l'oèst. A la fin deis annadas 1980, lei Moldaus s'agitèron rapidament. Un Frònt Popular Moldau, fondat en [[1989]], encoratjèt una union amb [[Romania]] e lo Soviet Suprèm de Moldàvia proclamèt la sobeiranetat dau país en [[1990]]. Aquò suscitèt de reaccions d'ostilitat au sen dei minoritats russa, que fondèt una Republica de [[Transnístria]] sus la riba senèstra de [[Dnièstre]], e [[Gagauz|gagauza]]. L'independéncia foguèt proclamada lo 27 d'aost de [[1991]] après la revirada dau còp d'estat conservator en [[URSS]]. [[Mircea Snegur]], president dau Soviet Suprèm, foguèt elegit a la presidéncia. === Moldàvia dempuei 1991 === Dempuei son [[independéncia]], Moldàvia dèu faciar una situacion economica fòrça malaisada qu'es agravada per lo conflicte de [[Transnístria]]. D'efèct, au començament de [[1992]], lei [[rus]]sofòns de la riba senèstra de [[Dnièstre]] se revoutèron e resistiguèron, gràcias a un sostèn militar [[Russia|rus]], ais atacas de l'armada moldava. En parallèl, lei relacions se desgradèron amb [[Romania]]. Ansin, en [[1994]], lo Frònt Popular perdiguèt largament leis eleccions e un referendum confirmèt l'independéncia a respèct de [[Romania]]. Una constitucion novèla donèt un estatut de cooficialitat au [[rus]], reconoguèt l'autonòmia dei [[Gagauz]]s e acceptèt lo principi d'una [[Transnístria]] autonòma. Puei, en [[1999]], un acòrd amb [[Russia]] permetèt lo retirament deis unitats estacionadas dins la region secessionista. Enfin, en [[2001]], un tractat d'amistat foguèt signat amb [[Moscòu]]. Pasmens, aquò a permés de trobar una solucion a la question de [[Transnístria]] que demòra ''[[de facto]]'' independenta. Aqueleis acòrds diplomatics successius an tanben pas permés lo desvolopament economic que conoís de dificultats considerablas en causa de la manca d'[[industria]]. D'efèct, lo raprochament amb [[Russia]] limita leis oportunitats d'integracion au sen dau mond occidentau e una partida importanta de la populacion a quitat un país considerat coma lo pus paure d'[[Euròpa]]. == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Moldàvia]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] svuzehjfcbn86e1mkacwdrf6onhw0fh 2504119 2504118 2026-07-08T09:38:59Z ~2026-38743-78 64294 2504119 wikitext text/x-wiki {{omon|Moldàvia}} {{Infobox_País |nom_local=Moldova |lenga= |nom_occitan=Moldàvia |de= |imatge_bandièra=Flag of Moldova.svg |ligam_bandièra= |imatge_blason=Coat of arms of Moldova.svg |ligam_blason= |imatge_mapa=Location Moldova Europe.png |devisa= |lengas= [[moldau]] |capitala=[[Chişinău]] |coordenadas_capitala={{coord|||||||type:country()|display=inline}} | | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Chişinău]] |tipe_govèrn=[[Sistèma parlamentari|Republica parlamentària]] | títols_dirigents = [[Lista dels presidents de Moldàvia|President]]<br>[[Lista dels primièrs ministres de Moldàvia|Primièr ministre]] | noms_dirigents=[[Maia Sandu]]<br>[[Alexandru Munteanu]] |superfícia_reng=140 |superfícia_totala={{formatnum: 33 851}} |percentatge_aiga={{unitat|1,4}} |populacion_reng=138 |populacion_totala={{formatnum:2 681 735}} |populacion_annada=2019 |densitat=79 |tipe_independéncia= |país_independéncia= [[URSS]] |data_independéncia=[[27 d'agost]] de [[1991]] |païses frontalièrs= |gentilici=Moldau, -ava |PIB_annada= |PIB= |PIB_categoria= |PIB_reng= |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país= | moneda = | còde_moneda= |fus_orari= |imne_nacional= |domeni_internet=[[.md]] |indicatiu_telefonic=373 | organizacions_internacionalas= }} '''Moldàvia''' (en [[romanés]]: ''Moldova''), oficialament la '''Republica de Moldàvia''' (en romanés: ''Republica Moldova''), es un [[estat sobeiran]] de l'[[Euròpa Orientala]] sens accès a la mar. Enclavat entre [[Romania]] a l'oèst, e [[Ucraïna]] a l'èst, forma la partida orientala de la region istorica romanesa de [[Moldàvia (region)|Moldàvia]]. La capitala n'es la vila de [[Chişinău]]. == Geografia == {{...}} == Istòria == {{veire|Istòria de Romania}} Avans l'annexion de [[Bessaràbia]] per [[Russia]] en [[1812]], l'[[istòria]] dei Moldaus èra aquela dau pòble [[Romania|romanés]]. Pasmens, l'avançada russa entraïnèt la division de [[Moldàvia]] que sa mitat orientala conoís dempuei aqueu periòde una istòria separada dau rèsta dei regions romanesas. {{veire|Istòria de Moldàvia}} === Deis originas a la RSS de Moldàvia === Lo periòde rus durèt de [[1812]] a [[1917]]. [[Bessaràbia]] foguèt somesa a una politica de russificacion progressiva que comencèt en [[1828]] amb l'abolicion de l'autonòmia establida en [[1812]]. Puei, l'usatge dau [[Romanés|moldau]] foguèt enebit au sen de l'administracion en [[1829]], dei glèisas en [[1833]] e deis escòlas en [[1842]]. Lo brèu periòde de reünificacion dau sud de [[Bessaràbia]] amb l'ensems romanés, de [[1856]] a [[1878]], cambièt pas aquela evolucion. Au contrari, leis autoritats imperialas favorizèron l'implantacion de colons eslaus e segon un recensament de [[1897]], lei Moldaus formavan 56% de la populacion còntra 83% en [[1817]]. En [[1917]], aprofichant l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]], lei Moldaus assaièron de ragantar [[Romania]]. Lo 27 de març de [[1918]], una assemblada de captaus votèt l'union que foguèt oficialament reconegut per [[França]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e [[Itàlia]] en [[1920]]. Pasmens, lei Bolchevics refusèron la pèrda de la region e organizèron en octòbre de [[1924]] una pichona [[Republica Autonòma Socialista Sovietica de Moldàvia]] a partir de territòris situats lòng de la riba senèstra de [[Dnièstre]]. Puei, gràcias ais acòrds germanosovietics de [[1939]], [[Moscòu]] poguèt tornar annexar [[Bessaràbia]] en aost de [[1940]]. Aquò entraïnèt la formacion d'una [[Republica Socialista Sovietica de Moldàvia]] que venguèt una republica constitutiva de l'[[URSS|Union Sovietica]]. === Lo periòde sovietic === Ocupada de [[1941]] a [[1944]] per lei fòrças de l'Axe e integrada au sen de la « Granda Romania », Moldàvia foguèt sospichada de collaboracion amb leis [[Alemanha|Alemands]] e subiguèt una repression dura entre [[1946]] e [[1953]]. D'efèct, maugrat lo restabliment de la [[Republica Socialista Sovietica de Moldàvia|RSS de Moldàvia]], [[Estalin]] ordonèt la sovietizacion e la russificacion de la region per rompre. De mai, donèt leis extremitats nòrd e sud dau país a [[Ucraïna]] e Moldàvia perdiguèt son accès a la [[Mar Negra]]. Enfin, lo desvolopament industriau moldau se concentrèt sus la riba senèstra de [[Dnièstre]] qu'es sustot poblat per de populacions eslavas. Après la [[mòrt]] d'[[Estalin]], la violéncia de la politica de sovietizacion demeniguèt mai lo govèrn sovietic ne cambièt pas leis objectius. Au contrari, l'industria demorèt concentrada dins lei vilas e dins lei regions septentrionalas non romanesas. Lei flux d'imigrants rus, ucraïnians e bielorus foguèron tanben mantenguts. De mai, lo rus demorèt l'unica lenga oficiala en vigor e son ensenhament foguèt favorizat au detriment dau [[romanés]]. Ansin, en [[1991]], lei russofòns formavan 52% de la man d'òbra obriera e 68% dei [[sciéncia|scientifics]] e deis [[engenhariá|engenhaires]] de la Republica ; la populacion moldava èra generalament relegada ai regions agricòlas gaire desvolopadas dau sud e de l'oèst. A la fin deis annadas 1980, lei Moldaus s'agitèron rapidament. Un Frònt Popular Moldau, fondat en [[1989]], encoratjèt una union amb [[Romania]] e lo Soviet Suprèm de Moldàvia proclamèt la sobeiranetat dau país en [[1990]]. Aquò suscitèt de reaccions d'ostilitat au sen dei minoritats russa, que fondèt una Republica de [[Transnístria]] sus la riba senèstra de [[Dnièstre]], e [[Gagauz|gagauza]]. L'independéncia foguèt proclamada lo 27 d'aost de [[1991]] après la revirada dau còp d'estat conservator en [[URSS]]. [[Mircea Snegur]], president dau Soviet Suprèm, foguèt elegit a la presidéncia. === Moldàvia dempuei 1991 === Dempuei son [[independéncia]], Moldàvia dèu faciar una situacion economica fòrça malaisada qu'es agravada per lo conflicte de [[Transnístria]]. D'efèct, au començament de [[1992]], lei [[rus]]sofòns de la riba senèstra de [[Dnièstre]] se revoutèron e resistiguèron, gràcias a un sostèn militar [[Russia|rus]], ais atacas de l'armada moldava. En parallèl, lei relacions se desgradèron amb [[Romania]]. Ansin, en [[1994]], lo Frònt Popular perdiguèt largament leis eleccions e un referendum confirmèt l'independéncia a respèct de [[Romania]]. Una constitucion novèla donèt un estatut de cooficialitat au [[rus]], reconoguèt l'autonòmia dei [[Gagauz]]s e acceptèt lo principi d'una [[Transnístria]] autonòma. Puei, en [[1999]], un acòrd amb [[Russia]] permetèt lo retirament deis unitats estacionadas dins la region secessionista. Enfin, en [[2001]], un tractat d'amistat foguèt signat amb [[Moscòu]]. Pasmens, aquò a permés de trobar una solucion a la question de [[Transnístria]] que demòra ''[[de facto]]'' independenta. Aqueleis acòrds diplomatics successius an tanben pas permés lo desvolopament economic que conoís de dificultats considerablas en causa de la manca d'[[industria]]. D'efèct, lo raprochament amb [[Russia]] limita leis oportunitats d'integracion au sen dau mond occidentau e una partida importanta de la populacion a quitat un país considerat coma lo pus paure d'[[Euròpa]]. == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Moldàvia]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] df0y22yr0cebp44v9102bslfg1sxfp0 2504120 2504119 2026-07-08T09:47:44Z ~2026-38754-56 64295 2504120 wikitext text/x-wiki {{omon|Moldàvia}} {{Infobox_País |nom_local=''Republica Moldova'' ([[romanés]]) |lenga= |nom_occitan=Moldàvia |de= |imatge_bandièra=Flag of Moldova.svg |ligam_bandièra= |imatge_blason=Coat of arms of Moldova.svg |ligam_blason= |imatge_mapa=Location Moldova Europe.png |devisa= |lengas= |capitala=[[Chişinău]] |coordenadas_capitala={{coord|||||||type:country()|display=inline}} | | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Chişinău]] |tipe_govèrn=[[Sistèma parlamentari|Republica parlamentària]] | títols_dirigents = [[Lista dels presidents de Moldàvia|President]]<br>[[Lista dels primièrs ministres de Moldàvia|Primièr ministre]] | noms_dirigents=[[Maia Sandu]]<br>[[Alexandru Munteanu]] |superfícia_reng=140 |superfícia_totala={{formatnum: 33 851}} |percentatge_aiga={{unitat|1,4}} |populacion_reng=138 |populacion_totala={{formatnum:2 681 735}} |populacion_annada=2019 |densitat=79 |tipe_independéncia= |país_independéncia= [[URSS]] |data_independéncia=[[27 d'agost]] de [[1991]] |païses frontalièrs= |gentilici=Moldau, -ava |PIB_annada= |PIB= |PIB_categoria= |PIB_reng= |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país= | moneda = | còde_moneda= |fus_orari= |imne_nacional= |domeni_internet=[[.md]] |indicatiu_telefonic=373 | organizacions_internacionalas= |lengas_oficialas=[[Romanés]]<ref>{{Ref-web |url=https://www.parlament.md/CadrulLegal/Constitution/tabid/151/language/ro-RO/Default.aspx |lenga=romanés de Moldàvia |títol="Constituția Republicii Moldova, articolul 13: (1) Limba de stat a Republicii Moldova este limba română, funcționând pe baza grafiei latine. (pag.25) |editor=Parlamentul Republicii Moldova}}</ref>|nom=Republica de Moldàvia}} '''Moldàvia''' (en [[romanés]]: ''Moldova''), oficialament la '''Republica de Moldàvia''' (en romanés: ''Republica Moldova''), es un [[estat sobeiran]] de l'[[Euròpa Orientala]] sens accès a la mar. Enclavat entre [[Romania]] a l'oèst, e [[Ucraïna]] a l'èst, forma la partida orientala de la region istorica romanesa de [[Moldàvia (region)|Moldàvia]]. La capitala n'es la vila de [[Chişinău]]. == Geografia == {{...}} == Istòria == {{veire|Istòria de Romania}} Avans l'annexion de [[Bessaràbia]] per [[Russia]] en [[1812]], l'[[istòria]] dei Moldaus èra aquela dau pòble [[Romania|romanés]]. Pasmens, l'avançada russa entraïnèt la division de [[Moldàvia]] que sa mitat orientala conoís dempuei aqueu periòde una istòria separada dau rèsta dei regions romanesas. {{veire|Istòria de Moldàvia}} === Deis originas a la RSS de Moldàvia === Lo periòde rus durèt de [[1812]] a [[1917]]. [[Bessaràbia]] foguèt somesa a una politica de russificacion progressiva que comencèt en [[1828]] amb l'abolicion de l'autonòmia establida en [[1812]]. Puei, l'usatge dau [[Romanés|moldau]] foguèt enebit au sen de l'administracion en [[1829]], dei glèisas en [[1833]] e deis escòlas en [[1842]]. Lo brèu periòde de reünificacion dau sud de [[Bessaràbia]] amb l'ensems romanés, de [[1856]] a [[1878]], cambièt pas aquela evolucion. Au contrari, leis autoritats imperialas favorizèron l'implantacion de colons eslaus e segon un recensament de [[1897]], lei Moldaus formavan 56% de la populacion còntra 83% en [[1817]]. En [[1917]], aprofichant l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]], lei Moldaus assaièron de ragantar [[Romania]]. Lo 27 de març de [[1918]], una assemblada de captaus votèt l'union que foguèt oficialament reconegut per [[França]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e [[Itàlia]] en [[1920]]. Pasmens, lei Bolchevics refusèron la pèrda de la region e organizèron en octòbre de [[1924]] una pichona [[Republica Autonòma Socialista Sovietica de Moldàvia]] a partir de territòris situats lòng de la riba senèstra de [[Dnièstre]]. Puei, gràcias ais acòrds germanosovietics de [[1939]], [[Moscòu]] poguèt tornar annexar [[Bessaràbia]] en aost de [[1940]]. Aquò entraïnèt la formacion d'una [[Republica Socialista Sovietica de Moldàvia]] que venguèt una republica constitutiva de l'[[URSS|Union Sovietica]]. === Lo periòde sovietic === Ocupada de [[1941]] a [[1944]] per lei fòrças de l'Axe e integrada au sen de la « Granda Romania », Moldàvia foguèt sospichada de collaboracion amb leis [[Alemanha|Alemands]] e subiguèt una repression dura entre [[1946]] e [[1953]]. D'efèct, maugrat lo restabliment de la [[Republica Socialista Sovietica de Moldàvia|RSS de Moldàvia]], [[Estalin]] ordonèt la sovietizacion e la russificacion de la region per rompre. De mai, donèt leis extremitats nòrd e sud dau país a [[Ucraïna]] e Moldàvia perdiguèt son accès a la [[Mar Negra]]. Enfin, lo desvolopament industriau moldau se concentrèt sus la riba senèstra de [[Dnièstre]] qu'es sustot poblat per de populacions eslavas. Après la [[mòrt]] d'[[Estalin]], la violéncia de la politica de sovietizacion demeniguèt mai lo govèrn sovietic ne cambièt pas leis objectius. Au contrari, l'industria demorèt concentrada dins lei vilas e dins lei regions septentrionalas non romanesas. Lei flux d'imigrants rus, ucraïnians e bielorus foguèron tanben mantenguts. De mai, lo rus demorèt l'unica lenga oficiala en vigor e son ensenhament foguèt favorizat au detriment dau [[romanés]]. Ansin, en [[1991]], lei russofòns formavan 52% de la man d'òbra obriera e 68% dei [[sciéncia|scientifics]] e deis [[engenhariá|engenhaires]] de la Republica ; la populacion moldava èra generalament relegada ai regions agricòlas gaire desvolopadas dau sud e de l'oèst. A la fin deis annadas 1980, lei Moldaus s'agitèron rapidament. Un Frònt Popular Moldau, fondat en [[1989]], encoratjèt una union amb [[Romania]] e lo Soviet Suprèm de Moldàvia proclamèt la sobeiranetat dau país en [[1990]]. Aquò suscitèt de reaccions d'ostilitat au sen dei minoritats russa, que fondèt una Republica de [[Transnístria]] sus la riba senèstra de [[Dnièstre]], e [[Gagauz|gagauza]]. L'independéncia foguèt proclamada lo 27 d'aost de [[1991]] après la revirada dau còp d'estat conservator en [[URSS]]. [[Mircea Snegur]], president dau Soviet Suprèm, foguèt elegit a la presidéncia. === Moldàvia dempuei 1991 === Dempuei son [[independéncia]], Moldàvia dèu faciar una situacion economica fòrça malaisada qu'es agravada per lo conflicte de [[Transnístria]]. D'efèct, au començament de [[1992]], lei [[rus]]sofòns de la riba senèstra de [[Dnièstre]] se revoutèron e resistiguèron, gràcias a un sostèn militar [[Russia|rus]], ais atacas de l'armada moldava. En parallèl, lei relacions se desgradèron amb [[Romania]]. Ansin, en [[1994]], lo Frònt Popular perdiguèt largament leis eleccions e un referendum confirmèt l'independéncia a respèct de [[Romania]]. Una constitucion novèla donèt un estatut de cooficialitat au [[rus]], reconoguèt l'autonòmia dei [[Gagauz]]s e acceptèt lo principi d'una [[Transnístria]] autonòma. Puei, en [[1999]], un acòrd amb [[Russia]] permetèt lo retirament deis unitats estacionadas dins la region secessionista. Enfin, en [[2001]], un tractat d'amistat foguèt signat amb [[Moscòu]]. Pasmens, aquò a permés de trobar una solucion a la question de [[Transnístria]] que demòra ''[[de facto]]'' independenta. Aqueleis acòrds diplomatics successius an tanben pas permés lo desvolopament economic que conoís de dificultats considerablas en causa de la manca d'[[industria]]. D'efèct, lo raprochament amb [[Russia]] limita leis oportunitats d'integracion au sen dau mond occidentau e una partida importanta de la populacion a quitat un país considerat coma lo pus paure d'[[Euròpa]]. == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Moldàvia]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] c4ystayqazipigxjln2f1l1fc1n7ueb 2504123 2504120 2026-07-08T09:54:26Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504123 wikitext text/x-wiki {{omon|Moldàvia}} {{Infobox País | nom=Republica de Moldàvia | nom_local=''Republica Moldova'' ([[romanés]]) | imatge_mapa=Location Moldova Europe.png | descr_mapa = Localizacion de Moldàvia en Euròpa. |capitala=[[Chişinău]] | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Chişinău]] |tipe_govèrn=[[Sistèma parlamentari|Republica parlamentària]] | cap_títol1 = [[Lista dels presidents de Moldàvia|President]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres de Moldàvia|Primièr ministre]] | cap1 =[[Maia Sandu]] | cap2 =[[Alexandru Munteanu]] |superfícia_reng=140 |superfícia_totala={{formatnum: 33 851}} |percentatge_aiga={{unitat|1,4}} |populacion_reng=138 |populacion_totala={{formatnum:2 681 735}} |populacion_annada=2019 |densitat=79 |tipe_independéncia= |país_independéncia= de l'[[URSS]] |data_independéncia=[[27 d'agost]] de [[1991]] |païses frontalièrs= |gentilici=Moldau, Moldava | còde_país=MD | moneda = | còde_moneda= | fus_orari= | imne_nacional= | domeni_internet=[[.md]] | indicatiu_telefonic=+373 | organizacions_internacionalas=[[ONU]] | lengas_oficialas=[[Romanés]]<ref>{{Ref-web |url=https://www.parlament.md/CadrulLegal/Constitution/tabid/151/language/ro-RO/Default.aspx |lenga=romanés de Moldàvia |títol=Constituția Republicii Moldova, articolul 13: (1) Limba de stat a Republicii Moldova este limba română, funcționând pe baza grafiei latine. (pag.25) |editor=Parlamentul Republicii Moldova}}</ref> }} '''Moldàvia''' (en [[romanés]]: ''Moldova''), oficialament la '''Republica de Moldàvia''' (en romanés: ''Republica Moldova''), es un [[estat sobeiran]] de l'[[Euròpa Orientala]] sens accès a la mar. Enclavat entre [[Romania]] a l'oèst, e [[Ucraïna]] a l'èst, forma la partida orientala de la region istorica romanesa de [[Moldàvia (region)|Moldàvia]]. La capitala n'es la vila de [[Chişinău]]. == Geografia == {{...}} == Istòria == {{veire|Istòria de Romania}} Avans l'annexion de [[Bessaràbia]] per [[Russia]] en [[1812]], l'[[istòria]] dei Moldaus èra aquela dau pòble [[Romania|romanés]]. Pasmens, l'avançada russa entraïnèt la division de [[Moldàvia]] que sa mitat orientala conoís dempuei aqueu periòde una istòria separada dau rèsta dei regions romanesas. {{veire|Istòria de Moldàvia}} === Deis originas a la RSS de Moldàvia === Lo periòde rus durèt de [[1812]] a [[1917]]. [[Bessaràbia]] foguèt somesa a una politica de russificacion progressiva que comencèt en [[1828]] amb l'abolicion de l'autonòmia establida en [[1812]]. Puei, l'usatge dau [[Romanés|moldau]] foguèt enebit au sen de l'administracion en [[1829]], dei glèisas en [[1833]] e deis escòlas en [[1842]]. Lo brèu periòde de reünificacion dau sud de [[Bessaràbia]] amb l'ensems romanés, de [[1856]] a [[1878]], cambièt pas aquela evolucion. Au contrari, leis autoritats imperialas favorizèron l'implantacion de colons eslaus e segon un recensament de [[1897]], lei Moldaus formavan 56% de la populacion còntra 83% en [[1817]]. En [[1917]], aprofichant l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]], lei Moldaus assaièron de ragantar [[Romania]]. Lo 27 de març de [[1918]], una assemblada de captaus votèt l'union que foguèt oficialament reconegut per [[França]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e [[Itàlia]] en [[1920]]. Pasmens, lei Bolchevics refusèron la pèrda de la region e organizèron en octòbre de [[1924]] una pichona [[Republica Autonòma Socialista Sovietica de Moldàvia]] a partir de territòris situats lòng de la riba senèstra de [[Dnièstre]]. Puei, gràcias ais acòrds germanosovietics de [[1939]], [[Moscòu]] poguèt tornar annexar [[Bessaràbia]] en aost de [[1940]]. Aquò entraïnèt la formacion d'una [[Republica Socialista Sovietica de Moldàvia]] que venguèt una republica constitutiva de l'[[URSS|Union Sovietica]]. === Lo periòde sovietic === Ocupada de [[1941]] a [[1944]] per lei fòrças de l'Axe e integrada au sen de la « Granda Romania », Moldàvia foguèt sospichada de collaboracion amb leis [[Alemanha|Alemands]] e subiguèt una repression dura entre [[1946]] e [[1953]]. D'efèct, maugrat lo restabliment de la [[Republica Socialista Sovietica de Moldàvia|RSS de Moldàvia]], [[Estalin]] ordonèt la sovietizacion e la russificacion de la region per rompre. De mai, donèt leis extremitats nòrd e sud dau país a [[Ucraïna]] e Moldàvia perdiguèt son accès a la [[Mar Negra]]. Enfin, lo desvolopament industriau moldau se concentrèt sus la riba senèstra de [[Dnièstre]] qu'es sustot poblat per de populacions eslavas. Après la [[mòrt]] d'[[Estalin]], la violéncia de la politica de sovietizacion demeniguèt mai lo govèrn sovietic ne cambièt pas leis objectius. Au contrari, l'industria demorèt concentrada dins lei vilas e dins lei regions septentrionalas non romanesas. Lei flux d'imigrants rus, ucraïnians e bielorus foguèron tanben mantenguts. De mai, lo rus demorèt l'unica lenga oficiala en vigor e son ensenhament foguèt favorizat au detriment dau [[romanés]]. Ansin, en [[1991]], lei russofòns formavan 52% de la man d'òbra obriera e 68% dei [[sciéncia|scientifics]] e deis [[engenhariá|engenhaires]] de la Republica ; la populacion moldava èra generalament relegada ai regions agricòlas gaire desvolopadas dau sud e de l'oèst. A la fin deis annadas 1980, lei Moldaus s'agitèron rapidament. Un Frònt Popular Moldau, fondat en [[1989]], encoratjèt una union amb [[Romania]] e lo Soviet Suprèm de Moldàvia proclamèt la sobeiranetat dau país en [[1990]]. Aquò suscitèt de reaccions d'ostilitat au sen dei minoritats russa, que fondèt una Republica de [[Transnístria]] sus la riba senèstra de [[Dnièstre]], e [[Gagauz|gagauza]]. L'independéncia foguèt proclamada lo 27 d'aost de [[1991]] après la revirada dau còp d'estat conservator en [[URSS]]. [[Mircea Snegur]], president dau Soviet Suprèm, foguèt elegit a la presidéncia. === Moldàvia dempuei 1991 === Dempuei son [[independéncia]], Moldàvia dèu faciar una situacion economica fòrça malaisada qu'es agravada per lo conflicte de [[Transnístria]]. D'efèct, au començament de [[1992]], lei [[rus]]sofòns de la riba senèstra de [[Dnièstre]] se revoutèron e resistiguèron, gràcias a un sostèn militar [[Russia|rus]], ais atacas de l'armada moldava. En parallèl, lei relacions se desgradèron amb [[Romania]]. Ansin, en [[1994]], lo Frònt Popular perdiguèt largament leis eleccions e un referendum confirmèt l'independéncia a respèct de [[Romania]]. Una constitucion novèla donèt un estatut de cooficialitat au [[rus]], reconoguèt l'autonòmia dei [[Gagauz]]s e acceptèt lo principi d'una [[Transnístria]] autonòma. Puei, en [[1999]], un acòrd amb [[Russia]] permetèt lo retirament deis unitats estacionadas dins la region secessionista. Enfin, en [[2001]], un tractat d'amistat foguèt signat amb [[Moscòu]]. Pasmens, aquò a permés de trobar una solucion a la question de [[Transnístria]] que demòra ''[[de facto]]'' independenta. Aqueleis acòrds diplomatics successius an tanben pas permés lo desvolopament economic que conoís de dificultats considerablas en causa de la manca d'[[industria]]. D'efèct, lo raprochament amb [[Russia]] limita leis oportunitats d'integracion au sen dau mond occidentau e una partida importanta de la populacion a quitat un país considerat coma lo pus paure d'[[Euròpa]]. == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Moldàvia]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] gevxq9gaih07d84f0jgk7jxm1s3wqrm 2504124 2504123 2026-07-08T09:57:09Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504124 wikitext text/x-wiki {{omon|Moldàvia}} {{Infobox País | nom=Republica de Moldàvia | nom_local=''Republica Moldova'' ([[romanés]]) | imne_nacional= {{Bes | ''Limba noastră'' | «La nòstra lenga» }} | imatge_mapa=Location Moldova Europe.png | descr_mapa = Localizacion de Moldàvia en Euròpa. |capitala=[[Chişinău]] | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Chişinău]] |tipe_govèrn=[[Sistèma parlamentari|Republica parlamentària]] | cap_títol1 = [[Lista dels presidents de Moldàvia|President]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres de Moldàvia|Primièr ministre]] | cap1 =[[Maia Sandu]] | cap2 =[[Alexandru Munteanu]] |superfícia_reng=140 |superfícia_totala={{formatnum: 33 851}} |percentatge_aiga={{unitat|1,4}} |populacion_reng=138 |populacion_totala={{formatnum:2 681 735}} |populacion_annada=2019 |densitat=79 |tipe_independéncia= |país_independéncia= de l'[[URSS]] |data_independéncia=[[27 d'agost]] de [[1991]] |païses frontalièrs= |gentilici=Moldau, Moldava | còde_país=MD | moneda = [[Leu moldau]] | còde_moneda=ML | fus_orari=[[UTC]]+02:00 | domeni_internet=[[.md]] | indicatiu_telefonic=+373 | organizacions_internacionalas=[[ONU]] | lengas_oficialas=[[Romanés]]<ref>{{Ref-web |url=https://www.parlament.md/CadrulLegal/Constitution/tabid/151/language/ro-RO/Default.aspx |lenga=romanés de Moldàvia |títol=Constituția Republicii Moldova, articolul 13: (1) Limba de stat a Republicii Moldova este limba română, funcționând pe baza grafiei latine. (pag.25) |editor=Parlamentul Republicii Moldova}}</ref> }} '''Moldàvia''' (en [[romanés]]: ''Moldova''), oficialament la '''Republica de Moldàvia''' (en romanés: ''Republica Moldova''), es un [[estat sobeiran]] de l'[[Euròpa Orientala]] sens accès a la mar. Enclavat entre [[Romania]] a l'oèst, e [[Ucraïna]] a l'èst, forma la partida orientala de la region istorica romanesa de [[Moldàvia (region)|Moldàvia]]. La capitala n'es la vila de [[Chişinău]]. == Geografia == {{...}} == Istòria == {{veire|Istòria de Romania}} Avans l'annexion de [[Bessaràbia]] per [[Russia]] en [[1812]], l'[[istòria]] dei Moldaus èra aquela dau pòble [[Romania|romanés]]. Pasmens, l'avançada russa entraïnèt la division de [[Moldàvia]] que sa mitat orientala conoís dempuei aqueu periòde una istòria separada dau rèsta dei regions romanesas. {{veire|Istòria de Moldàvia}} === Deis originas a la RSS de Moldàvia === Lo periòde rus durèt de [[1812]] a [[1917]]. [[Bessaràbia]] foguèt somesa a una politica de russificacion progressiva que comencèt en [[1828]] amb l'abolicion de l'autonòmia establida en [[1812]]. Puei, l'usatge dau [[Romanés|moldau]] foguèt enebit au sen de l'administracion en [[1829]], dei glèisas en [[1833]] e deis escòlas en [[1842]]. Lo brèu periòde de reünificacion dau sud de [[Bessaràbia]] amb l'ensems romanés, de [[1856]] a [[1878]], cambièt pas aquela evolucion. Au contrari, leis autoritats imperialas favorizèron l'implantacion de colons eslaus e segon un recensament de [[1897]], lei Moldaus formavan 56% de la populacion còntra 83% en [[1817]]. En [[1917]], aprofichant l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]], lei Moldaus assaièron de ragantar [[Romania]]. Lo 27 de març de [[1918]], una assemblada de captaus votèt l'union que foguèt oficialament reconegut per [[França]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e [[Itàlia]] en [[1920]]. Pasmens, lei Bolchevics refusèron la pèrda de la region e organizèron en octòbre de [[1924]] una pichona [[Republica Autonòma Socialista Sovietica de Moldàvia]] a partir de territòris situats lòng de la riba senèstra de [[Dnièstre]]. Puei, gràcias ais acòrds germanosovietics de [[1939]], [[Moscòu]] poguèt tornar annexar [[Bessaràbia]] en aost de [[1940]]. Aquò entraïnèt la formacion d'una [[Republica Socialista Sovietica de Moldàvia]] que venguèt una republica constitutiva de l'[[URSS|Union Sovietica]]. === Lo periòde sovietic === Ocupada de [[1941]] a [[1944]] per lei fòrças de l'Axe e integrada au sen de la « Granda Romania », Moldàvia foguèt sospichada de collaboracion amb leis [[Alemanha|Alemands]] e subiguèt una repression dura entre [[1946]] e [[1953]]. D'efèct, maugrat lo restabliment de la [[Republica Socialista Sovietica de Moldàvia|RSS de Moldàvia]], [[Estalin]] ordonèt la sovietizacion e la russificacion de la region per rompre. De mai, donèt leis extremitats nòrd e sud dau país a [[Ucraïna]] e Moldàvia perdiguèt son accès a la [[Mar Negra]]. Enfin, lo desvolopament industriau moldau se concentrèt sus la riba senèstra de [[Dnièstre]] qu'es sustot poblat per de populacions eslavas. Après la [[mòrt]] d'[[Estalin]], la violéncia de la politica de sovietizacion demeniguèt mai lo govèrn sovietic ne cambièt pas leis objectius. Au contrari, l'industria demorèt concentrada dins lei vilas e dins lei regions septentrionalas non romanesas. Lei flux d'imigrants rus, ucraïnians e bielorus foguèron tanben mantenguts. De mai, lo rus demorèt l'unica lenga oficiala en vigor e son ensenhament foguèt favorizat au detriment dau [[romanés]]. Ansin, en [[1991]], lei russofòns formavan 52% de la man d'òbra obriera e 68% dei [[sciéncia|scientifics]] e deis [[engenhariá|engenhaires]] de la Republica ; la populacion moldava èra generalament relegada ai regions agricòlas gaire desvolopadas dau sud e de l'oèst. A la fin deis annadas 1980, lei Moldaus s'agitèron rapidament. Un Frònt Popular Moldau, fondat en [[1989]], encoratjèt una union amb [[Romania]] e lo Soviet Suprèm de Moldàvia proclamèt la sobeiranetat dau país en [[1990]]. Aquò suscitèt de reaccions d'ostilitat au sen dei minoritats russa, que fondèt una Republica de [[Transnístria]] sus la riba senèstra de [[Dnièstre]], e [[Gagauz|gagauza]]. L'independéncia foguèt proclamada lo 27 d'aost de [[1991]] après la revirada dau còp d'estat conservator en [[URSS]]. [[Mircea Snegur]], president dau Soviet Suprèm, foguèt elegit a la presidéncia. === Moldàvia dempuei 1991 === Dempuei son [[independéncia]], Moldàvia dèu faciar una situacion economica fòrça malaisada qu'es agravada per lo conflicte de [[Transnístria]]. D'efèct, au començament de [[1992]], lei [[rus]]sofòns de la riba senèstra de [[Dnièstre]] se revoutèron e resistiguèron, gràcias a un sostèn militar [[Russia|rus]], ais atacas de l'armada moldava. En parallèl, lei relacions se desgradèron amb [[Romania]]. Ansin, en [[1994]], lo Frònt Popular perdiguèt largament leis eleccions e un referendum confirmèt l'independéncia a respèct de [[Romania]]. Una constitucion novèla donèt un estatut de cooficialitat au [[rus]], reconoguèt l'autonòmia dei [[Gagauz]]s e acceptèt lo principi d'una [[Transnístria]] autonòma. Puei, en [[1999]], un acòrd amb [[Russia]] permetèt lo retirament deis unitats estacionadas dins la region secessionista. Enfin, en [[2001]], un tractat d'amistat foguèt signat amb [[Moscòu]]. Pasmens, aquò a permés de trobar una solucion a la question de [[Transnístria]] que demòra ''[[de facto]]'' independenta. Aqueleis acòrds diplomatics successius an tanben pas permés lo desvolopament economic que conoís de dificultats considerablas en causa de la manca d'[[industria]]. D'efèct, lo raprochament amb [[Russia]] limita leis oportunitats d'integracion au sen dau mond occidentau e una partida importanta de la populacion a quitat un país considerat coma lo pus paure d'[[Euròpa]]. == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Moldàvia]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] fanpag1ryyuzflbddx11z1xve5d0ee1 0 3340 2504121 2502173 2026-07-08T09:49:16Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504121 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País |nom_local=''Magyarország'' ([[ongrés]]) |imatge_mapa=EU-Hungary.svg |devisa= |lengas_oficialas= [[Ongrés]] |capitala=[[Budapèst]] |coordenadas_capitala={{coord|47|30|N|19|15|E}} | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Budapèst]] | tipe_govèrn=[[Republica]] [[Parlament|parlamentària]] | cap_títol1 = [[Lista dels presidents d'Ongria|President]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres d'Ongria|Primièr ministre]] | cap1 = [[Tamás Sulyok]] | cap2 =[[Péter Magyar]] | superfícia_reng=108 | superfícia_totala={{formatnum:93 030}} | percentatge_aiga={{unitat|0,74}} | populacion_reng=78 | populacion_totala={{formatnum:9603634}} | populacion_annada=2022 |densitat=103 | tipe_independéncia= | país_independéncia= d'[[Àustria-Ongria]] | data_independéncia=[[31 d'octobre]] de [[1918]] | païses frontalièrs= | gentilici= Ongrés, Ongresa | IDH_annada=2021 | IDH= 0, 846|IDH_categoria= | IDH_reng=46 | còde_país= | moneda =Forint | còde_moneda=(HUF) | fus_orari = [[UTC]]+01:00 | imne_nacional= | domeni_internet=[[.hu]] | indicatiu_telefonic=+36 | organizacions_internacionalas= }} '''Ongria''' (en [[ongrés]]: ''Magyarország'', {{AFI|[ˈmɔdjɔrorsaːg]|Hu-Magyarország.ogg|afi}}),<ref>{{Ref-web |url=https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/ungarn?isSearchResult=true |títol=Ungarn {{!}} Brock Haus Enzyklopädie|sit=brockhaus.de |lenga=de-DE}}</ref> oficialament la '''Republica d'Ongria''' fins en 2011,<ref>{{Ref-web |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11196-020-09692-y |títol=Renaming States—A Case Study: Changing the Name of the Hungarian State in 2011. Its Background, Reasons, and Aftermath |òbra=International Journal for the Semiotics of Law - Revue internationale de Sémiotique |data=17 de març de 2020 |nom=Peter |cognòm=Takács}}</ref> es un [[estat sobeiran|país]] d'[[Euròpa Centrala]].<ref>{{Ref-web |nom=Oliver |cognòm=Chaline |nom2=Marie-Françoise |cognòm2=Vajda |títol=La Hongrie ottomane aux XVI et XVII siècles |url=https://www.cairn.info/revue-histoire-economie-et-societe-2015-3-page-5.htm |site=CAIRN |data=2015}}</ref> Es constituida coma republica constitucionala unitària.<ref>{{Ref-web |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/hungary_en |títol=Hungary |autor=Govèrn de l'Union Europèa |site=european-union.europa.eu}}</ref> La capitala n'es [[Budapèst]]. Es limitròf d'[[Àustria]] a l'oèst, [[Eslovaquia]] al nòrd, [[Ucraïna]] al nòrd-èst, [[Romania]] a l'èst, [[Serbia]] al sud, [[Croàcia]] e [[Eslovènia]] al sud-oèst. Lo gentilici es '''ongrés -esa''', e de còps '''magiar -a'''.<ref group="Nòta">Es pas obligatòri de far una distincion de sens entre «los ongreses» (los ciutadans de l'estat ongrés) e «los magiars» (las personas de cultura ongresa).</ref> == Istòria == === Antiquitat e installacion deis Ongrés en Panònia === Extension pus occidentala de l'[[estèpa]] [[eurasia]]tica, lo territòri ongrés, dich [[Panònia]] durant l'[[Antiquitat]], èra fòrça propici a l'installacion de [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]]. Ansin, vèrs 350 av. JC, lo bacin de [[Panònia]] èra poblat per d'[[Illíria|Illirians]], de [[Tràcia|Tracians]], d'[[Escites]] e de [[Cèltas]]. A partir de la fin dau sègle I av. JC, la region acomencèt d'interessar lei [[Empèri Roman|Romans]] que conquistèron la riba occidentala de [[Danubi]]. I fondèron de [[fortificacion]]s [[frontiera|frontalieras]] ([[Budapèst]] èra a l'origina un fòrt roman) per protegir son territòri. I demorèron fins a l'afondrament de l'[[Empèri Roman d'Occident|Empèri d'Occident]]. Lei [[Gepides]] s'i installèron en [[409]] avans d'èsser remplaçats per lei [[Huns]] dins lo corrent dau sègle V. Foguèron a son torn remplaçats per de pòbles germanics puei per leis [[Avars]] d'origina turco-mongòla. Vencuts per lei [[Empèri Carolingian|Carolingians]] au començament dau [[sègle IX]], leis Avars foguèron pauc a pauc absorbits per lei pòbles vesins. A la fin dau [[sègle]], la region èra alora lo territòri de populacions eslavas sedentarizadas vivent dins l'esfèra de la Granda Moràvia. Pasmens, una onda novèla de [[Empèris nomadas|nomadas]] arribèt en [[Euròpa]] e, en [[895]], leis Ongrés, un pòble fino-ogrian probablament originari de [[Siberia]] Occidentala, acomencèron de s'installar en [[Panònia]] sota la direccion d'[[Arpad]]. Utilizèron la region coma basa per organizar d'incursions còntra leis [[estat]]s [[Euròpa|europèus]] sedentarizats entraïnant la disparicion de la Granda Moràvia. Afeblidas, lei victimas d'aqueleis expedicions aguèron de dificultats per opausar un front [[militar]] comun fins au rèine de l'emperaire [[Oton Ièr (emperaire)|Oton I{{èr}}]]. En [[955]], [[Oton Ièr (emperaire)|Oton I{{èr}}]] capitèt d'infligir una desfacha importanta ais Ongrés a la [[batalha de Lechfeld (955)|batalha de Lechfeld]] que li permetèt d'arrestar definitivament leis incursions magiaras. Aquò entraïnèt tanben l'acomençament de la sedentarizacion deis Ongrés e la formacion dau Reiaume d'Ongria. === Lo Reiaume d'Ongria === ==== L'evangelizacion e la formacion dau Reiaume ==== Vèrs la fin dau [[sègle X]], un fiu d'[[Arpad]] dich [[Geza]] ([[972]]-[[997]]) concluguèt la [[patz]] amb lo [[Sant Empèri Roman Germanic]] e sostenguèt l'evangelizacion de son pòble. Son fiu [[Estève Ièr (rèi d'Ongria)|Estève]] contunièt activament aquela politica. En [[1001]], foguèt reconegut rèi per l'emperaire e per la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa]] e organizèt leis institucions dau Reiaume. I formèt un Senat gropant de [[magnat]]s e leis arquevesques d'[[Esztergom]] e de [[Kalocsa]] e devesiguèt lo territòri en [[comtat]]s. Ansin, quauquei sègles après sa creacion per de guerriers nomadas de l'[[estèpa]], Ongria se transformèt rapidament per venir lo [[Barri (arquitectura)|barri]] principau de l'[[Euròpa]] [[Catolicisme|Catolica]] còntra leis incursions deis autrei [[Empèris nomadas|nomadas]] [[paganisme|pagans]] venguts de l'[[estèpa]] coma lei [[Petchenegues]] e lei [[Cumans]]. En parallèl, leis Ongrés estendèron lo Reiaume vèrs lo [[sud]] amb la conquista dau [[nòrd]] de [[Croàcia]] per Ladislau I{{èr}} en [[1091]] e dau rèsta de la region per Kalman en [[1102]]. Una [[union personala]] foguèt alora creada permetent au rèi ongrés de dirigir Ongria e [[Croàcia]] (que gardèt una autonòmia larga dins la gestion de seis afaires intèrnes). Aqueu regime demorèt en plaça fins a [[1918]]. Aquelei conquistas entraïnèron l'annexion de plusors regions pobladas d'Eslaus ò de Germans e lo Reiaume gropèt tre son origina divèrseis etnias fòrça variadas. Aquela tendància foguèt de mai renfòrçada per l'emigracion d'[[Alemanha|Alemands]] e d'[[Itàlia|Italians]] que s'installèron dins lei [[vila]]s pus importantas. ==== De l'invasion mongòla a Mathias Corvin ==== En [[1241]], lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] passèron lei [[Carpates]] en direccion d'Ongria e de [[Polonha]]. Una campanha rapida li permetèt d'anientar la màger part dei fòrças polonesas e ongresas e de pilhar la mitat dau Reiaume. [[Bela IV]] ([[1235]]-[[1270]]) deguèt s'enfugir vèrs lo [[sud]] e esperar la retirada deis envaïsseires a la fin de l'[[annada]]. Per tornar bastir lo país, lo rèi deguèt alora donar de privilègis importants a la noblesa que son influéncia anava aumentar fins a tenir un ròtle decisiu après la fin de la [[dinastia]] d'Arpad en [[1301]]. Ansin, après un periòde de trèbols de [[1301]] a [[1308]], l'[[aristocracia]] se ralièt a [[Carles Ièr d'Ongria|Carles Robèrt d'Anjau]] que foguèt proclamat rèi d'Ongria. Fòrça competent, lo rèi novèu capitèt de restaurar l'autoritat reiala en fàcia dei [[magnat]]s e formèt d'alianças solidas amb [[Polonha]] e [[Boèmia]]. Son fiu [[Loís Ièr d'Ongria|Loís I{{èr}} lo Grand]] ([[1342]]-[[1382]]) capitèt de protegir [[Dalmàcia]] còntra leis ambicions de [[Republica de Venècia|Venècia]]. Venguèt tanben rèi de [[Polonha]] de [[1370]]-[[1382]] gràcias a una [[union personala]]. Sa filha ainada Maria li succediguèt e se maridèt amb Sigismond de Luxemborg en [[1385]]. Pasmens, Sigismond mau capitèt d'impausar son autoritat a la noblesa e de se defendre còntra leis ambicions de [[Republica de Venècia|Venècia]]. De mai, en [[1396]], organizèt amb de [[chivalier]]s [[França|francés]] una [[crosada]] còntra leis [[Empèri Otoman|Otomans]] que s'acabèt per la [[Batalha de Nicopòlis|desfacha saunosa de Nicopòlis]]. La situacion acomencèt de se melhorar a partir de [[1404]] e Sigismond venguèt emperaire en [[1411]] e rèi de [[Boèmia]] en [[1419]]. Pasmens, son successor Albèrt de Habsborg moriguèt après solament doas annadas de rèine laissant coma eiretier un enfant fòrça jove. En [[1440]], l'aristocracia chausiguèt donc lo rèi polonés [[Ladislau III de Polonha|Ladislau III]] coma sobeiran. Amb l'ajuda de [[János Hunyadi]], organizèt una [[crosada]] novèla que foguèt desfacha per leis [[Empèri Otoman|Otomans]] a la [[batalha de Varna]] en [[1444]]. Ladislau III i foguèt tuat e [[János Hunyadi]] venguèt lo [[regéncia|regent]] d'Ongria durant la minoritat de [[Ladislau V d'Ongria|Ladislau V]]. Contunièt la lucha còntra lei Turcs que ganhèron la [[Batalha de Kosòva (1444)|segonda batalha de Kosòva]] en [[1444]] mai perdiguèron en [[1456]] lo sètge de [[Belgrad]]. Après sa [[mòrt]], sei fius foguèron executats ò estremats per [[Ladislau V d'Ongria|Ladislau V]] en [[1457]]. Pasmens, lo rèi moriguèt tanben dins lo corrent de l'[[annada]]. ==== De Mathias Corvin au desastre de Mohács ==== En [[1458]], [[Mathias Hunyadi]] ([[1458]]-[[1490]]), fiu de János, foguèt elegit rèi per l'[[aristocracia]] ongresa. Sobeiran energic, son rèine es generalament considerat coma l'apogèu dau Reiaume. D'efèct, en [[1464]], capitèt de blocar l'avançada deis [[Empèri Otoman|Otomans]] dins lei [[Balcans]]. Puei, intervenguèt dins leis afaires d'[[Euròpa]] Centrala amb l'organizacion d'una [[crosada]] còntra leis Ussitas, una guèrra victoriosa còntra [[Boèmia]] que li permetèt de conquistar [[Moràvia]], [[Silèsia]] e [[Lusàcia]] e la presa de [[Viena (Àustria)|Viena]] en [[1485]]. Pereu, favorizèt la difusion de la cultura [[Itàlia|italiana]] e fondèt una [[universitat]] en [[Budapèst|Buda]]. Pasmens, per finançar sei guèrras, foguèt obligat d'aumentar la fiscalitat e seis operacions de conquista dins lei [[Balcans]] entraïnèron la disparicion deis [[estat tampon|estats tampons]] que representavan aperavans una proteccion entre Ongria e l'[[Empèri Otoman]]. A sa [[mòrt]] sensa eiretier legitim, lei nobles elegiguèron [[Vladislau II d'Ongria|Vladislau II]] ([[1490]]-[[1516]]) coma rèi. Sobeiran feble, laissèt l'[[aristocracia]] estendre son influéncia e sei privilègis, especialament au detriment dei païsans que se revoutèron sensa succès en [[1514]]. Son fiu [[Loís II d'Ongria|Loís II]] ([[1516]]-[[1526]]) li succediguèt mai l'aurtoritat reiala demorèt febla. Dins leis annadas 1520, lo Reiaume afeblit deguèt alora faciar tornarmai la menaça otomana. Lo 29 d'aost de [[1526]], leis Ongrés foguèron durament batuts a [[Batalha de Mohács|Mohács]] onte Loís II moriguèt entraïnant l'afondrament e la division dau Reiaume. === Lo periòde de division === ==== L'afondrament e la division dau Reiaume ==== Après la [[batalha de Mohács]], doas Dietas rivalas, respectivament reünidas a Székesfehérvr e a Pozsony, elegiguèron rèi Joan Szapolyai e [[Ferrand Ièr de Habsborg]]. Lo premier foguèt sostengut per lo [[sultan]] Soliman e venguèt lo [[vassal|vassau]] ''de facto'' de l'[[Empèri Otoman]]. Lo segond, senhor d'[[Àustria]], menèt divèrsei campanhas còntra lei fidèus de Szapolyai e lei Turcs. En [[1541]], assetjèt [[Budapèst|Buda]], çò qu'entraïnèt una repòsta fòrta de Soliman qu'ocupèt la vila e i installèt un governador otoman. En [[1556]], Szapolyai, totjorn sostengut per Soliman, foguèt proclamat prince de [[Transilvània]]. Après la signatura d'una trèva generala en [[1562]], Ongria èra devesida entre una Ongria "Reiala" tenguda per leis [[Àustria|Austrians]], una Ongria Turca integrada au sen dau territòri otoman e lo principat de Transilvània, vassau fòrça autonòm dei Turcs. Aquela situacion anava demorar en plaça fins a la fin dau sègle XVII. Pasmens, leis operacions militaras contunièron. Ansin, lo successor de [[Ferrand Ièr de Habsborg]], [[Maximilian II]] ([[1564]]-[[1576]]) rompèt la trèva tre lo començament de son rèine. Marcada per la [[mòrt]] de Soliman en [[1566]], aquela guèrra s'acabèt en [[1568]] per la signatura d'un tractat de [[patz]] que definiguèt lo traçat de la [[frontiera]] entre [[Àustria]] e l'[[Empèri Otoman]]. De [[fortificacion]]s importantas i foguèron bastidas. Puei, de [[1591]] a [[1606]], un conflicte novèu ([[Guèrra de Quinze Ans]]) se debanèt sensa resultat. Dins aquò, entraïnèt de destruccions importantas sus lo territòri ongrés. ==== Leis estats ongrés ai sègles XVI e XVII ==== ===== L'Ongria Reiala ===== Lei Habsborg capitèron de gardar la region pus poblada e pus rica dau Reiaume d'Ongria. Respectèron oficialament leis institucions localas e s'apielèron sus un ret de nobles favorables per assegurar son autoritat. En particular, lei Habsborg financèron la màger part (90%) dei despensas militaras necessàrias au mantenement dei [[fortificacion]]s e dei [[garnison]]s [[frontiera|frontalieras]]. La [[Reforma]] i aguèt un succès important mai, au contrari deis autrei regions ongresas, la Còntra-Reforma poguèt i intervenir (a partir de [[1608]]). La màger part de l'[[aristocracia]] revenguèt alora [[catolicisme|catolica]]. Dins lo corrent de la [[Guèrra de Trenta Ans]] ([[1618]]-[[1648]]), de tendàncias bellicistas apareguèron au sen de la societat ongresa desirosa d'un conflicte novèu amb leis Otomans. Pasmens, la guèrra acomencèt pas avans leis annadas 1660 e, en despiech de la [[batalha de Sant Gothard|victòria austriana de Sant Gothard]], la [[patz]] signada en [[1666]] restaurèt lo ''statu quo ante''. Aquò entraïnèt l'organizacion d'un complòt còntra lei Habsborg de part de la noblesa ongresa en [[1667]]. L'operacion mau capitèt e lo regime austrian en Ongria venguèt alora pus autoritari. En [[1678]], una segonda insureccion foguèt organizada per [[Imre Thököly]] que se ralièt ais Otomans. Aquò entraïnèt una novèla guèrra majora entre Otomans e Austrians. En [[1683]], [[Viena (Àustria)|Viena]] èra assetjada mai l'intervencion de [[Polonha]]-[[Lituània]] obliguèt lei Turcs d'abandonar la [[capitala]] austriana amb de pèrdas importantas. Lo conflicte se generalizèt e leis Austrians conquistèron [[Budapèst|Buda]] ([[1686]]) e [[Belgrad]] ([[1688]]). Pasmens, en [[1689]], una còntra-ofensiva otomana permetèt ai Turcs de reconquistar la màger dei territòris perduts au sud de [[Danubi]]. Lei combats contunièron alora fins a [[1697]] e la [[batalha de Zenta]] que veguèt la victòria finala d'[[Àustria]] e de seis aliats. En [[1699]], leis Otomans abandonèron la màger part de l'Ongria Turca ais Austrians au [[tractat de Karlowitz]]. Dins aquò, aquela victòria permetèt pas d'amaisar lei relacions entre Ongrés e Austrians. Tre [[1703]], [[Ferenc Rákóczi II]] prenguèt la direccion d'una insureccion iniciada per lei païsans. Conquistèt la màger part dau territòri ongrés. Gràcias a aqueu succès, proclamèt la fin dau poder dei Habsborg sus Ongria. Pasmens, foguèt vencut en [[1708]]. En [[1711]], la [[patz de Szatmár]] permetèt d'arrestar lei combats. ===== L'Ongria Turca ===== L'Ongria Turca èra considerada coma un territòri militar e demorèt lòngtemps la premiera defensa de l'[[Empèri Otoman]] còntra [[Àustria]]. L'objectiu principau de l'administracion turca èra donc d'i obtenir lo maximom de revenguts sensa entraïnar d'insureccions. Ansin, lo governador podiá acceptar divèrsei relambis regardant lo pagament deis [[impòst]]s, i aguèt pas de campanhas d'[[islam]]izacion fòrçada e una partida importanta dei senhors ongrés demorèron en plaça. Pasmens, lo desplaçament regular de tropas dins la region entraïnava de destruccions e de pilhatges importants e la populacion demeniguèt, especialament dins lo [[sud]]. ===== Lo principat de Transilvània ===== País etnicament variat amb la preséncia de pòbles germanics, eslaus ò ongrés, [[Transilvània]] èra [[vassal]]a e [[tribut]]ària dau [[sultan]] mai gardèt una autonòmia fòrça larga a condicion de respectar leis interès turcs. En [[1568]], la libertat [[religion|religiosa]] i foguèt proclamada per defugir de combats entre [[Calvinisme|calvinistas]], [[Luteranisme|luterians]], [[Unitarisme|unitarian]]s e [[Ortodoxia|ortodòx]]s. En [[1570]], lei relacions [[diplomacia|diplomaticas]] foguèron normalizadas amb [[Àustria]]. Dins lo corrent de la [[Guèrra de Quinze Ans]], Transilvània assaièt de s'aliar amb leis Austrians mai foguèt vencuda en [[1596]] per leis [[Empèri Otoman|Otomans]]. En [[1598]], foguèt ocupada per leis Austrians fins a una insureccion generala victoriosa en [[1604]] de la populacion lassada dei pilhatges. En [[1606]], István Bosckai, cap de la revòuta, foguèt elegit prince e obtenguèt la reconeissença de l'independéncia de Transilvània per [[Viena (Àustria)|Viena]]. Sa [[mòrt]] tre [[1607]] entraïnèt un periòde novèu de caòs de sièis annadas. En [[1613]], sota la pression otomana, [[Gábor Bethlen]] ([[1613]]-[[1629]]) foguèt elegit prince. Instaurèt un [[govèrn]] energic que capitèt de redreiçar l'economia dau principat. Son successor [[Györgi Rákóczi Ièr|Györgi Rákóczi I{{èr}}]] ([[1630]]-[[1648]]) gardèt una atitud prudenta e refusèt de s'engatjar d'un biais important dins la [[Guèrra de Trenta Ans]] ([[1618]]-[[1648]]). En revènge, son fiu [[Györgi Rákóczi II]] ([[1648]]-[[1660]]) sostenguèt l'ataca [[Suècia|suedesa]] còntra [[Polonha]]-[[Lituània]]. Pasmens, sei fòrças foguèron desfachas e, en [[1658]], leis Otomans intrèron tornarmai en [[Transilvània]] per impausar lo prince [[Mihály Apafi]] ([[1661]]-[[1690]]) sus lo tròne. ===== La Reforma Protestanta ===== A l'acomençaça dau [[sègle XVI]], la [[Reforma]] conoguèt un succès important sus lo territòri ongrés e s'i difusèt rapidament. D'efèct, tre leis annadas 1520, lo [[luterianisme]] se desvolopèt au sen dei vilas e dei regions, especialament [[Transilvània]], pobladas per de comunautats alemandas. Puei, dins lo corrent deis annadas 1540, arribèt lo [[calvinisme]] que foguèt largament adoptat dins totei lei classas socialas de la societat ongresa. Plusors factors favorizèron la difusion dau [[protestantisme]]. Premier, l'invasion [[Empèri Otoman|otomana]] après la [[batalha de Mohács]] ([[1526]]) causèt de pèrdas importantas au sen dau [[clergat]] de la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa Catolica]] que foguèron mau remplaçadas. Puei, l'oposicion d'una partida de l'[[aristocracia]] ongresa a l'Ostau dei Habsborg favorizèt la conversion de nobles que foguèron imitats per sei subjèctes. Enfin, au contrari deis autoritats [[Catolicisme|catolicas]], lo poder turc [[islam|musulman]] èra pas regardat per lei conflictes religiós intèrnes au [[cristianisme]]. Ansin, prenguèt ges de mesura per empachar ò limitar lei progrès protestants dins lei territòris sota son contraròtle ò son influéncia. Dins lei regions plaçadas sota la dominacion [[Àustria|austriana]], la situacion cambièt dins lo corrent dei premiereis annadas dau [[sègle XVII]] e lo [[catolicisme]] foguèt pauc a pauc restaurat. D'efèct, lei jesuistas, especialament [[Péter Pázmány]], nomat primat d'Ongria en [[1616]], i sostenguèron activament la Còntra-Reforma. Pauc a pauc, la màger part dei nobles ongrés abandonèron lo [[protestantisme]] que sa preséncia demeniguèt tanben lentament au sen de la populacion de l'Ongria Reiala. === De la patz de Szatmár a l'independéncia === ==== L'integracion d'Ongria au sen deis estats Habsborg ==== En [[1718]], lo [[tractat de Passarowitz]] entraïnèt l'annexion per [[Àustria]] dei darrierei regions ongresas encara tengudas per lei Turcs. Puei, en [[1739]], s'acabèt una guèrra novèla que son reglament permetèt de fixar lo traçat de la [[frontiera]] meridionala d'Ongria fins a [[1918]]. Après d'annadas de guèrra, aquela estabilizacion permetèt tornarmai un desvolopament important dau país que son poblament venguèt una question importanta per [[Viena (Àustria)|Viena]]. Ansin, leis [[Àustria|Austrians]] adoptèron una politica religiosa complasenta e mantenguèron la libertat religiosa. Conjugat amb lei migracions de populacions, aquò foguèt a l'origina de la diversitat etnica importanta que s'observa a l'ora d'ara en [[Euròpa]] Centrala. D'autra part, en fòra dau repoblament de la region e de son desvolopament economic, se reglèt la situacion politica. D'efèct, en [[1711]], la [[patz de Szatmár]] reconoguèt la senhoriá de l'emperaire Carles VI qu'acceptèt en cambi de dirigir lo país segon lei [[lei|lèis]] ongresas. Lo poder austrian respectèt donc lei poders de la Dieta Ongresa ò lei privilègis judiciaris e fiscaus de l'[[aristocracia]]. Aquò li permetèt d'obtenir lo sostèn de la Dieta en [[1722]] per ratificar la Pragmatica Sancion permetent a sa filha Maria Teresa de li succedir. En [[1741]], leis Ongrés la sostenguèron ansin activament còntra [[Prússia]] amb la mobilizacion de {{formatnum:60000}} òmes. Sota lo rèine de sei successors, aquelei relacions bònas entre la Dieta e lo sobeiran austrian se desgradèron. Dins aquò, Ongria contunièt de sostenir l'Ostau dei Habsborg e de participar ai guèrras de la [[monarquia]] austriana. En particular, aguèt un ròtle important dins lo corrent dei guèrras [[Revolucion Francesa|revolucionàrias]] e [[Napoleon Bonaparte|napoleonencas]] que causèron de pèrdas importantas au sen de l'armada austriana. ==== La renaissença de la cultura ongresa ==== Dins lo corrent dau [[sègle XVIII]] e dau començament dau [[sègle XIX]], la cultura ongresa conoguèt un periòde de renaissença qu'anava venir la basa dau [[nacionalisme]] ongrés. Aquò acomencèt dins lo domeni de la [[literatura]] amb l'òbra de [[Ferenc Kazinczy]] ([[1759]]-[[1831]]) que reformèt la lenga per l'adaptar au mond modèrne. Puei, li succediguèt una generacion d'escrivans e de poetas coma [[Mihály Vörösmarty]] ([[1800]]-[[1855]]) que fasián partida dau movement [[Romantisme|romantic]] [[Euròpa|europèu]]. Fondèron lei premierei basas d'un movement [[nacionalisme|nacionalista]] que se desvolopèt rapidament. D'efèct, plusors personalitats prepausèron ò realizèron de plans de desvolopament economic d'Ongria. Per exemple, foguèt lo cas dau còmte liberau [[István Széchenyi]] ([[1791]]-[[1860]]) que fondèt l'Acadèmia dei Sciéncias Ongresa, encoratjèt lo transpòrt maritim lòng de [[Danubi]] e bastiguèt d'infrastructuras permetent de melhorar lei comunicacions. Enfin, la conjugason entre la renaissença de la cultura e la creissença economica favorizèt l'emergéncia d'un [[nacionalisme]] pus vigorós que foguèt a l'origina de la Revolucion de 1848-1849. ==== La Revolucion de 1848-1849 ==== La Revolucion Ongresa de 1848-1849 foguèt la premiera temptativa de restaurar l'[[independéncia]] dau país dempuei lo començament dau sègle XIX. S'acabèt per una revirada mai permetèt per la seguida la negociacion dau compromés de [[1867]]. Acomencèt dins lo corrent de març de [[1848]] après l'insureccion de [[Viena (Àustria)|Viena]]. Leis abitants de [[Budapèst|Pèst]] demandèron alora lo vòte de reformas radicalas de la societat ongresa. Lo [[nacionalisme|nacionalista]] [[Lajos Kossuth]] capitèt de convéncre la Dieta d'acceptar totei lei revendicacions dei manifestents (creacion d'un regime parlamentari, adopcion dau sufragi universau, abolicion dau servatge... etc). En dificultat sus lo sieu territòri, [[Àustria]] acceptèt e laissèt un [[govèrn]] ongrés s'installar a Pèst. Pasmens, la formacion d'aqueu govèrn unicament ongrés foguèt mau acuelhit per lei diferentei minoritats etnicas de la region. Aquelei crenhenças foguèron rapidament agravadas per l'intransigéncia de Kossuth regardant [[Croàcia]]. D'efèct, lo país èra autonòm e dirigit per un governador nomat per l'emperaire mai fasiá partida d'Ongria dempuei l'[[Edat Mejana]]. Lo refús deis autoritats localas de reconóisser lo govèrn de Pèst entraïnèt una [[guèrra civila]] e una reaccion austriana quand la Dieta ordonèt la formacion d'una armada de {{formatnum:20000}} òmes per sometre [[Croàcia]]. Premier, l'armada croata ataquèt Ongria per defugir un conflicte sus son territòri mai foguèt pauc a pauc rebutada. Puei, Kossuth e sei fòrças assaièron de conquistar [[Viena (Àustria)|Viena]] mai lo projècte mau capitèt en causa de la resisténcia austriana. A la fin de [[1848]], la revirada dau movement revolucionari [[Àustria|austrian]] permetèt a [[Viena (Àustria)|Viena]] de mobilizar de fòrças pus importantas sus lo front ongrés. [[Budapèst]] foguèt ansin ocupada e lo [[govèrn]] de Kossuth se retirèt a [[Debrecen]]. I resistiguèt victoriosament ais ofensivas austrianas. Pasmens, en julhet, l'[[Russia|Empèri Rus]], campion dau [[conservatisme]] europèu, mandèt una armada per ajudar lei Habsborg de restablir son poder. Atacats en [[Galícia (Euròpa Centrala)|Galícia]] per lei [[Russia|Rus]] e a l'[[oèst]] per leis Austrians, leis insurgents foguèron alora aisament vencuts e deguèron capitular lo 13 d'aost marcant la fin de la Revolucion. Kossuth s'exilèt e moriguèt en [[Turin]] en [[1894]]. ==== Lo compromés de 1867 ==== Après la desfacha de l'insureccion, una repression d'amplor assaièt d'eliminar lo movement revolucionari ongrés. Dich "sistèma Bach", una politica burocratica e policiera s'ocupèt d'eliminar l'oposicion politica e acomencèt una campanha de germanizacion de la societat ongresa. Pasmens, tre la fin deis annadas 1850, la [[monarquia]] [[Àustria|austriana]] mostrèt tornarmai de feblessas. Per exemple, en [[1859]], sei tropas foguèron desfachas en [[Itàlia]] per lei [[França|Francés]] a la [[batalha de Solferino]]. Lei Habsborg perdiguèron alora la màger part de sei possessions d'[[Itàlia]] franc dei regions dau nòrd-èst de la [[peninsula]]. Puei, en [[1866]], l'armada austriana foguèt vencuda per [[Prússia]] e [[Viena (Àustria)|Viena]] deguèt abandonar son ròtle au sen deis afaires alemands. Aqueu declin permetèt de negociar un compromés regardant lo partiment dau poder au sen de l'Empèri. Adoptat en [[1867]], aqueu compromés partejèt l'Empèri entre dos [[estat]]s dirigits per un sobeiran comun. Ongria venguèt lo centre de [[Transleithanie]] e [[Àustria]] de [[Cisleithanie]]. Un govèrn ongrés s'installèt en [[Budapèst]]. Èra liure de s'ocupar de totei leis afaires de [[Transleithanie]] franc de la [[diplomacia]] e dei fòrças armadas que demoravan la competéncia dau govèrn centrau. En [[1868]], la question de [[Croàcia]] foguèt reglada per un compromés similar establit au sen de [[Transleithanie]]. ==== De 1867 a la Premiera Guèrra Mondiala ==== Lo compromés de [[1867]] foguèt ben acceptat per la màger part de la populacion ongresa. Seis autors fondèron lo Partit liberau que dominèt la vida politica fins a la fin dau sègle XIX. L'adopcion dau sufragi censitari masculin favorizèt la [[borgesiá]], l'[[aristocracia]] e leis idèas moderadas. Dins aquò, lo [[liberalisme]] declinèt pauc a pauc au profiech dau [[nacionalisme]] ongrés vèrs la fin dau sègle. La question dei [[drech]]s dei minoritats venguèt alora centrala e entraïnèt de tensions. D'efèct, en despiech de l'importància numerica dei pòbles non ongrés, [[Budapèst]] assaièt d'assimilar lei minoritats, principalament en renfòrçant lo ròtle de la [[lenga]] [[ongrés|ongresa]]. Per exemple, una [[lei|lèi]] de [[1907]] establiguèt l'ensenhament primari gratís mai i donèt un ròtle primordiau au ongrés. Aquela politica èra en oposicion amb lei principis de liberacion dei pòbles qu'èran apareguts dempuei la [[Revolucion Francesa]] e plusors minoritats, coma lei diferenteis etnias eslavas, acomencèron donc de s'agitar. En [[1918]], foguèron ansin a l'origina dau desmembrament d'[[Àustria]]-Ongria. ==== La Premiera Guèrra Mondiala ==== [[Fichièr:Partiment de l'Empèri d'Àustria-Ongria.png|thumb|right|Partiment d'[[Àustria-Ongria]] après lo [[Tractat de Trianon]].]] La [[Premiera Guèrra Mondiala]] veguèt la mobilizacion de 3,8 milions de soudats ongrés que participèron principalament ais operacions en [[Russia]] e en [[Itàlia]]. Lei pèrdas foguèron importantas amb {{formatnum:661000}} tuats e {{formatnum:700000}} bleçats. Lo 3 de novembre de [[1918]], [[Àustria]]-Ongria èra vencuda e signèt un armistici amb leis Aliats. Deguèt dissòuvre sei fòrças armadas. L'union entre [[Àustria]] e Ongria foguèt tanben rompuda e plusors pòbles de l'Empèri proclamèron son [[independéncia]]. En mai d'aquò, lo govèrn ongrés de [[Mihály Károlyi]] deguèt negociar la definicion dei zònas d'ocupacion aliada en Ongria. Leis [[estat]]s vesins ([[Iogoslavia]], [[Romania]], [[Checoslovaquia]]) aprofichèron la situacion per annexar divèrsei territòris, especialament [[Transilvània]] entraïnant una crisi grèva en Ongria. En març de [[1919]], una demanda d'extension d'aquelei zònas foguèt donc refusada per pas perdre mai de territòris poblats d'Ongrés. En plaça, Károlyi preferiguèt abandonar lo poder e lo fisar ai [[comunisme|comunistas]] dirigits per [[Béla Kun]]. Partisan deis idèas de [[Lenine]], Kun organizèt una Republica dei conseus basada sus lo principi de la [[dictatura dau proletariat]]. Ordonèt la [[nacionalizacion]] d'un nombre fòrça important d'[[industria]]s e d'infrastructuras mai deguèt rapidament faciar una situacion economica marrida. Lo regime venguèt alora autoritari e acomencèt una [[guèrra civila]] e de temptativas d'invasion de part dei país vesins. Après una victòria defensiva còntra [[Checoslovaquia]], l'Armada Roja foguèt vencuda per [[Romania]] que conquistèt [[Budapèst]] e l'ocupèt entre lo 3 d'aost e lo 15 de novembre. Lei soudats romanés i foguèron a l'origina d'atrocitats e de pilhatges que venguèron una fònt majora d'ostilitat entre lei dos país. L'endemans dau retirament de [[Romania]], l'armada còntra-revolucionària de l'amirau [[Miklós Horthy]] intrèt dins la [[capitala]]. La repression còntra lei [[Comunisme|comunistas]] e seis aliats i foguèt [[sang|saunosa]]<ref>De [[judaïsme|josieus]] ne'n foguèron tanben victimas car l'origina josieva de mai d'un cap comunista favorizèt l'antisemitisme.</ref>. Puei, dins lo corrent de març de [[1920]], Hórthy foguèt elegit regent dau reiaume. Gardèt finalament lo poder fins a sa casuda en [[1944]] car leis Aliats refusèron la restauracion de Carles de Habsborg. Après aquelei trèbols grèus, Ongria deguèt encara negociar la patz amb lei venceires de la guèrra. Signat lo 4 de junh de [[1920]], lo [[tractat de Trianon]] foguèt considerat coma una catastròfa suplementària. D'efèct, per contentar seis aliats regionaus, [[França]] e lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] acceptèron divèrseis annexions de territòris de l'ancian Reiaume d'Ongria, compres au sen dei regions ongresas. Ansin, Ongria passèt de {{formatnum:283000}} km² avans la guèrra a {{formatnum:92000}} km². Perdiguèt lo nòrd de [[Danubi]] au profiech de [[Checoslovaquia]], lo sud dei [[riu]]s Batchka e Baranya au profiech de [[Iogoslavia]] e plusors vilas orientalas lòng de la [[frontiera]] romanesa annexadas per [[Bucarèst]]. La consequéncia foguèt la formacion de minoritats ongresas importantas dins aquelei país ({{formatnum:1500000}} en [[Romania]], {{formatnum:750000}} en [[Checoslovaquia]] e {{formatnum:500000}} en [[Iogoslavia]]). ==== La Segonda Guèrra Mondiala ==== Après [[1920]], Ongria fasiá naturalament partida deis adversaris dau [[Tractat de Versalhas|sistèma de Versalhas]] e se raprochèt dei país revisionistas. Sota la direccion dau regent, tres [[govèrn]]s dirigits per [[István Bethlen]] ([[1921]]-[[1931]]), [[Gyula Gömbös]] ([[1932]]-[[1938]]) e [[Pál Teleki]] ([[1938]]-[[1941]]) dominèron aqueu periòde. Restaurèron l'economia, impausèron un regime mai e mai autoritari e intrèron pauc a pauc dins l'esfèra d'influéncia [[Alemanha|alemanda]]. D'efèct, a partir de [[1938]], la [[diplomacia]] agressiva d'[[Adolf Hitler]] donèt una tiera d'ocasions permetent ais Ongrés de reconquistar lei regions pobladas per de populacions ongresas. En novembre de [[1938]], [[Budapèst]] participèt ansin au premier partiment de [[Checoslovaquia]] e annexèt lei regions meridionalas d'aqueu país. Puei, en març de [[1939]], aprofichèt lo segond partiment per annexar [[Rutènia]] (subretot poblada per d'[[Ucraïna|Ucraïnés]]). Après, en aost de [[1940]], un arbitratge alemand li permetèt d'annexar lo nòrd-oèst de [[Romania]]. Enfin, en abriu de [[1941]], l'invasion de [[Iogoslavia]] s'acabèt per la reconquista dau districte situat au sud de Batchka e de Baranya. Venguda una aliada pròcha d'[[Alemanha]], Ongria participèt a la guèrra còntra l'[[Union Sovietica]]. I perdiguèt de desenaus de milièrs d'òmes, especialament dins la region de [[Voronej]] en [[1943]]. Lo cap dau govèrn [[Miklós Kállay]] assaièt sensa succès de negociar un [[armistici]] amb leis Aliats. En març de [[1944]], [[Adolf Hitler|Hitler]] obtenguèt son remplaçament per [[Döme Sztójay]] e ordonèt l'ocupacion dau país per de tropas alemandas. La situacion se desgradèt alora rapidament e Horthy demandèt a son torn la dubertura de negociacions amb [[Moscòu]]. Aquò entraïnèt son arrestacion e leis Alemands fisèron lo poder a [[Ferenc Szálasi]], [[faissisme|faissista]] convencut, qu'ordonèt la perseguida de la guèrra e autorizèt la desportacion dei [[judaïsme|josieus]] ongrés. Acomençat tardivament, lo genocidi d'aquela populacion foguèt rapide e fòrça violent amb mai de {{formatnum:520000}} mòrts sus una populacion estimada a {{formatnum:700000}} personas avans la guèrra. Pasmens, d'aqueu temps, l'armada sovietica avançava en [[Euròpa]] Orientala e intrèt en Ongria a la fin de [[1944]]. Un govèrn provisòri foguèt installat a [[Debrecen]] en decembre e una batalha saunosa opausèt Sovietics, Alemands e Ongrés fins a febrier de [[1945]] per lo contraròtle de [[Budapèst]]. Dins lo corrent d'abriu, la totalitat dau territòri ongrés foguèt ocupat per l'Armada Roja. Lei frontieras de [[1938]] foguèron restablidas, çò que confirmèt lo [[tractat de París (1947)|tractat de París]] en [[1947]]. Ongria intrèt alora au sen dau blòt sovietic. === L'Ongria modèrna === ==== La formacion dau regime comunista ==== Un [[govèrn]] provisòri prosovietic foguèt establit tre la premiera mitat de [[1945]]. Ordonèt una reforma agrariana e installèt sei partisans ai pòstas importants de l'[[administracion]]. Pasmens, leis eleccions de novembre de [[1945]] se debanèron liurament. Lo Partit dei pichons proprietaris independents ne'n foguèt lo venceire (57%) mai deguèt s'aliar amb lei comunistas (17%) sota la pression dau manescau sovietic [[Kliment Vorochilov]]. En mai d'aquò, foguèt obligat de laissar lo ministèri de l'interior a un comunista. Lei Sovietics e lei comunistas ongrés adoptèron alora la « tecnica dau salami » per eliminar a cha un leis autrei [[partit politic|partits]]. Premier, lei formacions sospichadas d'aver sostengut l'ancian regime foguèron eliminats dins l'enquastre de la repression dau [[faissisme]]. Puei, leis autrei partits foguèron eliminats en causa d'oposicion au govèrn ò obligats de fusionar amb lo Partit Comunista (PC). Tre l'[[estiu]] de [[1947]], totei lei movements politics ongrés, franc dau PC, èran incapables de menar una campanha politica. ==== Lo periòde comunista ==== Lo Partit Comunista dirigiguèt solet lo país a partir de març de [[1948]] fins a l'afondrament dau blòt de l'Èst. Fins a [[1956]], lo regime foguèt dominat per d'estalinians qu'apliquèron una politica inspirada per lo modèl [[URSS|sovietic]]. Suscitèron l'ostilitat de la populacion que se revoutèt en [[1956]] entraïnant una intervencion dirècta de l'armada [[URSS|sovietica]]. Puei, fins a la fin de la [[Guèrra Freja]], lo comunisme ongrés foguèt marcat per la personalitat de [[János Kádár]] que capitèt d'establir un equilibri entre demandas sovieticas e demandas intèrnas. D'efèct, inicialament dirigit per [[Mátyás Rákosi]], secretari generau dau Partit, lo regime [[comunisme|comunista]] adoptèt una politica brutala de collectivizacion accelerada de l'[[agricultura]], de purgas intèrnas (eliminacion dau ministre de l'interior [[László Rajk]], arrestacion de [[János Kádár]]), d'arrestacions d'opausants politics e d'atacas còntra lo [[clergat]]. Pasmens, après la [[mòrt]] d'[[Estalin]], [[Mátyás Rákosi|Rákosi]] e sei partisans perdiguèron una partida de son poder e leis [[annada]]s [[1953]]-[[1956]] foguèron marcadas per una lucha entre lei tendàncias estaliniana e liberala dau Partit. Nomat Premier Ministre, [[Imre Nagy]] venguèt lo cap dei liberaus amb la liberacion de presoniers politics, l'aplant de la collectivizacion ò la presa d'una amnistia generala mai foguèt obligat de desmissionar en [[1955]] a la demanda de [[Moscòu]]. Pasmens, aqueu succès de [[Mátyás Rákosi|Rákosi]] li alienèt la màger part deis elèits ongresas, compres aquelei dau Partit. En julhet de [[1956]], foguèt ansin a son torn obligat d'abandonar lo poder sota la pression [[URSS|sovietica]]. Foguèt remplaçat per [[Ernö Gerö]], un de sei pròches, que mau capitèt d'amaisar lei trèbols entraïnats en Ongria per lei manifestacions d'octòbre de [[1956]] en [[Polonha]] (retorn dau liberau Gomulka lo 19 d'octòbre). Au contrari, defensor d'una linha dura, entraïnèt una insureccion generala que comencèt dins la [[capitala]] lo 23 d'octòbre. {{veire|Insureccion Ongresa de 1956}} En fàcia d'aquela situacion, [[Ernö Gerö|Gerö]] perdiguèt rapidament lo poder e foguèt remplaçat per [[János Kádár]] coma secretari generau dau Partit e [[Imre Nagy]] coma cap dau [[govèrn]]. Après quauquei [[jorn]]s d'esitacion, [[Imre Nagy|Nagy]] chausiguèt de sostenir l'insureccion (28 d'octòbre) e anoncièt la dissolucion de la polícia politica, la restauracion dau multipartisme, lo retirament ongrés dau [[Pacte de Varsòvia]] e la neutralitat dau país. Òr, aquò èra pas acceptable per l'[[URSS]] que formèt lo 4 de novembre un còntra-govèrn, fisat a [[János Kádár|Kádár]], e intervenguèt militarament en Ongria. Lo 11 de novembre, lei fòrças [[URSS|sovieticas]] avián reprimit l'insureccion e [[Imre Nagy|Nagy]] foguèt arrestat lo 22 (e executat en [[1958]]). {{veire|János Kádár}} [[János Kádár]] gardèt lo poder e menèt una repression dura fins a [[1963]] e la proclamacion d'una [[amnistia]] generala. Puei, adoptèt una politica d'equilibri entre leis exigéncias [[URSS|sovieticas]] (que mantenguèron {{formatnum:200000}} soudats dins lo país a la demanda de [[János Kádár|Kádár]]), lo mantenement de l'autoritat politica dau Partit e lei demandas ongresas de liberalizacion. Dich [[kadarisme]], aqueu sistèma assegurèt una estabilitat e una prosperitat certana a Ongria, especialament gràcias a la limitacion dei despensas militaras ongresas. Pasmens, a la fin deis annadas 1980, lo regime comunista resistiguèt gaire a l'afebliment [[URSS|sovietic]]. Fatigat, [[János Kádár]] perdiguèt lo poder en [[1988]] e moriguèt l'[[annada]] seguenta. Totjorn en [[1989]], la reabilitacion d'[[Imre Nagy]] entraïnèt d'importantei manifestacions anticomunistas e lo Partit acceptèt d'abandonar son ròtle dirigent. Enfin, lo 23 d'octòbre de [[1989]], foguèt oficialamament proclamada la fin de la Republica Populara. ==== Ongria dempuei 1989 ==== Après l'afondrament dau regime comunista, Ongria adoptèt lo sistèma [[capitalisme|capitalista]] amb d'institucions [[democracia|democraticas]]. En mai d'aquò, lo país intrèt au sen de l'[[OTAN]] en [[1999]] e de l'[[Union Europèa]] en [[2004]]. Lei premiereis eleccions liuras se debanèron en [[1990]] e veguèron la victòria de la drecha menada per [[József Antall]], Premier Ministre de [[1990]] a [[1993]]. Dins lo corrent deis annadas 1990, de dificultats economicas entraïnèron d'alternàncias politicas entre senèstra e drecha a cada eleccion ([[1994]], [[1998]] e [[2002]]). Lei doas questions pus importantas d'aqueu periòde regardèron la liberalizacion de l'economia que se turtèt a l'ostilitat dei [[sindicat]]s e lei minoritats ongresas vivent dins lei país vesins. La segonda question en particular pausèt inicialament de dificultats [[diplomacia|diplomaticas]] en causa dei crenhenças de revendicacions territòrialas de part de [[Budapèst]]. La signatura de tractats de cooperacion amb [[Eslovaquia]] e [[Romania]], respectivament en [[1995]] e en [[1996]], foguèt una etapa importanta dau reglament d'aquela question. En [[2006]], aguèt luòc un escandòl politic grèu amb la difusion d'un discors secrèt dau Premier Ministre [[socialisme|socialista]] [[Ferenc Gyurcsány]]. D'efèct, après sa victòria electorala ai legislativas de [[2006]], lo cap dau [[govèrn]] reconoguèt aver mentit a sei conciutadans per ganhar l'escrutinh. Aquò entraïnèt un afondrament e una marginalizacion dei partits politics [[progressisme|progressista]] au profiech de la drecha [[conservatisme|conservatritz]] e [[nacionalisme|nacionalista]]. Ansin, lo país es dirigit dempuei [[2010]] per [[Viktor Orbán]], ja Premier Ministre entre [[1998]] e [[2002]]. Sa politica es de tipe nacionala conservatritz amb una afirmacion de la sobeiranetat ongresa còntra lo [[FMI]], una ostilitat a la mondializacion, de mesuras còntra lei beneficiaris dei programas d'ajuda sociala, de mesuras còntra lei Roms, de demenicions d'[[impòst]]s ò l'adopcion d'una [[constitucion]] pus autoritària. == Politica == La [[constitucion]] ongresa en vigor foguèt adoptada en abrial de [[2011]], e es dintrada en foncion lo primièr de genièr de 2012. Dins los faches, establís un regim autoritari del partit unenc, lo Fidesz. == Geografia == Ongria es un país enclavat. La geografia es estada tradicionalament definida per las doas principalas vias navegablas, [[Danubi]] e [[Tisza]]. La division tripartita comuna - Dunántúl ("al delà de Danubi", Transdanubia), Tiszántúl ("al delà de Tisza") e Duna-Tisza kőze ("entre Danubi e Tisza") - n'es lo rebat. Danubi raja del nòrd cap al sud, al centre del país que caup en entièr dins son bacin idrografic. Transdanubia, que s'estend cap a l'oèst del país vèrs [[Àustria]], es un region principalament valonada amb un relèu variat amb de montanhas bassas. Se tracta especialament de la part pus orientala dels Alps, Alpokalja, a l'oèst del país, de las montanhas transdanubianas dins la region centrala de Transdanubia e de las montanhas Mecsek e Villány al sud. Lo punt culminant de la region es l'Írott-kő dins los Alps, a 882 mètres. La pichona plana ongresa (Kisalfőld) se trapa dins lo nòrd de Transdanubia. Lo [[lac Balaton]] e lo lac Hévíz, respectivament pus grand lac d'Euròpa centrala e pus grand lac termal del monde, se trapan tanben en Transdanubia. == Subdivisions == [[Fichièr:Map_of_counties_of_Hungary_2004.png|thumb|220px|right|Mapa dels departaments d'Ongria]] == Economia == ''De veire: [[Economia d'Ongria]].'' == Cultura == * [[Himnusz]] == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == === Nòtas === <references group="Nòta" /> === Referéncias === <references></references> {{Commons|Hungary|Ongria}} {{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Ongria|*]] gugbt3l1svlbxi7rlr9hswtywiun95a 0 3345 2504090 2502028 2026-07-07T15:55:33Z ~2026-38788-15 64279 2504090 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en provençau -->{{Infobox País | carta = ru | nom_local1 = Российская Федерация<br /> Rossiïscaia Federatsiïa | lenga = ru | prononciacion1 = | nom_occitan = Federacion de Russia | lengas regionalas = | de = | imatge_bandièra = Flag of Russia.svg | ligam_bandièra = | imatge_blason = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | ligam_blason = | imatge_mapa = Russian Federation (orthographic projection).svg | imne audio = Russian_Anthem_chorus.ogg | lengas_oficialas = [[rus]] | tipe_lengas = | lengas = | capitala = [[Moscòu]] | coordenadas_capitala = {{Coord|55|45|8|N|37|37|56|E}} | ligam_vilas = | títol_mai_granda_vila = Moscòu | mai_granda_vila =[[Moscòu]] | tipe_govèrn =republica federala semipresidenciala (''de jure'')<br>regime autoritari (''de facto'')<ref>Kuzio, Taras (2016). "Nationalism and authoritarianism in Russia". Communist and Post-Communist Studies. 49 (1). University of California Press: 1–11. doi:10.1016/j.postcomstud.2015.12.002. JSTOR 48610429.</reF> | superfícia_reng = 1 | superfícia_totala = {{formatnum:17098242}} | percentatge_aiga = 13 | populacion_reng = 9 | populacion_totala = {{formatnum:143975923}} | populacion_annada = 2015 | densitat = 8.4 | tipe_independéncia = | país_independéncia = | data_independéncia = | gentilici = rus, russa | IDH_annada = 2013 | IDH = 0.778 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 57{{ena}} | moneda = Roble | còde_moneda = RUB | fus_orari = +2 a +12 | imne_nacional = <br>{{Bes | Государственный гимн Российской Федерации | ''Gosudarstvennyy gimn Rossiyskoy Federatsii'' | «Imne nacionau de Russia» }} | domeni_internet = ru | indicatiu_telefonic = 7 | organizacions_internacionalas = | nòtas = |nom_local=Российская Федерация ([[rus]])|cap_títol1=[[Lista dels presidents de Russia|President]]|cap_títol2=[[Lista dels primièrs ministres de Russia|Primièr ministre]]|cap1=[[Vladímir Pótin]]|cap2=[[Mikhaïl Mishustin]]}} '''Russia''', (en [[rus]]: Россия, ''Rossiya'') oficialament la '''Federacion de Russia''' (en rus: Российская Федерация, ''Rossiyskaya Federatsiya''),<ref>En rus se fa la diferéncia entre ''rus'' (''rosqui'', etnia) e ''russian'' (''rossiïsqui'', abitant de l'Estat, que se deuriá doncas dire "Federacion Russiana")</ref> es un estat transcontinental que s'estend entre l'[[Euròpa de l'Oèst|Euròpa de l'Èst]] e l'[[Asia del Nòrd|Asia dau Nòrd]]. Amb un territòri d'una superfícia d'aperaquí 17 milions km², Russia es lo país pus estendut de la planeta amb onze zonas oràrias. La capitala n'es la ciutat federala de [[Moscòu]]. Russia compartís lo pus grand nombre de frontieras, un total de sètze. Limita amb lei païses seguents: [[Norvègia]], [[Finlàndia]], [[Estònia]], [[Letònia]], [[Lituània]], [[Polonha]], [[Bielorussia]], [[Ucraïna]], [[Georgia (país)|Georgia]], [[Azerbaitjan|Arzerbaitjan]], [[Cazacstan|Cazactstan]], [[Republica Populara de China|China]], [[Mongolia|Mongòlia]] e la [[Corèa del Nòrd|Corèa dau Nòrd]]. Confronta tanben leis [[Estats Units d'America]] e [[Japon]] amb quins ten de frontieras maritimas comunas. Russia es una civilizacion fòrça antiga que troba seis originas dins la [[Rus' de Kyiv]], aital coma Bielorussia e Ucraïna. Amb leis invasions mongòlas dau premier estat deis Eslaus Occidentals, mantuns estats emergiguèron coma, per exemple lo principat de Kyiv. Òm pòt parlar vertadierament d'«Estat rus» amb lo principat de Moscòu, fondat en 1147. Se succediguèron alara l'[[Empèri Rus]] e l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]] . Lo país a de ressorsas fòrças importantas ai nivèus miniers e energetics. Pasmens, en causa de sa posicion geografica, tèn tanben un clima fòrça freg e lei comunicacions son relativament malaisadas dins certanei regions. Coma eiretier de l'URSS, la Federacion de Russia a conegut una crisi economica grèva a la fin dau sègle XX. Dins aquò, una òbra importanta de redreiçament a començat dempuei leis annadas 2000 e lo país es tornarmai una poissança economica importanta. De mai, gràcias ais arsenaus sovietics, Russia tèn tanben una dei premiereis armadas mondialas e lo premièr arsenau nuclear mondiau. Dempuèi 2008, comencèt una nòva expansion territoriala au detriment de [[Georgia]] e d’[[Ucraïna]]. == Istòria == [[File:Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|thumb|Fragmentacion dau Rus' de Kiev durant lo periòde 1054-1132.]] {{veire|Istòria de Russia}} La premiera civilizacion coneguda sus lo territòri rus, aquela dei corgans, se desvolopèt a partir de {{formatnum:4000}} avC dins lo sud de Russia e en Asia Centrala. Vèrs {{formatnum:2000}} avC, un pòble indoeuropèu, lei Cimeris, ocupèt un ensems important de territòris situats entre [[Polonha]] e [[China]] orientala. Vèrs {{formatnum:1000}} avC, lei regions entre lei fluvis [[Dnièstre]] e [[Vòlga]] foguèron ocupadas per un autre autre pòble indoeuropèu dich Escites. Fondèron un ensems d'estats pauc estructurats — leis Escites èran principalament de nomadas — que dispareguèron entre lei sègles III e II avC. Foguèron remplaçats per lo pòble dei Sarmates qu'èran pereu un pòble nomada d'origina eurasiatica. A partir dau sègle IV, de pòbles germanics s'installèron dins lei regions occidentalas coma lei Gòts en Ucraïna mentre que lei territòris asiatics intrèron dins l'Empèri dei Huns. Aqueu darrier foguèt capable de s'estendre vèrs l'oèst entraïnant la migracion d'unei pòbles germanics vèrs l'Empèri Roman. Pasmens, sa manca d'organizacion e son extension entraïnèt sa disparicion après la mòrt dau rèi Atila en [[453]]. Lei regions occidentalas de Russia foguèron conquistadas per leis Avars au sègle VII. Deguèron rapidament faciar l'arribada dei Kazars e la montada en poissança deis eslaus que s'establiguèron pauc a pauc en Russia Europèa a partir de [[Bielorussia]]. Lo principat de Kiev, o Rus' de Kiev, foguèt lo premier estat vertadier organizat fondat en Russia. Sei fondators èran de [[Viking]]s venguts d'[[Escandinàvia]] que conquistèron un territòri important en Ucraïna, en Bielorussia e en Russia occidentala dins de regions pobladas per de populacions eslavas. En [[988]], lei princes de Kiev se convertiguèron au crestianisme que va venir religion d'estat e un element important de l'unitat dau principat. Au sègle seguent, lo principat deguèt faciar d'invasions novèlas a l'èst (pòbles asiatics) e a l'oèst (polonés) e una tièra de crisis intèrnas que van entraïnar sa division entre divèrsei principats independents. A partir de 1226, lei principats russas deguèron faciar leis invasions mongòlas que van pauc a pauc conquistar la màger part dau continent asiatic e de Russia. Lei senhors rus foguèron desfachs e un nombre important de vilas, coma [[Kiev]] o Moscòu, foguèron cremadas. Lei principats foguèron pas dirèctament ocupadas mai venguèron vassalas de l'Empèri Mongòl e deguèron pagar de tributs regulars. Aqueu sistèma va durar tres sègles fins a l'afondrament dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]]. Aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament de Russia. De'n premier, au nivèu religiós, l'[[islam]]izacion d'una partida importanta dei pòbles rus e l'installacion de pòbles turcs generalament musulmans va entraïnar lo renfòrçament de la Glèisa Ortodòxa dins lei territòris eslaus non o pauc islamizats. Au nivèu militar, lei senhors rus adoptèron l'organizacion mongòla basada sus de comunicacions rapidas, la levada de tropas importantas e l'usatge generalizat de la cavalariá leugiera. Enfin, au nivèu culturau, la lenga russa poguèt s'enriquir de divèrsei mòts d'origina mongòla. Sota la dominacion mongòla, lei sègles XIII-XVI foguèron caracterizats per lo desvolopament dau principat de Moscòu que va capitar de vencir lei Mongòls e de venir independent. Per se legitimar, sei senhors se presentèron coma lei successors dau principat de Kiev. Aquò li permetèt de fondar un estat poderós que va venir lo centre de Russia. Pasmens, lo procès de renfòrçament dau principat de Moscòu foguèt l'òbra d'una dinastia de senhors politicament abils per esplechar a son profiech lei divisions entre lei principats e lei republicas russas. En [[1485]], lo prince Ivan III èra sensa rivau e poguèt prendre lo títol de « Sobeiran de tota la Rus' » e se presentar coma lo successor dirècte dei princes de Kiev. A la fin dau sègle XVI, la disparicion de la dinastia au poder entraïnèt una crisi intèrna que va s'acabar en [[1613]] quand la dinastia Romanov prenguèt lo contraròtle dau país. Aquela dinastia va modernizar l'estat e fondar l'Empèri Rus gràcias a una politica d'expansion militara e coloniala. Ai sègles XVII e XVIII, Russia venguèt donc una poissança europèa majora. Aquela òbra acomencèt amb lo rèine de Pèire lo Grand (1682-1715). D'efèct, après una guèrra lònga e acarnada còntra [[Suècia]], Russia i obtenguèt tornarmai un accès a la Mar Baltica que li permetèt de comunicar amb lo rèsta d'[[Euròpa]]. Puei, sota lo rèine de Catarina II de Russia (1762-1796), l'Empèri Rus conquistèt la region au nòrd de la Mar Negra après una victòria còntra l'[[Empèri Otoman]] e lo Khanat de Crimèa. Russia participèt tanben ai partiments de [[Polonha]] puèi ai guèrras còntra la Revolucion Francesa e l'Empèri de Napoleon I{{èr}}. Maugrat de desfachas importantas (Austerlitz, Friedland), l'armada russa capitèt d'arrestar l'invasion francesa de [[1812]] e aguèt un ròtle de remarca dins la desfacha finala de Napoleon. [[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]] Lei sègles XVII, XVIII e XIX foguèron caracterizats per la perseguida d'una politica d'expansion russa vèrs l'èst que va entraïnar la formacion d'un estat fòrça estendut dins lo nòrd dau continent [[asia]]tic. Aquò foguèt permés per divèrsei procès : * l'exploracion dei regions asiaticas gaire pobladas en causa de condicions climaticas malaisadas. Permetèt d'installar de colons e donc de revendicar de territòris dins tot lo nòrd d'Asia e en Alaska. Aquela expansion necessitèt de còps un esfòrç militar mai se turtèt pas a d'estats ben organizats. De mai, lei [[Empèris nomadas|nomadas eurasiatics]] que representavan un potenciau militar important dins lo corrent de l'Antiquitat e de l'[[Edat Mejana]] èran pas equipats per resistir ais armas de fuòc modèrnas. * la guèrra e l'annexion de territòris o d'estats en Euròpa o dins la region de Caucàs. Leis estats principaus pertocats per aquela expansion foguèron lo Khanat de Crimèa, Polonha, l'Empèri Otoman e leis estats de Caucàs. Pasmens, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, l'Empèri Rus declinèt deguèt faciar de crisis economics intèrnas grèvas. De mai, foguèt pas capable de rivalizar amb lei nivèus economics o tecnologics agantats per lei país d'Euròpa Occidentala. La Premiera Guèrra Mondiala, fòrça saunosa per lei Rus, va accelerar l'afondrament dau regime que dispareguèt en [[1917]]. Una seguida de revòutas dins l'armada e lei vilas principalas entraïnèron l'abdicacion dau tsar Nicolau II e la formacion d'un Govèrn Provisòri. Après l'afondrament dau regime dei tsars, lo Govèrn Provisòri deguèt tanben faciar rapidament de dificultats importantas e foguèt rebutat per lei Bolchevics que fondèron un regime comunista. Atacats per lei partisans de l'Empèri e dau Govèrn Provisòri, lei Bolchevics capitèron de resistir e foguèron venceires après una tièra de batalhas menadas entre 1918 e 1924. Fondèron alora una federacion a partir dei pòbles presents dins l'Empèri. Dicha Union Sovietica, aquela federacion èra basada sus la dictatura dau proletariat. Après la mòrt de Lenin, sei successors se bateguèron entre elei per lo poder. [[Ïosif Stalin]] venguèt finalament lo cap de l'Union Sovietica e eliminèt rapidàment seis advèrsaris o seis aliats ancians. Establiguèt un regime fòrt e centralizat basat sus lo desvolopament economic e la repression deis oposants. Après una crisi economica grèva causada per la collectivizacion dei tèrras agricòlas au començament deis annadas 1930 (faminas d'Ucraïna), aquela politica permetèt de crear una industria poderosa. En [[1939]], l'URSS participèt au partiment de Polonha amb [[Alemanha]] e un acòrd de non agression foguèt signat amb Berlin. Lei sovietics ocupèron pereu lei país baltas e ataquèron Finlàndia. Maugrat de dificultats importantas causadas per lei combats ivernencs, capitèron d'obtenir una rectificacion favorabla dei frontieras entre lei dos país. Pasmens, en [[1941]], l'Union Sovietica foguèt a son torn atacada per sospresa per leis alemands. Mau preparats e mau comandats, lei Sovietics perdiguèron de milions d'òmes e una quantitat gròssa d'armaments avans d'arrestar l'ofensiva alemanda a la fin de [[1941]]. En [[1942]], una ofensiva alemanda novèla entraïnèt la pèrda de plusors territòris suplementaris e lo començament de la batalha de Stalingrad. Acabat en febrier de 1943, aqueu combat foguèt lo tornant de la guèrra : una armada alemanda i foguèt enceuclada e anientada. De [[1943]] a [[1945]], l'Armada Roja avancèt alora pauc a pauc e l'oèst. En abriu-mai de [[1945]], lei Sovietics prenguèron Berlin e ocupèron la mitat orientala d'Euròpa i installant de regimes favorables ais interès de [[Moscòu]]. L'aliança militara amb leis estats occidentaus capitalistas concluda dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] s'acabèt rapidàment e tre leis annadas 1947-1948, dos blòts ostils gropats a l'entorn deis Estats Units e de l'URSS se formèron. Foguèt lo començament de la Guèrra Freja que va durar fins a la fin deis annadas 1980. Lei dos camps desvolopèron d'arsenaus importants, especialament de fòrças nucleras de plusors milièrs d'ogivas, qu'empachèron un conflicte dirèct. La guèrra se debanèt donc sus de teatres periferics onte d'aliats dei dos blòts èran en guèrra. Fins ais annadas 1970, lei Sovietics aguèron l'avantatge gràcias au succès de la descolonizacion e a la revirada estatsunidenca au Vietnam. Dins aquò, au començament deis annadas 1980, l'absència de modernizacion vertadiera de l'economia russa entraïnèt de dificultats economicas mai e mai importantas. A partir deis annadas 1980, lei dificultats economicas de l'URSS e lei problemas militaras causadas per l'invasion d'Afganistan entraïnèt de tensions importantas dins sa societat. Desirós d'un regime pus liure, leis elèits intellectualas obtenguèron pauc a pauc lo sostèn dau rèsta de la societat entraïnant la desagragacion lenta dau poder. Lei país ocupats dins la mitat orientala d'Euròpa conoguèron d'evolucions similaras mai pus rapidas car una partida importanta dei populacions èran fòrça ostila a la preséncia sovietica. A partir de 1988, lei regimes aliats a l'Union Sovietica foguèron rebutats per de revolucions popularas o per de manòbras politicas sostengudas per la màger part de la populacion. En URSS, la politica de Mikhaïl Gorbachov per liberalizar la societat sovietica entraïnèt lo revelh de fòrças centrifugas coma lo nacionalisme de divèrsei pòbles menaçant l'unitat de la federacion (estats baltics, Ucraïna...) o la posicion de partit unic dau Partit Comunista de l'Union Sovietica. A la fin de 1991, un còp d'estat mancat menada per lei caps conservadors e lei partisans d'una URSS unificada entraïnèt la dissolucion deis institucions principalas dau poder sovietic puei dirèctament aquela de l'Union. Russia, sota lo nom de Federacion de Russia, venguèt donc oficialament independenta de l'Union Sovietica en decembre de 1991. Dins lei fachs, coma lo país èra la basa de l'Union, foguèt considerat coma l'eiretier de l'URSS e obtenguèt la posicion d'aquela darriera dins leis institucions internacionalas. Pasmens, la transicion entre leis economias comunistas e capitalistas, lo nivèu tecnologic feble e una corupcion fòrça importanta entraïnèt un afebliment dau país dins leis annadas 1990. La desfacha militara pendent la premiera guèrra de Chechenia marquèt aqueu afebliment. Russia deguèt donc abandonar lo ròtle de poissança mondiala de l'URSS. Lo redreiçament acomencèt a partir dau començament dau sègle XXI sota la direccion de Vladimir Poutin vengut president en 1999. Marcat per un regime presidenciau fòrt, la politica d'aqueu darrier es caracterizada per una creissença economica importanta basada sus leis exportacions d'idrocarburs e de matèrias premieras, un renfòrçament de l'autoritat dau govèrn centrau, la repression deis oligarcs opausats a la politica novèla e la restauracion de ligams amb una partida deis aliats ancians de l'URSS. == Geografia == {{veire|Geografia de Russia}} === Localizacion e frontieras === Lo territòri rus se situa en Euròpa orientala e dins lo nòrd dau continent asiatic. Es compausat d'un blòt continentau principau completat per lo territòri de Kaliningrad situat au nòrd de Polonha e per divèrseis illas situats au nòrd o au nord-èst d'Asia. Va dei Mars Balticas e Negras a l'oèst, a l'Ocean Artic au nòrd e a l'Ocean Pacific a l'èst. Russia tèn de frontieras terrèstras amb seize país que son Norvègia (196 km), Finlàndia ({{formatnum:1313}} km), Estonia (290 km), Letònia (292 km), Bielorussia (959 km), Lituania (227 km), Polonha (432 km), Ucraïna (1576 km), Georgia (723 km), Azerbaitjan (284 km), Cazacstan ({{formatnum:6846}} km), China ({{formatnum:3645}} km), Mongolia ({{formatnum:3441}} km) e Corèa dau Nòrd (19 km). Tèn tanben doas frontieras amb leis estats separatistas d'Abcazia e d'Ossetia dau Sud. === Geografia fisica === [[Fichièr:Russia edcp relief location map.jpg|thumb|right|Topografia dau relèu de Russia.]] Lo territòri de Russia es magerament compausat de plans dominats per d'[[estèpa]]s au sud, de forèsts au nòrd e de tondras de lòng dei ribas de l'Ocean Artic. Leis ensems montanhós principaus son lo [[Caucàs]] au sud-oèst, lei monts d'[[Altai]] au sud, lei monts de Verkhoiansk a l'èst, la cadena volcanica de [[Kamchatka]] egalament a l'èst e l'Oral au centre. Mai de {{formatnum:100000}} rius e fluvis son situats sus lo territòri rus. Certanei fan partida dei rius terrèstres pus importants coma la Volga, l'Ienissei, l'Ob, la Lena e l'Amor. Son caracterizats per d'aumentacions gròssas de lor debit au començament de l'estiu. Existís tanben de lacs continentaus grands coma lo [[lac Baikal]], lo lac Ladoga o lo lac Onega. === Clima === [[File:Clima - Russia.png|thumb|Clima de Russia.]] La màger part dau país se situa au nòrd de la latitud 60° e lei montanhas dei frontieras sud (Altai, Caucàs...) limitan lo desplaçament dei massas d'èr dempuei lo sud. En revènge, lei plans dau nòrd permeton ai massas d'èr polaras d'intrar prefondament dins lei regions continentalas. La temperatura mejana de Russia es donc negativa (-5,5°C) amb de variacions importantas entre l'ivèrn e l'estiu. Ansin, lo clima rus es caracterizat per l'existéncia de doas sasons principalas, l'ivèrn e l'estiu, e per de primas e d'automnes fòrça corts. La transicion entre temperaturas autas e frejas es donc fòrça rapida. Lei mes pus fregs son genier per lei regions continentalas e febrier per lei regions maritimas. La temperatura minimila demenís d'oèst en èst amb l'altitud. Per una latitud similara, va de -8°C a Sant Petersborg fins a -43°C a Iakotsk. La temperatura istorica pus freja foguèt mesurada a Verkhoiansk (-70°C). Lo sòu de certanei regions nordicas tèn una temperatura negativa permanenta. Lo mes pus caud es generalament julhèt e la temperatura mejana de l'estiu es de 20°C. Pasmens, pòu agantar mai de 38°C dins lei regions continentalas sud. Lei precipitacions son limitats per l'aspèct continentau dau clima. A l'oèst, se pòu mesurar 600 mm dins lei regions balticas e 525 mm a Moscòu. A l'èst, se pòu mesurar 425 mm a Novossibirsk. == Organizacion politica e sociala == === Forma de l'Estat === L'organizacion de l'estat rus es dirigida per la Constitucion de 1993 que definís Russia coma una republica presidenciala. Elegit au sufragi universau dirèct per sièis annadas, lo President es lo cap de l'Estat e de la Nacion e tèn una influéncia gròssa sus lo rèsta deis institucions. Lo poder executiu es dirigida per lo Premier Ministre qu'es lo cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lei doas chambras de l'Assemblada federala de la Federacion de Russia. Aquela darrier es compausada de la [[Doma d'Estat]] (450 deputats elegits au sufragi universau dirèct) e dau Consèu de la Federacion (166 representants dei regions de la Federacion). Enfin, lo poder judiciari es devesit entre tres brancas regardadas per leis afaires constitucionaus, penaus e comerciaus. La Constitucion russa assegura l'egalitat dei ciutadans en fàcia de la lèi, l'independéncia dei jutges e lo drech deis acusats de se defendre. Pasmens, l'aplicacion d'aquelei drechs dèu regularament faciar l'influéncia dau poder executiu. Au nivèu federau, divèrsei regions tènon d'autonòmia mai o mens importantas amb d'institucions pròprias. Aquelei regions son generalament centrats a l'entorn d'un pòble particular. La coabicion entre Rus e pòbles locaus es generalament pacifica mai pòu de còps èstre fòrça malaisadas o ostilas (Chechenia...). Pasmens, dempuei lo començament deis annadas 2000, lo poder centrau assaia de limitar leis autonomias localas. === Simbòls de l'Estat === [[Fichièr:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|right|Armoriaus de Russia.]] Lei simbòls principaus de la Federacion de Russia son son drapèu, seis armoriaus e son imne. Lo drapèu es lo simbòl de la sobeiranetat nacionala e sa descripcion es donada per la lèi. Leis armoriaus son lo simbòl oficiau de l'Estat. Enfin, l'imne marca l'unitat de l'Estat rus. Es eissit de l'imne sovietic. === Organizacion territoriala === [[File:Russian Regions-EN.svg|thumb|right|Subdivisions dau territòri rus.]] Russia es una federacion constituida de 83 "[[subjèctes federals de Russia|subjèctes federals]]" mai o mens autonòms. Cada subjècte manda dos representants au Consèu de la Federacion. La preséncia d'un nombre fòrça important de pòbles sus lo territòri rus e l'eiretatge istoric an entraïnat la formacion de divèrseis ensems d'estatuts e de foncionaments diferents: * 21 [[Republicas de Russia|republicas]] centradas a l'entorn d'una etnia que tènon una autonòmia fòrça importanta. * 46 oblasts (regions) e 9 krais formats de regions abitats per de populacions russas. * 4 ocrogs (districts autonòms) formats sus una basa etnica amb una autonòmia limitada. Son liats a una autra region. * 2 vilas federalas que son [[Moscòu]] e [[Sant Petersborg]]. Lo territòri de Birobidjan tèn un estatut especiau decidit per Stalin coma tèrra d'acuèlh per lei Jusieus d'URSS. Cada subjècte de la Federacion garda 40% de sei ressorsas fiscalas per sei despensas de foncionament e d'investiment. La Crimèa ocupada constituís una vila federala ([[Sebastòple]]) e una republica (rèsta de la peninsula). === Lengas === La lenga oficiala de la Federacion es lo rus. Coma mai de 80% de la populacion per lo pòble rus, aquela lenga es la principala de la Federacion e de seis institucions. Pasmens, totei lei republicas federalas an lo drech de definir sei lengas oficialas e un drech similar es autorizat ''de facto'' per lo rèsta dei subjèctes de la Federacion. Ansin, 27 autrei lengas an un estatut oficiau au nivèu locau e mai d'un centenau de lengas son regularament utilizadas per certanei minoritats etnicas. Certanei son menaçadas de disparicion. === Educacion === Lo taus d'alfabetisacion de Russia es quasi egau a 100% e lei populacions non russas son generalament bilingas. Entre 2003 e 2008, lei taus d'escolarizacion èran superiors a 90% e 85% deis enfants agantan l'escòla secondària. Lei diferéncias d'escolarizacion entre populacions masculinas e femeninas son feblas. L'ensenhament es devesit entre una escòla generala e una escòla d'especializacion. == Economia == [[File:Russia industrial growth chart YoY.PNG|thumb|right|Creissénça economica de Russia de 1992 a 2010.]] {{veire|Economia de Russia}} Russia fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta (8{{e}} reng en 2007 per son PIB) gràcias a de ressorsas geologicas fòrça importantas, una populacion importanta e un nivèu tecnologic relativament avançat. Cinc elements caracterizan aquela economia : * l'eiretatge sovietic e la transicion entre lo sistèma sovietic e un sistèma capitalista. * l'importància dei revenguts eissits de l'esplecha de ressorsas naturalas coma leis idrocarburs. * de dificultats causadas per lo vielhiment de la populacion. * lo ròtle fòrça important de l'Estat dins leis afaires economics. * lo ròtle important de la corrupcion. La reparticion dau PIB es fòrça inegala. La region de Moscòu representa en 2006 22% dau PIB rus e lo rèsta èra magerament concentrat a Sant Petersborg e dins certanei regions tenent d'indústrias rendablas coma la produccion d'idrocarburs. === Demografia === {{veire|Demografia de Russia}} Après la Segonda Guèrra Mondiala e de pèrdas sovieticas d'aperaquí 27 milions de personas, la populacion agantèt tornarmai son nivèu d'avans la guèrra (aperaquí 111 milions d'abitants) en [[1955]]. En [[1992]], agantèt son maximum amb 148,7 milions. Pasmens, après l'afondrament de l'URSS, divèrsei factors, coma la demenicion de la feconditat o de l'esperança de vida, an modificat e cambiat aquela dinamica demografica. Ansin, dempuei 1992, la populacion a demenit per agantar 143,0 milions d'abitants en [[2012]]. Lo deficit naturau de naissanças es limitat per de movements d'imigracion dempuei d'ancians país sovietics. Au nivèu etnic, en [[2002]], lei Rus representavan 80% de la populacion totala. Sièis autreis etnias tenián mai d'un milion d'abitants : lei Tatats (3,8%), leis Ucraïnians (2,0%), lei Bachkirs (1,1%), lei Chouvaches (1,1%), lei Chechèns (0,9%) e leis Armenians (0,8%). La densitat de populacion es egala a 8 ab/km³ mai la reparticion de la populacion es fòrça inegala. Se situa magerament dins lei regions europèas. En [[2025]], setze vilas tenián mai d'un milion d'abitants. Aquelei vilas se situan dins lei regions occidentalas e centralas. Lei principalei son [[Moscòu]] (13,3 milions d'abitants), [[Sant Petersborg]] (5,7 milions), [[Novossibirsk]] (1,6 milion), Iekaterinbourg (1,5 milion), Nijni Novgorod (1,2 milion) e [[Krasnodar]] (1,2 milion). === Agricultura e ressorsas minieras === [[Fichièr:Russian plain near Rostov-on-Don.jpg|thumb|right|Zonas agricòlas vèrs Rostov.]] En [[2004]], l'agricultura representava 7 milions d'emplechs siá 9% de la populacion activa e 5% dau PIB rus. En causa dei condicions climaticas malaisadas, solament 10% dau territòri èra cultivat e existís una especializacion diferenta entre lo sud (cerealas) e lo nòrd (norrigatge). Dempuei la fin de l'URSS e la disparicion de l'ajuda de l'estat, l'agricultura russa a conegut un declin important e lo país dèu importar una partida importanta de sa norridura. Lo nivèu tecnologic es tanben limitat e lei rendements son donc mens importants que dins lei país d'Euròpa Occidentala. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, Russia es un actor important per certanei produccions coma l'òrdi (1{{èr}} reng mondiau), lo séguel (1{{èr}}), la civada (1{{èr}}), lo vira-soleu (1{{èr}}), la tartifla (2{{e}}), lo caulet (3{{e}}), lo blat (4{{e}}), lo lach (5{{e}}), la galinhala (5{{e}}) e lei bovins (5{{e}}). Lei ressorsas minieras russas son fòrças importantas mai generalament d'accès malaisats en causa dau clima e de la distància entre la zona d'extraccion e d'utilizacion. D'en premier, lo sector deis idrocarburs èra lo premier mondiau en [[2010]] (petròli 1{{èr}} reng ; gas 2{{e}} reng) e es un element primordiau de la creissença russa. D'autra part, Russia es tanben un productor major de metaus meme s'una partida gròssas dei ressorsas pòdon pas encara èstre esplechas. === Indústria === Dins leis annadas 2000, l'indústria representava aperaquí 37% dau PIB de Russia. Lo país tèn una estructura industriala vièlha eissida de l'URSS e quauquei sectors novèus fòrça modèrns. Lei sectors industriaus principaus son : * lo tractament dei mineraus per la produccion de metaus coma la siderurgia. * lo sector de la construccion. * la produccion de veïculs gràcias a la preséncia de companhiás localas coma Lada e l'installacion d'un nombre important de companhiás estrangieras. * la produccion militara e l'indústria especiala que tènon una reputacion granda e es un sector fortàment exportator. Gropa tanben una partida fòrça importanta de la recèrca russa. * l'indústria agroalimentara qu'a conegut una crisi important a la fin dau sègle XX mai representa totjorn un nombre important d'emplechs. === Servicis === Lei servicis representavan aperaquí 56% dau PIB rus dins leis annadas 2000. Es un sector en créissença importanta gràcias a l'aparicion de classas mejanas mai e mai importantas. Sei sectors principaus son la distribucion granda e lo domeni dei bancas. === Recèrca === Gràcias a l'Empèri Rus e l'Union Sovietica, Russia a un eiretatge e una tradicion scientifics importants, especialament dins lei domenis militars, aeronautics e espaciaus. Pasmens, la crisi deis annadas 1990 a entraïnat l'emigracion d'un nombre gròs de cercaires e d'engenhaires e una demenicion dei mejans de recèrca. Dempuei 2000, una politica a donc acomençat per desvolopar tornarmai la recèrca russa a l'entorn de cinc tematicas definidas per lo govèrn : l'utilizacion melhora de l'energia, l'informatica, lei tecnologias espacialas, l'energia nucleara e la medecina. Una partida important d'aquel esfòrç es realizada per l'indústria militara que tèn d'estructuras scientificas importantas en causa de son ròtle primordiau dins l'economia sovietica. == Diplomacia e defensa == === Apartenéncia ais institucions internacionalas === La Federacion de Russia es considerat coma l'estat successor de l'Union Sovietica. Es un membre major de l'ONU amb l'estatut de membre permanent dau Consèu de Seguritat e lo país es donc un dei cinc estats possessors oficiaus de l'[[arma nucleara]]. Coma poissança economica importanta, es tanben membre dau G8, dau G20 e tèn de relacions especialas amb leis autrei poissanças economicas emergentas coma China, Índia e Brasil. En revènge, lo país es pas encara membre de l'OMC. Au nivèu diplomatic, Russia assaia de gardar de relacions amb leis ancians país sovietics au sen de la CEI e a desvolopat un partenariat amb l'OTAN. Pasmens, aqueu darrier evoluciona fortàment en foncion deis interés estatsunidencs o rus e pòu de còps conóisser d'interrupcions mai o mens lòngas. Russia fa tanben partida d'organizacions continentalas coma lo Consèu d'Euròpa, l'OSCE, l'APEC o lo Conseu Arctic. === Politica estrangiera === Dempuei lo començament dau sègle XXI, la politica estrangiera russa es caracterizada per l'afirmacion de la poissança novèla au nivèu internacionau, la defensa de seis interés dins leis estats sovietics ancians e dei minoritats russas situats dins de país estrangiers, la defensa d'un equilibri militar amb leis Estats Units e l'[[OTAN]] e d'assais per melhorar sei relacions amb l'[[Union Europèa]], leis ancians aliats de l'[[Union Sovietica]] e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca. Ansin, Russia garda un uèlh atentiu sus leis afaires e la diplomàcia d'unei país vesins qu'èran membres de l'URSS o qu'assostan de minoritats etnicas russas ([[Transnístria]], Ossetia...). De fòrças militaras son tanben situats dins de país coma [[Ucraïna]] o [[Cazacstan]]. La defensa dau mantenement d'un equilibri militara amb leis Estats Units es marcada per la contuniacion de la politica de limitacion deis armaments nuclears e l'oposicion au desvolopament d'armaments novèus dins lo domeni coma lo bloquier antimissils estatsunidencs. Enfin, Russia a acomençat d'assaiar de melhorar sei relacions amb l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic coma Siria e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca coma [[Veneçuela]]. Pasmens, au nivèu europèu, aquela politica dèu faciar l'oposicion deis estats dins un temps membre dau blòt sovietic. Ansin, Russia tèn de relacions variadas amb lei membres de l'UE. Per exemple, son relativament favorablas amb França e relativament ostilas amb Polonha. Dins lo rèsta dau monde, l'instauracion de partenariats amb de país mai o mens ostils a l'òrdre estatsunidenc se turta a l'oposicion estatsunidenca (Venezuela, Cuba...). === Fòrças armadas === [[Fichièr:T-90 tank during the Victory Day parade in 2009.jpg|thumb|right|Carri de combat rus T-90.]] {{veire|Fòrças armadas de Russia}} Lei fòrças armadas de la Federacion de Russia son eissidas de l'Armada Roja de l'URSS. Coma lo rèsta de Russia, conoguèron un periòde de declin important dins leis annadas 1990 puei an acomençat un redreiçament a partir de l'an 2000. En 2008, èran totjorn entre lei fòrças militaras pus poderosas de la planeta gràcias a la possession de l'arma nuclerara, a d'efectius importants, un complèx industriau desvolopat situat au còr de l'economia russa e un nivèu tecnologic corrèct. Aquelei fòrças son a l'ora en cors de reorganizacion per passer d'un modèl d'armada basat sus la conscripcion a un modèl basat sus una armada pus professionalizada. Leis efectius e lo nombre d'unitats son donc en cors de reduccion e de modernizacion importantas. En [[2008]], lei fòrças russas èran organizats en sièis brancas principalas sota l'autoritat dau President de la Republica : * lei Tropas dei Missils Estrategics ({{formatnum:120000}} òmes) formadas per leis unitats equipats de missils nuclears terrèstres. Èran equipadas de 415 missils intercontinentaus tenent {{formatnum:1575}} ogivas e d'un grop d'aviacion de transpòrt. * lei Fòrças Terrèstres ({{formatnum:360000}} òmes) formadas per lei tropas terrèstras covencionalas. Seis equipaments principaus son compausats èran compausats de {{formatnum:6700}} carris de combats, de {{formatnum:12400}} veïculs blindats, de {{formatnum:13000}} pèças d'artilhariá variadas e de {{formatnum:2500}} sistèmas de missils sòu-èr. Aquelei fòrças tènon tanben una quantitat fòrça granda d'armaments ancians non actius mai gardats en resèrva. * lei Fòrças Aerianas ({{formatnum:160000}} òmes) formadas per lei tropas aerianas. Mai de 4000 aeronaus èran en servici. * la Flòta ({{formatnum:133000}} òmes) devesida entre Flòta dau Nòrd, de la Mar Negra, de la Baltica, dau Pacific e de la Mar Caspiana. Teniá mai de 300 naviris qu'un pòrta-aeronau, 30 naviris de superficia importants e 59 sosmarins. La flòta russa tèn un ròtle important dins la dissuasion nucleara dau país gràcias a sei sosmarins mandaires d'engins. * lei Fòrças Espacialas ({{formatnum:100000}} òmes) cargadas de la lucha còntra lei missils estrategics enemics e l'ensenhament. Èran equipats d'un centenau de satellits. * lei Fòrças Aeroportadas ({{formatnum:35000}} òmes) equipadas de {{formatnum:2400}} veïculs blindats e 320 pèças d'artilhariá. == Arts e cultura == {{veire|Cultura de Russia}} [[Fichièr:Peter Tschaikowski.jpg|thumb|right|Retrach dau musician [[Piotr Ilich Chaikovskii]] ([[1840]]-[[1893]]).]] La cultura russa designa l'ensems dei produccions artisticas per d'autors nascuts sus lo territòri rus o russofòns. Gràcias a la talha granda dau territòri e de son aparicion tardiva a respèct d'Euròpa Occidentala, es relativament variada e originala. A partir dau sègle XVIII, certaneis òbras an una influéncia internacionala granda e la cultura russa es totjorn a l'ora d'ara un element non negligibla de la cultura mondiala, especialament dins lei domenis de la literatura, de la musica, de la dança e dau cinèma. La literatura russa prenguèt son essor a Sant Petersborg sota l'impulsion d'[[Aleksandr Pushkin]] qu'es considerat coma l'un dei fondators de la literatura russ modèrna e es de còps dich lo « Shakespeare rus ». Entre lei poëtas e escribans rus pus famós son presents [[Nicolau Gogol]], [[Mikhail Lermontov]], [[Fiodor Dostoievskii]], [[Leon Tolstoï]] e [[Anton Chekhov]]. Pasmens, lo periòde sovietic tenguèt tanben un nombre important d'escribans majors coma Boris Pasternak, Alexandre Soljenitsyne, Vladimir Maïakovski, Mikhaïl Cholokhov o lei poëtas Evgueni Evtouchenko e Andreï Voznessenski. La màger part dei grops etnics vivent sus lo territòri rus an de tradicions fòrça variadas. La musica russa fondada au sègle XIX es caracterizada per dos corrents principaus : aqueu representat per Mikhail Glinka e sei successors, coma lo Grop dei Cinc, a utilizat un nombre important d'elements eissits d'aquelei tradicions e aqueu dirigit per Anton e Nikolai Rubinstein qu'utiliza puslèu la tradicion russa. Lo movement romantic aguèt un succès gròs en Russia (Tchaikovski, Rimski-Korsakov...) e se contunièt fins au sègle XX (Rachmaninov). Per la seguida dau sègle XX, lei compositors rus pus famós son Alexandre Scriabine, Igor Stravinski, Sergueï Prokofiev e Dmitri Chostakovitch. Sota lo regime sovietic, lei musicians èran susvelhats car la musica èra un otís important d'educacion dei massas obrieras mai la musica demorèt un art important per lo govèrn. Coma lei periòdes precedents, leis institucions sovieticas an donc produch un nombre gròs de solistas fòrça talentuós coma David Oïstrakh, Leonid Kogan, Gidon Kremer, Mstislav Rostropovitch, Vladimir Horowitz, Sviatoslav Richter, Emil Guilels o Galina Vichnevskaïa. La dança es tanben un art important dins la cultura e fòrça famós dempuei leis òbras de Tchaikovski coma lo Lac dei Ciunes. Au començament dau sègle XX, lei ballets rus aguèron una influéncia mondiala sus l'evolucion de la dança e lei ballets sovietics contunièron aquela tradicion gràcias a de dançaires famós coma Maïa Plissetskaïa, Rudolf Noureev o Mikhaïl Barychnikov e de ballets coma aqueu dau Bolchou o dau Mariinsky. Aparegut au començament dau sègle XX mentre que lo país acomencèt de conóisser de cambiaments politics prefonds, lo cinèma aguèt un ròtle culturau important tre la Revolucion Sovietica. D'efèct, lo govèrn decidiguèt d'utilizar aquel art per l'educacion dei massas e una generacion de realisators tenguèt de mejans importants. Ansin, Sergueï Eisenstein e Andreï Tarkovski marquèron lor epòca. Sota Stalin, la creativitat foguèt limitada per la repression mai lei realisators sovietics capitèron de contuniar de produrre mai d'un film famós. Pasmens, lo cinèma foguèt fòrtament tocat per lo declin de l'URSS e la crisi deis annadas 1990. == Religion == {{veire|Religion de Russia}} [[Fichièr:RedSquare SaintBasile (pixinn.net).jpg|thumb|right|Catedrala de l'Intercession de la Verge de Moscòu.]] Au començament dau sègle XXI, lei religions principalas de Russia èran lo crestianisme ortodòx (56,4%), l'islam (8-15%), lo crestianisme protestant (9%), lo bodisme (2%), lo judaïsme (2%) e d'autrei versions dau crestianisme (1,8%). L'ateïsme regardava 10% de la populacion e 7% èran indecís. Lo crestianisme ortodòx es la religion istorica de l'estat rus dempuei lo sègle X e leis ortodòxs son magerament presents dins lei regions occidentalas de Russia. L'islam es la religion tradicionala de populacions turcas o vivent dins lo Caucàs. Lei musulmans rus son donc presents au sud dau país e vèrs lei regions pus pròchas d'Asia Centrala. Enfin, lo bodisme es tanben tradicionau dins certanei regions d'Asia Centrala coma la Republica Tovana. == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == {{Païses d'Euròpa (COE)}} {{Païses d'Asia}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Russia|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] 8kgscegzlnyhfsc9cpt5u5u7gssqglk 2504091 2504090 2026-07-07T15:55:55Z ~2026-38788-15 64279 2504091 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en provençau -->{{Infobox País | carta = ru | nom_local1 = Российская Федерация<br /> Rossiïscaia Federatsiïa | lenga = ru | prononciacion1 = | nom_occitan = Federacion de Russia | lengas regionalas = | de = | imatge_bandièra = Flag of Russia.svg | ligam_bandièra = | imatge_blason = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | ligam_blason = | imatge_mapa = Russian Federation (orthographic projection).svg | imne audio = Russian_Anthem_chorus.ogg | lengas_oficialas = [[rus]] | tipe_lengas = | lengas = | capitala = [[Moscòu]] | coordenadas_capitala = {{Coord|55|45|8|N|37|37|56|E}} | ligam_vilas = | títol_mai_granda_vila = Moscòu | mai_granda_vila =[[Moscòu]] | tipe_govèrn =republica federala semipresidenciala (''de jure'')<br>regime autoritari (''de facto'')<ref>Kuzio, Taras (2016). "Nationalism and authoritarianism in Russia". Communist and Post-Communist Studies. 49 (1). University of California Press: 1–11. doi:10.1016/j.postcomstud.2015.12.002. JSTOR 48610429.</reF> | superfícia_reng = 1 | superfícia_totala = {{formatnum:17098242}} | percentatge_aiga = 13 | populacion_reng = 9 | populacion_totala = {{formatnum:143975923}} | populacion_annada = 2015 | densitat = 8.4 | tipe_independéncia = | país_independéncia = | data_independéncia = | gentilici = rus, russa | IDH_annada = 2013 | IDH = 0.778 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 57{{ena}} | moneda = Roble | còde_moneda = RUB | fus_orari = +2 a +12 | imne_nacional = <br>{{Bes | Государственный гимн Российской Федерации | ''Gosudarstvennyy gimn Rossiyskoy Federatsii'' | «Imne nacionau de Russia» }} | domeni_internet = ru | indicatiu_telefonic = 7 | organizacions_internacionalas = | nòtas = |nom_local=Российская Федерация ([[rus]])|cap_títol1=[[Lista dels presidents de Russia|President]]|cap_títol2=[[Lista dels primièrs ministres de Russia|Primièr ministre]]|cap1=[[Vladímir Pótin]]|cap2=[[Mikhaïl Mishustin]]}} '''Russia''', (en [[rus]]: Россия, ''Rossiya''), cooficialament la '''Federacion de Russia''' (en rus: Российская Федерация, ''Rossiyskaya Federatsiya''),<ref>En rus se fa la diferéncia entre ''rus'' (''rosqui'', etnia) e ''russian'' (''rossiïsqui'', abitant de l'Estat, que se deuriá doncas dire "Federacion Russiana")</ref> es un estat transcontinental que s'estend entre l'[[Euròpa de l'Oèst|Euròpa de l'Èst]] e l'[[Asia del Nòrd|Asia dau Nòrd]]. Amb un territòri d'una superfícia d'aperaquí 17 milions km², Russia es lo país pus estendut de la planeta amb onze zonas oràrias. La capitala n'es la ciutat federala de [[Moscòu]]. Russia compartís lo pus grand nombre de frontieras, un total de sètze. Limita amb lei païses seguents: [[Norvègia]], [[Finlàndia]], [[Estònia]], [[Letònia]], [[Lituània]], [[Polonha]], [[Bielorussia]], [[Ucraïna]], [[Georgia (país)|Georgia]], [[Azerbaitjan|Arzerbaitjan]], [[Cazacstan|Cazactstan]], [[Republica Populara de China|China]], [[Mongolia|Mongòlia]] e la [[Corèa del Nòrd|Corèa dau Nòrd]]. Confronta tanben leis [[Estats Units d'America]] e [[Japon]] amb quins ten de frontieras maritimas comunas. Russia es una civilizacion fòrça antiga que troba seis originas dins la [[Rus' de Kyiv]], aital coma Bielorussia e Ucraïna. Amb leis invasions mongòlas dau premier estat deis Eslaus Occidentals, mantuns estats emergiguèron coma, per exemple lo principat de Kyiv. Òm pòt parlar vertadierament d'«Estat rus» amb lo principat de Moscòu, fondat en 1147. Se succediguèron alara l'[[Empèri Rus]] e l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]] . Lo país a de ressorsas fòrças importantas ai nivèus miniers e energetics. Pasmens, en causa de sa posicion geografica, tèn tanben un clima fòrça freg e lei comunicacions son relativament malaisadas dins certanei regions. Coma eiretier de l'URSS, la Federacion de Russia a conegut una crisi economica grèva a la fin dau sègle XX. Dins aquò, una òbra importanta de redreiçament a començat dempuei leis annadas 2000 e lo país es tornarmai una poissança economica importanta. De mai, gràcias ais arsenaus sovietics, Russia tèn tanben una dei premiereis armadas mondialas e lo premièr arsenau nuclear mondiau. Dempuèi 2008, comencèt una nòva expansion territoriala au detriment de [[Georgia]] e d’[[Ucraïna]]. == Istòria == [[File:Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|thumb|Fragmentacion dau Rus' de Kiev durant lo periòde 1054-1132.]] {{veire|Istòria de Russia}} La premiera civilizacion coneguda sus lo territòri rus, aquela dei corgans, se desvolopèt a partir de {{formatnum:4000}} avC dins lo sud de Russia e en Asia Centrala. Vèrs {{formatnum:2000}} avC, un pòble indoeuropèu, lei Cimeris, ocupèt un ensems important de territòris situats entre [[Polonha]] e [[China]] orientala. Vèrs {{formatnum:1000}} avC, lei regions entre lei fluvis [[Dnièstre]] e [[Vòlga]] foguèron ocupadas per un autre autre pòble indoeuropèu dich Escites. Fondèron un ensems d'estats pauc estructurats — leis Escites èran principalament de nomadas — que dispareguèron entre lei sègles III e II avC. Foguèron remplaçats per lo pòble dei Sarmates qu'èran pereu un pòble nomada d'origina eurasiatica. A partir dau sègle IV, de pòbles germanics s'installèron dins lei regions occidentalas coma lei Gòts en Ucraïna mentre que lei territòris asiatics intrèron dins l'Empèri dei Huns. Aqueu darrier foguèt capable de s'estendre vèrs l'oèst entraïnant la migracion d'unei pòbles germanics vèrs l'Empèri Roman. Pasmens, sa manca d'organizacion e son extension entraïnèt sa disparicion après la mòrt dau rèi Atila en [[453]]. Lei regions occidentalas de Russia foguèron conquistadas per leis Avars au sègle VII. Deguèron rapidament faciar l'arribada dei Kazars e la montada en poissança deis eslaus que s'establiguèron pauc a pauc en Russia Europèa a partir de [[Bielorussia]]. Lo principat de Kiev, o Rus' de Kiev, foguèt lo premier estat vertadier organizat fondat en Russia. Sei fondators èran de [[Viking]]s venguts d'[[Escandinàvia]] que conquistèron un territòri important en Ucraïna, en Bielorussia e en Russia occidentala dins de regions pobladas per de populacions eslavas. En [[988]], lei princes de Kiev se convertiguèron au crestianisme que va venir religion d'estat e un element important de l'unitat dau principat. Au sègle seguent, lo principat deguèt faciar d'invasions novèlas a l'èst (pòbles asiatics) e a l'oèst (polonés) e una tièra de crisis intèrnas que van entraïnar sa division entre divèrsei principats independents. A partir de 1226, lei principats russas deguèron faciar leis invasions mongòlas que van pauc a pauc conquistar la màger part dau continent asiatic e de Russia. Lei senhors rus foguèron desfachs e un nombre important de vilas, coma [[Kiev]] o Moscòu, foguèron cremadas. Lei principats foguèron pas dirèctament ocupadas mai venguèron vassalas de l'Empèri Mongòl e deguèron pagar de tributs regulars. Aqueu sistèma va durar tres sègles fins a l'afondrament dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]]. Aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament de Russia. De'n premier, au nivèu religiós, l'[[islam]]izacion d'una partida importanta dei pòbles rus e l'installacion de pòbles turcs generalament musulmans va entraïnar lo renfòrçament de la Glèisa Ortodòxa dins lei territòris eslaus non o pauc islamizats. Au nivèu militar, lei senhors rus adoptèron l'organizacion mongòla basada sus de comunicacions rapidas, la levada de tropas importantas e l'usatge generalizat de la cavalariá leugiera. Enfin, au nivèu culturau, la lenga russa poguèt s'enriquir de divèrsei mòts d'origina mongòla. Sota la dominacion mongòla, lei sègles XIII-XVI foguèron caracterizats per lo desvolopament dau principat de Moscòu que va capitar de vencir lei Mongòls e de venir independent. Per se legitimar, sei senhors se presentèron coma lei successors dau principat de Kiev. Aquò li permetèt de fondar un estat poderós que va venir lo centre de Russia. Pasmens, lo procès de renfòrçament dau principat de Moscòu foguèt l'òbra d'una dinastia de senhors politicament abils per esplechar a son profiech lei divisions entre lei principats e lei republicas russas. En [[1485]], lo prince Ivan III èra sensa rivau e poguèt prendre lo títol de « Sobeiran de tota la Rus' » e se presentar coma lo successor dirècte dei princes de Kiev. A la fin dau sègle XVI, la disparicion de la dinastia au poder entraïnèt una crisi intèrna que va s'acabar en [[1613]] quand la dinastia Romanov prenguèt lo contraròtle dau país. Aquela dinastia va modernizar l'estat e fondar l'Empèri Rus gràcias a una politica d'expansion militara e coloniala. Ai sègles XVII e XVIII, Russia venguèt donc una poissança europèa majora. Aquela òbra acomencèt amb lo rèine de Pèire lo Grand (1682-1715). D'efèct, après una guèrra lònga e acarnada còntra [[Suècia]], Russia i obtenguèt tornarmai un accès a la Mar Baltica que li permetèt de comunicar amb lo rèsta d'[[Euròpa]]. Puei, sota lo rèine de Catarina II de Russia (1762-1796), l'Empèri Rus conquistèt la region au nòrd de la Mar Negra après una victòria còntra l'[[Empèri Otoman]] e lo Khanat de Crimèa. Russia participèt tanben ai partiments de [[Polonha]] puèi ai guèrras còntra la Revolucion Francesa e l'Empèri de Napoleon I{{èr}}. Maugrat de desfachas importantas (Austerlitz, Friedland), l'armada russa capitèt d'arrestar l'invasion francesa de [[1812]] e aguèt un ròtle de remarca dins la desfacha finala de Napoleon. [[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]] Lei sègles XVII, XVIII e XIX foguèron caracterizats per la perseguida d'una politica d'expansion russa vèrs l'èst que va entraïnar la formacion d'un estat fòrça estendut dins lo nòrd dau continent [[asia]]tic. Aquò foguèt permés per divèrsei procès : * l'exploracion dei regions asiaticas gaire pobladas en causa de condicions climaticas malaisadas. Permetèt d'installar de colons e donc de revendicar de territòris dins tot lo nòrd d'Asia e en Alaska. Aquela expansion necessitèt de còps un esfòrç militar mai se turtèt pas a d'estats ben organizats. De mai, lei [[Empèris nomadas|nomadas eurasiatics]] que representavan un potenciau militar important dins lo corrent de l'Antiquitat e de l'[[Edat Mejana]] èran pas equipats per resistir ais armas de fuòc modèrnas. * la guèrra e l'annexion de territòris o d'estats en Euròpa o dins la region de Caucàs. Leis estats principaus pertocats per aquela expansion foguèron lo Khanat de Crimèa, Polonha, l'Empèri Otoman e leis estats de Caucàs. Pasmens, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, l'Empèri Rus declinèt deguèt faciar de crisis economics intèrnas grèvas. De mai, foguèt pas capable de rivalizar amb lei nivèus economics o tecnologics agantats per lei país d'Euròpa Occidentala. La Premiera Guèrra Mondiala, fòrça saunosa per lei Rus, va accelerar l'afondrament dau regime que dispareguèt en [[1917]]. Una seguida de revòutas dins l'armada e lei vilas principalas entraïnèron l'abdicacion dau tsar Nicolau II e la formacion d'un Govèrn Provisòri. Après l'afondrament dau regime dei tsars, lo Govèrn Provisòri deguèt tanben faciar rapidament de dificultats importantas e foguèt rebutat per lei Bolchevics que fondèron un regime comunista. Atacats per lei partisans de l'Empèri e dau Govèrn Provisòri, lei Bolchevics capitèron de resistir e foguèron venceires après una tièra de batalhas menadas entre 1918 e 1924. Fondèron alora una federacion a partir dei pòbles presents dins l'Empèri. Dicha Union Sovietica, aquela federacion èra basada sus la dictatura dau proletariat. Après la mòrt de Lenin, sei successors se bateguèron entre elei per lo poder. [[Ïosif Stalin]] venguèt finalament lo cap de l'Union Sovietica e eliminèt rapidàment seis advèrsaris o seis aliats ancians. Establiguèt un regime fòrt e centralizat basat sus lo desvolopament economic e la repression deis oposants. Après una crisi economica grèva causada per la collectivizacion dei tèrras agricòlas au començament deis annadas 1930 (faminas d'Ucraïna), aquela politica permetèt de crear una industria poderosa. En [[1939]], l'URSS participèt au partiment de Polonha amb [[Alemanha]] e un acòrd de non agression foguèt signat amb Berlin. Lei sovietics ocupèron pereu lei país baltas e ataquèron Finlàndia. Maugrat de dificultats importantas causadas per lei combats ivernencs, capitèron d'obtenir una rectificacion favorabla dei frontieras entre lei dos país. Pasmens, en [[1941]], l'Union Sovietica foguèt a son torn atacada per sospresa per leis alemands. Mau preparats e mau comandats, lei Sovietics perdiguèron de milions d'òmes e una quantitat gròssa d'armaments avans d'arrestar l'ofensiva alemanda a la fin de [[1941]]. En [[1942]], una ofensiva alemanda novèla entraïnèt la pèrda de plusors territòris suplementaris e lo començament de la batalha de Stalingrad. Acabat en febrier de 1943, aqueu combat foguèt lo tornant de la guèrra : una armada alemanda i foguèt enceuclada e anientada. De [[1943]] a [[1945]], l'Armada Roja avancèt alora pauc a pauc e l'oèst. En abriu-mai de [[1945]], lei Sovietics prenguèron Berlin e ocupèron la mitat orientala d'Euròpa i installant de regimes favorables ais interès de [[Moscòu]]. L'aliança militara amb leis estats occidentaus capitalistas concluda dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] s'acabèt rapidàment e tre leis annadas 1947-1948, dos blòts ostils gropats a l'entorn deis Estats Units e de l'URSS se formèron. Foguèt lo començament de la Guèrra Freja que va durar fins a la fin deis annadas 1980. Lei dos camps desvolopèron d'arsenaus importants, especialament de fòrças nucleras de plusors milièrs d'ogivas, qu'empachèron un conflicte dirèct. La guèrra se debanèt donc sus de teatres periferics onte d'aliats dei dos blòts èran en guèrra. Fins ais annadas 1970, lei Sovietics aguèron l'avantatge gràcias au succès de la descolonizacion e a la revirada estatsunidenca au Vietnam. Dins aquò, au començament deis annadas 1980, l'absència de modernizacion vertadiera de l'economia russa entraïnèt de dificultats economicas mai e mai importantas. A partir deis annadas 1980, lei dificultats economicas de l'URSS e lei problemas militaras causadas per l'invasion d'Afganistan entraïnèt de tensions importantas dins sa societat. Desirós d'un regime pus liure, leis elèits intellectualas obtenguèron pauc a pauc lo sostèn dau rèsta de la societat entraïnant la desagragacion lenta dau poder. Lei país ocupats dins la mitat orientala d'Euròpa conoguèron d'evolucions similaras mai pus rapidas car una partida importanta dei populacions èran fòrça ostila a la preséncia sovietica. A partir de 1988, lei regimes aliats a l'Union Sovietica foguèron rebutats per de revolucions popularas o per de manòbras politicas sostengudas per la màger part de la populacion. En URSS, la politica de Mikhaïl Gorbachov per liberalizar la societat sovietica entraïnèt lo revelh de fòrças centrifugas coma lo nacionalisme de divèrsei pòbles menaçant l'unitat de la federacion (estats baltics, Ucraïna...) o la posicion de partit unic dau Partit Comunista de l'Union Sovietica. A la fin de 1991, un còp d'estat mancat menada per lei caps conservadors e lei partisans d'una URSS unificada entraïnèt la dissolucion deis institucions principalas dau poder sovietic puei dirèctament aquela de l'Union. Russia, sota lo nom de Federacion de Russia, venguèt donc oficialament independenta de l'Union Sovietica en decembre de 1991. Dins lei fachs, coma lo país èra la basa de l'Union, foguèt considerat coma l'eiretier de l'URSS e obtenguèt la posicion d'aquela darriera dins leis institucions internacionalas. Pasmens, la transicion entre leis economias comunistas e capitalistas, lo nivèu tecnologic feble e una corupcion fòrça importanta entraïnèt un afebliment dau país dins leis annadas 1990. La desfacha militara pendent la premiera guèrra de Chechenia marquèt aqueu afebliment. Russia deguèt donc abandonar lo ròtle de poissança mondiala de l'URSS. Lo redreiçament acomencèt a partir dau començament dau sègle XXI sota la direccion de Vladimir Poutin vengut president en 1999. Marcat per un regime presidenciau fòrt, la politica d'aqueu darrier es caracterizada per una creissença economica importanta basada sus leis exportacions d'idrocarburs e de matèrias premieras, un renfòrçament de l'autoritat dau govèrn centrau, la repression deis oligarcs opausats a la politica novèla e la restauracion de ligams amb una partida deis aliats ancians de l'URSS. == Geografia == {{veire|Geografia de Russia}} === Localizacion e frontieras === Lo territòri rus se situa en Euròpa orientala e dins lo nòrd dau continent asiatic. Es compausat d'un blòt continentau principau completat per lo territòri de Kaliningrad situat au nòrd de Polonha e per divèrseis illas situats au nòrd o au nord-èst d'Asia. Va dei Mars Balticas e Negras a l'oèst, a l'Ocean Artic au nòrd e a l'Ocean Pacific a l'èst. Russia tèn de frontieras terrèstras amb seize país que son Norvègia (196 km), Finlàndia ({{formatnum:1313}} km), Estonia (290 km), Letònia (292 km), Bielorussia (959 km), Lituania (227 km), Polonha (432 km), Ucraïna (1576 km), Georgia (723 km), Azerbaitjan (284 km), Cazacstan ({{formatnum:6846}} km), China ({{formatnum:3645}} km), Mongolia ({{formatnum:3441}} km) e Corèa dau Nòrd (19 km). Tèn tanben doas frontieras amb leis estats separatistas d'Abcazia e d'Ossetia dau Sud. === Geografia fisica === [[Fichièr:Russia edcp relief location map.jpg|thumb|right|Topografia dau relèu de Russia.]] Lo territòri de Russia es magerament compausat de plans dominats per d'[[estèpa]]s au sud, de forèsts au nòrd e de tondras de lòng dei ribas de l'Ocean Artic. Leis ensems montanhós principaus son lo [[Caucàs]] au sud-oèst, lei monts d'[[Altai]] au sud, lei monts de Verkhoiansk a l'èst, la cadena volcanica de [[Kamchatka]] egalament a l'èst e l'Oral au centre. Mai de {{formatnum:100000}} rius e fluvis son situats sus lo territòri rus. Certanei fan partida dei rius terrèstres pus importants coma la Volga, l'Ienissei, l'Ob, la Lena e l'Amor. Son caracterizats per d'aumentacions gròssas de lor debit au començament de l'estiu. Existís tanben de lacs continentaus grands coma lo [[lac Baikal]], lo lac Ladoga o lo lac Onega. === Clima === [[File:Clima - Russia.png|thumb|Clima de Russia.]] La màger part dau país se situa au nòrd de la latitud 60° e lei montanhas dei frontieras sud (Altai, Caucàs...) limitan lo desplaçament dei massas d'èr dempuei lo sud. En revènge, lei plans dau nòrd permeton ai massas d'èr polaras d'intrar prefondament dins lei regions continentalas. La temperatura mejana de Russia es donc negativa (-5,5°C) amb de variacions importantas entre l'ivèrn e l'estiu. Ansin, lo clima rus es caracterizat per l'existéncia de doas sasons principalas, l'ivèrn e l'estiu, e per de primas e d'automnes fòrça corts. La transicion entre temperaturas autas e frejas es donc fòrça rapida. Lei mes pus fregs son genier per lei regions continentalas e febrier per lei regions maritimas. La temperatura minimila demenís d'oèst en èst amb l'altitud. Per una latitud similara, va de -8°C a Sant Petersborg fins a -43°C a Iakotsk. La temperatura istorica pus freja foguèt mesurada a Verkhoiansk (-70°C). Lo sòu de certanei regions nordicas tèn una temperatura negativa permanenta. Lo mes pus caud es generalament julhèt e la temperatura mejana de l'estiu es de 20°C. Pasmens, pòu agantar mai de 38°C dins lei regions continentalas sud. Lei precipitacions son limitats per l'aspèct continentau dau clima. A l'oèst, se pòu mesurar 600 mm dins lei regions balticas e 525 mm a Moscòu. A l'èst, se pòu mesurar 425 mm a Novossibirsk. == Organizacion politica e sociala == === Forma de l'Estat === L'organizacion de l'estat rus es dirigida per la Constitucion de 1993 que definís Russia coma una republica presidenciala. Elegit au sufragi universau dirèct per sièis annadas, lo President es lo cap de l'Estat e de la Nacion e tèn una influéncia gròssa sus lo rèsta deis institucions. Lo poder executiu es dirigida per lo Premier Ministre qu'es lo cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lei doas chambras de l'Assemblada federala de la Federacion de Russia. Aquela darrier es compausada de la [[Doma d'Estat]] (450 deputats elegits au sufragi universau dirèct) e dau Consèu de la Federacion (166 representants dei regions de la Federacion). Enfin, lo poder judiciari es devesit entre tres brancas regardadas per leis afaires constitucionaus, penaus e comerciaus. La Constitucion russa assegura l'egalitat dei ciutadans en fàcia de la lèi, l'independéncia dei jutges e lo drech deis acusats de se defendre. Pasmens, l'aplicacion d'aquelei drechs dèu regularament faciar l'influéncia dau poder executiu. Au nivèu federau, divèrsei regions tènon d'autonòmia mai o mens importantas amb d'institucions pròprias. Aquelei regions son generalament centrats a l'entorn d'un pòble particular. La coabicion entre Rus e pòbles locaus es generalament pacifica mai pòu de còps èstre fòrça malaisadas o ostilas (Chechenia...). Pasmens, dempuei lo començament deis annadas 2000, lo poder centrau assaia de limitar leis autonomias localas. === Simbòls de l'Estat === [[Fichièr:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|right|Armoriaus de Russia.]] Lei simbòls principaus de la Federacion de Russia son son drapèu, seis armoriaus e son imne. Lo drapèu es lo simbòl de la sobeiranetat nacionala e sa descripcion es donada per la lèi. Leis armoriaus son lo simbòl oficiau de l'Estat. Enfin, l'imne marca l'unitat de l'Estat rus. Es eissit de l'imne sovietic. === Organizacion territoriala === [[File:Russian Regions-EN.svg|thumb|right|Subdivisions dau territòri rus.]] Russia es una federacion constituida de 83 "[[subjèctes federals de Russia|subjèctes federals]]" mai o mens autonòms. Cada subjècte manda dos representants au Consèu de la Federacion. La preséncia d'un nombre fòrça important de pòbles sus lo territòri rus e l'eiretatge istoric an entraïnat la formacion de divèrseis ensems d'estatuts e de foncionaments diferents: * 21 [[Republicas de Russia|republicas]] centradas a l'entorn d'una etnia que tènon una autonòmia fòrça importanta. * 46 oblasts (regions) e 9 krais formats de regions abitats per de populacions russas. * 4 ocrogs (districts autonòms) formats sus una basa etnica amb una autonòmia limitada. Son liats a una autra region. * 2 vilas federalas que son [[Moscòu]] e [[Sant Petersborg]]. Lo territòri de Birobidjan tèn un estatut especiau decidit per Stalin coma tèrra d'acuèlh per lei Jusieus d'URSS. Cada subjècte de la Federacion garda 40% de sei ressorsas fiscalas per sei despensas de foncionament e d'investiment. La Crimèa ocupada constituís una vila federala ([[Sebastòple]]) e una republica (rèsta de la peninsula). === Lengas === La lenga oficiala de la Federacion es lo rus. Coma mai de 80% de la populacion per lo pòble rus, aquela lenga es la principala de la Federacion e de seis institucions. Pasmens, totei lei republicas federalas an lo drech de definir sei lengas oficialas e un drech similar es autorizat ''de facto'' per lo rèsta dei subjèctes de la Federacion. Ansin, 27 autrei lengas an un estatut oficiau au nivèu locau e mai d'un centenau de lengas son regularament utilizadas per certanei minoritats etnicas. Certanei son menaçadas de disparicion. === Educacion === Lo taus d'alfabetisacion de Russia es quasi egau a 100% e lei populacions non russas son generalament bilingas. Entre 2003 e 2008, lei taus d'escolarizacion èran superiors a 90% e 85% deis enfants agantan l'escòla secondària. Lei diferéncias d'escolarizacion entre populacions masculinas e femeninas son feblas. L'ensenhament es devesit entre una escòla generala e una escòla d'especializacion. == Economia == [[File:Russia industrial growth chart YoY.PNG|thumb|right|Creissénça economica de Russia de 1992 a 2010.]] {{veire|Economia de Russia}} Russia fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta (8{{e}} reng en 2007 per son PIB) gràcias a de ressorsas geologicas fòrça importantas, una populacion importanta e un nivèu tecnologic relativament avançat. Cinc elements caracterizan aquela economia : * l'eiretatge sovietic e la transicion entre lo sistèma sovietic e un sistèma capitalista. * l'importància dei revenguts eissits de l'esplecha de ressorsas naturalas coma leis idrocarburs. * de dificultats causadas per lo vielhiment de la populacion. * lo ròtle fòrça important de l'Estat dins leis afaires economics. * lo ròtle important de la corrupcion. La reparticion dau PIB es fòrça inegala. La region de Moscòu representa en 2006 22% dau PIB rus e lo rèsta èra magerament concentrat a Sant Petersborg e dins certanei regions tenent d'indústrias rendablas coma la produccion d'idrocarburs. === Demografia === {{veire|Demografia de Russia}} Après la Segonda Guèrra Mondiala e de pèrdas sovieticas d'aperaquí 27 milions de personas, la populacion agantèt tornarmai son nivèu d'avans la guèrra (aperaquí 111 milions d'abitants) en [[1955]]. En [[1992]], agantèt son maximum amb 148,7 milions. Pasmens, après l'afondrament de l'URSS, divèrsei factors, coma la demenicion de la feconditat o de l'esperança de vida, an modificat e cambiat aquela dinamica demografica. Ansin, dempuei 1992, la populacion a demenit per agantar 143,0 milions d'abitants en [[2012]]. Lo deficit naturau de naissanças es limitat per de movements d'imigracion dempuei d'ancians país sovietics. Au nivèu etnic, en [[2002]], lei Rus representavan 80% de la populacion totala. Sièis autreis etnias tenián mai d'un milion d'abitants : lei Tatats (3,8%), leis Ucraïnians (2,0%), lei Bachkirs (1,1%), lei Chouvaches (1,1%), lei Chechèns (0,9%) e leis Armenians (0,8%). La densitat de populacion es egala a 8 ab/km³ mai la reparticion de la populacion es fòrça inegala. Se situa magerament dins lei regions europèas. En [[2025]], setze vilas tenián mai d'un milion d'abitants. Aquelei vilas se situan dins lei regions occidentalas e centralas. Lei principalei son [[Moscòu]] (13,3 milions d'abitants), [[Sant Petersborg]] (5,7 milions), [[Novossibirsk]] (1,6 milion), Iekaterinbourg (1,5 milion), Nijni Novgorod (1,2 milion) e [[Krasnodar]] (1,2 milion). === Agricultura e ressorsas minieras === [[Fichièr:Russian plain near Rostov-on-Don.jpg|thumb|right|Zonas agricòlas vèrs Rostov.]] En [[2004]], l'agricultura representava 7 milions d'emplechs siá 9% de la populacion activa e 5% dau PIB rus. En causa dei condicions climaticas malaisadas, solament 10% dau territòri èra cultivat e existís una especializacion diferenta entre lo sud (cerealas) e lo nòrd (norrigatge). Dempuei la fin de l'URSS e la disparicion de l'ajuda de l'estat, l'agricultura russa a conegut un declin important e lo país dèu importar una partida importanta de sa norridura. Lo nivèu tecnologic es tanben limitat e lei rendements son donc mens importants que dins lei país d'Euròpa Occidentala. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, Russia es un actor important per certanei produccions coma l'òrdi (1{{èr}} reng mondiau), lo séguel (1{{èr}}), la civada (1{{èr}}), lo vira-soleu (1{{èr}}), la tartifla (2{{e}}), lo caulet (3{{e}}), lo blat (4{{e}}), lo lach (5{{e}}), la galinhala (5{{e}}) e lei bovins (5{{e}}). Lei ressorsas minieras russas son fòrças importantas mai generalament d'accès malaisats en causa dau clima e de la distància entre la zona d'extraccion e d'utilizacion. D'en premier, lo sector deis idrocarburs èra lo premier mondiau en [[2010]] (petròli 1{{èr}} reng ; gas 2{{e}} reng) e es un element primordiau de la creissença russa. D'autra part, Russia es tanben un productor major de metaus meme s'una partida gròssas dei ressorsas pòdon pas encara èstre esplechas. === Indústria === Dins leis annadas 2000, l'indústria representava aperaquí 37% dau PIB de Russia. Lo país tèn una estructura industriala vièlha eissida de l'URSS e quauquei sectors novèus fòrça modèrns. Lei sectors industriaus principaus son : * lo tractament dei mineraus per la produccion de metaus coma la siderurgia. * lo sector de la construccion. * la produccion de veïculs gràcias a la preséncia de companhiás localas coma Lada e l'installacion d'un nombre important de companhiás estrangieras. * la produccion militara e l'indústria especiala que tènon una reputacion granda e es un sector fortàment exportator. Gropa tanben una partida fòrça importanta de la recèrca russa. * l'indústria agroalimentara qu'a conegut una crisi important a la fin dau sègle XX mai representa totjorn un nombre important d'emplechs. === Servicis === Lei servicis representavan aperaquí 56% dau PIB rus dins leis annadas 2000. Es un sector en créissença importanta gràcias a l'aparicion de classas mejanas mai e mai importantas. Sei sectors principaus son la distribucion granda e lo domeni dei bancas. === Recèrca === Gràcias a l'Empèri Rus e l'Union Sovietica, Russia a un eiretatge e una tradicion scientifics importants, especialament dins lei domenis militars, aeronautics e espaciaus. Pasmens, la crisi deis annadas 1990 a entraïnat l'emigracion d'un nombre gròs de cercaires e d'engenhaires e una demenicion dei mejans de recèrca. Dempuei 2000, una politica a donc acomençat per desvolopar tornarmai la recèrca russa a l'entorn de cinc tematicas definidas per lo govèrn : l'utilizacion melhora de l'energia, l'informatica, lei tecnologias espacialas, l'energia nucleara e la medecina. Una partida important d'aquel esfòrç es realizada per l'indústria militara que tèn d'estructuras scientificas importantas en causa de son ròtle primordiau dins l'economia sovietica. == Diplomacia e defensa == === Apartenéncia ais institucions internacionalas === La Federacion de Russia es considerat coma l'estat successor de l'Union Sovietica. Es un membre major de l'ONU amb l'estatut de membre permanent dau Consèu de Seguritat e lo país es donc un dei cinc estats possessors oficiaus de l'[[arma nucleara]]. Coma poissança economica importanta, es tanben membre dau G8, dau G20 e tèn de relacions especialas amb leis autrei poissanças economicas emergentas coma China, Índia e Brasil. En revènge, lo país es pas encara membre de l'OMC. Au nivèu diplomatic, Russia assaia de gardar de relacions amb leis ancians país sovietics au sen de la CEI e a desvolopat un partenariat amb l'OTAN. Pasmens, aqueu darrier evoluciona fortàment en foncion deis interés estatsunidencs o rus e pòu de còps conóisser d'interrupcions mai o mens lòngas. Russia fa tanben partida d'organizacions continentalas coma lo Consèu d'Euròpa, l'OSCE, l'APEC o lo Conseu Arctic. === Politica estrangiera === Dempuei lo començament dau sègle XXI, la politica estrangiera russa es caracterizada per l'afirmacion de la poissança novèla au nivèu internacionau, la defensa de seis interés dins leis estats sovietics ancians e dei minoritats russas situats dins de país estrangiers, la defensa d'un equilibri militar amb leis Estats Units e l'[[OTAN]] e d'assais per melhorar sei relacions amb l'[[Union Europèa]], leis ancians aliats de l'[[Union Sovietica]] e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca. Ansin, Russia garda un uèlh atentiu sus leis afaires e la diplomàcia d'unei país vesins qu'èran membres de l'URSS o qu'assostan de minoritats etnicas russas ([[Transnístria]], Ossetia...). De fòrças militaras son tanben situats dins de país coma [[Ucraïna]] o [[Cazacstan]]. La defensa dau mantenement d'un equilibri militara amb leis Estats Units es marcada per la contuniacion de la politica de limitacion deis armaments nuclears e l'oposicion au desvolopament d'armaments novèus dins lo domeni coma lo bloquier antimissils estatsunidencs. Enfin, Russia a acomençat d'assaiar de melhorar sei relacions amb l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic coma Siria e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca coma [[Veneçuela]]. Pasmens, au nivèu europèu, aquela politica dèu faciar l'oposicion deis estats dins un temps membre dau blòt sovietic. Ansin, Russia tèn de relacions variadas amb lei membres de l'UE. Per exemple, son relativament favorablas amb França e relativament ostilas amb Polonha. Dins lo rèsta dau monde, l'instauracion de partenariats amb de país mai o mens ostils a l'òrdre estatsunidenc se turta a l'oposicion estatsunidenca (Venezuela, Cuba...). === Fòrças armadas === [[Fichièr:T-90 tank during the Victory Day parade in 2009.jpg|thumb|right|Carri de combat rus T-90.]] {{veire|Fòrças armadas de Russia}} Lei fòrças armadas de la Federacion de Russia son eissidas de l'Armada Roja de l'URSS. Coma lo rèsta de Russia, conoguèron un periòde de declin important dins leis annadas 1990 puei an acomençat un redreiçament a partir de l'an 2000. En 2008, èran totjorn entre lei fòrças militaras pus poderosas de la planeta gràcias a la possession de l'arma nuclerara, a d'efectius importants, un complèx industriau desvolopat situat au còr de l'economia russa e un nivèu tecnologic corrèct. Aquelei fòrças son a l'ora en cors de reorganizacion per passer d'un modèl d'armada basat sus la conscripcion a un modèl basat sus una armada pus professionalizada. Leis efectius e lo nombre d'unitats son donc en cors de reduccion e de modernizacion importantas. En [[2008]], lei fòrças russas èran organizats en sièis brancas principalas sota l'autoritat dau President de la Republica : * lei Tropas dei Missils Estrategics ({{formatnum:120000}} òmes) formadas per leis unitats equipats de missils nuclears terrèstres. Èran equipadas de 415 missils intercontinentaus tenent {{formatnum:1575}} ogivas e d'un grop d'aviacion de transpòrt. * lei Fòrças Terrèstres ({{formatnum:360000}} òmes) formadas per lei tropas terrèstras covencionalas. Seis equipaments principaus son compausats èran compausats de {{formatnum:6700}} carris de combats, de {{formatnum:12400}} veïculs blindats, de {{formatnum:13000}} pèças d'artilhariá variadas e de {{formatnum:2500}} sistèmas de missils sòu-èr. Aquelei fòrças tènon tanben una quantitat fòrça granda d'armaments ancians non actius mai gardats en resèrva. * lei Fòrças Aerianas ({{formatnum:160000}} òmes) formadas per lei tropas aerianas. Mai de 4000 aeronaus èran en servici. * la Flòta ({{formatnum:133000}} òmes) devesida entre Flòta dau Nòrd, de la Mar Negra, de la Baltica, dau Pacific e de la Mar Caspiana. Teniá mai de 300 naviris qu'un pòrta-aeronau, 30 naviris de superficia importants e 59 sosmarins. La flòta russa tèn un ròtle important dins la dissuasion nucleara dau país gràcias a sei sosmarins mandaires d'engins. * lei Fòrças Espacialas ({{formatnum:100000}} òmes) cargadas de la lucha còntra lei missils estrategics enemics e l'ensenhament. Èran equipats d'un centenau de satellits. * lei Fòrças Aeroportadas ({{formatnum:35000}} òmes) equipadas de {{formatnum:2400}} veïculs blindats e 320 pèças d'artilhariá. == Arts e cultura == {{veire|Cultura de Russia}} [[Fichièr:Peter Tschaikowski.jpg|thumb|right|Retrach dau musician [[Piotr Ilich Chaikovskii]] ([[1840]]-[[1893]]).]] La cultura russa designa l'ensems dei produccions artisticas per d'autors nascuts sus lo territòri rus o russofòns. Gràcias a la talha granda dau territòri e de son aparicion tardiva a respèct d'Euròpa Occidentala, es relativament variada e originala. A partir dau sègle XVIII, certaneis òbras an una influéncia internacionala granda e la cultura russa es totjorn a l'ora d'ara un element non negligibla de la cultura mondiala, especialament dins lei domenis de la literatura, de la musica, de la dança e dau cinèma. La literatura russa prenguèt son essor a Sant Petersborg sota l'impulsion d'[[Aleksandr Pushkin]] qu'es considerat coma l'un dei fondators de la literatura russ modèrna e es de còps dich lo « Shakespeare rus ». Entre lei poëtas e escribans rus pus famós son presents [[Nicolau Gogol]], [[Mikhail Lermontov]], [[Fiodor Dostoievskii]], [[Leon Tolstoï]] e [[Anton Chekhov]]. Pasmens, lo periòde sovietic tenguèt tanben un nombre important d'escribans majors coma Boris Pasternak, Alexandre Soljenitsyne, Vladimir Maïakovski, Mikhaïl Cholokhov o lei poëtas Evgueni Evtouchenko e Andreï Voznessenski. La màger part dei grops etnics vivent sus lo territòri rus an de tradicions fòrça variadas. La musica russa fondada au sègle XIX es caracterizada per dos corrents principaus : aqueu representat per Mikhail Glinka e sei successors, coma lo Grop dei Cinc, a utilizat un nombre important d'elements eissits d'aquelei tradicions e aqueu dirigit per Anton e Nikolai Rubinstein qu'utiliza puslèu la tradicion russa. Lo movement romantic aguèt un succès gròs en Russia (Tchaikovski, Rimski-Korsakov...) e se contunièt fins au sègle XX (Rachmaninov). Per la seguida dau sègle XX, lei compositors rus pus famós son Alexandre Scriabine, Igor Stravinski, Sergueï Prokofiev e Dmitri Chostakovitch. Sota lo regime sovietic, lei musicians èran susvelhats car la musica èra un otís important d'educacion dei massas obrieras mai la musica demorèt un art important per lo govèrn. Coma lei periòdes precedents, leis institucions sovieticas an donc produch un nombre gròs de solistas fòrça talentuós coma David Oïstrakh, Leonid Kogan, Gidon Kremer, Mstislav Rostropovitch, Vladimir Horowitz, Sviatoslav Richter, Emil Guilels o Galina Vichnevskaïa. La dança es tanben un art important dins la cultura e fòrça famós dempuei leis òbras de Tchaikovski coma lo Lac dei Ciunes. Au començament dau sègle XX, lei ballets rus aguèron una influéncia mondiala sus l'evolucion de la dança e lei ballets sovietics contunièron aquela tradicion gràcias a de dançaires famós coma Maïa Plissetskaïa, Rudolf Noureev o Mikhaïl Barychnikov e de ballets coma aqueu dau Bolchou o dau Mariinsky. Aparegut au començament dau sègle XX mentre que lo país acomencèt de conóisser de cambiaments politics prefonds, lo cinèma aguèt un ròtle culturau important tre la Revolucion Sovietica. D'efèct, lo govèrn decidiguèt d'utilizar aquel art per l'educacion dei massas e una generacion de realisators tenguèt de mejans importants. Ansin, Sergueï Eisenstein e Andreï Tarkovski marquèron lor epòca. Sota Stalin, la creativitat foguèt limitada per la repression mai lei realisators sovietics capitèron de contuniar de produrre mai d'un film famós. Pasmens, lo cinèma foguèt fòrtament tocat per lo declin de l'URSS e la crisi deis annadas 1990. == Religion == {{veire|Religion de Russia}} [[Fichièr:RedSquare SaintBasile (pixinn.net).jpg|thumb|right|Catedrala de l'Intercession de la Verge de Moscòu.]] Au començament dau sègle XXI, lei religions principalas de Russia èran lo crestianisme ortodòx (56,4%), l'islam (8-15%), lo crestianisme protestant (9%), lo bodisme (2%), lo judaïsme (2%) e d'autrei versions dau crestianisme (1,8%). L'ateïsme regardava 10% de la populacion e 7% èran indecís. Lo crestianisme ortodòx es la religion istorica de l'estat rus dempuei lo sègle X e leis ortodòxs son magerament presents dins lei regions occidentalas de Russia. L'islam es la religion tradicionala de populacions turcas o vivent dins lo Caucàs. Lei musulmans rus son donc presents au sud dau país e vèrs lei regions pus pròchas d'Asia Centrala. Enfin, lo bodisme es tanben tradicionau dins certanei regions d'Asia Centrala coma la Republica Tovana. == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == {{Païses d'Euròpa (COE)}} {{Païses d'Asia}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Russia|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] kxqmq9xmf7ezgndpsm2s1i343312g3f 2504092 2504091 2026-07-07T15:56:23Z ~2026-38788-15 64279 2504092 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en provençau -->{{Infobox País | carta = ru | nom_local1 = Российская Федерация<br /> Rossiïscaia Federatsiïa | lenga = ru | prononciacion1 = | nom_occitan = Federacion de Russia | lengas regionalas = | de = | imatge_bandièra = Flag of Russia.svg | ligam_bandièra = | imatge_blason = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | ligam_blason = | imatge_mapa = Russian Federation (orthographic projection).svg | imne audio = Russian_Anthem_chorus.ogg | lengas_oficialas = [[rus]] | tipe_lengas = | lengas = | capitala = [[Moscòu]] | coordenadas_capitala = {{Coord|55|45|8|N|37|37|56|E}} | ligam_vilas = | títol_mai_granda_vila = Moscòu | mai_granda_vila =[[Moscòu]] | tipe_govèrn =republica federala semipresidenciala (''de jure'')<br>regime autoritari (''de facto'')<ref>Kuzio, Taras (2016). "Nationalism and authoritarianism in Russia". Communist and Post-Communist Studies. 49 (1). University of California Press: 1–11. doi:10.1016/j.postcomstud.2015.12.002. JSTOR 48610429.</reF> | superfícia_reng = 1 | superfícia_totala = {{formatnum:17098242}} | percentatge_aiga = 13 | populacion_reng = 9 | populacion_totala = {{formatnum:143975923}} | populacion_annada = 2015 | densitat = 8.4 | tipe_independéncia = | país_independéncia = | data_independéncia = | gentilici = rus, russa | IDH_annada = 2013 | IDH = 0.778 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 57{{ena}} | moneda = Roble | còde_moneda = RUB | fus_orari = +2 a +12 | imne_nacional = <br>{{Bes | Государственный гимн Российской Федерации | ''Gosudarstvennyy gimn Rossiyskoy Federatsii'' | «Imne nacionau de Russia» }} | domeni_internet = ru | indicatiu_telefonic = 7 | organizacions_internacionalas = | nòtas = |nom_local=Российская Федерация ([[rus]])|cap_títol1=[[Lista dels presidents de Russia|President]]|cap_títol2=[[Lista dels primièrs ministres de Russia|Primièr ministre]]|cap1=[[Vladímir Pótin]]|cap2=[[Mikhaïl Mishustin]]}} '''Russia''', (en [[rus]]: Россия, ''Rossiya''), cooficialament la '''Federacion de Russia''' (en rus: Российская Федерация, ''Rossiyskaya Federatsiya''),<ref>En rus se fa la diferéncia entre ''rus'' (''rosqui'', etnia) e ''russian'' (''rossiïsqui'', abitant de l'Estat, que se deuriá doncas dire "Federacion Russiana")</ref> es un estat transcontinental que s'estend entre l'[[Euròpa de l'Oèst|Euròpa de l'Èst]] e l'[[Asia del Nòrd|Asia dau Nòrd]]. Amb un territòri d'una superfícia d'aperaquí 17 milions km², Russia es lo país pus estendut de la planeta amb onze zonas oràrias. La capitala n'es la ciutat federala de [[Moscòu]]. Russia compartís lo pus grand nombre de frontieras, un total de sètze. Limita amb lei païses seguents: [[Norvègia]], [[Finlàndia]], [[Estònia]], [[Letònia]], [[Lituània]], [[Polonha]], [[Bielorussia]], [[Ucraïna]], [[Georgia (país)|Georgia]], [[Azerbaitjan|Arzerbaitjan]], [[Cazacstan|Cazactstan]], [[Republica Populara de China|China]], [[Mongolia]] e la [[Corèa del Nòrd|Corèa dau Nòrd]]. Confronta tanben leis [[Estats Units d'America]] e [[Japon]] amb quins ten de frontieras maritimas comunas. Russia es una civilizacion fòrça antiga que troba seis originas dins la [[Rus' de Kyiv]], aital coma Bielorussia e Ucraïna. Amb leis invasions mongòlas dau premier estat deis Eslaus Occidentals, mantuns estats emergiguèron coma, per exemple lo principat de Kyiv. Òm pòt parlar vertadierament d'«Estat rus» amb lo principat de Moscòu, fondat en 1147. Se succediguèron alara l'[[Empèri Rus]] e l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]] . Lo país a de ressorsas fòrças importantas ai nivèus miniers e energetics. Pasmens, en causa de sa posicion geografica, tèn tanben un clima fòrça freg e lei comunicacions son relativament malaisadas dins certanei regions. Coma eiretier de l'URSS, la Federacion de Russia a conegut una crisi economica grèva a la fin dau sègle XX. Dins aquò, una òbra importanta de redreiçament a començat dempuei leis annadas 2000 e lo país es tornarmai una poissança economica importanta. De mai, gràcias ais arsenaus sovietics, Russia tèn tanben una dei premiereis armadas mondialas e lo premièr arsenau nuclear mondiau. Dempuèi 2008, comencèt una nòva expansion territoriala au detriment de [[Georgia]] e d’[[Ucraïna]]. == Istòria == [[File:Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|thumb|Fragmentacion dau Rus' de Kiev durant lo periòde 1054-1132.]] {{veire|Istòria de Russia}} La premiera civilizacion coneguda sus lo territòri rus, aquela dei corgans, se desvolopèt a partir de {{formatnum:4000}} avC dins lo sud de Russia e en Asia Centrala. Vèrs {{formatnum:2000}} avC, un pòble indoeuropèu, lei Cimeris, ocupèt un ensems important de territòris situats entre [[Polonha]] e [[China]] orientala. Vèrs {{formatnum:1000}} avC, lei regions entre lei fluvis [[Dnièstre]] e [[Vòlga]] foguèron ocupadas per un autre autre pòble indoeuropèu dich Escites. Fondèron un ensems d'estats pauc estructurats — leis Escites èran principalament de nomadas — que dispareguèron entre lei sègles III e II avC. Foguèron remplaçats per lo pòble dei Sarmates qu'èran pereu un pòble nomada d'origina eurasiatica. A partir dau sègle IV, de pòbles germanics s'installèron dins lei regions occidentalas coma lei Gòts en Ucraïna mentre que lei territòris asiatics intrèron dins l'Empèri dei Huns. Aqueu darrier foguèt capable de s'estendre vèrs l'oèst entraïnant la migracion d'unei pòbles germanics vèrs l'Empèri Roman. Pasmens, sa manca d'organizacion e son extension entraïnèt sa disparicion après la mòrt dau rèi Atila en [[453]]. Lei regions occidentalas de Russia foguèron conquistadas per leis Avars au sègle VII. Deguèron rapidament faciar l'arribada dei Kazars e la montada en poissança deis eslaus que s'establiguèron pauc a pauc en Russia Europèa a partir de [[Bielorussia]]. Lo principat de Kiev, o Rus' de Kiev, foguèt lo premier estat vertadier organizat fondat en Russia. Sei fondators èran de [[Viking]]s venguts d'[[Escandinàvia]] que conquistèron un territòri important en Ucraïna, en Bielorussia e en Russia occidentala dins de regions pobladas per de populacions eslavas. En [[988]], lei princes de Kiev se convertiguèron au crestianisme que va venir religion d'estat e un element important de l'unitat dau principat. Au sègle seguent, lo principat deguèt faciar d'invasions novèlas a l'èst (pòbles asiatics) e a l'oèst (polonés) e una tièra de crisis intèrnas que van entraïnar sa division entre divèrsei principats independents. A partir de 1226, lei principats russas deguèron faciar leis invasions mongòlas que van pauc a pauc conquistar la màger part dau continent asiatic e de Russia. Lei senhors rus foguèron desfachs e un nombre important de vilas, coma [[Kiev]] o Moscòu, foguèron cremadas. Lei principats foguèron pas dirèctament ocupadas mai venguèron vassalas de l'Empèri Mongòl e deguèron pagar de tributs regulars. Aqueu sistèma va durar tres sègles fins a l'afondrament dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]]. Aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament de Russia. De'n premier, au nivèu religiós, l'[[islam]]izacion d'una partida importanta dei pòbles rus e l'installacion de pòbles turcs generalament musulmans va entraïnar lo renfòrçament de la Glèisa Ortodòxa dins lei territòris eslaus non o pauc islamizats. Au nivèu militar, lei senhors rus adoptèron l'organizacion mongòla basada sus de comunicacions rapidas, la levada de tropas importantas e l'usatge generalizat de la cavalariá leugiera. Enfin, au nivèu culturau, la lenga russa poguèt s'enriquir de divèrsei mòts d'origina mongòla. Sota la dominacion mongòla, lei sègles XIII-XVI foguèron caracterizats per lo desvolopament dau principat de Moscòu que va capitar de vencir lei Mongòls e de venir independent. Per se legitimar, sei senhors se presentèron coma lei successors dau principat de Kiev. Aquò li permetèt de fondar un estat poderós que va venir lo centre de Russia. Pasmens, lo procès de renfòrçament dau principat de Moscòu foguèt l'òbra d'una dinastia de senhors politicament abils per esplechar a son profiech lei divisions entre lei principats e lei republicas russas. En [[1485]], lo prince Ivan III èra sensa rivau e poguèt prendre lo títol de « Sobeiran de tota la Rus' » e se presentar coma lo successor dirècte dei princes de Kiev. A la fin dau sègle XVI, la disparicion de la dinastia au poder entraïnèt una crisi intèrna que va s'acabar en [[1613]] quand la dinastia Romanov prenguèt lo contraròtle dau país. Aquela dinastia va modernizar l'estat e fondar l'Empèri Rus gràcias a una politica d'expansion militara e coloniala. Ai sègles XVII e XVIII, Russia venguèt donc una poissança europèa majora. Aquela òbra acomencèt amb lo rèine de Pèire lo Grand (1682-1715). D'efèct, après una guèrra lònga e acarnada còntra [[Suècia]], Russia i obtenguèt tornarmai un accès a la Mar Baltica que li permetèt de comunicar amb lo rèsta d'[[Euròpa]]. Puei, sota lo rèine de Catarina II de Russia (1762-1796), l'Empèri Rus conquistèt la region au nòrd de la Mar Negra après una victòria còntra l'[[Empèri Otoman]] e lo Khanat de Crimèa. Russia participèt tanben ai partiments de [[Polonha]] puèi ai guèrras còntra la Revolucion Francesa e l'Empèri de Napoleon I{{èr}}. Maugrat de desfachas importantas (Austerlitz, Friedland), l'armada russa capitèt d'arrestar l'invasion francesa de [[1812]] e aguèt un ròtle de remarca dins la desfacha finala de Napoleon. [[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]] Lei sègles XVII, XVIII e XIX foguèron caracterizats per la perseguida d'una politica d'expansion russa vèrs l'èst que va entraïnar la formacion d'un estat fòrça estendut dins lo nòrd dau continent [[asia]]tic. Aquò foguèt permés per divèrsei procès : * l'exploracion dei regions asiaticas gaire pobladas en causa de condicions climaticas malaisadas. Permetèt d'installar de colons e donc de revendicar de territòris dins tot lo nòrd d'Asia e en Alaska. Aquela expansion necessitèt de còps un esfòrç militar mai se turtèt pas a d'estats ben organizats. De mai, lei [[Empèris nomadas|nomadas eurasiatics]] que representavan un potenciau militar important dins lo corrent de l'Antiquitat e de l'[[Edat Mejana]] èran pas equipats per resistir ais armas de fuòc modèrnas. * la guèrra e l'annexion de territòris o d'estats en Euròpa o dins la region de Caucàs. Leis estats principaus pertocats per aquela expansion foguèron lo Khanat de Crimèa, Polonha, l'Empèri Otoman e leis estats de Caucàs. Pasmens, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, l'Empèri Rus declinèt deguèt faciar de crisis economics intèrnas grèvas. De mai, foguèt pas capable de rivalizar amb lei nivèus economics o tecnologics agantats per lei país d'Euròpa Occidentala. La Premiera Guèrra Mondiala, fòrça saunosa per lei Rus, va accelerar l'afondrament dau regime que dispareguèt en [[1917]]. Una seguida de revòutas dins l'armada e lei vilas principalas entraïnèron l'abdicacion dau tsar Nicolau II e la formacion d'un Govèrn Provisòri. Après l'afondrament dau regime dei tsars, lo Govèrn Provisòri deguèt tanben faciar rapidament de dificultats importantas e foguèt rebutat per lei Bolchevics que fondèron un regime comunista. Atacats per lei partisans de l'Empèri e dau Govèrn Provisòri, lei Bolchevics capitèron de resistir e foguèron venceires après una tièra de batalhas menadas entre 1918 e 1924. Fondèron alora una federacion a partir dei pòbles presents dins l'Empèri. Dicha Union Sovietica, aquela federacion èra basada sus la dictatura dau proletariat. Après la mòrt de Lenin, sei successors se bateguèron entre elei per lo poder. [[Ïosif Stalin]] venguèt finalament lo cap de l'Union Sovietica e eliminèt rapidàment seis advèrsaris o seis aliats ancians. Establiguèt un regime fòrt e centralizat basat sus lo desvolopament economic e la repression deis oposants. Après una crisi economica grèva causada per la collectivizacion dei tèrras agricòlas au començament deis annadas 1930 (faminas d'Ucraïna), aquela politica permetèt de crear una industria poderosa. En [[1939]], l'URSS participèt au partiment de Polonha amb [[Alemanha]] e un acòrd de non agression foguèt signat amb Berlin. Lei sovietics ocupèron pereu lei país baltas e ataquèron Finlàndia. Maugrat de dificultats importantas causadas per lei combats ivernencs, capitèron d'obtenir una rectificacion favorabla dei frontieras entre lei dos país. Pasmens, en [[1941]], l'Union Sovietica foguèt a son torn atacada per sospresa per leis alemands. Mau preparats e mau comandats, lei Sovietics perdiguèron de milions d'òmes e una quantitat gròssa d'armaments avans d'arrestar l'ofensiva alemanda a la fin de [[1941]]. En [[1942]], una ofensiva alemanda novèla entraïnèt la pèrda de plusors territòris suplementaris e lo començament de la batalha de Stalingrad. Acabat en febrier de 1943, aqueu combat foguèt lo tornant de la guèrra : una armada alemanda i foguèt enceuclada e anientada. De [[1943]] a [[1945]], l'Armada Roja avancèt alora pauc a pauc e l'oèst. En abriu-mai de [[1945]], lei Sovietics prenguèron Berlin e ocupèron la mitat orientala d'Euròpa i installant de regimes favorables ais interès de [[Moscòu]]. L'aliança militara amb leis estats occidentaus capitalistas concluda dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] s'acabèt rapidàment e tre leis annadas 1947-1948, dos blòts ostils gropats a l'entorn deis Estats Units e de l'URSS se formèron. Foguèt lo començament de la Guèrra Freja que va durar fins a la fin deis annadas 1980. Lei dos camps desvolopèron d'arsenaus importants, especialament de fòrças nucleras de plusors milièrs d'ogivas, qu'empachèron un conflicte dirèct. La guèrra se debanèt donc sus de teatres periferics onte d'aliats dei dos blòts èran en guèrra. Fins ais annadas 1970, lei Sovietics aguèron l'avantatge gràcias au succès de la descolonizacion e a la revirada estatsunidenca au Vietnam. Dins aquò, au començament deis annadas 1980, l'absència de modernizacion vertadiera de l'economia russa entraïnèt de dificultats economicas mai e mai importantas. A partir deis annadas 1980, lei dificultats economicas de l'URSS e lei problemas militaras causadas per l'invasion d'Afganistan entraïnèt de tensions importantas dins sa societat. Desirós d'un regime pus liure, leis elèits intellectualas obtenguèron pauc a pauc lo sostèn dau rèsta de la societat entraïnant la desagragacion lenta dau poder. Lei país ocupats dins la mitat orientala d'Euròpa conoguèron d'evolucions similaras mai pus rapidas car una partida importanta dei populacions èran fòrça ostila a la preséncia sovietica. A partir de 1988, lei regimes aliats a l'Union Sovietica foguèron rebutats per de revolucions popularas o per de manòbras politicas sostengudas per la màger part de la populacion. En URSS, la politica de Mikhaïl Gorbachov per liberalizar la societat sovietica entraïnèt lo revelh de fòrças centrifugas coma lo nacionalisme de divèrsei pòbles menaçant l'unitat de la federacion (estats baltics, Ucraïna...) o la posicion de partit unic dau Partit Comunista de l'Union Sovietica. A la fin de 1991, un còp d'estat mancat menada per lei caps conservadors e lei partisans d'una URSS unificada entraïnèt la dissolucion deis institucions principalas dau poder sovietic puei dirèctament aquela de l'Union. Russia, sota lo nom de Federacion de Russia, venguèt donc oficialament independenta de l'Union Sovietica en decembre de 1991. Dins lei fachs, coma lo país èra la basa de l'Union, foguèt considerat coma l'eiretier de l'URSS e obtenguèt la posicion d'aquela darriera dins leis institucions internacionalas. Pasmens, la transicion entre leis economias comunistas e capitalistas, lo nivèu tecnologic feble e una corupcion fòrça importanta entraïnèt un afebliment dau país dins leis annadas 1990. La desfacha militara pendent la premiera guèrra de Chechenia marquèt aqueu afebliment. Russia deguèt donc abandonar lo ròtle de poissança mondiala de l'URSS. Lo redreiçament acomencèt a partir dau començament dau sègle XXI sota la direccion de Vladimir Poutin vengut president en 1999. Marcat per un regime presidenciau fòrt, la politica d'aqueu darrier es caracterizada per una creissença economica importanta basada sus leis exportacions d'idrocarburs e de matèrias premieras, un renfòrçament de l'autoritat dau govèrn centrau, la repression deis oligarcs opausats a la politica novèla e la restauracion de ligams amb una partida deis aliats ancians de l'URSS. == Geografia == {{veire|Geografia de Russia}} === Localizacion e frontieras === Lo territòri rus se situa en Euròpa orientala e dins lo nòrd dau continent asiatic. Es compausat d'un blòt continentau principau completat per lo territòri de Kaliningrad situat au nòrd de Polonha e per divèrseis illas situats au nòrd o au nord-èst d'Asia. Va dei Mars Balticas e Negras a l'oèst, a l'Ocean Artic au nòrd e a l'Ocean Pacific a l'èst. Russia tèn de frontieras terrèstras amb seize país que son Norvègia (196 km), Finlàndia ({{formatnum:1313}} km), Estonia (290 km), Letònia (292 km), Bielorussia (959 km), Lituania (227 km), Polonha (432 km), Ucraïna (1576 km), Georgia (723 km), Azerbaitjan (284 km), Cazacstan ({{formatnum:6846}} km), China ({{formatnum:3645}} km), Mongolia ({{formatnum:3441}} km) e Corèa dau Nòrd (19 km). Tèn tanben doas frontieras amb leis estats separatistas d'Abcazia e d'Ossetia dau Sud. === Geografia fisica === [[Fichièr:Russia edcp relief location map.jpg|thumb|right|Topografia dau relèu de Russia.]] Lo territòri de Russia es magerament compausat de plans dominats per d'[[estèpa]]s au sud, de forèsts au nòrd e de tondras de lòng dei ribas de l'Ocean Artic. Leis ensems montanhós principaus son lo [[Caucàs]] au sud-oèst, lei monts d'[[Altai]] au sud, lei monts de Verkhoiansk a l'èst, la cadena volcanica de [[Kamchatka]] egalament a l'èst e l'Oral au centre. Mai de {{formatnum:100000}} rius e fluvis son situats sus lo territòri rus. Certanei fan partida dei rius terrèstres pus importants coma la Volga, l'Ienissei, l'Ob, la Lena e l'Amor. Son caracterizats per d'aumentacions gròssas de lor debit au començament de l'estiu. Existís tanben de lacs continentaus grands coma lo [[lac Baikal]], lo lac Ladoga o lo lac Onega. === Clima === [[File:Clima - Russia.png|thumb|Clima de Russia.]] La màger part dau país se situa au nòrd de la latitud 60° e lei montanhas dei frontieras sud (Altai, Caucàs...) limitan lo desplaçament dei massas d'èr dempuei lo sud. En revènge, lei plans dau nòrd permeton ai massas d'èr polaras d'intrar prefondament dins lei regions continentalas. La temperatura mejana de Russia es donc negativa (-5,5°C) amb de variacions importantas entre l'ivèrn e l'estiu. Ansin, lo clima rus es caracterizat per l'existéncia de doas sasons principalas, l'ivèrn e l'estiu, e per de primas e d'automnes fòrça corts. La transicion entre temperaturas autas e frejas es donc fòrça rapida. Lei mes pus fregs son genier per lei regions continentalas e febrier per lei regions maritimas. La temperatura minimila demenís d'oèst en èst amb l'altitud. Per una latitud similara, va de -8°C a Sant Petersborg fins a -43°C a Iakotsk. La temperatura istorica pus freja foguèt mesurada a Verkhoiansk (-70°C). Lo sòu de certanei regions nordicas tèn una temperatura negativa permanenta. Lo mes pus caud es generalament julhèt e la temperatura mejana de l'estiu es de 20°C. Pasmens, pòu agantar mai de 38°C dins lei regions continentalas sud. Lei precipitacions son limitats per l'aspèct continentau dau clima. A l'oèst, se pòu mesurar 600 mm dins lei regions balticas e 525 mm a Moscòu. A l'èst, se pòu mesurar 425 mm a Novossibirsk. == Organizacion politica e sociala == === Forma de l'Estat === L'organizacion de l'estat rus es dirigida per la Constitucion de 1993 que definís Russia coma una republica presidenciala. Elegit au sufragi universau dirèct per sièis annadas, lo President es lo cap de l'Estat e de la Nacion e tèn una influéncia gròssa sus lo rèsta deis institucions. Lo poder executiu es dirigida per lo Premier Ministre qu'es lo cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lei doas chambras de l'Assemblada federala de la Federacion de Russia. Aquela darrier es compausada de la [[Doma d'Estat]] (450 deputats elegits au sufragi universau dirèct) e dau Consèu de la Federacion (166 representants dei regions de la Federacion). Enfin, lo poder judiciari es devesit entre tres brancas regardadas per leis afaires constitucionaus, penaus e comerciaus. La Constitucion russa assegura l'egalitat dei ciutadans en fàcia de la lèi, l'independéncia dei jutges e lo drech deis acusats de se defendre. Pasmens, l'aplicacion d'aquelei drechs dèu regularament faciar l'influéncia dau poder executiu. Au nivèu federau, divèrsei regions tènon d'autonòmia mai o mens importantas amb d'institucions pròprias. Aquelei regions son generalament centrats a l'entorn d'un pòble particular. La coabicion entre Rus e pòbles locaus es generalament pacifica mai pòu de còps èstre fòrça malaisadas o ostilas (Chechenia...). Pasmens, dempuei lo començament deis annadas 2000, lo poder centrau assaia de limitar leis autonomias localas. === Simbòls de l'Estat === [[Fichièr:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|right|Armoriaus de Russia.]] Lei simbòls principaus de la Federacion de Russia son son drapèu, seis armoriaus e son imne. Lo drapèu es lo simbòl de la sobeiranetat nacionala e sa descripcion es donada per la lèi. Leis armoriaus son lo simbòl oficiau de l'Estat. Enfin, l'imne marca l'unitat de l'Estat rus. Es eissit de l'imne sovietic. === Organizacion territoriala === [[File:Russian Regions-EN.svg|thumb|right|Subdivisions dau territòri rus.]] Russia es una federacion constituida de 83 "[[subjèctes federals de Russia|subjèctes federals]]" mai o mens autonòms. Cada subjècte manda dos representants au Consèu de la Federacion. La preséncia d'un nombre fòrça important de pòbles sus lo territòri rus e l'eiretatge istoric an entraïnat la formacion de divèrseis ensems d'estatuts e de foncionaments diferents: * 21 [[Republicas de Russia|republicas]] centradas a l'entorn d'una etnia que tènon una autonòmia fòrça importanta. * 46 oblasts (regions) e 9 krais formats de regions abitats per de populacions russas. * 4 ocrogs (districts autonòms) formats sus una basa etnica amb una autonòmia limitada. Son liats a una autra region. * 2 vilas federalas que son [[Moscòu]] e [[Sant Petersborg]]. Lo territòri de Birobidjan tèn un estatut especiau decidit per Stalin coma tèrra d'acuèlh per lei Jusieus d'URSS. Cada subjècte de la Federacion garda 40% de sei ressorsas fiscalas per sei despensas de foncionament e d'investiment. La Crimèa ocupada constituís una vila federala ([[Sebastòple]]) e una republica (rèsta de la peninsula). === Lengas === La lenga oficiala de la Federacion es lo rus. Coma mai de 80% de la populacion per lo pòble rus, aquela lenga es la principala de la Federacion e de seis institucions. Pasmens, totei lei republicas federalas an lo drech de definir sei lengas oficialas e un drech similar es autorizat ''de facto'' per lo rèsta dei subjèctes de la Federacion. Ansin, 27 autrei lengas an un estatut oficiau au nivèu locau e mai d'un centenau de lengas son regularament utilizadas per certanei minoritats etnicas. Certanei son menaçadas de disparicion. === Educacion === Lo taus d'alfabetisacion de Russia es quasi egau a 100% e lei populacions non russas son generalament bilingas. Entre 2003 e 2008, lei taus d'escolarizacion èran superiors a 90% e 85% deis enfants agantan l'escòla secondària. Lei diferéncias d'escolarizacion entre populacions masculinas e femeninas son feblas. L'ensenhament es devesit entre una escòla generala e una escòla d'especializacion. == Economia == [[File:Russia industrial growth chart YoY.PNG|thumb|right|Creissénça economica de Russia de 1992 a 2010.]] {{veire|Economia de Russia}} Russia fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta (8{{e}} reng en 2007 per son PIB) gràcias a de ressorsas geologicas fòrça importantas, una populacion importanta e un nivèu tecnologic relativament avançat. Cinc elements caracterizan aquela economia : * l'eiretatge sovietic e la transicion entre lo sistèma sovietic e un sistèma capitalista. * l'importància dei revenguts eissits de l'esplecha de ressorsas naturalas coma leis idrocarburs. * de dificultats causadas per lo vielhiment de la populacion. * lo ròtle fòrça important de l'Estat dins leis afaires economics. * lo ròtle important de la corrupcion. La reparticion dau PIB es fòrça inegala. La region de Moscòu representa en 2006 22% dau PIB rus e lo rèsta èra magerament concentrat a Sant Petersborg e dins certanei regions tenent d'indústrias rendablas coma la produccion d'idrocarburs. === Demografia === {{veire|Demografia de Russia}} Après la Segonda Guèrra Mondiala e de pèrdas sovieticas d'aperaquí 27 milions de personas, la populacion agantèt tornarmai son nivèu d'avans la guèrra (aperaquí 111 milions d'abitants) en [[1955]]. En [[1992]], agantèt son maximum amb 148,7 milions. Pasmens, après l'afondrament de l'URSS, divèrsei factors, coma la demenicion de la feconditat o de l'esperança de vida, an modificat e cambiat aquela dinamica demografica. Ansin, dempuei 1992, la populacion a demenit per agantar 143,0 milions d'abitants en [[2012]]. Lo deficit naturau de naissanças es limitat per de movements d'imigracion dempuei d'ancians país sovietics. Au nivèu etnic, en [[2002]], lei Rus representavan 80% de la populacion totala. Sièis autreis etnias tenián mai d'un milion d'abitants : lei Tatats (3,8%), leis Ucraïnians (2,0%), lei Bachkirs (1,1%), lei Chouvaches (1,1%), lei Chechèns (0,9%) e leis Armenians (0,8%). La densitat de populacion es egala a 8 ab/km³ mai la reparticion de la populacion es fòrça inegala. Se situa magerament dins lei regions europèas. En [[2025]], setze vilas tenián mai d'un milion d'abitants. Aquelei vilas se situan dins lei regions occidentalas e centralas. Lei principalei son [[Moscòu]] (13,3 milions d'abitants), [[Sant Petersborg]] (5,7 milions), [[Novossibirsk]] (1,6 milion), Iekaterinbourg (1,5 milion), Nijni Novgorod (1,2 milion) e [[Krasnodar]] (1,2 milion). === Agricultura e ressorsas minieras === [[Fichièr:Russian plain near Rostov-on-Don.jpg|thumb|right|Zonas agricòlas vèrs Rostov.]] En [[2004]], l'agricultura representava 7 milions d'emplechs siá 9% de la populacion activa e 5% dau PIB rus. En causa dei condicions climaticas malaisadas, solament 10% dau territòri èra cultivat e existís una especializacion diferenta entre lo sud (cerealas) e lo nòrd (norrigatge). Dempuei la fin de l'URSS e la disparicion de l'ajuda de l'estat, l'agricultura russa a conegut un declin important e lo país dèu importar una partida importanta de sa norridura. Lo nivèu tecnologic es tanben limitat e lei rendements son donc mens importants que dins lei país d'Euròpa Occidentala. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, Russia es un actor important per certanei produccions coma l'òrdi (1{{èr}} reng mondiau), lo séguel (1{{èr}}), la civada (1{{èr}}), lo vira-soleu (1{{èr}}), la tartifla (2{{e}}), lo caulet (3{{e}}), lo blat (4{{e}}), lo lach (5{{e}}), la galinhala (5{{e}}) e lei bovins (5{{e}}). Lei ressorsas minieras russas son fòrças importantas mai generalament d'accès malaisats en causa dau clima e de la distància entre la zona d'extraccion e d'utilizacion. D'en premier, lo sector deis idrocarburs èra lo premier mondiau en [[2010]] (petròli 1{{èr}} reng ; gas 2{{e}} reng) e es un element primordiau de la creissença russa. D'autra part, Russia es tanben un productor major de metaus meme s'una partida gròssas dei ressorsas pòdon pas encara èstre esplechas. === Indústria === Dins leis annadas 2000, l'indústria representava aperaquí 37% dau PIB de Russia. Lo país tèn una estructura industriala vièlha eissida de l'URSS e quauquei sectors novèus fòrça modèrns. Lei sectors industriaus principaus son : * lo tractament dei mineraus per la produccion de metaus coma la siderurgia. * lo sector de la construccion. * la produccion de veïculs gràcias a la preséncia de companhiás localas coma Lada e l'installacion d'un nombre important de companhiás estrangieras. * la produccion militara e l'indústria especiala que tènon una reputacion granda e es un sector fortàment exportator. Gropa tanben una partida fòrça importanta de la recèrca russa. * l'indústria agroalimentara qu'a conegut una crisi important a la fin dau sègle XX mai representa totjorn un nombre important d'emplechs. === Servicis === Lei servicis representavan aperaquí 56% dau PIB rus dins leis annadas 2000. Es un sector en créissença importanta gràcias a l'aparicion de classas mejanas mai e mai importantas. Sei sectors principaus son la distribucion granda e lo domeni dei bancas. === Recèrca === Gràcias a l'Empèri Rus e l'Union Sovietica, Russia a un eiretatge e una tradicion scientifics importants, especialament dins lei domenis militars, aeronautics e espaciaus. Pasmens, la crisi deis annadas 1990 a entraïnat l'emigracion d'un nombre gròs de cercaires e d'engenhaires e una demenicion dei mejans de recèrca. Dempuei 2000, una politica a donc acomençat per desvolopar tornarmai la recèrca russa a l'entorn de cinc tematicas definidas per lo govèrn : l'utilizacion melhora de l'energia, l'informatica, lei tecnologias espacialas, l'energia nucleara e la medecina. Una partida important d'aquel esfòrç es realizada per l'indústria militara que tèn d'estructuras scientificas importantas en causa de son ròtle primordiau dins l'economia sovietica. == Diplomacia e defensa == === Apartenéncia ais institucions internacionalas === La Federacion de Russia es considerat coma l'estat successor de l'Union Sovietica. Es un membre major de l'ONU amb l'estatut de membre permanent dau Consèu de Seguritat e lo país es donc un dei cinc estats possessors oficiaus de l'[[arma nucleara]]. Coma poissança economica importanta, es tanben membre dau G8, dau G20 e tèn de relacions especialas amb leis autrei poissanças economicas emergentas coma China, Índia e Brasil. En revènge, lo país es pas encara membre de l'OMC. Au nivèu diplomatic, Russia assaia de gardar de relacions amb leis ancians país sovietics au sen de la CEI e a desvolopat un partenariat amb l'OTAN. Pasmens, aqueu darrier evoluciona fortàment en foncion deis interés estatsunidencs o rus e pòu de còps conóisser d'interrupcions mai o mens lòngas. Russia fa tanben partida d'organizacions continentalas coma lo Consèu d'Euròpa, l'OSCE, l'APEC o lo Conseu Arctic. === Politica estrangiera === Dempuei lo començament dau sègle XXI, la politica estrangiera russa es caracterizada per l'afirmacion de la poissança novèla au nivèu internacionau, la defensa de seis interés dins leis estats sovietics ancians e dei minoritats russas situats dins de país estrangiers, la defensa d'un equilibri militar amb leis Estats Units e l'[[OTAN]] e d'assais per melhorar sei relacions amb l'[[Union Europèa]], leis ancians aliats de l'[[Union Sovietica]] e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca. Ansin, Russia garda un uèlh atentiu sus leis afaires e la diplomàcia d'unei país vesins qu'èran membres de l'URSS o qu'assostan de minoritats etnicas russas ([[Transnístria]], Ossetia...). De fòrças militaras son tanben situats dins de país coma [[Ucraïna]] o [[Cazacstan]]. La defensa dau mantenement d'un equilibri militara amb leis Estats Units es marcada per la contuniacion de la politica de limitacion deis armaments nuclears e l'oposicion au desvolopament d'armaments novèus dins lo domeni coma lo bloquier antimissils estatsunidencs. Enfin, Russia a acomençat d'assaiar de melhorar sei relacions amb l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic coma Siria e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca coma [[Veneçuela]]. Pasmens, au nivèu europèu, aquela politica dèu faciar l'oposicion deis estats dins un temps membre dau blòt sovietic. Ansin, Russia tèn de relacions variadas amb lei membres de l'UE. Per exemple, son relativament favorablas amb França e relativament ostilas amb Polonha. Dins lo rèsta dau monde, l'instauracion de partenariats amb de país mai o mens ostils a l'òrdre estatsunidenc se turta a l'oposicion estatsunidenca (Venezuela, Cuba...). === Fòrças armadas === [[Fichièr:T-90 tank during the Victory Day parade in 2009.jpg|thumb|right|Carri de combat rus T-90.]] {{veire|Fòrças armadas de Russia}} Lei fòrças armadas de la Federacion de Russia son eissidas de l'Armada Roja de l'URSS. Coma lo rèsta de Russia, conoguèron un periòde de declin important dins leis annadas 1990 puei an acomençat un redreiçament a partir de l'an 2000. En 2008, èran totjorn entre lei fòrças militaras pus poderosas de la planeta gràcias a la possession de l'arma nuclerara, a d'efectius importants, un complèx industriau desvolopat situat au còr de l'economia russa e un nivèu tecnologic corrèct. Aquelei fòrças son a l'ora en cors de reorganizacion per passer d'un modèl d'armada basat sus la conscripcion a un modèl basat sus una armada pus professionalizada. Leis efectius e lo nombre d'unitats son donc en cors de reduccion e de modernizacion importantas. En [[2008]], lei fòrças russas èran organizats en sièis brancas principalas sota l'autoritat dau President de la Republica : * lei Tropas dei Missils Estrategics ({{formatnum:120000}} òmes) formadas per leis unitats equipats de missils nuclears terrèstres. Èran equipadas de 415 missils intercontinentaus tenent {{formatnum:1575}} ogivas e d'un grop d'aviacion de transpòrt. * lei Fòrças Terrèstres ({{formatnum:360000}} òmes) formadas per lei tropas terrèstras covencionalas. Seis equipaments principaus son compausats èran compausats de {{formatnum:6700}} carris de combats, de {{formatnum:12400}} veïculs blindats, de {{formatnum:13000}} pèças d'artilhariá variadas e de {{formatnum:2500}} sistèmas de missils sòu-èr. Aquelei fòrças tènon tanben una quantitat fòrça granda d'armaments ancians non actius mai gardats en resèrva. * lei Fòrças Aerianas ({{formatnum:160000}} òmes) formadas per lei tropas aerianas. Mai de 4000 aeronaus èran en servici. * la Flòta ({{formatnum:133000}} òmes) devesida entre Flòta dau Nòrd, de la Mar Negra, de la Baltica, dau Pacific e de la Mar Caspiana. Teniá mai de 300 naviris qu'un pòrta-aeronau, 30 naviris de superficia importants e 59 sosmarins. La flòta russa tèn un ròtle important dins la dissuasion nucleara dau país gràcias a sei sosmarins mandaires d'engins. * lei Fòrças Espacialas ({{formatnum:100000}} òmes) cargadas de la lucha còntra lei missils estrategics enemics e l'ensenhament. Èran equipats d'un centenau de satellits. * lei Fòrças Aeroportadas ({{formatnum:35000}} òmes) equipadas de {{formatnum:2400}} veïculs blindats e 320 pèças d'artilhariá. == Arts e cultura == {{veire|Cultura de Russia}} [[Fichièr:Peter Tschaikowski.jpg|thumb|right|Retrach dau musician [[Piotr Ilich Chaikovskii]] ([[1840]]-[[1893]]).]] La cultura russa designa l'ensems dei produccions artisticas per d'autors nascuts sus lo territòri rus o russofòns. Gràcias a la talha granda dau territòri e de son aparicion tardiva a respèct d'Euròpa Occidentala, es relativament variada e originala. A partir dau sègle XVIII, certaneis òbras an una influéncia internacionala granda e la cultura russa es totjorn a l'ora d'ara un element non negligibla de la cultura mondiala, especialament dins lei domenis de la literatura, de la musica, de la dança e dau cinèma. La literatura russa prenguèt son essor a Sant Petersborg sota l'impulsion d'[[Aleksandr Pushkin]] qu'es considerat coma l'un dei fondators de la literatura russ modèrna e es de còps dich lo « Shakespeare rus ». Entre lei poëtas e escribans rus pus famós son presents [[Nicolau Gogol]], [[Mikhail Lermontov]], [[Fiodor Dostoievskii]], [[Leon Tolstoï]] e [[Anton Chekhov]]. Pasmens, lo periòde sovietic tenguèt tanben un nombre important d'escribans majors coma Boris Pasternak, Alexandre Soljenitsyne, Vladimir Maïakovski, Mikhaïl Cholokhov o lei poëtas Evgueni Evtouchenko e Andreï Voznessenski. La màger part dei grops etnics vivent sus lo territòri rus an de tradicions fòrça variadas. La musica russa fondada au sègle XIX es caracterizada per dos corrents principaus : aqueu representat per Mikhail Glinka e sei successors, coma lo Grop dei Cinc, a utilizat un nombre important d'elements eissits d'aquelei tradicions e aqueu dirigit per Anton e Nikolai Rubinstein qu'utiliza puslèu la tradicion russa. Lo movement romantic aguèt un succès gròs en Russia (Tchaikovski, Rimski-Korsakov...) e se contunièt fins au sègle XX (Rachmaninov). Per la seguida dau sègle XX, lei compositors rus pus famós son Alexandre Scriabine, Igor Stravinski, Sergueï Prokofiev e Dmitri Chostakovitch. Sota lo regime sovietic, lei musicians èran susvelhats car la musica èra un otís important d'educacion dei massas obrieras mai la musica demorèt un art important per lo govèrn. Coma lei periòdes precedents, leis institucions sovieticas an donc produch un nombre gròs de solistas fòrça talentuós coma David Oïstrakh, Leonid Kogan, Gidon Kremer, Mstislav Rostropovitch, Vladimir Horowitz, Sviatoslav Richter, Emil Guilels o Galina Vichnevskaïa. La dança es tanben un art important dins la cultura e fòrça famós dempuei leis òbras de Tchaikovski coma lo Lac dei Ciunes. Au començament dau sègle XX, lei ballets rus aguèron una influéncia mondiala sus l'evolucion de la dança e lei ballets sovietics contunièron aquela tradicion gràcias a de dançaires famós coma Maïa Plissetskaïa, Rudolf Noureev o Mikhaïl Barychnikov e de ballets coma aqueu dau Bolchou o dau Mariinsky. Aparegut au començament dau sègle XX mentre que lo país acomencèt de conóisser de cambiaments politics prefonds, lo cinèma aguèt un ròtle culturau important tre la Revolucion Sovietica. D'efèct, lo govèrn decidiguèt d'utilizar aquel art per l'educacion dei massas e una generacion de realisators tenguèt de mejans importants. Ansin, Sergueï Eisenstein e Andreï Tarkovski marquèron lor epòca. Sota Stalin, la creativitat foguèt limitada per la repression mai lei realisators sovietics capitèron de contuniar de produrre mai d'un film famós. Pasmens, lo cinèma foguèt fòrtament tocat per lo declin de l'URSS e la crisi deis annadas 1990. == Religion == {{veire|Religion de Russia}} [[Fichièr:RedSquare SaintBasile (pixinn.net).jpg|thumb|right|Catedrala de l'Intercession de la Verge de Moscòu.]] Au començament dau sègle XXI, lei religions principalas de Russia èran lo crestianisme ortodòx (56,4%), l'islam (8-15%), lo crestianisme protestant (9%), lo bodisme (2%), lo judaïsme (2%) e d'autrei versions dau crestianisme (1,8%). L'ateïsme regardava 10% de la populacion e 7% èran indecís. Lo crestianisme ortodòx es la religion istorica de l'estat rus dempuei lo sègle X e leis ortodòxs son magerament presents dins lei regions occidentalas de Russia. L'islam es la religion tradicionala de populacions turcas o vivent dins lo Caucàs. Lei musulmans rus son donc presents au sud dau país e vèrs lei regions pus pròchas d'Asia Centrala. Enfin, lo bodisme es tanben tradicionau dins certanei regions d'Asia Centrala coma la Republica Tovana. == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == {{Païses d'Euròpa (COE)}} {{Païses d'Asia}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Russia|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] nl26z1w9nyy1u98dra7f583apfek7ch 2504130 2504092 2026-07-08T10:12:12Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504130 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en provençau -->{{Infobox País | carta = ru | nom_local1 = Российская Федерация<br /> Rossiïscaia Federatsiïa | lenga = ru | prononciacion1 = | nom_occitan = Federacion de Russia | lengas regionalas = | de = | imatge_bandièra = Flag of Russia.svg | ligam_bandièra = | imatge_blason = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | ligam_blason = | imatge_mapa = Russian Federation (orthographic projection).svg | imne audio = Russian_Anthem_chorus.ogg | lengas_oficialas = [[rus]] | tipe_lengas = | lengas = | capitala = [[Moscòu]] | coordenadas_capitala = {{Coord|55|45|8|N|37|37|56|E}} | ligam_vilas = | títol_mai_granda_vila = Moscòu | mai_granda_vila =[[Moscòu]] | tipe_govèrn =republica federala semipresidenciala (''de jure'')<br>regime autoritari (''de facto'')<ref>Kuzio, Taras (2016). "Nationalism and authoritarianism in Russia". Communist and Post-Communist Studies. 49 (1). University of California Press: 1–11. doi:10.1016/j.postcomstud.2015.12.002. JSTOR 48610429.</reF> | superfícia_reng = 1 | superfícia_totala = {{formatnum:17098242}} | percentatge_aiga = 13 | populacion_reng = 9 | populacion_totala = {{formatnum:143975923}} | populacion_annada = 2015 | densitat = 8.4 | tipe_independéncia = | país_independéncia = | data_independéncia = | gentilici = rus, russa | IDH_annada = 2013 | IDH = 0.778 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 57{{ena}} | moneda = Roble | còde_moneda = RUB | fus_orari = +2 a +12 | imne_nacional = <br>{{Bes | Государственный гимн Российской Федерации | ''Gosudarstvennyy gimn Rossiyskoy Federatsii'' | «Imne nacionau de Russia» }} | domeni_internet = ru | indicatiu_telefonic = 7 | organizacions_internacionalas = | nòtas = |nom_local=Российская Федерация ([[rus]])|cap_títol1=[[Lista dels presidents de Russia|President]]|cap_títol2=[[Lista dels primièrs ministres de Russia|Primièr ministre]]|cap1=[[Vladímir Pótin]]|cap2=[[Mikhaïl Mishustin]]}} '''Russia''', (en [[rus]]: Россия, ''Rossiya''), cooficialament la '''Federacion de Russia''' (en rus: Российская Федерация, ''Rossiyskaya Federatsiya''),<ref>En rus se fa la diferéncia entre ''rus'' (''rosqui'', etnia) e ''russian'' (''rossiïsqui'', abitant de l'Estat, que se deuriá doncas dire "Federacion Russiana")</ref> es un estat transcontinental que s'estend entre l'[[Euròpa de l'Oèst|Euròpa de l'Èst]] e l'[[Asia del Nòrd|Asia dau Nòrd]]. Amb un territòri d'una superfícia d'aperaquí 17 milions km², Russia es lo país pus estendut de la planeta amb onze zonas oràrias. La capitala n'es la ciutat federala de [[Moscòu]]. Russia compartís lo pus grand nombre de frontieras, un total de sètze. Limita amb lei païses seguents: [[Norvègia]], [[Finlàndia]], [[Estònia]], [[Letònia]], [[Lituània]], [[Polonha]], [[Bielorussia]], [[Ucraïna]], [[Georgia (país)|Georgia]], [[Azerbaitjan|Arzerbaitjan]], [[Cazacstan|Cazactstan]], [[Republica Populara de China|China]], [[Mongolia]] e la [[Corèa del Nòrd|Corèa dau Nòrd]]. Confronta tanben leis [[Estats Units d'America]] e [[Japon]] amb quins ten de frontieras maritimas comunas. Russia es una civilizacion fòrça antiga que troba seis originas dins la [[Rus' de Kiev|Rus' de Kyiiv]], aital coma Bielorussia e Ucraïna. Amb leis invasions mongòlas dau premier estat deis Eslaus Occidentals, mantuns estats emergiguèron coma, per exemple lo principat de Kyiiv. Òm pòt parlar vertadierament d'«Estat rus» amb lo principat de Moscòu, fondat en 1147. Se succediguèron alara l'[[Empèri Rus]] e l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]] . Lo país a de ressorsas fòrças importantas ai nivèus miniers e energetics. Pasmens, en causa de sa posicion geografica, tèn tanben un clima fòrça freg e lei comunicacions son relativament malaisadas dins certanei regions. Coma eiretier de l'URSS, la Federacion de Russia a conegut una crisi economica grèva a la fin dau sègle XX. Dins aquò, una òbra importanta de redreiçament a començat dempuei leis annadas 2000 e lo país es tornarmai una poissança economica importanta. De mai, gràcias ais arsenaus sovietics, Russia tèn tanben una dei premiereis armadas mondialas e lo premièr arsenau nuclear mondiau. Dempuèi 2008, comencèt una nòva expansion territoriala au detriment de [[Georgia]] e d’[[Ucraïna]]. == Istòria == [[File:Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|thumb|Fragmentacion dau Rus' de Kiev durant lo periòde 1054-1132.]] {{veire|Istòria de Russia}} La premiera civilizacion coneguda sus lo territòri rus, aquela dei corgans, se desvolopèt a partir de {{formatnum:4000}} avC dins lo sud de Russia e en Asia Centrala. Vèrs {{formatnum:2000}} avC, un pòble indoeuropèu, lei Cimeris, ocupèt un ensems important de territòris situats entre [[Polonha]] e [[China]] orientala. Vèrs {{formatnum:1000}} avC, lei regions entre lei fluvis [[Dnièstre]] e [[Vòlga]] foguèron ocupadas per un autre autre pòble indoeuropèu dich Escites. Fondèron un ensems d'estats pauc estructurats — leis Escites èran principalament de nomadas — que dispareguèron entre lei sègles III e II avC. Foguèron remplaçats per lo pòble dei Sarmates qu'èran pereu un pòble nomada d'origina eurasiatica. A partir dau sègle IV, de pòbles germanics s'installèron dins lei regions occidentalas coma lei Gòts en Ucraïna mentre que lei territòris asiatics intrèron dins l'Empèri dei Huns. Aqueu darrier foguèt capable de s'estendre vèrs l'oèst entraïnant la migracion d'unei pòbles germanics vèrs l'Empèri Roman. Pasmens, sa manca d'organizacion e son extension entraïnèt sa disparicion après la mòrt dau rèi Atila en [[453]]. Lei regions occidentalas de Russia foguèron conquistadas per leis Avars au sègle VII. Deguèron rapidament faciar l'arribada dei Kazars e la montada en poissança deis eslaus que s'establiguèron pauc a pauc en Russia Europèa a partir de [[Bielorussia]]. Lo principat de Kiev, o Rus' de Kiev, foguèt lo premier estat vertadier organizat fondat en Russia. Sei fondators èran de [[Viking]]s venguts d'[[Escandinàvia]] que conquistèron un territòri important en Ucraïna, en Bielorussia e en Russia occidentala dins de regions pobladas per de populacions eslavas. En [[988]], lei princes de Kiev se convertiguèron au crestianisme que va venir religion d'estat e un element important de l'unitat dau principat. Au sègle seguent, lo principat deguèt faciar d'invasions novèlas a l'èst (pòbles asiatics) e a l'oèst (polonés) e una tièra de crisis intèrnas que van entraïnar sa division entre divèrsei principats independents. A partir de 1226, lei principats russas deguèron faciar leis invasions mongòlas que van pauc a pauc conquistar la màger part dau continent asiatic e de Russia. Lei senhors rus foguèron desfachs e un nombre important de vilas, coma [[Kiev]] o Moscòu, foguèron cremadas. Lei principats foguèron pas dirèctament ocupadas mai venguèron vassalas de l'Empèri Mongòl e deguèron pagar de tributs regulars. Aqueu sistèma va durar tres sègles fins a l'afondrament dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]]. Aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament de Russia. De'n premier, au nivèu religiós, l'[[islam]]izacion d'una partida importanta dei pòbles rus e l'installacion de pòbles turcs generalament musulmans va entraïnar lo renfòrçament de la Glèisa Ortodòxa dins lei territòris eslaus non o pauc islamizats. Au nivèu militar, lei senhors rus adoptèron l'organizacion mongòla basada sus de comunicacions rapidas, la levada de tropas importantas e l'usatge generalizat de la cavalariá leugiera. Enfin, au nivèu culturau, la lenga russa poguèt s'enriquir de divèrsei mòts d'origina mongòla. Sota la dominacion mongòla, lei sègles XIII-XVI foguèron caracterizats per lo desvolopament dau principat de Moscòu que va capitar de vencir lei Mongòls e de venir independent. Per se legitimar, sei senhors se presentèron coma lei successors dau principat de Kiev. Aquò li permetèt de fondar un estat poderós que va venir lo centre de Russia. Pasmens, lo procès de renfòrçament dau principat de Moscòu foguèt l'òbra d'una dinastia de senhors politicament abils per esplechar a son profiech lei divisions entre lei principats e lei republicas russas. En [[1485]], lo prince Ivan III èra sensa rivau e poguèt prendre lo títol de « Sobeiran de tota la Rus' » e se presentar coma lo successor dirècte dei princes de Kiev. A la fin dau sègle XVI, la disparicion de la dinastia au poder entraïnèt una crisi intèrna que va s'acabar en [[1613]] quand la dinastia Romanov prenguèt lo contraròtle dau país. Aquela dinastia va modernizar l'estat e fondar l'Empèri Rus gràcias a una politica d'expansion militara e coloniala. Ai sègles XVII e XVIII, Russia venguèt donc una poissança europèa majora. Aquela òbra acomencèt amb lo rèine de Pèire lo Grand (1682-1715). D'efèct, après una guèrra lònga e acarnada còntra [[Suècia]], Russia i obtenguèt tornarmai un accès a la Mar Baltica que li permetèt de comunicar amb lo rèsta d'[[Euròpa]]. Puei, sota lo rèine de Catarina II de Russia (1762-1796), l'Empèri Rus conquistèt la region au nòrd de la Mar Negra après una victòria còntra l'[[Empèri Otoman]] e lo Khanat de Crimèa. Russia participèt tanben ai partiments de [[Polonha]] puèi ai guèrras còntra la Revolucion Francesa e l'Empèri de Napoleon I{{èr}}. Maugrat de desfachas importantas (Austerlitz, Friedland), l'armada russa capitèt d'arrestar l'invasion francesa de [[1812]] e aguèt un ròtle de remarca dins la desfacha finala de Napoleon. [[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]] Lei sègles XVII, XVIII e XIX foguèron caracterizats per la perseguida d'una politica d'expansion russa vèrs l'èst que va entraïnar la formacion d'un estat fòrça estendut dins lo nòrd dau continent [[asia]]tic. Aquò foguèt permés per divèrsei procès : * l'exploracion dei regions asiaticas gaire pobladas en causa de condicions climaticas malaisadas. Permetèt d'installar de colons e donc de revendicar de territòris dins tot lo nòrd d'Asia e en Alaska. Aquela expansion necessitèt de còps un esfòrç militar mai se turtèt pas a d'estats ben organizats. De mai, lei [[Empèris nomadas|nomadas eurasiatics]] que representavan un potenciau militar important dins lo corrent de l'Antiquitat e de l'[[Edat Mejana]] èran pas equipats per resistir ais armas de fuòc modèrnas. * la guèrra e l'annexion de territòris o d'estats en Euròpa o dins la region de Caucàs. Leis estats principaus pertocats per aquela expansion foguèron lo Khanat de Crimèa, Polonha, l'Empèri Otoman e leis estats de Caucàs. Pasmens, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, l'Empèri Rus declinèt deguèt faciar de crisis economics intèrnas grèvas. De mai, foguèt pas capable de rivalizar amb lei nivèus economics o tecnologics agantats per lei país d'Euròpa Occidentala. La Premiera Guèrra Mondiala, fòrça saunosa per lei Rus, va accelerar l'afondrament dau regime que dispareguèt en [[1917]]. Una seguida de revòutas dins l'armada e lei vilas principalas entraïnèron l'abdicacion dau tsar Nicolau II e la formacion d'un Govèrn Provisòri. Après l'afondrament dau regime dei tsars, lo Govèrn Provisòri deguèt tanben faciar rapidament de dificultats importantas e foguèt rebutat per lei Bolchevics que fondèron un regime comunista. Atacats per lei partisans de l'Empèri e dau Govèrn Provisòri, lei Bolchevics capitèron de resistir e foguèron venceires après una tièra de batalhas menadas entre 1918 e 1924. Fondèron alora una federacion a partir dei pòbles presents dins l'Empèri. Dicha Union Sovietica, aquela federacion èra basada sus la dictatura dau proletariat. Après la mòrt de Lenin, sei successors se bateguèron entre elei per lo poder. [[Ïosif Stalin]] venguèt finalament lo cap de l'Union Sovietica e eliminèt rapidàment seis advèrsaris o seis aliats ancians. Establiguèt un regime fòrt e centralizat basat sus lo desvolopament economic e la repression deis oposants. Après una crisi economica grèva causada per la collectivizacion dei tèrras agricòlas au començament deis annadas 1930 (faminas d'Ucraïna), aquela politica permetèt de crear una industria poderosa. En [[1939]], l'URSS participèt au partiment de Polonha amb [[Alemanha]] e un acòrd de non agression foguèt signat amb Berlin. Lei sovietics ocupèron pereu lei país baltas e ataquèron Finlàndia. Maugrat de dificultats importantas causadas per lei combats ivernencs, capitèron d'obtenir una rectificacion favorabla dei frontieras entre lei dos país. Pasmens, en [[1941]], l'Union Sovietica foguèt a son torn atacada per sospresa per leis alemands. Mau preparats e mau comandats, lei Sovietics perdiguèron de milions d'òmes e una quantitat gròssa d'armaments avans d'arrestar l'ofensiva alemanda a la fin de [[1941]]. En [[1942]], una ofensiva alemanda novèla entraïnèt la pèrda de plusors territòris suplementaris e lo començament de la batalha de Stalingrad. Acabat en febrier de 1943, aqueu combat foguèt lo tornant de la guèrra : una armada alemanda i foguèt enceuclada e anientada. De [[1943]] a [[1945]], l'Armada Roja avancèt alora pauc a pauc e l'oèst. En abriu-mai de [[1945]], lei Sovietics prenguèron Berlin e ocupèron la mitat orientala d'Euròpa i installant de regimes favorables ais interès de [[Moscòu]]. L'aliança militara amb leis estats occidentaus capitalistas concluda dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] s'acabèt rapidàment e tre leis annadas 1947-1948, dos blòts ostils gropats a l'entorn deis Estats Units e de l'URSS se formèron. Foguèt lo començament de la Guèrra Freja que va durar fins a la fin deis annadas 1980. Lei dos camps desvolopèron d'arsenaus importants, especialament de fòrças nucleras de plusors milièrs d'ogivas, qu'empachèron un conflicte dirèct. La guèrra se debanèt donc sus de teatres periferics onte d'aliats dei dos blòts èran en guèrra. Fins ais annadas 1970, lei Sovietics aguèron l'avantatge gràcias au succès de la descolonizacion e a la revirada estatsunidenca au Vietnam. Dins aquò, au començament deis annadas 1980, l'absència de modernizacion vertadiera de l'economia russa entraïnèt de dificultats economicas mai e mai importantas. A partir deis annadas 1980, lei dificultats economicas de l'URSS e lei problemas militaras causadas per l'invasion d'Afganistan entraïnèt de tensions importantas dins sa societat. Desirós d'un regime pus liure, leis elèits intellectualas obtenguèron pauc a pauc lo sostèn dau rèsta de la societat entraïnant la desagragacion lenta dau poder. Lei país ocupats dins la mitat orientala d'Euròpa conoguèron d'evolucions similaras mai pus rapidas car una partida importanta dei populacions èran fòrça ostila a la preséncia sovietica. A partir de 1988, lei regimes aliats a l'Union Sovietica foguèron rebutats per de revolucions popularas o per de manòbras politicas sostengudas per la màger part de la populacion. En URSS, la politica de Mikhaïl Gorbachov per liberalizar la societat sovietica entraïnèt lo revelh de fòrças centrifugas coma lo nacionalisme de divèrsei pòbles menaçant l'unitat de la federacion (estats baltics, Ucraïna...) o la posicion de partit unic dau Partit Comunista de l'Union Sovietica. A la fin de 1991, un còp d'estat mancat menada per lei caps conservadors e lei partisans d'una URSS unificada entraïnèt la dissolucion deis institucions principalas dau poder sovietic puei dirèctament aquela de l'Union. Russia, sota lo nom de Federacion de Russia, venguèt donc oficialament independenta de l'Union Sovietica en decembre de 1991. Dins lei fachs, coma lo país èra la basa de l'Union, foguèt considerat coma l'eiretier de l'URSS e obtenguèt la posicion d'aquela darriera dins leis institucions internacionalas. Pasmens, la transicion entre leis economias comunistas e capitalistas, lo nivèu tecnologic feble e una corupcion fòrça importanta entraïnèt un afebliment dau país dins leis annadas 1990. La desfacha militara pendent la premiera guèrra de Chechenia marquèt aqueu afebliment. Russia deguèt donc abandonar lo ròtle de poissança mondiala de l'URSS. Lo redreiçament acomencèt a partir dau començament dau sègle XXI sota la direccion de Vladimir Poutin vengut president en 1999. Marcat per un regime presidenciau fòrt, la politica d'aqueu darrier es caracterizada per una creissença economica importanta basada sus leis exportacions d'idrocarburs e de matèrias premieras, un renfòrçament de l'autoritat dau govèrn centrau, la repression deis oligarcs opausats a la politica novèla e la restauracion de ligams amb una partida deis aliats ancians de l'URSS. == Geografia == {{veire|Geografia de Russia}} === Localizacion e frontieras === Lo territòri rus se situa en Euròpa orientala e dins lo nòrd dau continent asiatic. Es compausat d'un blòt continentau principau completat per lo territòri de Kaliningrad situat au nòrd de Polonha e per divèrseis illas situats au nòrd o au nord-èst d'Asia. Va dei Mars Balticas e Negras a l'oèst, a l'Ocean Artic au nòrd e a l'Ocean Pacific a l'èst. Russia tèn de frontieras terrèstras amb seize país que son Norvègia (196 km), Finlàndia ({{formatnum:1313}} km), Estonia (290 km), Letònia (292 km), Bielorussia (959 km), Lituania (227 km), Polonha (432 km), Ucraïna (1576 km), Georgia (723 km), Azerbaitjan (284 km), Cazacstan ({{formatnum:6846}} km), China ({{formatnum:3645}} km), Mongolia ({{formatnum:3441}} km) e Corèa dau Nòrd (19 km). Tèn tanben doas frontieras amb leis estats separatistas d'Abcazia e d'Ossetia dau Sud. === Geografia fisica === [[Fichièr:Russia edcp relief location map.jpg|thumb|right|Topografia dau relèu de Russia.]] Lo territòri de Russia es magerament compausat de plans dominats per d'[[estèpa]]s au sud, de forèsts au nòrd e de tondras de lòng dei ribas de l'Ocean Artic. Leis ensems montanhós principaus son lo [[Caucàs]] au sud-oèst, lei monts d'[[Altai]] au sud, lei monts de Verkhoiansk a l'èst, la cadena volcanica de [[Kamchatka]] egalament a l'èst e l'Oral au centre. Mai de {{formatnum:100000}} rius e fluvis son situats sus lo territòri rus. Certanei fan partida dei rius terrèstres pus importants coma la Volga, l'Ienissei, l'Ob, la Lena e l'Amor. Son caracterizats per d'aumentacions gròssas de lor debit au començament de l'estiu. Existís tanben de lacs continentaus grands coma lo [[lac Baikal]], lo lac Ladoga o lo lac Onega. === Clima === [[File:Clima - Russia.png|thumb|Clima de Russia.]] La màger part dau país se situa au nòrd de la latitud 60° e lei montanhas dei frontieras sud (Altai, Caucàs...) limitan lo desplaçament dei massas d'èr dempuei lo sud. En revènge, lei plans dau nòrd permeton ai massas d'èr polaras d'intrar prefondament dins lei regions continentalas. La temperatura mejana de Russia es donc negativa (-5,5°C) amb de variacions importantas entre l'ivèrn e l'estiu. Ansin, lo clima rus es caracterizat per l'existéncia de doas sasons principalas, l'ivèrn e l'estiu, e per de primas e d'automnes fòrça corts. La transicion entre temperaturas autas e frejas es donc fòrça rapida. Lei mes pus fregs son genier per lei regions continentalas e febrier per lei regions maritimas. La temperatura minimila demenís d'oèst en èst amb l'altitud. Per una latitud similara, va de -8°C a Sant Petersborg fins a -43°C a Iakotsk. La temperatura istorica pus freja foguèt mesurada a Verkhoiansk (-70°C). Lo sòu de certanei regions nordicas tèn una temperatura negativa permanenta. Lo mes pus caud es generalament julhèt e la temperatura mejana de l'estiu es de 20°C. Pasmens, pòu agantar mai de 38°C dins lei regions continentalas sud. Lei precipitacions son limitats per l'aspèct continentau dau clima. A l'oèst, se pòu mesurar 600 mm dins lei regions balticas e 525 mm a Moscòu. A l'èst, se pòu mesurar 425 mm a Novossibirsk. == Organizacion politica e sociala == === Forma de l'Estat === L'organizacion de l'estat rus es dirigida per la Constitucion de 1993 que definís Russia coma una republica presidenciala. Elegit au sufragi universau dirèct per sièis annadas, lo President es lo cap de l'Estat e de la Nacion e tèn una influéncia gròssa sus lo rèsta deis institucions. Lo poder executiu es dirigida per lo Premier Ministre qu'es lo cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lei doas chambras de l'Assemblada federala de la Federacion de Russia. Aquela darrier es compausada de la [[Doma d'Estat]] (450 deputats elegits au sufragi universau dirèct) e dau Consèu de la Federacion (166 representants dei regions de la Federacion). Enfin, lo poder judiciari es devesit entre tres brancas regardadas per leis afaires constitucionaus, penaus e comerciaus. La Constitucion russa assegura l'egalitat dei ciutadans en fàcia de la lèi, l'independéncia dei jutges e lo drech deis acusats de se defendre. Pasmens, l'aplicacion d'aquelei drechs dèu regularament faciar l'influéncia dau poder executiu. Au nivèu federau, divèrsei regions tènon d'autonòmia mai o mens importantas amb d'institucions pròprias. Aquelei regions son generalament centrats a l'entorn d'un pòble particular. La coabicion entre Rus e pòbles locaus es generalament pacifica mai pòu de còps èstre fòrça malaisadas o ostilas (Chechenia...). Pasmens, dempuei lo començament deis annadas 2000, lo poder centrau assaia de limitar leis autonomias localas. === Simbòls de l'Estat === [[Fichièr:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|right|Armoriaus de Russia.]] Lei simbòls principaus de la Federacion de Russia son son drapèu, seis armoriaus e son imne. Lo drapèu es lo simbòl de la sobeiranetat nacionala e sa descripcion es donada per la lèi. Leis armoriaus son lo simbòl oficiau de l'Estat. Enfin, l'imne marca l'unitat de l'Estat rus. Es eissit de l'imne sovietic. === Organizacion territoriala === [[File:Russian Regions-EN.svg|thumb|right|Subdivisions dau territòri rus.]] Russia es una federacion constituida de 83 "[[subjèctes federals de Russia|subjèctes federals]]" mai o mens autonòms. Cada subjècte manda dos representants au Consèu de la Federacion. La preséncia d'un nombre fòrça important de pòbles sus lo territòri rus e l'eiretatge istoric an entraïnat la formacion de divèrseis ensems d'estatuts e de foncionaments diferents: * 21 [[Republicas de Russia|republicas]] centradas a l'entorn d'una etnia que tènon una autonòmia fòrça importanta. * 46 oblasts (regions) e 9 krais formats de regions abitats per de populacions russas. * 4 ocrogs (districts autonòms) formats sus una basa etnica amb una autonòmia limitada. Son liats a una autra region. * 2 vilas federalas que son [[Moscòu]] e [[Sant Petersborg]]. Lo territòri de Birobidjan tèn un estatut especiau decidit per Stalin coma tèrra d'acuèlh per lei Jusieus d'URSS. Cada subjècte de la Federacion garda 40% de sei ressorsas fiscalas per sei despensas de foncionament e d'investiment. La Crimèa ocupada constituís una vila federala ([[Sebastòple]]) e una republica (rèsta de la peninsula). === Lengas === La lenga oficiala de la Federacion es lo rus. Coma mai de 80% de la populacion per lo pòble rus, aquela lenga es la principala de la Federacion e de seis institucions. Pasmens, totei lei republicas federalas an lo drech de definir sei lengas oficialas e un drech similar es autorizat ''de facto'' per lo rèsta dei subjèctes de la Federacion. Ansin, 27 autrei lengas an un estatut oficiau au nivèu locau e mai d'un centenau de lengas son regularament utilizadas per certanei minoritats etnicas. Certanei son menaçadas de disparicion. === Educacion === Lo taus d'alfabetisacion de Russia es quasi egau a 100% e lei populacions non russas son generalament bilingas. Entre 2003 e 2008, lei taus d'escolarizacion èran superiors a 90% e 85% deis enfants agantan l'escòla secondària. Lei diferéncias d'escolarizacion entre populacions masculinas e femeninas son feblas. L'ensenhament es devesit entre una escòla generala e una escòla d'especializacion. == Economia == [[File:Russia industrial growth chart YoY.PNG|thumb|right|Creissénça economica de Russia de 1992 a 2010.]] {{veire|Economia de Russia}} Russia fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta (8{{e}} reng en 2007 per son PIB) gràcias a de ressorsas geologicas fòrça importantas, una populacion importanta e un nivèu tecnologic relativament avançat. Cinc elements caracterizan aquela economia : * l'eiretatge sovietic e la transicion entre lo sistèma sovietic e un sistèma capitalista. * l'importància dei revenguts eissits de l'esplecha de ressorsas naturalas coma leis idrocarburs. * de dificultats causadas per lo vielhiment de la populacion. * lo ròtle fòrça important de l'Estat dins leis afaires economics. * lo ròtle important de la corrupcion. La reparticion dau PIB es fòrça inegala. La region de Moscòu representa en 2006 22% dau PIB rus e lo rèsta èra magerament concentrat a Sant Petersborg e dins certanei regions tenent d'indústrias rendablas coma la produccion d'idrocarburs. === Demografia === {{veire|Demografia de Russia}} Après la Segonda Guèrra Mondiala e de pèrdas sovieticas d'aperaquí 27 milions de personas, la populacion agantèt tornarmai son nivèu d'avans la guèrra (aperaquí 111 milions d'abitants) en [[1955]]. En [[1992]], agantèt son maximum amb 148,7 milions. Pasmens, après l'afondrament de l'URSS, divèrsei factors, coma la demenicion de la feconditat o de l'esperança de vida, an modificat e cambiat aquela dinamica demografica. Ansin, dempuei 1992, la populacion a demenit per agantar 143,0 milions d'abitants en [[2012]]. Lo deficit naturau de naissanças es limitat per de movements d'imigracion dempuei d'ancians país sovietics. Au nivèu etnic, en [[2002]], lei Rus representavan 80% de la populacion totala. Sièis autreis etnias tenián mai d'un milion d'abitants : lei Tatats (3,8%), leis Ucraïnians (2,0%), lei Bachkirs (1,1%), lei Chouvaches (1,1%), lei Chechèns (0,9%) e leis Armenians (0,8%). La densitat de populacion es egala a 8 ab/km³ mai la reparticion de la populacion es fòrça inegala. Se situa magerament dins lei regions europèas. En [[2025]], setze vilas tenián mai d'un milion d'abitants. Aquelei vilas se situan dins lei regions occidentalas e centralas. Lei principalei son [[Moscòu]] (13,3 milions d'abitants), [[Sant Petersborg]] (5,7 milions), [[Novossibirsk]] (1,6 milion), Iekaterinbourg (1,5 milion), Nijni Novgorod (1,2 milion) e [[Krasnodar]] (1,2 milion). === Agricultura e ressorsas minieras === [[Fichièr:Russian plain near Rostov-on-Don.jpg|thumb|right|Zonas agricòlas vèrs Rostov.]] En [[2004]], l'agricultura representava 7 milions d'emplechs siá 9% de la populacion activa e 5% dau PIB rus. En causa dei condicions climaticas malaisadas, solament 10% dau territòri èra cultivat e existís una especializacion diferenta entre lo sud (cerealas) e lo nòrd (norrigatge). Dempuei la fin de l'URSS e la disparicion de l'ajuda de l'estat, l'agricultura russa a conegut un declin important e lo país dèu importar una partida importanta de sa norridura. Lo nivèu tecnologic es tanben limitat e lei rendements son donc mens importants que dins lei país d'Euròpa Occidentala. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, Russia es un actor important per certanei produccions coma l'òrdi (1{{èr}} reng mondiau), lo séguel (1{{èr}}), la civada (1{{èr}}), lo vira-soleu (1{{èr}}), la tartifla (2{{e}}), lo caulet (3{{e}}), lo blat (4{{e}}), lo lach (5{{e}}), la galinhala (5{{e}}) e lei bovins (5{{e}}). Lei ressorsas minieras russas son fòrças importantas mai generalament d'accès malaisats en causa dau clima e de la distància entre la zona d'extraccion e d'utilizacion. D'en premier, lo sector deis idrocarburs èra lo premier mondiau en [[2010]] (petròli 1{{èr}} reng ; gas 2{{e}} reng) e es un element primordiau de la creissença russa. D'autra part, Russia es tanben un productor major de metaus meme s'una partida gròssas dei ressorsas pòdon pas encara èstre esplechas. === Indústria === Dins leis annadas 2000, l'indústria representava aperaquí 37% dau PIB de Russia. Lo país tèn una estructura industriala vièlha eissida de l'URSS e quauquei sectors novèus fòrça modèrns. Lei sectors industriaus principaus son : * lo tractament dei mineraus per la produccion de metaus coma la siderurgia. * lo sector de la construccion. * la produccion de veïculs gràcias a la preséncia de companhiás localas coma Lada e l'installacion d'un nombre important de companhiás estrangieras. * la produccion militara e l'indústria especiala que tènon una reputacion granda e es un sector fortàment exportator. Gropa tanben una partida fòrça importanta de la recèrca russa. * l'indústria agroalimentara qu'a conegut una crisi important a la fin dau sègle XX mai representa totjorn un nombre important d'emplechs. === Servicis === Lei servicis representavan aperaquí 56% dau PIB rus dins leis annadas 2000. Es un sector en créissença importanta gràcias a l'aparicion de classas mejanas mai e mai importantas. Sei sectors principaus son la distribucion granda e lo domeni dei bancas. === Recèrca === Gràcias a l'Empèri Rus e l'Union Sovietica, Russia a un eiretatge e una tradicion scientifics importants, especialament dins lei domenis militars, aeronautics e espaciaus. Pasmens, la crisi deis annadas 1990 a entraïnat l'emigracion d'un nombre gròs de cercaires e d'engenhaires e una demenicion dei mejans de recèrca. Dempuei 2000, una politica a donc acomençat per desvolopar tornarmai la recèrca russa a l'entorn de cinc tematicas definidas per lo govèrn : l'utilizacion melhora de l'energia, l'informatica, lei tecnologias espacialas, l'energia nucleara e la medecina. Una partida important d'aquel esfòrç es realizada per l'indústria militara que tèn d'estructuras scientificas importantas en causa de son ròtle primordiau dins l'economia sovietica. == Diplomacia e defensa == === Apartenéncia ais institucions internacionalas === La Federacion de Russia es considerat coma l'estat successor de l'Union Sovietica. Es un membre major de l'ONU amb l'estatut de membre permanent dau Consèu de Seguritat e lo país es donc un dei cinc estats possessors oficiaus de l'[[arma nucleara]]. Coma poissança economica importanta, es tanben membre dau G8, dau G20 e tèn de relacions especialas amb leis autrei poissanças economicas emergentas coma China, Índia e Brasil. En revènge, lo país es pas encara membre de l'OMC. Au nivèu diplomatic, Russia assaia de gardar de relacions amb leis ancians país sovietics au sen de la CEI e a desvolopat un partenariat amb l'OTAN. Pasmens, aqueu darrier evoluciona fortàment en foncion deis interés estatsunidencs o rus e pòu de còps conóisser d'interrupcions mai o mens lòngas. Russia fa tanben partida d'organizacions continentalas coma lo Consèu d'Euròpa, l'OSCE, l'APEC o lo Conseu Arctic. === Politica estrangiera === Dempuei lo començament dau sègle XXI, la politica estrangiera russa es caracterizada per l'afirmacion de la poissança novèla au nivèu internacionau, la defensa de seis interés dins leis estats sovietics ancians e dei minoritats russas situats dins de país estrangiers, la defensa d'un equilibri militar amb leis Estats Units e l'[[OTAN]] e d'assais per melhorar sei relacions amb l'[[Union Europèa]], leis ancians aliats de l'[[Union Sovietica]] e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca. Ansin, Russia garda un uèlh atentiu sus leis afaires e la diplomàcia d'unei país vesins qu'èran membres de l'URSS o qu'assostan de minoritats etnicas russas ([[Transnístria]], Ossetia...). De fòrças militaras son tanben situats dins de país coma [[Ucraïna]] o [[Cazacstan]]. La defensa dau mantenement d'un equilibri militara amb leis Estats Units es marcada per la contuniacion de la politica de limitacion deis armaments nuclears e l'oposicion au desvolopament d'armaments novèus dins lo domeni coma lo bloquier antimissils estatsunidencs. Enfin, Russia a acomençat d'assaiar de melhorar sei relacions amb l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic coma Siria e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca coma [[Veneçuela]]. Pasmens, au nivèu europèu, aquela politica dèu faciar l'oposicion deis estats dins un temps membre dau blòt sovietic. Ansin, Russia tèn de relacions variadas amb lei membres de l'UE. Per exemple, son relativament favorablas amb França e relativament ostilas amb Polonha. Dins lo rèsta dau monde, l'instauracion de partenariats amb de país mai o mens ostils a l'òrdre estatsunidenc se turta a l'oposicion estatsunidenca (Venezuela, Cuba...). === Fòrças armadas === [[Fichièr:T-90 tank during the Victory Day parade in 2009.jpg|thumb|right|Carri de combat rus T-90.]] {{veire|Fòrças armadas de Russia}} Lei fòrças armadas de la Federacion de Russia son eissidas de l'Armada Roja de l'URSS. Coma lo rèsta de Russia, conoguèron un periòde de declin important dins leis annadas 1990 puei an acomençat un redreiçament a partir de l'an 2000. En 2008, èran totjorn entre lei fòrças militaras pus poderosas de la planeta gràcias a la possession de l'arma nuclerara, a d'efectius importants, un complèx industriau desvolopat situat au còr de l'economia russa e un nivèu tecnologic corrèct. Aquelei fòrças son a l'ora en cors de reorganizacion per passer d'un modèl d'armada basat sus la conscripcion a un modèl basat sus una armada pus professionalizada. Leis efectius e lo nombre d'unitats son donc en cors de reduccion e de modernizacion importantas. En [[2008]], lei fòrças russas èran organizats en sièis brancas principalas sota l'autoritat dau President de la Republica : * lei Tropas dei Missils Estrategics ({{formatnum:120000}} òmes) formadas per leis unitats equipats de missils nuclears terrèstres. Èran equipadas de 415 missils intercontinentaus tenent {{formatnum:1575}} ogivas e d'un grop d'aviacion de transpòrt. * lei Fòrças Terrèstres ({{formatnum:360000}} òmes) formadas per lei tropas terrèstras covencionalas. Seis equipaments principaus son compausats èran compausats de {{formatnum:6700}} carris de combats, de {{formatnum:12400}} veïculs blindats, de {{formatnum:13000}} pèças d'artilhariá variadas e de {{formatnum:2500}} sistèmas de missils sòu-èr. Aquelei fòrças tènon tanben una quantitat fòrça granda d'armaments ancians non actius mai gardats en resèrva. * lei Fòrças Aerianas ({{formatnum:160000}} òmes) formadas per lei tropas aerianas. Mai de 4000 aeronaus èran en servici. * la Flòta ({{formatnum:133000}} òmes) devesida entre Flòta dau Nòrd, de la Mar Negra, de la Baltica, dau Pacific e de la Mar Caspiana. Teniá mai de 300 naviris qu'un pòrta-aeronau, 30 naviris de superficia importants e 59 sosmarins. La flòta russa tèn un ròtle important dins la dissuasion nucleara dau país gràcias a sei sosmarins mandaires d'engins. * lei Fòrças Espacialas ({{formatnum:100000}} òmes) cargadas de la lucha còntra lei missils estrategics enemics e l'ensenhament. Èran equipats d'un centenau de satellits. * lei Fòrças Aeroportadas ({{formatnum:35000}} òmes) equipadas de {{formatnum:2400}} veïculs blindats e 320 pèças d'artilhariá. == Arts e cultura == {{veire|Cultura de Russia}} [[Fichièr:Peter Tschaikowski.jpg|thumb|right|Retrach dau musician [[Piotr Ilich Chaikovskii]] ([[1840]]-[[1893]]).]] La cultura russa designa l'ensems dei produccions artisticas per d'autors nascuts sus lo territòri rus o russofòns. Gràcias a la talha granda dau territòri e de son aparicion tardiva a respèct d'Euròpa Occidentala, es relativament variada e originala. A partir dau sègle XVIII, certaneis òbras an una influéncia internacionala granda e la cultura russa es totjorn a l'ora d'ara un element non negligibla de la cultura mondiala, especialament dins lei domenis de la literatura, de la musica, de la dança e dau cinèma. La literatura russa prenguèt son essor a Sant Petersborg sota l'impulsion d'[[Aleksandr Pushkin]] qu'es considerat coma l'un dei fondators de la literatura russ modèrna e es de còps dich lo « Shakespeare rus ». Entre lei poëtas e escribans rus pus famós son presents [[Nicolau Gogol]], [[Mikhail Lermontov]], [[Fiodor Dostoievskii]], [[Leon Tolstoï]] e [[Anton Chekhov]]. Pasmens, lo periòde sovietic tenguèt tanben un nombre important d'escribans majors coma Boris Pasternak, Alexandre Soljenitsyne, Vladimir Maïakovski, Mikhaïl Cholokhov o lei poëtas Evgueni Evtouchenko e Andreï Voznessenski. La màger part dei grops etnics vivent sus lo territòri rus an de tradicions fòrça variadas. La musica russa fondada au sègle XIX es caracterizada per dos corrents principaus : aqueu representat per Mikhail Glinka e sei successors, coma lo Grop dei Cinc, a utilizat un nombre important d'elements eissits d'aquelei tradicions e aqueu dirigit per Anton e Nikolai Rubinstein qu'utiliza puslèu la tradicion russa. Lo movement romantic aguèt un succès gròs en Russia (Tchaikovski, Rimski-Korsakov...) e se contunièt fins au sègle XX (Rachmaninov). Per la seguida dau sègle XX, lei compositors rus pus famós son Alexandre Scriabine, Igor Stravinski, Sergueï Prokofiev e Dmitri Chostakovitch. Sota lo regime sovietic, lei musicians èran susvelhats car la musica èra un otís important d'educacion dei massas obrieras mai la musica demorèt un art important per lo govèrn. Coma lei periòdes precedents, leis institucions sovieticas an donc produch un nombre gròs de solistas fòrça talentuós coma David Oïstrakh, Leonid Kogan, Gidon Kremer, Mstislav Rostropovitch, Vladimir Horowitz, Sviatoslav Richter, Emil Guilels o Galina Vichnevskaïa. La dança es tanben un art important dins la cultura e fòrça famós dempuei leis òbras de Tchaikovski coma lo Lac dei Ciunes. Au començament dau sègle XX, lei ballets rus aguèron una influéncia mondiala sus l'evolucion de la dança e lei ballets sovietics contunièron aquela tradicion gràcias a de dançaires famós coma Maïa Plissetskaïa, Rudolf Noureev o Mikhaïl Barychnikov e de ballets coma aqueu dau Bolchou o dau Mariinsky. Aparegut au començament dau sègle XX mentre que lo país acomencèt de conóisser de cambiaments politics prefonds, lo cinèma aguèt un ròtle culturau important tre la Revolucion Sovietica. D'efèct, lo govèrn decidiguèt d'utilizar aquel art per l'educacion dei massas e una generacion de realisators tenguèt de mejans importants. Ansin, Sergueï Eisenstein e Andreï Tarkovski marquèron lor epòca. Sota Stalin, la creativitat foguèt limitada per la repression mai lei realisators sovietics capitèron de contuniar de produrre mai d'un film famós. Pasmens, lo cinèma foguèt fòrtament tocat per lo declin de l'URSS e la crisi deis annadas 1990. == Religion == {{veire|Religion de Russia}} [[Fichièr:RedSquare SaintBasile (pixinn.net).jpg|thumb|right|Catedrala de l'Intercession de la Verge de Moscòu.]] Au començament dau sègle XXI, lei religions principalas de Russia èran lo crestianisme ortodòx (56,4%), l'islam (8-15%), lo crestianisme protestant (9%), lo bodisme (2%), lo judaïsme (2%) e d'autrei versions dau crestianisme (1,8%). L'ateïsme regardava 10% de la populacion e 7% èran indecís. Lo crestianisme ortodòx es la religion istorica de l'estat rus dempuei lo sègle X e leis ortodòxs son magerament presents dins lei regions occidentalas de Russia. L'islam es la religion tradicionala de populacions turcas o vivent dins lo Caucàs. Lei musulmans rus son donc presents au sud dau país e vèrs lei regions pus pròchas d'Asia Centrala. Enfin, lo bodisme es tanben tradicionau dins certanei regions d'Asia Centrala coma la Republica Tovana. == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == {{Païses d'Euròpa (COE)}} {{Païses d'Asia}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Russia|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] hummxkvm0ugdky9mhb3or53p8f57fml 2504142 2504130 2026-07-08T11:21:05Z Lhanars 52300 2504142 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en provençau -->{{Infobox País | carta = ru | nom_local1 = Российская Федерация<br /> Rossiïscaia Federatsiïa | lenga = ru | prononciacion1 = | nom_occitan = Federacion de Russia | lengas regionalas = | de = | imatge_bandièra = Flag of Russia.svg | ligam_bandièra = | imatge_blason = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | ligam_blason = | imatge_mapa = Russian Federation (orthographic projection).svg | imne audio = Russian_Anthem_chorus.ogg | lengas_oficialas = [[rus]] | tipe_lengas = | lengas = | capitala = [[Moscòu]] | coordenadas_capitala = {{Coord|55|45|8|N|37|37|56|E}} | ligam_vilas = | títol_mai_granda_vila = Moscòu | mai_granda_vila =[[Moscòu]] | tipe_govèrn =republica federala semipresidenciala (''de jure'')<br>regime autoritari (''de facto'')<ref>Kuzio, Taras (2016). "Nationalism and authoritarianism in Russia". Communist and Post-Communist Studies. 49 (1). University of California Press: 1–11. doi:10.1016/j.postcomstud.2015.12.002. JSTOR 48610429.</reF> | superfícia_reng = 1 | superfícia_totala = {{formatnum:17098242}} | percentatge_aiga = 13 | populacion_reng = 9 | populacion_totala = {{formatnum:143975923}} | populacion_annada = 2015 | densitat = 8.4 | tipe_independéncia = | país_independéncia = | data_independéncia = | gentilici = rus, russa | IDH_annada = 2013 | IDH = 0.778 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 57{{ena}} | moneda = Roble | còde_moneda = RUB | fus_orari = +2 a +12 | imne_nacional = <br>{{Bes | Государственный гимн Российской Федерации | [[transcripcion dels alfabets arabi, cirillic e grèc en occitan|Transcripcion]]: ''Gosudarstvennyy gimn Rossiyskoy Federatsii'' | «Imne nacionau de Russia» }} | domeni_internet = ru | indicatiu_telefonic = 7 | organizacions_internacionalas = | nòtas = |nom_local=Российская Федерация ([[rus]])|cap_títol1=[[Lista dels presidents de Russia|President]]|cap_títol2=[[Lista dels primièrs ministres de Russia|Primièr ministre]]|cap1=[[Vladímir Pótin]]|cap2=[[Mikhaïl Mishustin]]}} '''Russia''' (en [[rus]]: Россия, ''Rossiya''), cooficialament la '''Federacion de Russia''' (en rus: Российская Федерация, ''Rossiyskaya Federatsiya''),<ref>En rus se fa la diferéncia entre ''rus'' (''rosqui'', etnia) e ''russian'' (''rossiïsqui'', abitant de l'Estat, que se deuriá doncas dire "Federacion Russiana")</ref> es un estat transcontinental que s'estend entre l'[[Euròpa de l'Oèst|Euròpa de l'Èst]] e l'[[Asia del Nòrd|Asia dau Nòrd]]. Amb un territòri d'una superfícia d'aperaquí 17 milions km², Russia es lo país pus estendut de la planeta amb onze zonas oràrias. La capitala n'es la ciutat federala de [[Moscòu]]. Russia compartís lo pus grand nombre de frontieras, un total de sètze. Limita amb lei païses seguents: [[Norvègia]], [[Finlàndia]], [[Estònia]], [[Letònia]], [[Lituània]], [[Polonha]], [[Bielorussia]], [[Ucraïna]], [[Georgia (país)|Georgia]], [[Azerbaitjan|Arzerbaitjan]], [[Cazacstan|Cazactstan]], [[Republica Populara de China|China]], [[Mongolia]] e la [[Corèa del Nòrd|Corèa dau Nòrd]]. Confronta tanben leis [[Estats Units d'America]] e [[Japon]] amb quins ten de frontieras maritimas comunas. Russia es una civilizacion fòrça antiga que troba seis originas dins la [[Rus' de Kiev|Rus' de Kyiiv]], aital coma Bielorussia e Ucraïna. Amb leis invasions mongòlas dau premier estat deis Eslaus Occidentals, mantuns estats emergiguèron coma, per exemple lo principat de Kyiiv. Òm pòt parlar vertadierament d'«Estat rus» amb lo principat de Moscòu, fondat en 1147. Se succediguèron alara l'[[Empèri Rus]] e l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]] . Lo país a de ressorsas fòrças importantas ai nivèus miniers e energetics. Pasmens, en causa de sa posicion geografica, tèn tanben un clima fòrça freg e lei comunicacions son relativament malaisadas dins certanei regions. Coma eiretier de l'URSS, la Federacion de Russia a conegut una crisi economica grèva a la fin dau sègle XX. Dins aquò, una òbra importanta de redreiçament a començat dempuei leis annadas 2000 e lo país es tornarmai una poissança economica importanta. De mai, gràcias ais arsenaus sovietics, Russia tèn tanben una dei premiereis armadas mondialas e lo premièr arsenau nuclear mondiau. Dempuèi 2008, comencèt una nòva expansion territoriala au detriment de [[Georgia]] e d’[[Ucraïna]]. == Istòria == [[File:Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|thumb|Fragmentacion dau Rus' de Kiev durant lo periòde 1054-1132.]] {{veire|Istòria de Russia}} La premiera civilizacion coneguda sus lo territòri rus, aquela dei corgans, se desvolopèt a partir de {{formatnum:4000}} avC dins lo sud de Russia e en Asia Centrala. Vèrs {{formatnum:2000}} avC, un pòble indoeuropèu, lei Cimeris, ocupèt un ensems important de territòris situats entre [[Polonha]] e [[China]] orientala. Vèrs {{formatnum:1000}} avC, lei regions entre lei fluvis [[Dnièstre]] e [[Vòlga]] foguèron ocupadas per un autre autre pòble indoeuropèu dich Escites. Fondèron un ensems d'estats pauc estructurats — leis Escites èran principalament de nomadas — que dispareguèron entre lei sègles III e II avC. Foguèron remplaçats per lo pòble dei Sarmates qu'èran pereu un pòble nomada d'origina eurasiatica. A partir dau sègle IV, de pòbles germanics s'installèron dins lei regions occidentalas coma lei Gòts en Ucraïna mentre que lei territòris asiatics intrèron dins l'Empèri dei Huns. Aqueu darrier foguèt capable de s'estendre vèrs l'oèst entraïnant la migracion d'unei pòbles germanics vèrs l'Empèri Roman. Pasmens, sa manca d'organizacion e son extension entraïnèt sa disparicion après la mòrt dau rèi Atila en [[453]]. Lei regions occidentalas de Russia foguèron conquistadas per leis Avars au sègle VII. Deguèron rapidament faciar l'arribada dei Kazars e la montada en poissança deis eslaus que s'establiguèron pauc a pauc en Russia Europèa a partir de [[Bielorussia]]. Lo principat de Kiev, o Rus' de Kiev, foguèt lo premier estat vertadier organizat fondat en Russia. Sei fondators èran de [[Viking]]s venguts d'[[Escandinàvia]] que conquistèron un territòri important en Ucraïna, en Bielorussia e en Russia occidentala dins de regions pobladas per de populacions eslavas. En [[988]], lei princes de Kiev se convertiguèron au crestianisme que va venir religion d'estat e un element important de l'unitat dau principat. Au sègle seguent, lo principat deguèt faciar d'invasions novèlas a l'èst (pòbles asiatics) e a l'oèst (polonés) e una tièra de crisis intèrnas que van entraïnar sa division entre divèrsei principats independents. A partir de 1226, lei principats russas deguèron faciar leis invasions mongòlas que van pauc a pauc conquistar la màger part dau continent asiatic e de Russia. Lei senhors rus foguèron desfachs e un nombre important de vilas, coma [[Kiev]] o Moscòu, foguèron cremadas. Lei principats foguèron pas dirèctament ocupadas mai venguèron vassalas de l'Empèri Mongòl e deguèron pagar de tributs regulars. Aqueu sistèma va durar tres sègles fins a l'afondrament dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]]. Aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament de Russia. De'n premier, au nivèu religiós, l'[[islam]]izacion d'una partida importanta dei pòbles rus e l'installacion de pòbles turcs generalament musulmans va entraïnar lo renfòrçament de la Glèisa Ortodòxa dins lei territòris eslaus non o pauc islamizats. Au nivèu militar, lei senhors rus adoptèron l'organizacion mongòla basada sus de comunicacions rapidas, la levada de tropas importantas e l'usatge generalizat de la cavalariá leugiera. Enfin, au nivèu culturau, la lenga russa poguèt s'enriquir de divèrsei mòts d'origina mongòla. Sota la dominacion mongòla, lei sègles XIII-XVI foguèron caracterizats per lo desvolopament dau principat de Moscòu que va capitar de vencir lei Mongòls e de venir independent. Per se legitimar, sei senhors se presentèron coma lei successors dau principat de Kiev. Aquò li permetèt de fondar un estat poderós que va venir lo centre de Russia. Pasmens, lo procès de renfòrçament dau principat de Moscòu foguèt l'òbra d'una dinastia de senhors politicament abils per esplechar a son profiech lei divisions entre lei principats e lei republicas russas. En [[1485]], lo prince Ivan III èra sensa rivau e poguèt prendre lo títol de « Sobeiran de tota la Rus' » e se presentar coma lo successor dirècte dei princes de Kiev. A la fin dau sègle XVI, la disparicion de la dinastia au poder entraïnèt una crisi intèrna que va s'acabar en [[1613]] quand la dinastia Romanov prenguèt lo contraròtle dau país. Aquela dinastia va modernizar l'estat e fondar l'Empèri Rus gràcias a una politica d'expansion militara e coloniala. Ai sègles XVII e XVIII, Russia venguèt donc una poissança europèa majora. Aquela òbra acomencèt amb lo rèine de Pèire lo Grand (1682-1715). D'efèct, après una guèrra lònga e acarnada còntra [[Suècia]], Russia i obtenguèt tornarmai un accès a la Mar Baltica que li permetèt de comunicar amb lo rèsta d'[[Euròpa]]. Puei, sota lo rèine de Catarina II de Russia (1762-1796), l'Empèri Rus conquistèt la region au nòrd de la Mar Negra après una victòria còntra l'[[Empèri Otoman]] e lo Khanat de Crimèa. Russia participèt tanben ai partiments de [[Polonha]] puèi ai guèrras còntra la Revolucion Francesa e l'Empèri de Napoleon I{{èr}}. Maugrat de desfachas importantas (Austerlitz, Friedland), l'armada russa capitèt d'arrestar l'invasion francesa de [[1812]] e aguèt un ròtle de remarca dins la desfacha finala de Napoleon. [[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]] Lei sègles XVII, XVIII e XIX foguèron caracterizats per la perseguida d'una politica d'expansion russa vèrs l'èst que va entraïnar la formacion d'un estat fòrça estendut dins lo nòrd dau continent [[asia]]tic. Aquò foguèt permés per divèrsei procès : * l'exploracion dei regions asiaticas gaire pobladas en causa de condicions climaticas malaisadas. Permetèt d'installar de colons e donc de revendicar de territòris dins tot lo nòrd d'Asia e en Alaska. Aquela expansion necessitèt de còps un esfòrç militar mai se turtèt pas a d'estats ben organizats. De mai, lei [[Empèris nomadas|nomadas eurasiatics]] que representavan un potenciau militar important dins lo corrent de l'Antiquitat e de l'[[Edat Mejana]] èran pas equipats per resistir ais armas de fuòc modèrnas. * la guèrra e l'annexion de territòris o d'estats en Euròpa o dins la region de Caucàs. Leis estats principaus pertocats per aquela expansion foguèron lo Khanat de Crimèa, Polonha, l'Empèri Otoman e leis estats de Caucàs. Pasmens, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, l'Empèri Rus declinèt deguèt faciar de crisis economics intèrnas grèvas. De mai, foguèt pas capable de rivalizar amb lei nivèus economics o tecnologics agantats per lei país d'Euròpa Occidentala. La Premiera Guèrra Mondiala, fòrça saunosa per lei Rus, va accelerar l'afondrament dau regime que dispareguèt en [[1917]]. Una seguida de revòutas dins l'armada e lei vilas principalas entraïnèron l'abdicacion dau tsar Nicolau II e la formacion d'un Govèrn Provisòri. Après l'afondrament dau regime dei tsars, lo Govèrn Provisòri deguèt tanben faciar rapidament de dificultats importantas e foguèt rebutat per lei Bolchevics que fondèron un regime comunista. Atacats per lei partisans de l'Empèri e dau Govèrn Provisòri, lei Bolchevics capitèron de resistir e foguèron venceires après una tièra de batalhas menadas entre 1918 e 1924. Fondèron alora una federacion a partir dei pòbles presents dins l'Empèri. Dicha Union Sovietica, aquela federacion èra basada sus la dictatura dau proletariat. Après la mòrt de Lenin, sei successors se bateguèron entre elei per lo poder. [[Ïosif Stalin]] venguèt finalament lo cap de l'Union Sovietica e eliminèt rapidàment seis advèrsaris o seis aliats ancians. Establiguèt un regime fòrt e centralizat basat sus lo desvolopament economic e la repression deis oposants. Après una crisi economica grèva causada per la collectivizacion dei tèrras agricòlas au començament deis annadas 1930 (faminas d'Ucraïna), aquela politica permetèt de crear una industria poderosa. En [[1939]], l'URSS participèt au partiment de Polonha amb [[Alemanha]] e un acòrd de non agression foguèt signat amb Berlin. Lei sovietics ocupèron pereu lei país baltas e ataquèron Finlàndia. Maugrat de dificultats importantas causadas per lei combats ivernencs, capitèron d'obtenir una rectificacion favorabla dei frontieras entre lei dos país. Pasmens, en [[1941]], l'Union Sovietica foguèt a son torn atacada per sospresa per leis alemands. Mau preparats e mau comandats, lei Sovietics perdiguèron de milions d'òmes e una quantitat gròssa d'armaments avans d'arrestar l'ofensiva alemanda a la fin de [[1941]]. En [[1942]], una ofensiva alemanda novèla entraïnèt la pèrda de plusors territòris suplementaris e lo començament de la batalha de Stalingrad. Acabat en febrier de 1943, aqueu combat foguèt lo tornant de la guèrra : una armada alemanda i foguèt enceuclada e anientada. De [[1943]] a [[1945]], l'Armada Roja avancèt alora pauc a pauc e l'oèst. En abriu-mai de [[1945]], lei Sovietics prenguèron Berlin e ocupèron la mitat orientala d'Euròpa i installant de regimes favorables ais interès de [[Moscòu]]. L'aliança militara amb leis estats occidentaus capitalistas concluda dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] s'acabèt rapidàment e tre leis annadas 1947-1948, dos blòts ostils gropats a l'entorn deis Estats Units e de l'URSS se formèron. Foguèt lo començament de la Guèrra Freja que va durar fins a la fin deis annadas 1980. Lei dos camps desvolopèron d'arsenaus importants, especialament de fòrças nucleras de plusors milièrs d'ogivas, qu'empachèron un conflicte dirèct. La guèrra se debanèt donc sus de teatres periferics onte d'aliats dei dos blòts èran en guèrra. Fins ais annadas 1970, lei Sovietics aguèron l'avantatge gràcias au succès de la descolonizacion e a la revirada estatsunidenca au Vietnam. Dins aquò, au començament deis annadas 1980, l'absència de modernizacion vertadiera de l'economia russa entraïnèt de dificultats economicas mai e mai importantas. A partir deis annadas 1980, lei dificultats economicas de l'URSS e lei problemas militaras causadas per l'invasion d'Afganistan entraïnèt de tensions importantas dins sa societat. Desirós d'un regime pus liure, leis elèits intellectualas obtenguèron pauc a pauc lo sostèn dau rèsta de la societat entraïnant la desagragacion lenta dau poder. Lei país ocupats dins la mitat orientala d'Euròpa conoguèron d'evolucions similaras mai pus rapidas car una partida importanta dei populacions èran fòrça ostila a la preséncia sovietica. A partir de 1988, lei regimes aliats a l'Union Sovietica foguèron rebutats per de revolucions popularas o per de manòbras politicas sostengudas per la màger part de la populacion. En URSS, la politica de Mikhaïl Gorbachov per liberalizar la societat sovietica entraïnèt lo revelh de fòrças centrifugas coma lo nacionalisme de divèrsei pòbles menaçant l'unitat de la federacion (estats baltics, Ucraïna...) o la posicion de partit unic dau Partit Comunista de l'Union Sovietica. A la fin de 1991, un còp d'estat mancat menada per lei caps conservadors e lei partisans d'una URSS unificada entraïnèt la dissolucion deis institucions principalas dau poder sovietic puei dirèctament aquela de l'Union. Russia, sota lo nom de Federacion de Russia, venguèt donc oficialament independenta de l'Union Sovietica en decembre de 1991. Dins lei fachs, coma lo país èra la basa de l'Union, foguèt considerat coma l'eiretier de l'URSS e obtenguèt la posicion d'aquela darriera dins leis institucions internacionalas. Pasmens, la transicion entre leis economias comunistas e capitalistas, lo nivèu tecnologic feble e una corupcion fòrça importanta entraïnèt un afebliment dau país dins leis annadas 1990. La desfacha militara pendent la premiera guèrra de Chechenia marquèt aqueu afebliment. Russia deguèt donc abandonar lo ròtle de poissança mondiala de l'URSS. Lo redreiçament acomencèt a partir dau començament dau sègle XXI sota la direccion de Vladimir Poutin vengut president en 1999. Marcat per un regime presidenciau fòrt, la politica d'aqueu darrier es caracterizada per una creissença economica importanta basada sus leis exportacions d'idrocarburs e de matèrias premieras, un renfòrçament de l'autoritat dau govèrn centrau, la repression deis oligarcs opausats a la politica novèla e la restauracion de ligams amb una partida deis aliats ancians de l'URSS. == Geografia == {{veire|Geografia de Russia}} === Localizacion e frontieras === Lo territòri rus se situa en Euròpa orientala e dins lo nòrd dau continent asiatic. Es compausat d'un blòt continentau principau completat per lo territòri de Kaliningrad situat au nòrd de Polonha e per divèrseis illas situats au nòrd o au nord-èst d'Asia. Va dei Mars Balticas e Negras a l'oèst, a l'Ocean Artic au nòrd e a l'Ocean Pacific a l'èst. Russia tèn de frontieras terrèstras amb seize país que son Norvègia (196 km), Finlàndia ({{formatnum:1313}} km), Estonia (290 km), Letònia (292 km), Bielorussia (959 km), Lituania (227 km), Polonha (432 km), Ucraïna (1576 km), Georgia (723 km), Azerbaitjan (284 km), Cazacstan ({{formatnum:6846}} km), China ({{formatnum:3645}} km), Mongolia ({{formatnum:3441}} km) e Corèa dau Nòrd (19 km). Tèn tanben doas frontieras amb leis estats separatistas d'Abcazia e d'Ossetia dau Sud. === Geografia fisica === [[Fichièr:Russia edcp relief location map.jpg|thumb|right|Topografia dau relèu de Russia.]] Lo territòri de Russia es magerament compausat de plans dominats per d'[[estèpa]]s au sud, de forèsts au nòrd e de tondras de lòng dei ribas de l'Ocean Artic. Leis ensems montanhós principaus son lo [[Caucàs]] au sud-oèst, lei monts d'[[Altai]] au sud, lei monts de Verkhoiansk a l'èst, la cadena volcanica de [[Kamchatka]] egalament a l'èst e l'Oral au centre. Mai de {{formatnum:100000}} rius e fluvis son situats sus lo territòri rus. Certanei fan partida dei rius terrèstres pus importants coma la Volga, l'Ienissei, l'Ob, la Lena e l'Amor. Son caracterizats per d'aumentacions gròssas de lor debit au començament de l'estiu. Existís tanben de lacs continentaus grands coma lo [[lac Baikal]], lo lac Ladoga o lo lac Onega. === Clima === [[File:Clima - Russia.png|thumb|Clima de Russia.]] La màger part dau país se situa au nòrd de la latitud 60° e lei montanhas dei frontieras sud (Altai, Caucàs...) limitan lo desplaçament dei massas d'èr dempuei lo sud. En revènge, lei plans dau nòrd permeton ai massas d'èr polaras d'intrar prefondament dins lei regions continentalas. La temperatura mejana de Russia es donc negativa (-5,5°C) amb de variacions importantas entre l'ivèrn e l'estiu. Ansin, lo clima rus es caracterizat per l'existéncia de doas sasons principalas, l'ivèrn e l'estiu, e per de primas e d'automnes fòrça corts. La transicion entre temperaturas autas e frejas es donc fòrça rapida. Lei mes pus fregs son genier per lei regions continentalas e febrier per lei regions maritimas. La temperatura minimila demenís d'oèst en èst amb l'altitud. Per una latitud similara, va de -8°C a Sant Petersborg fins a -43°C a Iakotsk. La temperatura istorica pus freja foguèt mesurada a Verkhoiansk (-70°C). Lo sòu de certanei regions nordicas tèn una temperatura negativa permanenta. Lo mes pus caud es generalament julhèt e la temperatura mejana de l'estiu es de 20°C. Pasmens, pòu agantar mai de 38°C dins lei regions continentalas sud. Lei precipitacions son limitats per l'aspèct continentau dau clima. A l'oèst, se pòu mesurar 600 mm dins lei regions balticas e 525 mm a Moscòu. A l'èst, se pòu mesurar 425 mm a Novossibirsk. == Organizacion politica e sociala == === Forma de l'Estat === L'organizacion de l'estat rus es dirigida per la Constitucion de 1993 que definís Russia coma una republica presidenciala. Elegit au sufragi universau dirèct per sièis annadas, lo President es lo cap de l'Estat e de la Nacion e tèn una influéncia gròssa sus lo rèsta deis institucions. Lo poder executiu es dirigida per lo Premier Ministre qu'es lo cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lei doas chambras de l'Assemblada federala de la Federacion de Russia. Aquela darrier es compausada de la [[Doma d'Estat]] (450 deputats elegits au sufragi universau dirèct) e dau Consèu de la Federacion (166 representants dei regions de la Federacion). Enfin, lo poder judiciari es devesit entre tres brancas regardadas per leis afaires constitucionaus, penaus e comerciaus. La Constitucion russa assegura l'egalitat dei ciutadans en fàcia de la lèi, l'independéncia dei jutges e lo drech deis acusats de se defendre. Pasmens, l'aplicacion d'aquelei drechs dèu regularament faciar l'influéncia dau poder executiu. Au nivèu federau, divèrsei regions tènon d'autonòmia mai o mens importantas amb d'institucions pròprias. Aquelei regions son generalament centrats a l'entorn d'un pòble particular. La coabicion entre Rus e pòbles locaus es generalament pacifica mai pòu de còps èstre fòrça malaisadas o ostilas (Chechenia...). Pasmens, dempuei lo començament deis annadas 2000, lo poder centrau assaia de limitar leis autonomias localas. === Simbòls de l'Estat === [[Fichièr:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|right|Armoriaus de Russia.]] Lei simbòls principaus de la Federacion de Russia son son drapèu, seis armoriaus e son imne. Lo drapèu es lo simbòl de la sobeiranetat nacionala e sa descripcion es donada per la lèi. Leis armoriaus son lo simbòl oficiau de l'Estat. Enfin, l'imne marca l'unitat de l'Estat rus. Es eissit de l'imne sovietic. === Organizacion territoriala === [[File:Russian Regions-EN.svg|thumb|right|Subdivisions dau territòri rus.]] Russia es una federacion constituida de 83 "[[subjèctes federals de Russia|subjèctes federals]]" mai o mens autonòms. Cada subjècte manda dos representants au Consèu de la Federacion. La preséncia d'un nombre fòrça important de pòbles sus lo territòri rus e l'eiretatge istoric an entraïnat la formacion de divèrseis ensems d'estatuts e de foncionaments diferents: * 21 [[Republicas de Russia|republicas]] centradas a l'entorn d'una etnia que tènon una autonòmia fòrça importanta. * 46 oblasts (regions) e 9 krais formats de regions abitats per de populacions russas. * 4 ocrogs (districts autonòms) formats sus una basa etnica amb una autonòmia limitada. Son liats a una autra region. * 2 vilas federalas que son [[Moscòu]] e [[Sant Petersborg]]. Lo territòri de Birobidjan tèn un estatut especiau decidit per Stalin coma tèrra d'acuèlh per lei Jusieus d'URSS. Cada subjècte de la Federacion garda 40% de sei ressorsas fiscalas per sei despensas de foncionament e d'investiment. La Crimèa ocupada constituís una vila federala ([[Sebastòple]]) e una republica (rèsta de la peninsula). === Lengas === La lenga oficiala de la Federacion es lo rus. Coma mai de 80% de la populacion per lo pòble rus, aquela lenga es la principala de la Federacion e de seis institucions. Pasmens, totei lei republicas federalas an lo drech de definir sei lengas oficialas e un drech similar es autorizat ''de facto'' per lo rèsta dei subjèctes de la Federacion. Ansin, 27 autrei lengas an un estatut oficiau au nivèu locau e mai d'un centenau de lengas son regularament utilizadas per certanei minoritats etnicas. Certanei son menaçadas de disparicion. === Educacion === Lo taus d'alfabetisacion de Russia es quasi egau a 100% e lei populacions non russas son generalament bilingas. Entre 2003 e 2008, lei taus d'escolarizacion èran superiors a 90% e 85% deis enfants agantan l'escòla secondària. Lei diferéncias d'escolarizacion entre populacions masculinas e femeninas son feblas. L'ensenhament es devesit entre una escòla generala e una escòla d'especializacion. == Economia == [[File:Russia industrial growth chart YoY.PNG|thumb|right|Creissénça economica de Russia de 1992 a 2010.]] {{veire|Economia de Russia}} Russia fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta (8{{e}} reng en 2007 per son PIB) gràcias a de ressorsas geologicas fòrça importantas, una populacion importanta e un nivèu tecnologic relativament avançat. Cinc elements caracterizan aquela economia : * l'eiretatge sovietic e la transicion entre lo sistèma sovietic e un sistèma capitalista. * l'importància dei revenguts eissits de l'esplecha de ressorsas naturalas coma leis idrocarburs. * de dificultats causadas per lo vielhiment de la populacion. * lo ròtle fòrça important de l'Estat dins leis afaires economics. * lo ròtle important de la corrupcion. La reparticion dau PIB es fòrça inegala. La region de Moscòu representa en 2006 22% dau PIB rus e lo rèsta èra magerament concentrat a Sant Petersborg e dins certanei regions tenent d'indústrias rendablas coma la produccion d'idrocarburs. === Demografia === {{veire|Demografia de Russia}} Après la Segonda Guèrra Mondiala e de pèrdas sovieticas d'aperaquí 27 milions de personas, la populacion agantèt tornarmai son nivèu d'avans la guèrra (aperaquí 111 milions d'abitants) en [[1955]]. En [[1992]], agantèt son maximum amb 148,7 milions. Pasmens, après l'afondrament de l'URSS, divèrsei factors, coma la demenicion de la feconditat o de l'esperança de vida, an modificat e cambiat aquela dinamica demografica. Ansin, dempuei 1992, la populacion a demenit per agantar 143,0 milions d'abitants en [[2012]]. Lo deficit naturau de naissanças es limitat per de movements d'imigracion dempuei d'ancians país sovietics. Au nivèu etnic, en [[2002]], lei Rus representavan 80% de la populacion totala. Sièis autreis etnias tenián mai d'un milion d'abitants : lei Tatats (3,8%), leis Ucraïnians (2,0%), lei Bachkirs (1,1%), lei Chouvaches (1,1%), lei Chechèns (0,9%) e leis Armenians (0,8%). La densitat de populacion es egala a 8 ab/km³ mai la reparticion de la populacion es fòrça inegala. Se situa magerament dins lei regions europèas. En [[2025]], setze vilas tenián mai d'un milion d'abitants. Aquelei vilas se situan dins lei regions occidentalas e centralas. Lei principalei son [[Moscòu]] (13,3 milions d'abitants), [[Sant Petersborg]] (5,7 milions), [[Novossibirsk]] (1,6 milion), Iekaterinbourg (1,5 milion), Nijni Novgorod (1,2 milion) e [[Krasnodar]] (1,2 milion). === Agricultura e ressorsas minieras === [[Fichièr:Russian plain near Rostov-on-Don.jpg|thumb|right|Zonas agricòlas vèrs Rostov.]] En [[2004]], l'agricultura representava 7 milions d'emplechs siá 9% de la populacion activa e 5% dau PIB rus. En causa dei condicions climaticas malaisadas, solament 10% dau territòri èra cultivat e existís una especializacion diferenta entre lo sud (cerealas) e lo nòrd (norrigatge). Dempuei la fin de l'URSS e la disparicion de l'ajuda de l'estat, l'agricultura russa a conegut un declin important e lo país dèu importar una partida importanta de sa norridura. Lo nivèu tecnologic es tanben limitat e lei rendements son donc mens importants que dins lei país d'Euròpa Occidentala. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, Russia es un actor important per certanei produccions coma l'òrdi (1{{èr}} reng mondiau), lo séguel (1{{èr}}), la civada (1{{èr}}), lo vira-soleu (1{{èr}}), la tartifla (2{{e}}), lo caulet (3{{e}}), lo blat (4{{e}}), lo lach (5{{e}}), la galinhala (5{{e}}) e lei bovins (5{{e}}). Lei ressorsas minieras russas son fòrças importantas mai generalament d'accès malaisats en causa dau clima e de la distància entre la zona d'extraccion e d'utilizacion. D'en premier, lo sector deis idrocarburs èra lo premier mondiau en [[2010]] (petròli 1{{èr}} reng ; gas 2{{e}} reng) e es un element primordiau de la creissença russa. D'autra part, Russia es tanben un productor major de metaus meme s'una partida gròssas dei ressorsas pòdon pas encara èstre esplechas. === Indústria === Dins leis annadas 2000, l'indústria representava aperaquí 37% dau PIB de Russia. Lo país tèn una estructura industriala vièlha eissida de l'URSS e quauquei sectors novèus fòrça modèrns. Lei sectors industriaus principaus son : * lo tractament dei mineraus per la produccion de metaus coma la siderurgia. * lo sector de la construccion. * la produccion de veïculs gràcias a la preséncia de companhiás localas coma Lada e l'installacion d'un nombre important de companhiás estrangieras. * la produccion militara e l'indústria especiala que tènon una reputacion granda e es un sector fortàment exportator. Gropa tanben una partida fòrça importanta de la recèrca russa. * l'indústria agroalimentara qu'a conegut una crisi important a la fin dau sègle XX mai representa totjorn un nombre important d'emplechs. === Servicis === Lei servicis representavan aperaquí 56% dau PIB rus dins leis annadas 2000. Es un sector en créissença importanta gràcias a l'aparicion de classas mejanas mai e mai importantas. Sei sectors principaus son la distribucion granda e lo domeni dei bancas. === Recèrca === Gràcias a l'Empèri Rus e l'Union Sovietica, Russia a un eiretatge e una tradicion scientifics importants, especialament dins lei domenis militars, aeronautics e espaciaus. Pasmens, la crisi deis annadas 1990 a entraïnat l'emigracion d'un nombre gròs de cercaires e d'engenhaires e una demenicion dei mejans de recèrca. Dempuei 2000, una politica a donc acomençat per desvolopar tornarmai la recèrca russa a l'entorn de cinc tematicas definidas per lo govèrn : l'utilizacion melhora de l'energia, l'informatica, lei tecnologias espacialas, l'energia nucleara e la medecina. Una partida important d'aquel esfòrç es realizada per l'indústria militara que tèn d'estructuras scientificas importantas en causa de son ròtle primordiau dins l'economia sovietica. == Diplomacia e defensa == === Apartenéncia ais institucions internacionalas === La Federacion de Russia es considerat coma l'estat successor de l'Union Sovietica. Es un membre major de l'ONU amb l'estatut de membre permanent dau Consèu de Seguritat e lo país es donc un dei cinc estats possessors oficiaus de l'[[arma nucleara]]. Coma poissança economica importanta, es tanben membre dau G8, dau G20 e tèn de relacions especialas amb leis autrei poissanças economicas emergentas coma China, Índia e Brasil. En revènge, lo país es pas encara membre de l'OMC. Au nivèu diplomatic, Russia assaia de gardar de relacions amb leis ancians país sovietics au sen de la CEI e a desvolopat un partenariat amb l'OTAN. Pasmens, aqueu darrier evoluciona fortàment en foncion deis interés estatsunidencs o rus e pòu de còps conóisser d'interrupcions mai o mens lòngas. Russia fa tanben partida d'organizacions continentalas coma lo Consèu d'Euròpa, l'OSCE, l'APEC o lo Conseu Arctic. === Politica estrangiera === Dempuei lo començament dau sègle XXI, la politica estrangiera russa es caracterizada per l'afirmacion de la poissança novèla au nivèu internacionau, la defensa de seis interés dins leis estats sovietics ancians e dei minoritats russas situats dins de país estrangiers, la defensa d'un equilibri militar amb leis Estats Units e l'[[OTAN]] e d'assais per melhorar sei relacions amb l'[[Union Europèa]], leis ancians aliats de l'[[Union Sovietica]] e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca. Ansin, Russia garda un uèlh atentiu sus leis afaires e la diplomàcia d'unei país vesins qu'èran membres de l'URSS o qu'assostan de minoritats etnicas russas ([[Transnístria]], Ossetia...). De fòrças militaras son tanben situats dins de país coma [[Ucraïna]] o [[Cazacstan]]. La defensa dau mantenement d'un equilibri militara amb leis Estats Units es marcada per la contuniacion de la politica de limitacion deis armaments nuclears e l'oposicion au desvolopament d'armaments novèus dins lo domeni coma lo bloquier antimissils estatsunidencs. Enfin, Russia a acomençat d'assaiar de melhorar sei relacions amb l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic coma Siria e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca coma [[Veneçuela]]. Pasmens, au nivèu europèu, aquela politica dèu faciar l'oposicion deis estats dins un temps membre dau blòt sovietic. Ansin, Russia tèn de relacions variadas amb lei membres de l'UE. Per exemple, son relativament favorablas amb França e relativament ostilas amb Polonha. Dins lo rèsta dau monde, l'instauracion de partenariats amb de país mai o mens ostils a l'òrdre estatsunidenc se turta a l'oposicion estatsunidenca (Venezuela, Cuba...). === Fòrças armadas === [[Fichièr:T-90 tank during the Victory Day parade in 2009.jpg|thumb|right|Carri de combat rus T-90.]] {{veire|Fòrças armadas de Russia}} Lei fòrças armadas de la Federacion de Russia son eissidas de l'Armada Roja de l'URSS. Coma lo rèsta de Russia, conoguèron un periòde de declin important dins leis annadas 1990 puei an acomençat un redreiçament a partir de l'an 2000. En 2008, èran totjorn entre lei fòrças militaras pus poderosas de la planeta gràcias a la possession de l'arma nuclerara, a d'efectius importants, un complèx industriau desvolopat situat au còr de l'economia russa e un nivèu tecnologic corrèct. Aquelei fòrças son a l'ora en cors de reorganizacion per passer d'un modèl d'armada basat sus la conscripcion a un modèl basat sus una armada pus professionalizada. Leis efectius e lo nombre d'unitats son donc en cors de reduccion e de modernizacion importantas. En [[2008]], lei fòrças russas èran organizats en sièis brancas principalas sota l'autoritat dau President de la Republica : * lei Tropas dei Missils Estrategics ({{formatnum:120000}} òmes) formadas per leis unitats equipats de missils nuclears terrèstres. Èran equipadas de 415 missils intercontinentaus tenent {{formatnum:1575}} ogivas e d'un grop d'aviacion de transpòrt. * lei Fòrças Terrèstres ({{formatnum:360000}} òmes) formadas per lei tropas terrèstras covencionalas. Seis equipaments principaus son compausats èran compausats de {{formatnum:6700}} carris de combats, de {{formatnum:12400}} veïculs blindats, de {{formatnum:13000}} pèças d'artilhariá variadas e de {{formatnum:2500}} sistèmas de missils sòu-èr. Aquelei fòrças tènon tanben una quantitat fòrça granda d'armaments ancians non actius mai gardats en resèrva. * lei Fòrças Aerianas ({{formatnum:160000}} òmes) formadas per lei tropas aerianas. Mai de 4000 aeronaus èran en servici. * la Flòta ({{formatnum:133000}} òmes) devesida entre Flòta dau Nòrd, de la Mar Negra, de la Baltica, dau Pacific e de la Mar Caspiana. Teniá mai de 300 naviris qu'un pòrta-aeronau, 30 naviris de superficia importants e 59 sosmarins. La flòta russa tèn un ròtle important dins la dissuasion nucleara dau país gràcias a sei sosmarins mandaires d'engins. * lei Fòrças Espacialas ({{formatnum:100000}} òmes) cargadas de la lucha còntra lei missils estrategics enemics e l'ensenhament. Èran equipats d'un centenau de satellits. * lei Fòrças Aeroportadas ({{formatnum:35000}} òmes) equipadas de {{formatnum:2400}} veïculs blindats e 320 pèças d'artilhariá. == Arts e cultura == {{veire|Cultura de Russia}} [[Fichièr:Peter Tschaikowski.jpg|thumb|right|Retrach dau musician [[Piotr Ilich Chaikovskii]] ([[1840]]-[[1893]]).]] La cultura russa designa l'ensems dei produccions artisticas per d'autors nascuts sus lo territòri rus o russofòns. Gràcias a la talha granda dau territòri e de son aparicion tardiva a respèct d'Euròpa Occidentala, es relativament variada e originala. A partir dau sègle XVIII, certaneis òbras an una influéncia internacionala granda e la cultura russa es totjorn a l'ora d'ara un element non negligibla de la cultura mondiala, especialament dins lei domenis de la literatura, de la musica, de la dança e dau cinèma. La literatura russa prenguèt son essor a Sant Petersborg sota l'impulsion d'[[Aleksandr Pushkin]] qu'es considerat coma l'un dei fondators de la literatura russ modèrna e es de còps dich lo « Shakespeare rus ». Entre lei poëtas e escribans rus pus famós son presents [[Nicolau Gogol]], [[Mikhail Lermontov]], [[Fiodor Dostoievskii]], [[Leon Tolstoï]] e [[Anton Chekhov]]. Pasmens, lo periòde sovietic tenguèt tanben un nombre important d'escribans majors coma Boris Pasternak, Alexandre Soljenitsyne, Vladimir Maïakovski, Mikhaïl Cholokhov o lei poëtas Evgueni Evtouchenko e Andreï Voznessenski. La màger part dei grops etnics vivent sus lo territòri rus an de tradicions fòrça variadas. La musica russa fondada au sègle XIX es caracterizada per dos corrents principaus : aqueu representat per Mikhail Glinka e sei successors, coma lo Grop dei Cinc, a utilizat un nombre important d'elements eissits d'aquelei tradicions e aqueu dirigit per Anton e Nikolai Rubinstein qu'utiliza puslèu la tradicion russa. Lo movement romantic aguèt un succès gròs en Russia (Tchaikovski, Rimski-Korsakov...) e se contunièt fins au sègle XX (Rachmaninov). Per la seguida dau sègle XX, lei compositors rus pus famós son Alexandre Scriabine, Igor Stravinski, Sergueï Prokofiev e Dmitri Chostakovitch. Sota lo regime sovietic, lei musicians èran susvelhats car la musica èra un otís important d'educacion dei massas obrieras mai la musica demorèt un art important per lo govèrn. Coma lei periòdes precedents, leis institucions sovieticas an donc produch un nombre gròs de solistas fòrça talentuós coma David Oïstrakh, Leonid Kogan, Gidon Kremer, Mstislav Rostropovitch, Vladimir Horowitz, Sviatoslav Richter, Emil Guilels o Galina Vichnevskaïa. La dança es tanben un art important dins la cultura e fòrça famós dempuei leis òbras de Tchaikovski coma lo Lac dei Ciunes. Au començament dau sègle XX, lei ballets rus aguèron una influéncia mondiala sus l'evolucion de la dança e lei ballets sovietics contunièron aquela tradicion gràcias a de dançaires famós coma Maïa Plissetskaïa, Rudolf Noureev o Mikhaïl Barychnikov e de ballets coma aqueu dau Bolchou o dau Mariinsky. Aparegut au començament dau sègle XX mentre que lo país acomencèt de conóisser de cambiaments politics prefonds, lo cinèma aguèt un ròtle culturau important tre la Revolucion Sovietica. D'efèct, lo govèrn decidiguèt d'utilizar aquel art per l'educacion dei massas e una generacion de realisators tenguèt de mejans importants. Ansin, Sergueï Eisenstein e Andreï Tarkovski marquèron lor epòca. Sota Stalin, la creativitat foguèt limitada per la repression mai lei realisators sovietics capitèron de contuniar de produrre mai d'un film famós. Pasmens, lo cinèma foguèt fòrtament tocat per lo declin de l'URSS e la crisi deis annadas 1990. == Religion == {{veire|Religion de Russia}} [[Fichièr:RedSquare SaintBasile (pixinn.net).jpg|thumb|right|Catedrala de l'Intercession de la Verge de Moscòu.]] Au començament dau sègle XXI, lei religions principalas de Russia èran lo crestianisme ortodòx (56,4%), l'islam (8-15%), lo crestianisme protestant (9%), lo bodisme (2%), lo judaïsme (2%) e d'autrei versions dau crestianisme (1,8%). L'ateïsme regardava 10% de la populacion e 7% èran indecís. Lo crestianisme ortodòx es la religion istorica de l'estat rus dempuei lo sègle X e leis ortodòxs son magerament presents dins lei regions occidentalas de Russia. L'islam es la religion tradicionala de populacions turcas o vivent dins lo Caucàs. Lei musulmans rus son donc presents au sud dau país e vèrs lei regions pus pròchas d'Asia Centrala. Enfin, lo bodisme es tanben tradicionau dins certanei regions d'Asia Centrala coma la Republica Tovana. == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == {{Païses d'Euròpa (COE)}} {{Païses d'Asia}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Russia|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] omgjthmbmasyisp0tzf486vu4ezhxgq 0 3349 2504125 2500992 2026-07-08T10:03:52Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504125 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País | nom_local=Україна ([[ucraïnian]]) | imatge_mapa=Europe-Ukraine (1991-2014).svg | capitala=[[Kyiv]] | coordenadas_capitala={{coord|50|27|02|N|30|31|25|E}} | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Kyiv]] | tipe_govèrn=[[Republica parlamentària]] | cap_títol1 = [[Lista dels presidents d'Ucraïna|President]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres d'Ucraïna|Primièr Ministre]] | cap1 =[[Volodímir Zelenski]] | cap2 = [[Iolia Sviridenco]] |superfícia_reng= |superfícia_totala={{formatnum:603549}} | percentatge_aiga={{unitat|7}} | populacion_reng=31 |populacion_totala={{formatnum:45426200}} | populacion_annada=2014 | densitat=75 |tipe_independéncia= | país_independéncia=de l'[[Union Sovietica]] | data_independéncia=[[24 d'agost]] de [[1991]] | gentilici = {{Bes | Ucraïnian, Ucraïniana | Ucraïnés, Ucraïnesa }} | PIB_annada=2016 | PIB=93.2 miliard [[USD]] | PIB_categoria= | PIB_reng= | IDH_annada=2016 | IDH={{diminucion}} 0,743 | IDH_categoria= | IDH_reng=84 | còde_país=UA | moneda = | còde_moneda=UAH | fus_orari= {{Bes | UTC+02:00 ([[Eastern European Time|EET]]) | UTC+03:00 ([[EEST]], ora estivala) }} |imne_nacional={{Bes | Ще не вмерла Україна ([[ucraïnian]]) | [[Transcripcion dels alfabets arabi, cirillic e grèc en occitan|Transcripcion:]] ''[[Imne d'Ucraïna|Sxe ne vmerla Ukraïna]]'' | «La glòria d'Ucraïna non es pas mòrta» }} | domeni_internet=[[.ua]] | indicatiu_telefonic=+380 | organizacions_internacionalas= | descr_mapa= | lengas_oficialas =[[Ucraïnian]] | lengas_reconegudas =[[Tatar de Crimea]] | imne audio = National_anthem_of_Ukraine,_instrumental.oga }} '''Ucraïna''' ({{AFI-oc|ykɾaˈinɑ, ykɾaˈina}}; en [[ucraïnian]]: Украї́на, ''Ukraïna'', {{AFI|[ʊkrɐˈjinɐ]|3=pron}}) es un país d'[[Euròpa Orientala]], segond estat d'Euròpa en tèrme de superficia e lo primièr entièrament europèu. Frontalièr de [[Moldàvia (estat)|Moldàvia]], [[Romania]], [[Ongria]], [[Eslovaquia]] e [[Polonha]] a l'oèst, [[Bielorussia]] au nòrd e [[Russia]] a l'èst. Es limitada per la [[mar Negra]] e la [[mar d'Azov]] au sud. La capitala n'es [[Kyiiv]] ({{AFI|[kɪjiw]||leng|lenga=uk}}). Lo gentilici es '''ucraïnian -a''' (o '''ucraïnés -esa'''). Las originas de la cultura ucrainiana remontan a l'estat medieval de la [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]]. Après la casuda d'aqueste après las invasions mongòlas del sègle XIII, lo territòri faguèt l’objècte de particions e se vejèt revendicat per mai d'una poissenças estrangièras coma la Republica de las Doas Nacions e l'[[Empèri Otoman]]. L'Etmanat cosac independant existiguèt entre los sègles XVII e XVIII, abans d’integrar l'Empèri rus. Pendent la [[Revolucion Russa]], la Republica Populara Ucrainiana coneguèt brèvament l'independéncia amb reconneissença internacionala, mas acabèt per venir la republica socialista sovietica d'Ucraïna de l'[[URSS|Union Sovietica]], dins las annadas 1920 a la seguida de la guèrra civila russa. Ucraïna venguèt tornarmai independenta en 1991, après la casuda de l'[[URSS]]. A la seguida de la revolucion de 2014, Crimèa foguèt annexada per Russia e una guèrra civila espetèt dins l'èst del país, amb los separatistas prorusses. Lo 24 de febrièr de 2022, Ucraïna foguèt envasida per las fòrças armadas russas sus òrdre de [[Vladímir Pótin]]. == Geografia == === Geografia fisica === [[Fichièr:Ukraine topo en.jpg|thumb|Mapa del relèu d'Ucraïna.]] [[Fichièr:HistRegUkr.jpg|thumb|Regions istoricas de l'Ucraïna actuala.]] Ucraïna es un país de l'[[Euròpa de l'Èst]]. Parteja sas frontièras terrèstras amb set païses limitròfs : a l'oèst [[Polonha]], [[Eslovaquia]] e [[Ongria]] ; al sud-oèst [[Romania]] e [[Moldàvia]] ; a l'èst e al nòrd-èst [[Russia]] ; al nòrd [[Bielorussia]]. Lo país mesura {{unitat|1316|km}} d'èst en oèst e {{unitat|893|km}} del nòrd al sud, per una superfícia totala de {{unitat|603550|km|2}}, o {{unitat|576450|km|2}} sens comptar la superfícia de [[Crimèa]]. Levat lo vast [[plan de Podolia]] (altitud {{unitat|472|m}}) qu'ocupa l'oèst del país, es un país relativament plan, amb las tèrras fertilas del bacin de Dniepr en son centre, çò que que li permet d'aver una agricultura productiva. Las montanhas ucraïnianas son mai que mai constituïdas des contrafòrts dels relèus d'Euròpa centrala e mediterranèa : * los [[Carpats]], a l'oèst-sud-oèst, amb lo [[Hoverla|mont Hoverla]] que culmina a {{unitat|2061|m}} {{coord|48|10|12|N|24|34|12|E|type:mountain}}, çò que ne fa lo suc pus naut de la division dels « [[Carpats#Topografia|Carpats occidentals exteriors]] » ; * le massís de Crimèa, culminant al mont [[Roman-Koch]] a {{unitat|1545|m}}<ref>https://web.archive.org/web/20151223140229/http://voyage.idealo.fr/pays/Ukraine-UA/.</ref>, al ras de la [[mar Negra]]. Ucraïna beneficia tanben d'una ret fluviala estenduda, compausada principalament per [[Dnièpre]] (''Dnipro''), [[Dnièstre]] (''Dnister''), lo [[Bog (riu)|Bog occidental]], lo [[Bog meridional]] e [[Donets]] a l'èst. [[Danubi]] (Dounay) marca la frontièra a l'extrèm sud-oèst entre Ucraïna e Romania. Al sud, Ucraïna se dobrís sus la [[mar Negra]], bordada de nombroses « [[liman]]s », e ont s'avança la peninsula de Crimèa. Lo clima de la màger part d'Ucraïna es continental amb d'ivèrns freds e d'estius cauds ; lo clima es pas mediterranèu que per la còsta sud de Crimèa. Las temperaturas mejanas a [[Kharkiv]] en Ucraïna orientala son d'aperaquí {{unitat|-7|°C}} en genièr e {{unitat|20|°C}} en julhet. Las precipitacions van d'aperaquí {{unitat|750|mm}} l'an dins lo nòrd a aperaquí {{unitat|250|mm}} dins lo sud. === Geografia politica === [[Fichièr:UkraineNumbered.png|thumb|Ucraïna descopada en 24 [[oblast]]s (1-3, 5-25) e una republica autonoma (4).]] [[Fichièr:Poshtova Square 2006, Kyiv.jpg|thumb|[[Kyiv|Kyiiv]], capitala e vila mai granda vila d'Ucraïna.]] Ucraïna es devesida en 24 regions administrativas o ''oblasti'' (singular : ''[[óblast]]'') e una municipalitat (''misto'') amb un estatut juridic particular, [[Kyiv|Kyiiv]] . En mai, Ucraïna revendica l'integralitat de [[Crimèa]], es a dire la vila d'estatut particular de [[Sebastòple]] e la [[Republica autonòma de Crimèa]], que son estadas annexats en 2014 per Russia e constituisson per ara lo [[Districte federal de Crimèa]] de la [[Russia|Federacion de Russia]]. Cada óblast es devesit en mantun [[raiòn]]s e cada raion en mantuna ''[[hromada]]s''. === Clima === [[File:Ucraïna - Clima.png|thumb|Clima d'Ucraïna segon la classificacion de Köppen]] Lo clima ucraïnian es mai que mai [[clima continentau|continentau]] amb d'ivèrns fregs, d'estius cauds e de [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] regularas. La temperatura mejana es pus febla au nòrd e aumenta vèrs lo sud. Lei [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] seguisson una evolucion opausada (750 mm anuaus dins lo nòrd, 250 mm dins lo sud). Lo clima dei ribas de la [[Mar Negra]] es influenciat per la [[mar]] e es classat coma subtropicau umid. Sei caracteristicas son similaras au [[clima mediterranèu]] mai de precipitacions son enregistradas tota l'annada. Dins lei [[Carpats]], lo clima es dictat per l'[[altitud]]. == Istòria == === Preïstòria e Antiquitat === Lo premier pòble conegut vivent dins la region foguèron lei [[Pelasges]], pòble largament desconegut qu'ocupava la màger part dei [[Balcans]] a la fin de la [[Preïstòria]]. Dins lo corrent dau milleni III av. JC, arribèron de populacions [[indoeuropèu|indoeuropèas]] de [[lenga]] [[iran]]iana septentrionala ([[Cimmeris]], [[Escites]] e [[Sarmatas]]). Intrèron en contacte amb lei [[Grècia antica|Grècs]] en [[Crimèa]] e s'ellenizèron lòng dau [[litorau]] de la [[Mar Negra]]. En particular, au sègle III av. JC, se formèt un estat escite ellenizat dich [[Reiaume dau Bòsfor]] amb [[Kertch]] coma [[capitala]]. Dos sègles pus tard, intrèt dins l'esfèra d'influéncia de l'[[Empèri Roman]] e ne'n venguèt un protegit. A partir dau sègle III ap. JC, de [[Gòts]] e d'autrei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] [[eurasia]]tics migrèron en Ucraïna (e pus largament en [[Euròpa]] Orientala). Seis apòrts culturaus e tecnologics (rites funeraris, artesanat... etc.) foguèron a l'origina de la [[cultura de Chernyakhov]] que dominèt la region fins au sègle V. Entre aquelei pòbles, leis [[Antes]] presentan un interès particular car semblan presentar una cultura proto-eslava. Ansin, son benlèu a l'origina dei populacions eslavas que s'installèron pauc a pauc sus lo territòri de l'Ucraïna actuala a partir dau sègle VI. Dins aquò, la region demorèt un luòc de passatge ò de còps d'installacion per lei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] que venguèron en [[Euròpa]] fins au sègle XIII ([[Huns]], [[Avars]], [[Khazars]], [[Ongria|Magiars]], [[Petchenegues]], [[Tatars]], [[Empèri Mongòl|Mongòls]]... etc.). === Dau Rus' de Kyiiv a la conquista russa === ==== Lo Rus' de Kyiiv ==== [[File:Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|thumb|Fragmentacion dau Rus' de Kyiiv durant lo periòde 1054-1132.]] {{veire|Rus' de Kyiv}} A partir dau sègle VIII, lo comèrci vareg (de [[Viking]]s orientaus principalament originaris de [[Suècia]]) entre la [[Mar Baltica]] e la [[Mar Negra]] favorizèt l'emergéncia d'[[estat]]s locaus au sen dei populacions eslavas. Au sègle IX, lo cap vareg [[Oleg lo Savi]] conquistèt [[Kyiv|Kyiiv]] e fondèt un estat dich [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]]. Gropant leis Eslaus orientaus (rèires comuns dei [[Russia|Rus]], dei [[Bielorussia|Bielorús]] e deis Ucraïnians), agantèt son apogèu sota lei rèines de [[Vladimir Ièr|Vladimir]] ([[980]]-[[1015]]) e d'[[Iaroslav lo Savi]] ([[1019]]-[[1054]]) que favorizèron la difusion dau [[cristianisme]] [[Ortodoxia|ortodox]] au sen de son pòble. Au sègle XI, lo [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]] èra lo reiaume pus estendut d'[[Euròpa]] e aviá d'importantei relacions comercialas amb l'[[Empèri Bizantin]] via [[Dnièpre]]. Pasmens, de conflictes intèrnes e d'invasions novèlas de [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] [[eurasia]]tics fragmentèron pauc a pauc lo Rus' de Kyiiv. De [[1054]] a [[1224]], aperaquí 64 principats se formèron sus son territòri. En [[1203]], lei [[Cumans]] prenguèron e pilhèron [[Kyiv|Kyiiv]]. Un an pus tard, aqueu declin foguèt agravat per lo sac de [[Constantinòple]] per la [[Quatrena Crosada]] ([[1204]]) que privèt lo reiaume de son partenari economic principau. Ansin, dins lo corrent dei sègles XII e XIII, l'unitat e la poissança dau reiaume dispareguèron pauc a pauc e lo títol de senhor de Kyiiv venguèt subretot simbolic avans de disparéisser d'un biais definitiu amb la presa de la [[vila]] per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] en [[1240]]. ==== Leis invasions mongòlas e lituanianas ==== A partir dau sègle XIII, lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] e lei [[Lituània|Lituanians]] impausèron son autoritat sus la region entraïnant l'acomençament de la diferenciacion entre, d'un caire, lei [[Bielorussia|Bielorús]] e leis Ucraïnians e, d'autre caire, lei [[Russia|Rus]]. D'efèct, lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] someteguèron lei principats eslaus septentrionaus ([[1239]]), pilhèron [[Kiev]] ([[1240]]) e ravatjèron [[Polonha]] e [[Ongria]] ([[1241]]) sensa s'i mantenir. Puei, fondèron lo [[Khanat de l'Òrda d'Aur]] qu'obliguèt lei principats rus eissits dau Rus' de Kiev de li pagar un [[tribut]]. Au sègle XIV, lei [[Lituània|Lituanians]] s'interessèron a son torn a la region. Capitèron de prendre lo contraròtle de plusors principats occidentaus e de conquistar Kiev en [[1363]]. Puei, au començament dau sègle XV, agantèron la [[Mar Negra]]. En parallèl, lei [[Polonha|Polonés]] ocupèron lo [[principat de Halicz]] que venguèt per la seguida [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]]. Ansin, a la conclusion de l'Union entre [[Polonha]] e [[Lituània]], Ucraïna èra devesida entre una mitat polono-lituaniana, au centre e a l'[[oèst]], e una mitat tatara (populacions turcas que succediguèt ai Mongòls) au [[sud]] e a l'[[èst]]. En [[1438]], lei Tatars s'afranquiguèron de la tutèla [[Empèri Mongòl|mongòla]] e fondèron lo [[Khanat de Crimèa]]. Pasmens, lo sud de [[Crimèa]] demorèt lòngtemps sota influéncia [[Empèri Bizantin|bizantina]] avans de passar sota la contraròtle dei marchands [[Itàlia]], especialament aquelei de [[Republica de Gènoa|Gènoa]]. Aquel equilibri durèt fins a la fin dau sègle XV. Foguèt romput au [[sud]] per lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]] e au [[nòrd]] per lei [[Russia|Rus]]. D'efèct, en [[1475]], lei premiers capitèron de conquistar lei possessions [[Republica de Gènoa|genoesas]] e de [[vassal]]izar lo [[Khanat de Crimèa]]. Puei, menèron un lòng combat per establir còntra [[Polonha]]-[[Lituània]] per lo contraròtle dau [[litorau]] nòrd-oèst de la [[Mar Negra]]. S'acabèt victoriosament en [[1526]] amb la presa de [[Bessaràbia]] e de [[Jedisan]]. De son caire, lei Rus acomencèron una lenta migracion en direccion dau [[sud]]. Son objectiu iniciau èra de protegir [[Moscòu]] còntra lei Tatars qu'avián pilhat la vila en [[1571]]-[[1572]]. Per aquò, bastiguèron de rets de [[fortificacion]]s dins la region de [[Kharkiv]] e i favorizèron l'implantacion de colons cargats de lei defendre militarament. Aquelei [[marcha (juridiccion)|marchas militaras]] dichas « Ucraïna » en [[rus]] donèron son nom au país. ==== L'influéncia polonesa ==== De [[1550]] a [[1650]], lei transformacions politicas e [[religion|religiosas]] de [[Polonha]]-[[Lituània]] aguèron d'efèctes importants en [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] e en [[Rutènia]]. D'efèct, a l'eissida dau renfòrçament de l'Union entre lei doas coronas en [[1569]], la noblesa de [[Rutènia]] quitèt la [[movença]] [[Lituània|lituaniana]] per intrar dins aquela de [[Polonha]]. Aquò foguèt a l'origina de la diferenciacion entre [[Bielorussia|Bielorús]] e Ucraïnians. Un autre efècte important regardèt la [[religion]] quand una assemblada dau [[clergat]] [[Ortodoxia|ortodox]] proclamèt son union amb la [[Glèisa Catolica]] entraïnant la formacion d'una [[Glèisas catolicas orientalas|Glèisa « uniata »]] de rite [[Empèri Bizantin|bizantin]]. Pasmens, aquela decision suscitèt d'oposicions vivas. En [[1620]], un novèu [[metropolita]] [[Ortodoxia|ortodòxe]] de [[Kiev]] foguèt consacrat per lo [[Patriarcat de Constantinòple|patriarca de Constantinòple]]. Lo rèi de [[Polonha]] foguèt obligat de reconóisser aquela ierarquia [[Ortodoxia|ortodòxa]] novèla en [[1632]] entraïnant una coabitacion entre lei Glèisas Ortodòxa e « uniata ». Enfin, lo darrier efècte major de la senhoriá [[Polonha|polonesa]] foguèt la difusion de sa cultura e de son modèl sociau. Ansin, l'[[aristocracia]] de [[Rutènia]] se polonizèt pauc a pauc e, segon lo modèl de la noblesa polonesa, se formèron de proprietaris agricòlas immensas tengudas per de [[magnat]]s. ==== Lei Cosacs Zaporoges ==== Lei [[cosacs]] èran un ensems de pòbles nomadas, generalament eslaus, installats dins lei regions [[frontièra|frontalieras]] entre [[Polonha]]-[[Lituània]], [[Russia]], [[Khanat de Crimèa]] e khanats mongòls. Lei Zaporoges, [[Ortodoxia|ortodoxs]], de lenga ucraïniana e nominalament vassaus de la corona polonesa, n'èran lei representants pus occidentaus. Installats dins la bloca de [[Dnièpre]] a la periferia de [[Polonha]]-[[Lituània]] e de [[Russia]], èran cortejats per lei doas poissanças que li donavan d'armas e de viures en cambi d'un sostèn militar. Aquò permetèt ai Zaporoges de desvolopar pauc a pauc d'institucions que venguèron relativament solidas dins lo corrent dau sègle XVI. Òr, aqueu periòde veguèt de transformacions importantas dau territòri zaporoge en causa de l'installacion de païsans polonés (dempuei l'oèst) e rus (dempuei lo nòrd). D'efèct, de magnats acomencèron rapidament de revendicar de [[drech]]s sus lei regions cultivadas, çò qu'entraïnèt de revòutas. Una premiera temptativa mau capitèt en [[1637]] e permetèt ai [[Polonha|Polonés]] de renfòrçar sa preséncia dins la bloca de [[Dniepr]]. Pasmens, de combats acomencèron tornarmai a partir de [[1648]] amb una revòuta novèla dirigida per [[Bogdan Khmelnitski]] que s'alièt amb lei [[Khanat de Crimèa|Tatars de Crimèa]] en [[1648]] e amb lei [[Russia|Rus]] en [[1654]]. En [[1654]], [[Bogdan Khmelnitski|Khmelnitski]] reconoguèt la senhoriá russa en cambi dau mantenement deis institucions dei Zaporoges. Pasmens, aquel acòrd contentèt degun car lei [[Russia|Rus]] avián ges d'intencion de lo respectar e lei combats contunièron car lei [[Polonha|Polonés]] desarmèron pas fins au [[tractat d'Androussovo]] en [[1667]]. Aquela patz marcava una desfacha polonesa còntra [[Russia]] mai en Ucraïna permetèt a l'Union de [[Polonha]]-[[Lituània]] de gardar la riba drecha de [[Dnièpre]]. Lei Zaporoges de l'èst passèron alora sota la senhoriá — efectiva — dei Rus e aquelei de l'oèst demorèron sota la senhoriá — nominala — dei Polonés. De [[1672]] a [[1699]], passèron — totjorn nominalament — sota senhoriá [[Empèri Otoman|otomana]] — en causa de la pèrda provisòria de [[Podòlia]] per [[Varsòvia]]. A l'èst de [[Dnièpre]], la dominacion russa foguèt mau acceptada e una revòuta dirigida per l'[[hetman]] [[Mazeppa]] aguèt luòc quand l'armada [[Suècia|suedesa]] de [[Carles XII de Suècia|Carles XII]] arribèt dins la region. Pasmens, foguèt anientada a la [[batalha de Poltava]] en [[1709]]. === L'Ucraïna Russa === ==== La conquista russa ==== Dins lo corrent dau sègle XVIII, lei [[Russia|Rus]] capitèron d'ocupar la màger part de l'Ucraïna actuala au detriment de l'[[Empèri Otoman]] e de [[Polonha]]-[[Lituània]]. D'efèct, una premiera guèrra de [[1768]] a [[1774]] permetèt ais armadas [[Russia|russas]] d'ocupar [[Taurida]], [[Crimèa]], [[Moldàvia]], [[Valaquia]] e una partida de [[Bulgaria]]. Ansin, au [[tractat de Küçük Kaynarca]] ([[1774]]), lei [[Empèri Otoman|Turcs]] perdiguèron la riba senèstra de [[Dniepr]] e deguèron laissar son [[independéncia]] au [[Khanat de Crimèa]]. Inquietas d'aquela avançada russa, [[Àustria]] e [[Prússia]] s'entendiguèron amb [[Russia]] per se partejar lo territòri [[Polonha|polonés]] amb lo [[Premier Partiment de Polonha]] ([[1772]]). La [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] Polonesa venguèt ansin [[Àustria|austriana]]. Puei, totjorn per s'aparar còntra l'expansionisme rus, [[Viena (Àustria)|Viena]] faguèt pression sus l'[[Empèri Otoman]] per obtenir [[Bucovina]], autra region poblada d'Ucraïnians, en [[1775]]. Pasmens, l'iniciativa demorèt russa. De guèrras novèlas permetèron a [[Catarina II de Russia|Catarina II]] ([[1762]]-[[1796]]) d'annexar lo [[Khanat de Crimèa]] ([[1783]]), [[Jedisan]] ([[1792]]) e de desplaçar sa [[frontiera]] lòng de [[Dniestr]]. Aperavans, l'autonòmia intèrna dei Cosacs Zaporoges èra estada definitivament suprimida amb l'abdicacion fòrçada dau darrier [[hetman]] en [[1764]] — la carga èra subretot simbolica dempuei la [[mòrt]] de [[Mazeppa]] — e la destruccion de sa [[capitala]], [[Sitch]], en [[1775]]. Aquò entraïnèt tornarmai de demandas de compensacions de [[Berlin]] e de [[Viena (Àustria)|Viena]] que s'acabèron per lei partiments de [[Polonha]] de [[1792]] e de [[1795]]. Enfin, en [[1812]], una guèrra novèla entre [[Russia|Rus]] e [[Empèri Otoman|Otomans]] entraïnèron la cession per [[Constantinòble]] de [[Bessaràbia]]. Ansin, franc dei regions annexadas per [[Àustria]], la totalitat de l'Ucraïna actuala èra venguda russa. ==== La Russia Novèla ==== En parallèl de la conquista de la region, lei [[Russia|rus]] n'organizèron la [[colonizacion]]. A l'iniciativa de [[Grigori Potemkine]], de colons ucraïnians e rus dei regions de [[Kiev]] e de [[Karkòv|Karkiv]] foguèron implantadas dins lei zònas abandonadas per lei populacions [[islam|musulmanas]] que s'èran enfugidas dins l'[[Empèri Otoman]]. Pasmens, lei besonhs umans èran fòrça importants e d'autrei pòbles participèron au poblament de l'Ucraïna russa: de [[cristianisme|crestians]] emigrats de l'[[Empèri Otoman]] ([[Grècia|grècs]] e [[Armenia|armènis]] principalament), de [[judaïsme|judieus]] [[Polonha|polonés]], ostils au conservatisme dau [[clergat]] israelita polonés, que fondèron una comunautat importanta a [[Odessa]], d'[[Alemanha|Alemands]] que venguèron la basa dau futur pòble deis [[Alemands de la Mar Negra]], de [[Bulgaria|bulgars]], de [[gagaús]]... etc. Una autra particularitat de la politica de colonizacion russa foguèt sa concentracion sus lei regions orientalas e centralas d'Ucraïna. Lei regions pus orientalas de la Russia Novèla foguèron largament neglegidas. Lo desvolopament i foguèt donc feble e l'evolucion principala foguèt la reïntegracion per fòrça dei glèisas « uniatas » au sen de la [[Ortodoxia|Glèisa Ortodoxa]] en [[1839]]. Lo desvolopament economic de la region passèt premier per l'[[agricultura]]. Pasmens, a partir deis annadas 1870, la descubèrta de minas de [[carbon]] fòrça importantas dins la region de [[Donetsk|Donètsk]] e de jaciments de [[fèrre]] dins aquela de [[Krivoï Rog]] favorizèt l'aparicion de l'industria pesuca. De mai, en parallèl dau desvolopament [[agricultura|agricòla]] e [[Industria|industriau]] de la region, [[Russia]] s'interessèt tanben ai desbocats militars e economics. Una basa navala foguèt ansin implantada dins lo [[pòrt]] de [[Sebastòple]] e un [[pòrt]] de comèrci foguèt fondat a [[Odessa]] en [[1796]]. ==== La Galícia Austriana ==== En [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] Austriana, [[Viena (Àustria)|Viena]] instaurèt un regime relativament liberau. Principalament poblada de [[Rutènia|Rutèns]], la region aviá un ròtle economic segondari e unicament agricòla. Pasmens, gardèron son identitat e sostenguèron lo [[govèrn]] [[Àustria|austrian]] durant lei trebols de [[1848]]. De mai, consequéncia de sa Glèisa « uniata », la region desvolopèt donc un particularisme a respèct dei [[Polonha|Polonés]] [[Catolicisme|catolics]] de rite roman e dau rèsta deis Ucraïnians [[Ortodoxia|ortodòxes]]. Ansin, pauc a pauc, la Galícia Austriana venguèt lo luòc de naissença dau [[nacionalisme]] ucraïnian. === La Premiera Guèrra Mondiala e sei consequéncias === ==== L'independéncia e l'ocupacion alemanda ==== La [[Premiera Guèrra Mondiala]] transformèt la region ucraïniana en prat batalhier de [[1914]] a [[1920]]. Pasmens, en fòra dei pèrdas umanas e dei destruccions, aguèt per consequéncia d'entraïnar l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]] e d'[[Àustria-Ongria]]. Un movement [[nacionalisme|nacionalista]] se formèt e revendiquèt la formacion d'una Ucraïna [[Independéncia|independenta]]. Finalament vençut, aqueu movement entraïnèt pasmens la formacion d'una republica sovietica d'Ucraïna qu'es la basa de l'Ucraïna actuala. D'efèct, tre l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]] en març de [[1917]], una assemblada dicha ''Rada'' (« Assemblada » en [[occitan]]) se reüniguèt a [[Kiev]]. La Societat deis Ucraïnians progressistas, fondada en [[1908]] per obtenir d'un biais legau la reconóissença dei drechs deis Ucraïnians e una autonomia intèrna, i aviá la majoritat. En novembre de [[1917]], proclamèt la creacion d'una Republica d'Ucraïna e creèt un [[govèrn]]. Puei, proclamèt l'[[independéncia]] en genier de [[1918]]. Dins aquò, deguèt faciar una ofensiva dei [[Bolchevisme|Bolchevics]] qu'avián fondat una republica sovietica d'Ucraïna en decembre de [[1917]] a [[Kharkiv|Kharkòv]]. Respectivament en febrier e març, lei dos govèrns ucraïnians signèron un tractat amb [[Alemanha]] e [[Àustria-Ongria]] assegurant la reconóissença de la Republica per leis Empèris Centraus. Aquò empachèt pas l'ocupacion dau país per leis [[Alemanha|Alemands]] interessats per la recòlta de [[cereala]]s. La ''Rada'' foguèt dissòuta e [[Pavel Skropadski]], protegit deis Alemands, foguèt proclamat [[hetman]]. ==== Lo caòs de 1919 ==== L'òrdre [[Alemanha|alemand]] subrevisquèt pas a la victòria deis Aliats. En novembre de [[1918]], lei soudats alemands se retirèron entraïnant un conflicte generau entre lei diferentei faccions politicas ucraïnianas. Aquela situacion durèt plusors mes fins a l'integracion dei divèrsei camps ai Bolchevics ò ais armadas blancas. En [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]], lei [[Rutènia|Rutèns]] volián faire partida de l'Ucraïna [[independéncia|independenta]]. Pasmens, la region èra tanben revendicada per la [[Polonha]] en cors de restauracion, çò qu'entraïnèt de combats de novembre de [[1918]] a mai de [[1919]] que s'acabèron per un succès polonés. [[Simon Petlioura]], èx-ministre deis afaires militars dau govèrn de la Societat deis Ucraïnians progressistas, assaièt de formar un govèrn novèu a [[Kiev]] en decembre de [[1918]]. Pasmens, perdiguèt lo contraròtle de la [[capitala]] e se raprochèt alora dei [[Polonha|Polonés]]. Lei Bolchevics formèron un govèrn provisòri basat a [[Kursk]] en novembre de [[1918]]. Establits a [[Karkòv]] en genier de [[1919]], prenguèron [[Kiev]] en febrier. Dins lo bloca de [[Dniepr]], [[Nikifor Grigoriev]] assaièt de restaurar l'estat zaporoge e organizèt d'incursions còntra lei regions vesinas. A l'[[èst]], lo cap [[anarquisme|anarquista]] [[Nestor Makhno]] organizèt tre abriu de [[1917]] una [[guerilha]] còntra leis Alemands. Contraròtlèt rapidament un important territòri en Ucraïna Orientala e intrèt en conflicte còntra leis armadas blancas de [[Anton Denikine|Denikine]]. Lòng dau [[litorau]], d'armadas aliadas ([[França]] a [[Odessa]] e en [[Crimèa]], [[Grècia]] a [[Kherson]] e a [[Mykolaiiv]]) desbarquèron per sostenir lei Blancs. Pasmens, en fàcia de la situacion caotica, se retirèron pauc a pauc dins lo corrent de l'annada. ==== Blancs còntra Roges ==== A partir de la prima de [[1919]], lo conflicte interior ucraïnian venguèt pus clar e la guèrra venguèt un conflicte periferic de la [[Guèrra Civila Russa]]. En julhet de [[1919]], lei Bolchevics eliminèron [[Nikifor Grigoriev|Grigoriev]] e lo generau blanc [[Anton Denikine]] organizèt una ofensiva d'amplor que li permetèt de conquistar [[Crimèa]], [[Odessa]] e [[Kyiv|Kyiiv]]. Pasmens, après aquelei victòrias, foguèt arrestat a [[Tula]] e la repòsta bolchevica, sostenguda per [[Nestor Makhno|Makhno]] reconquistèt rapidament la totalitat dei territòris perduts franc de [[Crimèa]] defenduda per lo generau [[Piotr Nikolaïevitch Wrangel|Wrangel]]. Lei Blancs foguèron sauvats per l'intervencion dei tropas [[Polonha|polonesas]], sostengudas per [[Simon Petlioura|Petlioura]], a partir d'abriu de [[1920]]. Ocupèron [[Kiev]] en mai permetent a [[Piotr Nikolaïevitch Wrangel|Wrangel]] de progressar dins lo sud (presa de [[Mariupòl]]). Pasmens, en julhet, la còntra-ofensiva de l'Armada Roja rebutèt lei Polonés fins a [[Lviv]] avans la signatura d'un tractat de patz entre Bolchevics e Polonés en octòbre de [[1920]]. Aquò permetèt ai Roges de liquidar la pòcha blanca de [[Crimèa]] dins lo corrent de novembre. Enfin, la darriera etapa de la guèrra foguèt l'eliminacion dei bandas de [[Nestor Makhno|Makhno]]. Lo conflicte s'acabèt en [[1921]] per la victòria dei Bolchevics e la fugida de [[Nestor Makhno|Makhno]] en [[Romania]]. === L'Ucraïna Sovietica === ==== De l'ucrainizacion a l'Holodomòr ==== [[File:Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png|thumb|Intensitat de la famina de 1932-1933 en Union Sovietica.]] En [[1921]], lo país èra totalament destruch er tres [[annada]]s de [[guèrra civila]], de chaples e de pilhatges. La Republica Sovietica d'Ucraïna venguèt oficialament una [[republica]] constitutiva de l'[[URSS|Union Sovietica]] lo 30 de decembre de [[1922]]. De [[1923]] a [[1934]], [[Khàrkiv]] ne'n foguèt la [[capitala]] avans d'èsser remplaçada per [[Kyiv|Kyiiv]]. Leis [[annada]]s 1920 foguèron marcadas per la politica « d'ucraïnizacion » principalament axada sus la promocion de la [[lenga]] e de la [[cultura]] ucraïnianas. Pasmens, a partir de [[1929]], la region foguèt regardada per la politica de collectivizacion d'[[Estalin]] e per la liquidacion dei kulaks (de païsans aisats). Aquò se turtèt a una oposicion viva dau mond rurau e lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]] respondèt violentament. De milièrs de païsans foguèron desportats au [[Gulag]] e de requisicions massisas de [[cereala]]s e de viures aguèron luòc per avitalhar lei [[vila]]s. En [[1932]]-[[1933]], aquò entraïnèt una [[famina]] catastrofica en Ucraïna Orientala ([[Holodomòr]]) que causèt la [[mòrt]] d'au mens cinc milions d'abitants. Puei, de [[1934]] a [[1938]], leis elèits ucraïnianas foguèron decimadas per lei purgas ordonadas per [[Estalin]]. ==== La Segonda Guèrra Mondiala ==== [[File:Kiev Kreschatik after liberation November 1943.jpg|thumb|right|Soudats [[URSS|sovietics]] dins lei roïnas de [[Kiev]] après la [[Batalha de Kiev (1943)|liberacion de la vila]] en novembre de [[1943]].]] Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], Ucraïna conoguèt tornarmai un periòde fòrça malaisat. En fòra dau conflicte principau en [[1939]] e en [[1940]], l'[[URSS]] aprofichèt inicialament la mobilizacion de [[França]], dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e d'[[Alemanha]] en Euròpa Occidentala per annexar una partida de [[Polonha]] ([[1939]]) e de [[Romania]] ([[1940]]). L'Ucraïna Sovietica foguèt ansin aumentada de [[Galícia (Euròpa Orienta)|Galícia]], de [[Bucovina]] e de la [[Bassaràbia]] dau Sud. Pasmens, en [[1941]]-[[1942]], foguèt rapidament conquistada per lei fòrças [[Alemanha|alemanda]] e [[Romania|romanesa]]. [[Romania]] i recuperèt [[Bucovina]] e [[Bessaràbia]] e apondiguèt a aquelei conquistas la region de [[Transnitria]], compres lo [[pòrt]] d'[[Odessa]]. Lo rèsta foguèt integrat au sen d'un territòri militar [[Alemanha|alemand]] que sa direccion èra installada a [[Rovno]]. En [[1942]], leis ''[[Einsatzgruppen]]'' [[Alemanha|alemands]] liquidèron lei populacions [[judaïsme|judievas]]. Quant ai populacions eslavas, subiguèron lei requisicions de man d'òbra transferida dins de camps de trabalh, e de còps dins de camps de concentracion, alemands. Certaneis Ucraïnians s'engatjèron tanben dins la guèrra dins lo camp dau [[Tresen Reich|Reich]]. Se destrièron en particular dins la traca dei [[judaïsme|judieus]] e coma gardians dei [[Olocaust|camps d'exterminacion]]. Enfin, en[[Volínia]], se formèt un movement independentista ostil ais Alemands e ai Sovietics. Dirigit per [[Stepan Bandera]], foguèt durament reprimit mai capitèt de combatre fins ais annadas 1950. Ucraïna foguèt liberada per l'Armada Sovietica après una tiera de batalhas [[sang|saunosas]] ([[Batalha de Dniepr|batalha de Dnièpre]], [[ofensiva Dnièpre-Carpats]]... etc.) entre aost de [[1943]] a julhet de [[1944]]. Dins lo corrent de sa retirada, l'armada [[Alemanha|alemand]] destruguèt metodicament lei vilas principalas e leis infrastructuras. Consequéncia deis actes de collaboracion reaus ò supausats amb leis Alemands, plusors pòbles locaus coma leis [[Alemands de la Mar Negra]] (tre [[1941]]) ò lei [[Tatars de Crimèa]] foguèron desportats en [[Asia Centrala]] ò en [[Sibèria]]. L'estatut d'autonòmia de [[Crimèa]] au sen de la Russia Sovietica foguèt tanben suprimit. ==== De 1945 a l'independéncia ==== A l'eissida de la guèrra, leis annexions territòrialas [[URSS|sovieticas]] e lei transferiments de populacions entre [[Polonha]] e [[URSS]] permetèron per lo premier còp de reünir totei leis Ucraïnians au sen d'un meteis [[estat]]. D'efèct, en fòra dei territòris ja sovietics avans [[1941]], [[Moscòu]] annexèt lei territòris [[Romania|romanés]] e [[Checoslovaquia|checoslovacs]] poblats d'Ucraïnians. Puei, un milion d'Ucraïnians installats dins la region polonesa de [[Chelm]] foguèron transferits en cambi d'un transferiment invèrs de Polonés installats en Ucraïna Occidentala. Aquò permetèt la question dei minoritats etnicas entre lei dos país. Ucraïna faguèt tanben oficialament partida dei país fondators de l'[[ONU]]. Pasmens, dins lo país, lei condicions de vida demorèron malaisadas e una famina novèla se debanèt en [[1947]]. S'agravèron egalament amb la repression decidida per [[Estalin]] còntra lei « collaborators », es a dire lo [[clergat]] e lei [[nacionalisme|nacionalistas]]. La situacion se melhorèt amb la [[mòrt]] d'[[Estalin]] e son remplaçament per [[Nikita Khrushchov]] qu'èra ucraïnian. Fònt de problemas ulteriors grèus, decidèt de restacar [[Crimèa]] a la Republica Sovietica d'Ucraïna en [[1954]]. Pasmens, la liberalizacion relativa de la societat sovietica sota Khrushchov permetèt de liberar un nombre important de presoniers politics e autorizèt l'adopcion de certanei politicas nacionalas per leis autoritats de [[Kiev]]. Aquela politica foguèt limitada per [[Leonid Brezhnev]] qu'ordonèt en [[1972]] la destitucion dau premier secretari [[Petro Chelest]] sospichat de defendre un [[nacionalisme]] ucraïnian tròp engatjat. Lo remplacèt per lo conservador [[Vladimir Chtcherbitski]] que demorèt en plaça fins a [[1989]]. A partir de [[1988]], la politica de ''perestroika'' de [[Mikhaïl Gorbachov]] favorizèt la renaissença de movements intellectuaus independentistas, especialament dins lei regions occidentalas e centralas. En genier de [[1990]], de manifestacions fòrça importantas celebrèron la remembrança de l'independéncia de [[1918]] amb una cadena umana de 500 quilomètres. Pus grèu, lo poderós sindicat de l'industria miniera de [[Donbass]] acomencèt una grèva basada sus de revendicacions [[democracia|democraticas]] e [[independéncia|independentistas]] a partir de julhet de [[1989]]. Un movement politic dich ''Rokh'' (Movement popular ucraïnian de restructuracion), fondat en [[1988]], federèt lei manifestacions. En julhet de [[1990]], un mes après [[Russia]], Ucraïna proclamèt sa [[sobeiranetat]] e un èx-cap dau Partit Comunista, [[Leonid Kravchouk]] foguèt elegit president dau Soviet suprèm. Pasmens, en març de [[1991]], una majoritat d'Ucraïnians aprovèt lo projècte d'union renovada prepausat per [[Mikhaïl Gorbachov|Gorbachov]] mai la temptativa de còp d'estat menat per lei conservadors dau PCUS dins lo corrent d'aost de [[1991]] precipitèt la situacion. Lo 24 d'aost, Ucraïna proclamèt son [[independéncia]] confirmada per un [[referendum]] (aperaquí 90% de vòtes favorables) organizat lo 1{{èr}} de decembre seguent. [[Leonid Kravchouk|Kravchouk]] foguèt elegit president de la Republica, còntra lo candidat dau ''Roukh'', e participèt amb seis omològs rus e bielorús a la dissolucion de l'[[URSS]]. === L'Ucraïna independenta === ==== Lei dificultats de l'independéncia ==== [[File:Ucraïna - Resultats eleccions presidencialas 2010.png|thumb|Exemple de la polarizacion de la vida politica ucraïniana entre l'èst e l'oèst (eleccions presidencialas de 2010).]] En despiech de son industria pesuca e de sei ressorsas naturalas importantas, Ucraïna conoguèt de dificultats grèvas tre son [[independéncia]]. En particular, son economia s'afondrèt rapidament amb una regression de l'industria e una [[inflacion]] galaupanta. Per limitar la catastròfa, lo govèrn ucraïnian decidèt donc de limitar la liberalizacion de l'economia e lei privatizacions. Pasmens, aquò empachèt pas una grèva importanta dei minaires en [[1993]]. Autre problema important, lei relacions amb [[Russia]] venguèron rapidament malaisadas a prepaus dei questions de la flòta militara sovietica de la [[Mar Negra]] e de l'estatut de [[Crimèa]]. Afeblida, Ucraïna poguèt pas impausar son ponch de vista. Lei Rus obtenguèron la màger part de la flòta e lo drech d'utilizar la basa de [[Sebastòple]]. En mai d'aquò, sota la pression deis [[USA|Estats Units]] e de [[Russia]], [[Kyiv|Kyiiv]] deguèt tanben renonciar a son arsenau [[arma nucleara|nuclear]] (eiretat de l'URSS) que foguèt transferit en [[URSS]]. En cambi, obtenguèt una ajuda financiera estatsunidenc e una assegurança regardant lo mantenement de sei [[frontiera]]s. Enfin, lo país aguèt de dificultats per afirmar son unitat nacionala. En particular, de diferéncias politicas importantas apareguèron entre l'[[oèst]] e lo centre desirós de s'integrar au sen de l'[[Union Europèa]] e l'[[èst]] e lo [[sud]] pus favorables au mantement de relacions privilegiadas amb [[Russia]]. Aquela separacion, basada sus de rasons etnicas (mai de Rus dins l'èst dau país), economicas (l'industria orientala èra integrada au sen dau complèx industria sovietic largament demorat en Russia) e politicas (leis elèits orientalas son sovent eissits de l'ancian poder sovietic), estructurèt rapidament la vida politica nacionala. Ansin, en març-abriu [[1994]], lo ''Roulh'' ganhèt leis eleccions legislativas a l'oèst mai lei candidats de l'ancian regime s'impausèron dins l'èst e obtenguèron una pichona majoritat au Parlament. La meteissa situacion se debanèt en junh per l'eleccion presidenciala que veguèt la victòria de [[Leonid Koutchma]] (52%) que trionfèt dins l'èst. ==== La presidéncia Koutchma ==== La presidéncia de [[Leonid Koutchma]] ([[1994]]-[[2004]]) foguèt marcada per una liberalizacion limitada, un desvolopament de l'economia tardiu, divèrseis escandòls e un autoritarisme mai e mai important. D'efèct, durant son premier, adoptèt una politica liberala d'austeritat conjugada amb de privatizacions mai deguèt tenir còmpte deis interès de l'industria miniera (grèva de [[1996]]). Pasmens, lo declin economic acomencèt d'èsser limitat per lo desvolopament de l'economia informala. Puei, en [[1996]], lo president obtenguèt lo vòte d'una [[lei|lèi]] renfòrçant lo [[poder executiu]]. Elegit tornarmai en [[1999]] (56%), son segond mandat foguèt tocat per d'escandòls de corrupcion e de disparicions de jornalistas e per l'acomençament d'una represa economica a partir de [[2000]]. Aquò l'afebliguèt e la fin de sa presidéncia prenguèt un aspèct autoritari. ==== La Revolucion Arange e sei decepcions ==== Enebit d'un tresen mandat per la [[constitucion]], [[Leonid Kotchma]] poguèt pas se presentar a l'eleccion presidenciala de [[2004]]. L'escrutinh opausèt [[Víktor Ianokòvych]], un oligarca de l'èst, a [[Víktor Ioshchenko]], un economista sostengut per l'oèst. En causa de fraudas, lei resultats dau segond torn foguèron fòrça contestats per lei partisans d'Iochtchenko qu'adoptèron la [[color]] arange coma simbòl. Après una lònga crisi, obtenguèron contentament e un tresen torn donèt la victòria a son candidat (56%). Pasmens, lei venceires de la [[Revolucion Arange]] se devesiguèron rapidament entre elei e mau capitèron de dispausar d'una majoritat parlamentària. En [[2006]], perdiguèron leis eleccions legislativas e [[Víktor Ianokòvych]] foguèt ansin nommat cap dau govèrn. Iochtchenko assaièt sensa succès de dissòuvre lo Parlament e [[Víktor Ianokòvych| Ianokòvych]] ganhèt l'eleccion presidenciala de [[2010]]. Aqueu periòde veguèt la perseguida de la represa economica, sostenguda per la demanda [[Republica Populara de China|chinesa]], mai veguèt egalament l'agravament dei tensions interioras èst-oèst e de retards dins la modernizacion de l'economia e de l'administracion, fòrça corrompudas, dau país. ==== La crisi de 2014 e la guèrra civila dins l'èst ==== Dins lo corrent deis annadas 2010, [[Víktor Ianokòvych]] assaièt de mantenir un equilibri precari entre [[Russia]] e [[Union Europèa]]. Pasmens, en [[2013]], la conclusion pròcha d'un acòrd d'associacion amb l'UE entraïnèt de pressions importantas sus [[Kyiv|Kyiiv]] de part de [[Moscòu]]. En novembre de [[2013]], lo govèrn ucraïnian chausiguèt finalament d'abandonar son projècte d'acòrd amb [[Brussèlas]] au profiech d'un raprochament amb [[Russia]]. Populara a l'èst, aquela decision entraïnèt de manifestacions majoras a [[Kyiv|Kyiiv]] e dins l'oèst (veire [[EuroMaidan]]). Après quatre mes de crisi, lo Parlament votèt finalament la destitucion dau president lo 22 de febrier que s'enfugiguèt a l'èst. Puei, lo 27 de junh de [[2014]], lo novèu president [[Petrò Poroshenko]] signèt un acòrd comerciau amb l'UE. {{veire|Crisi de Crimèa}} Pasmens, aquò entraïnèt doas crisis grèvas en [[Crimèa]] e dins lei regions pus orientalas dau país. Premier, en [[Crimèa]], [[Russia]] refusèt de perdre lo contraròtle d'una region estrategica e poblada en majoritat de populacions russas. Dau 26 de febrier au 28 de març, de soudats rus ocupèron aisidament la region e un referendum organizada per leis autoritats prorussas proclamèt l'[[independéncia]] de [[Crimèa]] que demandèt e obtenguèt son intrada au sen de la [[Federacion de Russia]]. Aquela annexion es pas reconeguda per la comunautat internacionala e Ucraïna revendica totjorn oficialament la peninsula. {{veire|Guèrra de Donbass}} L'autra crisi acomencèt d'un biais simultanèu a la fin de febrier de [[2014]] amb plusors manifestacions de sostèn au president [[Víktor Ianokòvych]] dins lei principalei [[vila]]s dau [[sud]] e de l'[[èst]] ([[Donetsk]], [[Kramatorsk]], [[Luhansk]], [[Mariupol]], [[Khàrkiv]], [[Odessa]]... etc.). A partir d'abriu, prenguèron una forma insureccionala dins la region de [[Donbass]] e se formèt una armada separatista. Lei 7 e 11 d'abriu, lei regions de Donetsk e de Lougansk proclamèron son [[independéncia]]. L'armada ucraïniana intervenguèt dins aquelei regions a partir dau 2 de mai. Avancèt fins au mes de julhet e a l'arribada de « volontaris » rus mandats per [[Moscòu]] per sostenir leis insurgents. A partir d'aost, leis Ucraïnians deguèron a son torn recular fins a la signatura d'una alta-au-fuòc en setembre. Foguèt rapidament rompuda e de combats novèus s'acabèron per una tiera de desfachas ucraïnianas avans la signatura d'una segonda [[alta-au-fuòc]], fòrça precària, lo 12 de febrier de [[2015]]. En abriu de 2015, aquela guèrra aviá causat la mòrt d'aperaquí {{formatnum:6100}} personas e lo desplaçament de {{formatnum:500000}} refugiats. Plusors vilas de l'èst, especialament [[Donetsk]], an subit de destruccions importantas e l'economia ucraïniana s'es afondrada. En mai d'aquò, Kiev dèu menar de reformas economicas importantas en cambi de prèsts de l'UE e dau [[FMI]]. == Cultura == == Liames intèrnes == * [[Partenariat Oriental]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Commons|Ukraine|Ucraïna}} {{païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Ucraïna|*]] k6lbk8vk3lx8l0x1ciqdcpawvu4vfyr 2504126 2504125 2026-07-08T10:06:00Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504126 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País | nom_local=Україна ([[ucraïnian]]) | imatge_mapa=Europe-Ukraine (1991-2014).svg | capitala=[[Kyiv]] | coordenadas_capitala={{coord|50|27|02|N|30|31|25|E}} | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Kyiv]] | tipe_govèrn=[[Republica parlamentària]] | cap_títol1 = [[Lista dels presidents d'Ucraïna|President]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres d'Ucraïna|Primièr Ministre]] | cap1 =[[Volodímir Zelenski]] | cap2 = [[Iolia Sviridenco]] |superfícia_reng= |superfícia_totala={{formatnum:603549}} | percentatge_aiga={{unitat|7}} | populacion_reng=31 |populacion_totala={{formatnum:45426200}} | populacion_annada=2014 | densitat=75 |tipe_independéncia= | país_independéncia=de l'[[Union Sovietica]] | data_independéncia=[[24 d'agost]] de [[1991]] | gentilici = {{Bes | Ucraïnian, Ucraïniana | Ucraïnés, Ucraïnesa }} | PIB_annada=2016 | PIB=93.2 miliard [[USD]] | PIB_categoria= | PIB_reng= | IDH_annada=2016 | IDH={{diminucion}} 0,743 | IDH_categoria= | IDH_reng=84 | còde_país=UA | moneda =[[Hryvnia]] | còde_moneda=UAH | fus_orari= {{Bes | UTC+02:00 ([[Eastern European Time|EET]]) | UTC+03:00 ([[EEST]], ora estivala) }} |imne_nacional={{Bes | Ще не вмерла Україна ([[ucraïnian]]) | [[Transcripcion dels alfabets arabi, cirillic e grèc en occitan|Transcripcion:]] ''[[Imne d'Ucraïna|Sxe ne vmerla Ukraïna]]'' | «La glòria d'Ucraïna non es pas mòrta» }} | domeni_internet=[[.ua]] | indicatiu_telefonic=+380 | organizacions_internacionalas=[[ONU]], [[Conselh de l'Euròpa|CdE]] | descr_mapa= | lengas_oficialas =[[Ucraïnian]] | lengas_reconegudas =[[Tatar de Crimea]] | imne audio = National_anthem_of_Ukraine,_instrumental.oga }} '''Ucraïna''' ({{AFI-oc|ykɾaˈinɑ, ykɾaˈina}}; en [[ucraïnian]]: Украї́на, ''Ukraïna'', {{AFI|[ʊkrɐˈjinɐ]|3=pron}}) es un país d'[[Euròpa Orientala]], segond estat d'Euròpa en tèrme de superficia e lo primièr entièrament europèu. Frontalièr de [[Moldàvia (estat)|Moldàvia]], [[Romania]], [[Ongria]], [[Eslovaquia]] e [[Polonha]] a l'oèst, [[Bielorussia]] au nòrd e [[Russia]] a l'èst. Es limitada per la [[mar Negra]] e la [[mar d'Azov]] au sud. La capitala n'es [[Kyiiv]] ({{AFI|[kɪjiw]||leng|lenga=uk}}). Lo gentilici es '''ucraïnian -a''' (o '''ucraïnés -esa'''). Las originas de la cultura ucrainiana remontan a l'estat medieval de la [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]]. Après la casuda d'aqueste après las invasions mongòlas del sègle XIII, lo territòri faguèt l’objècte de particions e se vejèt revendicat per mai d'una poissenças estrangièras coma la Republica de las Doas Nacions e l'[[Empèri Otoman]]. L'Etmanat cosac independant existiguèt entre los sègles XVII e XVIII, abans d’integrar l'Empèri rus. Pendent la [[Revolucion Russa]], la Republica Populara Ucrainiana coneguèt brèvament l'independéncia amb reconneissença internacionala, mas acabèt per venir la republica socialista sovietica d'Ucraïna de l'[[URSS|Union Sovietica]], dins las annadas 1920 a la seguida de la guèrra civila russa. Ucraïna venguèt tornarmai independenta en 1991, après la casuda de l'[[URSS]]. A la seguida de la revolucion de 2014, Crimèa foguèt annexada per Russia e una guèrra civila espetèt dins l'èst del país, amb los separatistas prorusses. Lo 24 de febrièr de 2022, Ucraïna foguèt envasida per las fòrças armadas russas sus òrdre de [[Vladímir Pótin]]. == Geografia == === Geografia fisica === [[Fichièr:Ukraine topo en.jpg|thumb|Mapa del relèu d'Ucraïna.]] [[Fichièr:HistRegUkr.jpg|thumb|Regions istoricas de l'Ucraïna actuala.]] Ucraïna es un país de l'[[Euròpa de l'Èst]]. Parteja sas frontièras terrèstras amb set païses limitròfs : a l'oèst [[Polonha]], [[Eslovaquia]] e [[Ongria]] ; al sud-oèst [[Romania]] e [[Moldàvia]] ; a l'èst e al nòrd-èst [[Russia]] ; al nòrd [[Bielorussia]]. Lo país mesura {{unitat|1316|km}} d'èst en oèst e {{unitat|893|km}} del nòrd al sud, per una superfícia totala de {{unitat|603550|km|2}}, o {{unitat|576450|km|2}} sens comptar la superfícia de [[Crimèa]]. Levat lo vast [[plan de Podolia]] (altitud {{unitat|472|m}}) qu'ocupa l'oèst del país, es un país relativament plan, amb las tèrras fertilas del bacin de Dniepr en son centre, çò que que li permet d'aver una agricultura productiva. Las montanhas ucraïnianas son mai que mai constituïdas des contrafòrts dels relèus d'Euròpa centrala e mediterranèa : * los [[Carpats]], a l'oèst-sud-oèst, amb lo [[Hoverla|mont Hoverla]] que culmina a {{unitat|2061|m}} {{coord|48|10|12|N|24|34|12|E|type:mountain}}, çò que ne fa lo suc pus naut de la division dels « [[Carpats#Topografia|Carpats occidentals exteriors]] » ; * le massís de Crimèa, culminant al mont [[Roman-Koch]] a {{unitat|1545|m}}<ref>https://web.archive.org/web/20151223140229/http://voyage.idealo.fr/pays/Ukraine-UA/.</ref>, al ras de la [[mar Negra]]. Ucraïna beneficia tanben d'una ret fluviala estenduda, compausada principalament per [[Dnièpre]] (''Dnipro''), [[Dnièstre]] (''Dnister''), lo [[Bog (riu)|Bog occidental]], lo [[Bog meridional]] e [[Donets]] a l'èst. [[Danubi]] (Dounay) marca la frontièra a l'extrèm sud-oèst entre Ucraïna e Romania. Al sud, Ucraïna se dobrís sus la [[mar Negra]], bordada de nombroses « [[liman]]s », e ont s'avança la peninsula de Crimèa. Lo clima de la màger part d'Ucraïna es continental amb d'ivèrns freds e d'estius cauds ; lo clima es pas mediterranèu que per la còsta sud de Crimèa. Las temperaturas mejanas a [[Kharkiv]] en Ucraïna orientala son d'aperaquí {{unitat|-7|°C}} en genièr e {{unitat|20|°C}} en julhet. Las precipitacions van d'aperaquí {{unitat|750|mm}} l'an dins lo nòrd a aperaquí {{unitat|250|mm}} dins lo sud. === Geografia politica === [[Fichièr:UkraineNumbered.png|thumb|Ucraïna descopada en 24 [[oblast]]s (1-3, 5-25) e una republica autonoma (4).]] [[Fichièr:Poshtova Square 2006, Kyiv.jpg|thumb|[[Kyiv|Kyiiv]], capitala e vila mai granda vila d'Ucraïna.]] Ucraïna es devesida en 24 regions administrativas o ''oblasti'' (singular : ''[[óblast]]'') e una municipalitat (''misto'') amb un estatut juridic particular, [[Kyiv|Kyiiv]] . En mai, Ucraïna revendica l'integralitat de [[Crimèa]], es a dire la vila d'estatut particular de [[Sebastòple]] e la [[Republica autonòma de Crimèa]], que son estadas annexats en 2014 per Russia e constituisson per ara lo [[Districte federal de Crimèa]] de la [[Russia|Federacion de Russia]]. Cada óblast es devesit en mantun [[raiòn]]s e cada raion en mantuna ''[[hromada]]s''. === Clima === [[File:Ucraïna - Clima.png|thumb|Clima d'Ucraïna segon la classificacion de Köppen]] Lo clima ucraïnian es mai que mai [[clima continentau|continentau]] amb d'ivèrns fregs, d'estius cauds e de [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] regularas. La temperatura mejana es pus febla au nòrd e aumenta vèrs lo sud. Lei [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] seguisson una evolucion opausada (750 mm anuaus dins lo nòrd, 250 mm dins lo sud). Lo clima dei ribas de la [[Mar Negra]] es influenciat per la [[mar]] e es classat coma subtropicau umid. Sei caracteristicas son similaras au [[clima mediterranèu]] mai de precipitacions son enregistradas tota l'annada. Dins lei [[Carpats]], lo clima es dictat per l'[[altitud]]. == Istòria == === Preïstòria e Antiquitat === Lo premier pòble conegut vivent dins la region foguèron lei [[Pelasges]], pòble largament desconegut qu'ocupava la màger part dei [[Balcans]] a la fin de la [[Preïstòria]]. Dins lo corrent dau milleni III av. JC, arribèron de populacions [[indoeuropèu|indoeuropèas]] de [[lenga]] [[iran]]iana septentrionala ([[Cimmeris]], [[Escites]] e [[Sarmatas]]). Intrèron en contacte amb lei [[Grècia antica|Grècs]] en [[Crimèa]] e s'ellenizèron lòng dau [[litorau]] de la [[Mar Negra]]. En particular, au sègle III av. JC, se formèt un estat escite ellenizat dich [[Reiaume dau Bòsfor]] amb [[Kertch]] coma [[capitala]]. Dos sègles pus tard, intrèt dins l'esfèra d'influéncia de l'[[Empèri Roman]] e ne'n venguèt un protegit. A partir dau sègle III ap. JC, de [[Gòts]] e d'autrei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] [[eurasia]]tics migrèron en Ucraïna (e pus largament en [[Euròpa]] Orientala). Seis apòrts culturaus e tecnologics (rites funeraris, artesanat... etc.) foguèron a l'origina de la [[cultura de Chernyakhov]] que dominèt la region fins au sègle V. Entre aquelei pòbles, leis [[Antes]] presentan un interès particular car semblan presentar una cultura proto-eslava. Ansin, son benlèu a l'origina dei populacions eslavas que s'installèron pauc a pauc sus lo territòri de l'Ucraïna actuala a partir dau sègle VI. Dins aquò, la region demorèt un luòc de passatge ò de còps d'installacion per lei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] que venguèron en [[Euròpa]] fins au sègle XIII ([[Huns]], [[Avars]], [[Khazars]], [[Ongria|Magiars]], [[Petchenegues]], [[Tatars]], [[Empèri Mongòl|Mongòls]]... etc.). === Dau Rus' de Kyiiv a la conquista russa === ==== Lo Rus' de Kyiiv ==== [[File:Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|thumb|Fragmentacion dau Rus' de Kyiiv durant lo periòde 1054-1132.]] {{veire|Rus' de Kyiv}} A partir dau sègle VIII, lo comèrci vareg (de [[Viking]]s orientaus principalament originaris de [[Suècia]]) entre la [[Mar Baltica]] e la [[Mar Negra]] favorizèt l'emergéncia d'[[estat]]s locaus au sen dei populacions eslavas. Au sègle IX, lo cap vareg [[Oleg lo Savi]] conquistèt [[Kyiv|Kyiiv]] e fondèt un estat dich [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]]. Gropant leis Eslaus orientaus (rèires comuns dei [[Russia|Rus]], dei [[Bielorussia|Bielorús]] e deis Ucraïnians), agantèt son apogèu sota lei rèines de [[Vladimir Ièr|Vladimir]] ([[980]]-[[1015]]) e d'[[Iaroslav lo Savi]] ([[1019]]-[[1054]]) que favorizèron la difusion dau [[cristianisme]] [[Ortodoxia|ortodox]] au sen de son pòble. Au sègle XI, lo [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]] èra lo reiaume pus estendut d'[[Euròpa]] e aviá d'importantei relacions comercialas amb l'[[Empèri Bizantin]] via [[Dnièpre]]. Pasmens, de conflictes intèrnes e d'invasions novèlas de [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] [[eurasia]]tics fragmentèron pauc a pauc lo Rus' de Kyiiv. De [[1054]] a [[1224]], aperaquí 64 principats se formèron sus son territòri. En [[1203]], lei [[Cumans]] prenguèron e pilhèron [[Kyiv|Kyiiv]]. Un an pus tard, aqueu declin foguèt agravat per lo sac de [[Constantinòple]] per la [[Quatrena Crosada]] ([[1204]]) que privèt lo reiaume de son partenari economic principau. Ansin, dins lo corrent dei sègles XII e XIII, l'unitat e la poissança dau reiaume dispareguèron pauc a pauc e lo títol de senhor de Kyiiv venguèt subretot simbolic avans de disparéisser d'un biais definitiu amb la presa de la [[vila]] per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] en [[1240]]. ==== Leis invasions mongòlas e lituanianas ==== A partir dau sègle XIII, lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] e lei [[Lituània|Lituanians]] impausèron son autoritat sus la region entraïnant l'acomençament de la diferenciacion entre, d'un caire, lei [[Bielorussia|Bielorús]] e leis Ucraïnians e, d'autre caire, lei [[Russia|Rus]]. D'efèct, lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] someteguèron lei principats eslaus septentrionaus ([[1239]]), pilhèron [[Kiev]] ([[1240]]) e ravatjèron [[Polonha]] e [[Ongria]] ([[1241]]) sensa s'i mantenir. Puei, fondèron lo [[Khanat de l'Òrda d'Aur]] qu'obliguèt lei principats rus eissits dau Rus' de Kiev de li pagar un [[tribut]]. Au sègle XIV, lei [[Lituània|Lituanians]] s'interessèron a son torn a la region. Capitèron de prendre lo contraròtle de plusors principats occidentaus e de conquistar Kiev en [[1363]]. Puei, au començament dau sègle XV, agantèron la [[Mar Negra]]. En parallèl, lei [[Polonha|Polonés]] ocupèron lo [[principat de Halicz]] que venguèt per la seguida [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]]. Ansin, a la conclusion de l'Union entre [[Polonha]] e [[Lituània]], Ucraïna èra devesida entre una mitat polono-lituaniana, au centre e a l'[[oèst]], e una mitat tatara (populacions turcas que succediguèt ai Mongòls) au [[sud]] e a l'[[èst]]. En [[1438]], lei Tatars s'afranquiguèron de la tutèla [[Empèri Mongòl|mongòla]] e fondèron lo [[Khanat de Crimèa]]. Pasmens, lo sud de [[Crimèa]] demorèt lòngtemps sota influéncia [[Empèri Bizantin|bizantina]] avans de passar sota la contraròtle dei marchands [[Itàlia]], especialament aquelei de [[Republica de Gènoa|Gènoa]]. Aquel equilibri durèt fins a la fin dau sègle XV. Foguèt romput au [[sud]] per lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]] e au [[nòrd]] per lei [[Russia|Rus]]. D'efèct, en [[1475]], lei premiers capitèron de conquistar lei possessions [[Republica de Gènoa|genoesas]] e de [[vassal]]izar lo [[Khanat de Crimèa]]. Puei, menèron un lòng combat per establir còntra [[Polonha]]-[[Lituània]] per lo contraròtle dau [[litorau]] nòrd-oèst de la [[Mar Negra]]. S'acabèt victoriosament en [[1526]] amb la presa de [[Bessaràbia]] e de [[Jedisan]]. De son caire, lei Rus acomencèron una lenta migracion en direccion dau [[sud]]. Son objectiu iniciau èra de protegir [[Moscòu]] còntra lei Tatars qu'avián pilhat la vila en [[1571]]-[[1572]]. Per aquò, bastiguèron de rets de [[fortificacion]]s dins la region de [[Kharkiv]] e i favorizèron l'implantacion de colons cargats de lei defendre militarament. Aquelei [[marcha (juridiccion)|marchas militaras]] dichas « Ucraïna » en [[rus]] donèron son nom au país. ==== L'influéncia polonesa ==== De [[1550]] a [[1650]], lei transformacions politicas e [[religion|religiosas]] de [[Polonha]]-[[Lituània]] aguèron d'efèctes importants en [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] e en [[Rutènia]]. D'efèct, a l'eissida dau renfòrçament de l'Union entre lei doas coronas en [[1569]], la noblesa de [[Rutènia]] quitèt la [[movença]] [[Lituània|lituaniana]] per intrar dins aquela de [[Polonha]]. Aquò foguèt a l'origina de la diferenciacion entre [[Bielorussia|Bielorús]] e Ucraïnians. Un autre efècte important regardèt la [[religion]] quand una assemblada dau [[clergat]] [[Ortodoxia|ortodox]] proclamèt son union amb la [[Glèisa Catolica]] entraïnant la formacion d'una [[Glèisas catolicas orientalas|Glèisa « uniata »]] de rite [[Empèri Bizantin|bizantin]]. Pasmens, aquela decision suscitèt d'oposicions vivas. En [[1620]], un novèu [[metropolita]] [[Ortodoxia|ortodòxe]] de [[Kiev]] foguèt consacrat per lo [[Patriarcat de Constantinòple|patriarca de Constantinòple]]. Lo rèi de [[Polonha]] foguèt obligat de reconóisser aquela ierarquia [[Ortodoxia|ortodòxa]] novèla en [[1632]] entraïnant una coabitacion entre lei Glèisas Ortodòxa e « uniata ». Enfin, lo darrier efècte major de la senhoriá [[Polonha|polonesa]] foguèt la difusion de sa cultura e de son modèl sociau. Ansin, l'[[aristocracia]] de [[Rutènia]] se polonizèt pauc a pauc e, segon lo modèl de la noblesa polonesa, se formèron de proprietaris agricòlas immensas tengudas per de [[magnat]]s. ==== Lei Cosacs Zaporoges ==== Lei [[cosacs]] èran un ensems de pòbles nomadas, generalament eslaus, installats dins lei regions [[frontièra|frontalieras]] entre [[Polonha]]-[[Lituània]], [[Russia]], [[Khanat de Crimèa]] e khanats mongòls. Lei Zaporoges, [[Ortodoxia|ortodoxs]], de lenga ucraïniana e nominalament vassaus de la corona polonesa, n'èran lei representants pus occidentaus. Installats dins la bloca de [[Dnièpre]] a la periferia de [[Polonha]]-[[Lituània]] e de [[Russia]], èran cortejats per lei doas poissanças que li donavan d'armas e de viures en cambi d'un sostèn militar. Aquò permetèt ai Zaporoges de desvolopar pauc a pauc d'institucions que venguèron relativament solidas dins lo corrent dau sègle XVI. Òr, aqueu periòde veguèt de transformacions importantas dau territòri zaporoge en causa de l'installacion de païsans polonés (dempuei l'oèst) e rus (dempuei lo nòrd). D'efèct, de magnats acomencèron rapidament de revendicar de [[drech]]s sus lei regions cultivadas, çò qu'entraïnèt de revòutas. Una premiera temptativa mau capitèt en [[1637]] e permetèt ai [[Polonha|Polonés]] de renfòrçar sa preséncia dins la bloca de [[Dniepr]]. Pasmens, de combats acomencèron tornarmai a partir de [[1648]] amb una revòuta novèla dirigida per [[Bogdan Khmelnitski]] que s'alièt amb lei [[Khanat de Crimèa|Tatars de Crimèa]] en [[1648]] e amb lei [[Russia|Rus]] en [[1654]]. En [[1654]], [[Bogdan Khmelnitski|Khmelnitski]] reconoguèt la senhoriá russa en cambi dau mantenement deis institucions dei Zaporoges. Pasmens, aquel acòrd contentèt degun car lei [[Russia|Rus]] avián ges d'intencion de lo respectar e lei combats contunièron car lei [[Polonha|Polonés]] desarmèron pas fins au [[tractat d'Androussovo]] en [[1667]]. Aquela patz marcava una desfacha polonesa còntra [[Russia]] mai en Ucraïna permetèt a l'Union de [[Polonha]]-[[Lituània]] de gardar la riba drecha de [[Dnièpre]]. Lei Zaporoges de l'èst passèron alora sota la senhoriá — efectiva — dei Rus e aquelei de l'oèst demorèron sota la senhoriá — nominala — dei Polonés. De [[1672]] a [[1699]], passèron — totjorn nominalament — sota senhoriá [[Empèri Otoman|otomana]] — en causa de la pèrda provisòria de [[Podòlia]] per [[Varsòvia]]. A l'èst de [[Dnièpre]], la dominacion russa foguèt mau acceptada e una revòuta dirigida per l'[[hetman]] [[Mazeppa]] aguèt luòc quand l'armada [[Suècia|suedesa]] de [[Carles XII de Suècia|Carles XII]] arribèt dins la region. Pasmens, foguèt anientada a la [[batalha de Poltava]] en [[1709]]. === L'Ucraïna Russa === ==== La conquista russa ==== Dins lo corrent dau sègle XVIII, lei [[Russia|Rus]] capitèron d'ocupar la màger part de l'Ucraïna actuala au detriment de l'[[Empèri Otoman]] e de [[Polonha]]-[[Lituània]]. D'efèct, una premiera guèrra de [[1768]] a [[1774]] permetèt ais armadas [[Russia|russas]] d'ocupar [[Taurida]], [[Crimèa]], [[Moldàvia]], [[Valaquia]] e una partida de [[Bulgaria]]. Ansin, au [[tractat de Küçük Kaynarca]] ([[1774]]), lei [[Empèri Otoman|Turcs]] perdiguèron la riba senèstra de [[Dniepr]] e deguèron laissar son [[independéncia]] au [[Khanat de Crimèa]]. Inquietas d'aquela avançada russa, [[Àustria]] e [[Prússia]] s'entendiguèron amb [[Russia]] per se partejar lo territòri [[Polonha|polonés]] amb lo [[Premier Partiment de Polonha]] ([[1772]]). La [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] Polonesa venguèt ansin [[Àustria|austriana]]. Puei, totjorn per s'aparar còntra l'expansionisme rus, [[Viena (Àustria)|Viena]] faguèt pression sus l'[[Empèri Otoman]] per obtenir [[Bucovina]], autra region poblada d'Ucraïnians, en [[1775]]. Pasmens, l'iniciativa demorèt russa. De guèrras novèlas permetèron a [[Catarina II de Russia|Catarina II]] ([[1762]]-[[1796]]) d'annexar lo [[Khanat de Crimèa]] ([[1783]]), [[Jedisan]] ([[1792]]) e de desplaçar sa [[frontiera]] lòng de [[Dniestr]]. Aperavans, l'autonòmia intèrna dei Cosacs Zaporoges èra estada definitivament suprimida amb l'abdicacion fòrçada dau darrier [[hetman]] en [[1764]] — la carga èra subretot simbolica dempuei la [[mòrt]] de [[Mazeppa]] — e la destruccion de sa [[capitala]], [[Sitch]], en [[1775]]. Aquò entraïnèt tornarmai de demandas de compensacions de [[Berlin]] e de [[Viena (Àustria)|Viena]] que s'acabèron per lei partiments de [[Polonha]] de [[1792]] e de [[1795]]. Enfin, en [[1812]], una guèrra novèla entre [[Russia|Rus]] e [[Empèri Otoman|Otomans]] entraïnèron la cession per [[Constantinòble]] de [[Bessaràbia]]. Ansin, franc dei regions annexadas per [[Àustria]], la totalitat de l'Ucraïna actuala èra venguda russa. ==== La Russia Novèla ==== En parallèl de la conquista de la region, lei [[Russia|rus]] n'organizèron la [[colonizacion]]. A l'iniciativa de [[Grigori Potemkine]], de colons ucraïnians e rus dei regions de [[Kiev]] e de [[Karkòv|Karkiv]] foguèron implantadas dins lei zònas abandonadas per lei populacions [[islam|musulmanas]] que s'èran enfugidas dins l'[[Empèri Otoman]]. Pasmens, lei besonhs umans èran fòrça importants e d'autrei pòbles participèron au poblament de l'Ucraïna russa: de [[cristianisme|crestians]] emigrats de l'[[Empèri Otoman]] ([[Grècia|grècs]] e [[Armenia|armènis]] principalament), de [[judaïsme|judieus]] [[Polonha|polonés]], ostils au conservatisme dau [[clergat]] israelita polonés, que fondèron una comunautat importanta a [[Odessa]], d'[[Alemanha|Alemands]] que venguèron la basa dau futur pòble deis [[Alemands de la Mar Negra]], de [[Bulgaria|bulgars]], de [[gagaús]]... etc. Una autra particularitat de la politica de colonizacion russa foguèt sa concentracion sus lei regions orientalas e centralas d'Ucraïna. Lei regions pus orientalas de la Russia Novèla foguèron largament neglegidas. Lo desvolopament i foguèt donc feble e l'evolucion principala foguèt la reïntegracion per fòrça dei glèisas « uniatas » au sen de la [[Ortodoxia|Glèisa Ortodoxa]] en [[1839]]. Lo desvolopament economic de la region passèt premier per l'[[agricultura]]. Pasmens, a partir deis annadas 1870, la descubèrta de minas de [[carbon]] fòrça importantas dins la region de [[Donetsk|Donètsk]] e de jaciments de [[fèrre]] dins aquela de [[Krivoï Rog]] favorizèt l'aparicion de l'industria pesuca. De mai, en parallèl dau desvolopament [[agricultura|agricòla]] e [[Industria|industriau]] de la region, [[Russia]] s'interessèt tanben ai desbocats militars e economics. Una basa navala foguèt ansin implantada dins lo [[pòrt]] de [[Sebastòple]] e un [[pòrt]] de comèrci foguèt fondat a [[Odessa]] en [[1796]]. ==== La Galícia Austriana ==== En [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] Austriana, [[Viena (Àustria)|Viena]] instaurèt un regime relativament liberau. Principalament poblada de [[Rutènia|Rutèns]], la region aviá un ròtle economic segondari e unicament agricòla. Pasmens, gardèron son identitat e sostenguèron lo [[govèrn]] [[Àustria|austrian]] durant lei trebols de [[1848]]. De mai, consequéncia de sa Glèisa « uniata », la region desvolopèt donc un particularisme a respèct dei [[Polonha|Polonés]] [[Catolicisme|catolics]] de rite roman e dau rèsta deis Ucraïnians [[Ortodoxia|ortodòxes]]. Ansin, pauc a pauc, la Galícia Austriana venguèt lo luòc de naissença dau [[nacionalisme]] ucraïnian. === La Premiera Guèrra Mondiala e sei consequéncias === ==== L'independéncia e l'ocupacion alemanda ==== La [[Premiera Guèrra Mondiala]] transformèt la region ucraïniana en prat batalhier de [[1914]] a [[1920]]. Pasmens, en fòra dei pèrdas umanas e dei destruccions, aguèt per consequéncia d'entraïnar l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]] e d'[[Àustria-Ongria]]. Un movement [[nacionalisme|nacionalista]] se formèt e revendiquèt la formacion d'una Ucraïna [[Independéncia|independenta]]. Finalament vençut, aqueu movement entraïnèt pasmens la formacion d'una republica sovietica d'Ucraïna qu'es la basa de l'Ucraïna actuala. D'efèct, tre l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]] en març de [[1917]], una assemblada dicha ''Rada'' (« Assemblada » en [[occitan]]) se reüniguèt a [[Kiev]]. La Societat deis Ucraïnians progressistas, fondada en [[1908]] per obtenir d'un biais legau la reconóissença dei drechs deis Ucraïnians e una autonomia intèrna, i aviá la majoritat. En novembre de [[1917]], proclamèt la creacion d'una Republica d'Ucraïna e creèt un [[govèrn]]. Puei, proclamèt l'[[independéncia]] en genier de [[1918]]. Dins aquò, deguèt faciar una ofensiva dei [[Bolchevisme|Bolchevics]] qu'avián fondat una republica sovietica d'Ucraïna en decembre de [[1917]] a [[Kharkiv|Kharkòv]]. Respectivament en febrier e març, lei dos govèrns ucraïnians signèron un tractat amb [[Alemanha]] e [[Àustria-Ongria]] assegurant la reconóissença de la Republica per leis Empèris Centraus. Aquò empachèt pas l'ocupacion dau país per leis [[Alemanha|Alemands]] interessats per la recòlta de [[cereala]]s. La ''Rada'' foguèt dissòuta e [[Pavel Skropadski]], protegit deis Alemands, foguèt proclamat [[hetman]]. ==== Lo caòs de 1919 ==== L'òrdre [[Alemanha|alemand]] subrevisquèt pas a la victòria deis Aliats. En novembre de [[1918]], lei soudats alemands se retirèron entraïnant un conflicte generau entre lei diferentei faccions politicas ucraïnianas. Aquela situacion durèt plusors mes fins a l'integracion dei divèrsei camps ai Bolchevics ò ais armadas blancas. En [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]], lei [[Rutènia|Rutèns]] volián faire partida de l'Ucraïna [[independéncia|independenta]]. Pasmens, la region èra tanben revendicada per la [[Polonha]] en cors de restauracion, çò qu'entraïnèt de combats de novembre de [[1918]] a mai de [[1919]] que s'acabèron per un succès polonés. [[Simon Petlioura]], èx-ministre deis afaires militars dau govèrn de la Societat deis Ucraïnians progressistas, assaièt de formar un govèrn novèu a [[Kiev]] en decembre de [[1918]]. Pasmens, perdiguèt lo contraròtle de la [[capitala]] e se raprochèt alora dei [[Polonha|Polonés]]. Lei Bolchevics formèron un govèrn provisòri basat a [[Kursk]] en novembre de [[1918]]. Establits a [[Karkòv]] en genier de [[1919]], prenguèron [[Kiev]] en febrier. Dins lo bloca de [[Dniepr]], [[Nikifor Grigoriev]] assaièt de restaurar l'estat zaporoge e organizèt d'incursions còntra lei regions vesinas. A l'[[èst]], lo cap [[anarquisme|anarquista]] [[Nestor Makhno]] organizèt tre abriu de [[1917]] una [[guerilha]] còntra leis Alemands. Contraròtlèt rapidament un important territòri en Ucraïna Orientala e intrèt en conflicte còntra leis armadas blancas de [[Anton Denikine|Denikine]]. Lòng dau [[litorau]], d'armadas aliadas ([[França]] a [[Odessa]] e en [[Crimèa]], [[Grècia]] a [[Kherson]] e a [[Mykolaiiv]]) desbarquèron per sostenir lei Blancs. Pasmens, en fàcia de la situacion caotica, se retirèron pauc a pauc dins lo corrent de l'annada. ==== Blancs còntra Roges ==== A partir de la prima de [[1919]], lo conflicte interior ucraïnian venguèt pus clar e la guèrra venguèt un conflicte periferic de la [[Guèrra Civila Russa]]. En julhet de [[1919]], lei Bolchevics eliminèron [[Nikifor Grigoriev|Grigoriev]] e lo generau blanc [[Anton Denikine]] organizèt una ofensiva d'amplor que li permetèt de conquistar [[Crimèa]], [[Odessa]] e [[Kyiv|Kyiiv]]. Pasmens, après aquelei victòrias, foguèt arrestat a [[Tula]] e la repòsta bolchevica, sostenguda per [[Nestor Makhno|Makhno]] reconquistèt rapidament la totalitat dei territòris perduts franc de [[Crimèa]] defenduda per lo generau [[Piotr Nikolaïevitch Wrangel|Wrangel]]. Lei Blancs foguèron sauvats per l'intervencion dei tropas [[Polonha|polonesas]], sostengudas per [[Simon Petlioura|Petlioura]], a partir d'abriu de [[1920]]. Ocupèron [[Kiev]] en mai permetent a [[Piotr Nikolaïevitch Wrangel|Wrangel]] de progressar dins lo sud (presa de [[Mariupòl]]). Pasmens, en julhet, la còntra-ofensiva de l'Armada Roja rebutèt lei Polonés fins a [[Lviv]] avans la signatura d'un tractat de patz entre Bolchevics e Polonés en octòbre de [[1920]]. Aquò permetèt ai Roges de liquidar la pòcha blanca de [[Crimèa]] dins lo corrent de novembre. Enfin, la darriera etapa de la guèrra foguèt l'eliminacion dei bandas de [[Nestor Makhno|Makhno]]. Lo conflicte s'acabèt en [[1921]] per la victòria dei Bolchevics e la fugida de [[Nestor Makhno|Makhno]] en [[Romania]]. === L'Ucraïna Sovietica === ==== De l'ucrainizacion a l'Holodomòr ==== [[File:Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png|thumb|Intensitat de la famina de 1932-1933 en Union Sovietica.]] En [[1921]], lo país èra totalament destruch er tres [[annada]]s de [[guèrra civila]], de chaples e de pilhatges. La Republica Sovietica d'Ucraïna venguèt oficialament una [[republica]] constitutiva de l'[[URSS|Union Sovietica]] lo 30 de decembre de [[1922]]. De [[1923]] a [[1934]], [[Khàrkiv]] ne'n foguèt la [[capitala]] avans d'èsser remplaçada per [[Kyiv|Kyiiv]]. Leis [[annada]]s 1920 foguèron marcadas per la politica « d'ucraïnizacion » principalament axada sus la promocion de la [[lenga]] e de la [[cultura]] ucraïnianas. Pasmens, a partir de [[1929]], la region foguèt regardada per la politica de collectivizacion d'[[Estalin]] e per la liquidacion dei kulaks (de païsans aisats). Aquò se turtèt a una oposicion viva dau mond rurau e lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]] respondèt violentament. De milièrs de païsans foguèron desportats au [[Gulag]] e de requisicions massisas de [[cereala]]s e de viures aguèron luòc per avitalhar lei [[vila]]s. En [[1932]]-[[1933]], aquò entraïnèt una [[famina]] catastrofica en Ucraïna Orientala ([[Holodomòr]]) que causèt la [[mòrt]] d'au mens cinc milions d'abitants. Puei, de [[1934]] a [[1938]], leis elèits ucraïnianas foguèron decimadas per lei purgas ordonadas per [[Estalin]]. ==== La Segonda Guèrra Mondiala ==== [[File:Kiev Kreschatik after liberation November 1943.jpg|thumb|right|Soudats [[URSS|sovietics]] dins lei roïnas de [[Kiev]] après la [[Batalha de Kiev (1943)|liberacion de la vila]] en novembre de [[1943]].]] Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], Ucraïna conoguèt tornarmai un periòde fòrça malaisat. En fòra dau conflicte principau en [[1939]] e en [[1940]], l'[[URSS]] aprofichèt inicialament la mobilizacion de [[França]], dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e d'[[Alemanha]] en Euròpa Occidentala per annexar una partida de [[Polonha]] ([[1939]]) e de [[Romania]] ([[1940]]). L'Ucraïna Sovietica foguèt ansin aumentada de [[Galícia (Euròpa Orienta)|Galícia]], de [[Bucovina]] e de la [[Bassaràbia]] dau Sud. Pasmens, en [[1941]]-[[1942]], foguèt rapidament conquistada per lei fòrças [[Alemanha|alemanda]] e [[Romania|romanesa]]. [[Romania]] i recuperèt [[Bucovina]] e [[Bessaràbia]] e apondiguèt a aquelei conquistas la region de [[Transnitria]], compres lo [[pòrt]] d'[[Odessa]]. Lo rèsta foguèt integrat au sen d'un territòri militar [[Alemanha|alemand]] que sa direccion èra installada a [[Rovno]]. En [[1942]], leis ''[[Einsatzgruppen]]'' [[Alemanha|alemands]] liquidèron lei populacions [[judaïsme|judievas]]. Quant ai populacions eslavas, subiguèron lei requisicions de man d'òbra transferida dins de camps de trabalh, e de còps dins de camps de concentracion, alemands. Certaneis Ucraïnians s'engatjèron tanben dins la guèrra dins lo camp dau [[Tresen Reich|Reich]]. Se destrièron en particular dins la traca dei [[judaïsme|judieus]] e coma gardians dei [[Olocaust|camps d'exterminacion]]. Enfin, en[[Volínia]], se formèt un movement independentista ostil ais Alemands e ai Sovietics. Dirigit per [[Stepan Bandera]], foguèt durament reprimit mai capitèt de combatre fins ais annadas 1950. Ucraïna foguèt liberada per l'Armada Sovietica après una tiera de batalhas [[sang|saunosas]] ([[Batalha de Dniepr|batalha de Dnièpre]], [[ofensiva Dnièpre-Carpats]]... etc.) entre aost de [[1943]] a julhet de [[1944]]. Dins lo corrent de sa retirada, l'armada [[Alemanha|alemand]] destruguèt metodicament lei vilas principalas e leis infrastructuras. Consequéncia deis actes de collaboracion reaus ò supausats amb leis Alemands, plusors pòbles locaus coma leis [[Alemands de la Mar Negra]] (tre [[1941]]) ò lei [[Tatars de Crimèa]] foguèron desportats en [[Asia Centrala]] ò en [[Sibèria]]. L'estatut d'autonòmia de [[Crimèa]] au sen de la Russia Sovietica foguèt tanben suprimit. ==== De 1945 a l'independéncia ==== A l'eissida de la guèrra, leis annexions territòrialas [[URSS|sovieticas]] e lei transferiments de populacions entre [[Polonha]] e [[URSS]] permetèron per lo premier còp de reünir totei leis Ucraïnians au sen d'un meteis [[estat]]. D'efèct, en fòra dei territòris ja sovietics avans [[1941]], [[Moscòu]] annexèt lei territòris [[Romania|romanés]] e [[Checoslovaquia|checoslovacs]] poblats d'Ucraïnians. Puei, un milion d'Ucraïnians installats dins la region polonesa de [[Chelm]] foguèron transferits en cambi d'un transferiment invèrs de Polonés installats en Ucraïna Occidentala. Aquò permetèt la question dei minoritats etnicas entre lei dos país. Ucraïna faguèt tanben oficialament partida dei país fondators de l'[[ONU]]. Pasmens, dins lo país, lei condicions de vida demorèron malaisadas e una famina novèla se debanèt en [[1947]]. S'agravèron egalament amb la repression decidida per [[Estalin]] còntra lei « collaborators », es a dire lo [[clergat]] e lei [[nacionalisme|nacionalistas]]. La situacion se melhorèt amb la [[mòrt]] d'[[Estalin]] e son remplaçament per [[Nikita Khrushchov]] qu'èra ucraïnian. Fònt de problemas ulteriors grèus, decidèt de restacar [[Crimèa]] a la Republica Sovietica d'Ucraïna en [[1954]]. Pasmens, la liberalizacion relativa de la societat sovietica sota Khrushchov permetèt de liberar un nombre important de presoniers politics e autorizèt l'adopcion de certanei politicas nacionalas per leis autoritats de [[Kiev]]. Aquela politica foguèt limitada per [[Leonid Brezhnev]] qu'ordonèt en [[1972]] la destitucion dau premier secretari [[Petro Chelest]] sospichat de defendre un [[nacionalisme]] ucraïnian tròp engatjat. Lo remplacèt per lo conservador [[Vladimir Chtcherbitski]] que demorèt en plaça fins a [[1989]]. A partir de [[1988]], la politica de ''perestroika'' de [[Mikhaïl Gorbachov]] favorizèt la renaissença de movements intellectuaus independentistas, especialament dins lei regions occidentalas e centralas. En genier de [[1990]], de manifestacions fòrça importantas celebrèron la remembrança de l'independéncia de [[1918]] amb una cadena umana de 500 quilomètres. Pus grèu, lo poderós sindicat de l'industria miniera de [[Donbass]] acomencèt una grèva basada sus de revendicacions [[democracia|democraticas]] e [[independéncia|independentistas]] a partir de julhet de [[1989]]. Un movement politic dich ''Rokh'' (Movement popular ucraïnian de restructuracion), fondat en [[1988]], federèt lei manifestacions. En julhet de [[1990]], un mes après [[Russia]], Ucraïna proclamèt sa [[sobeiranetat]] e un èx-cap dau Partit Comunista, [[Leonid Kravchouk]] foguèt elegit president dau Soviet suprèm. Pasmens, en març de [[1991]], una majoritat d'Ucraïnians aprovèt lo projècte d'union renovada prepausat per [[Mikhaïl Gorbachov|Gorbachov]] mai la temptativa de còp d'estat menat per lei conservadors dau PCUS dins lo corrent d'aost de [[1991]] precipitèt la situacion. Lo 24 d'aost, Ucraïna proclamèt son [[independéncia]] confirmada per un [[referendum]] (aperaquí 90% de vòtes favorables) organizat lo 1{{èr}} de decembre seguent. [[Leonid Kravchouk|Kravchouk]] foguèt elegit president de la Republica, còntra lo candidat dau ''Roukh'', e participèt amb seis omològs rus e bielorús a la dissolucion de l'[[URSS]]. === L'Ucraïna independenta === ==== Lei dificultats de l'independéncia ==== [[File:Ucraïna - Resultats eleccions presidencialas 2010.png|thumb|Exemple de la polarizacion de la vida politica ucraïniana entre l'èst e l'oèst (eleccions presidencialas de 2010).]] En despiech de son industria pesuca e de sei ressorsas naturalas importantas, Ucraïna conoguèt de dificultats grèvas tre son [[independéncia]]. En particular, son economia s'afondrèt rapidament amb una regression de l'industria e una [[inflacion]] galaupanta. Per limitar la catastròfa, lo govèrn ucraïnian decidèt donc de limitar la liberalizacion de l'economia e lei privatizacions. Pasmens, aquò empachèt pas una grèva importanta dei minaires en [[1993]]. Autre problema important, lei relacions amb [[Russia]] venguèron rapidament malaisadas a prepaus dei questions de la flòta militara sovietica de la [[Mar Negra]] e de l'estatut de [[Crimèa]]. Afeblida, Ucraïna poguèt pas impausar son ponch de vista. Lei Rus obtenguèron la màger part de la flòta e lo drech d'utilizar la basa de [[Sebastòple]]. En mai d'aquò, sota la pression deis [[USA|Estats Units]] e de [[Russia]], [[Kyiv|Kyiiv]] deguèt tanben renonciar a son arsenau [[arma nucleara|nuclear]] (eiretat de l'URSS) que foguèt transferit en [[URSS]]. En cambi, obtenguèt una ajuda financiera estatsunidenc e una assegurança regardant lo mantenement de sei [[frontiera]]s. Enfin, lo país aguèt de dificultats per afirmar son unitat nacionala. En particular, de diferéncias politicas importantas apareguèron entre l'[[oèst]] e lo centre desirós de s'integrar au sen de l'[[Union Europèa]] e l'[[èst]] e lo [[sud]] pus favorables au mantement de relacions privilegiadas amb [[Russia]]. Aquela separacion, basada sus de rasons etnicas (mai de Rus dins l'èst dau país), economicas (l'industria orientala èra integrada au sen dau complèx industria sovietic largament demorat en Russia) e politicas (leis elèits orientalas son sovent eissits de l'ancian poder sovietic), estructurèt rapidament la vida politica nacionala. Ansin, en març-abriu [[1994]], lo ''Roulh'' ganhèt leis eleccions legislativas a l'oèst mai lei candidats de l'ancian regime s'impausèron dins l'èst e obtenguèron una pichona majoritat au Parlament. La meteissa situacion se debanèt en junh per l'eleccion presidenciala que veguèt la victòria de [[Leonid Koutchma]] (52%) que trionfèt dins l'èst. ==== La presidéncia Koutchma ==== La presidéncia de [[Leonid Koutchma]] ([[1994]]-[[2004]]) foguèt marcada per una liberalizacion limitada, un desvolopament de l'economia tardiu, divèrseis escandòls e un autoritarisme mai e mai important. D'efèct, durant son premier, adoptèt una politica liberala d'austeritat conjugada amb de privatizacions mai deguèt tenir còmpte deis interès de l'industria miniera (grèva de [[1996]]). Pasmens, lo declin economic acomencèt d'èsser limitat per lo desvolopament de l'economia informala. Puei, en [[1996]], lo president obtenguèt lo vòte d'una [[lei|lèi]] renfòrçant lo [[poder executiu]]. Elegit tornarmai en [[1999]] (56%), son segond mandat foguèt tocat per d'escandòls de corrupcion e de disparicions de jornalistas e per l'acomençament d'una represa economica a partir de [[2000]]. Aquò l'afebliguèt e la fin de sa presidéncia prenguèt un aspèct autoritari. ==== La Revolucion Arange e sei decepcions ==== Enebit d'un tresen mandat per la [[constitucion]], [[Leonid Kotchma]] poguèt pas se presentar a l'eleccion presidenciala de [[2004]]. L'escrutinh opausèt [[Víktor Ianokòvych]], un oligarca de l'èst, a [[Víktor Ioshchenko]], un economista sostengut per l'oèst. En causa de fraudas, lei resultats dau segond torn foguèron fòrça contestats per lei partisans d'Iochtchenko qu'adoptèron la [[color]] arange coma simbòl. Après una lònga crisi, obtenguèron contentament e un tresen torn donèt la victòria a son candidat (56%). Pasmens, lei venceires de la [[Revolucion Arange]] se devesiguèron rapidament entre elei e mau capitèron de dispausar d'una majoritat parlamentària. En [[2006]], perdiguèron leis eleccions legislativas e [[Víktor Ianokòvych]] foguèt ansin nommat cap dau govèrn. Iochtchenko assaièt sensa succès de dissòuvre lo Parlament e [[Víktor Ianokòvych| Ianokòvych]] ganhèt l'eleccion presidenciala de [[2010]]. Aqueu periòde veguèt la perseguida de la represa economica, sostenguda per la demanda [[Republica Populara de China|chinesa]], mai veguèt egalament l'agravament dei tensions interioras èst-oèst e de retards dins la modernizacion de l'economia e de l'administracion, fòrça corrompudas, dau país. ==== La crisi de 2014 e la guèrra civila dins l'èst ==== Dins lo corrent deis annadas 2010, [[Víktor Ianokòvych]] assaièt de mantenir un equilibri precari entre [[Russia]] e [[Union Europèa]]. Pasmens, en [[2013]], la conclusion pròcha d'un acòrd d'associacion amb l'UE entraïnèt de pressions importantas sus [[Kyiv|Kyiiv]] de part de [[Moscòu]]. En novembre de [[2013]], lo govèrn ucraïnian chausiguèt finalament d'abandonar son projècte d'acòrd amb [[Brussèlas]] au profiech d'un raprochament amb [[Russia]]. Populara a l'èst, aquela decision entraïnèt de manifestacions majoras a [[Kyiv|Kyiiv]] e dins l'oèst (veire [[EuroMaidan]]). Après quatre mes de crisi, lo Parlament votèt finalament la destitucion dau president lo 22 de febrier que s'enfugiguèt a l'èst. Puei, lo 27 de junh de [[2014]], lo novèu president [[Petrò Poroshenko]] signèt un acòrd comerciau amb l'UE. {{veire|Crisi de Crimèa}} Pasmens, aquò entraïnèt doas crisis grèvas en [[Crimèa]] e dins lei regions pus orientalas dau país. Premier, en [[Crimèa]], [[Russia]] refusèt de perdre lo contraròtle d'una region estrategica e poblada en majoritat de populacions russas. Dau 26 de febrier au 28 de març, de soudats rus ocupèron aisidament la region e un referendum organizada per leis autoritats prorussas proclamèt l'[[independéncia]] de [[Crimèa]] que demandèt e obtenguèt son intrada au sen de la [[Federacion de Russia]]. Aquela annexion es pas reconeguda per la comunautat internacionala e Ucraïna revendica totjorn oficialament la peninsula. {{veire|Guèrra de Donbass}} L'autra crisi acomencèt d'un biais simultanèu a la fin de febrier de [[2014]] amb plusors manifestacions de sostèn au president [[Víktor Ianokòvych]] dins lei principalei [[vila]]s dau [[sud]] e de l'[[èst]] ([[Donetsk]], [[Kramatorsk]], [[Luhansk]], [[Mariupol]], [[Khàrkiv]], [[Odessa]]... etc.). A partir d'abriu, prenguèron una forma insureccionala dins la region de [[Donbass]] e se formèt una armada separatista. Lei 7 e 11 d'abriu, lei regions de Donetsk e de Lougansk proclamèron son [[independéncia]]. L'armada ucraïniana intervenguèt dins aquelei regions a partir dau 2 de mai. Avancèt fins au mes de julhet e a l'arribada de « volontaris » rus mandats per [[Moscòu]] per sostenir leis insurgents. A partir d'aost, leis Ucraïnians deguèron a son torn recular fins a la signatura d'una alta-au-fuòc en setembre. Foguèt rapidament rompuda e de combats novèus s'acabèron per una tiera de desfachas ucraïnianas avans la signatura d'una segonda [[alta-au-fuòc]], fòrça precària, lo 12 de febrier de [[2015]]. En abriu de 2015, aquela guèrra aviá causat la mòrt d'aperaquí {{formatnum:6100}} personas e lo desplaçament de {{formatnum:500000}} refugiats. Plusors vilas de l'èst, especialament [[Donetsk]], an subit de destruccions importantas e l'economia ucraïniana s'es afondrada. En mai d'aquò, Kiev dèu menar de reformas economicas importantas en cambi de prèsts de l'UE e dau [[FMI]]. == Cultura == == Liames intèrnes == * [[Partenariat Oriental]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Commons|Ukraine|Ucraïna}} {{païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Ucraïna|*]] hdt9oy3wz8jzzl44652m7d8iv9mlluz 2504127 2504126 2026-07-08T10:08:24Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504127 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País | nom_local=Україна ([[ucraïnian]]) | imatge_mapa=Europe-Ukraine (1991-2014).svg | capitala=[[Kyiiv]] | coordenadas_capitala={{coord|50|27|02|N|30|31|25|E}} | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Kyiv]] | tipe_govèrn=[[Republica parlamentària]] | cap_títol1 = [[Lista dels presidents d'Ucraïna|President]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres d'Ucraïna|Primièr Ministre]] | cap1 =[[Volodímir Zelenski]] | cap2 = [[Iolia Sviridenco]] |superfícia_reng= |superfícia_totala={{formatnum:603549}} | percentatge_aiga={{unitat|7}} | populacion_reng=31 |populacion_totala={{formatnum:45426200}} | populacion_annada=2014 | densitat=75 |tipe_independéncia= | país_independéncia=de l'[[Union Sovietica]] | data_independéncia=[[24 d'agost]] de [[1991]] | gentilici = {{Bes | Ucraïnian, Ucraïniana | Ucraïnés, Ucraïnesa }} | PIB_annada=2016 | PIB=93.2 miliard [[USD]] | PIB_categoria= | PIB_reng= | IDH_annada=2016 | IDH={{diminucion}} 0,743 | IDH_categoria= | IDH_reng=84 | còde_país=UA | moneda =[[Hryvnia]] | còde_moneda=UAH | fus_orari= {{Bes | UTC+02:00 ([[Eastern European Time|EET]]) | UTC+03:00 ([[EEST]], ora estivala) }} |imne_nacional={{Bes | Ще не вмерла Україна ([[ucraïnian]]) | [[Transcripcion dels alfabets arabi, cirillic e grèc en occitan|Transcripcion:]] ''[[Imne d'Ucraïna|Sxe ne vmerla Ukraïna]]'' | «La glòria d'Ucraïna non es pas mòrta» }} | domeni_internet=[[.ua]] | indicatiu_telefonic=+380 | organizacions_internacionalas=[[ONU]], [[Conselh d'Euròpa|CdE]] | descr_mapa= | lengas_oficialas =[[Ucraïnian]] | lengas_reconegudas =[[Tatar de Crimea]] | imne audio = National_anthem_of_Ukraine,_instrumental.oga }} '''Ucraïna''' ({{AFI-oc|ykɾaˈinɑ, ykɾaˈina}}; en [[ucraïnian]]: Украї́на, ''Ukraïna'', {{AFI|[ʊkrɐˈjinɐ]|3=pron}}) es un [[estat sobeiran]] de l'[[Euròpa Orientala]]. Segond estat d'Euròpa en tèrme de superfícia, compartís de frontièra amb [[Moldàvia (estat)|Moldàvia]], [[Romania]], [[Ongria]], [[Eslovaquia]] e [[Polonha]] a l'oèst, [[Bielorussia]] au nòrd e [[Russia]] a l'èst. Es limitada per la [[mar Negra]] e la [[mar d'Azov]] au sud. La capitala n'es [[Kyiiv]]. Las originas de la cultura ucrainiana remontan a l'estat medieval de la [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]]. Après la casuda d'aqueste après las invasions mongòlas del sègle XIII, lo territòri faguèt l’objècte de particions e se vejèt revendicat per mai d'una poissenças estrangièras coma la Republica de las Doas Nacions e l'[[Empèri Otoman]]. L'Etmanat cosac independant existiguèt entre los sègles XVII e XVIII, abans d’integrar l'Empèri rus. Pendent la [[Revolucion Russa]], la Republica Populara Ucrainiana coneguèt brèvament l'independéncia amb reconneissença internacionala, mas acabèt per venir la republica socialista sovietica d'Ucraïna de l'[[URSS|Union Sovietica]], dins las annadas 1920 a la seguida de la guèrra civila russa. Ucraïna venguèt tornarmai independenta en 1991, après la casuda de l'[[URSS]]. A la seguida de la revolucion de 2014, Crimèa foguèt annexada per Russia e una guèrra civila espetèt dins l'èst del país, amb los separatistas prorusses. Lo 24 de febrièr de 2022, Ucraïna foguèt envasida per las fòrças armadas russas sus òrdre de [[Vladímir Pótin]]. == Geografia == === Geografia fisica === [[Fichièr:Ukraine topo en.jpg|thumb|Mapa del relèu d'Ucraïna.]] [[Fichièr:HistRegUkr.jpg|thumb|Regions istoricas de l'Ucraïna actuala.]] Ucraïna es un país de l'[[Euròpa de l'Èst]]. Parteja sas frontièras terrèstras amb set païses limitròfs : a l'oèst [[Polonha]], [[Eslovaquia]] e [[Ongria]] ; al sud-oèst [[Romania]] e [[Moldàvia]] ; a l'èst e al nòrd-èst [[Russia]] ; al nòrd [[Bielorussia]]. Lo país mesura {{unitat|1316|km}} d'èst en oèst e {{unitat|893|km}} del nòrd al sud, per una superfícia totala de {{unitat|603550|km|2}}, o {{unitat|576450|km|2}} sens comptar la superfícia de [[Crimèa]]. Levat lo vast [[plan de Podolia]] (altitud {{unitat|472|m}}) qu'ocupa l'oèst del país, es un país relativament plan, amb las tèrras fertilas del bacin de Dniepr en son centre, çò que que li permet d'aver una agricultura productiva. Las montanhas ucraïnianas son mai que mai constituïdas des contrafòrts dels relèus d'Euròpa centrala e mediterranèa : * los [[Carpats]], a l'oèst-sud-oèst, amb lo [[Hoverla|mont Hoverla]] que culmina a {{unitat|2061|m}} {{coord|48|10|12|N|24|34|12|E|type:mountain}}, çò que ne fa lo suc pus naut de la division dels « [[Carpats#Topografia|Carpats occidentals exteriors]] » ; * le massís de Crimèa, culminant al mont [[Roman-Koch]] a {{unitat|1545|m}}<ref>https://web.archive.org/web/20151223140229/http://voyage.idealo.fr/pays/Ukraine-UA/.</ref>, al ras de la [[mar Negra]]. Ucraïna beneficia tanben d'una ret fluviala estenduda, compausada principalament per [[Dnièpre]] (''Dnipro''), [[Dnièstre]] (''Dnister''), lo [[Bog (riu)|Bog occidental]], lo [[Bog meridional]] e [[Donets]] a l'èst. [[Danubi]] (Dounay) marca la frontièra a l'extrèm sud-oèst entre Ucraïna e Romania. Al sud, Ucraïna se dobrís sus la [[mar Negra]], bordada de nombroses « [[liman]]s », e ont s'avança la peninsula de Crimèa. Lo clima de la màger part d'Ucraïna es continental amb d'ivèrns freds e d'estius cauds ; lo clima es pas mediterranèu que per la còsta sud de Crimèa. Las temperaturas mejanas a [[Kharkiv]] en Ucraïna orientala son d'aperaquí {{unitat|-7|°C}} en genièr e {{unitat|20|°C}} en julhet. Las precipitacions van d'aperaquí {{unitat|750|mm}} l'an dins lo nòrd a aperaquí {{unitat|250|mm}} dins lo sud. === Geografia politica === [[Fichièr:UkraineNumbered.png|thumb|Ucraïna descopada en 24 [[oblast]]s (1-3, 5-25) e una republica autonoma (4).]] [[Fichièr:Poshtova Square 2006, Kyiv.jpg|thumb|[[Kyiv|Kyiiv]], capitala e vila mai granda vila d'Ucraïna.]] Ucraïna es devesida en 24 regions administrativas o ''oblasti'' (singular : ''[[óblast]]'') e una municipalitat (''misto'') amb un estatut juridic particular, [[Kyiv|Kyiiv]] . En mai, Ucraïna revendica l'integralitat de [[Crimèa]], es a dire la vila d'estatut particular de [[Sebastòple]] e la [[Republica autonòma de Crimèa]], que son estadas annexats en 2014 per Russia e constituisson per ara lo [[Districte federal de Crimèa]] de la [[Russia|Federacion de Russia]]. Cada óblast es devesit en mantun [[raiòn]]s e cada raion en mantuna ''[[hromada]]s''. === Clima === [[File:Ucraïna - Clima.png|thumb|Clima d'Ucraïna segon la classificacion de Köppen]] Lo clima ucraïnian es mai que mai [[clima continentau|continentau]] amb d'ivèrns fregs, d'estius cauds e de [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] regularas. La temperatura mejana es pus febla au nòrd e aumenta vèrs lo sud. Lei [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] seguisson una evolucion opausada (750 mm anuaus dins lo nòrd, 250 mm dins lo sud). Lo clima dei ribas de la [[Mar Negra]] es influenciat per la [[mar]] e es classat coma subtropicau umid. Sei caracteristicas son similaras au [[clima mediterranèu]] mai de precipitacions son enregistradas tota l'annada. Dins lei [[Carpats]], lo clima es dictat per l'[[altitud]]. == Istòria == === Preïstòria e Antiquitat === Lo premier pòble conegut vivent dins la region foguèron lei [[Pelasges]], pòble largament desconegut qu'ocupava la màger part dei [[Balcans]] a la fin de la [[Preïstòria]]. Dins lo corrent dau milleni III av. JC, arribèron de populacions [[indoeuropèu|indoeuropèas]] de [[lenga]] [[iran]]iana septentrionala ([[Cimmeris]], [[Escites]] e [[Sarmatas]]). Intrèron en contacte amb lei [[Grècia antica|Grècs]] en [[Crimèa]] e s'ellenizèron lòng dau [[litorau]] de la [[Mar Negra]]. En particular, au sègle III av. JC, se formèt un estat escite ellenizat dich [[Reiaume dau Bòsfor]] amb [[Kertch]] coma [[capitala]]. Dos sègles pus tard, intrèt dins l'esfèra d'influéncia de l'[[Empèri Roman]] e ne'n venguèt un protegit. A partir dau sègle III ap. JC, de [[Gòts]] e d'autrei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] [[eurasia]]tics migrèron en Ucraïna (e pus largament en [[Euròpa]] Orientala). Seis apòrts culturaus e tecnologics (rites funeraris, artesanat... etc.) foguèron a l'origina de la [[cultura de Chernyakhov]] que dominèt la region fins au sègle V. Entre aquelei pòbles, leis [[Antes]] presentan un interès particular car semblan presentar una cultura proto-eslava. Ansin, son benlèu a l'origina dei populacions eslavas que s'installèron pauc a pauc sus lo territòri de l'Ucraïna actuala a partir dau sègle VI. Dins aquò, la region demorèt un luòc de passatge ò de còps d'installacion per lei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] que venguèron en [[Euròpa]] fins au sègle XIII ([[Huns]], [[Avars]], [[Khazars]], [[Ongria|Magiars]], [[Petchenegues]], [[Tatars]], [[Empèri Mongòl|Mongòls]]... etc.). === Dau Rus' de Kyiiv a la conquista russa === ==== Lo Rus' de Kyiiv ==== [[File:Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|thumb|Fragmentacion dau Rus' de Kyiiv durant lo periòde 1054-1132.]] {{veire|Rus' de Kyiv}} A partir dau sègle VIII, lo comèrci vareg (de [[Viking]]s orientaus principalament originaris de [[Suècia]]) entre la [[Mar Baltica]] e la [[Mar Negra]] favorizèt l'emergéncia d'[[estat]]s locaus au sen dei populacions eslavas. Au sègle IX, lo cap vareg [[Oleg lo Savi]] conquistèt [[Kyiv|Kyiiv]] e fondèt un estat dich [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]]. Gropant leis Eslaus orientaus (rèires comuns dei [[Russia|Rus]], dei [[Bielorussia|Bielorús]] e deis Ucraïnians), agantèt son apogèu sota lei rèines de [[Vladimir Ièr|Vladimir]] ([[980]]-[[1015]]) e d'[[Iaroslav lo Savi]] ([[1019]]-[[1054]]) que favorizèron la difusion dau [[cristianisme]] [[Ortodoxia|ortodox]] au sen de son pòble. Au sègle XI, lo [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]] èra lo reiaume pus estendut d'[[Euròpa]] e aviá d'importantei relacions comercialas amb l'[[Empèri Bizantin]] via [[Dnièpre]]. Pasmens, de conflictes intèrnes e d'invasions novèlas de [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] [[eurasia]]tics fragmentèron pauc a pauc lo Rus' de Kyiiv. De [[1054]] a [[1224]], aperaquí 64 principats se formèron sus son territòri. En [[1203]], lei [[Cumans]] prenguèron e pilhèron [[Kyiv|Kyiiv]]. Un an pus tard, aqueu declin foguèt agravat per lo sac de [[Constantinòple]] per la [[Quatrena Crosada]] ([[1204]]) que privèt lo reiaume de son partenari economic principau. Ansin, dins lo corrent dei sègles XII e XIII, l'unitat e la poissança dau reiaume dispareguèron pauc a pauc e lo títol de senhor de Kyiiv venguèt subretot simbolic avans de disparéisser d'un biais definitiu amb la presa de la [[vila]] per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] en [[1240]]. ==== Leis invasions mongòlas e lituanianas ==== A partir dau sègle XIII, lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] e lei [[Lituània|Lituanians]] impausèron son autoritat sus la region entraïnant l'acomençament de la diferenciacion entre, d'un caire, lei [[Bielorussia|Bielorús]] e leis Ucraïnians e, d'autre caire, lei [[Russia|Rus]]. D'efèct, lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] someteguèron lei principats eslaus septentrionaus ([[1239]]), pilhèron [[Kiev]] ([[1240]]) e ravatjèron [[Polonha]] e [[Ongria]] ([[1241]]) sensa s'i mantenir. Puei, fondèron lo [[Khanat de l'Òrda d'Aur]] qu'obliguèt lei principats rus eissits dau Rus' de Kiev de li pagar un [[tribut]]. Au sègle XIV, lei [[Lituània|Lituanians]] s'interessèron a son torn a la region. Capitèron de prendre lo contraròtle de plusors principats occidentaus e de conquistar Kiev en [[1363]]. Puei, au començament dau sègle XV, agantèron la [[Mar Negra]]. En parallèl, lei [[Polonha|Polonés]] ocupèron lo [[principat de Halicz]] que venguèt per la seguida [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]]. Ansin, a la conclusion de l'Union entre [[Polonha]] e [[Lituània]], Ucraïna èra devesida entre una mitat polono-lituaniana, au centre e a l'[[oèst]], e una mitat tatara (populacions turcas que succediguèt ai Mongòls) au [[sud]] e a l'[[èst]]. En [[1438]], lei Tatars s'afranquiguèron de la tutèla [[Empèri Mongòl|mongòla]] e fondèron lo [[Khanat de Crimèa]]. Pasmens, lo sud de [[Crimèa]] demorèt lòngtemps sota influéncia [[Empèri Bizantin|bizantina]] avans de passar sota la contraròtle dei marchands [[Itàlia]], especialament aquelei de [[Republica de Gènoa|Gènoa]]. Aquel equilibri durèt fins a la fin dau sègle XV. Foguèt romput au [[sud]] per lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]] e au [[nòrd]] per lei [[Russia|Rus]]. D'efèct, en [[1475]], lei premiers capitèron de conquistar lei possessions [[Republica de Gènoa|genoesas]] e de [[vassal]]izar lo [[Khanat de Crimèa]]. Puei, menèron un lòng combat per establir còntra [[Polonha]]-[[Lituània]] per lo contraròtle dau [[litorau]] nòrd-oèst de la [[Mar Negra]]. S'acabèt victoriosament en [[1526]] amb la presa de [[Bessaràbia]] e de [[Jedisan]]. De son caire, lei Rus acomencèron una lenta migracion en direccion dau [[sud]]. Son objectiu iniciau èra de protegir [[Moscòu]] còntra lei Tatars qu'avián pilhat la vila en [[1571]]-[[1572]]. Per aquò, bastiguèron de rets de [[fortificacion]]s dins la region de [[Kharkiv]] e i favorizèron l'implantacion de colons cargats de lei defendre militarament. Aquelei [[marcha (juridiccion)|marchas militaras]] dichas « Ucraïna » en [[rus]] donèron son nom au país. ==== L'influéncia polonesa ==== De [[1550]] a [[1650]], lei transformacions politicas e [[religion|religiosas]] de [[Polonha]]-[[Lituània]] aguèron d'efèctes importants en [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] e en [[Rutènia]]. D'efèct, a l'eissida dau renfòrçament de l'Union entre lei doas coronas en [[1569]], la noblesa de [[Rutènia]] quitèt la [[movença]] [[Lituània|lituaniana]] per intrar dins aquela de [[Polonha]]. Aquò foguèt a l'origina de la diferenciacion entre [[Bielorussia|Bielorús]] e Ucraïnians. Un autre efècte important regardèt la [[religion]] quand una assemblada dau [[clergat]] [[Ortodoxia|ortodox]] proclamèt son union amb la [[Glèisa Catolica]] entraïnant la formacion d'una [[Glèisas catolicas orientalas|Glèisa « uniata »]] de rite [[Empèri Bizantin|bizantin]]. Pasmens, aquela decision suscitèt d'oposicions vivas. En [[1620]], un novèu [[metropolita]] [[Ortodoxia|ortodòxe]] de [[Kiev]] foguèt consacrat per lo [[Patriarcat de Constantinòple|patriarca de Constantinòple]]. Lo rèi de [[Polonha]] foguèt obligat de reconóisser aquela ierarquia [[Ortodoxia|ortodòxa]] novèla en [[1632]] entraïnant una coabitacion entre lei Glèisas Ortodòxa e « uniata ». Enfin, lo darrier efècte major de la senhoriá [[Polonha|polonesa]] foguèt la difusion de sa cultura e de son modèl sociau. Ansin, l'[[aristocracia]] de [[Rutènia]] se polonizèt pauc a pauc e, segon lo modèl de la noblesa polonesa, se formèron de proprietaris agricòlas immensas tengudas per de [[magnat]]s. ==== Lei Cosacs Zaporoges ==== Lei [[cosacs]] èran un ensems de pòbles nomadas, generalament eslaus, installats dins lei regions [[frontièra|frontalieras]] entre [[Polonha]]-[[Lituània]], [[Russia]], [[Khanat de Crimèa]] e khanats mongòls. Lei Zaporoges, [[Ortodoxia|ortodoxs]], de lenga ucraïniana e nominalament vassaus de la corona polonesa, n'èran lei representants pus occidentaus. Installats dins la bloca de [[Dnièpre]] a la periferia de [[Polonha]]-[[Lituània]] e de [[Russia]], èran cortejats per lei doas poissanças que li donavan d'armas e de viures en cambi d'un sostèn militar. Aquò permetèt ai Zaporoges de desvolopar pauc a pauc d'institucions que venguèron relativament solidas dins lo corrent dau sègle XVI. Òr, aqueu periòde veguèt de transformacions importantas dau territòri zaporoge en causa de l'installacion de païsans polonés (dempuei l'oèst) e rus (dempuei lo nòrd). D'efèct, de magnats acomencèron rapidament de revendicar de [[drech]]s sus lei regions cultivadas, çò qu'entraïnèt de revòutas. Una premiera temptativa mau capitèt en [[1637]] e permetèt ai [[Polonha|Polonés]] de renfòrçar sa preséncia dins la bloca de [[Dniepr]]. Pasmens, de combats acomencèron tornarmai a partir de [[1648]] amb una revòuta novèla dirigida per [[Bogdan Khmelnitski]] que s'alièt amb lei [[Khanat de Crimèa|Tatars de Crimèa]] en [[1648]] e amb lei [[Russia|Rus]] en [[1654]]. En [[1654]], [[Bogdan Khmelnitski|Khmelnitski]] reconoguèt la senhoriá russa en cambi dau mantenement deis institucions dei Zaporoges. Pasmens, aquel acòrd contentèt degun car lei [[Russia|Rus]] avián ges d'intencion de lo respectar e lei combats contunièron car lei [[Polonha|Polonés]] desarmèron pas fins au [[tractat d'Androussovo]] en [[1667]]. Aquela patz marcava una desfacha polonesa còntra [[Russia]] mai en Ucraïna permetèt a l'Union de [[Polonha]]-[[Lituània]] de gardar la riba drecha de [[Dnièpre]]. Lei Zaporoges de l'èst passèron alora sota la senhoriá — efectiva — dei Rus e aquelei de l'oèst demorèron sota la senhoriá — nominala — dei Polonés. De [[1672]] a [[1699]], passèron — totjorn nominalament — sota senhoriá [[Empèri Otoman|otomana]] — en causa de la pèrda provisòria de [[Podòlia]] per [[Varsòvia]]. A l'èst de [[Dnièpre]], la dominacion russa foguèt mau acceptada e una revòuta dirigida per l'[[hetman]] [[Mazeppa]] aguèt luòc quand l'armada [[Suècia|suedesa]] de [[Carles XII de Suècia|Carles XII]] arribèt dins la region. Pasmens, foguèt anientada a la [[batalha de Poltava]] en [[1709]]. === L'Ucraïna Russa === ==== La conquista russa ==== Dins lo corrent dau sègle XVIII, lei [[Russia|Rus]] capitèron d'ocupar la màger part de l'Ucraïna actuala au detriment de l'[[Empèri Otoman]] e de [[Polonha]]-[[Lituània]]. D'efèct, una premiera guèrra de [[1768]] a [[1774]] permetèt ais armadas [[Russia|russas]] d'ocupar [[Taurida]], [[Crimèa]], [[Moldàvia]], [[Valaquia]] e una partida de [[Bulgaria]]. Ansin, au [[tractat de Küçük Kaynarca]] ([[1774]]), lei [[Empèri Otoman|Turcs]] perdiguèron la riba senèstra de [[Dniepr]] e deguèron laissar son [[independéncia]] au [[Khanat de Crimèa]]. Inquietas d'aquela avançada russa, [[Àustria]] e [[Prússia]] s'entendiguèron amb [[Russia]] per se partejar lo territòri [[Polonha|polonés]] amb lo [[Premier Partiment de Polonha]] ([[1772]]). La [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] Polonesa venguèt ansin [[Àustria|austriana]]. Puei, totjorn per s'aparar còntra l'expansionisme rus, [[Viena (Àustria)|Viena]] faguèt pression sus l'[[Empèri Otoman]] per obtenir [[Bucovina]], autra region poblada d'Ucraïnians, en [[1775]]. Pasmens, l'iniciativa demorèt russa. De guèrras novèlas permetèron a [[Catarina II de Russia|Catarina II]] ([[1762]]-[[1796]]) d'annexar lo [[Khanat de Crimèa]] ([[1783]]), [[Jedisan]] ([[1792]]) e de desplaçar sa [[frontiera]] lòng de [[Dniestr]]. Aperavans, l'autonòmia intèrna dei Cosacs Zaporoges èra estada definitivament suprimida amb l'abdicacion fòrçada dau darrier [[hetman]] en [[1764]] — la carga èra subretot simbolica dempuei la [[mòrt]] de [[Mazeppa]] — e la destruccion de sa [[capitala]], [[Sitch]], en [[1775]]. Aquò entraïnèt tornarmai de demandas de compensacions de [[Berlin]] e de [[Viena (Àustria)|Viena]] que s'acabèron per lei partiments de [[Polonha]] de [[1792]] e de [[1795]]. Enfin, en [[1812]], una guèrra novèla entre [[Russia|Rus]] e [[Empèri Otoman|Otomans]] entraïnèron la cession per [[Constantinòble]] de [[Bessaràbia]]. Ansin, franc dei regions annexadas per [[Àustria]], la totalitat de l'Ucraïna actuala èra venguda russa. ==== La Russia Novèla ==== En parallèl de la conquista de la region, lei [[Russia|rus]] n'organizèron la [[colonizacion]]. A l'iniciativa de [[Grigori Potemkine]], de colons ucraïnians e rus dei regions de [[Kiev]] e de [[Karkòv|Karkiv]] foguèron implantadas dins lei zònas abandonadas per lei populacions [[islam|musulmanas]] que s'èran enfugidas dins l'[[Empèri Otoman]]. Pasmens, lei besonhs umans èran fòrça importants e d'autrei pòbles participèron au poblament de l'Ucraïna russa: de [[cristianisme|crestians]] emigrats de l'[[Empèri Otoman]] ([[Grècia|grècs]] e [[Armenia|armènis]] principalament), de [[judaïsme|judieus]] [[Polonha|polonés]], ostils au conservatisme dau [[clergat]] israelita polonés, que fondèron una comunautat importanta a [[Odessa]], d'[[Alemanha|Alemands]] que venguèron la basa dau futur pòble deis [[Alemands de la Mar Negra]], de [[Bulgaria|bulgars]], de [[gagaús]]... etc. Una autra particularitat de la politica de colonizacion russa foguèt sa concentracion sus lei regions orientalas e centralas d'Ucraïna. Lei regions pus orientalas de la Russia Novèla foguèron largament neglegidas. Lo desvolopament i foguèt donc feble e l'evolucion principala foguèt la reïntegracion per fòrça dei glèisas « uniatas » au sen de la [[Ortodoxia|Glèisa Ortodoxa]] en [[1839]]. Lo desvolopament economic de la region passèt premier per l'[[agricultura]]. Pasmens, a partir deis annadas 1870, la descubèrta de minas de [[carbon]] fòrça importantas dins la region de [[Donetsk|Donètsk]] e de jaciments de [[fèrre]] dins aquela de [[Krivoï Rog]] favorizèt l'aparicion de l'industria pesuca. De mai, en parallèl dau desvolopament [[agricultura|agricòla]] e [[Industria|industriau]] de la region, [[Russia]] s'interessèt tanben ai desbocats militars e economics. Una basa navala foguèt ansin implantada dins lo [[pòrt]] de [[Sebastòple]] e un [[pòrt]] de comèrci foguèt fondat a [[Odessa]] en [[1796]]. ==== La Galícia Austriana ==== En [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] Austriana, [[Viena (Àustria)|Viena]] instaurèt un regime relativament liberau. Principalament poblada de [[Rutènia|Rutèns]], la region aviá un ròtle economic segondari e unicament agricòla. Pasmens, gardèron son identitat e sostenguèron lo [[govèrn]] [[Àustria|austrian]] durant lei trebols de [[1848]]. De mai, consequéncia de sa Glèisa « uniata », la region desvolopèt donc un particularisme a respèct dei [[Polonha|Polonés]] [[Catolicisme|catolics]] de rite roman e dau rèsta deis Ucraïnians [[Ortodoxia|ortodòxes]]. Ansin, pauc a pauc, la Galícia Austriana venguèt lo luòc de naissença dau [[nacionalisme]] ucraïnian. === La Premiera Guèrra Mondiala e sei consequéncias === ==== L'independéncia e l'ocupacion alemanda ==== La [[Premiera Guèrra Mondiala]] transformèt la region ucraïniana en prat batalhier de [[1914]] a [[1920]]. Pasmens, en fòra dei pèrdas umanas e dei destruccions, aguèt per consequéncia d'entraïnar l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]] e d'[[Àustria-Ongria]]. Un movement [[nacionalisme|nacionalista]] se formèt e revendiquèt la formacion d'una Ucraïna [[Independéncia|independenta]]. Finalament vençut, aqueu movement entraïnèt pasmens la formacion d'una republica sovietica d'Ucraïna qu'es la basa de l'Ucraïna actuala. D'efèct, tre l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]] en març de [[1917]], una assemblada dicha ''Rada'' (« Assemblada » en [[occitan]]) se reüniguèt a [[Kiev]]. La Societat deis Ucraïnians progressistas, fondada en [[1908]] per obtenir d'un biais legau la reconóissença dei drechs deis Ucraïnians e una autonomia intèrna, i aviá la majoritat. En novembre de [[1917]], proclamèt la creacion d'una Republica d'Ucraïna e creèt un [[govèrn]]. Puei, proclamèt l'[[independéncia]] en genier de [[1918]]. Dins aquò, deguèt faciar una ofensiva dei [[Bolchevisme|Bolchevics]] qu'avián fondat una republica sovietica d'Ucraïna en decembre de [[1917]] a [[Kharkiv|Kharkòv]]. Respectivament en febrier e març, lei dos govèrns ucraïnians signèron un tractat amb [[Alemanha]] e [[Àustria-Ongria]] assegurant la reconóissença de la Republica per leis Empèris Centraus. Aquò empachèt pas l'ocupacion dau país per leis [[Alemanha|Alemands]] interessats per la recòlta de [[cereala]]s. La ''Rada'' foguèt dissòuta e [[Pavel Skropadski]], protegit deis Alemands, foguèt proclamat [[hetman]]. ==== Lo caòs de 1919 ==== L'òrdre [[Alemanha|alemand]] subrevisquèt pas a la victòria deis Aliats. En novembre de [[1918]], lei soudats alemands se retirèron entraïnant un conflicte generau entre lei diferentei faccions politicas ucraïnianas. Aquela situacion durèt plusors mes fins a l'integracion dei divèrsei camps ai Bolchevics ò ais armadas blancas. En [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]], lei [[Rutènia|Rutèns]] volián faire partida de l'Ucraïna [[independéncia|independenta]]. Pasmens, la region èra tanben revendicada per la [[Polonha]] en cors de restauracion, çò qu'entraïnèt de combats de novembre de [[1918]] a mai de [[1919]] que s'acabèron per un succès polonés. [[Simon Petlioura]], èx-ministre deis afaires militars dau govèrn de la Societat deis Ucraïnians progressistas, assaièt de formar un govèrn novèu a [[Kiev]] en decembre de [[1918]]. Pasmens, perdiguèt lo contraròtle de la [[capitala]] e se raprochèt alora dei [[Polonha|Polonés]]. Lei Bolchevics formèron un govèrn provisòri basat a [[Kursk]] en novembre de [[1918]]. Establits a [[Karkòv]] en genier de [[1919]], prenguèron [[Kiev]] en febrier. Dins lo bloca de [[Dniepr]], [[Nikifor Grigoriev]] assaièt de restaurar l'estat zaporoge e organizèt d'incursions còntra lei regions vesinas. A l'[[èst]], lo cap [[anarquisme|anarquista]] [[Nestor Makhno]] organizèt tre abriu de [[1917]] una [[guerilha]] còntra leis Alemands. Contraròtlèt rapidament un important territòri en Ucraïna Orientala e intrèt en conflicte còntra leis armadas blancas de [[Anton Denikine|Denikine]]. Lòng dau [[litorau]], d'armadas aliadas ([[França]] a [[Odessa]] e en [[Crimèa]], [[Grècia]] a [[Kherson]] e a [[Mykolaiiv]]) desbarquèron per sostenir lei Blancs. Pasmens, en fàcia de la situacion caotica, se retirèron pauc a pauc dins lo corrent de l'annada. ==== Blancs còntra Roges ==== A partir de la prima de [[1919]], lo conflicte interior ucraïnian venguèt pus clar e la guèrra venguèt un conflicte periferic de la [[Guèrra Civila Russa]]. En julhet de [[1919]], lei Bolchevics eliminèron [[Nikifor Grigoriev|Grigoriev]] e lo generau blanc [[Anton Denikine]] organizèt una ofensiva d'amplor que li permetèt de conquistar [[Crimèa]], [[Odessa]] e [[Kyiv|Kyiiv]]. Pasmens, après aquelei victòrias, foguèt arrestat a [[Tula]] e la repòsta bolchevica, sostenguda per [[Nestor Makhno|Makhno]] reconquistèt rapidament la totalitat dei territòris perduts franc de [[Crimèa]] defenduda per lo generau [[Piotr Nikolaïevitch Wrangel|Wrangel]]. Lei Blancs foguèron sauvats per l'intervencion dei tropas [[Polonha|polonesas]], sostengudas per [[Simon Petlioura|Petlioura]], a partir d'abriu de [[1920]]. Ocupèron [[Kiev]] en mai permetent a [[Piotr Nikolaïevitch Wrangel|Wrangel]] de progressar dins lo sud (presa de [[Mariupòl]]). Pasmens, en julhet, la còntra-ofensiva de l'Armada Roja rebutèt lei Polonés fins a [[Lviv]] avans la signatura d'un tractat de patz entre Bolchevics e Polonés en octòbre de [[1920]]. Aquò permetèt ai Roges de liquidar la pòcha blanca de [[Crimèa]] dins lo corrent de novembre. Enfin, la darriera etapa de la guèrra foguèt l'eliminacion dei bandas de [[Nestor Makhno|Makhno]]. Lo conflicte s'acabèt en [[1921]] per la victòria dei Bolchevics e la fugida de [[Nestor Makhno|Makhno]] en [[Romania]]. === L'Ucraïna Sovietica === ==== De l'ucrainizacion a l'Holodomòr ==== [[File:Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png|thumb|Intensitat de la famina de 1932-1933 en Union Sovietica.]] En [[1921]], lo país èra totalament destruch er tres [[annada]]s de [[guèrra civila]], de chaples e de pilhatges. La Republica Sovietica d'Ucraïna venguèt oficialament una [[republica]] constitutiva de l'[[URSS|Union Sovietica]] lo 30 de decembre de [[1922]]. De [[1923]] a [[1934]], [[Khàrkiv]] ne'n foguèt la [[capitala]] avans d'èsser remplaçada per [[Kyiv|Kyiiv]]. Leis [[annada]]s 1920 foguèron marcadas per la politica « d'ucraïnizacion » principalament axada sus la promocion de la [[lenga]] e de la [[cultura]] ucraïnianas. Pasmens, a partir de [[1929]], la region foguèt regardada per la politica de collectivizacion d'[[Estalin]] e per la liquidacion dei kulaks (de païsans aisats). Aquò se turtèt a una oposicion viva dau mond rurau e lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]] respondèt violentament. De milièrs de païsans foguèron desportats au [[Gulag]] e de requisicions massisas de [[cereala]]s e de viures aguèron luòc per avitalhar lei [[vila]]s. En [[1932]]-[[1933]], aquò entraïnèt una [[famina]] catastrofica en Ucraïna Orientala ([[Holodomòr]]) que causèt la [[mòrt]] d'au mens cinc milions d'abitants. Puei, de [[1934]] a [[1938]], leis elèits ucraïnianas foguèron decimadas per lei purgas ordonadas per [[Estalin]]. ==== La Segonda Guèrra Mondiala ==== [[File:Kiev Kreschatik after liberation November 1943.jpg|thumb|right|Soudats [[URSS|sovietics]] dins lei roïnas de [[Kiev]] après la [[Batalha de Kiev (1943)|liberacion de la vila]] en novembre de [[1943]].]] Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], Ucraïna conoguèt tornarmai un periòde fòrça malaisat. En fòra dau conflicte principau en [[1939]] e en [[1940]], l'[[URSS]] aprofichèt inicialament la mobilizacion de [[França]], dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e d'[[Alemanha]] en Euròpa Occidentala per annexar una partida de [[Polonha]] ([[1939]]) e de [[Romania]] ([[1940]]). L'Ucraïna Sovietica foguèt ansin aumentada de [[Galícia (Euròpa Orienta)|Galícia]], de [[Bucovina]] e de la [[Bassaràbia]] dau Sud. Pasmens, en [[1941]]-[[1942]], foguèt rapidament conquistada per lei fòrças [[Alemanha|alemanda]] e [[Romania|romanesa]]. [[Romania]] i recuperèt [[Bucovina]] e [[Bessaràbia]] e apondiguèt a aquelei conquistas la region de [[Transnitria]], compres lo [[pòrt]] d'[[Odessa]]. Lo rèsta foguèt integrat au sen d'un territòri militar [[Alemanha|alemand]] que sa direccion èra installada a [[Rovno]]. En [[1942]], leis ''[[Einsatzgruppen]]'' [[Alemanha|alemands]] liquidèron lei populacions [[judaïsme|judievas]]. Quant ai populacions eslavas, subiguèron lei requisicions de man d'òbra transferida dins de camps de trabalh, e de còps dins de camps de concentracion, alemands. Certaneis Ucraïnians s'engatjèron tanben dins la guèrra dins lo camp dau [[Tresen Reich|Reich]]. Se destrièron en particular dins la traca dei [[judaïsme|judieus]] e coma gardians dei [[Olocaust|camps d'exterminacion]]. Enfin, en[[Volínia]], se formèt un movement independentista ostil ais Alemands e ai Sovietics. Dirigit per [[Stepan Bandera]], foguèt durament reprimit mai capitèt de combatre fins ais annadas 1950. Ucraïna foguèt liberada per l'Armada Sovietica après una tiera de batalhas [[sang|saunosas]] ([[Batalha de Dniepr|batalha de Dnièpre]], [[ofensiva Dnièpre-Carpats]]... etc.) entre aost de [[1943]] a julhet de [[1944]]. Dins lo corrent de sa retirada, l'armada [[Alemanha|alemand]] destruguèt metodicament lei vilas principalas e leis infrastructuras. Consequéncia deis actes de collaboracion reaus ò supausats amb leis Alemands, plusors pòbles locaus coma leis [[Alemands de la Mar Negra]] (tre [[1941]]) ò lei [[Tatars de Crimèa]] foguèron desportats en [[Asia Centrala]] ò en [[Sibèria]]. L'estatut d'autonòmia de [[Crimèa]] au sen de la Russia Sovietica foguèt tanben suprimit. ==== De 1945 a l'independéncia ==== A l'eissida de la guèrra, leis annexions territòrialas [[URSS|sovieticas]] e lei transferiments de populacions entre [[Polonha]] e [[URSS]] permetèron per lo premier còp de reünir totei leis Ucraïnians au sen d'un meteis [[estat]]. D'efèct, en fòra dei territòris ja sovietics avans [[1941]], [[Moscòu]] annexèt lei territòris [[Romania|romanés]] e [[Checoslovaquia|checoslovacs]] poblats d'Ucraïnians. Puei, un milion d'Ucraïnians installats dins la region polonesa de [[Chelm]] foguèron transferits en cambi d'un transferiment invèrs de Polonés installats en Ucraïna Occidentala. Aquò permetèt la question dei minoritats etnicas entre lei dos país. Ucraïna faguèt tanben oficialament partida dei país fondators de l'[[ONU]]. Pasmens, dins lo país, lei condicions de vida demorèron malaisadas e una famina novèla se debanèt en [[1947]]. S'agravèron egalament amb la repression decidida per [[Estalin]] còntra lei « collaborators », es a dire lo [[clergat]] e lei [[nacionalisme|nacionalistas]]. La situacion se melhorèt amb la [[mòrt]] d'[[Estalin]] e son remplaçament per [[Nikita Khrushchov]] qu'èra ucraïnian. Fònt de problemas ulteriors grèus, decidèt de restacar [[Crimèa]] a la Republica Sovietica d'Ucraïna en [[1954]]. Pasmens, la liberalizacion relativa de la societat sovietica sota Khrushchov permetèt de liberar un nombre important de presoniers politics e autorizèt l'adopcion de certanei politicas nacionalas per leis autoritats de [[Kiev]]. Aquela politica foguèt limitada per [[Leonid Brezhnev]] qu'ordonèt en [[1972]] la destitucion dau premier secretari [[Petro Chelest]] sospichat de defendre un [[nacionalisme]] ucraïnian tròp engatjat. Lo remplacèt per lo conservador [[Vladimir Chtcherbitski]] que demorèt en plaça fins a [[1989]]. A partir de [[1988]], la politica de ''perestroika'' de [[Mikhaïl Gorbachov]] favorizèt la renaissença de movements intellectuaus independentistas, especialament dins lei regions occidentalas e centralas. En genier de [[1990]], de manifestacions fòrça importantas celebrèron la remembrança de l'independéncia de [[1918]] amb una cadena umana de 500 quilomètres. Pus grèu, lo poderós sindicat de l'industria miniera de [[Donbass]] acomencèt una grèva basada sus de revendicacions [[democracia|democraticas]] e [[independéncia|independentistas]] a partir de julhet de [[1989]]. Un movement politic dich ''Rokh'' (Movement popular ucraïnian de restructuracion), fondat en [[1988]], federèt lei manifestacions. En julhet de [[1990]], un mes après [[Russia]], Ucraïna proclamèt sa [[sobeiranetat]] e un èx-cap dau Partit Comunista, [[Leonid Kravchouk]] foguèt elegit president dau Soviet suprèm. Pasmens, en març de [[1991]], una majoritat d'Ucraïnians aprovèt lo projècte d'union renovada prepausat per [[Mikhaïl Gorbachov|Gorbachov]] mai la temptativa de còp d'estat menat per lei conservadors dau PCUS dins lo corrent d'aost de [[1991]] precipitèt la situacion. Lo 24 d'aost, Ucraïna proclamèt son [[independéncia]] confirmada per un [[referendum]] (aperaquí 90% de vòtes favorables) organizat lo 1{{èr}} de decembre seguent. [[Leonid Kravchouk|Kravchouk]] foguèt elegit president de la Republica, còntra lo candidat dau ''Roukh'', e participèt amb seis omològs rus e bielorús a la dissolucion de l'[[URSS]]. === L'Ucraïna independenta === ==== Lei dificultats de l'independéncia ==== [[File:Ucraïna - Resultats eleccions presidencialas 2010.png|thumb|Exemple de la polarizacion de la vida politica ucraïniana entre l'èst e l'oèst (eleccions presidencialas de 2010).]] En despiech de son industria pesuca e de sei ressorsas naturalas importantas, Ucraïna conoguèt de dificultats grèvas tre son [[independéncia]]. En particular, son economia s'afondrèt rapidament amb una regression de l'industria e una [[inflacion]] galaupanta. Per limitar la catastròfa, lo govèrn ucraïnian decidèt donc de limitar la liberalizacion de l'economia e lei privatizacions. Pasmens, aquò empachèt pas una grèva importanta dei minaires en [[1993]]. Autre problema important, lei relacions amb [[Russia]] venguèron rapidament malaisadas a prepaus dei questions de la flòta militara sovietica de la [[Mar Negra]] e de l'estatut de [[Crimèa]]. Afeblida, Ucraïna poguèt pas impausar son ponch de vista. Lei Rus obtenguèron la màger part de la flòta e lo drech d'utilizar la basa de [[Sebastòple]]. En mai d'aquò, sota la pression deis [[USA|Estats Units]] e de [[Russia]], [[Kyiv|Kyiiv]] deguèt tanben renonciar a son arsenau [[arma nucleara|nuclear]] (eiretat de l'URSS) que foguèt transferit en [[URSS]]. En cambi, obtenguèt una ajuda financiera estatsunidenc e una assegurança regardant lo mantenement de sei [[frontiera]]s. Enfin, lo país aguèt de dificultats per afirmar son unitat nacionala. En particular, de diferéncias politicas importantas apareguèron entre l'[[oèst]] e lo centre desirós de s'integrar au sen de l'[[Union Europèa]] e l'[[èst]] e lo [[sud]] pus favorables au mantement de relacions privilegiadas amb [[Russia]]. Aquela separacion, basada sus de rasons etnicas (mai de Rus dins l'èst dau país), economicas (l'industria orientala èra integrada au sen dau complèx industria sovietic largament demorat en Russia) e politicas (leis elèits orientalas son sovent eissits de l'ancian poder sovietic), estructurèt rapidament la vida politica nacionala. Ansin, en març-abriu [[1994]], lo ''Roulh'' ganhèt leis eleccions legislativas a l'oèst mai lei candidats de l'ancian regime s'impausèron dins l'èst e obtenguèron una pichona majoritat au Parlament. La meteissa situacion se debanèt en junh per l'eleccion presidenciala que veguèt la victòria de [[Leonid Koutchma]] (52%) que trionfèt dins l'èst. ==== La presidéncia Koutchma ==== La presidéncia de [[Leonid Koutchma]] ([[1994]]-[[2004]]) foguèt marcada per una liberalizacion limitada, un desvolopament de l'economia tardiu, divèrseis escandòls e un autoritarisme mai e mai important. D'efèct, durant son premier, adoptèt una politica liberala d'austeritat conjugada amb de privatizacions mai deguèt tenir còmpte deis interès de l'industria miniera (grèva de [[1996]]). Pasmens, lo declin economic acomencèt d'èsser limitat per lo desvolopament de l'economia informala. Puei, en [[1996]], lo president obtenguèt lo vòte d'una [[lei|lèi]] renfòrçant lo [[poder executiu]]. Elegit tornarmai en [[1999]] (56%), son segond mandat foguèt tocat per d'escandòls de corrupcion e de disparicions de jornalistas e per l'acomençament d'una represa economica a partir de [[2000]]. Aquò l'afebliguèt e la fin de sa presidéncia prenguèt un aspèct autoritari. ==== La Revolucion Arange e sei decepcions ==== Enebit d'un tresen mandat per la [[constitucion]], [[Leonid Kotchma]] poguèt pas se presentar a l'eleccion presidenciala de [[2004]]. L'escrutinh opausèt [[Víktor Ianokòvych]], un oligarca de l'èst, a [[Víktor Ioshchenko]], un economista sostengut per l'oèst. En causa de fraudas, lei resultats dau segond torn foguèron fòrça contestats per lei partisans d'Iochtchenko qu'adoptèron la [[color]] arange coma simbòl. Après una lònga crisi, obtenguèron contentament e un tresen torn donèt la victòria a son candidat (56%). Pasmens, lei venceires de la [[Revolucion Arange]] se devesiguèron rapidament entre elei e mau capitèron de dispausar d'una majoritat parlamentària. En [[2006]], perdiguèron leis eleccions legislativas e [[Víktor Ianokòvych]] foguèt ansin nommat cap dau govèrn. Iochtchenko assaièt sensa succès de dissòuvre lo Parlament e [[Víktor Ianokòvych| Ianokòvych]] ganhèt l'eleccion presidenciala de [[2010]]. Aqueu periòde veguèt la perseguida de la represa economica, sostenguda per la demanda [[Republica Populara de China|chinesa]], mai veguèt egalament l'agravament dei tensions interioras èst-oèst e de retards dins la modernizacion de l'economia e de l'administracion, fòrça corrompudas, dau país. ==== La crisi de 2014 e la guèrra civila dins l'èst ==== Dins lo corrent deis annadas 2010, [[Víktor Ianokòvych]] assaièt de mantenir un equilibri precari entre [[Russia]] e [[Union Europèa]]. Pasmens, en [[2013]], la conclusion pròcha d'un acòrd d'associacion amb l'UE entraïnèt de pressions importantas sus [[Kyiv|Kyiiv]] de part de [[Moscòu]]. En novembre de [[2013]], lo govèrn ucraïnian chausiguèt finalament d'abandonar son projècte d'acòrd amb [[Brussèlas]] au profiech d'un raprochament amb [[Russia]]. Populara a l'èst, aquela decision entraïnèt de manifestacions majoras a [[Kyiv|Kyiiv]] e dins l'oèst (veire [[EuroMaidan]]). Après quatre mes de crisi, lo Parlament votèt finalament la destitucion dau president lo 22 de febrier que s'enfugiguèt a l'èst. Puei, lo 27 de junh de [[2014]], lo novèu president [[Petrò Poroshenko]] signèt un acòrd comerciau amb l'UE. {{veire|Crisi de Crimèa}} Pasmens, aquò entraïnèt doas crisis grèvas en [[Crimèa]] e dins lei regions pus orientalas dau país. Premier, en [[Crimèa]], [[Russia]] refusèt de perdre lo contraròtle d'una region estrategica e poblada en majoritat de populacions russas. Dau 26 de febrier au 28 de març, de soudats rus ocupèron aisidament la region e un referendum organizada per leis autoritats prorussas proclamèt l'[[independéncia]] de [[Crimèa]] que demandèt e obtenguèt son intrada au sen de la [[Federacion de Russia]]. Aquela annexion es pas reconeguda per la comunautat internacionala e Ucraïna revendica totjorn oficialament la peninsula. {{veire|Guèrra de Donbass}} L'autra crisi acomencèt d'un biais simultanèu a la fin de febrier de [[2014]] amb plusors manifestacions de sostèn au president [[Víktor Ianokòvych]] dins lei principalei [[vila]]s dau [[sud]] e de l'[[èst]] ([[Donetsk]], [[Kramatorsk]], [[Luhansk]], [[Mariupol]], [[Khàrkiv]], [[Odessa]]... etc.). A partir d'abriu, prenguèron una forma insureccionala dins la region de [[Donbass]] e se formèt una armada separatista. Lei 7 e 11 d'abriu, lei regions de Donetsk e de Lougansk proclamèron son [[independéncia]]. L'armada ucraïniana intervenguèt dins aquelei regions a partir dau 2 de mai. Avancèt fins au mes de julhet e a l'arribada de « volontaris » rus mandats per [[Moscòu]] per sostenir leis insurgents. A partir d'aost, leis Ucraïnians deguèron a son torn recular fins a la signatura d'una alta-au-fuòc en setembre. Foguèt rapidament rompuda e de combats novèus s'acabèron per una tiera de desfachas ucraïnianas avans la signatura d'una segonda [[alta-au-fuòc]], fòrça precària, lo 12 de febrier de [[2015]]. En abriu de 2015, aquela guèrra aviá causat la mòrt d'aperaquí {{formatnum:6100}} personas e lo desplaçament de {{formatnum:500000}} refugiats. Plusors vilas de l'èst, especialament [[Donetsk]], an subit de destruccions importantas e l'economia ucraïniana s'es afondrada. En mai d'aquò, Kiev dèu menar de reformas economicas importantas en cambi de prèsts de l'UE e dau [[FMI]]. == Cultura == == Liames intèrnes == * [[Partenariat Oriental]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Commons|Ukraine|Ucraïna}} {{païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Ucraïna|*]] 05ogg9yw64g84oa7jrlbsa129e20uuo 2504128 2504127 2026-07-08T10:09:56Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504128 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País | nom_local=Україна ([[ucraïnian]]) | imatge_mapa=Europe-Ukraine (1991-2014).svg | capitala=[[Kyiiv]] | mai_granda_vila=[[Kyiiv]] | coordenadas_capitala={{coord|50|27|02|N|30|31|25|E}} | tipe_govèrn=[[Republica parlamentària]] | cap_títol1 = [[Lista dels presidents d'Ucraïna|President]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres d'Ucraïna|Primièr Ministre]] | cap1 =[[Volodímir Zelenski]] | cap2 = [[Iolia Sviridenco]] |superfícia_reng= |superfícia_totala={{formatnum:603549}} | percentatge_aiga={{unitat|7}} | populacion_reng=31 |populacion_totala={{formatnum:45426200}} | populacion_annada=2014 | densitat=75 |tipe_independéncia= | país_independéncia=de l'[[Union Sovietica]] | data_independéncia=[[24 d'agost]] de [[1991]] | gentilici = {{Bes | Ucraïnian, Ucraïniana | Ucraïnés, Ucraïnesa }} | PIB_annada=2016 | PIB=93.2 miliard [[USD]] | PIB_categoria= | PIB_reng= | IDH_annada=2016 | IDH={{diminucion}} 0,743 | IDH_categoria= | IDH_reng=84 | còde_país=UA | moneda =[[Hryvnia]] | còde_moneda=UAH | fus_orari= {{Bes | UTC+02:00 ([[Eastern European Time|EET]]) | UTC+03:00 ([[EEST]], ora estivala) }} |imne_nacional={{Bes | Ще не вмерла Україна ([[ucraïnian]]) | [[Transcripcion dels alfabets arabi, cirillic e grèc en occitan|Transcripcion:]] ''[[Imne d'Ucraïna|Sxe ne vmerla Ukraïna]]'' | «La glòria d'Ucraïna non es pas mòrta» }} | domeni_internet=[[.ua]] | indicatiu_telefonic=+380 | organizacions_internacionalas=[[ONU]], [[Conselh d'Euròpa|CdE]] | descr_mapa= | lengas_oficialas =[[Ucraïnian]] | lengas_reconegudas =[[Tatar de Crimea]] | imne audio = National_anthem_of_Ukraine,_instrumental.oga }} '''Ucraïna''' ({{AFI-oc|ykɾaˈinɑ, ykɾaˈina}}; en [[ucraïnian]]: Украї́на, ''Ukraïna'', {{AFI|[ʊkrɐˈjinɐ]|3=pron}}) es un [[estat sobeiran]] de l'[[Euròpa Orientala]]. Segond estat d'Euròpa en tèrme de superfícia, compartís de frontièra amb [[Moldàvia (estat)|Moldàvia]], [[Romania]], [[Ongria]], [[Eslovaquia]] e [[Polonha]] a l'oèst, [[Bielorussia]] au nòrd e [[Russia]] a l'èst. Es limitada per la [[mar Negra]] e la [[mar d'Azov]] au sud. La capitala n'es [[Kyiiv]]. Las originas de la cultura ucrainiana remontan a l'estat medieval de la [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]]. Après la casuda d'aqueste après las invasions mongòlas del sègle XIII, lo territòri faguèt l’objècte de particions e se vejèt revendicat per mai d'una poissenças estrangièras coma la Republica de las Doas Nacions e l'[[Empèri Otoman]]. L'Etmanat cosac independant existiguèt entre los sègles XVII e XVIII, abans d’integrar l'Empèri rus. Pendent la [[Revolucion Russa]], la Republica Populara Ucrainiana coneguèt brèvament l'independéncia amb reconneissença internacionala, mas acabèt per venir la republica socialista sovietica d'Ucraïna de l'[[URSS|Union Sovietica]], dins las annadas 1920 a la seguida de la guèrra civila russa. Ucraïna venguèt tornarmai independenta en 1991, après la casuda de l'[[URSS]]. A la seguida de la revolucion de 2014, Crimèa foguèt annexada per Russia e una guèrra civila espetèt dins l'èst del país, amb los separatistas prorusses. Lo 24 de febrièr de 2022, Ucraïna foguèt envasida per las fòrças armadas russas sus òrdre de [[Vladímir Pótin]]. == Geografia == === Geografia fisica === [[Fichièr:Ukraine topo en.jpg|thumb|Mapa del relèu d'Ucraïna.]] [[Fichièr:HistRegUkr.jpg|thumb|Regions istoricas de l'Ucraïna actuala.]] Ucraïna es un país de l'[[Euròpa de l'Èst]]. Parteja sas frontièras terrèstras amb set païses limitròfs : a l'oèst [[Polonha]], [[Eslovaquia]] e [[Ongria]] ; al sud-oèst [[Romania]] e [[Moldàvia]] ; a l'èst e al nòrd-èst [[Russia]] ; al nòrd [[Bielorussia]]. Lo país mesura {{unitat|1316|km}} d'èst en oèst e {{unitat|893|km}} del nòrd al sud, per una superfícia totala de {{unitat|603550|km|2}}, o {{unitat|576450|km|2}} sens comptar la superfícia de [[Crimèa]]. Levat lo vast [[plan de Podolia]] (altitud {{unitat|472|m}}) qu'ocupa l'oèst del país, es un país relativament plan, amb las tèrras fertilas del bacin de Dniepr en son centre, çò que que li permet d'aver una agricultura productiva. Las montanhas ucraïnianas son mai que mai constituïdas des contrafòrts dels relèus d'Euròpa centrala e mediterranèa : * los [[Carpats]], a l'oèst-sud-oèst, amb lo [[Hoverla|mont Hoverla]] que culmina a {{unitat|2061|m}} {{coord|48|10|12|N|24|34|12|E|type:mountain}}, çò que ne fa lo suc pus naut de la division dels « [[Carpats#Topografia|Carpats occidentals exteriors]] » ; * le massís de Crimèa, culminant al mont [[Roman-Koch]] a {{unitat|1545|m}}<ref>https://web.archive.org/web/20151223140229/http://voyage.idealo.fr/pays/Ukraine-UA/.</ref>, al ras de la [[mar Negra]]. Ucraïna beneficia tanben d'una ret fluviala estenduda, compausada principalament per [[Dnièpre]] (''Dnipro''), [[Dnièstre]] (''Dnister''), lo [[Bog (riu)|Bog occidental]], lo [[Bog meridional]] e [[Donets]] a l'èst. [[Danubi]] (Dounay) marca la frontièra a l'extrèm sud-oèst entre Ucraïna e Romania. Al sud, Ucraïna se dobrís sus la [[mar Negra]], bordada de nombroses « [[liman]]s », e ont s'avança la peninsula de Crimèa. Lo clima de la màger part d'Ucraïna es continental amb d'ivèrns freds e d'estius cauds ; lo clima es pas mediterranèu que per la còsta sud de Crimèa. Las temperaturas mejanas a [[Kharkiv]] en Ucraïna orientala son d'aperaquí {{unitat|-7|°C}} en genièr e {{unitat|20|°C}} en julhet. Las precipitacions van d'aperaquí {{unitat|750|mm}} l'an dins lo nòrd a aperaquí {{unitat|250|mm}} dins lo sud. === Geografia politica === [[Fichièr:UkraineNumbered.png|thumb|Ucraïna descopada en 24 [[oblast]]s (1-3, 5-25) e una republica autonoma (4).]] [[Fichièr:Poshtova Square 2006, Kyiv.jpg|thumb|[[Kyiv|Kyiiv]], capitala e vila mai granda vila d'Ucraïna.]] Ucraïna es devesida en 24 regions administrativas o ''oblasti'' (singular : ''[[óblast]]'') e una municipalitat (''misto'') amb un estatut juridic particular, [[Kyiv|Kyiiv]] . En mai, Ucraïna revendica l'integralitat de [[Crimèa]], es a dire la vila d'estatut particular de [[Sebastòple]] e la [[Republica autonòma de Crimèa]], que son estadas annexats en 2014 per Russia e constituisson per ara lo [[Districte federal de Crimèa]] de la [[Russia|Federacion de Russia]]. Cada óblast es devesit en mantun [[raiòn]]s e cada raion en mantuna ''[[hromada]]s''. === Clima === [[File:Ucraïna - Clima.png|thumb|Clima d'Ucraïna segon la classificacion de Köppen]] Lo clima ucraïnian es mai que mai [[clima continentau|continentau]] amb d'ivèrns fregs, d'estius cauds e de [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] regularas. La temperatura mejana es pus febla au nòrd e aumenta vèrs lo sud. Lei [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] seguisson una evolucion opausada (750 mm anuaus dins lo nòrd, 250 mm dins lo sud). Lo clima dei ribas de la [[Mar Negra]] es influenciat per la [[mar]] e es classat coma subtropicau umid. Sei caracteristicas son similaras au [[clima mediterranèu]] mai de precipitacions son enregistradas tota l'annada. Dins lei [[Carpats]], lo clima es dictat per l'[[altitud]]. == Istòria == === Preïstòria e Antiquitat === Lo premier pòble conegut vivent dins la region foguèron lei [[Pelasges]], pòble largament desconegut qu'ocupava la màger part dei [[Balcans]] a la fin de la [[Preïstòria]]. Dins lo corrent dau milleni III av. JC, arribèron de populacions [[indoeuropèu|indoeuropèas]] de [[lenga]] [[iran]]iana septentrionala ([[Cimmeris]], [[Escites]] e [[Sarmatas]]). Intrèron en contacte amb lei [[Grècia antica|Grècs]] en [[Crimèa]] e s'ellenizèron lòng dau [[litorau]] de la [[Mar Negra]]. En particular, au sègle III av. JC, se formèt un estat escite ellenizat dich [[Reiaume dau Bòsfor]] amb [[Kertch]] coma [[capitala]]. Dos sègles pus tard, intrèt dins l'esfèra d'influéncia de l'[[Empèri Roman]] e ne'n venguèt un protegit. A partir dau sègle III ap. JC, de [[Gòts]] e d'autrei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] [[eurasia]]tics migrèron en Ucraïna (e pus largament en [[Euròpa]] Orientala). Seis apòrts culturaus e tecnologics (rites funeraris, artesanat... etc.) foguèron a l'origina de la [[cultura de Chernyakhov]] que dominèt la region fins au sègle V. Entre aquelei pòbles, leis [[Antes]] presentan un interès particular car semblan presentar una cultura proto-eslava. Ansin, son benlèu a l'origina dei populacions eslavas que s'installèron pauc a pauc sus lo territòri de l'Ucraïna actuala a partir dau sègle VI. Dins aquò, la region demorèt un luòc de passatge ò de còps d'installacion per lei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] que venguèron en [[Euròpa]] fins au sègle XIII ([[Huns]], [[Avars]], [[Khazars]], [[Ongria|Magiars]], [[Petchenegues]], [[Tatars]], [[Empèri Mongòl|Mongòls]]... etc.). === Dau Rus' de Kyiiv a la conquista russa === ==== Lo Rus' de Kyiiv ==== [[File:Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|thumb|Fragmentacion dau Rus' de Kyiiv durant lo periòde 1054-1132.]] {{veire|Rus' de Kyiv}} A partir dau sègle VIII, lo comèrci vareg (de [[Viking]]s orientaus principalament originaris de [[Suècia]]) entre la [[Mar Baltica]] e la [[Mar Negra]] favorizèt l'emergéncia d'[[estat]]s locaus au sen dei populacions eslavas. Au sègle IX, lo cap vareg [[Oleg lo Savi]] conquistèt [[Kyiv|Kyiiv]] e fondèt un estat dich [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]]. Gropant leis Eslaus orientaus (rèires comuns dei [[Russia|Rus]], dei [[Bielorussia|Bielorús]] e deis Ucraïnians), agantèt son apogèu sota lei rèines de [[Vladimir Ièr|Vladimir]] ([[980]]-[[1015]]) e d'[[Iaroslav lo Savi]] ([[1019]]-[[1054]]) que favorizèron la difusion dau [[cristianisme]] [[Ortodoxia|ortodox]] au sen de son pòble. Au sègle XI, lo [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]] èra lo reiaume pus estendut d'[[Euròpa]] e aviá d'importantei relacions comercialas amb l'[[Empèri Bizantin]] via [[Dnièpre]]. Pasmens, de conflictes intèrnes e d'invasions novèlas de [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] [[eurasia]]tics fragmentèron pauc a pauc lo Rus' de Kyiiv. De [[1054]] a [[1224]], aperaquí 64 principats se formèron sus son territòri. En [[1203]], lei [[Cumans]] prenguèron e pilhèron [[Kyiv|Kyiiv]]. Un an pus tard, aqueu declin foguèt agravat per lo sac de [[Constantinòple]] per la [[Quatrena Crosada]] ([[1204]]) que privèt lo reiaume de son partenari economic principau. Ansin, dins lo corrent dei sègles XII e XIII, l'unitat e la poissança dau reiaume dispareguèron pauc a pauc e lo títol de senhor de Kyiiv venguèt subretot simbolic avans de disparéisser d'un biais definitiu amb la presa de la [[vila]] per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] en [[1240]]. ==== Leis invasions mongòlas e lituanianas ==== A partir dau sègle XIII, lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] e lei [[Lituània|Lituanians]] impausèron son autoritat sus la region entraïnant l'acomençament de la diferenciacion entre, d'un caire, lei [[Bielorussia|Bielorús]] e leis Ucraïnians e, d'autre caire, lei [[Russia|Rus]]. D'efèct, lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] someteguèron lei principats eslaus septentrionaus ([[1239]]), pilhèron [[Kiev]] ([[1240]]) e ravatjèron [[Polonha]] e [[Ongria]] ([[1241]]) sensa s'i mantenir. Puei, fondèron lo [[Khanat de l'Òrda d'Aur]] qu'obliguèt lei principats rus eissits dau Rus' de Kiev de li pagar un [[tribut]]. Au sègle XIV, lei [[Lituània|Lituanians]] s'interessèron a son torn a la region. Capitèron de prendre lo contraròtle de plusors principats occidentaus e de conquistar Kiev en [[1363]]. Puei, au començament dau sègle XV, agantèron la [[Mar Negra]]. En parallèl, lei [[Polonha|Polonés]] ocupèron lo [[principat de Halicz]] que venguèt per la seguida [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]]. Ansin, a la conclusion de l'Union entre [[Polonha]] e [[Lituània]], Ucraïna èra devesida entre una mitat polono-lituaniana, au centre e a l'[[oèst]], e una mitat tatara (populacions turcas que succediguèt ai Mongòls) au [[sud]] e a l'[[èst]]. En [[1438]], lei Tatars s'afranquiguèron de la tutèla [[Empèri Mongòl|mongòla]] e fondèron lo [[Khanat de Crimèa]]. Pasmens, lo sud de [[Crimèa]] demorèt lòngtemps sota influéncia [[Empèri Bizantin|bizantina]] avans de passar sota la contraròtle dei marchands [[Itàlia]], especialament aquelei de [[Republica de Gènoa|Gènoa]]. Aquel equilibri durèt fins a la fin dau sègle XV. Foguèt romput au [[sud]] per lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]] e au [[nòrd]] per lei [[Russia|Rus]]. D'efèct, en [[1475]], lei premiers capitèron de conquistar lei possessions [[Republica de Gènoa|genoesas]] e de [[vassal]]izar lo [[Khanat de Crimèa]]. Puei, menèron un lòng combat per establir còntra [[Polonha]]-[[Lituània]] per lo contraròtle dau [[litorau]] nòrd-oèst de la [[Mar Negra]]. S'acabèt victoriosament en [[1526]] amb la presa de [[Bessaràbia]] e de [[Jedisan]]. De son caire, lei Rus acomencèron una lenta migracion en direccion dau [[sud]]. Son objectiu iniciau èra de protegir [[Moscòu]] còntra lei Tatars qu'avián pilhat la vila en [[1571]]-[[1572]]. Per aquò, bastiguèron de rets de [[fortificacion]]s dins la region de [[Kharkiv]] e i favorizèron l'implantacion de colons cargats de lei defendre militarament. Aquelei [[marcha (juridiccion)|marchas militaras]] dichas « Ucraïna » en [[rus]] donèron son nom au país. ==== L'influéncia polonesa ==== De [[1550]] a [[1650]], lei transformacions politicas e [[religion|religiosas]] de [[Polonha]]-[[Lituània]] aguèron d'efèctes importants en [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] e en [[Rutènia]]. D'efèct, a l'eissida dau renfòrçament de l'Union entre lei doas coronas en [[1569]], la noblesa de [[Rutènia]] quitèt la [[movença]] [[Lituània|lituaniana]] per intrar dins aquela de [[Polonha]]. Aquò foguèt a l'origina de la diferenciacion entre [[Bielorussia|Bielorús]] e Ucraïnians. Un autre efècte important regardèt la [[religion]] quand una assemblada dau [[clergat]] [[Ortodoxia|ortodox]] proclamèt son union amb la [[Glèisa Catolica]] entraïnant la formacion d'una [[Glèisas catolicas orientalas|Glèisa « uniata »]] de rite [[Empèri Bizantin|bizantin]]. Pasmens, aquela decision suscitèt d'oposicions vivas. En [[1620]], un novèu [[metropolita]] [[Ortodoxia|ortodòxe]] de [[Kiev]] foguèt consacrat per lo [[Patriarcat de Constantinòple|patriarca de Constantinòple]]. Lo rèi de [[Polonha]] foguèt obligat de reconóisser aquela ierarquia [[Ortodoxia|ortodòxa]] novèla en [[1632]] entraïnant una coabitacion entre lei Glèisas Ortodòxa e « uniata ». Enfin, lo darrier efècte major de la senhoriá [[Polonha|polonesa]] foguèt la difusion de sa cultura e de son modèl sociau. Ansin, l'[[aristocracia]] de [[Rutènia]] se polonizèt pauc a pauc e, segon lo modèl de la noblesa polonesa, se formèron de proprietaris agricòlas immensas tengudas per de [[magnat]]s. ==== Lei Cosacs Zaporoges ==== Lei [[cosacs]] èran un ensems de pòbles nomadas, generalament eslaus, installats dins lei regions [[frontièra|frontalieras]] entre [[Polonha]]-[[Lituània]], [[Russia]], [[Khanat de Crimèa]] e khanats mongòls. Lei Zaporoges, [[Ortodoxia|ortodoxs]], de lenga ucraïniana e nominalament vassaus de la corona polonesa, n'èran lei representants pus occidentaus. Installats dins la bloca de [[Dnièpre]] a la periferia de [[Polonha]]-[[Lituània]] e de [[Russia]], èran cortejats per lei doas poissanças que li donavan d'armas e de viures en cambi d'un sostèn militar. Aquò permetèt ai Zaporoges de desvolopar pauc a pauc d'institucions que venguèron relativament solidas dins lo corrent dau sègle XVI. Òr, aqueu periòde veguèt de transformacions importantas dau territòri zaporoge en causa de l'installacion de païsans polonés (dempuei l'oèst) e rus (dempuei lo nòrd). D'efèct, de magnats acomencèron rapidament de revendicar de [[drech]]s sus lei regions cultivadas, çò qu'entraïnèt de revòutas. Una premiera temptativa mau capitèt en [[1637]] e permetèt ai [[Polonha|Polonés]] de renfòrçar sa preséncia dins la bloca de [[Dniepr]]. Pasmens, de combats acomencèron tornarmai a partir de [[1648]] amb una revòuta novèla dirigida per [[Bogdan Khmelnitski]] que s'alièt amb lei [[Khanat de Crimèa|Tatars de Crimèa]] en [[1648]] e amb lei [[Russia|Rus]] en [[1654]]. En [[1654]], [[Bogdan Khmelnitski|Khmelnitski]] reconoguèt la senhoriá russa en cambi dau mantenement deis institucions dei Zaporoges. Pasmens, aquel acòrd contentèt degun car lei [[Russia|Rus]] avián ges d'intencion de lo respectar e lei combats contunièron car lei [[Polonha|Polonés]] desarmèron pas fins au [[tractat d'Androussovo]] en [[1667]]. Aquela patz marcava una desfacha polonesa còntra [[Russia]] mai en Ucraïna permetèt a l'Union de [[Polonha]]-[[Lituània]] de gardar la riba drecha de [[Dnièpre]]. Lei Zaporoges de l'èst passèron alora sota la senhoriá — efectiva — dei Rus e aquelei de l'oèst demorèron sota la senhoriá — nominala — dei Polonés. De [[1672]] a [[1699]], passèron — totjorn nominalament — sota senhoriá [[Empèri Otoman|otomana]] — en causa de la pèrda provisòria de [[Podòlia]] per [[Varsòvia]]. A l'èst de [[Dnièpre]], la dominacion russa foguèt mau acceptada e una revòuta dirigida per l'[[hetman]] [[Mazeppa]] aguèt luòc quand l'armada [[Suècia|suedesa]] de [[Carles XII de Suècia|Carles XII]] arribèt dins la region. Pasmens, foguèt anientada a la [[batalha de Poltava]] en [[1709]]. === L'Ucraïna Russa === ==== La conquista russa ==== Dins lo corrent dau sègle XVIII, lei [[Russia|Rus]] capitèron d'ocupar la màger part de l'Ucraïna actuala au detriment de l'[[Empèri Otoman]] e de [[Polonha]]-[[Lituània]]. D'efèct, una premiera guèrra de [[1768]] a [[1774]] permetèt ais armadas [[Russia|russas]] d'ocupar [[Taurida]], [[Crimèa]], [[Moldàvia]], [[Valaquia]] e una partida de [[Bulgaria]]. Ansin, au [[tractat de Küçük Kaynarca]] ([[1774]]), lei [[Empèri Otoman|Turcs]] perdiguèron la riba senèstra de [[Dniepr]] e deguèron laissar son [[independéncia]] au [[Khanat de Crimèa]]. Inquietas d'aquela avançada russa, [[Àustria]] e [[Prússia]] s'entendiguèron amb [[Russia]] per se partejar lo territòri [[Polonha|polonés]] amb lo [[Premier Partiment de Polonha]] ([[1772]]). La [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] Polonesa venguèt ansin [[Àustria|austriana]]. Puei, totjorn per s'aparar còntra l'expansionisme rus, [[Viena (Àustria)|Viena]] faguèt pression sus l'[[Empèri Otoman]] per obtenir [[Bucovina]], autra region poblada d'Ucraïnians, en [[1775]]. Pasmens, l'iniciativa demorèt russa. De guèrras novèlas permetèron a [[Catarina II de Russia|Catarina II]] ([[1762]]-[[1796]]) d'annexar lo [[Khanat de Crimèa]] ([[1783]]), [[Jedisan]] ([[1792]]) e de desplaçar sa [[frontiera]] lòng de [[Dniestr]]. Aperavans, l'autonòmia intèrna dei Cosacs Zaporoges èra estada definitivament suprimida amb l'abdicacion fòrçada dau darrier [[hetman]] en [[1764]] — la carga èra subretot simbolica dempuei la [[mòrt]] de [[Mazeppa]] — e la destruccion de sa [[capitala]], [[Sitch]], en [[1775]]. Aquò entraïnèt tornarmai de demandas de compensacions de [[Berlin]] e de [[Viena (Àustria)|Viena]] que s'acabèron per lei partiments de [[Polonha]] de [[1792]] e de [[1795]]. Enfin, en [[1812]], una guèrra novèla entre [[Russia|Rus]] e [[Empèri Otoman|Otomans]] entraïnèron la cession per [[Constantinòble]] de [[Bessaràbia]]. Ansin, franc dei regions annexadas per [[Àustria]], la totalitat de l'Ucraïna actuala èra venguda russa. ==== La Russia Novèla ==== En parallèl de la conquista de la region, lei [[Russia|rus]] n'organizèron la [[colonizacion]]. A l'iniciativa de [[Grigori Potemkine]], de colons ucraïnians e rus dei regions de [[Kiev]] e de [[Karkòv|Karkiv]] foguèron implantadas dins lei zònas abandonadas per lei populacions [[islam|musulmanas]] que s'èran enfugidas dins l'[[Empèri Otoman]]. Pasmens, lei besonhs umans èran fòrça importants e d'autrei pòbles participèron au poblament de l'Ucraïna russa: de [[cristianisme|crestians]] emigrats de l'[[Empèri Otoman]] ([[Grècia|grècs]] e [[Armenia|armènis]] principalament), de [[judaïsme|judieus]] [[Polonha|polonés]], ostils au conservatisme dau [[clergat]] israelita polonés, que fondèron una comunautat importanta a [[Odessa]], d'[[Alemanha|Alemands]] que venguèron la basa dau futur pòble deis [[Alemands de la Mar Negra]], de [[Bulgaria|bulgars]], de [[gagaús]]... etc. Una autra particularitat de la politica de colonizacion russa foguèt sa concentracion sus lei regions orientalas e centralas d'Ucraïna. Lei regions pus orientalas de la Russia Novèla foguèron largament neglegidas. Lo desvolopament i foguèt donc feble e l'evolucion principala foguèt la reïntegracion per fòrça dei glèisas « uniatas » au sen de la [[Ortodoxia|Glèisa Ortodoxa]] en [[1839]]. Lo desvolopament economic de la region passèt premier per l'[[agricultura]]. Pasmens, a partir deis annadas 1870, la descubèrta de minas de [[carbon]] fòrça importantas dins la region de [[Donetsk|Donètsk]] e de jaciments de [[fèrre]] dins aquela de [[Krivoï Rog]] favorizèt l'aparicion de l'industria pesuca. De mai, en parallèl dau desvolopament [[agricultura|agricòla]] e [[Industria|industriau]] de la region, [[Russia]] s'interessèt tanben ai desbocats militars e economics. Una basa navala foguèt ansin implantada dins lo [[pòrt]] de [[Sebastòple]] e un [[pòrt]] de comèrci foguèt fondat a [[Odessa]] en [[1796]]. ==== La Galícia Austriana ==== En [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] Austriana, [[Viena (Àustria)|Viena]] instaurèt un regime relativament liberau. Principalament poblada de [[Rutènia|Rutèns]], la region aviá un ròtle economic segondari e unicament agricòla. Pasmens, gardèron son identitat e sostenguèron lo [[govèrn]] [[Àustria|austrian]] durant lei trebols de [[1848]]. De mai, consequéncia de sa Glèisa « uniata », la region desvolopèt donc un particularisme a respèct dei [[Polonha|Polonés]] [[Catolicisme|catolics]] de rite roman e dau rèsta deis Ucraïnians [[Ortodoxia|ortodòxes]]. Ansin, pauc a pauc, la Galícia Austriana venguèt lo luòc de naissença dau [[nacionalisme]] ucraïnian. === La Premiera Guèrra Mondiala e sei consequéncias === ==== L'independéncia e l'ocupacion alemanda ==== La [[Premiera Guèrra Mondiala]] transformèt la region ucraïniana en prat batalhier de [[1914]] a [[1920]]. Pasmens, en fòra dei pèrdas umanas e dei destruccions, aguèt per consequéncia d'entraïnar l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]] e d'[[Àustria-Ongria]]. Un movement [[nacionalisme|nacionalista]] se formèt e revendiquèt la formacion d'una Ucraïna [[Independéncia|independenta]]. Finalament vençut, aqueu movement entraïnèt pasmens la formacion d'una republica sovietica d'Ucraïna qu'es la basa de l'Ucraïna actuala. D'efèct, tre l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]] en març de [[1917]], una assemblada dicha ''Rada'' (« Assemblada » en [[occitan]]) se reüniguèt a [[Kiev]]. La Societat deis Ucraïnians progressistas, fondada en [[1908]] per obtenir d'un biais legau la reconóissença dei drechs deis Ucraïnians e una autonomia intèrna, i aviá la majoritat. En novembre de [[1917]], proclamèt la creacion d'una Republica d'Ucraïna e creèt un [[govèrn]]. Puei, proclamèt l'[[independéncia]] en genier de [[1918]]. Dins aquò, deguèt faciar una ofensiva dei [[Bolchevisme|Bolchevics]] qu'avián fondat una republica sovietica d'Ucraïna en decembre de [[1917]] a [[Kharkiv|Kharkòv]]. Respectivament en febrier e març, lei dos govèrns ucraïnians signèron un tractat amb [[Alemanha]] e [[Àustria-Ongria]] assegurant la reconóissença de la Republica per leis Empèris Centraus. Aquò empachèt pas l'ocupacion dau país per leis [[Alemanha|Alemands]] interessats per la recòlta de [[cereala]]s. La ''Rada'' foguèt dissòuta e [[Pavel Skropadski]], protegit deis Alemands, foguèt proclamat [[hetman]]. ==== Lo caòs de 1919 ==== L'òrdre [[Alemanha|alemand]] subrevisquèt pas a la victòria deis Aliats. En novembre de [[1918]], lei soudats alemands se retirèron entraïnant un conflicte generau entre lei diferentei faccions politicas ucraïnianas. Aquela situacion durèt plusors mes fins a l'integracion dei divèrsei camps ai Bolchevics ò ais armadas blancas. En [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]], lei [[Rutènia|Rutèns]] volián faire partida de l'Ucraïna [[independéncia|independenta]]. Pasmens, la region èra tanben revendicada per la [[Polonha]] en cors de restauracion, çò qu'entraïnèt de combats de novembre de [[1918]] a mai de [[1919]] que s'acabèron per un succès polonés. [[Simon Petlioura]], èx-ministre deis afaires militars dau govèrn de la Societat deis Ucraïnians progressistas, assaièt de formar un govèrn novèu a [[Kiev]] en decembre de [[1918]]. Pasmens, perdiguèt lo contraròtle de la [[capitala]] e se raprochèt alora dei [[Polonha|Polonés]]. Lei Bolchevics formèron un govèrn provisòri basat a [[Kursk]] en novembre de [[1918]]. Establits a [[Karkòv]] en genier de [[1919]], prenguèron [[Kiev]] en febrier. Dins lo bloca de [[Dniepr]], [[Nikifor Grigoriev]] assaièt de restaurar l'estat zaporoge e organizèt d'incursions còntra lei regions vesinas. A l'[[èst]], lo cap [[anarquisme|anarquista]] [[Nestor Makhno]] organizèt tre abriu de [[1917]] una [[guerilha]] còntra leis Alemands. Contraròtlèt rapidament un important territòri en Ucraïna Orientala e intrèt en conflicte còntra leis armadas blancas de [[Anton Denikine|Denikine]]. Lòng dau [[litorau]], d'armadas aliadas ([[França]] a [[Odessa]] e en [[Crimèa]], [[Grècia]] a [[Kherson]] e a [[Mykolaiiv]]) desbarquèron per sostenir lei Blancs. Pasmens, en fàcia de la situacion caotica, se retirèron pauc a pauc dins lo corrent de l'annada. ==== Blancs còntra Roges ==== A partir de la prima de [[1919]], lo conflicte interior ucraïnian venguèt pus clar e la guèrra venguèt un conflicte periferic de la [[Guèrra Civila Russa]]. En julhet de [[1919]], lei Bolchevics eliminèron [[Nikifor Grigoriev|Grigoriev]] e lo generau blanc [[Anton Denikine]] organizèt una ofensiva d'amplor que li permetèt de conquistar [[Crimèa]], [[Odessa]] e [[Kyiv|Kyiiv]]. Pasmens, après aquelei victòrias, foguèt arrestat a [[Tula]] e la repòsta bolchevica, sostenguda per [[Nestor Makhno|Makhno]] reconquistèt rapidament la totalitat dei territòris perduts franc de [[Crimèa]] defenduda per lo generau [[Piotr Nikolaïevitch Wrangel|Wrangel]]. Lei Blancs foguèron sauvats per l'intervencion dei tropas [[Polonha|polonesas]], sostengudas per [[Simon Petlioura|Petlioura]], a partir d'abriu de [[1920]]. Ocupèron [[Kiev]] en mai permetent a [[Piotr Nikolaïevitch Wrangel|Wrangel]] de progressar dins lo sud (presa de [[Mariupòl]]). Pasmens, en julhet, la còntra-ofensiva de l'Armada Roja rebutèt lei Polonés fins a [[Lviv]] avans la signatura d'un tractat de patz entre Bolchevics e Polonés en octòbre de [[1920]]. Aquò permetèt ai Roges de liquidar la pòcha blanca de [[Crimèa]] dins lo corrent de novembre. Enfin, la darriera etapa de la guèrra foguèt l'eliminacion dei bandas de [[Nestor Makhno|Makhno]]. Lo conflicte s'acabèt en [[1921]] per la victòria dei Bolchevics e la fugida de [[Nestor Makhno|Makhno]] en [[Romania]]. === L'Ucraïna Sovietica === ==== De l'ucrainizacion a l'Holodomòr ==== [[File:Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png|thumb|Intensitat de la famina de 1932-1933 en Union Sovietica.]] En [[1921]], lo país èra totalament destruch er tres [[annada]]s de [[guèrra civila]], de chaples e de pilhatges. La Republica Sovietica d'Ucraïna venguèt oficialament una [[republica]] constitutiva de l'[[URSS|Union Sovietica]] lo 30 de decembre de [[1922]]. De [[1923]] a [[1934]], [[Khàrkiv]] ne'n foguèt la [[capitala]] avans d'èsser remplaçada per [[Kyiv|Kyiiv]]. Leis [[annada]]s 1920 foguèron marcadas per la politica « d'ucraïnizacion » principalament axada sus la promocion de la [[lenga]] e de la [[cultura]] ucraïnianas. Pasmens, a partir de [[1929]], la region foguèt regardada per la politica de collectivizacion d'[[Estalin]] e per la liquidacion dei kulaks (de païsans aisats). Aquò se turtèt a una oposicion viva dau mond rurau e lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]] respondèt violentament. De milièrs de païsans foguèron desportats au [[Gulag]] e de requisicions massisas de [[cereala]]s e de viures aguèron luòc per avitalhar lei [[vila]]s. En [[1932]]-[[1933]], aquò entraïnèt una [[famina]] catastrofica en Ucraïna Orientala ([[Holodomòr]]) que causèt la [[mòrt]] d'au mens cinc milions d'abitants. Puei, de [[1934]] a [[1938]], leis elèits ucraïnianas foguèron decimadas per lei purgas ordonadas per [[Estalin]]. ==== La Segonda Guèrra Mondiala ==== [[File:Kiev Kreschatik after liberation November 1943.jpg|thumb|right|Soudats [[URSS|sovietics]] dins lei roïnas de [[Kiev]] après la [[Batalha de Kiev (1943)|liberacion de la vila]] en novembre de [[1943]].]] Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], Ucraïna conoguèt tornarmai un periòde fòrça malaisat. En fòra dau conflicte principau en [[1939]] e en [[1940]], l'[[URSS]] aprofichèt inicialament la mobilizacion de [[França]], dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e d'[[Alemanha]] en Euròpa Occidentala per annexar una partida de [[Polonha]] ([[1939]]) e de [[Romania]] ([[1940]]). L'Ucraïna Sovietica foguèt ansin aumentada de [[Galícia (Euròpa Orienta)|Galícia]], de [[Bucovina]] e de la [[Bassaràbia]] dau Sud. Pasmens, en [[1941]]-[[1942]], foguèt rapidament conquistada per lei fòrças [[Alemanha|alemanda]] e [[Romania|romanesa]]. [[Romania]] i recuperèt [[Bucovina]] e [[Bessaràbia]] e apondiguèt a aquelei conquistas la region de [[Transnitria]], compres lo [[pòrt]] d'[[Odessa]]. Lo rèsta foguèt integrat au sen d'un territòri militar [[Alemanha|alemand]] que sa direccion èra installada a [[Rovno]]. En [[1942]], leis ''[[Einsatzgruppen]]'' [[Alemanha|alemands]] liquidèron lei populacions [[judaïsme|judievas]]. Quant ai populacions eslavas, subiguèron lei requisicions de man d'òbra transferida dins de camps de trabalh, e de còps dins de camps de concentracion, alemands. Certaneis Ucraïnians s'engatjèron tanben dins la guèrra dins lo camp dau [[Tresen Reich|Reich]]. Se destrièron en particular dins la traca dei [[judaïsme|judieus]] e coma gardians dei [[Olocaust|camps d'exterminacion]]. Enfin, en[[Volínia]], se formèt un movement independentista ostil ais Alemands e ai Sovietics. Dirigit per [[Stepan Bandera]], foguèt durament reprimit mai capitèt de combatre fins ais annadas 1950. Ucraïna foguèt liberada per l'Armada Sovietica après una tiera de batalhas [[sang|saunosas]] ([[Batalha de Dniepr|batalha de Dnièpre]], [[ofensiva Dnièpre-Carpats]]... etc.) entre aost de [[1943]] a julhet de [[1944]]. Dins lo corrent de sa retirada, l'armada [[Alemanha|alemand]] destruguèt metodicament lei vilas principalas e leis infrastructuras. Consequéncia deis actes de collaboracion reaus ò supausats amb leis Alemands, plusors pòbles locaus coma leis [[Alemands de la Mar Negra]] (tre [[1941]]) ò lei [[Tatars de Crimèa]] foguèron desportats en [[Asia Centrala]] ò en [[Sibèria]]. L'estatut d'autonòmia de [[Crimèa]] au sen de la Russia Sovietica foguèt tanben suprimit. ==== De 1945 a l'independéncia ==== A l'eissida de la guèrra, leis annexions territòrialas [[URSS|sovieticas]] e lei transferiments de populacions entre [[Polonha]] e [[URSS]] permetèron per lo premier còp de reünir totei leis Ucraïnians au sen d'un meteis [[estat]]. D'efèct, en fòra dei territòris ja sovietics avans [[1941]], [[Moscòu]] annexèt lei territòris [[Romania|romanés]] e [[Checoslovaquia|checoslovacs]] poblats d'Ucraïnians. Puei, un milion d'Ucraïnians installats dins la region polonesa de [[Chelm]] foguèron transferits en cambi d'un transferiment invèrs de Polonés installats en Ucraïna Occidentala. Aquò permetèt la question dei minoritats etnicas entre lei dos país. Ucraïna faguèt tanben oficialament partida dei país fondators de l'[[ONU]]. Pasmens, dins lo país, lei condicions de vida demorèron malaisadas e una famina novèla se debanèt en [[1947]]. S'agravèron egalament amb la repression decidida per [[Estalin]] còntra lei « collaborators », es a dire lo [[clergat]] e lei [[nacionalisme|nacionalistas]]. La situacion se melhorèt amb la [[mòrt]] d'[[Estalin]] e son remplaçament per [[Nikita Khrushchov]] qu'èra ucraïnian. Fònt de problemas ulteriors grèus, decidèt de restacar [[Crimèa]] a la Republica Sovietica d'Ucraïna en [[1954]]. Pasmens, la liberalizacion relativa de la societat sovietica sota Khrushchov permetèt de liberar un nombre important de presoniers politics e autorizèt l'adopcion de certanei politicas nacionalas per leis autoritats de [[Kiev]]. Aquela politica foguèt limitada per [[Leonid Brezhnev]] qu'ordonèt en [[1972]] la destitucion dau premier secretari [[Petro Chelest]] sospichat de defendre un [[nacionalisme]] ucraïnian tròp engatjat. Lo remplacèt per lo conservador [[Vladimir Chtcherbitski]] que demorèt en plaça fins a [[1989]]. A partir de [[1988]], la politica de ''perestroika'' de [[Mikhaïl Gorbachov]] favorizèt la renaissença de movements intellectuaus independentistas, especialament dins lei regions occidentalas e centralas. En genier de [[1990]], de manifestacions fòrça importantas celebrèron la remembrança de l'independéncia de [[1918]] amb una cadena umana de 500 quilomètres. Pus grèu, lo poderós sindicat de l'industria miniera de [[Donbass]] acomencèt una grèva basada sus de revendicacions [[democracia|democraticas]] e [[independéncia|independentistas]] a partir de julhet de [[1989]]. Un movement politic dich ''Rokh'' (Movement popular ucraïnian de restructuracion), fondat en [[1988]], federèt lei manifestacions. En julhet de [[1990]], un mes après [[Russia]], Ucraïna proclamèt sa [[sobeiranetat]] e un èx-cap dau Partit Comunista, [[Leonid Kravchouk]] foguèt elegit president dau Soviet suprèm. Pasmens, en març de [[1991]], una majoritat d'Ucraïnians aprovèt lo projècte d'union renovada prepausat per [[Mikhaïl Gorbachov|Gorbachov]] mai la temptativa de còp d'estat menat per lei conservadors dau PCUS dins lo corrent d'aost de [[1991]] precipitèt la situacion. Lo 24 d'aost, Ucraïna proclamèt son [[independéncia]] confirmada per un [[referendum]] (aperaquí 90% de vòtes favorables) organizat lo 1{{èr}} de decembre seguent. [[Leonid Kravchouk|Kravchouk]] foguèt elegit president de la Republica, còntra lo candidat dau ''Roukh'', e participèt amb seis omològs rus e bielorús a la dissolucion de l'[[URSS]]. === L'Ucraïna independenta === ==== Lei dificultats de l'independéncia ==== [[File:Ucraïna - Resultats eleccions presidencialas 2010.png|thumb|Exemple de la polarizacion de la vida politica ucraïniana entre l'èst e l'oèst (eleccions presidencialas de 2010).]] En despiech de son industria pesuca e de sei ressorsas naturalas importantas, Ucraïna conoguèt de dificultats grèvas tre son [[independéncia]]. En particular, son economia s'afondrèt rapidament amb una regression de l'industria e una [[inflacion]] galaupanta. Per limitar la catastròfa, lo govèrn ucraïnian decidèt donc de limitar la liberalizacion de l'economia e lei privatizacions. Pasmens, aquò empachèt pas una grèva importanta dei minaires en [[1993]]. Autre problema important, lei relacions amb [[Russia]] venguèron rapidament malaisadas a prepaus dei questions de la flòta militara sovietica de la [[Mar Negra]] e de l'estatut de [[Crimèa]]. Afeblida, Ucraïna poguèt pas impausar son ponch de vista. Lei Rus obtenguèron la màger part de la flòta e lo drech d'utilizar la basa de [[Sebastòple]]. En mai d'aquò, sota la pression deis [[USA|Estats Units]] e de [[Russia]], [[Kyiv|Kyiiv]] deguèt tanben renonciar a son arsenau [[arma nucleara|nuclear]] (eiretat de l'URSS) que foguèt transferit en [[URSS]]. En cambi, obtenguèt una ajuda financiera estatsunidenc e una assegurança regardant lo mantenement de sei [[frontiera]]s. Enfin, lo país aguèt de dificultats per afirmar son unitat nacionala. En particular, de diferéncias politicas importantas apareguèron entre l'[[oèst]] e lo centre desirós de s'integrar au sen de l'[[Union Europèa]] e l'[[èst]] e lo [[sud]] pus favorables au mantement de relacions privilegiadas amb [[Russia]]. Aquela separacion, basada sus de rasons etnicas (mai de Rus dins l'èst dau país), economicas (l'industria orientala èra integrada au sen dau complèx industria sovietic largament demorat en Russia) e politicas (leis elèits orientalas son sovent eissits de l'ancian poder sovietic), estructurèt rapidament la vida politica nacionala. Ansin, en març-abriu [[1994]], lo ''Roulh'' ganhèt leis eleccions legislativas a l'oèst mai lei candidats de l'ancian regime s'impausèron dins l'èst e obtenguèron una pichona majoritat au Parlament. La meteissa situacion se debanèt en junh per l'eleccion presidenciala que veguèt la victòria de [[Leonid Koutchma]] (52%) que trionfèt dins l'èst. ==== La presidéncia Koutchma ==== La presidéncia de [[Leonid Koutchma]] ([[1994]]-[[2004]]) foguèt marcada per una liberalizacion limitada, un desvolopament de l'economia tardiu, divèrseis escandòls e un autoritarisme mai e mai important. D'efèct, durant son premier, adoptèt una politica liberala d'austeritat conjugada amb de privatizacions mai deguèt tenir còmpte deis interès de l'industria miniera (grèva de [[1996]]). Pasmens, lo declin economic acomencèt d'èsser limitat per lo desvolopament de l'economia informala. Puei, en [[1996]], lo president obtenguèt lo vòte d'una [[lei|lèi]] renfòrçant lo [[poder executiu]]. Elegit tornarmai en [[1999]] (56%), son segond mandat foguèt tocat per d'escandòls de corrupcion e de disparicions de jornalistas e per l'acomençament d'una represa economica a partir de [[2000]]. Aquò l'afebliguèt e la fin de sa presidéncia prenguèt un aspèct autoritari. ==== La Revolucion Arange e sei decepcions ==== Enebit d'un tresen mandat per la [[constitucion]], [[Leonid Kotchma]] poguèt pas se presentar a l'eleccion presidenciala de [[2004]]. L'escrutinh opausèt [[Víktor Ianokòvych]], un oligarca de l'èst, a [[Víktor Ioshchenko]], un economista sostengut per l'oèst. En causa de fraudas, lei resultats dau segond torn foguèron fòrça contestats per lei partisans d'Iochtchenko qu'adoptèron la [[color]] arange coma simbòl. Après una lònga crisi, obtenguèron contentament e un tresen torn donèt la victòria a son candidat (56%). Pasmens, lei venceires de la [[Revolucion Arange]] se devesiguèron rapidament entre elei e mau capitèron de dispausar d'una majoritat parlamentària. En [[2006]], perdiguèron leis eleccions legislativas e [[Víktor Ianokòvych]] foguèt ansin nommat cap dau govèrn. Iochtchenko assaièt sensa succès de dissòuvre lo Parlament e [[Víktor Ianokòvych| Ianokòvych]] ganhèt l'eleccion presidenciala de [[2010]]. Aqueu periòde veguèt la perseguida de la represa economica, sostenguda per la demanda [[Republica Populara de China|chinesa]], mai veguèt egalament l'agravament dei tensions interioras èst-oèst e de retards dins la modernizacion de l'economia e de l'administracion, fòrça corrompudas, dau país. ==== La crisi de 2014 e la guèrra civila dins l'èst ==== Dins lo corrent deis annadas 2010, [[Víktor Ianokòvych]] assaièt de mantenir un equilibri precari entre [[Russia]] e [[Union Europèa]]. Pasmens, en [[2013]], la conclusion pròcha d'un acòrd d'associacion amb l'UE entraïnèt de pressions importantas sus [[Kyiv|Kyiiv]] de part de [[Moscòu]]. En novembre de [[2013]], lo govèrn ucraïnian chausiguèt finalament d'abandonar son projècte d'acòrd amb [[Brussèlas]] au profiech d'un raprochament amb [[Russia]]. Populara a l'èst, aquela decision entraïnèt de manifestacions majoras a [[Kyiv|Kyiiv]] e dins l'oèst (veire [[EuroMaidan]]). Après quatre mes de crisi, lo Parlament votèt finalament la destitucion dau president lo 22 de febrier que s'enfugiguèt a l'èst. Puei, lo 27 de junh de [[2014]], lo novèu president [[Petrò Poroshenko]] signèt un acòrd comerciau amb l'UE. {{veire|Crisi de Crimèa}} Pasmens, aquò entraïnèt doas crisis grèvas en [[Crimèa]] e dins lei regions pus orientalas dau país. Premier, en [[Crimèa]], [[Russia]] refusèt de perdre lo contraròtle d'una region estrategica e poblada en majoritat de populacions russas. Dau 26 de febrier au 28 de març, de soudats rus ocupèron aisidament la region e un referendum organizada per leis autoritats prorussas proclamèt l'[[independéncia]] de [[Crimèa]] que demandèt e obtenguèt son intrada au sen de la [[Federacion de Russia]]. Aquela annexion es pas reconeguda per la comunautat internacionala e Ucraïna revendica totjorn oficialament la peninsula. {{veire|Guèrra de Donbass}} L'autra crisi acomencèt d'un biais simultanèu a la fin de febrier de [[2014]] amb plusors manifestacions de sostèn au president [[Víktor Ianokòvych]] dins lei principalei [[vila]]s dau [[sud]] e de l'[[èst]] ([[Donetsk]], [[Kramatorsk]], [[Luhansk]], [[Mariupol]], [[Khàrkiv]], [[Odessa]]... etc.). A partir d'abriu, prenguèron una forma insureccionala dins la region de [[Donbass]] e se formèt una armada separatista. Lei 7 e 11 d'abriu, lei regions de Donetsk e de Lougansk proclamèron son [[independéncia]]. L'armada ucraïniana intervenguèt dins aquelei regions a partir dau 2 de mai. Avancèt fins au mes de julhet e a l'arribada de « volontaris » rus mandats per [[Moscòu]] per sostenir leis insurgents. A partir d'aost, leis Ucraïnians deguèron a son torn recular fins a la signatura d'una alta-au-fuòc en setembre. Foguèt rapidament rompuda e de combats novèus s'acabèron per una tiera de desfachas ucraïnianas avans la signatura d'una segonda [[alta-au-fuòc]], fòrça precària, lo 12 de febrier de [[2015]]. En abriu de 2015, aquela guèrra aviá causat la mòrt d'aperaquí {{formatnum:6100}} personas e lo desplaçament de {{formatnum:500000}} refugiats. Plusors vilas de l'èst, especialament [[Donetsk]], an subit de destruccions importantas e l'economia ucraïniana s'es afondrada. En mai d'aquò, Kiev dèu menar de reformas economicas importantas en cambi de prèsts de l'UE e dau [[FMI]]. == Cultura == == Liames intèrnes == * [[Partenariat Oriental]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Commons|Ukraine|Ucraïna}} {{païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Ucraïna|*]] k8m21egupx5etyqj0ayvwc4w5454v84 2504129 2504128 2026-07-08T10:11:19Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504129 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País | nom_local=Україна ([[ucraïnian]]) | imatge_mapa=Europe-Ukraine (1991-2014).svg | capitala=[[Kyiiv]] | mai_granda_vila=[[Kyiiv]] | coordenadas_capitala={{coord|50|27|02|N|30|31|25|E}} | tipe_govèrn=[[Republica parlamentària]] | cap_títol1 = [[Lista dels presidents d'Ucraïna|President]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres d'Ucraïna|Primièr Ministre]] | cap1 =[[Volodímir Zelenski]] | cap2 = [[Iolia Sviridenco]] | superfícia_reng=45 | superfícia_totala={{formatnum:603549}} | percentatge_aiga={{unitat|7}} | populacion_reng=31 | populacion_totala={{formatnum:45426200}} | populacion_annada=2014 | densitat=75 | país_independéncia=de l'[[Union Sovietica]] | data_independéncia=[[24 d'agost]] de [[1991]] | gentilici = {{Bes | Ucraïnian, Ucraïniana | Ucraïnés, Ucraïnesa }} | PIB_annada=2016 | PIB=93.2 miliard [[USD]] | PIB_categoria= | PIB_reng= | IDH_annada=2016 | IDH={{diminucion}} 0,743 | IDH_categoria= | IDH_reng=84 | còde_país=UA | moneda =[[Hryvnia]] | còde_moneda=UAH | fus_orari= {{Bes | UTC+02:00 ([[Eastern European Time|EET]]) | UTC+03:00 ([[EEST]], ora estivala) }} |imne_nacional={{Bes | Ще не вмерла Україна ([[ucraïnian]]) | [[Transcripcion dels alfabets arabi, cirillic e grèc en occitan|Transcripcion:]] ''[[Imne d'Ucraïna|Sxe ne vmerla Ukraïna]]'' | «La glòria d'Ucraïna non es pas mòrta» }} | domeni_internet=[[.ua]] | indicatiu_telefonic=+380 | organizacions_internacionalas=[[ONU]], [[Conselh d'Euròpa|CdE]] | descr_mapa= | lengas_oficialas =[[Ucraïnian]] | lengas_reconegudas =[[Tatar de Crimea]] | imne audio = National_anthem_of_Ukraine,_instrumental.oga }} '''Ucraïna''' ({{AFI-oc|ykɾaˈinɑ, ykɾaˈina}}; en [[ucraïnian]]: Украї́на, ''Ukraïna'', {{AFI|[ʊkrɐˈjinɐ]|3=pron}}) es un [[estat sobeiran]] de l'[[Euròpa Orientala]]. Segond estat d'Euròpa en tèrme de superfícia, compartís de frontièra amb [[Moldàvia (estat)|Moldàvia]], [[Romania]], [[Ongria]], [[Eslovaquia]] e [[Polonha]] a l'oèst, [[Bielorussia]] au nòrd e [[Russia]] a l'èst. Es limitada per la [[mar Negra]] e la [[mar d'Azov]] au sud. La capitala n'es [[Kyiiv]]. Las originas de la cultura ucrainiana remontan a l'estat medieval de la [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]]. Après la casuda d'aqueste après las invasions mongòlas del sègle XIII, lo territòri faguèt l’objècte de particions e se vejèt revendicat per mai d'una poissenças estrangièras coma la Republica de las Doas Nacions e l'[[Empèri Otoman]]. L'Etmanat cosac independant existiguèt entre los sègles XVII e XVIII, abans d’integrar l'Empèri rus. Pendent la [[Revolucion Russa]], la Republica Populara Ucrainiana coneguèt brèvament l'independéncia amb reconneissença internacionala, mas acabèt per venir la republica socialista sovietica d'Ucraïna de l'[[URSS|Union Sovietica]], dins las annadas 1920 a la seguida de la guèrra civila russa. Ucraïna venguèt tornarmai independenta en 1991, après la casuda de l'[[URSS]]. A la seguida de la revolucion de 2014, Crimèa foguèt annexada per Russia e una guèrra civila espetèt dins l'èst del país, amb los separatistas prorusses. Lo 24 de febrièr de 2022, Ucraïna foguèt envasida per las fòrças armadas russas sus òrdre de [[Vladímir Pótin]]. == Geografia == === Geografia fisica === [[Fichièr:Ukraine topo en.jpg|thumb|Mapa del relèu d'Ucraïna.]] [[Fichièr:HistRegUkr.jpg|thumb|Regions istoricas de l'Ucraïna actuala.]] Ucraïna es un país de l'[[Euròpa de l'Èst]]. Parteja sas frontièras terrèstras amb set païses limitròfs : a l'oèst [[Polonha]], [[Eslovaquia]] e [[Ongria]] ; al sud-oèst [[Romania]] e [[Moldàvia]] ; a l'èst e al nòrd-èst [[Russia]] ; al nòrd [[Bielorussia]]. Lo país mesura {{unitat|1316|km}} d'èst en oèst e {{unitat|893|km}} del nòrd al sud, per una superfícia totala de {{unitat|603550|km|2}}, o {{unitat|576450|km|2}} sens comptar la superfícia de [[Crimèa]]. Levat lo vast [[plan de Podolia]] (altitud {{unitat|472|m}}) qu'ocupa l'oèst del país, es un país relativament plan, amb las tèrras fertilas del bacin de Dniepr en son centre, çò que que li permet d'aver una agricultura productiva. Las montanhas ucraïnianas son mai que mai constituïdas des contrafòrts dels relèus d'Euròpa centrala e mediterranèa : * los [[Carpats]], a l'oèst-sud-oèst, amb lo [[Hoverla|mont Hoverla]] que culmina a {{unitat|2061|m}} {{coord|48|10|12|N|24|34|12|E|type:mountain}}, çò que ne fa lo suc pus naut de la division dels « [[Carpats#Topografia|Carpats occidentals exteriors]] » ; * le massís de Crimèa, culminant al mont [[Roman-Koch]] a {{unitat|1545|m}}<ref>https://web.archive.org/web/20151223140229/http://voyage.idealo.fr/pays/Ukraine-UA/.</ref>, al ras de la [[mar Negra]]. Ucraïna beneficia tanben d'una ret fluviala estenduda, compausada principalament per [[Dnièpre]] (''Dnipro''), [[Dnièstre]] (''Dnister''), lo [[Bog (riu)|Bog occidental]], lo [[Bog meridional]] e [[Donets]] a l'èst. [[Danubi]] (Dounay) marca la frontièra a l'extrèm sud-oèst entre Ucraïna e Romania. Al sud, Ucraïna se dobrís sus la [[mar Negra]], bordada de nombroses « [[liman]]s », e ont s'avança la peninsula de Crimèa. Lo clima de la màger part d'Ucraïna es continental amb d'ivèrns freds e d'estius cauds ; lo clima es pas mediterranèu que per la còsta sud de Crimèa. Las temperaturas mejanas a [[Kharkiv]] en Ucraïna orientala son d'aperaquí {{unitat|-7|°C}} en genièr e {{unitat|20|°C}} en julhet. Las precipitacions van d'aperaquí {{unitat|750|mm}} l'an dins lo nòrd a aperaquí {{unitat|250|mm}} dins lo sud. === Geografia politica === [[Fichièr:UkraineNumbered.png|thumb|Ucraïna descopada en 24 [[oblast]]s (1-3, 5-25) e una republica autonoma (4).]] [[Fichièr:Poshtova Square 2006, Kyiv.jpg|thumb|[[Kyiv|Kyiiv]], capitala e vila mai granda vila d'Ucraïna.]] Ucraïna es devesida en 24 regions administrativas o ''oblasti'' (singular : ''[[óblast]]'') e una municipalitat (''misto'') amb un estatut juridic particular, [[Kyiv|Kyiiv]] . En mai, Ucraïna revendica l'integralitat de [[Crimèa]], es a dire la vila d'estatut particular de [[Sebastòple]] e la [[Republica autonòma de Crimèa]], que son estadas annexats en 2014 per Russia e constituisson per ara lo [[Districte federal de Crimèa]] de la [[Russia|Federacion de Russia]]. Cada óblast es devesit en mantun [[raiòn]]s e cada raion en mantuna ''[[hromada]]s''. === Clima === [[File:Ucraïna - Clima.png|thumb|Clima d'Ucraïna segon la classificacion de Köppen]] Lo clima ucraïnian es mai que mai [[clima continentau|continentau]] amb d'ivèrns fregs, d'estius cauds e de [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] regularas. La temperatura mejana es pus febla au nòrd e aumenta vèrs lo sud. Lei [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] seguisson una evolucion opausada (750 mm anuaus dins lo nòrd, 250 mm dins lo sud). Lo clima dei ribas de la [[Mar Negra]] es influenciat per la [[mar]] e es classat coma subtropicau umid. Sei caracteristicas son similaras au [[clima mediterranèu]] mai de precipitacions son enregistradas tota l'annada. Dins lei [[Carpats]], lo clima es dictat per l'[[altitud]]. == Istòria == === Preïstòria e Antiquitat === Lo premier pòble conegut vivent dins la region foguèron lei [[Pelasges]], pòble largament desconegut qu'ocupava la màger part dei [[Balcans]] a la fin de la [[Preïstòria]]. Dins lo corrent dau milleni III av. JC, arribèron de populacions [[indoeuropèu|indoeuropèas]] de [[lenga]] [[iran]]iana septentrionala ([[Cimmeris]], [[Escites]] e [[Sarmatas]]). Intrèron en contacte amb lei [[Grècia antica|Grècs]] en [[Crimèa]] e s'ellenizèron lòng dau [[litorau]] de la [[Mar Negra]]. En particular, au sègle III av. JC, se formèt un estat escite ellenizat dich [[Reiaume dau Bòsfor]] amb [[Kertch]] coma [[capitala]]. Dos sègles pus tard, intrèt dins l'esfèra d'influéncia de l'[[Empèri Roman]] e ne'n venguèt un protegit. A partir dau sègle III ap. JC, de [[Gòts]] e d'autrei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] [[eurasia]]tics migrèron en Ucraïna (e pus largament en [[Euròpa]] Orientala). Seis apòrts culturaus e tecnologics (rites funeraris, artesanat... etc.) foguèron a l'origina de la [[cultura de Chernyakhov]] que dominèt la region fins au sègle V. Entre aquelei pòbles, leis [[Antes]] presentan un interès particular car semblan presentar una cultura proto-eslava. Ansin, son benlèu a l'origina dei populacions eslavas que s'installèron pauc a pauc sus lo territòri de l'Ucraïna actuala a partir dau sègle VI. Dins aquò, la region demorèt un luòc de passatge ò de còps d'installacion per lei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] que venguèron en [[Euròpa]] fins au sègle XIII ([[Huns]], [[Avars]], [[Khazars]], [[Ongria|Magiars]], [[Petchenegues]], [[Tatars]], [[Empèri Mongòl|Mongòls]]... etc.). === Dau Rus' de Kyiiv a la conquista russa === ==== Lo Rus' de Kyiiv ==== [[File:Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|thumb|Fragmentacion dau Rus' de Kyiiv durant lo periòde 1054-1132.]] {{veire|Rus' de Kyiv}} A partir dau sègle VIII, lo comèrci vareg (de [[Viking]]s orientaus principalament originaris de [[Suècia]]) entre la [[Mar Baltica]] e la [[Mar Negra]] favorizèt l'emergéncia d'[[estat]]s locaus au sen dei populacions eslavas. Au sègle IX, lo cap vareg [[Oleg lo Savi]] conquistèt [[Kyiv|Kyiiv]] e fondèt un estat dich [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]]. Gropant leis Eslaus orientaus (rèires comuns dei [[Russia|Rus]], dei [[Bielorussia|Bielorús]] e deis Ucraïnians), agantèt son apogèu sota lei rèines de [[Vladimir Ièr|Vladimir]] ([[980]]-[[1015]]) e d'[[Iaroslav lo Savi]] ([[1019]]-[[1054]]) que favorizèron la difusion dau [[cristianisme]] [[Ortodoxia|ortodox]] au sen de son pòble. Au sègle XI, lo [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]] èra lo reiaume pus estendut d'[[Euròpa]] e aviá d'importantei relacions comercialas amb l'[[Empèri Bizantin]] via [[Dnièpre]]. Pasmens, de conflictes intèrnes e d'invasions novèlas de [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] [[eurasia]]tics fragmentèron pauc a pauc lo Rus' de Kyiiv. De [[1054]] a [[1224]], aperaquí 64 principats se formèron sus son territòri. En [[1203]], lei [[Cumans]] prenguèron e pilhèron [[Kyiv|Kyiiv]]. Un an pus tard, aqueu declin foguèt agravat per lo sac de [[Constantinòple]] per la [[Quatrena Crosada]] ([[1204]]) que privèt lo reiaume de son partenari economic principau. Ansin, dins lo corrent dei sègles XII e XIII, l'unitat e la poissança dau reiaume dispareguèron pauc a pauc e lo títol de senhor de Kyiiv venguèt subretot simbolic avans de disparéisser d'un biais definitiu amb la presa de la [[vila]] per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] en [[1240]]. ==== Leis invasions mongòlas e lituanianas ==== A partir dau sègle XIII, lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] e lei [[Lituània|Lituanians]] impausèron son autoritat sus la region entraïnant l'acomençament de la diferenciacion entre, d'un caire, lei [[Bielorussia|Bielorús]] e leis Ucraïnians e, d'autre caire, lei [[Russia|Rus]]. D'efèct, lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] someteguèron lei principats eslaus septentrionaus ([[1239]]), pilhèron [[Kiev]] ([[1240]]) e ravatjèron [[Polonha]] e [[Ongria]] ([[1241]]) sensa s'i mantenir. Puei, fondèron lo [[Khanat de l'Òrda d'Aur]] qu'obliguèt lei principats rus eissits dau Rus' de Kiev de li pagar un [[tribut]]. Au sègle XIV, lei [[Lituània|Lituanians]] s'interessèron a son torn a la region. Capitèron de prendre lo contraròtle de plusors principats occidentaus e de conquistar Kiev en [[1363]]. Puei, au començament dau sègle XV, agantèron la [[Mar Negra]]. En parallèl, lei [[Polonha|Polonés]] ocupèron lo [[principat de Halicz]] que venguèt per la seguida [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]]. Ansin, a la conclusion de l'Union entre [[Polonha]] e [[Lituània]], Ucraïna èra devesida entre una mitat polono-lituaniana, au centre e a l'[[oèst]], e una mitat tatara (populacions turcas que succediguèt ai Mongòls) au [[sud]] e a l'[[èst]]. En [[1438]], lei Tatars s'afranquiguèron de la tutèla [[Empèri Mongòl|mongòla]] e fondèron lo [[Khanat de Crimèa]]. Pasmens, lo sud de [[Crimèa]] demorèt lòngtemps sota influéncia [[Empèri Bizantin|bizantina]] avans de passar sota la contraròtle dei marchands [[Itàlia]], especialament aquelei de [[Republica de Gènoa|Gènoa]]. Aquel equilibri durèt fins a la fin dau sègle XV. Foguèt romput au [[sud]] per lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]] e au [[nòrd]] per lei [[Russia|Rus]]. D'efèct, en [[1475]], lei premiers capitèron de conquistar lei possessions [[Republica de Gènoa|genoesas]] e de [[vassal]]izar lo [[Khanat de Crimèa]]. Puei, menèron un lòng combat per establir còntra [[Polonha]]-[[Lituània]] per lo contraròtle dau [[litorau]] nòrd-oèst de la [[Mar Negra]]. S'acabèt victoriosament en [[1526]] amb la presa de [[Bessaràbia]] e de [[Jedisan]]. De son caire, lei Rus acomencèron una lenta migracion en direccion dau [[sud]]. Son objectiu iniciau èra de protegir [[Moscòu]] còntra lei Tatars qu'avián pilhat la vila en [[1571]]-[[1572]]. Per aquò, bastiguèron de rets de [[fortificacion]]s dins la region de [[Kharkiv]] e i favorizèron l'implantacion de colons cargats de lei defendre militarament. Aquelei [[marcha (juridiccion)|marchas militaras]] dichas « Ucraïna » en [[rus]] donèron son nom au país. ==== L'influéncia polonesa ==== De [[1550]] a [[1650]], lei transformacions politicas e [[religion|religiosas]] de [[Polonha]]-[[Lituània]] aguèron d'efèctes importants en [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] e en [[Rutènia]]. D'efèct, a l'eissida dau renfòrçament de l'Union entre lei doas coronas en [[1569]], la noblesa de [[Rutènia]] quitèt la [[movença]] [[Lituània|lituaniana]] per intrar dins aquela de [[Polonha]]. Aquò foguèt a l'origina de la diferenciacion entre [[Bielorussia|Bielorús]] e Ucraïnians. Un autre efècte important regardèt la [[religion]] quand una assemblada dau [[clergat]] [[Ortodoxia|ortodox]] proclamèt son union amb la [[Glèisa Catolica]] entraïnant la formacion d'una [[Glèisas catolicas orientalas|Glèisa « uniata »]] de rite [[Empèri Bizantin|bizantin]]. Pasmens, aquela decision suscitèt d'oposicions vivas. En [[1620]], un novèu [[metropolita]] [[Ortodoxia|ortodòxe]] de [[Kiev]] foguèt consacrat per lo [[Patriarcat de Constantinòple|patriarca de Constantinòple]]. Lo rèi de [[Polonha]] foguèt obligat de reconóisser aquela ierarquia [[Ortodoxia|ortodòxa]] novèla en [[1632]] entraïnant una coabitacion entre lei Glèisas Ortodòxa e « uniata ». Enfin, lo darrier efècte major de la senhoriá [[Polonha|polonesa]] foguèt la difusion de sa cultura e de son modèl sociau. Ansin, l'[[aristocracia]] de [[Rutènia]] se polonizèt pauc a pauc e, segon lo modèl de la noblesa polonesa, se formèron de proprietaris agricòlas immensas tengudas per de [[magnat]]s. ==== Lei Cosacs Zaporoges ==== Lei [[cosacs]] èran un ensems de pòbles nomadas, generalament eslaus, installats dins lei regions [[frontièra|frontalieras]] entre [[Polonha]]-[[Lituània]], [[Russia]], [[Khanat de Crimèa]] e khanats mongòls. Lei Zaporoges, [[Ortodoxia|ortodoxs]], de lenga ucraïniana e nominalament vassaus de la corona polonesa, n'èran lei representants pus occidentaus. Installats dins la bloca de [[Dnièpre]] a la periferia de [[Polonha]]-[[Lituània]] e de [[Russia]], èran cortejats per lei doas poissanças que li donavan d'armas e de viures en cambi d'un sostèn militar. Aquò permetèt ai Zaporoges de desvolopar pauc a pauc d'institucions que venguèron relativament solidas dins lo corrent dau sègle XVI. Òr, aqueu periòde veguèt de transformacions importantas dau territòri zaporoge en causa de l'installacion de païsans polonés (dempuei l'oèst) e rus (dempuei lo nòrd). D'efèct, de magnats acomencèron rapidament de revendicar de [[drech]]s sus lei regions cultivadas, çò qu'entraïnèt de revòutas. Una premiera temptativa mau capitèt en [[1637]] e permetèt ai [[Polonha|Polonés]] de renfòrçar sa preséncia dins la bloca de [[Dniepr]]. Pasmens, de combats acomencèron tornarmai a partir de [[1648]] amb una revòuta novèla dirigida per [[Bogdan Khmelnitski]] que s'alièt amb lei [[Khanat de Crimèa|Tatars de Crimèa]] en [[1648]] e amb lei [[Russia|Rus]] en [[1654]]. En [[1654]], [[Bogdan Khmelnitski|Khmelnitski]] reconoguèt la senhoriá russa en cambi dau mantenement deis institucions dei Zaporoges. Pasmens, aquel acòrd contentèt degun car lei [[Russia|Rus]] avián ges d'intencion de lo respectar e lei combats contunièron car lei [[Polonha|Polonés]] desarmèron pas fins au [[tractat d'Androussovo]] en [[1667]]. Aquela patz marcava una desfacha polonesa còntra [[Russia]] mai en Ucraïna permetèt a l'Union de [[Polonha]]-[[Lituània]] de gardar la riba drecha de [[Dnièpre]]. Lei Zaporoges de l'èst passèron alora sota la senhoriá — efectiva — dei Rus e aquelei de l'oèst demorèron sota la senhoriá — nominala — dei Polonés. De [[1672]] a [[1699]], passèron — totjorn nominalament — sota senhoriá [[Empèri Otoman|otomana]] — en causa de la pèrda provisòria de [[Podòlia]] per [[Varsòvia]]. A l'èst de [[Dnièpre]], la dominacion russa foguèt mau acceptada e una revòuta dirigida per l'[[hetman]] [[Mazeppa]] aguèt luòc quand l'armada [[Suècia|suedesa]] de [[Carles XII de Suècia|Carles XII]] arribèt dins la region. Pasmens, foguèt anientada a la [[batalha de Poltava]] en [[1709]]. === L'Ucraïna Russa === ==== La conquista russa ==== Dins lo corrent dau sègle XVIII, lei [[Russia|Rus]] capitèron d'ocupar la màger part de l'Ucraïna actuala au detriment de l'[[Empèri Otoman]] e de [[Polonha]]-[[Lituània]]. D'efèct, una premiera guèrra de [[1768]] a [[1774]] permetèt ais armadas [[Russia|russas]] d'ocupar [[Taurida]], [[Crimèa]], [[Moldàvia]], [[Valaquia]] e una partida de [[Bulgaria]]. Ansin, au [[tractat de Küçük Kaynarca]] ([[1774]]), lei [[Empèri Otoman|Turcs]] perdiguèron la riba senèstra de [[Dniepr]] e deguèron laissar son [[independéncia]] au [[Khanat de Crimèa]]. Inquietas d'aquela avançada russa, [[Àustria]] e [[Prússia]] s'entendiguèron amb [[Russia]] per se partejar lo territòri [[Polonha|polonés]] amb lo [[Premier Partiment de Polonha]] ([[1772]]). La [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] Polonesa venguèt ansin [[Àustria|austriana]]. Puei, totjorn per s'aparar còntra l'expansionisme rus, [[Viena (Àustria)|Viena]] faguèt pression sus l'[[Empèri Otoman]] per obtenir [[Bucovina]], autra region poblada d'Ucraïnians, en [[1775]]. Pasmens, l'iniciativa demorèt russa. De guèrras novèlas permetèron a [[Catarina II de Russia|Catarina II]] ([[1762]]-[[1796]]) d'annexar lo [[Khanat de Crimèa]] ([[1783]]), [[Jedisan]] ([[1792]]) e de desplaçar sa [[frontiera]] lòng de [[Dniestr]]. Aperavans, l'autonòmia intèrna dei Cosacs Zaporoges èra estada definitivament suprimida amb l'abdicacion fòrçada dau darrier [[hetman]] en [[1764]] — la carga èra subretot simbolica dempuei la [[mòrt]] de [[Mazeppa]] — e la destruccion de sa [[capitala]], [[Sitch]], en [[1775]]. Aquò entraïnèt tornarmai de demandas de compensacions de [[Berlin]] e de [[Viena (Àustria)|Viena]] que s'acabèron per lei partiments de [[Polonha]] de [[1792]] e de [[1795]]. Enfin, en [[1812]], una guèrra novèla entre [[Russia|Rus]] e [[Empèri Otoman|Otomans]] entraïnèron la cession per [[Constantinòble]] de [[Bessaràbia]]. Ansin, franc dei regions annexadas per [[Àustria]], la totalitat de l'Ucraïna actuala èra venguda russa. ==== La Russia Novèla ==== En parallèl de la conquista de la region, lei [[Russia|rus]] n'organizèron la [[colonizacion]]. A l'iniciativa de [[Grigori Potemkine]], de colons ucraïnians e rus dei regions de [[Kiev]] e de [[Karkòv|Karkiv]] foguèron implantadas dins lei zònas abandonadas per lei populacions [[islam|musulmanas]] que s'èran enfugidas dins l'[[Empèri Otoman]]. Pasmens, lei besonhs umans èran fòrça importants e d'autrei pòbles participèron au poblament de l'Ucraïna russa: de [[cristianisme|crestians]] emigrats de l'[[Empèri Otoman]] ([[Grècia|grècs]] e [[Armenia|armènis]] principalament), de [[judaïsme|judieus]] [[Polonha|polonés]], ostils au conservatisme dau [[clergat]] israelita polonés, que fondèron una comunautat importanta a [[Odessa]], d'[[Alemanha|Alemands]] que venguèron la basa dau futur pòble deis [[Alemands de la Mar Negra]], de [[Bulgaria|bulgars]], de [[gagaús]]... etc. Una autra particularitat de la politica de colonizacion russa foguèt sa concentracion sus lei regions orientalas e centralas d'Ucraïna. Lei regions pus orientalas de la Russia Novèla foguèron largament neglegidas. Lo desvolopament i foguèt donc feble e l'evolucion principala foguèt la reïntegracion per fòrça dei glèisas « uniatas » au sen de la [[Ortodoxia|Glèisa Ortodoxa]] en [[1839]]. Lo desvolopament economic de la region passèt premier per l'[[agricultura]]. Pasmens, a partir deis annadas 1870, la descubèrta de minas de [[carbon]] fòrça importantas dins la region de [[Donetsk|Donètsk]] e de jaciments de [[fèrre]] dins aquela de [[Krivoï Rog]] favorizèt l'aparicion de l'industria pesuca. De mai, en parallèl dau desvolopament [[agricultura|agricòla]] e [[Industria|industriau]] de la region, [[Russia]] s'interessèt tanben ai desbocats militars e economics. Una basa navala foguèt ansin implantada dins lo [[pòrt]] de [[Sebastòple]] e un [[pòrt]] de comèrci foguèt fondat a [[Odessa]] en [[1796]]. ==== La Galícia Austriana ==== En [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] Austriana, [[Viena (Àustria)|Viena]] instaurèt un regime relativament liberau. Principalament poblada de [[Rutènia|Rutèns]], la region aviá un ròtle economic segondari e unicament agricòla. Pasmens, gardèron son identitat e sostenguèron lo [[govèrn]] [[Àustria|austrian]] durant lei trebols de [[1848]]. De mai, consequéncia de sa Glèisa « uniata », la region desvolopèt donc un particularisme a respèct dei [[Polonha|Polonés]] [[Catolicisme|catolics]] de rite roman e dau rèsta deis Ucraïnians [[Ortodoxia|ortodòxes]]. Ansin, pauc a pauc, la Galícia Austriana venguèt lo luòc de naissença dau [[nacionalisme]] ucraïnian. === La Premiera Guèrra Mondiala e sei consequéncias === ==== L'independéncia e l'ocupacion alemanda ==== La [[Premiera Guèrra Mondiala]] transformèt la region ucraïniana en prat batalhier de [[1914]] a [[1920]]. Pasmens, en fòra dei pèrdas umanas e dei destruccions, aguèt per consequéncia d'entraïnar l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]] e d'[[Àustria-Ongria]]. Un movement [[nacionalisme|nacionalista]] se formèt e revendiquèt la formacion d'una Ucraïna [[Independéncia|independenta]]. Finalament vençut, aqueu movement entraïnèt pasmens la formacion d'una republica sovietica d'Ucraïna qu'es la basa de l'Ucraïna actuala. D'efèct, tre l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]] en març de [[1917]], una assemblada dicha ''Rada'' (« Assemblada » en [[occitan]]) se reüniguèt a [[Kiev]]. La Societat deis Ucraïnians progressistas, fondada en [[1908]] per obtenir d'un biais legau la reconóissença dei drechs deis Ucraïnians e una autonomia intèrna, i aviá la majoritat. En novembre de [[1917]], proclamèt la creacion d'una Republica d'Ucraïna e creèt un [[govèrn]]. Puei, proclamèt l'[[independéncia]] en genier de [[1918]]. Dins aquò, deguèt faciar una ofensiva dei [[Bolchevisme|Bolchevics]] qu'avián fondat una republica sovietica d'Ucraïna en decembre de [[1917]] a [[Kharkiv|Kharkòv]]. Respectivament en febrier e març, lei dos govèrns ucraïnians signèron un tractat amb [[Alemanha]] e [[Àustria-Ongria]] assegurant la reconóissença de la Republica per leis Empèris Centraus. Aquò empachèt pas l'ocupacion dau país per leis [[Alemanha|Alemands]] interessats per la recòlta de [[cereala]]s. La ''Rada'' foguèt dissòuta e [[Pavel Skropadski]], protegit deis Alemands, foguèt proclamat [[hetman]]. ==== Lo caòs de 1919 ==== L'òrdre [[Alemanha|alemand]] subrevisquèt pas a la victòria deis Aliats. En novembre de [[1918]], lei soudats alemands se retirèron entraïnant un conflicte generau entre lei diferentei faccions politicas ucraïnianas. Aquela situacion durèt plusors mes fins a l'integracion dei divèrsei camps ai Bolchevics ò ais armadas blancas. En [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]], lei [[Rutènia|Rutèns]] volián faire partida de l'Ucraïna [[independéncia|independenta]]. Pasmens, la region èra tanben revendicada per la [[Polonha]] en cors de restauracion, çò qu'entraïnèt de combats de novembre de [[1918]] a mai de [[1919]] que s'acabèron per un succès polonés. [[Simon Petlioura]], èx-ministre deis afaires militars dau govèrn de la Societat deis Ucraïnians progressistas, assaièt de formar un govèrn novèu a [[Kiev]] en decembre de [[1918]]. Pasmens, perdiguèt lo contraròtle de la [[capitala]] e se raprochèt alora dei [[Polonha|Polonés]]. Lei Bolchevics formèron un govèrn provisòri basat a [[Kursk]] en novembre de [[1918]]. Establits a [[Karkòv]] en genier de [[1919]], prenguèron [[Kiev]] en febrier. Dins lo bloca de [[Dniepr]], [[Nikifor Grigoriev]] assaièt de restaurar l'estat zaporoge e organizèt d'incursions còntra lei regions vesinas. A l'[[èst]], lo cap [[anarquisme|anarquista]] [[Nestor Makhno]] organizèt tre abriu de [[1917]] una [[guerilha]] còntra leis Alemands. Contraròtlèt rapidament un important territòri en Ucraïna Orientala e intrèt en conflicte còntra leis armadas blancas de [[Anton Denikine|Denikine]]. Lòng dau [[litorau]], d'armadas aliadas ([[França]] a [[Odessa]] e en [[Crimèa]], [[Grècia]] a [[Kherson]] e a [[Mykolaiiv]]) desbarquèron per sostenir lei Blancs. Pasmens, en fàcia de la situacion caotica, se retirèron pauc a pauc dins lo corrent de l'annada. ==== Blancs còntra Roges ==== A partir de la prima de [[1919]], lo conflicte interior ucraïnian venguèt pus clar e la guèrra venguèt un conflicte periferic de la [[Guèrra Civila Russa]]. En julhet de [[1919]], lei Bolchevics eliminèron [[Nikifor Grigoriev|Grigoriev]] e lo generau blanc [[Anton Denikine]] organizèt una ofensiva d'amplor que li permetèt de conquistar [[Crimèa]], [[Odessa]] e [[Kyiv|Kyiiv]]. Pasmens, après aquelei victòrias, foguèt arrestat a [[Tula]] e la repòsta bolchevica, sostenguda per [[Nestor Makhno|Makhno]] reconquistèt rapidament la totalitat dei territòris perduts franc de [[Crimèa]] defenduda per lo generau [[Piotr Nikolaïevitch Wrangel|Wrangel]]. Lei Blancs foguèron sauvats per l'intervencion dei tropas [[Polonha|polonesas]], sostengudas per [[Simon Petlioura|Petlioura]], a partir d'abriu de [[1920]]. Ocupèron [[Kiev]] en mai permetent a [[Piotr Nikolaïevitch Wrangel|Wrangel]] de progressar dins lo sud (presa de [[Mariupòl]]). Pasmens, en julhet, la còntra-ofensiva de l'Armada Roja rebutèt lei Polonés fins a [[Lviv]] avans la signatura d'un tractat de patz entre Bolchevics e Polonés en octòbre de [[1920]]. Aquò permetèt ai Roges de liquidar la pòcha blanca de [[Crimèa]] dins lo corrent de novembre. Enfin, la darriera etapa de la guèrra foguèt l'eliminacion dei bandas de [[Nestor Makhno|Makhno]]. Lo conflicte s'acabèt en [[1921]] per la victòria dei Bolchevics e la fugida de [[Nestor Makhno|Makhno]] en [[Romania]]. === L'Ucraïna Sovietica === ==== De l'ucrainizacion a l'Holodomòr ==== [[File:Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png|thumb|Intensitat de la famina de 1932-1933 en Union Sovietica.]] En [[1921]], lo país èra totalament destruch er tres [[annada]]s de [[guèrra civila]], de chaples e de pilhatges. La Republica Sovietica d'Ucraïna venguèt oficialament una [[republica]] constitutiva de l'[[URSS|Union Sovietica]] lo 30 de decembre de [[1922]]. De [[1923]] a [[1934]], [[Khàrkiv]] ne'n foguèt la [[capitala]] avans d'èsser remplaçada per [[Kyiv|Kyiiv]]. Leis [[annada]]s 1920 foguèron marcadas per la politica « d'ucraïnizacion » principalament axada sus la promocion de la [[lenga]] e de la [[cultura]] ucraïnianas. Pasmens, a partir de [[1929]], la region foguèt regardada per la politica de collectivizacion d'[[Estalin]] e per la liquidacion dei kulaks (de païsans aisats). Aquò se turtèt a una oposicion viva dau mond rurau e lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]] respondèt violentament. De milièrs de païsans foguèron desportats au [[Gulag]] e de requisicions massisas de [[cereala]]s e de viures aguèron luòc per avitalhar lei [[vila]]s. En [[1932]]-[[1933]], aquò entraïnèt una [[famina]] catastrofica en Ucraïna Orientala ([[Holodomòr]]) que causèt la [[mòrt]] d'au mens cinc milions d'abitants. Puei, de [[1934]] a [[1938]], leis elèits ucraïnianas foguèron decimadas per lei purgas ordonadas per [[Estalin]]. ==== La Segonda Guèrra Mondiala ==== [[File:Kiev Kreschatik after liberation November 1943.jpg|thumb|right|Soudats [[URSS|sovietics]] dins lei roïnas de [[Kiev]] après la [[Batalha de Kiev (1943)|liberacion de la vila]] en novembre de [[1943]].]] Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], Ucraïna conoguèt tornarmai un periòde fòrça malaisat. En fòra dau conflicte principau en [[1939]] e en [[1940]], l'[[URSS]] aprofichèt inicialament la mobilizacion de [[França]], dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e d'[[Alemanha]] en Euròpa Occidentala per annexar una partida de [[Polonha]] ([[1939]]) e de [[Romania]] ([[1940]]). L'Ucraïna Sovietica foguèt ansin aumentada de [[Galícia (Euròpa Orienta)|Galícia]], de [[Bucovina]] e de la [[Bassaràbia]] dau Sud. Pasmens, en [[1941]]-[[1942]], foguèt rapidament conquistada per lei fòrças [[Alemanha|alemanda]] e [[Romania|romanesa]]. [[Romania]] i recuperèt [[Bucovina]] e [[Bessaràbia]] e apondiguèt a aquelei conquistas la region de [[Transnitria]], compres lo [[pòrt]] d'[[Odessa]]. Lo rèsta foguèt integrat au sen d'un territòri militar [[Alemanha|alemand]] que sa direccion èra installada a [[Rovno]]. En [[1942]], leis ''[[Einsatzgruppen]]'' [[Alemanha|alemands]] liquidèron lei populacions [[judaïsme|judievas]]. Quant ai populacions eslavas, subiguèron lei requisicions de man d'òbra transferida dins de camps de trabalh, e de còps dins de camps de concentracion, alemands. Certaneis Ucraïnians s'engatjèron tanben dins la guèrra dins lo camp dau [[Tresen Reich|Reich]]. Se destrièron en particular dins la traca dei [[judaïsme|judieus]] e coma gardians dei [[Olocaust|camps d'exterminacion]]. Enfin, en[[Volínia]], se formèt un movement independentista ostil ais Alemands e ai Sovietics. Dirigit per [[Stepan Bandera]], foguèt durament reprimit mai capitèt de combatre fins ais annadas 1950. Ucraïna foguèt liberada per l'Armada Sovietica après una tiera de batalhas [[sang|saunosas]] ([[Batalha de Dniepr|batalha de Dnièpre]], [[ofensiva Dnièpre-Carpats]]... etc.) entre aost de [[1943]] a julhet de [[1944]]. Dins lo corrent de sa retirada, l'armada [[Alemanha|alemand]] destruguèt metodicament lei vilas principalas e leis infrastructuras. Consequéncia deis actes de collaboracion reaus ò supausats amb leis Alemands, plusors pòbles locaus coma leis [[Alemands de la Mar Negra]] (tre [[1941]]) ò lei [[Tatars de Crimèa]] foguèron desportats en [[Asia Centrala]] ò en [[Sibèria]]. L'estatut d'autonòmia de [[Crimèa]] au sen de la Russia Sovietica foguèt tanben suprimit. ==== De 1945 a l'independéncia ==== A l'eissida de la guèrra, leis annexions territòrialas [[URSS|sovieticas]] e lei transferiments de populacions entre [[Polonha]] e [[URSS]] permetèron per lo premier còp de reünir totei leis Ucraïnians au sen d'un meteis [[estat]]. D'efèct, en fòra dei territòris ja sovietics avans [[1941]], [[Moscòu]] annexèt lei territòris [[Romania|romanés]] e [[Checoslovaquia|checoslovacs]] poblats d'Ucraïnians. Puei, un milion d'Ucraïnians installats dins la region polonesa de [[Chelm]] foguèron transferits en cambi d'un transferiment invèrs de Polonés installats en Ucraïna Occidentala. Aquò permetèt la question dei minoritats etnicas entre lei dos país. Ucraïna faguèt tanben oficialament partida dei país fondators de l'[[ONU]]. Pasmens, dins lo país, lei condicions de vida demorèron malaisadas e una famina novèla se debanèt en [[1947]]. S'agravèron egalament amb la repression decidida per [[Estalin]] còntra lei « collaborators », es a dire lo [[clergat]] e lei [[nacionalisme|nacionalistas]]. La situacion se melhorèt amb la [[mòrt]] d'[[Estalin]] e son remplaçament per [[Nikita Khrushchov]] qu'èra ucraïnian. Fònt de problemas ulteriors grèus, decidèt de restacar [[Crimèa]] a la Republica Sovietica d'Ucraïna en [[1954]]. Pasmens, la liberalizacion relativa de la societat sovietica sota Khrushchov permetèt de liberar un nombre important de presoniers politics e autorizèt l'adopcion de certanei politicas nacionalas per leis autoritats de [[Kiev]]. Aquela politica foguèt limitada per [[Leonid Brezhnev]] qu'ordonèt en [[1972]] la destitucion dau premier secretari [[Petro Chelest]] sospichat de defendre un [[nacionalisme]] ucraïnian tròp engatjat. Lo remplacèt per lo conservador [[Vladimir Chtcherbitski]] que demorèt en plaça fins a [[1989]]. A partir de [[1988]], la politica de ''perestroika'' de [[Mikhaïl Gorbachov]] favorizèt la renaissença de movements intellectuaus independentistas, especialament dins lei regions occidentalas e centralas. En genier de [[1990]], de manifestacions fòrça importantas celebrèron la remembrança de l'independéncia de [[1918]] amb una cadena umana de 500 quilomètres. Pus grèu, lo poderós sindicat de l'industria miniera de [[Donbass]] acomencèt una grèva basada sus de revendicacions [[democracia|democraticas]] e [[independéncia|independentistas]] a partir de julhet de [[1989]]. Un movement politic dich ''Rokh'' (Movement popular ucraïnian de restructuracion), fondat en [[1988]], federèt lei manifestacions. En julhet de [[1990]], un mes après [[Russia]], Ucraïna proclamèt sa [[sobeiranetat]] e un èx-cap dau Partit Comunista, [[Leonid Kravchouk]] foguèt elegit president dau Soviet suprèm. Pasmens, en març de [[1991]], una majoritat d'Ucraïnians aprovèt lo projècte d'union renovada prepausat per [[Mikhaïl Gorbachov|Gorbachov]] mai la temptativa de còp d'estat menat per lei conservadors dau PCUS dins lo corrent d'aost de [[1991]] precipitèt la situacion. Lo 24 d'aost, Ucraïna proclamèt son [[independéncia]] confirmada per un [[referendum]] (aperaquí 90% de vòtes favorables) organizat lo 1{{èr}} de decembre seguent. [[Leonid Kravchouk|Kravchouk]] foguèt elegit president de la Republica, còntra lo candidat dau ''Roukh'', e participèt amb seis omològs rus e bielorús a la dissolucion de l'[[URSS]]. === L'Ucraïna independenta === ==== Lei dificultats de l'independéncia ==== [[File:Ucraïna - Resultats eleccions presidencialas 2010.png|thumb|Exemple de la polarizacion de la vida politica ucraïniana entre l'èst e l'oèst (eleccions presidencialas de 2010).]] En despiech de son industria pesuca e de sei ressorsas naturalas importantas, Ucraïna conoguèt de dificultats grèvas tre son [[independéncia]]. En particular, son economia s'afondrèt rapidament amb una regression de l'industria e una [[inflacion]] galaupanta. Per limitar la catastròfa, lo govèrn ucraïnian decidèt donc de limitar la liberalizacion de l'economia e lei privatizacions. Pasmens, aquò empachèt pas una grèva importanta dei minaires en [[1993]]. Autre problema important, lei relacions amb [[Russia]] venguèron rapidament malaisadas a prepaus dei questions de la flòta militara sovietica de la [[Mar Negra]] e de l'estatut de [[Crimèa]]. Afeblida, Ucraïna poguèt pas impausar son ponch de vista. Lei Rus obtenguèron la màger part de la flòta e lo drech d'utilizar la basa de [[Sebastòple]]. En mai d'aquò, sota la pression deis [[USA|Estats Units]] e de [[Russia]], [[Kyiv|Kyiiv]] deguèt tanben renonciar a son arsenau [[arma nucleara|nuclear]] (eiretat de l'URSS) que foguèt transferit en [[URSS]]. En cambi, obtenguèt una ajuda financiera estatsunidenc e una assegurança regardant lo mantenement de sei [[frontiera]]s. Enfin, lo país aguèt de dificultats per afirmar son unitat nacionala. En particular, de diferéncias politicas importantas apareguèron entre l'[[oèst]] e lo centre desirós de s'integrar au sen de l'[[Union Europèa]] e l'[[èst]] e lo [[sud]] pus favorables au mantement de relacions privilegiadas amb [[Russia]]. Aquela separacion, basada sus de rasons etnicas (mai de Rus dins l'èst dau país), economicas (l'industria orientala èra integrada au sen dau complèx industria sovietic largament demorat en Russia) e politicas (leis elèits orientalas son sovent eissits de l'ancian poder sovietic), estructurèt rapidament la vida politica nacionala. Ansin, en març-abriu [[1994]], lo ''Roulh'' ganhèt leis eleccions legislativas a l'oèst mai lei candidats de l'ancian regime s'impausèron dins l'èst e obtenguèron una pichona majoritat au Parlament. La meteissa situacion se debanèt en junh per l'eleccion presidenciala que veguèt la victòria de [[Leonid Koutchma]] (52%) que trionfèt dins l'èst. ==== La presidéncia Koutchma ==== La presidéncia de [[Leonid Koutchma]] ([[1994]]-[[2004]]) foguèt marcada per una liberalizacion limitada, un desvolopament de l'economia tardiu, divèrseis escandòls e un autoritarisme mai e mai important. D'efèct, durant son premier, adoptèt una politica liberala d'austeritat conjugada amb de privatizacions mai deguèt tenir còmpte deis interès de l'industria miniera (grèva de [[1996]]). Pasmens, lo declin economic acomencèt d'èsser limitat per lo desvolopament de l'economia informala. Puei, en [[1996]], lo president obtenguèt lo vòte d'una [[lei|lèi]] renfòrçant lo [[poder executiu]]. Elegit tornarmai en [[1999]] (56%), son segond mandat foguèt tocat per d'escandòls de corrupcion e de disparicions de jornalistas e per l'acomençament d'una represa economica a partir de [[2000]]. Aquò l'afebliguèt e la fin de sa presidéncia prenguèt un aspèct autoritari. ==== La Revolucion Arange e sei decepcions ==== Enebit d'un tresen mandat per la [[constitucion]], [[Leonid Kotchma]] poguèt pas se presentar a l'eleccion presidenciala de [[2004]]. L'escrutinh opausèt [[Víktor Ianokòvych]], un oligarca de l'èst, a [[Víktor Ioshchenko]], un economista sostengut per l'oèst. En causa de fraudas, lei resultats dau segond torn foguèron fòrça contestats per lei partisans d'Iochtchenko qu'adoptèron la [[color]] arange coma simbòl. Après una lònga crisi, obtenguèron contentament e un tresen torn donèt la victòria a son candidat (56%). Pasmens, lei venceires de la [[Revolucion Arange]] se devesiguèron rapidament entre elei e mau capitèron de dispausar d'una majoritat parlamentària. En [[2006]], perdiguèron leis eleccions legislativas e [[Víktor Ianokòvych]] foguèt ansin nommat cap dau govèrn. Iochtchenko assaièt sensa succès de dissòuvre lo Parlament e [[Víktor Ianokòvych| Ianokòvych]] ganhèt l'eleccion presidenciala de [[2010]]. Aqueu periòde veguèt la perseguida de la represa economica, sostenguda per la demanda [[Republica Populara de China|chinesa]], mai veguèt egalament l'agravament dei tensions interioras èst-oèst e de retards dins la modernizacion de l'economia e de l'administracion, fòrça corrompudas, dau país. ==== La crisi de 2014 e la guèrra civila dins l'èst ==== Dins lo corrent deis annadas 2010, [[Víktor Ianokòvych]] assaièt de mantenir un equilibri precari entre [[Russia]] e [[Union Europèa]]. Pasmens, en [[2013]], la conclusion pròcha d'un acòrd d'associacion amb l'UE entraïnèt de pressions importantas sus [[Kyiv|Kyiiv]] de part de [[Moscòu]]. En novembre de [[2013]], lo govèrn ucraïnian chausiguèt finalament d'abandonar son projècte d'acòrd amb [[Brussèlas]] au profiech d'un raprochament amb [[Russia]]. Populara a l'èst, aquela decision entraïnèt de manifestacions majoras a [[Kyiv|Kyiiv]] e dins l'oèst (veire [[EuroMaidan]]). Après quatre mes de crisi, lo Parlament votèt finalament la destitucion dau president lo 22 de febrier que s'enfugiguèt a l'èst. Puei, lo 27 de junh de [[2014]], lo novèu president [[Petrò Poroshenko]] signèt un acòrd comerciau amb l'UE. {{veire|Crisi de Crimèa}} Pasmens, aquò entraïnèt doas crisis grèvas en [[Crimèa]] e dins lei regions pus orientalas dau país. Premier, en [[Crimèa]], [[Russia]] refusèt de perdre lo contraròtle d'una region estrategica e poblada en majoritat de populacions russas. Dau 26 de febrier au 28 de març, de soudats rus ocupèron aisidament la region e un referendum organizada per leis autoritats prorussas proclamèt l'[[independéncia]] de [[Crimèa]] que demandèt e obtenguèt son intrada au sen de la [[Federacion de Russia]]. Aquela annexion es pas reconeguda per la comunautat internacionala e Ucraïna revendica totjorn oficialament la peninsula. {{veire|Guèrra de Donbass}} L'autra crisi acomencèt d'un biais simultanèu a la fin de febrier de [[2014]] amb plusors manifestacions de sostèn au president [[Víktor Ianokòvych]] dins lei principalei [[vila]]s dau [[sud]] e de l'[[èst]] ([[Donetsk]], [[Kramatorsk]], [[Luhansk]], [[Mariupol]], [[Khàrkiv]], [[Odessa]]... etc.). A partir d'abriu, prenguèron una forma insureccionala dins la region de [[Donbass]] e se formèt una armada separatista. Lei 7 e 11 d'abriu, lei regions de Donetsk e de Lougansk proclamèron son [[independéncia]]. L'armada ucraïniana intervenguèt dins aquelei regions a partir dau 2 de mai. Avancèt fins au mes de julhet e a l'arribada de « volontaris » rus mandats per [[Moscòu]] per sostenir leis insurgents. A partir d'aost, leis Ucraïnians deguèron a son torn recular fins a la signatura d'una alta-au-fuòc en setembre. Foguèt rapidament rompuda e de combats novèus s'acabèron per una tiera de desfachas ucraïnianas avans la signatura d'una segonda [[alta-au-fuòc]], fòrça precària, lo 12 de febrier de [[2015]]. En abriu de 2015, aquela guèrra aviá causat la mòrt d'aperaquí {{formatnum:6100}} personas e lo desplaçament de {{formatnum:500000}} refugiats. Plusors vilas de l'èst, especialament [[Donetsk]], an subit de destruccions importantas e l'economia ucraïniana s'es afondrada. En mai d'aquò, Kiev dèu menar de reformas economicas importantas en cambi de prèsts de l'UE e dau [[FMI]]. == Cultura == == Liames intèrnes == * [[Partenariat Oriental]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Commons|Ukraine|Ucraïna}} {{païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Ucraïna|*]] bawwxvzc82vqnxlq1rnecb2excncuyz 2504131 2504129 2026-07-08T10:12:51Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504131 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País | nom_local=Україна ([[ucraïnian]]) | imatge_mapa=Europe-Ukraine (1991-2014).svg | capitala=[[Kyiiv]] | mai_granda_vila=[[Kyiiv]] | coordenadas_capitala={{coord|50|27|02|N|30|31|25|E}} | tipe_govèrn=[[Republica parlamentària]] | cap_títol1 = [[Lista dels presidents d'Ucraïna|President]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres d'Ucraïna|Primièr Ministre]] | cap1 =[[Volodímir Zelenski]] | cap2 = [[Iolia Sviridenco]] | superfícia_reng=45 | superfícia_totala={{formatnum:603549}} | percentatge_aiga={{unitat|7}} | populacion_reng=31 | populacion_totala={{formatnum:45426200}} | populacion_annada=2014 | densitat=75 | país_independéncia=de l'[[Union Sovietica]] | data_independéncia=[[24 d'agost]] de [[1991]] | gentilici = {{Bes | Ucraïnian, Ucraïniana | Ucraïnés, Ucraïnesa }} | PIB_annada=2016 | PIB=93.2 miliard [[USD]] | PIB_categoria= | PIB_reng= | IDH_annada=2016 | IDH={{diminucion}} 0,743 | IDH_categoria= | IDH_reng=84 | còde_país=UA | moneda =[[Hryvnia]] | còde_moneda=UAH | fus_orari= {{Bes | UTC+02:00 ([[Eastern European Time|EET]]) | UTC+03:00 ([[EEST]], ora estivala) }} |imne_nacional={{Bes | Ще не вмерла Україна ([[ucraïnian]]) | [[Transcripcion dels alfabets arabi, cirillic e grèc en occitan|Transcripcion:]] ''[[Imne d'Ucraïna|Sxe ne vmerla Ukraïna]]'' | «La glòria d'Ucraïna non es pas mòrta» }} | domeni_internet=[[.ua]] | indicatiu_telefonic=+380 | organizacions_internacionalas=[[ONU]], [[Conselh d'Euròpa|CdE]] | descr_mapa= | lengas_oficialas =[[Ucraïnian]] | lengas_reconegudas =[[Tatar de Crimea]] | imne audio = National_anthem_of_Ukraine,_instrumental.oga }} '''Ucraïna''' ({{AFI-oc|ykɾaˈinɑ, ykɾaˈina}}; en [[ucraïnian]]: Украї́на, ''Ukraïna'', {{AFI|[ʊkrɐˈjinɐ]|3=pron}}) es un [[estat sobeiran]] de l'[[Euròpa Orientala]]. Segond estat d'Euròpa en tèrme de superfícia, compartís de frontièras amb [[Moldàvia (estat)|Moldàvia]], [[Romania]], [[Ongria]], [[Eslovaquia]] e [[Polonha]] a l'oèst, [[Bielorussia]] au nòrd e [[Russia]] a l'èst. Es limitada per la [[mar Negra]] e la [[mar d'Azov]] au sud. La capitala n'es [[Kyiiv]]. Las originas de la cultura ucrainiana remontan a l'estat medieval de la [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]]. Après la casuda d'aqueste après las invasions mongòlas del sègle XIII, lo territòri faguèt l’objècte de particions e se vejèt revendicat per mai d'una poissenças estrangièras coma la Republica de las Doas Nacions e l'[[Empèri Otoman]]. L'Etmanat cosac independant existiguèt entre los sègles XVII e XVIII, abans d’integrar l'Empèri rus. Pendent la [[Revolucion Russa]], la Republica Populara Ucrainiana coneguèt brèvament l'independéncia amb reconneissença internacionala, mas acabèt per venir la republica socialista sovietica d'Ucraïna de l'[[URSS|Union Sovietica]], dins las annadas 1920 a la seguida de la guèrra civila russa. Ucraïna venguèt tornarmai independenta en 1991, après la casuda de l'[[URSS]]. A la seguida de la revolucion de 2014, Crimèa foguèt annexada per Russia e una guèrra civila espetèt dins l'èst del país, amb los separatistas prorusses. Lo 24 de febrièr de 2022, Ucraïna foguèt envasida per las fòrças armadas russas sus òrdre de [[Vladímir Pótin]]. == Geografia == === Geografia fisica === [[Fichièr:Ukraine topo en.jpg|thumb|Mapa del relèu d'Ucraïna.]] [[Fichièr:HistRegUkr.jpg|thumb|Regions istoricas de l'Ucraïna actuala.]] Ucraïna es un país de l'[[Euròpa de l'Èst]]. Parteja sas frontièras terrèstras amb set païses limitròfs : a l'oèst [[Polonha]], [[Eslovaquia]] e [[Ongria]] ; al sud-oèst [[Romania]] e [[Moldàvia]] ; a l'èst e al nòrd-èst [[Russia]] ; al nòrd [[Bielorussia]]. Lo país mesura {{unitat|1316|km}} d'èst en oèst e {{unitat|893|km}} del nòrd al sud, per una superfícia totala de {{unitat|603550|km|2}}, o {{unitat|576450|km|2}} sens comptar la superfícia de [[Crimèa]]. Levat lo vast [[plan de Podolia]] (altitud {{unitat|472|m}}) qu'ocupa l'oèst del país, es un país relativament plan, amb las tèrras fertilas del bacin de Dniepr en son centre, çò que que li permet d'aver una agricultura productiva. Las montanhas ucraïnianas son mai que mai constituïdas des contrafòrts dels relèus d'Euròpa centrala e mediterranèa : * los [[Carpats]], a l'oèst-sud-oèst, amb lo [[Hoverla|mont Hoverla]] que culmina a {{unitat|2061|m}} {{coord|48|10|12|N|24|34|12|E|type:mountain}}, çò que ne fa lo suc pus naut de la division dels « [[Carpats#Topografia|Carpats occidentals exteriors]] » ; * le massís de Crimèa, culminant al mont [[Roman-Koch]] a {{unitat|1545|m}}<ref>https://web.archive.org/web/20151223140229/http://voyage.idealo.fr/pays/Ukraine-UA/.</ref>, al ras de la [[mar Negra]]. Ucraïna beneficia tanben d'una ret fluviala estenduda, compausada principalament per [[Dnièpre]] (''Dnipro''), [[Dnièstre]] (''Dnister''), lo [[Bog (riu)|Bog occidental]], lo [[Bog meridional]] e [[Donets]] a l'èst. [[Danubi]] (Dounay) marca la frontièra a l'extrèm sud-oèst entre Ucraïna e Romania. Al sud, Ucraïna se dobrís sus la [[mar Negra]], bordada de nombroses « [[liman]]s », e ont s'avança la peninsula de Crimèa. Lo clima de la màger part d'Ucraïna es continental amb d'ivèrns freds e d'estius cauds ; lo clima es pas mediterranèu que per la còsta sud de Crimèa. Las temperaturas mejanas a [[Kharkiv]] en Ucraïna orientala son d'aperaquí {{unitat|-7|°C}} en genièr e {{unitat|20|°C}} en julhet. Las precipitacions van d'aperaquí {{unitat|750|mm}} l'an dins lo nòrd a aperaquí {{unitat|250|mm}} dins lo sud. === Geografia politica === [[Fichièr:UkraineNumbered.png|thumb|Ucraïna descopada en 24 [[oblast]]s (1-3, 5-25) e una republica autonoma (4).]] [[Fichièr:Poshtova Square 2006, Kyiv.jpg|thumb|[[Kyiv|Kyiiv]], capitala e vila mai granda vila d'Ucraïna.]] Ucraïna es devesida en 24 regions administrativas o ''oblasti'' (singular : ''[[óblast]]'') e una municipalitat (''misto'') amb un estatut juridic particular, [[Kyiv|Kyiiv]] . En mai, Ucraïna revendica l'integralitat de [[Crimèa]], es a dire la vila d'estatut particular de [[Sebastòple]] e la [[Republica autonòma de Crimèa]], que son estadas annexats en 2014 per Russia e constituisson per ara lo [[Districte federal de Crimèa]] de la [[Russia|Federacion de Russia]]. Cada óblast es devesit en mantun [[raiòn]]s e cada raion en mantuna ''[[hromada]]s''. === Clima === [[File:Ucraïna - Clima.png|thumb|Clima d'Ucraïna segon la classificacion de Köppen]] Lo clima ucraïnian es mai que mai [[clima continentau|continentau]] amb d'ivèrns fregs, d'estius cauds e de [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] regularas. La temperatura mejana es pus febla au nòrd e aumenta vèrs lo sud. Lei [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] seguisson una evolucion opausada (750 mm anuaus dins lo nòrd, 250 mm dins lo sud). Lo clima dei ribas de la [[Mar Negra]] es influenciat per la [[mar]] e es classat coma subtropicau umid. Sei caracteristicas son similaras au [[clima mediterranèu]] mai de precipitacions son enregistradas tota l'annada. Dins lei [[Carpats]], lo clima es dictat per l'[[altitud]]. == Istòria == === Preïstòria e Antiquitat === Lo premier pòble conegut vivent dins la region foguèron lei [[Pelasges]], pòble largament desconegut qu'ocupava la màger part dei [[Balcans]] a la fin de la [[Preïstòria]]. Dins lo corrent dau milleni III av. JC, arribèron de populacions [[indoeuropèu|indoeuropèas]] de [[lenga]] [[iran]]iana septentrionala ([[Cimmeris]], [[Escites]] e [[Sarmatas]]). Intrèron en contacte amb lei [[Grècia antica|Grècs]] en [[Crimèa]] e s'ellenizèron lòng dau [[litorau]] de la [[Mar Negra]]. En particular, au sègle III av. JC, se formèt un estat escite ellenizat dich [[Reiaume dau Bòsfor]] amb [[Kertch]] coma [[capitala]]. Dos sègles pus tard, intrèt dins l'esfèra d'influéncia de l'[[Empèri Roman]] e ne'n venguèt un protegit. A partir dau sègle III ap. JC, de [[Gòts]] e d'autrei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] [[eurasia]]tics migrèron en Ucraïna (e pus largament en [[Euròpa]] Orientala). Seis apòrts culturaus e tecnologics (rites funeraris, artesanat... etc.) foguèron a l'origina de la [[cultura de Chernyakhov]] que dominèt la region fins au sègle V. Entre aquelei pòbles, leis [[Antes]] presentan un interès particular car semblan presentar una cultura proto-eslava. Ansin, son benlèu a l'origina dei populacions eslavas que s'installèron pauc a pauc sus lo territòri de l'Ucraïna actuala a partir dau sègle VI. Dins aquò, la region demorèt un luòc de passatge ò de còps d'installacion per lei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] que venguèron en [[Euròpa]] fins au sègle XIII ([[Huns]], [[Avars]], [[Khazars]], [[Ongria|Magiars]], [[Petchenegues]], [[Tatars]], [[Empèri Mongòl|Mongòls]]... etc.). === Dau Rus' de Kyiiv a la conquista russa === ==== Lo Rus' de Kyiiv ==== [[File:Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|thumb|Fragmentacion dau Rus' de Kyiiv durant lo periòde 1054-1132.]] {{veire|Rus' de Kyiv}} A partir dau sègle VIII, lo comèrci vareg (de [[Viking]]s orientaus principalament originaris de [[Suècia]]) entre la [[Mar Baltica]] e la [[Mar Negra]] favorizèt l'emergéncia d'[[estat]]s locaus au sen dei populacions eslavas. Au sègle IX, lo cap vareg [[Oleg lo Savi]] conquistèt [[Kyiv|Kyiiv]] e fondèt un estat dich [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]]. Gropant leis Eslaus orientaus (rèires comuns dei [[Russia|Rus]], dei [[Bielorussia|Bielorús]] e deis Ucraïnians), agantèt son apogèu sota lei rèines de [[Vladimir Ièr|Vladimir]] ([[980]]-[[1015]]) e d'[[Iaroslav lo Savi]] ([[1019]]-[[1054]]) que favorizèron la difusion dau [[cristianisme]] [[Ortodoxia|ortodox]] au sen de son pòble. Au sègle XI, lo [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]] èra lo reiaume pus estendut d'[[Euròpa]] e aviá d'importantei relacions comercialas amb l'[[Empèri Bizantin]] via [[Dnièpre]]. Pasmens, de conflictes intèrnes e d'invasions novèlas de [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] [[eurasia]]tics fragmentèron pauc a pauc lo Rus' de Kyiiv. De [[1054]] a [[1224]], aperaquí 64 principats se formèron sus son territòri. En [[1203]], lei [[Cumans]] prenguèron e pilhèron [[Kyiv|Kyiiv]]. Un an pus tard, aqueu declin foguèt agravat per lo sac de [[Constantinòple]] per la [[Quatrena Crosada]] ([[1204]]) que privèt lo reiaume de son partenari economic principau. Ansin, dins lo corrent dei sègles XII e XIII, l'unitat e la poissança dau reiaume dispareguèron pauc a pauc e lo títol de senhor de Kyiiv venguèt subretot simbolic avans de disparéisser d'un biais definitiu amb la presa de la [[vila]] per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] en [[1240]]. ==== Leis invasions mongòlas e lituanianas ==== A partir dau sègle XIII, lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] e lei [[Lituània|Lituanians]] impausèron son autoritat sus la region entraïnant l'acomençament de la diferenciacion entre, d'un caire, lei [[Bielorussia|Bielorús]] e leis Ucraïnians e, d'autre caire, lei [[Russia|Rus]]. D'efèct, lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] someteguèron lei principats eslaus septentrionaus ([[1239]]), pilhèron [[Kiev]] ([[1240]]) e ravatjèron [[Polonha]] e [[Ongria]] ([[1241]]) sensa s'i mantenir. Puei, fondèron lo [[Khanat de l'Òrda d'Aur]] qu'obliguèt lei principats rus eissits dau Rus' de Kiev de li pagar un [[tribut]]. Au sègle XIV, lei [[Lituània|Lituanians]] s'interessèron a son torn a la region. Capitèron de prendre lo contraròtle de plusors principats occidentaus e de conquistar Kiev en [[1363]]. Puei, au començament dau sègle XV, agantèron la [[Mar Negra]]. En parallèl, lei [[Polonha|Polonés]] ocupèron lo [[principat de Halicz]] que venguèt per la seguida [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]]. Ansin, a la conclusion de l'Union entre [[Polonha]] e [[Lituània]], Ucraïna èra devesida entre una mitat polono-lituaniana, au centre e a l'[[oèst]], e una mitat tatara (populacions turcas que succediguèt ai Mongòls) au [[sud]] e a l'[[èst]]. En [[1438]], lei Tatars s'afranquiguèron de la tutèla [[Empèri Mongòl|mongòla]] e fondèron lo [[Khanat de Crimèa]]. Pasmens, lo sud de [[Crimèa]] demorèt lòngtemps sota influéncia [[Empèri Bizantin|bizantina]] avans de passar sota la contraròtle dei marchands [[Itàlia]], especialament aquelei de [[Republica de Gènoa|Gènoa]]. Aquel equilibri durèt fins a la fin dau sègle XV. Foguèt romput au [[sud]] per lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]] e au [[nòrd]] per lei [[Russia|Rus]]. D'efèct, en [[1475]], lei premiers capitèron de conquistar lei possessions [[Republica de Gènoa|genoesas]] e de [[vassal]]izar lo [[Khanat de Crimèa]]. Puei, menèron un lòng combat per establir còntra [[Polonha]]-[[Lituània]] per lo contraròtle dau [[litorau]] nòrd-oèst de la [[Mar Negra]]. S'acabèt victoriosament en [[1526]] amb la presa de [[Bessaràbia]] e de [[Jedisan]]. De son caire, lei Rus acomencèron una lenta migracion en direccion dau [[sud]]. Son objectiu iniciau èra de protegir [[Moscòu]] còntra lei Tatars qu'avián pilhat la vila en [[1571]]-[[1572]]. Per aquò, bastiguèron de rets de [[fortificacion]]s dins la region de [[Kharkiv]] e i favorizèron l'implantacion de colons cargats de lei defendre militarament. Aquelei [[marcha (juridiccion)|marchas militaras]] dichas « Ucraïna » en [[rus]] donèron son nom au país. ==== L'influéncia polonesa ==== De [[1550]] a [[1650]], lei transformacions politicas e [[religion|religiosas]] de [[Polonha]]-[[Lituània]] aguèron d'efèctes importants en [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] e en [[Rutènia]]. D'efèct, a l'eissida dau renfòrçament de l'Union entre lei doas coronas en [[1569]], la noblesa de [[Rutènia]] quitèt la [[movença]] [[Lituània|lituaniana]] per intrar dins aquela de [[Polonha]]. Aquò foguèt a l'origina de la diferenciacion entre [[Bielorussia|Bielorús]] e Ucraïnians. Un autre efècte important regardèt la [[religion]] quand una assemblada dau [[clergat]] [[Ortodoxia|ortodox]] proclamèt son union amb la [[Glèisa Catolica]] entraïnant la formacion d'una [[Glèisas catolicas orientalas|Glèisa « uniata »]] de rite [[Empèri Bizantin|bizantin]]. Pasmens, aquela decision suscitèt d'oposicions vivas. En [[1620]], un novèu [[metropolita]] [[Ortodoxia|ortodòxe]] de [[Kiev]] foguèt consacrat per lo [[Patriarcat de Constantinòple|patriarca de Constantinòple]]. Lo rèi de [[Polonha]] foguèt obligat de reconóisser aquela ierarquia [[Ortodoxia|ortodòxa]] novèla en [[1632]] entraïnant una coabitacion entre lei Glèisas Ortodòxa e « uniata ». Enfin, lo darrier efècte major de la senhoriá [[Polonha|polonesa]] foguèt la difusion de sa cultura e de son modèl sociau. Ansin, l'[[aristocracia]] de [[Rutènia]] se polonizèt pauc a pauc e, segon lo modèl de la noblesa polonesa, se formèron de proprietaris agricòlas immensas tengudas per de [[magnat]]s. ==== Lei Cosacs Zaporoges ==== Lei [[cosacs]] èran un ensems de pòbles nomadas, generalament eslaus, installats dins lei regions [[frontièra|frontalieras]] entre [[Polonha]]-[[Lituània]], [[Russia]], [[Khanat de Crimèa]] e khanats mongòls. Lei Zaporoges, [[Ortodoxia|ortodoxs]], de lenga ucraïniana e nominalament vassaus de la corona polonesa, n'èran lei representants pus occidentaus. Installats dins la bloca de [[Dnièpre]] a la periferia de [[Polonha]]-[[Lituània]] e de [[Russia]], èran cortejats per lei doas poissanças que li donavan d'armas e de viures en cambi d'un sostèn militar. Aquò permetèt ai Zaporoges de desvolopar pauc a pauc d'institucions que venguèron relativament solidas dins lo corrent dau sègle XVI. Òr, aqueu periòde veguèt de transformacions importantas dau territòri zaporoge en causa de l'installacion de païsans polonés (dempuei l'oèst) e rus (dempuei lo nòrd). D'efèct, de magnats acomencèron rapidament de revendicar de [[drech]]s sus lei regions cultivadas, çò qu'entraïnèt de revòutas. Una premiera temptativa mau capitèt en [[1637]] e permetèt ai [[Polonha|Polonés]] de renfòrçar sa preséncia dins la bloca de [[Dniepr]]. Pasmens, de combats acomencèron tornarmai a partir de [[1648]] amb una revòuta novèla dirigida per [[Bogdan Khmelnitski]] que s'alièt amb lei [[Khanat de Crimèa|Tatars de Crimèa]] en [[1648]] e amb lei [[Russia|Rus]] en [[1654]]. En [[1654]], [[Bogdan Khmelnitski|Khmelnitski]] reconoguèt la senhoriá russa en cambi dau mantenement deis institucions dei Zaporoges. Pasmens, aquel acòrd contentèt degun car lei [[Russia|Rus]] avián ges d'intencion de lo respectar e lei combats contunièron car lei [[Polonha|Polonés]] desarmèron pas fins au [[tractat d'Androussovo]] en [[1667]]. Aquela patz marcava una desfacha polonesa còntra [[Russia]] mai en Ucraïna permetèt a l'Union de [[Polonha]]-[[Lituània]] de gardar la riba drecha de [[Dnièpre]]. Lei Zaporoges de l'èst passèron alora sota la senhoriá — efectiva — dei Rus e aquelei de l'oèst demorèron sota la senhoriá — nominala — dei Polonés. De [[1672]] a [[1699]], passèron — totjorn nominalament — sota senhoriá [[Empèri Otoman|otomana]] — en causa de la pèrda provisòria de [[Podòlia]] per [[Varsòvia]]. A l'èst de [[Dnièpre]], la dominacion russa foguèt mau acceptada e una revòuta dirigida per l'[[hetman]] [[Mazeppa]] aguèt luòc quand l'armada [[Suècia|suedesa]] de [[Carles XII de Suècia|Carles XII]] arribèt dins la region. Pasmens, foguèt anientada a la [[batalha de Poltava]] en [[1709]]. === L'Ucraïna Russa === ==== La conquista russa ==== Dins lo corrent dau sègle XVIII, lei [[Russia|Rus]] capitèron d'ocupar la màger part de l'Ucraïna actuala au detriment de l'[[Empèri Otoman]] e de [[Polonha]]-[[Lituània]]. D'efèct, una premiera guèrra de [[1768]] a [[1774]] permetèt ais armadas [[Russia|russas]] d'ocupar [[Taurida]], [[Crimèa]], [[Moldàvia]], [[Valaquia]] e una partida de [[Bulgaria]]. Ansin, au [[tractat de Küçük Kaynarca]] ([[1774]]), lei [[Empèri Otoman|Turcs]] perdiguèron la riba senèstra de [[Dniepr]] e deguèron laissar son [[independéncia]] au [[Khanat de Crimèa]]. Inquietas d'aquela avançada russa, [[Àustria]] e [[Prússia]] s'entendiguèron amb [[Russia]] per se partejar lo territòri [[Polonha|polonés]] amb lo [[Premier Partiment de Polonha]] ([[1772]]). La [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] Polonesa venguèt ansin [[Àustria|austriana]]. Puei, totjorn per s'aparar còntra l'expansionisme rus, [[Viena (Àustria)|Viena]] faguèt pression sus l'[[Empèri Otoman]] per obtenir [[Bucovina]], autra region poblada d'Ucraïnians, en [[1775]]. Pasmens, l'iniciativa demorèt russa. De guèrras novèlas permetèron a [[Catarina II de Russia|Catarina II]] ([[1762]]-[[1796]]) d'annexar lo [[Khanat de Crimèa]] ([[1783]]), [[Jedisan]] ([[1792]]) e de desplaçar sa [[frontiera]] lòng de [[Dniestr]]. Aperavans, l'autonòmia intèrna dei Cosacs Zaporoges èra estada definitivament suprimida amb l'abdicacion fòrçada dau darrier [[hetman]] en [[1764]] — la carga èra subretot simbolica dempuei la [[mòrt]] de [[Mazeppa]] — e la destruccion de sa [[capitala]], [[Sitch]], en [[1775]]. Aquò entraïnèt tornarmai de demandas de compensacions de [[Berlin]] e de [[Viena (Àustria)|Viena]] que s'acabèron per lei partiments de [[Polonha]] de [[1792]] e de [[1795]]. Enfin, en [[1812]], una guèrra novèla entre [[Russia|Rus]] e [[Empèri Otoman|Otomans]] entraïnèron la cession per [[Constantinòble]] de [[Bessaràbia]]. Ansin, franc dei regions annexadas per [[Àustria]], la totalitat de l'Ucraïna actuala èra venguda russa. ==== La Russia Novèla ==== En parallèl de la conquista de la region, lei [[Russia|rus]] n'organizèron la [[colonizacion]]. A l'iniciativa de [[Grigori Potemkine]], de colons ucraïnians e rus dei regions de [[Kiev]] e de [[Karkòv|Karkiv]] foguèron implantadas dins lei zònas abandonadas per lei populacions [[islam|musulmanas]] que s'èran enfugidas dins l'[[Empèri Otoman]]. Pasmens, lei besonhs umans èran fòrça importants e d'autrei pòbles participèron au poblament de l'Ucraïna russa: de [[cristianisme|crestians]] emigrats de l'[[Empèri Otoman]] ([[Grècia|grècs]] e [[Armenia|armènis]] principalament), de [[judaïsme|judieus]] [[Polonha|polonés]], ostils au conservatisme dau [[clergat]] israelita polonés, que fondèron una comunautat importanta a [[Odessa]], d'[[Alemanha|Alemands]] que venguèron la basa dau futur pòble deis [[Alemands de la Mar Negra]], de [[Bulgaria|bulgars]], de [[gagaús]]... etc. Una autra particularitat de la politica de colonizacion russa foguèt sa concentracion sus lei regions orientalas e centralas d'Ucraïna. Lei regions pus orientalas de la Russia Novèla foguèron largament neglegidas. Lo desvolopament i foguèt donc feble e l'evolucion principala foguèt la reïntegracion per fòrça dei glèisas « uniatas » au sen de la [[Ortodoxia|Glèisa Ortodoxa]] en [[1839]]. Lo desvolopament economic de la region passèt premier per l'[[agricultura]]. Pasmens, a partir deis annadas 1870, la descubèrta de minas de [[carbon]] fòrça importantas dins la region de [[Donetsk|Donètsk]] e de jaciments de [[fèrre]] dins aquela de [[Krivoï Rog]] favorizèt l'aparicion de l'industria pesuca. De mai, en parallèl dau desvolopament [[agricultura|agricòla]] e [[Industria|industriau]] de la region, [[Russia]] s'interessèt tanben ai desbocats militars e economics. Una basa navala foguèt ansin implantada dins lo [[pòrt]] de [[Sebastòple]] e un [[pòrt]] de comèrci foguèt fondat a [[Odessa]] en [[1796]]. ==== La Galícia Austriana ==== En [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] Austriana, [[Viena (Àustria)|Viena]] instaurèt un regime relativament liberau. Principalament poblada de [[Rutènia|Rutèns]], la region aviá un ròtle economic segondari e unicament agricòla. Pasmens, gardèron son identitat e sostenguèron lo [[govèrn]] [[Àustria|austrian]] durant lei trebols de [[1848]]. De mai, consequéncia de sa Glèisa « uniata », la region desvolopèt donc un particularisme a respèct dei [[Polonha|Polonés]] [[Catolicisme|catolics]] de rite roman e dau rèsta deis Ucraïnians [[Ortodoxia|ortodòxes]]. Ansin, pauc a pauc, la Galícia Austriana venguèt lo luòc de naissença dau [[nacionalisme]] ucraïnian. === La Premiera Guèrra Mondiala e sei consequéncias === ==== L'independéncia e l'ocupacion alemanda ==== La [[Premiera Guèrra Mondiala]] transformèt la region ucraïniana en prat batalhier de [[1914]] a [[1920]]. Pasmens, en fòra dei pèrdas umanas e dei destruccions, aguèt per consequéncia d'entraïnar l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]] e d'[[Àustria-Ongria]]. Un movement [[nacionalisme|nacionalista]] se formèt e revendiquèt la formacion d'una Ucraïna [[Independéncia|independenta]]. Finalament vençut, aqueu movement entraïnèt pasmens la formacion d'una republica sovietica d'Ucraïna qu'es la basa de l'Ucraïna actuala. D'efèct, tre l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]] en març de [[1917]], una assemblada dicha ''Rada'' (« Assemblada » en [[occitan]]) se reüniguèt a [[Kiev]]. La Societat deis Ucraïnians progressistas, fondada en [[1908]] per obtenir d'un biais legau la reconóissença dei drechs deis Ucraïnians e una autonomia intèrna, i aviá la majoritat. En novembre de [[1917]], proclamèt la creacion d'una Republica d'Ucraïna e creèt un [[govèrn]]. Puei, proclamèt l'[[independéncia]] en genier de [[1918]]. Dins aquò, deguèt faciar una ofensiva dei [[Bolchevisme|Bolchevics]] qu'avián fondat una republica sovietica d'Ucraïna en decembre de [[1917]] a [[Kharkiv|Kharkòv]]. Respectivament en febrier e març, lei dos govèrns ucraïnians signèron un tractat amb [[Alemanha]] e [[Àustria-Ongria]] assegurant la reconóissença de la Republica per leis Empèris Centraus. Aquò empachèt pas l'ocupacion dau país per leis [[Alemanha|Alemands]] interessats per la recòlta de [[cereala]]s. La ''Rada'' foguèt dissòuta e [[Pavel Skropadski]], protegit deis Alemands, foguèt proclamat [[hetman]]. ==== Lo caòs de 1919 ==== L'òrdre [[Alemanha|alemand]] subrevisquèt pas a la victòria deis Aliats. En novembre de [[1918]], lei soudats alemands se retirèron entraïnant un conflicte generau entre lei diferentei faccions politicas ucraïnianas. Aquela situacion durèt plusors mes fins a l'integracion dei divèrsei camps ai Bolchevics ò ais armadas blancas. En [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]], lei [[Rutènia|Rutèns]] volián faire partida de l'Ucraïna [[independéncia|independenta]]. Pasmens, la region èra tanben revendicada per la [[Polonha]] en cors de restauracion, çò qu'entraïnèt de combats de novembre de [[1918]] a mai de [[1919]] que s'acabèron per un succès polonés. [[Simon Petlioura]], èx-ministre deis afaires militars dau govèrn de la Societat deis Ucraïnians progressistas, assaièt de formar un govèrn novèu a [[Kiev]] en decembre de [[1918]]. Pasmens, perdiguèt lo contraròtle de la [[capitala]] e se raprochèt alora dei [[Polonha|Polonés]]. Lei Bolchevics formèron un govèrn provisòri basat a [[Kursk]] en novembre de [[1918]]. Establits a [[Karkòv]] en genier de [[1919]], prenguèron [[Kiev]] en febrier. Dins lo bloca de [[Dniepr]], [[Nikifor Grigoriev]] assaièt de restaurar l'estat zaporoge e organizèt d'incursions còntra lei regions vesinas. A l'[[èst]], lo cap [[anarquisme|anarquista]] [[Nestor Makhno]] organizèt tre abriu de [[1917]] una [[guerilha]] còntra leis Alemands. Contraròtlèt rapidament un important territòri en Ucraïna Orientala e intrèt en conflicte còntra leis armadas blancas de [[Anton Denikine|Denikine]]. Lòng dau [[litorau]], d'armadas aliadas ([[França]] a [[Odessa]] e en [[Crimèa]], [[Grècia]] a [[Kherson]] e a [[Mykolaiiv]]) desbarquèron per sostenir lei Blancs. Pasmens, en fàcia de la situacion caotica, se retirèron pauc a pauc dins lo corrent de l'annada. ==== Blancs còntra Roges ==== A partir de la prima de [[1919]], lo conflicte interior ucraïnian venguèt pus clar e la guèrra venguèt un conflicte periferic de la [[Guèrra Civila Russa]]. En julhet de [[1919]], lei Bolchevics eliminèron [[Nikifor Grigoriev|Grigoriev]] e lo generau blanc [[Anton Denikine]] organizèt una ofensiva d'amplor que li permetèt de conquistar [[Crimèa]], [[Odessa]] e [[Kyiv|Kyiiv]]. Pasmens, après aquelei victòrias, foguèt arrestat a [[Tula]] e la repòsta bolchevica, sostenguda per [[Nestor Makhno|Makhno]] reconquistèt rapidament la totalitat dei territòris perduts franc de [[Crimèa]] defenduda per lo generau [[Piotr Nikolaïevitch Wrangel|Wrangel]]. Lei Blancs foguèron sauvats per l'intervencion dei tropas [[Polonha|polonesas]], sostengudas per [[Simon Petlioura|Petlioura]], a partir d'abriu de [[1920]]. Ocupèron [[Kiev]] en mai permetent a [[Piotr Nikolaïevitch Wrangel|Wrangel]] de progressar dins lo sud (presa de [[Mariupòl]]). Pasmens, en julhet, la còntra-ofensiva de l'Armada Roja rebutèt lei Polonés fins a [[Lviv]] avans la signatura d'un tractat de patz entre Bolchevics e Polonés en octòbre de [[1920]]. Aquò permetèt ai Roges de liquidar la pòcha blanca de [[Crimèa]] dins lo corrent de novembre. Enfin, la darriera etapa de la guèrra foguèt l'eliminacion dei bandas de [[Nestor Makhno|Makhno]]. Lo conflicte s'acabèt en [[1921]] per la victòria dei Bolchevics e la fugida de [[Nestor Makhno|Makhno]] en [[Romania]]. === L'Ucraïna Sovietica === ==== De l'ucrainizacion a l'Holodomòr ==== [[File:Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png|thumb|Intensitat de la famina de 1932-1933 en Union Sovietica.]] En [[1921]], lo país èra totalament destruch er tres [[annada]]s de [[guèrra civila]], de chaples e de pilhatges. La Republica Sovietica d'Ucraïna venguèt oficialament una [[republica]] constitutiva de l'[[URSS|Union Sovietica]] lo 30 de decembre de [[1922]]. De [[1923]] a [[1934]], [[Khàrkiv]] ne'n foguèt la [[capitala]] avans d'èsser remplaçada per [[Kyiv|Kyiiv]]. Leis [[annada]]s 1920 foguèron marcadas per la politica « d'ucraïnizacion » principalament axada sus la promocion de la [[lenga]] e de la [[cultura]] ucraïnianas. Pasmens, a partir de [[1929]], la region foguèt regardada per la politica de collectivizacion d'[[Estalin]] e per la liquidacion dei kulaks (de païsans aisats). Aquò se turtèt a una oposicion viva dau mond rurau e lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]] respondèt violentament. De milièrs de païsans foguèron desportats au [[Gulag]] e de requisicions massisas de [[cereala]]s e de viures aguèron luòc per avitalhar lei [[vila]]s. En [[1932]]-[[1933]], aquò entraïnèt una [[famina]] catastrofica en Ucraïna Orientala ([[Holodomòr]]) que causèt la [[mòrt]] d'au mens cinc milions d'abitants. Puei, de [[1934]] a [[1938]], leis elèits ucraïnianas foguèron decimadas per lei purgas ordonadas per [[Estalin]]. ==== La Segonda Guèrra Mondiala ==== [[File:Kiev Kreschatik after liberation November 1943.jpg|thumb|right|Soudats [[URSS|sovietics]] dins lei roïnas de [[Kiev]] après la [[Batalha de Kiev (1943)|liberacion de la vila]] en novembre de [[1943]].]] Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], Ucraïna conoguèt tornarmai un periòde fòrça malaisat. En fòra dau conflicte principau en [[1939]] e en [[1940]], l'[[URSS]] aprofichèt inicialament la mobilizacion de [[França]], dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e d'[[Alemanha]] en Euròpa Occidentala per annexar una partida de [[Polonha]] ([[1939]]) e de [[Romania]] ([[1940]]). L'Ucraïna Sovietica foguèt ansin aumentada de [[Galícia (Euròpa Orienta)|Galícia]], de [[Bucovina]] e de la [[Bassaràbia]] dau Sud. Pasmens, en [[1941]]-[[1942]], foguèt rapidament conquistada per lei fòrças [[Alemanha|alemanda]] e [[Romania|romanesa]]. [[Romania]] i recuperèt [[Bucovina]] e [[Bessaràbia]] e apondiguèt a aquelei conquistas la region de [[Transnitria]], compres lo [[pòrt]] d'[[Odessa]]. Lo rèsta foguèt integrat au sen d'un territòri militar [[Alemanha|alemand]] que sa direccion èra installada a [[Rovno]]. En [[1942]], leis ''[[Einsatzgruppen]]'' [[Alemanha|alemands]] liquidèron lei populacions [[judaïsme|judievas]]. Quant ai populacions eslavas, subiguèron lei requisicions de man d'òbra transferida dins de camps de trabalh, e de còps dins de camps de concentracion, alemands. Certaneis Ucraïnians s'engatjèron tanben dins la guèrra dins lo camp dau [[Tresen Reich|Reich]]. Se destrièron en particular dins la traca dei [[judaïsme|judieus]] e coma gardians dei [[Olocaust|camps d'exterminacion]]. Enfin, en[[Volínia]], se formèt un movement independentista ostil ais Alemands e ai Sovietics. Dirigit per [[Stepan Bandera]], foguèt durament reprimit mai capitèt de combatre fins ais annadas 1950. Ucraïna foguèt liberada per l'Armada Sovietica après una tiera de batalhas [[sang|saunosas]] ([[Batalha de Dniepr|batalha de Dnièpre]], [[ofensiva Dnièpre-Carpats]]... etc.) entre aost de [[1943]] a julhet de [[1944]]. Dins lo corrent de sa retirada, l'armada [[Alemanha|alemand]] destruguèt metodicament lei vilas principalas e leis infrastructuras. Consequéncia deis actes de collaboracion reaus ò supausats amb leis Alemands, plusors pòbles locaus coma leis [[Alemands de la Mar Negra]] (tre [[1941]]) ò lei [[Tatars de Crimèa]] foguèron desportats en [[Asia Centrala]] ò en [[Sibèria]]. L'estatut d'autonòmia de [[Crimèa]] au sen de la Russia Sovietica foguèt tanben suprimit. ==== De 1945 a l'independéncia ==== A l'eissida de la guèrra, leis annexions territòrialas [[URSS|sovieticas]] e lei transferiments de populacions entre [[Polonha]] e [[URSS]] permetèron per lo premier còp de reünir totei leis Ucraïnians au sen d'un meteis [[estat]]. D'efèct, en fòra dei territòris ja sovietics avans [[1941]], [[Moscòu]] annexèt lei territòris [[Romania|romanés]] e [[Checoslovaquia|checoslovacs]] poblats d'Ucraïnians. Puei, un milion d'Ucraïnians installats dins la region polonesa de [[Chelm]] foguèron transferits en cambi d'un transferiment invèrs de Polonés installats en Ucraïna Occidentala. Aquò permetèt la question dei minoritats etnicas entre lei dos país. Ucraïna faguèt tanben oficialament partida dei país fondators de l'[[ONU]]. Pasmens, dins lo país, lei condicions de vida demorèron malaisadas e una famina novèla se debanèt en [[1947]]. S'agravèron egalament amb la repression decidida per [[Estalin]] còntra lei « collaborators », es a dire lo [[clergat]] e lei [[nacionalisme|nacionalistas]]. La situacion se melhorèt amb la [[mòrt]] d'[[Estalin]] e son remplaçament per [[Nikita Khrushchov]] qu'èra ucraïnian. Fònt de problemas ulteriors grèus, decidèt de restacar [[Crimèa]] a la Republica Sovietica d'Ucraïna en [[1954]]. Pasmens, la liberalizacion relativa de la societat sovietica sota Khrushchov permetèt de liberar un nombre important de presoniers politics e autorizèt l'adopcion de certanei politicas nacionalas per leis autoritats de [[Kiev]]. Aquela politica foguèt limitada per [[Leonid Brezhnev]] qu'ordonèt en [[1972]] la destitucion dau premier secretari [[Petro Chelest]] sospichat de defendre un [[nacionalisme]] ucraïnian tròp engatjat. Lo remplacèt per lo conservador [[Vladimir Chtcherbitski]] que demorèt en plaça fins a [[1989]]. A partir de [[1988]], la politica de ''perestroika'' de [[Mikhaïl Gorbachov]] favorizèt la renaissença de movements intellectuaus independentistas, especialament dins lei regions occidentalas e centralas. En genier de [[1990]], de manifestacions fòrça importantas celebrèron la remembrança de l'independéncia de [[1918]] amb una cadena umana de 500 quilomètres. Pus grèu, lo poderós sindicat de l'industria miniera de [[Donbass]] acomencèt una grèva basada sus de revendicacions [[democracia|democraticas]] e [[independéncia|independentistas]] a partir de julhet de [[1989]]. Un movement politic dich ''Rokh'' (Movement popular ucraïnian de restructuracion), fondat en [[1988]], federèt lei manifestacions. En julhet de [[1990]], un mes après [[Russia]], Ucraïna proclamèt sa [[sobeiranetat]] e un èx-cap dau Partit Comunista, [[Leonid Kravchouk]] foguèt elegit president dau Soviet suprèm. Pasmens, en març de [[1991]], una majoritat d'Ucraïnians aprovèt lo projècte d'union renovada prepausat per [[Mikhaïl Gorbachov|Gorbachov]] mai la temptativa de còp d'estat menat per lei conservadors dau PCUS dins lo corrent d'aost de [[1991]] precipitèt la situacion. Lo 24 d'aost, Ucraïna proclamèt son [[independéncia]] confirmada per un [[referendum]] (aperaquí 90% de vòtes favorables) organizat lo 1{{èr}} de decembre seguent. [[Leonid Kravchouk|Kravchouk]] foguèt elegit president de la Republica, còntra lo candidat dau ''Roukh'', e participèt amb seis omològs rus e bielorús a la dissolucion de l'[[URSS]]. === L'Ucraïna independenta === ==== Lei dificultats de l'independéncia ==== [[File:Ucraïna - Resultats eleccions presidencialas 2010.png|thumb|Exemple de la polarizacion de la vida politica ucraïniana entre l'èst e l'oèst (eleccions presidencialas de 2010).]] En despiech de son industria pesuca e de sei ressorsas naturalas importantas, Ucraïna conoguèt de dificultats grèvas tre son [[independéncia]]. En particular, son economia s'afondrèt rapidament amb una regression de l'industria e una [[inflacion]] galaupanta. Per limitar la catastròfa, lo govèrn ucraïnian decidèt donc de limitar la liberalizacion de l'economia e lei privatizacions. Pasmens, aquò empachèt pas una grèva importanta dei minaires en [[1993]]. Autre problema important, lei relacions amb [[Russia]] venguèron rapidament malaisadas a prepaus dei questions de la flòta militara sovietica de la [[Mar Negra]] e de l'estatut de [[Crimèa]]. Afeblida, Ucraïna poguèt pas impausar son ponch de vista. Lei Rus obtenguèron la màger part de la flòta e lo drech d'utilizar la basa de [[Sebastòple]]. En mai d'aquò, sota la pression deis [[USA|Estats Units]] e de [[Russia]], [[Kyiv|Kyiiv]] deguèt tanben renonciar a son arsenau [[arma nucleara|nuclear]] (eiretat de l'URSS) que foguèt transferit en [[URSS]]. En cambi, obtenguèt una ajuda financiera estatsunidenc e una assegurança regardant lo mantenement de sei [[frontiera]]s. Enfin, lo país aguèt de dificultats per afirmar son unitat nacionala. En particular, de diferéncias politicas importantas apareguèron entre l'[[oèst]] e lo centre desirós de s'integrar au sen de l'[[Union Europèa]] e l'[[èst]] e lo [[sud]] pus favorables au mantement de relacions privilegiadas amb [[Russia]]. Aquela separacion, basada sus de rasons etnicas (mai de Rus dins l'èst dau país), economicas (l'industria orientala èra integrada au sen dau complèx industria sovietic largament demorat en Russia) e politicas (leis elèits orientalas son sovent eissits de l'ancian poder sovietic), estructurèt rapidament la vida politica nacionala. Ansin, en març-abriu [[1994]], lo ''Roulh'' ganhèt leis eleccions legislativas a l'oèst mai lei candidats de l'ancian regime s'impausèron dins l'èst e obtenguèron una pichona majoritat au Parlament. La meteissa situacion se debanèt en junh per l'eleccion presidenciala que veguèt la victòria de [[Leonid Koutchma]] (52%) que trionfèt dins l'èst. ==== La presidéncia Koutchma ==== La presidéncia de [[Leonid Koutchma]] ([[1994]]-[[2004]]) foguèt marcada per una liberalizacion limitada, un desvolopament de l'economia tardiu, divèrseis escandòls e un autoritarisme mai e mai important. D'efèct, durant son premier, adoptèt una politica liberala d'austeritat conjugada amb de privatizacions mai deguèt tenir còmpte deis interès de l'industria miniera (grèva de [[1996]]). Pasmens, lo declin economic acomencèt d'èsser limitat per lo desvolopament de l'economia informala. Puei, en [[1996]], lo president obtenguèt lo vòte d'una [[lei|lèi]] renfòrçant lo [[poder executiu]]. Elegit tornarmai en [[1999]] (56%), son segond mandat foguèt tocat per d'escandòls de corrupcion e de disparicions de jornalistas e per l'acomençament d'una represa economica a partir de [[2000]]. Aquò l'afebliguèt e la fin de sa presidéncia prenguèt un aspèct autoritari. ==== La Revolucion Arange e sei decepcions ==== Enebit d'un tresen mandat per la [[constitucion]], [[Leonid Kotchma]] poguèt pas se presentar a l'eleccion presidenciala de [[2004]]. L'escrutinh opausèt [[Víktor Ianokòvych]], un oligarca de l'èst, a [[Víktor Ioshchenko]], un economista sostengut per l'oèst. En causa de fraudas, lei resultats dau segond torn foguèron fòrça contestats per lei partisans d'Iochtchenko qu'adoptèron la [[color]] arange coma simbòl. Après una lònga crisi, obtenguèron contentament e un tresen torn donèt la victòria a son candidat (56%). Pasmens, lei venceires de la [[Revolucion Arange]] se devesiguèron rapidament entre elei e mau capitèron de dispausar d'una majoritat parlamentària. En [[2006]], perdiguèron leis eleccions legislativas e [[Víktor Ianokòvych]] foguèt ansin nommat cap dau govèrn. Iochtchenko assaièt sensa succès de dissòuvre lo Parlament e [[Víktor Ianokòvych| Ianokòvych]] ganhèt l'eleccion presidenciala de [[2010]]. Aqueu periòde veguèt la perseguida de la represa economica, sostenguda per la demanda [[Republica Populara de China|chinesa]], mai veguèt egalament l'agravament dei tensions interioras èst-oèst e de retards dins la modernizacion de l'economia e de l'administracion, fòrça corrompudas, dau país. ==== La crisi de 2014 e la guèrra civila dins l'èst ==== Dins lo corrent deis annadas 2010, [[Víktor Ianokòvych]] assaièt de mantenir un equilibri precari entre [[Russia]] e [[Union Europèa]]. Pasmens, en [[2013]], la conclusion pròcha d'un acòrd d'associacion amb l'UE entraïnèt de pressions importantas sus [[Kyiv|Kyiiv]] de part de [[Moscòu]]. En novembre de [[2013]], lo govèrn ucraïnian chausiguèt finalament d'abandonar son projècte d'acòrd amb [[Brussèlas]] au profiech d'un raprochament amb [[Russia]]. Populara a l'èst, aquela decision entraïnèt de manifestacions majoras a [[Kyiv|Kyiiv]] e dins l'oèst (veire [[EuroMaidan]]). Après quatre mes de crisi, lo Parlament votèt finalament la destitucion dau president lo 22 de febrier que s'enfugiguèt a l'èst. Puei, lo 27 de junh de [[2014]], lo novèu president [[Petrò Poroshenko]] signèt un acòrd comerciau amb l'UE. {{veire|Crisi de Crimèa}} Pasmens, aquò entraïnèt doas crisis grèvas en [[Crimèa]] e dins lei regions pus orientalas dau país. Premier, en [[Crimèa]], [[Russia]] refusèt de perdre lo contraròtle d'una region estrategica e poblada en majoritat de populacions russas. Dau 26 de febrier au 28 de març, de soudats rus ocupèron aisidament la region e un referendum organizada per leis autoritats prorussas proclamèt l'[[independéncia]] de [[Crimèa]] que demandèt e obtenguèt son intrada au sen de la [[Federacion de Russia]]. Aquela annexion es pas reconeguda per la comunautat internacionala e Ucraïna revendica totjorn oficialament la peninsula. {{veire|Guèrra de Donbass}} L'autra crisi acomencèt d'un biais simultanèu a la fin de febrier de [[2014]] amb plusors manifestacions de sostèn au president [[Víktor Ianokòvych]] dins lei principalei [[vila]]s dau [[sud]] e de l'[[èst]] ([[Donetsk]], [[Kramatorsk]], [[Luhansk]], [[Mariupol]], [[Khàrkiv]], [[Odessa]]... etc.). A partir d'abriu, prenguèron una forma insureccionala dins la region de [[Donbass]] e se formèt una armada separatista. Lei 7 e 11 d'abriu, lei regions de Donetsk e de Lougansk proclamèron son [[independéncia]]. L'armada ucraïniana intervenguèt dins aquelei regions a partir dau 2 de mai. Avancèt fins au mes de julhet e a l'arribada de « volontaris » rus mandats per [[Moscòu]] per sostenir leis insurgents. A partir d'aost, leis Ucraïnians deguèron a son torn recular fins a la signatura d'una alta-au-fuòc en setembre. Foguèt rapidament rompuda e de combats novèus s'acabèron per una tiera de desfachas ucraïnianas avans la signatura d'una segonda [[alta-au-fuòc]], fòrça precària, lo 12 de febrier de [[2015]]. En abriu de 2015, aquela guèrra aviá causat la mòrt d'aperaquí {{formatnum:6100}} personas e lo desplaçament de {{formatnum:500000}} refugiats. Plusors vilas de l'èst, especialament [[Donetsk]], an subit de destruccions importantas e l'economia ucraïniana s'es afondrada. En mai d'aquò, Kiev dèu menar de reformas economicas importantas en cambi de prèsts de l'UE e dau [[FMI]]. == Cultura == == Liames intèrnes == * [[Partenariat Oriental]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Commons|Ukraine|Ucraïna}} {{païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Ucraïna|*]] f1cgktu553sqw9sd2wtxw8q5c9hnd8i 0 4565 2504137 2453838 2026-07-08T10:29:11Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504137 wikitext text/x-wiki {{Infobox Taxinomia}} La '''taxinomia''' (del [[Grèc ancian|grèc]]: ταξινομία, ''taxinomía'', vocable compausat de ταχισ, ''taxis'', «renjament»; νομόσ, ''nomós'', «lei») es la partida de la [[biologia]] que visa a establir una classificacion sistematica dels èssers vivents. Lo tèrme de ''taxinomia'', format a partir de la rasic grèga ''taxis'', es sovent preferit a ''taxonomia'', çaquelà fòrça utilizat. == Origina e evolucion dels modèls == Totas las [[classificacion]]s se presentan jos la forma d'un [[arbre]] (classament arborescent), dempuèi una rasic qu'inclutz totes los [[èssers vivents]] existents o avent existit, fins als [[individú]]s. <br /> Cada nos de l'arbre definís un [[taxon]], qu'amassa totes los sostaxons qu'engendra lo nos. Mas, dins lo passat, foguèt pas totjorn atal. Lo scientific suedés [[Carl von Linné]] ([[1707]] - [[1778]]) pausèt las fondacions de la sistematica, e foguèt l'autor d'una classificacion que sos grands principis foguèron la basa de la sistematica scientifica fins al mièg del [[sègle XX]]. Aquesta classificacion tradicionala, fortament [[antropocentrica]], fa encara, en aquesta debuta del [[sègle XXI]], partida del bagatge cultural comun. çaquelà, rebat de motius de la [[diversitat]] dels èssers vivents ([[creacion divina]]) talas qu’òm las pensava fa 250 ans, mas qu'an pas mai res de veire amb çò que pensam uèi d'aquestes motius ([[evolucion]]). L’antropocentrisme es batut amb [[Charles Darwin]] que recomanda en [[1859]] una classificacion purament [[genealogie|genealogica]]. S’i a agut evolucion, las espècias se devon classar segon lor gra d’aparentament evolutiu. Mas caldrà esperar gaireben un sègle per i arribar realament, e d'en primièr per qu'acceptem la genealogia coma inaccessibla (qual descend de qual ?) per nos concentrar melhor sus la filogenia (qual es pus pròche de qual ?). Dins la segonda mitat del sègle XX es aparegut l'apròchi filogenetic que per el lo critèri fondamental de la causida de la classificacion es que deu rebatre estrictament la filogenia, valent a dire los grases d’aparentament entre espècias. Quitament la nocion d'una tala filogenia es una consequéncia de la teoria de l'evolucion, e lo succès predictiu dels arbres filogenetics una de las pròvas d'aquesta teoria. L'apròchi filogenetic demanda que los taxons sián limitats als que respèctan las doas condicions seguentas : * totes los individús del taxon descendon d'un individú ancestral particular ; * totes los descendents d'aqueste ancestre particular son dins lo taxon. Se parla alara solament de taxon '''monofiletic''' o '''clade'''. Aquesta constrenta a menat de modificacions fondamentalas de la classificacion scientifica, certanas renversant lo « sens comun » modelat per l'eretatge cultural. Atal los [[dinosaure]]s an pas [[Extinccions del cretaçat|disparegut]], la sistematica modèrna inclusent los [[ausèl]]s dins lo gropament « dinosaures ». Entre d'autres exemples, los taxons tradicionals coma ''reptils'', ''peisses'', ''algas'', ''dicotiledons'', ''pongidats'', an pas drech de ciutat en sistematica filogenetica, perque son considerats polifiletics (originas multiplas) o parafiletics (incomplèts). D'autres an sobreviscut amb qualques sequèlas, coma ''[[campairòl]]s''. Enfin, certans an sobremontat la tempèsta, coma ''animal'' ([[metazoaris]]) o ''mamifèrs''. Remarquem qu'i aviá pas res d'evident a çò que totes los animals multicellulars partegèsson un ancèstre comun que los separa de tot vegetal o campairòl. I a maites apròchis tecnics per elaborar los arbres filogenetics. * L'apròchi cladistic cèrca en particular de determinar los caractèrs pròpris a una branca, que « signan » un aparentament. * L'apròchi genetic, una classificacion basada unicament sus de mesuras de distància entre taxons (avaloradas per exemple en comptant las diferéncias de sequéncias d'[[ADN]]) sens cercar de far una interpretacion filogenetica. * L’apròchi probabilista que construtz d'arbres filogenetics en utilizant de modèls d’evolucion dels caractèrs (lo pus sovent moleculars, mas pas obligatòriament). Segon las publicacions, se tròba de classificacions de tot tipe, dempuèi la classificacion tradicionala a pena remanejada, fins a las classificacions estrictament filogeneticas, en passant per diferentas mescladas, per exemple gardant las categorias, mas s'alinhant sus las descobèrtas recentas en matèria de filogenia. == La nocion d'espècia == Un concèpte important de classificacion, pro estable, es lo d'[[espècia]]. Aqueste gropament es relativament plan definit, almens per las espècias de [[reproduccion sexuada]]. L'espècia se definís coma une comunautat d'èssers vivents interfeconds, valent a dire capables de se reproduire entre eles e d'escambiar de material genetic per produire de descendents eles-meteisses feconds (en efècte, certans individús del meteis genre mas apartenent a d'espècias diferentas se pòdon crosar per donar un individú ibride, mas aiceste es sovent esteril). Dins lo cas de la reproduccion estrictament [[reproduccion asexuada|asexuada]], se parla abusivament d'espècias a la plaça de linhada, lo gropament es alara purament filogenic. Lo cas de las entitats al limit del vivent ([[virus]], [[prion]]s) es encara diferent&nbsp;; son en general exclusas de las classificacions. Una autra dificultat de citar es la de las simbiòsis estrictas, coma los [[liquèn]]s (que combinan una partida d'origina campairòl, e una partida fotosintetica, d'origina diferenta), mas en general, un dels dos partenaris es capable de viure sens s'associar a l'autre, e se pòdon classar dins doas espècias distintas, amb per caracteristica d'una de las doas espècias de poder pas sobreviure sens l'autra. Las espècias son nomenadas segon lo [[sistèma binominal]] mes en plaça per Linné. Un nom d'espècia se compausa d'un nom de genre, en [[latin]], seguit d'un qualificatiu d'espècia, tanben en latin, seguit (de tota rigor) de la mencion d'origina (autor e data de descripcion). Per exemple, ''Panthera leo'' Linnaeus, 1758 designa l'espècia pus comunament apelada ''lion''. ''Stricto sensu'', lo concèpte d'espècia supausa implicitament una [[ipotèsi]] fòrta qu'es la [[transitivitat]] de las interfecondacions possiblas ; en d'autres tèrmes, se supausa que se X₁ es interfecond amb X₂, X₂ amb X₃, etc., X₁ sera interfecond amb X_n quina que siá la longor de la cadena. [[Konrad Lorenz]] senhala qu'aquesta suposicion es pas totjorn vertadièra, en particular pels [[ausèls]] marins entre continents. Endacòm mai cal plan qu'aqueste tipe de discontinuitat existisca per qu'un fenomèn d'[[especiacion]] comence d'aparéisser el tanben. == Dins lo domeni de l'informatica == La taxinomia (o [[taxonomy]] en [[anglés]]) es lo principi de classar las informacions dins una arquitectura estructurada e agençada de manièra evolutiva. Aqueste tèrme [[informatica|informatic]] es correntament emplegat dins de sistèmas de gestion de contengut ([[CMS]]). {{Paleta Taxinomia}} == Vejatz tanben == === Obratge PDF gratuit de descargar (en francés) === * [https://web.archive.org/web/20070218200230/http://lis.snv.jussieu.fr/sfs/publications_sfs.shtml Reconstruction phylogénétique] P. Darlu et P. Tassy === Articles connèxes === * [[Classificacion scientifica]] (classificacion tradicionala) * [[Classificacion filogenetica]] (dempuèi 1990) * [[Arbre filogenetic]] * [[William Harris Ashmead]] === Ligams extèrnes === * [http://tolweb.org/tree/] una classificacion que visa a cobrir tot lo vivent, de bon percórrer * [https://web.archive.org/web/20031008080523/http://www.treebase.org/treebase/index.html] basa de donadas de publicacions, fòrça tecnica * [https://web.archive.org/web/20080829203217/http://www.tela-botanica.org/code] Còde internacional de nomenclatura botanica de Saint-Louis === Referéncias === * [R1] ''[[Classificacion filogenetica del vivent]]'', [[Guillaume Lecointre]] e [[Hervé Le Guyader]], Belin {{Biologia (brancas)}} {{taxinomia}} [[Categoria:Botanica]] [[Categoria:Zoologia]] [[Categoria:Biologia]] [[Categoria:Taxinomia]] fbh2dt13w8dagnmglw5ufva16mjrww3 2504138 2504137 2026-07-08T10:30:13Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504138 wikitext text/x-wiki {{Infobox Taxinomia}} La '''taxinomia''' (del [[Grèc ancian|grèc]]: ταξινομία, ''taxinomía'', vocable compausat de τάχισ, ''táxis'', «renjament»; νόμοσ, ''nómos'', «lei») es la partida de la [[biologia]] que visa a establir una classificacion sistematica dels èssers vivents. Lo tèrme de ''taxinomia'', format a partir de la rasic grèga ''taxis'', es sovent preferit a ''taxonomia'', çaquelà fòrça utilizat. == Origina e evolucion dels modèls == Totas las [[classificacion]]s se presentan jos la forma d'un [[arbre]] (classament arborescent), dempuèi una rasic qu'inclutz totes los [[èssers vivents]] existents o avent existit, fins als [[individú]]s. <br /> Cada nos de l'arbre definís un [[taxon]], qu'amassa totes los sostaxons qu'engendra lo nos. Mas, dins lo passat, foguèt pas totjorn atal. Lo scientific suedés [[Carl von Linné]] ([[1707]] - [[1778]]) pausèt las fondacions de la sistematica, e foguèt l'autor d'una classificacion que sos grands principis foguèron la basa de la sistematica scientifica fins al mièg del [[sègle XX]]. Aquesta classificacion tradicionala, fortament [[antropocentrica]], fa encara, en aquesta debuta del [[sègle XXI]], partida del bagatge cultural comun. çaquelà, rebat de motius de la [[diversitat]] dels èssers vivents ([[creacion divina]]) talas qu’òm las pensava fa 250 ans, mas qu'an pas mai res de veire amb çò que pensam uèi d'aquestes motius ([[evolucion]]). L’antropocentrisme es batut amb [[Charles Darwin]] que recomanda en [[1859]] una classificacion purament [[genealogie|genealogica]]. S’i a agut evolucion, las espècias se devon classar segon lor gra d’aparentament evolutiu. Mas caldrà esperar gaireben un sègle per i arribar realament, e d'en primièr per qu'acceptem la genealogia coma inaccessibla (qual descend de qual ?) per nos concentrar melhor sus la filogenia (qual es pus pròche de qual ?). Dins la segonda mitat del sègle XX es aparegut l'apròchi filogenetic que per el lo critèri fondamental de la causida de la classificacion es que deu rebatre estrictament la filogenia, valent a dire los grases d’aparentament entre espècias. Quitament la nocion d'una tala filogenia es una consequéncia de la teoria de l'evolucion, e lo succès predictiu dels arbres filogenetics una de las pròvas d'aquesta teoria. L'apròchi filogenetic demanda que los taxons sián limitats als que respèctan las doas condicions seguentas : * totes los individús del taxon descendon d'un individú ancestral particular ; * totes los descendents d'aqueste ancestre particular son dins lo taxon. Se parla alara solament de taxon '''monofiletic''' o '''clade'''. Aquesta constrenta a menat de modificacions fondamentalas de la classificacion scientifica, certanas renversant lo « sens comun » modelat per l'eretatge cultural. Atal los [[dinosaure]]s an pas [[Extinccions del cretaçat|disparegut]], la sistematica modèrna inclusent los [[ausèl]]s dins lo gropament « dinosaures ». Entre d'autres exemples, los taxons tradicionals coma ''reptils'', ''peisses'', ''algas'', ''dicotiledons'', ''pongidats'', an pas drech de ciutat en sistematica filogenetica, perque son considerats polifiletics (originas multiplas) o parafiletics (incomplèts). D'autres an sobreviscut amb qualques sequèlas, coma ''[[campairòl]]s''. Enfin, certans an sobremontat la tempèsta, coma ''animal'' ([[metazoaris]]) o ''mamifèrs''. Remarquem qu'i aviá pas res d'evident a çò que totes los animals multicellulars partegèsson un ancèstre comun que los separa de tot vegetal o campairòl. I a maites apròchis tecnics per elaborar los arbres filogenetics. * L'apròchi cladistic cèrca en particular de determinar los caractèrs pròpris a una branca, que « signan » un aparentament. * L'apròchi genetic, una classificacion basada unicament sus de mesuras de distància entre taxons (avaloradas per exemple en comptant las diferéncias de sequéncias d'[[ADN]]) sens cercar de far una interpretacion filogenetica. * L’apròchi probabilista que construtz d'arbres filogenetics en utilizant de modèls d’evolucion dels caractèrs (lo pus sovent moleculars, mas pas obligatòriament). Segon las publicacions, se tròba de classificacions de tot tipe, dempuèi la classificacion tradicionala a pena remanejada, fins a las classificacions estrictament filogeneticas, en passant per diferentas mescladas, per exemple gardant las categorias, mas s'alinhant sus las descobèrtas recentas en matèria de filogenia. == La nocion d'espècia == Un concèpte important de classificacion, pro estable, es lo d'[[espècia]]. Aqueste gropament es relativament plan definit, almens per las espècias de [[reproduccion sexuada]]. L'espècia se definís coma une comunautat d'èssers vivents interfeconds, valent a dire capables de se reproduire entre eles e d'escambiar de material genetic per produire de descendents eles-meteisses feconds (en efècte, certans individús del meteis genre mas apartenent a d'espècias diferentas se pòdon crosar per donar un individú ibride, mas aiceste es sovent esteril). Dins lo cas de la reproduccion estrictament [[reproduccion asexuada|asexuada]], se parla abusivament d'espècias a la plaça de linhada, lo gropament es alara purament filogenic. Lo cas de las entitats al limit del vivent ([[virus]], [[prion]]s) es encara diferent&nbsp;; son en general exclusas de las classificacions. Una autra dificultat de citar es la de las simbiòsis estrictas, coma los [[liquèn]]s (que combinan una partida d'origina campairòl, e una partida fotosintetica, d'origina diferenta), mas en general, un dels dos partenaris es capable de viure sens s'associar a l'autre, e se pòdon classar dins doas espècias distintas, amb per caracteristica d'una de las doas espècias de poder pas sobreviure sens l'autra. Las espècias son nomenadas segon lo [[sistèma binominal]] mes en plaça per Linné. Un nom d'espècia se compausa d'un nom de genre, en [[latin]], seguit d'un qualificatiu d'espècia, tanben en latin, seguit (de tota rigor) de la mencion d'origina (autor e data de descripcion). Per exemple, ''Panthera leo'' Linnaeus, 1758 designa l'espècia pus comunament apelada ''lion''. ''Stricto sensu'', lo concèpte d'espècia supausa implicitament una [[ipotèsi]] fòrta qu'es la [[transitivitat]] de las interfecondacions possiblas ; en d'autres tèrmes, se supausa que se X₁ es interfecond amb X₂, X₂ amb X₃, etc., X₁ sera interfecond amb X_n quina que siá la longor de la cadena. [[Konrad Lorenz]] senhala qu'aquesta suposicion es pas totjorn vertadièra, en particular pels [[ausèls]] marins entre continents. Endacòm mai cal plan qu'aqueste tipe de discontinuitat existisca per qu'un fenomèn d'[[especiacion]] comence d'aparéisser el tanben. == Dins lo domeni de l'informatica == La taxinomia (o [[taxonomy]] en [[anglés]]) es lo principi de classar las informacions dins una arquitectura estructurada e agençada de manièra evolutiva. Aqueste tèrme [[informatica|informatic]] es correntament emplegat dins de sistèmas de gestion de contengut ([[CMS]]). {{Paleta Taxinomia}} == Vejatz tanben == === Obratge PDF gratuit de descargar (en francés) === * [https://web.archive.org/web/20070218200230/http://lis.snv.jussieu.fr/sfs/publications_sfs.shtml Reconstruction phylogénétique] P. Darlu et P. Tassy === Articles connèxes === * [[Classificacion scientifica]] (classificacion tradicionala) * [[Classificacion filogenetica]] (dempuèi 1990) * [[Arbre filogenetic]] * [[William Harris Ashmead]] === Ligams extèrnes === * [http://tolweb.org/tree/] una classificacion que visa a cobrir tot lo vivent, de bon percórrer * [https://web.archive.org/web/20031008080523/http://www.treebase.org/treebase/index.html] basa de donadas de publicacions, fòrça tecnica * [https://web.archive.org/web/20080829203217/http://www.tela-botanica.org/code] Còde internacional de nomenclatura botanica de Saint-Louis === Referéncias === * [R1] ''[[Classificacion filogenetica del vivent]]'', [[Guillaume Lecointre]] e [[Hervé Le Guyader]], Belin {{Biologia (brancas)}} {{taxinomia}} [[Categoria:Botanica]] [[Categoria:Zoologia]] [[Categoria:Biologia]] [[Categoria:Taxinomia]] oal3n5hqsv4y9i91h4t5sudzfk29zt4 0 5788 2504116 2279478 2026-07-08T09:25:11Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504116 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga | país = [[Païses Basses]], [[Alemanha]] | region = Euròpa del Nòrd | personas=440&nbsp;000 pel dialècte occidental | fam1 = [[Lengas indoeuropèas]] | fam2 = [[Lengas germanicas orientalas]] | fam3 = [[Lengas anglosfrisonas]] }} [[Fichièr:PSCHADDE.jpg|thumb|left|200px|[[Senhalizacion bilinga#Alemanha|Senhalizacion bilinga]] en [[alemand]] e frison oriental en [[Saterland]]]] Las '''lengas frisonas''' (en frison occidental: ''West-Frysk''; oriental: ''Nordfriisk'') constituisson una familha de lenguas de las [[lenga germanica|lengas germanicas]]. Es parlada dins lo nòrd dels [[Païses Basses]], principalament dins la província de [[Frísia (província)|Frísia]] (en frison occidental: ''Fryslân'') per aperaquí 440.000 locutors, en [[Alemanha]] al [[Saterland]] per 1.000 a 2.500 personas e tanben per 8.000 a 10.000 en [[Frísia orientala]] (en frison oriental: ''Nordfraschlönj''). <br> Es devesit tradicionalament en tres varietats, e mai se mantun lingüista consideran que son tres lengas diferentas, que son dificilament intelligiblas entre elas: lo frison oriental, lo frison occidental e lo frison septentrional. De totes tres sonque lo frison occidental compta amb una tradicion literària importanta. Per çò qu'es de son estatut, las varietats de Saterland e de Frisa del Nòrd son reconegudas e protegidas coma lengas regionalas en Alemanha mentre que lo frison occidental es una de las lengas oficialas dels [[Païses Basses]]. {{Portal lengas}} [[Categoria:Lenga dels Païses Basses]] [[Categoria:Lenga d'Alemanha]] [[Categoria:Lenga germanica]] [[Categoria:Frisa]] 1fam9cl05ru5y6oe8qpgxm0mzlhf9bo 2504117 2504116 2026-07-08T09:25:44Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504117 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga | país = [[Païses Basses]], [[Alemanha]] | region = Euròpa del Nòrd | personas=440&nbsp;000 pel dialècte occidental | fam1 = [[Lengas indoeuropèas]] | fam2 = [[Lengas germanicas]] | fam3 = [[Lengas germanicas orientalas]] | fam4 = [[Lengas anglosfrisonas]] }} [[Fichièr:PSCHADDE.jpg|thumb|left|200px|[[Senhalizacion bilinga#Alemanha|Senhalizacion bilinga]] en [[alemand]] e frison oriental en [[Saterland]]]] Las '''lengas frisonas''' (en frison occidental: ''West-Frysk''; oriental: ''Nordfriisk'') constituisson una familha de lenguas de las [[lenga germanica|lengas germanicas]]. Es parlada dins lo nòrd dels [[Païses Basses]], principalament dins la província de [[Frísia (província)|Frísia]] (en frison occidental: ''Fryslân'') per aperaquí 440.000 locutors, en [[Alemanha]] al [[Saterland]] per 1.000 a 2.500 personas e tanben per 8.000 a 10.000 en [[Frísia orientala]] (en frison oriental: ''Nordfraschlönj''). <br> Es devesit tradicionalament en tres varietats, e mai se mantun lingüista consideran que son tres lengas diferentas, que son dificilament intelligiblas entre elas: lo frison oriental, lo frison occidental e lo frison septentrional. De totes tres sonque lo frison occidental compta amb una tradicion literària importanta. Per çò qu'es de son estatut, las varietats de Saterland e de Frisa del Nòrd son reconegudas e protegidas coma lengas regionalas en Alemanha mentre que lo frison occidental es una de las lengas oficialas dels [[Païses Basses]]. {{Portal lengas}} [[Categoria:Lenga dels Païses Basses]] [[Categoria:Lenga d'Alemanha]] [[Categoria:Lenga germanica]] [[Categoria:Frisa]] rq40m8l9l217qaume9eckf86fxz7d4f 0 5797 2504085 2470648 2026-07-07T13:03:10Z ~2026-38788-15 64279 2504085 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |lenga=suomi, suomen kieli |país=[[Finlàndia]], [[Estònia]], [[Suècia]], [[Norvègia]] e [[Russia]] |Regions=[[Euròpa]] |personas=7 milions |status={{Bes | [[Finlàndia]] (''de facto'') | [[Suècia]] (minoritari) | [[Republica de Carèlia|Carèlia]] (minoritari) | [[Union Europèa]] }} |academia=Kotimaisten kielten tutkimuskeskus |mòstra= ''Hyväntahtoinen aurinko katseli heitä. Se ei missään tapauksessa ollut heille vihainen. Kenties tunsi jonkinlaista myötätuntoakin heitä kohtaan. Aika velikultia.'' |grop=[[lengas oralicas]] |fam1=[[Lengas oralicas]] |fam2=[[Lengas finoogricas|Lengas fino-ogricas]] |fam3=[[Lengas finopermicas]] |fam4=[[Lengas finovolgaïcas]] |fam5=[[Lengas finolaponas]] |imatge=Finnish_language_map,_detailed_areas.png }} Lo '''finés''' (autonim: ''suomi'') es una [[lengas finoogricas|lenga fino-ogrica]] parlada per lei populacions de cultura finesa, mai que mai en [[Finlàndia]], en [[Republica de Carèlia|Carèlia]] ([[Russia]]) e dins un canton au nòrd-èst de [[Suècia]]. {{Lenga oficiala|Finés|de Finlàndia}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga finoogrica]] [[Categoria:Lenga finesa| ]] [[Categoria:Lenga de Suècia]] [[Categoria:Lenga oficiala de l'Union Europèa]] e5wo2e3pup5gzyu2utfdo5jfvti4zo9 0 6139 2504099 2503857 2026-07-07T17:59:33Z Alaric 506 44932 /* Comarcas */ 2504099 wikitext text/x-wiki {{Infobox Província d'Espanha}} La '''província de Barcelona''' es una division administrativa [[Espanha|espanhòla]] de segond nivèl dins la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Comunautat Autonòma de Catalonha]]. La capitala es [[Barcelona]]. Lo còde postal e estatistic n'es '''08'''. ==Comarcas== Las comarcas son : * [[Anòia]] * [[Bages]] * [[Barcelonés]] * [[Berguedan]], exceptat [[Gósol]] ([[província de Lhèida]]) * [[Garraf]] * [[Lluçanés]] (dempuèi 2023) * [[Bas Llobregat]] * [[Maresme]] * [[Moianés]] (dempuèi 2015) * [[Osona]], exceptat [[Espinelves]], [[Vidrà]] i [[Viladrau]], que son de la [[província de Girona]]; * [[Aut Penedés|Naut Penedés]] * [[Valés Occidental]] * [[Valés Oriental]] De mai, enclutz lo municipi de [[Fogars de la Selva]] de la comarca de la [[Selva]]. ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Províncias d'Espanha}} [[categoria:Catalonha]] [[categoria:Província d'Espanha]] [[categoria:Barcelona (província)]] j0u427mcwbtp2vhh7vldavh6u9nbu6k 0 7562 2504079 2495274 2026-07-07T12:39:36Z ~2026-38788-15 64279 2504079 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | nom_local = اَلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلْسُوْرِيَّة ([[arabi]]) | imne_nacional = {{Bes | حُمَاةَ الدِّيَارِ | «Ḥumāt ad-Diyār» (''de jure'') }} | devisa = {{Bes | فِي سَبِيلِ المَجد | «Fī Sabīli al-Majd» }} | mapa = Syria_projection_(2024–present).svg | descr_mapa = {{legenda|#2F6730|Territòri sota lo contraròtle de Siria}} {{legenda|#70BE70|Territòris reclamats per Siria sota lo contraròtle d'[[Israèl]]}} | lengas_oficialas = [[Arabi]] | lengas_reconeguas = [[Curd]] | gentilici = Sirian, Siriana | capitala = [[Damasc]] | cap1 = [[Ahmed al-Sharaa]] | cap_títol1 = Cap del govèrn transitòri | superfícia_totala = 185180 | superfícia_reng = 87 | percentatge_aiga = 1.1 | moneda = [[Liura siriana]] | fus_orari = UTC+03:00 | indicatiu_telefonic = +963 | còde_país = SY | domeni_internet = [[.sy]], [[سوريا.]] }} '''Siria''' ({{Arabi|سوريا|Sūriyā}}), oficialament la '''Republica Aràbia Siriana''' ({{Arabi|اَلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلْسُوْرِيَّة|al-Jumhūriyyah al-ʿArabiyyah as-Sūriyyah}}), es un estat de l'[[Orient Mejan]] situat a la broa de la [[mar Mediterranèa]], al sud de [[Turquia]], a l'oèst d'[[Iraq]] e al nòrd de [[Jordania]], [[Israèl]] e [[Liban]]. == Istòria == Los [[arqueologia|arqueològs]] demostrèron que Siria aculhiguèt una de las [[civilizacion]]s pus ancianas<ref>{{LIGAM web|url=http://whc.unesco.org/fr/list/20|títol=Ancienne ville de Damas|id=|série=|auteur=UNESCO|lien auteur=|coauteurs=|date=|année=|mois=|site=|éditeur=|isbn=|page=|citation=|en ligne le=|consulté le=17 décembre 2010}}</ref> e los [[amorritas]] (un dels pòbles pus ancians de l'[[Antiquitat]]). Dins la vila excavada d’[[Ebla]], dins lo nòrd-oèst de Siria, los arqueològs descobriguèron en [[1975]] los vestigis d’un grand empèri [[semita]], que s'estendiá del nòrd de la [[mar Roja]] a [[Turquia]] e fins en [[Mesopotamia]] dins sa part orientala. Aquel empèri que remonta a [[-2500|2500 a 2400 ans abans J.-C.]] fa de l'[[eblaïta]] la lenga semitica la pus anciana. Siria compta d’autres grands sites arqueologics coma [[Mari (site arqueologic)|Mari]] ont foguèt retrobat un còdi comparable al [[Còdi de Hammurabi]] a [[Babilònia]], [[Ogarit]] e [[Doura Europos]]. [[Fichièr:Peristyl House Palmyra Syria.JPG|thumb|right|200px|[[Palmira]].]] Siria es un país mportant dins l'istòria del [[cristianisme]]. [[Pau de Tarse]], lo futur sant Pau, foguèt convertit al cristianisme sus la rota de [[Damasc]], e establiguèt una Glèisa d'en primièr a [[Antakya|Antiòquia]] en Siria antica (uèi en Turquia). D'aquel pòrt partiguèt per maites de sos viatges de mission. Damasc foguèt fondada al {{IIIe}} millenni abans JC<ref>http://whc.unesco.org/fr/list/20</ref> ; es una de las vilas pus ancianas del monde e foguèt abitada sens interrupcion (coma [[Benarés]] e [[Jericó]]). Après l’arribada dels conquistaires [[musulmans]], Damasc venguèt la capitala de l’[[Califat Omeia|Empèri omeia]], e atenguèt un prestigi e un poder encara inegalats dins l'istòria siriana. Aquel empèri s'estendiá d’[[Espanha]] a l’[[Asia centrala]] ([[661]] a [[750]]&nbsp;apr.&nbsp;J.-C.). Après la casuda dels omeiads, un empèri novèl foguèt creat a [[Bagdad]], l’[[Califat abbassida|Empèri abassida]]. En [[1260]], Damasc es venguda la capitala provinciala de l’empèri dels [[Mamelocs]]. En [[1400]], la vila foguèt destruita en granda part per [[Tamerlan]] : Damasc foguèt gaireben entièrament incendiada, e los artesans damasquins foguèron enlevats per trabalhar a [[Samarcanda]]. Un còp tornar bastida, Damas serviguèt de capitala entrò [[1516]]. En [[1517]], la vila e lo país caiguèron jos ocupacion otomana. Los [[Empèri Otoman|otomans]] regnèron sul país pendent mai de 400 ans entrò 1918, levat una passa ont l’[[Egipte|egipcian]] [[Ibrahim Pacha]] occupèt lo país de [[1832]] à [[1840]]. {{Clr|left}} Lo país se desliurèt de l’ocupacion otomana après la [[Granda revòlta araba de 1916-1918|Revòlta araba]], las fòrças arabas dintrèron a Damasc en [[1918]]. Un [[Reilme arab de Siria|reialme arab sirian independent]] foguèt creat. [[Faisal Ièr|Faisal]], eissit de la familha [[ashemiti]], fraire d’[[Abd Allah ibn Hussein]], ne serà lo primièr e darrièr rei. D'efièch, l’independéncia del reialme s'acabarà amb l'ocupacion [[França|francesa]] en [[1920]]. Après la [[batalha de Maisalon]] en julhèt de 1920, la colomna del [[Mariano Goybet|general Goybet]], dintra a Damasc. Los franceses impausèron son [[Mandat francés en Siria|mandat dins lo país]], çò qu'entrainèt l'exili de Faisal en [[Iraq]]<ref name="WDL">{{Ligam web |url = http://www.wdl.org/fr/item/400/ |títol = Rapport de la commission chargée par le Conseil de l'étude de la frontière entre la Syrie et l'Irak |website = [[World Digital Library]] |date = 1932 |consulté le = 2013-07-08}}</ref>. [[França]] e lo [[Reialme Unit]], que se disián aliats de las fòrças arabas de Faisal, s’èran mes d’accòrd per se partejar l'[[Orient Mejan]]. Après l’[[acòrd Sykes-Picot]], los franceses e los britanics se repartisson administrativament los territòris de l'Empèri otoman descaigut, en crear artificialament de paises distints. L’acòrd acabèt amb la Siria istorica, ''Bilad al-Cham'', qu'amassava la Siria actuala, [[Liban]], ([[Jordania]], [[Palestina]] (actuals territòris palestinian e [[Israèl|israelian]]). Lo periòde del mandat vegèt la pojada del [[nacionalisme]] e de la [[Revolucion siriana|revòlta contra l’armada francesa]]. Siria faguèt partida, amb [[Egipte]], de la [[Republica Aràbia Unida]] entre [[1958]] e [[1961]]. Pendent un brèu periòde dins lo decenni de 1970, Siria amb [[Libia]] e [[Egipte]] formèt una [[federacion]] que pretendiá d'èsser l'embrion de l'unitat aràbia definitiva. Aquela federacion èra estada impulsada de manièra decidida pel cap libian [[Moammar al-Gaddafi]], mas fracassèt, per encausa dels conflictes d'interèsses entre los tres païses que se vegèron dividits entre autres per sa postura fàcia a Israèl. En [[1970]], après une seria de dictaturas militaras instablas, [[Hafez el-Assad]], alavetz ministre de la Defensa, prend lo poder per un nòu còp d'estat. Son regim fortament autoritari, estructurat a l'entorn d'un partit unic, lo [[partit Baas]], a mes en plaça un contraròtle de l'ensemble de la vida politica siriana. Es responsable del [[chaple de Hama]]<ref>{{Lien web|auteur=|titre=Syrie : l'ombre du massacre de février 1982 plane toujours sur Hama|url=http://www.lemonde.fr/proche-orient/article/2012/02/02/syrie-l-ombre-du-massacre-de-fevrier-1982-plane-toujours-sur-hama_1637713_3218.html|site=[[Le Monde]]|en ligne le= 2 février 2012|consulté le=27 mars 2015}}.</ref>. A sa mòrt en [[2000]], son filh, [[Bashar al-Assad]], li succediguèt e mantenguèt lo regim instaurat per son paire, amb un certan destibament de las libertats al començament del mandat<ref>{{Lien web|auteur=Judith Cahen|titre=Les déboires du « printemps de Damas »|jour=|mois=novembre|année=2002|url=http://www.monde-diplomatique.fr/2002/11/CAHEN/17032|site=[[Le Monde diplomatique]]|en ligne le=|consulté le=27 mars 2015}}.</ref>. Al cap d'annadas de guèrra civila, lo regim, que reçaup pas pus d'ajuda de Russia, es pasmens desrocat en decembre de 2024, per una coalicion eteroclita sostenguda per Turquia. == Politica == {{veire|Guèrra Civila Siriana}} [[File:Anti-government protest in Assi square of Hama.ogg|250px|thumb|Granda manifestacion a Al-Assy square a [[Hama]]]] De manifestacions comencèron en Siria lo [[26 de genièr]] de [[2011]] influénciada per las autres manifestacions de la region; lo meteis jorn, un cas d'autoimmolacion foguèt raportat. Los manifestants demandavan de refòrmas politicas, lo retorn dels dreches civils, e la fin de l'estat d'urgéncia mes en plaça dempuèi 1963.<ref>{{Ligam web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/2011/02/201129135657367367.html |títol=Q&A: Syrian activist Suhair Atassi |publisher=Al Jazeera English |date=2011-02-09 |accessdate=2011-02-13}}</ref> Aquelas manifestacions contre lo govèrn de [[Bashar al-Assad]], començadas dins lo contèxte de la [[Prima Aràbia]] foguèron reprimidas amb violéncia per las fòrças governamentalas. Lo conflicte se transformèt pauc a pauc en rebellion armada apès de meses de sètge militar.<ref>{{Ligam web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/02/22/bombardment-syria-s-homs-kills-21-people.html|títol=Bombardment of Syria's Homeless kills 21 people|authors=Khaled Yacoub Oweis, Erika Solomon|agency=Reuters|date=22 February 2012|accessdate=21 July 2014}}{{Dead link|date=August 2014}}</ref> L'oposicion armada consistís en divèrses grops que se formèron long del conflicte, d'en primièr l'[[Armada Siriana Liura]], que foguèt la primièra de prene las armas en 2011, e lo [[Front Islamic (Siria)|Front Islamic]] format en 2013. En 2013, lo [[Hezbollah]] dintrèt dins la guèrra en supòrt de l'armada siriana.<ref name="Hezbollah 2013">{{Ligam web |url=http://news.yahoo.com/hezbollah-chief-says-group-fighting-syria-162721809.html |títol=Hezbollah chief says group is fighting in Syria |agency=Associated Press |date=May 25, 2013 |accessdate=May 25, 2013 |author=Bassem Mroue}}</ref><ref>{{Ligam web|url=http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/11/al_nusrah_front_claims_3_more.php|títol=Al Nusrah Front claims 3 more suicide attacks in Daraa|date=27 November 2012}}</ref> A l'èst, l'[[Estat Islamic]], un grop jihadista militant originari d'[[Iraq]], obtenguèt de victòrias rapidas a l'encòp en Siria e en Iraq, dintrant tanben en conflicte amb los autres grops rebels. En julhèt de 2014, contrarotlava un terç del territòri sirian e una granda part de sa produccion de [[petròli]] e de gas, çò que ne fasiá de fach la principala fòrça d'oposicion. En febrièr de 2019, una aliança arabo-curda lancèt son ofensiva finala contra l'ultim recapte d'aquel grop. == Geografia == ===Geografia fisica=== [[File:Sy-map.png|250px|esquerra|thumbnail|Mapa de Síria (en anglés)]] Dins lo país se destinguisson, d'oèst en èst, tres regions: a l'oèst se tròba una plana litorala, separada de l'interior pel [[Jabal Ansaria]], una doble serra a l'interior de la qual sorgisson diversas vals; lo centre del país es format per un plan accidentat amb diverses pics volcanics e qu'es traversat del nòrd-èst al sud-oèst per una serra que i se destinguisson diversas formacions: [[Jabal Abd al-Aziz]], [[Jabal Visir]], [[Jabal Buwaida]], [[Jabal Saar]], [[Jabal al Sarqi]] e [[Jabal Garbi]]; la region de l'èst es constituïda per la val d'[[Eufrates]]. Aqueste es lo principal riu que traversa lo país, que penetra per l'èst e sortís pel nòrd-oèst; son importants tanben los afluents [[Jabur]] e [[Orontes]], a l'oèst. A l'extrèm nòrd-èst, la frontièra amb Turquia seguís [[Tigre (riu)|Tigre]]. A la part oèst del país lo [[clima mediterranèu|clima es mediterranèu]], mas en s'avançant cap a l'èst ven pus sec e caud. La populacion se concentra dins los territòris plaçats a l'oèst; lo taus de creissença vegetativa es fòrça naut. === Organizacion politicoadministrativa === [[File:Syrnumbered.png| 400px | right|Províncias de Síria]] Síria ten 14 [[província|províncias]] o governorats (''muhafazat'', singular: ''muhafazah''), devesidas en 60 districtes, ''manatiq'' (sing. ''mintaqah''), que al seu torn se subdevesisson en subdistrictes, o ''nawahi'' (sing. ''Nahia''). Los ''nawahi'' se compausan de vilas o ciutats, que son las unitats administrativas pus pichonas. # [[Damasc]] (en arab:'' 'دمشق''') # [[Governorat de Rif Dimashq | Rif Dimashq]] ('' 'ریف دمشق''') # [[Governorat d'Al-Qunaytirah | Al-Qunaytirah]] ('' 'محافظة القنيطرة''') # [[Governorat de Dar'a | Dar'a]] ('' 'محافظة درعة''') # [[Governorat d'As-Suwayda | As-Suwayda]] o Sweida ('' 'محافظة السويداء''') # [[Governorat d'Homs | Homs]] ('' 'محافظة حمص''') # [[Governorat de Tartus | Tartus]] (en arab:'' 'محافظة طرطوس''') # [[Governorat de Latakia | Al Ladhiqiyah]] o Latakia ('' 'محافظة اللاذقي''' ة) # [[Governorat d'Hama | Hamah]] ('' 'محافظة حماه''') # [[Governorat d'Idlib | Idlib]] ('' 'محافظة ادلب''') # [[Governorat d'Alèp | Halab]] o Alèp ('' 'محافظة حلب''') # [[Governorat d'Ar-Raqqà | Ar-Raqqà]] ('' 'محافظة الرقة''') # [[Governorat de Dayr az-Zawr | Dayr az-Zawr]] ('' 'محافظة دير الزور''') # [[Governorat d'Al-Hasakah | Al-Hasakah]] ('' 'محافظة الحسكة''', en [[curd]]:'' 'حسكة''') == Economia == :''De veire: [[Economia de Siria]].''<br />En çò que tanh a l'[[economia]] lo país es en via de desvolopament, e mai se dempuèi [[1973]], e a causa de de problèmas politics que li an fach destinar part del sieu pressupòst a de despensas militaras, l'[[inflacion]] a frenat aqueste progrès. == Cultura == == Bibliografia == == Vejatz tanben == {{Commons|Syria|Siria}} == Ligams extèrnes == {{Liga Aràbia}} {{Païses d'Asia}} == Nòtas e referéncias == <references> [[Categoria:Siria|*]] rm8ljpsnjmro4chag8esxhi7fnpw88i 2504080 2504079 2026-07-07T12:41:10Z ~2026-38788-15 64279 2504080 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | nom_local = اَلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلْسُوْرِيَّة ([[arabi]]) | imne_nacional = {{Bes | حُمَاةَ الدِّيَارِ | «Ḥumāt ad-Diyār» (''de jure'') }} | devisa = {{Bes | فِي سَبِيلِ المَجد | «Fī Sabīli al-Majd» }} | mapa = Syria_projection_(2024–present).svg | descr_mapa = {{legenda|#2F6730|Territòri sota lo contraròtle de Siria}} {{legenda|#70BE70|Territòri reclamat per Siria sota lo contraròtle d'[[Israèl]]}} | lengas_oficialas = [[Arabi]] | lengas_reconeguas = [[Curd]] | gentilici = Sirian, Siriana | capitala = [[Damasc]] | cap1 = [[Ahmed al-Sharaa]] | cap_títol1 = Cap del govèrn transitòri | superfícia_totala = 185180 | superfícia_reng = 87 | percentatge_aiga = 1.1 | moneda = [[Liura siriana]] | fus_orari = UTC+03:00 | indicatiu_telefonic = +963 | còde_país = SY | domeni_internet = [[.sy]], [[سوريا.]] }} '''Siria''' ({{Arabi|سوريا|Sūriyā}}), oficialament la '''Republica Aràbia Siriana''' ({{Arabi|اَلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلْسُوْرِيَّة|al-Jumhūriyyah al-ʿArabiyyah as-Sūriyyah}}), es un estat de l'[[Orient Mejan]], en [[Asia Menora]]. Situat a la broa de la [[mar Mediterranèa]], confronta al sud amb [[Turquia]], a l'oèst amb [[Iraq]] e al nòrd amb [[Jordania]], [[Israèl]] e [[Liban]]. == Istòria == Los [[arqueologia|arqueològs]] demostrèron que Siria aculhiguèt una de las [[civilizacion]]s pus ancianas<ref>{{LIGAM web|url=http://whc.unesco.org/fr/list/20|títol=Ancienne ville de Damas|id=|série=|auteur=UNESCO|lien auteur=|coauteurs=|date=|année=|mois=|site=|éditeur=|isbn=|page=|citation=|en ligne le=|consulté le=17 décembre 2010}}</ref> e los [[amorritas]] (un dels pòbles pus ancians de l'[[Antiquitat]]). Dins la vila excavada d’[[Ebla]], dins lo nòrd-oèst de Siria, los arqueològs descobriguèron en [[1975]] los vestigis d’un grand empèri [[semita]], que s'estendiá del nòrd de la [[mar Roja]] a [[Turquia]] e fins en [[Mesopotamia]] dins sa part orientala. Aquel empèri que remonta a [[-2500|2500 a 2400 ans abans J.-C.]] fa de l'[[eblaïta]] la lenga semitica la pus anciana. Siria compta d’autres grands sites arqueologics coma [[Mari (site arqueologic)|Mari]] ont foguèt retrobat un còdi comparable al [[Còdi de Hammurabi]] a [[Babilònia]], [[Ogarit]] e [[Doura Europos]]. [[Fichièr:Peristyl House Palmyra Syria.JPG|thumb|right|200px|[[Palmira]].]] Siria es un país mportant dins l'istòria del [[cristianisme]]. [[Pau de Tarse]], lo futur sant Pau, foguèt convertit al cristianisme sus la rota de [[Damasc]], e establiguèt una Glèisa d'en primièr a [[Antakya|Antiòquia]] en Siria antica (uèi en Turquia). D'aquel pòrt partiguèt per maites de sos viatges de mission. Damasc foguèt fondada al {{IIIe}} millenni abans JC<ref>http://whc.unesco.org/fr/list/20</ref> ; es una de las vilas pus ancianas del monde e foguèt abitada sens interrupcion (coma [[Benarés]] e [[Jericó]]). Après l’arribada dels conquistaires [[musulmans]], Damasc venguèt la capitala de l’[[Califat Omeia|Empèri omeia]], e atenguèt un prestigi e un poder encara inegalats dins l'istòria siriana. Aquel empèri s'estendiá d’[[Espanha]] a l’[[Asia centrala]] ([[661]] a [[750]]&nbsp;apr.&nbsp;J.-C.). Après la casuda dels omeiads, un empèri novèl foguèt creat a [[Bagdad]], l’[[Califat abbassida|Empèri abassida]]. En [[1260]], Damasc es venguda la capitala provinciala de l’empèri dels [[Mamelocs]]. En [[1400]], la vila foguèt destruita en granda part per [[Tamerlan]] : Damasc foguèt gaireben entièrament incendiada, e los artesans damasquins foguèron enlevats per trabalhar a [[Samarcanda]]. Un còp tornar bastida, Damas serviguèt de capitala entrò [[1516]]. En [[1517]], la vila e lo país caiguèron jos ocupacion otomana. Los [[Empèri Otoman|otomans]] regnèron sul país pendent mai de 400 ans entrò 1918, levat una passa ont l’[[Egipte|egipcian]] [[Ibrahim Pacha]] occupèt lo país de [[1832]] à [[1840]]. {{Clr|left}} Lo país se desliurèt de l’ocupacion otomana après la [[Granda revòlta araba de 1916-1918|Revòlta araba]], las fòrças arabas dintrèron a Damasc en [[1918]]. Un [[Reilme arab de Siria|reialme arab sirian independent]] foguèt creat. [[Faisal Ièr|Faisal]], eissit de la familha [[ashemiti]], fraire d’[[Abd Allah ibn Hussein]], ne serà lo primièr e darrièr rei. D'efièch, l’independéncia del reialme s'acabarà amb l'ocupacion [[França|francesa]] en [[1920]]. Après la [[batalha de Maisalon]] en julhèt de 1920, la colomna del [[Mariano Goybet|general Goybet]], dintra a Damasc. Los franceses impausèron son [[Mandat francés en Siria|mandat dins lo país]], çò qu'entrainèt l'exili de Faisal en [[Iraq]]<ref name="WDL">{{Ligam web |url = http://www.wdl.org/fr/item/400/ |títol = Rapport de la commission chargée par le Conseil de l'étude de la frontière entre la Syrie et l'Irak |website = [[World Digital Library]] |date = 1932 |consulté le = 2013-07-08}}</ref>. [[França]] e lo [[Reialme Unit]], que se disián aliats de las fòrças arabas de Faisal, s’èran mes d’accòrd per se partejar l'[[Orient Mejan]]. Après l’[[acòrd Sykes-Picot]], los franceses e los britanics se repartisson administrativament los territòris de l'Empèri otoman descaigut, en crear artificialament de paises distints. L’acòrd acabèt amb la Siria istorica, ''Bilad al-Cham'', qu'amassava la Siria actuala, [[Liban]], ([[Jordania]], [[Palestina]] (actuals territòris palestinian e [[Israèl|israelian]]). Lo periòde del mandat vegèt la pojada del [[nacionalisme]] e de la [[Revolucion siriana|revòlta contra l’armada francesa]]. Siria faguèt partida, amb [[Egipte]], de la [[Republica Aràbia Unida]] entre [[1958]] e [[1961]]. Pendent un brèu periòde dins lo decenni de 1970, Siria amb [[Libia]] e [[Egipte]] formèt una [[federacion]] que pretendiá d'èsser l'embrion de l'unitat aràbia definitiva. Aquela federacion èra estada impulsada de manièra decidida pel cap libian [[Moammar al-Gaddafi]], mas fracassèt, per encausa dels conflictes d'interèsses entre los tres païses que se vegèron dividits entre autres per sa postura fàcia a Israèl. En [[1970]], après une seria de dictaturas militaras instablas, [[Hafez el-Assad]], alavetz ministre de la Defensa, prend lo poder per un nòu còp d'estat. Son regim fortament autoritari, estructurat a l'entorn d'un partit unic, lo [[partit Baas]], a mes en plaça un contraròtle de l'ensemble de la vida politica siriana. Es responsable del [[chaple de Hama]]<ref>{{Lien web|auteur=|titre=Syrie : l'ombre du massacre de février 1982 plane toujours sur Hama|url=http://www.lemonde.fr/proche-orient/article/2012/02/02/syrie-l-ombre-du-massacre-de-fevrier-1982-plane-toujours-sur-hama_1637713_3218.html|site=[[Le Monde]]|en ligne le= 2 février 2012|consulté le=27 mars 2015}}.</ref>. A sa mòrt en [[2000]], son filh, [[Bashar al-Assad]], li succediguèt e mantenguèt lo regim instaurat per son paire, amb un certan destibament de las libertats al començament del mandat<ref>{{Lien web|auteur=Judith Cahen|titre=Les déboires du « printemps de Damas »|jour=|mois=novembre|année=2002|url=http://www.monde-diplomatique.fr/2002/11/CAHEN/17032|site=[[Le Monde diplomatique]]|en ligne le=|consulté le=27 mars 2015}}.</ref>. Al cap d'annadas de guèrra civila, lo regim, que reçaup pas pus d'ajuda de Russia, es pasmens desrocat en decembre de 2024, per una coalicion eteroclita sostenguda per Turquia. == Politica == {{veire|Guèrra Civila Siriana}} [[File:Anti-government protest in Assi square of Hama.ogg|250px|thumb|Granda manifestacion a Al-Assy square a [[Hama]]]] De manifestacions comencèron en Siria lo [[26 de genièr]] de [[2011]] influénciada per las autres manifestacions de la region; lo meteis jorn, un cas d'autoimmolacion foguèt raportat. Los manifestants demandavan de refòrmas politicas, lo retorn dels dreches civils, e la fin de l'estat d'urgéncia mes en plaça dempuèi 1963.<ref>{{Ligam web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/2011/02/201129135657367367.html |títol=Q&A: Syrian activist Suhair Atassi |publisher=Al Jazeera English |date=2011-02-09 |accessdate=2011-02-13}}</ref> Aquelas manifestacions contre lo govèrn de [[Bashar al-Assad]], començadas dins lo contèxte de la [[Prima Aràbia]] foguèron reprimidas amb violéncia per las fòrças governamentalas. Lo conflicte se transformèt pauc a pauc en rebellion armada apès de meses de sètge militar.<ref>{{Ligam web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/02/22/bombardment-syria-s-homs-kills-21-people.html|títol=Bombardment of Syria's Homeless kills 21 people|authors=Khaled Yacoub Oweis, Erika Solomon|agency=Reuters|date=22 February 2012|accessdate=21 July 2014}}{{Dead link|date=August 2014}}</ref> L'oposicion armada consistís en divèrses grops que se formèron long del conflicte, d'en primièr l'[[Armada Siriana Liura]], que foguèt la primièra de prene las armas en 2011, e lo [[Front Islamic (Siria)|Front Islamic]] format en 2013. En 2013, lo [[Hezbollah]] dintrèt dins la guèrra en supòrt de l'armada siriana.<ref name="Hezbollah 2013">{{Ligam web |url=http://news.yahoo.com/hezbollah-chief-says-group-fighting-syria-162721809.html |títol=Hezbollah chief says group is fighting in Syria |agency=Associated Press |date=May 25, 2013 |accessdate=May 25, 2013 |author=Bassem Mroue}}</ref><ref>{{Ligam web|url=http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/11/al_nusrah_front_claims_3_more.php|títol=Al Nusrah Front claims 3 more suicide attacks in Daraa|date=27 November 2012}}</ref> A l'èst, l'[[Estat Islamic]], un grop jihadista militant originari d'[[Iraq]], obtenguèt de victòrias rapidas a l'encòp en Siria e en Iraq, dintrant tanben en conflicte amb los autres grops rebels. En julhèt de 2014, contrarotlava un terç del territòri sirian e una granda part de sa produccion de [[petròli]] e de gas, çò que ne fasiá de fach la principala fòrça d'oposicion. En febrièr de 2019, una aliança arabo-curda lancèt son ofensiva finala contra l'ultim recapte d'aquel grop. == Geografia == ===Geografia fisica=== [[File:Sy-map.png|250px|esquerra|thumbnail|Mapa de Síria (en anglés)]] Dins lo país se destinguisson, d'oèst en èst, tres regions: a l'oèst se tròba una plana litorala, separada de l'interior pel [[Jabal Ansaria]], una doble serra a l'interior de la qual sorgisson diversas vals; lo centre del país es format per un plan accidentat amb diverses pics volcanics e qu'es traversat del nòrd-èst al sud-oèst per una serra que i se destinguisson diversas formacions: [[Jabal Abd al-Aziz]], [[Jabal Visir]], [[Jabal Buwaida]], [[Jabal Saar]], [[Jabal al Sarqi]] e [[Jabal Garbi]]; la region de l'èst es constituïda per la val d'[[Eufrates]]. Aqueste es lo principal riu que traversa lo país, que penetra per l'èst e sortís pel nòrd-oèst; son importants tanben los afluents [[Jabur]] e [[Orontes]], a l'oèst. A l'extrèm nòrd-èst, la frontièra amb Turquia seguís [[Tigre (riu)|Tigre]]. A la part oèst del país lo [[clima mediterranèu|clima es mediterranèu]], mas en s'avançant cap a l'èst ven pus sec e caud. La populacion se concentra dins los territòris plaçats a l'oèst; lo taus de creissença vegetativa es fòrça naut. === Organizacion politicoadministrativa === [[File:Syrnumbered.png| 400px | right|Províncias de Síria]] Síria ten 14 [[província|províncias]] o governorats (''muhafazat'', singular: ''muhafazah''), devesidas en 60 districtes, ''manatiq'' (sing. ''mintaqah''), que al seu torn se subdevesisson en subdistrictes, o ''nawahi'' (sing. ''Nahia''). Los ''nawahi'' se compausan de vilas o ciutats, que son las unitats administrativas pus pichonas. # [[Damasc]] (en arab:'' 'دمشق''') # [[Governorat de Rif Dimashq | Rif Dimashq]] ('' 'ریف دمشق''') # [[Governorat d'Al-Qunaytirah | Al-Qunaytirah]] ('' 'محافظة القنيطرة''') # [[Governorat de Dar'a | Dar'a]] ('' 'محافظة درعة''') # [[Governorat d'As-Suwayda | As-Suwayda]] o Sweida ('' 'محافظة السويداء''') # [[Governorat d'Homs | Homs]] ('' 'محافظة حمص''') # [[Governorat de Tartus | Tartus]] (en arab:'' 'محافظة طرطوس''') # [[Governorat de Latakia | Al Ladhiqiyah]] o Latakia ('' 'محافظة اللاذقي''' ة) # [[Governorat d'Hama | Hamah]] ('' 'محافظة حماه''') # [[Governorat d'Idlib | Idlib]] ('' 'محافظة ادلب''') # [[Governorat d'Alèp | Halab]] o Alèp ('' 'محافظة حلب''') # [[Governorat d'Ar-Raqqà | Ar-Raqqà]] ('' 'محافظة الرقة''') # [[Governorat de Dayr az-Zawr | Dayr az-Zawr]] ('' 'محافظة دير الزور''') # [[Governorat d'Al-Hasakah | Al-Hasakah]] ('' 'محافظة الحسكة''', en [[curd]]:'' 'حسكة''') == Economia == :''De veire: [[Economia de Siria]].''<br />En çò que tanh a l'[[economia]] lo país es en via de desvolopament, e mai se dempuèi [[1973]], e a causa de de problèmas politics que li an fach destinar part del sieu pressupòst a de despensas militaras, l'[[inflacion]] a frenat aqueste progrès. == Cultura == == Bibliografia == == Vejatz tanben == {{Commons|Syria|Siria}} == Ligams extèrnes = {{Liga Aràbia}} {{Païses d'Asia}} == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Siria|*]] 0j1o8xs26cfng64je41pde82qdeincg 2504081 2504080 2026-07-07T12:47:48Z ~2026-38788-15 64279 2504081 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | nom_local = {{Infotaula | sosbóstia = òc | data1 = اَلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلْسُوْرِيَّة ([[arabi]]) }} | imne_nacional = {{Bes | حُمَاةَ الدِّيَارِ | «Ḥumāt ad-Diyār» (''de jure'') }} | devisa = {{Bes | فِي سَبِيلِ المَجد | «Fī Sabīli al-Majd» }} | mapa = Syria_projection_(2024–present).svg | descr_mapa = {{legenda|#2F6730|Territòri sota lo contraròtle de Siria}} {{legenda|#70BE70|Territòri reclamat per Siria sota lo contraròtle d'[[Israèl]]}} | lengas_oficialas = [[Arabi]] | lengas_reconeguas = [[Curd]] | gentilici = Sirian, Siriana | capitala = [[Damasc]] | cap1 = [[Ahmed al-Sharaa]] | cap_títol1 = Cap del govèrn transitòri | superfícia_totala = 185180 | superfícia_reng = 87 | percentatge_aiga = 1.1 | moneda = [[Liura siriana]] | fus_orari = UTC+03:00 | indicatiu_telefonic = +963 | còde_país = SY | domeni_internet = [[.sy]], [[سوريا.]] }} '''Siria''' ({{Arabi|سوريا|Sūriyā}}), oficialament la '''Republica Aràbia Siriana''' ({{Arabi|اَلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلْسُوْرِيَّة|al-Jumhūriyyah al-ʿArabiyyah as-Sūriyyah}}), es un estat de l'[[Orient Mejan]], en [[Asia Menora]]. Situat a la broa de la [[mar Mediterranèa]], confronta al sud amb [[Turquia]], a l'oèst amb [[Iraq]] e al nòrd amb [[Jordania]], [[Israèl]] e [[Liban]]. == Istòria == Los [[arqueologia|arqueològs]] demostrèron que Siria aculhiguèt una de las [[civilizacion]]s pus ancianas<ref>{{LIGAM web|url=http://whc.unesco.org/fr/list/20|títol=Ancienne ville de Damas|id=|série=|auteur=UNESCO|lien auteur=|coauteurs=|date=|année=|mois=|site=|éditeur=|isbn=|page=|citation=|en ligne le=|consulté le=17 décembre 2010}}</ref> e los [[amorritas]] (un dels pòbles pus ancians de l'[[Antiquitat]]). Dins la vila excavada d’[[Ebla]], dins lo nòrd-oèst de Siria, los arqueològs descobriguèron en [[1975]] los vestigis d’un grand empèri [[semita]], que s'estendiá del nòrd de la [[mar Roja]] a [[Turquia]] e fins en [[Mesopotamia]] dins sa part orientala. Aquel empèri que remonta a [[-2500|2500 a 2400 ans abans J.-C.]] fa de l'[[eblaïta]] la lenga semitica la pus anciana. Siria compta d’autres grands sites arqueologics coma [[Mari (site arqueologic)|Mari]] ont foguèt retrobat un còdi comparable al [[Còdi de Hammurabi]] a [[Babilònia]], [[Ogarit]] e [[Doura Europos]]. [[Fichièr:Peristyl House Palmyra Syria.JPG|thumb|right|200px|[[Palmira]].]] Siria es un país mportant dins l'istòria del [[cristianisme]]. [[Pau de Tarse]], lo futur sant Pau, foguèt convertit al cristianisme sus la rota de [[Damasc]], e establiguèt una Glèisa d'en primièr a [[Antakya|Antiòquia]] en Siria antica (uèi en Turquia). D'aquel pòrt partiguèt per maites de sos viatges de mission. Damasc foguèt fondada al {{IIIe}} millenni abans JC<ref>http://whc.unesco.org/fr/list/20</ref> ; es una de las vilas pus ancianas del monde e foguèt abitada sens interrupcion (coma [[Benarés]] e [[Jericó]]). Après l’arribada dels conquistaires [[musulmans]], Damasc venguèt la capitala de l’[[Califat Omeia|Empèri omeia]], e atenguèt un prestigi e un poder encara inegalats dins l'istòria siriana. Aquel empèri s'estendiá d’[[Espanha]] a l’[[Asia centrala]] ([[661]] a [[750]]&nbsp;apr.&nbsp;J.-C.). Après la casuda dels omeiads, un empèri novèl foguèt creat a [[Bagdad]], l’[[Califat abbassida|Empèri abassida]]. En [[1260]], Damasc es venguda la capitala provinciala de l’empèri dels [[Mamelocs]]. En [[1400]], la vila foguèt destruita en granda part per [[Tamerlan]] : Damasc foguèt gaireben entièrament incendiada, e los artesans damasquins foguèron enlevats per trabalhar a [[Samarcanda]]. Un còp tornar bastida, Damas serviguèt de capitala entrò [[1516]]. En [[1517]], la vila e lo país caiguèron jos ocupacion otomana. Los [[Empèri Otoman|otomans]] regnèron sul país pendent mai de 400 ans entrò 1918, levat una passa ont l’[[Egipte|egipcian]] [[Ibrahim Pacha]] occupèt lo país de [[1832]] à [[1840]]. {{Clr|left}} Lo país se desliurèt de l’ocupacion otomana après la [[Granda revòlta araba de 1916-1918|Revòlta araba]], las fòrças arabas dintrèron a Damasc en [[1918]]. Un [[Reilme arab de Siria|reialme arab sirian independent]] foguèt creat. [[Faisal Ièr|Faisal]], eissit de la familha [[ashemiti]], fraire d’[[Abd Allah ibn Hussein]], ne serà lo primièr e darrièr rei. D'efièch, l’independéncia del reialme s'acabarà amb l'ocupacion [[França|francesa]] en [[1920]]. Après la [[batalha de Maisalon]] en julhèt de 1920, la colomna del [[Mariano Goybet|general Goybet]], dintra a Damasc. Los franceses impausèron son [[Mandat francés en Siria|mandat dins lo país]], çò qu'entrainèt l'exili de Faisal en [[Iraq]]<ref name="WDL">{{Ligam web |url = http://www.wdl.org/fr/item/400/ |títol = Rapport de la commission chargée par le Conseil de l'étude de la frontière entre la Syrie et l'Irak |website = [[World Digital Library]] |date = 1932 |consulté le = 2013-07-08}}</ref>. [[França]] e lo [[Reialme Unit]], que se disián aliats de las fòrças arabas de Faisal, s’èran mes d’accòrd per se partejar l'[[Orient Mejan]]. Après l’[[acòrd Sykes-Picot]], los franceses e los britanics se repartisson administrativament los territòris de l'Empèri otoman descaigut, en crear artificialament de paises distints. L’acòrd acabèt amb la Siria istorica, ''Bilad al-Cham'', qu'amassava la Siria actuala, [[Liban]], ([[Jordania]], [[Palestina]] (actuals territòris palestinian e [[Israèl|israelian]]). Lo periòde del mandat vegèt la pojada del [[nacionalisme]] e de la [[Revolucion siriana|revòlta contra l’armada francesa]]. Siria faguèt partida, amb [[Egipte]], de la [[Republica Aràbia Unida]] entre [[1958]] e [[1961]]. Pendent un brèu periòde dins lo decenni de 1970, Siria amb [[Libia]] e [[Egipte]] formèt una [[federacion]] que pretendiá d'èsser l'embrion de l'unitat aràbia definitiva. Aquela federacion èra estada impulsada de manièra decidida pel cap libian [[Moammar al-Gaddafi]], mas fracassèt, per encausa dels conflictes d'interèsses entre los tres païses que se vegèron dividits entre autres per sa postura fàcia a Israèl. En [[1970]], après une seria de dictaturas militaras instablas, [[Hafez el-Assad]], alavetz ministre de la Defensa, prend lo poder per un nòu còp d'estat. Son regim fortament autoritari, estructurat a l'entorn d'un partit unic, lo [[partit Baas]], a mes en plaça un contraròtle de l'ensemble de la vida politica siriana. Es responsable del [[chaple de Hama]]<ref>{{Lien web|auteur=|titre=Syrie : l'ombre du massacre de février 1982 plane toujours sur Hama|url=http://www.lemonde.fr/proche-orient/article/2012/02/02/syrie-l-ombre-du-massacre-de-fevrier-1982-plane-toujours-sur-hama_1637713_3218.html|site=[[Le Monde]]|en ligne le= 2 février 2012|consulté le=27 mars 2015}}.</ref>. A sa mòrt en [[2000]], son filh, [[Bashar al-Assad]], li succediguèt e mantenguèt lo regim instaurat per son paire, amb un certan destibament de las libertats al començament del mandat<ref>{{Lien web|auteur=Judith Cahen|titre=Les déboires du « printemps de Damas »|jour=|mois=novembre|année=2002|url=http://www.monde-diplomatique.fr/2002/11/CAHEN/17032|site=[[Le Monde diplomatique]]|en ligne le=|consulté le=27 mars 2015}}.</ref>. Al cap d'annadas de guèrra civila, lo regim, que reçaup pas pus d'ajuda de Russia, es pasmens desrocat en decembre de 2024, per una coalicion eteroclita sostenguda per Turquia. == Politica == {{veire|Guèrra Civila Siriana}} [[File:Anti-government protest in Assi square of Hama.ogg|250px|thumb|Granda manifestacion a Al-Assy square a [[Hama]]]] De manifestacions comencèron en Siria lo [[26 de genièr]] de [[2011]] influénciada per las autres manifestacions de la region; lo meteis jorn, un cas d'autoimmolacion foguèt raportat. Los manifestants demandavan de refòrmas politicas, lo retorn dels dreches civils, e la fin de l'estat d'urgéncia mes en plaça dempuèi 1963.<ref>{{Ligam web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/2011/02/201129135657367367.html |títol=Q&A: Syrian activist Suhair Atassi |publisher=Al Jazeera English |date=2011-02-09 |accessdate=2011-02-13}}</ref> Aquelas manifestacions contre lo govèrn de [[Bashar al-Assad]], començadas dins lo contèxte de la [[Prima Aràbia]] foguèron reprimidas amb violéncia per las fòrças governamentalas. Lo conflicte se transformèt pauc a pauc en rebellion armada apès de meses de sètge militar.<ref>{{Ligam web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/02/22/bombardment-syria-s-homs-kills-21-people.html|títol=Bombardment of Syria's Homeless kills 21 people|authors=Khaled Yacoub Oweis, Erika Solomon|agency=Reuters|date=22 February 2012|accessdate=21 July 2014}}{{Dead link|date=August 2014}}</ref> L'oposicion armada consistís en divèrses grops que se formèron long del conflicte, d'en primièr l'[[Armada Siriana Liura]], que foguèt la primièra de prene las armas en 2011, e lo [[Front Islamic (Siria)|Front Islamic]] format en 2013. En 2013, lo [[Hezbollah]] dintrèt dins la guèrra en supòrt de l'armada siriana.<ref name="Hezbollah 2013">{{Ligam web |url=http://news.yahoo.com/hezbollah-chief-says-group-fighting-syria-162721809.html |títol=Hezbollah chief says group is fighting in Syria |agency=Associated Press |date=May 25, 2013 |accessdate=May 25, 2013 |author=Bassem Mroue}}</ref><ref>{{Ligam web|url=http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/11/al_nusrah_front_claims_3_more.php|títol=Al Nusrah Front claims 3 more suicide attacks in Daraa|date=27 November 2012}}</ref> A l'èst, l'[[Estat Islamic]], un grop jihadista militant originari d'[[Iraq]], obtenguèt de victòrias rapidas a l'encòp en Siria e en Iraq, dintrant tanben en conflicte amb los autres grops rebels. En julhèt de 2014, contrarotlava un terç del territòri sirian e una granda part de sa produccion de [[petròli]] e de gas, çò que ne fasiá de fach la principala fòrça d'oposicion. En febrièr de 2019, una aliança arabo-curda lancèt son ofensiva finala contra l'ultim recapte d'aquel grop. == Geografia == ===Geografia fisica=== [[File:Sy-map.png|250px|esquerra|thumbnail|Mapa de Síria (en anglés)]] Dins lo país se destinguisson, d'oèst en èst, tres regions: a l'oèst se tròba una plana litorala, separada de l'interior pel [[Jabal Ansaria]], una doble serra a l'interior de la qual sorgisson diversas vals; lo centre del país es format per un plan accidentat amb diverses pics volcanics e qu'es traversat del nòrd-èst al sud-oèst per una serra que i se destinguisson diversas formacions: [[Jabal Abd al-Aziz]], [[Jabal Visir]], [[Jabal Buwaida]], [[Jabal Saar]], [[Jabal al Sarqi]] e [[Jabal Garbi]]; la region de l'èst es constituïda per la val d'[[Eufrates]]. Aqueste es lo principal riu que traversa lo país, que penetra per l'èst e sortís pel nòrd-oèst; son importants tanben los afluents [[Jabur]] e [[Orontes]], a l'oèst. A l'extrèm nòrd-èst, la frontièra amb Turquia seguís [[Tigre (riu)|Tigre]]. A la part oèst del país lo [[clima mediterranèu|clima es mediterranèu]], mas en s'avançant cap a l'èst ven pus sec e caud. La populacion se concentra dins los territòris plaçats a l'oèst; lo taus de creissença vegetativa es fòrça naut. === Organizacion politicoadministrativa === [[File:Syrnumbered.png| 400px | right|Províncias de Síria]] Síria ten 14 [[província|províncias]] o governorats (''muhafazat'', singular: ''muhafazah''), devesidas en 60 districtes, ''manatiq'' (sing. ''mintaqah''), que al seu torn se subdevesisson en subdistrictes, o ''nawahi'' (sing. ''Nahia''). Los ''nawahi'' se compausan de vilas o ciutats, que son las unitats administrativas pus pichonas. # [[Damasc]] (en arab:'' 'دمشق''') # [[Governorat de Rif Dimashq | Rif Dimashq]] ('' 'ریف دمشق''') # [[Governorat d'Al-Qunaytirah | Al-Qunaytirah]] ('' 'محافظة القنيطرة''') # [[Governorat de Dar'a | Dar'a]] ('' 'محافظة درعة''') # [[Governorat d'As-Suwayda | As-Suwayda]] o Sweida ('' 'محافظة السويداء''') # [[Governorat d'Homs | Homs]] ('' 'محافظة حمص''') # [[Governorat de Tartus | Tartus]] (en arab:'' 'محافظة طرطوس''') # [[Governorat de Latakia | Al Ladhiqiyah]] o Latakia ('' 'محافظة اللاذقي''' ة) # [[Governorat d'Hama | Hamah]] ('' 'محافظة حماه''') # [[Governorat d'Idlib | Idlib]] ('' 'محافظة ادلب''') # [[Governorat d'Alèp | Halab]] o Alèp ('' 'محافظة حلب''') # [[Governorat d'Ar-Raqqà | Ar-Raqqà]] ('' 'محافظة الرقة''') # [[Governorat de Dayr az-Zawr | Dayr az-Zawr]] ('' 'محافظة دير الزور''') # [[Governorat d'Al-Hasakah | Al-Hasakah]] ('' 'محافظة الحسكة''', en [[curd]]:'' 'حسكة''') == Economia == :''De veire: [[Economia de Siria]].''<br />En çò que tanh a l'[[economia]] lo país es en via de desvolopament, e mai se dempuèi [[1973]], e a causa de de problèmas politics que li an fach destinar part del sieu pressupòst a de despensas militaras, l'[[inflacion]] a frenat aqueste progrès. == Cultura == == Bibliografia == == Vejatz tanben == {{Commons|Syria|Siria}} == Ligams extèrnes = {{Liga Aràbia}} {{Païses d'Asia}} == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Siria|*]] r0mzl53g88pnu5x8c9wfa8brdmme9et 2504082 2504081 2026-07-07T12:52:04Z ~2026-38788-15 64279 2504082 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | nom_local = <hr><div style="height:0.2em"></div> اَلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلْسُوْرِيَّة ([[arabi]]) | imne_nacional = {{Bes | حُمَاةَ الدِّيَارِ | «Ḥumāt ad-Diyār» (''de jure'') }} | devisa = {{Bes | فِي سَبِيلِ المَجد | «Fī Sabīli al-Majd» }} | mapa = Syria_projection_(2024–present).svg | descr_mapa = {{legenda|#2F6730|Territòri sota lo contraròtle de Siria}} {{legenda|#70BE70|Territòri reclamat per Siria sota lo contraròtle d'[[Israèl]]}} | lengas_oficialas = [[Arabi]] | lengas_reconeguas = [[Curd]] | gentilici = Sirian, Siriana | capitala = [[Damasc]] | cap1 = [[Ahmed al-Sharaa]] | cap_títol1 = Cap del govèrn transitòri | superfícia_totala = 185180 | superfícia_reng = 87 | percentatge_aiga = 1.1 | moneda = [[Liura siriana]] | fus_orari = UTC+03:00 | indicatiu_telefonic = +963 | còde_país = SY | domeni_internet = [[.sy]], [[سوريا.]] }} '''Siria''' ({{Arabi|سوريا|Sūriyā}}), oficialament la '''Republica Aràbia Siriana''' ({{Arabi|اَلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلْسُوْرِيَّة|al-Jumhūriyyah al-ʿArabiyyah as-Sūriyyah}}), es un estat de l'[[Orient Mejan]], en [[Asia Menora]]. Situat a la broa de la [[mar Mediterranèa]], confronta al sud amb [[Turquia]], a l'oèst amb [[Iraq]] e al nòrd amb [[Jordania]], [[Israèl]] e [[Liban]]. == Istòria == Los [[arqueologia|arqueològs]] demostrèron que Siria aculhiguèt una de las [[civilizacion]]s pus ancianas<ref>{{LIGAM web|url=http://whc.unesco.org/fr/list/20|títol=Ancienne ville de Damas|id=|série=|auteur=UNESCO|lien auteur=|coauteurs=|date=|année=|mois=|site=|éditeur=|isbn=|page=|citation=|en ligne le=|consulté le=17 décembre 2010}}</ref> e los [[amorritas]] (un dels pòbles pus ancians de l'[[Antiquitat]]). Dins la vila excavada d’[[Ebla]], dins lo nòrd-oèst de Siria, los arqueològs descobriguèron en [[1975]] los vestigis d’un grand empèri [[semita]], que s'estendiá del nòrd de la [[mar Roja]] a [[Turquia]] e fins en [[Mesopotamia]] dins sa part orientala. Aquel empèri que remonta a [[-2500|2500 a 2400 ans abans J.-C.]] fa de l'[[eblaïta]] la lenga semitica la pus anciana. Siria compta d’autres grands sites arqueologics coma [[Mari (site arqueologic)|Mari]] ont foguèt retrobat un còdi comparable al [[Còdi de Hammurabi]] a [[Babilònia]], [[Ogarit]] e [[Doura Europos]]. [[Fichièr:Peristyl House Palmyra Syria.JPG|thumb|right|200px|[[Palmira]].]] Siria es un país mportant dins l'istòria del [[cristianisme]]. [[Pau de Tarse]], lo futur sant Pau, foguèt convertit al cristianisme sus la rota de [[Damasc]], e establiguèt una Glèisa d'en primièr a [[Antakya|Antiòquia]] en Siria antica (uèi en Turquia). D'aquel pòrt partiguèt per maites de sos viatges de mission. Damasc foguèt fondada al {{IIIe}} millenni abans JC<ref>http://whc.unesco.org/fr/list/20</ref> ; es una de las vilas pus ancianas del monde e foguèt abitada sens interrupcion (coma [[Benarés]] e [[Jericó]]). Après l’arribada dels conquistaires [[musulmans]], Damasc venguèt la capitala de l’[[Califat Omeia|Empèri omeia]], e atenguèt un prestigi e un poder encara inegalats dins l'istòria siriana. Aquel empèri s'estendiá d’[[Espanha]] a l’[[Asia centrala]] ([[661]] a [[750]]&nbsp;apr.&nbsp;J.-C.). Après la casuda dels omeiads, un empèri novèl foguèt creat a [[Bagdad]], l’[[Califat abbassida|Empèri abassida]]. En [[1260]], Damasc es venguda la capitala provinciala de l’empèri dels [[Mamelocs]]. En [[1400]], la vila foguèt destruita en granda part per [[Tamerlan]] : Damasc foguèt gaireben entièrament incendiada, e los artesans damasquins foguèron enlevats per trabalhar a [[Samarcanda]]. Un còp tornar bastida, Damas serviguèt de capitala entrò [[1516]]. En [[1517]], la vila e lo país caiguèron jos ocupacion otomana. Los [[Empèri Otoman|otomans]] regnèron sul país pendent mai de 400 ans entrò 1918, levat una passa ont l’[[Egipte|egipcian]] [[Ibrahim Pacha]] occupèt lo país de [[1832]] à [[1840]]. {{Clr|left}} Lo país se desliurèt de l’ocupacion otomana après la [[Granda revòlta araba de 1916-1918|Revòlta araba]], las fòrças arabas dintrèron a Damasc en [[1918]]. Un [[Reilme arab de Siria|reialme arab sirian independent]] foguèt creat. [[Faisal Ièr|Faisal]], eissit de la familha [[ashemiti]], fraire d’[[Abd Allah ibn Hussein]], ne serà lo primièr e darrièr rei. D'efièch, l’independéncia del reialme s'acabarà amb l'ocupacion [[França|francesa]] en [[1920]]. Après la [[batalha de Maisalon]] en julhèt de 1920, la colomna del [[Mariano Goybet|general Goybet]], dintra a Damasc. Los franceses impausèron son [[Mandat francés en Siria|mandat dins lo país]], çò qu'entrainèt l'exili de Faisal en [[Iraq]]<ref name="WDL">{{Ligam web |url = http://www.wdl.org/fr/item/400/ |títol = Rapport de la commission chargée par le Conseil de l'étude de la frontière entre la Syrie et l'Irak |website = [[World Digital Library]] |date = 1932 |consulté le = 2013-07-08}}</ref>. [[França]] e lo [[Reialme Unit]], que se disián aliats de las fòrças arabas de Faisal, s’èran mes d’accòrd per se partejar l'[[Orient Mejan]]. Après l’[[acòrd Sykes-Picot]], los franceses e los britanics se repartisson administrativament los territòris de l'Empèri otoman descaigut, en crear artificialament de paises distints. L’acòrd acabèt amb la Siria istorica, ''Bilad al-Cham'', qu'amassava la Siria actuala, [[Liban]], ([[Jordania]], [[Palestina]] (actuals territòris palestinian e [[Israèl|israelian]]). Lo periòde del mandat vegèt la pojada del [[nacionalisme]] e de la [[Revolucion siriana|revòlta contra l’armada francesa]]. Siria faguèt partida, amb [[Egipte]], de la [[Republica Aràbia Unida]] entre [[1958]] e [[1961]]. Pendent un brèu periòde dins lo decenni de 1970, Siria amb [[Libia]] e [[Egipte]] formèt una [[federacion]] que pretendiá d'èsser l'embrion de l'unitat aràbia definitiva. Aquela federacion èra estada impulsada de manièra decidida pel cap libian [[Moammar al-Gaddafi]], mas fracassèt, per encausa dels conflictes d'interèsses entre los tres païses que se vegèron dividits entre autres per sa postura fàcia a Israèl. En [[1970]], après une seria de dictaturas militaras instablas, [[Hafez el-Assad]], alavetz ministre de la Defensa, prend lo poder per un nòu còp d'estat. Son regim fortament autoritari, estructurat a l'entorn d'un partit unic, lo [[partit Baas]], a mes en plaça un contraròtle de l'ensemble de la vida politica siriana. Es responsable del [[chaple de Hama]]<ref>{{Lien web|auteur=|titre=Syrie : l'ombre du massacre de février 1982 plane toujours sur Hama|url=http://www.lemonde.fr/proche-orient/article/2012/02/02/syrie-l-ombre-du-massacre-de-fevrier-1982-plane-toujours-sur-hama_1637713_3218.html|site=[[Le Monde]]|en ligne le= 2 février 2012|consulté le=27 mars 2015}}.</ref>. A sa mòrt en [[2000]], son filh, [[Bashar al-Assad]], li succediguèt e mantenguèt lo regim instaurat per son paire, amb un certan destibament de las libertats al començament del mandat<ref>{{Lien web|auteur=Judith Cahen|titre=Les déboires du « printemps de Damas »|jour=|mois=novembre|année=2002|url=http://www.monde-diplomatique.fr/2002/11/CAHEN/17032|site=[[Le Monde diplomatique]]|en ligne le=|consulté le=27 mars 2015}}.</ref>. Al cap d'annadas de guèrra civila, lo regim, que reçaup pas pus d'ajuda de Russia, es pasmens desrocat en decembre de 2024, per una coalicion eteroclita sostenguda per Turquia. == Politica == {{veire|Guèrra Civila Siriana}} [[File:Anti-government protest in Assi square of Hama.ogg|250px|thumb|Granda manifestacion a Al-Assy square a [[Hama]]]] De manifestacions comencèron en Siria lo [[26 de genièr]] de [[2011]] influénciada per las autres manifestacions de la region; lo meteis jorn, un cas d'autoimmolacion foguèt raportat. Los manifestants demandavan de refòrmas politicas, lo retorn dels dreches civils, e la fin de l'estat d'urgéncia mes en plaça dempuèi 1963.<ref>{{Ligam web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/2011/02/201129135657367367.html |títol=Q&A: Syrian activist Suhair Atassi |publisher=Al Jazeera English |date=2011-02-09 |accessdate=2011-02-13}}</ref> Aquelas manifestacions contre lo govèrn de [[Bashar al-Assad]], començadas dins lo contèxte de la [[Prima Aràbia]] foguèron reprimidas amb violéncia per las fòrças governamentalas. Lo conflicte se transformèt pauc a pauc en rebellion armada apès de meses de sètge militar.<ref>{{Ligam web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/02/22/bombardment-syria-s-homs-kills-21-people.html|títol=Bombardment of Syria's Homeless kills 21 people|authors=Khaled Yacoub Oweis, Erika Solomon|agency=Reuters|date=22 February 2012|accessdate=21 July 2014}}{{Dead link|date=August 2014}}</ref> L'oposicion armada consistís en divèrses grops que se formèron long del conflicte, d'en primièr l'[[Armada Siriana Liura]], que foguèt la primièra de prene las armas en 2011, e lo [[Front Islamic (Siria)|Front Islamic]] format en 2013. En 2013, lo [[Hezbollah]] dintrèt dins la guèrra en supòrt de l'armada siriana.<ref name="Hezbollah 2013">{{Ligam web |url=http://news.yahoo.com/hezbollah-chief-says-group-fighting-syria-162721809.html |títol=Hezbollah chief says group is fighting in Syria |agency=Associated Press |date=May 25, 2013 |accessdate=May 25, 2013 |author=Bassem Mroue}}</ref><ref>{{Ligam web|url=http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/11/al_nusrah_front_claims_3_more.php|títol=Al Nusrah Front claims 3 more suicide attacks in Daraa|date=27 November 2012}}</ref> A l'èst, l'[[Estat Islamic]], un grop jihadista militant originari d'[[Iraq]], obtenguèt de victòrias rapidas a l'encòp en Siria e en Iraq, dintrant tanben en conflicte amb los autres grops rebels. En julhèt de 2014, contrarotlava un terç del territòri sirian e una granda part de sa produccion de [[petròli]] e de gas, çò que ne fasiá de fach la principala fòrça d'oposicion. En febrièr de 2019, una aliança arabo-curda lancèt son ofensiva finala contra l'ultim recapte d'aquel grop. == Geografia == ===Geografia fisica=== [[File:Sy-map.png|250px|esquerra|thumbnail|Mapa de Síria (en anglés)]] Dins lo país se destinguisson, d'oèst en èst, tres regions: a l'oèst se tròba una plana litorala, separada de l'interior pel [[Jabal Ansaria]], una doble serra a l'interior de la qual sorgisson diversas vals; lo centre del país es format per un plan accidentat amb diverses pics volcanics e qu'es traversat del nòrd-èst al sud-oèst per una serra que i se destinguisson diversas formacions: [[Jabal Abd al-Aziz]], [[Jabal Visir]], [[Jabal Buwaida]], [[Jabal Saar]], [[Jabal al Sarqi]] e [[Jabal Garbi]]; la region de l'èst es constituïda per la val d'[[Eufrates]]. Aqueste es lo principal riu que traversa lo país, que penetra per l'èst e sortís pel nòrd-oèst; son importants tanben los afluents [[Jabur]] e [[Orontes]], a l'oèst. A l'extrèm nòrd-èst, la frontièra amb Turquia seguís [[Tigre (riu)|Tigre]]. A la part oèst del país lo [[clima mediterranèu|clima es mediterranèu]], mas en s'avançant cap a l'èst ven pus sec e caud. La populacion se concentra dins los territòris plaçats a l'oèst; lo taus de creissença vegetativa es fòrça naut. === Organizacion politicoadministrativa === [[File:Syrnumbered.png| 400px | right|Províncias de Síria]] Síria ten 14 [[província|províncias]] o governorats (''muhafazat'', singular: ''muhafazah''), devesidas en 60 districtes, ''manatiq'' (sing. ''mintaqah''), que al seu torn se subdevesisson en subdistrictes, o ''nawahi'' (sing. ''Nahia''). Los ''nawahi'' se compausan de vilas o ciutats, que son las unitats administrativas pus pichonas. # [[Damasc]] (en arab:'' 'دمشق''') # [[Governorat de Rif Dimashq | Rif Dimashq]] ('' 'ریف دمشق''') # [[Governorat d'Al-Qunaytirah | Al-Qunaytirah]] ('' 'محافظة القنيطرة''') # [[Governorat de Dar'a | Dar'a]] ('' 'محافظة درعة''') # [[Governorat d'As-Suwayda | As-Suwayda]] o Sweida ('' 'محافظة السويداء''') # [[Governorat d'Homs | Homs]] ('' 'محافظة حمص''') # [[Governorat de Tartus | Tartus]] (en arab:'' 'محافظة طرطوس''') # [[Governorat de Latakia | Al Ladhiqiyah]] o Latakia ('' 'محافظة اللاذقي''' ة) # [[Governorat d'Hama | Hamah]] ('' 'محافظة حماه''') # [[Governorat d'Idlib | Idlib]] ('' 'محافظة ادلب''') # [[Governorat d'Alèp | Halab]] o Alèp ('' 'محافظة حلب''') # [[Governorat d'Ar-Raqqà | Ar-Raqqà]] ('' 'محافظة الرقة''') # [[Governorat de Dayr az-Zawr | Dayr az-Zawr]] ('' 'محافظة دير الزور''') # [[Governorat d'Al-Hasakah | Al-Hasakah]] ('' 'محافظة الحسكة''', en [[curd]]:'' 'حسكة''') == Economia == :''De veire: [[Economia de Siria]].''<br />En çò que tanh a l'[[economia]] lo país es en via de desvolopament, e mai se dempuèi [[1973]], e a causa de de problèmas politics que li an fach destinar part del sieu pressupòst a de despensas militaras, l'[[inflacion]] a frenat aqueste progrès. == Cultura == == Bibliografia == == Vejatz tanben == {{Commons|Syria|Siria}} == Ligams extèrnes = {{Liga Aràbia}} {{Païses d'Asia}} == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Siria|*]] 7ow2llvui8y54udngiz7smjjy3l9qpq 0 8314 2504093 2451870 2026-07-07T15:59:55Z ~2026-38788-15 64279 2504093 wikitext text/x-wiki {{omon|Corèa (omonimia)}} {{Infobox País | carta =corèa-nòrd | nom_occitan = Corèa del Nòrd | nom_local1 = 조선민주주의인민공화국 | lenga = ko | prononciacion = | transliteracion = Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk | nom_local2 = 朝鮮民主主義人民共和國 | lenga2 = ko | imatge_mapa = North_Korea_(orthographic_projection).svg | devisa = « 강성대국 »<br />''Kangsŏng Daeguk''<br />« Nacion Poderosa e Urosa » | lengas oficialas = [[Corean]] | capitala = [[Pyeongyang|P’yŏngyang]] | coordenadas_capitala = {{coord|39|2|N|125|45|E}} | mai_granda_vila = [[Pyeongyang|P’yŏngyang]] | tipe_govèrn = | títols_dirigents = | noms_dirigents = | superfícia_reng = 98 | superfícia_totala = {{formatnum:120540}} | percentatge_aiga = {{formatnum:4.87}} | populacion_reng = 48 | populacion_totala = {{formatnum:24895000}} | populacion_annada = 2013 | densitat = {{formatnum:198.3}} | tipe_independéncia = | país_independéncia = | data_independéncia = | gentilici = nòrd-corean<br />nòrd-coreana | IDH_annada = | IDH = | IDH_categoria = | IDH_reng = | moneda = Won de la Corèa del Nòrd | còde_moneda = KPW | fus_orari = +8:30 | imne_nacional = « 애국가 »<br />''Aegukka'' | domeni_internet = [[.kp]] | indicatiu_telefonic = 850 | organizacions_internacionalas = | nòtas = |legenda bandièra=[[Bandièra]]|legenda blason=[[Eraudica|Blason]]}} La '''Corèa del Nòrd''' (en [[corean]]: 조선, lit. 'Corèa'), oficialament la '''Republica Democratica Populara de Corèa''' (sigla: '''RDPC'''; en corean: 조선민주주의인민공화국, [[McCune–Reischauer|MR]]: ''Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk'' {{Àudio|Ko-조선민주주의인민공화국.oga}}), es un [[estat sobeiran]] de l'[[Asia de l'Èst]]. Ocupa la partida septentrionala de la peninsula de [[Corèa]]. Banhada per la [[mar de China Orientala]] e la [[mar de l'Èst]], la Corèa del Nòrd confronta la [[Corèa del Sud]] al sud, [[China]] e [[Russia]] al nòrd. e se tròba entre Sa capitala n'es [[Pyeongyang]]. == Istòria == [[File:Esquèma generau de la Guèrra de Corèa.png|thumb|Esquèma generau de la Guèrra de Corèa.]] La dominacion [[Japon|japonesa]] subre la Peninsula de Corèa s'acabèt amb la fin de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] en [[1945]]. Corèa demorèt devesida en doas parts pel parallèl 38: l'[[URSS]] prenguèt lo contraròtle de la part Nòrd, e los [[Estats Units]] de la part sud. Aquò menèt a çò que en [[1948]] s'establissen dos govèrns independents, un al Nòrd e l'autre al Sud, cadun reclamant sa sobeiranetat subre la totalitat de la peninsula. Les tensions creissentas entre los govèrns del Nòrd e del Sud desboquèron sus la [[Guèrra de Corèa]] quand lo 25 de junh de [[1950]] l'armada de Corèa del Nòrd passèt lo parallèl 38 (que servissiá de frontièra) e ataquèt per la fòrça. La guèrra contunhèt fins al 27 de julhèt de [[1953]], quand lo Comitat de las [[ONU|Nacions Unidas]], los volontaris de la [[Republica Populara de China]] e la Corèa del Nòrd signèron l'armistici. Una zona desmilitarizada foguèt establida per separar los dos païses. La Corèa del Nord es estada dirigida per [[Kim Il-sung]] de [[1948]] fins a sa mòrt lo 8 de julhèt de [[1994]]. Après, lo 8 d'octobre de [[1997]], son filh [[Kim Jong-il]] foguèt nomenat Secretari General del Partit dels Trabalhaires Corèans. En [[1998]] foguèt nomenat President de la Comission Nacionala de Defensa e sa posicion foguèt declarada coma "la fonccion pus nauta de l'Estat". Generalament las relacions internacionalas se melhorèron e i aguèt una encontra istorica Nòrd-Sud en junh de [[2000]]. Pasmens, las tensions an tornat a se far vesedoiras amb la represa per la Corèa del Nòrd de son programa d'armas nuclearas. Durant lo mandat de [[Kim Jong-il]] a la fin del decenni dels 90, l'economia del país descréissèt considerablament e l'escassetat de manjar venguèt evident en de nombroses endreches. Segon d'unas organizacions d'ajuda, un grand nombre de personas moriguèron de fam, causa agravada per un disfonccionament del sistèma de distribucion de manjar. Nombroses nòrd-coreans passèron illegalament en [[China]] a la recerca de manjar. La Corèa del Nòrd es un dels luòcs pus isolats del mond, amb de restriccions severas a la dintrada e sortida del país. La premsa es contrarotlada per l'Estat, e l'ideologia [[Juche]], que consistís a non dependre dels autres, es la pus impulsada pel govèrn. Lo 10 de febrièr de [[2005]], la Corèa del Nòrd declarèt que possediá l'[[arma nucleara]]. Aquesta anoncia provoquèt una granda consternacion e de peticions dins lo mond entièr. Lo 9 d'octobre de [[2006]] la Corèa del Nòrd realizèt un assag nuclear, consistent en una explosion atomica sosterranha. Aquesta assag nuclear provoquèt, a travèrs de l'ONU, la condemnacion unanima de la comunitat internacionala. == Politica == [[File:Kim Il-sung.jpg|thumb|right|150px|Aficha de propaganda per Kim Il-sung]] La Corèa del Nòrd es un [[comunisme|regim comunista]], de tipe [[Ïosif Stalin|estalinian]], e [[totalitari]]<ref>{{Ligam web|langue=en|auteur=James Brooke|url=http://www.nytimes.com/2003/10/02/international/asia/02CND-KORE.html?ex=1380513600&en=a29d7f1e49aabee0&ei=5007&partner=USERLAND|títol=North Korea Says It Is Using Plutonium to Make A-Bombs|site=[[The New York Times]]|date=2 octobre 2003|consulté le=2 octobre 2003|lenga=en}}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web|lenga=en|url=http://freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2006&country=6993|títol=Freedom in the World, 2006|éditeur=Freedom House|consultat lo=13 de febrièr de 2007|extrait=Citizens of North Korea cannot change their government democratically. North Korea is a totalitarian dictatorship and one of the most restrictive countries in the world.}}</ref>; existís un [[culte de la personalitat]] a l'entorn de [[Kim Il-sung]] e de sos descendents, e lo país ten un dels pus bas nivèl dels [[Dreches de l'Òme]] al mond<ref>{{Ligam web|lenga=en|url=http://www.hrw.org/en/news/2009/02/17/human-rights-north-korea|títol=Human Rights in North Korea|série=hrw.org|éditeur=|date=17 de febrièr de 2007|consultat lo=13 décembre 2010|lenga=en|editor=Human Rights Watch}}</ref>. Lo regim es tanben dinastic : après la mòrt de [[Kim Jong-il]] en 2011, son filh cabdèt [[Kim Jong-un]] li succediguèt<ref>{{Ligam web|url=http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2011/12/29/la-coree-du-nord-intronise-son-nouveau-chef-devant-une-foule-de-militaires_1623519_3216.html#ens_id=1545482|títol=La Corée du Nord intronise son nouveau chef devant une foule de militaires|site=[[Le Monde]]|data=29 decembre 2011|consularar lo=29 decembre 2011|lenga=fr}}</ref>. La Corèa del Nòrd es lo país pus militarizat al mond per çò qu'es de la proporcion de la populacion engatjada dins las fòrças armadas amb un total de {{formatnum:9495000}} òmes d'activa, de resèrva e paramilitaris. Lo país desvolopa un programa nuclear, e un programa espacial<ref>{{Ligam web|langue=en|url=http://www.popularmechanics.com/science/space/4307281|títol=International Space Dominance: 7 Nations Launching the Next Space Race|site=Popular Mechanics|date=|consultat lo={{1er}} octobre 2009|lenga=en|data={{1er}} octobre 2009}}</ref>. Una comission d'enquèsta de l'[[Organizacion de las Nacions Unidas|ONU]] en 2014 estima que de centenats de milièrs d'oposants politics son mòrt dins de camps pendent las 50 darrièras annadas çò qu'es qualificat de [[crim contra l'umanitat]] e que entre {{formatnum:80000}} e {{formatnum:120000}} presonièrs politics son detenguts dins los camps a aquesta data<ref>{{Ligam web|títol=ONU : le terrifiant rapport sur les crimes contre l'humanité en Corée du Nord|data=17/2/2014|url=http://www.leparisien.fr/international/onu-le-terrifiant-rapport-sur-les-crimes-contre-l-humanite-en-coree-du-nord-17-02-2014-3599157.php|lenga=fr|site=Le Parisien}}</ref>. == Geografia == [[Fichièr:North Korea 1996 CIA map.jpg|thumb|right|250px]] La Corèa del Nòrd se trapa a la mitat nòrd, a partir del parallèl 38, de la peninsula de [[Corèa]]. Es bordada per doas mars: a l'oèst pel mar de l'Oèst (o [[Mar Jauna]]) e la [[baia de Corèa]]; e a l'èst per la mar de l'Èst (o [[Mar de Japon]]). La part Nòrd de la peninsula ont se trapa la Corèa del Nòrd ten nombroses sèrres e montanhas, separadas per de vals prigondas e estrechas. A la còsta oèst predominan las planas. Lo punt pus naut del país es lo pic de [[Paektu-sant]], a 2774 mètres d'altitud subre lo nivèl de la mar. Entre los rius mai importants se trapan [[Tumen]] e [[Yalu]], los quals forman la frontièra Nòrd amb [[China]]. La vila pus granda de Corèa del Nòrd es sa capitala, [[Pyeongyang]] (o P'iŏ*ngyang). Las autras vilas importantasson: Kaesŏng, al sud; Senseŭiju, al nòrd-oèst; Wŏnsan e Hamhŭng a l'èst; e Ch'ŏngjin al nòrd-èst. == Division administrativas == [[File:North Korea Div.png|thumb|left|150px|Mapa administrativa de la Corèa del Nòrd.]] La Corèa del Nòrd compta nòu províncias, doas vilas jos estatut administratiu pròpri e tres [[Region administratia especiala|regions administrativas especialas]]. ;Las nòu províncias * [[Kangwon]], al sud-èst (capluòc de província : [[Wonsan]], autra vila importanta : [[Kosong]]), ont se situan los monts Kumgang o [[Kumgangsan]] (''san'' significa montanha en [[corèan]]) ; * [[Jagang (Corèa del Nòrd)|Jagang]], al nòrd-oèst, frontalièra amb China (capluòc de província : [[Kanggye]]) ; * [[Ryanggang]], al nòrd (capluòc de província : [[Hyesan]]), lo [[Mont Paektu]], punt culminant de la Corèa del Nòrd a la frontièra sinocorèana, aparten al Ryanggang ; * [[Pyongan du Nord]] al nòrd-oèst (capluòc de província : [[Sinuiju]], a la frontièra chinesa) ; * [[Pyongan du Sud]], a l'oèst (capluòc de província : [[Pyongsong]], autra vila importanta : [[Kangso]]) ; los monts [[Myohyang]] se situan al limit de la província de Jagang ; * [[Hamgyong du Nord]] (capluòc de província : [[Chongjin]]) a l'extrèm nord-est ; * [[Hamgyong du Sud]], al nòrd èst del país (capluòc de província : [[Hamhung]], autra vila importanta : lo pòrt de [[Sinpo]] dins lo Sud Hamgyong) ; * [[Hwanghae du Nòrd]], al sud del país (capluòc de província : [[Sariwon]]) ; * [[Hwanghae del Sud]], a l'extrèm-sud-èst del país (capluòc de província : [[Haeju]]). ; Las doas vilas * [[Pyeongyang]], la capitala, e sa província * la vila de [[Rasŏn]], a la frontièra amb Russia ; Las tres regions administrativas especialas * la region toristica dels [[Kumgangsan|monts Kumgang]] * la [[region administrativa especiale de Sinŭiju]] a la frontièra amb China * la [[zona industriala de Kaesong]], près de la Corèa del Sud. == Clima == Lo clima de Corèa del Nòrd es pus fred que lo de Corèa del Sud. Es un tipe de clima continental umid amb pluèjas de tipe [[Monson|monsonic]]. Lo clima de Pyongyang amb un total de 934 litres de pluèja annadièr e una temperatura mejana annadièra de 10,7 °C, es representatiu del de tot lo país: {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" | style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Mes | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | gen | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | feb | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | mar | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | abr | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | mai | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | jun | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | jul | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | ago | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | set | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | oct | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | nov | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | dec |- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Temp. max. mej. / °C | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" |-0,8 | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" |2,4 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" |8,9 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" |17,1 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" |22,6 | style="background: #FF8000; color:#000000;" |26,7 | style="background: #FF8000; color:#000000;" |28,6 | style="background: #FF8000; color:#000000;" |28,9 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" |24,7 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" |18,2 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" |9,4 | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" |1,7 |- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Temp. min. mej. / °C | style="background: #80FFFF; color: black;" |-10,7 | style="background: #80FFFF; color: black;" |-7,8 | style="background: #FFFFFF; color: black;" |- 1,8 | style="background: #DDDDDD; color: black;" |4,9 | style="background: #FFFFCC; color: black;" |10,9 | style="background: #FFFF99; color: black;" |16,5 | style="background: #FFFF99; color: black;" |20,7 | style="background: #FFFF99; color: black;" |20,5 | style="background: #FFFF99; color: black;" |14,3 | style="background: #FFFFCC; color: black;" |6,7 | style="background: #DDDDDD; color: black;" |-0,3 | style="background: #FFFFFF; color: black;" |-7,2 |- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Precipitacion mejana / mm | style="background: #87CEEB; color: black;" |12,2 | style="background: #E0FFFF; color: black;" |11,0 | style="background: #AFEEEE; color: black;" |24,7 | style="background: #AFEEEE; color: black;" |49,9 | style="background: #87CEEB; color: black;" |72,2 | style="background: #87CEEB; color: black;" |90,3 | style="background: #AFEEEE; color: black;" |275,2 | style="background: #87CEEB; color: black;" |212,8 | style="background: #87CEEB; color: black;" |100,2 | style="background: #87CEEB; color: black;" |39,9 | style="background: #87CEEB; color: black;" |34,9 | style="background: #87CEEB; color: black;" |16,5 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Font : [http://www.worldweather.org/010/c00032.htm Worldweather.org] |} == Economia == ''De veire: [[Economia de la Corèa del Nòrd]]'' == Cultura == == Bibliografia == == Vejatz tanben == {{Commons|North Korea|Corèa del Nòrd}} === Ligams extèrnes === === Nòtas e referéncias === <references />{{païses d'Asia}} [[Categoria:Corèa del Nòrd|*]] bodb0j358lxarji13hd67ukuy036m9d 0 9324 2504136 2491476 2026-07-08T10:25:07Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504136 wikitext text/x-wiki {{omon|Georgia}} {{Infobox_País | nom = Georgia | nom_local=საქართველო ([[georgia]]) |imatge_mapa=Georgia (orthographic projection with inset).svg |devisa= |capitala=[[Tbilissi]] |coordenadas_capitala={{coord|41|43|N|44|48|E|type:country(69700)}} | ligam_vilas= | mai_granda_vila=[[Tbilissi]] | tipe_govèrn=Republica | títols_dirigents= [[Lista dels presidents de Georgia|President]] <br /> [[Lista dels primièrs ministres de Georgia|Primièr Ministre]] | noms_dirigents=[[Salome Zurabishvili]] (სალომე ზურაბიშვილი) <br />[[Irakli Kobachidze]] (ირაკლი კობახიძე) |superfícia_reng=119 |superfícia_totala={{formatnum:69 700}} |percentatge_aiga={{unitat|,|%}} |populacion_reng=115 |populacion_totala={{formatnum:3,720,400}} |populacion_annada=2016 |densitat= |tipe_independéncia= |país_independéncia= [[Union Sovietica]] |data_independéncia=[[9 d'abril]] de [[1991]] |païses frontalièrs= |gentilici= |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país= | moneda = | còde_moneda= |fus_orari= |imne_nacional= |domeni_internet=[[.ge]] | indicatiu_telefonic= | organizacions_internacionalas= }} '''Georgia''' (en [[georgian]]: საქართველო, ''Sak'art'velo'' {{AFI|[sɑkʰɑrtʰvɛlɔ]||pron}}) es un estat sobeiran dau sud-èst d'[[Euròpa]], dins la region dau [[Caucàs]] dau Sud-Oèst, ai confins d'[[Asia]]. Es la pàtria dau pòble georgian. Limita amb [[Turquia]] e [[Armenia]] au sud, [[Azerbaitjan]] a l'èst, [[Russia]] au nòrd. Es banhada per la [[mar Negra]] a l'oèst. Amb un territòri d'una [[Aira|superfícia]] de {{unitat|69700|km|2}}, ten una populacion de 3,71 milions d'abitants segon lo recensament de novembre de 2014<ref>{{En}} [https://www.geostat.ge/en National Statistics Office of Georgia]</ref>. La capitala n'es [[Tbilissi]] e lo gentilici es '''georgian -a'''. == Geografia == === Geografia fisica === [[File:Carta_pais_e_capitalas_europa_oc.pdf|thumbnail|350px|right|Georgia e l'Euròpa]] Georgia es magerament situada dins la region [[Montanha|montanhosa]] de [[Caucàs]]. Dins lo nòrd dau país, si troba la cadena dau Caucàs Grand que sèrve de frontiera entre Georgia e [[Russia]]. De cimas l’i passan {{formatnum:5000}} mètres d’altitud coma lo [[mont Chkhara]] (5058 m) e lo [[mont Kazbek]] (5047 m). Dins lo sud dau territòri georgian, si situa la cadena de Caucàs Pichon que certanei cimas pòdon passar 3000 mètres coma lo [[mont Abouli]] (3300 m). Un nombre non negligible de vilatges ò de pichonei vilas son donc d’accès malaisats d’ivèrn. L’i a un nombre important de rius sus lo territòri georgian. Lei pus importants son lo fluvi [[Mtkvari]] (longor : 1515 km), lo fluvi [[Rioni]] (327 km) e lo riu [[Alazni]] (351 km). Traversan la vau entre lei doas cadenas de Caucàs. Mtkvari vèn de [[Turquia]], passa per la capitala [[Tbilissi]] e intra en [[Azerbaitjan]] fins a sa boca dins la [[Mar Caspiana]]. Alazni es un riu dau centre de Georgia que jonh Mtkvari. Rioni passa dins l’oèst de Georgia fins a sa boca dins la [[Mar Negra]]. === Clima === Tres zònas [[Clima|climaticas]] principalas existisson en Georgia. La premiera es de tipe subtropicau e si situa dins l’oèst dau país. La segonda es de tipe [[Clima mediterranèu|mediterranèu]] e si situa dins l’èst. Dos paramètres ([[altitud]], distància de la [[mar]]) entraïnan dei variacions climaticas au sen d’aquelei zònas. La tresena si situa dins lei regions d’altitud que lo [[clima]] es de tipe alpin a partir de 2100 m. Dins la mitat occidentala, lei precipitacions anualas son importantas entre 1000 e 2500 mm. Son pus feblas dins la mitat orientala ambé 500-800 mm. Aumentan ambé l’altitud. La [[temperatura]] anuala varia entre 2-4°C d’ivèrn e 20-24°C d’estiu. === Demografia e vilas principalas === En 2011, la populacion de Georgia, levat d’[[Abcazia]] ({{formatnum:240000}} abitants en 2011) e de l’[[Ossetia dau Sud]] ({{formatnum:70000}} en 2007), èra de 4,585 milions d’abitants. En causa dei [[guèrra|guèrras]], de l’emigracion de certanei minoritats e de la crisi economica, es en demenicion regulara dempuei son maximom de 1992 après l’independéncia (5,5 milions). Lei [[Georgians]] representan la màger part d’aquela populacion (83,7% en 2002). Lei principalei minoritats etnicas son d’Azèris (6,5%), d’Armenians (5,7%) e de Rus (1,5%). En [[Abcazia]], lei populacions son fòrça mescladas e leis Abcazs representavan en 2003 solament 44% de la populacion. Tres grops l’i representavan de minoritats de remarca : Georgians (21,3%), Armenians (20,8%) e Rus (10,9%). Lei donadas en Ossetia dau Sud son fòrça ancianas e datan de 1989. Dempuei la guèrra de 2008, s’estima una reparticion entre aperaquí 75% d’Ossetians e 25% de Georgians. La vila pus importanta de Georgia es la capitala [[Tbilissi]] amb una populacion egala a 1,172 milions d’abitants en 2012. Tres autrei vilas passavan {{formatnum:100000}} abitants en 2012 : [[Kutaisi]] ({{formatnum:197000}}), [[Batom]] ({{formatnum:126000}}) e [[Rustavi]] ({{formatnum:122500}}). D’autrei vilas de remarca son [[Zugdidi]] ({{formatnum:76000}}), [[Gori]] ({{formatnum:55000}}) e [[Poti]] ({{formatnum:48000}}). === Lengas === La [[lenga]] oficiala de Georgia es lo [[georgian]] qu’es la lenga principala de 71% de la populacion. Leis autrei lengas importantas son lo [[rus]] (9% de la populacion), l’[[armenian]] (7%) e l’[[azèri]] (6%). Dins la republica de facto independenta d’[[Abcazia]], l’abcaz es tanben reconeguda coma lenga oficiala. === Religions === En 2002, la màger part de la populacion de Georgia èra [[Ortodoxia|crestiana ortodòxa]] (83,9%). D’efècte, la Glèisa Ortodòxa de Georgia si formèt a partir dau sègle IV e aguèt un ròtle important dins l’unificacion dau [[reiaume d’Ibèria]] a l’origina de l’estat modèrne de Georgia. Abolida après l’annexion per l’[[Russia|Empèri Rus]], foguèt restaurada en 1917. Lo Concordat de 2002 reconoisse aqueu ròtle dins l’istòria dau país e sa posicion au sen de la societat georgiana es reconeguda oficialament per la constitucion. Tres minoritats religiosas de remarca existission en Georgia. La pus importanta es constituida per lei [[islam|musulmans]] sunitas (9,9% en 2002). Leis autrei son compausadas d’autrei cultes crestians, magerament armenian (3,8% en 2002) e [[Glèisa Catolica Romana|catolic]] (0,8% en 2002). Existiá una minoritat josieva importanta durant lo periòde sovietic qu’a emigrat en direccion d’Israèl dempuei la fin de l’[[URSS|Union Sovietica]]. == Istòria == {{veire|Istòria de Georgia}} === Perïstòria e Antiquitat === [[File:Reiaumes ancians de Caucàs Occidentau.png|thumb|Reiaumes ancians dau Caucàs Occidentau.]] Lo pòblament preistoric de Georgia es mau conegut. Lei vestigis umans ([[Homo erectus]]) pus ancians descubèrt sus son territòri datan de 1,8 milion d’annadas. Lo Paleolitic s’acabèt entre 10000 e 8000 avC. Lei signes premiers d’aparicion d’una cultura neolitica e d’una transicion entre una societat basada sus la caça e una societat basada sus l’agricultura datan de 3000 avC. Aquela cultura es dicha cultura Kura-Araxes ò premiera cultura transcaucasiana. Dins lo corrent dau milleni I avC, la region de [[Caucàs]] foguèt conquistada e ocupada per unei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] (Escites, Medes…). Lo territòri de la Georgia actuala èra alora en marge deis [[Mesopotamia|estats mesopotamians]] coma l’[[Urartu]] e l’[[Empèri Assirian]]. Après la disparicion de l’estat assirian en 609 avC, la region passèt sota la dominacion dei [[Medes]] e rapidament sota aquela de l’[[Empèri Aquemenida]] unificat per [[Cir II lo Grand|Cir II]] après lo reversament d’[[Astíages]]. L’i demorèt fins a son afondrament en fàcia de l’invasion [[Grècia antica|grèga]] d’[[Alexandre lo Grand]]. Pasmens, au contrari de la màger part dei possessions pèrsas, la region de Caucàs passèt pas sota l’autoritat dei [[Reialme de Macedònia|Macedonians]] e venguèt independenta. L’unitat de la region èra febla e si formèt rapidament unei reiaumes independents. Dins la mitat occidentala dau territòri georgian actuau, apareguèt lo [[reiaume de Còlchida]] tre lo sègle VI a partir dei vestigis d’un estat locau (format probablement au milleni II avC) annexat per lei [[Medes]]. Conoguèt una influéncia [[Grècia antica|grèga]] fòrça importanta. Dins la mitat orientala, si formèt pauc a pauc lo [[reiaume d’Ibèria]] a partir de 300 avC. Vassalizèt lo reiaume de Còlchida e d’autrei reiaumes vesins gràcias a una tièra de campanhas militaras victoriosas durant lo rèine de [[Parnabaz Ier d’Ibèria|Parnabaz I{{èr}}]] (302-237 avC). [[Fichièr:188 Cathédrale de Santavissi Le premier roi chrétien de Géorgie Miria III et son épouse.JPG|thumb|upright|Lo roi [[Mirvan III d'Iberia|Mirian III]] e sa molhèr ([[catedrala de Samtavissi]]).]] A sa mòrt, [[Reiaume d'Ibèria|Ibèria]] èra un reiaume poderós de la region. Pasmens, sei successors abandèron pauc a pauc lei conquistas dau sud per si concentrar sus la region dei Portaus de Caucàs. Aquò afebliquèt la dinastia que foguèt reversada en 189 avC per una dinastia armeniana. Au sègle I avC, aquela relacion amb [[Armenia]] entraïnèt una invasion [[Empèri Roman|romana]] en 65 avC. [[Reiaume de Còlchida|Còlchida]] venguèt una [[Empèri Roman|província romana]] e [[Reiaume d'Ibèria|Ibèria]] un [[protectorat]] fins au sègle III. La fondacion de l’[[Empèri Sassanida]] en 224 entraïnèt un cambiament politic important per [[Reiaume d'Ibèria|Ibèria]] que venguèt un enjòc de la rivalitat entre [[Roma]] e [[Ctesifont]]. Passèt sota l’influéncia [[Empèri Sassanida|sassanida]] fins a 298. Puei, la conversion dau país au [[Cristianisme|crestianisme]] vèrs 317 dau rèi [[Mirian III d’Ibèria|Mirian III]] renforcèt lo liame ambé lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]] fins a 363 que [[Constantinòple]] reconoguèt l’influéncia [[Empèri Sassanida|sassanida]] sus la mitat orientala de la Georgia actuala. Fins a l’abolicion de la [[monarquia]] en 580 per lei Sassanidas, [[Reiaume d'Ibèria|Ibèria]] alternèt de periòdes d’independéncia e de vassalitat. Lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]] foguèron pas capables de lo reconquistar totalament mai ocupèron pauc a pauc la província anciana de [[Còlchida]]. Dins lo corrent d’aqueu periòde, la vila de [[Tbilissi|Tiflis]] foguèt fondada e la Glèisa georgiana estendèt son influéncia au sen de la populacion maugrat lo sostèn pèrsa a la [[religion]] [[Zoroastrisme|zoroastriana]]. === Edat Mejana === [[Fichièr:Orient Mejan vèrs 970.png|thumb|Division de Caucàs vèrs 970 dominat per la [[dinastia Bagratida]] d'[[Armenia]].]] [[File:Georgia - Reiaume de Georgia au començament dau sègle XIII.png|thumb|Reiaume de Georgia a son apogèu au començament dau sègle XIII.]] [[Fichièr:Orient Mejan (sègles XIII-XIV).png|thumb|Invasion mongòla d'Orient Mejan durant la premiera mitat dau sègle XIII.]] Au començament de l’[[Edat Mejana]], la region de [[Caucàs]] foguèt l’objectiu d’una invasion aràbia menada dins l’encastre de la conquista de l’[[Empèri Sassanida]]. [[Tbilissi|Tiflis]] foguèt conquistada en 645 e mai que d’un senhor locau acceptèt la senhoriá maugrat de revòutas localas. Tiflis venguèt lo sèti d’un emirat que dominava dirèctament ò indirèctament la màger part de Caucàs. La dominacion aràbia comencèt de declinar a partir de la mitat dau sègle IX. L’[[emirat de Tiflis]] foguèt reduch a la region a l’entorn de la vila e la màger part de Caucàs foguèt devesit entre de principats locaus. En particular, la [[dinastia Bagratida]] formèt una tièra de principats centrats sus [[Armenia]]. A la fin dau sègle X, un senhor d’aquel ostau, [[Achot Ier|Achot I{{èr}}]], capitèt d’unificar Georgia (levat de la region de Tiflis) sota sa direccion. Pasmens, lo reiaume foguèt pilhat mai d’un còp dins lo corrent dau sègle XI per de pòbles turcs (en particular, lei [[Turcs Seldjokides|Seldjokides]]) ò turcomans. Lo rèine de [[David IV de Georgia|David IV]] (1089-1125) marquèt la restauracion dau reiaume. Per començar, capitèt d’impausar son autoritat a la noblesa e a la Glèisa. Puei, creèt una [[administracion]] e una armada permanentas que li permetèron de conquistar Tiflis en 1122 e la region de Chirvan. Sei successors contunièron sa politica e dominèron tota la [[Transcaucàsia]] dins lo corrent dau sègle XII. Resistèron tanben ai temptativas d’invasion dei [[Sultanat de Rüm|Seldjokides de Rüm]]. Pasmens, au sègle seguent, lo reiaume de Georgia foguèt conquistat e pilhat per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Georgia perdèt unei territòris e deguèt acceptar la dominacion mongòla a partir de 1238. Venguèt una region periferica de l’[[Ilkhanat]] e, au sègle XIV, poguèt aprofichar lo declin rapide dau poder mongòl per restaurar son independéncia durant lo rèine de [[Jòrge V de Georgia|Jòrge V]] (1314-1346). Dins aquò, sei successors conoguèron de dificultats importantas, en particular la Pèsta Negra en 1347-1348. Puei, a partir de 1387, lo reiaume foguèt atacat per leis armadas de Tamburlan puei per aquelei dei Turcomans dau Moton Negre. Refusant de si sometre (maugrat lo pagament fòrça irregular de tribúts), lo reiaume foguèt pilhat mai d’un còp durant la fin dau sègle XIV e la premiera mitat dau sègle XV. A partir d’aqueu periòde, una tièra de problemas de succession entraïnèt la division dau reiaume que perdèt son unitat dins leis annadas 1460. Foguèt remplaçat per 3 reiaumes e 8 principats totalement enceucladas per d’estats musulmans après la disparicion dei darriers estats bizantins d’Anatolia entre 1453 e 1461. === Lo partiment entre leis Empèris Otoman e Pèrsa === [[Fichièr:Empèri Safavida.png|thumb|right|Rivalitat entre Otomans e Safavidas per lo contraròtle de Caucàs.]] La feblessa e la division deis estats eissits de la scission dau reiaume de Georgia foguèron rapidament aprofichadas per leis Empèris [[Empèri Otoman|Otoman]] e [[Empèri Safavida|Safavida]] qu’èran lei doas poissanças majoras de la region. Maugrat una resisténcia feròça, lei caps georgians deguèron reconóisser la senhoriá otomana ò safavida e lo partiment de Georgia (e pus generalament de [[Caucàs]]), venguèt un enjòc de la rivalitat entre lei dos empèris. Un premier partiment foguèt conclut en 1555 ([[tractat d’Amasya]]) laissant la mitat occidentala de Georgia sota la dominacion otomana e la mitat orientala sota la dominacion safavida. Pasmens, a partir de 1578, una [[guèrra]] novèla si debanèt entre lei dos empèris. La totalitat de Georgia foguèt conquistada per leis [[Empèri Otoman|Otomans]] fins a un retorn ofensiu dei [[Iran|Pèrsas]] en 1603. Puei, de 1614 a 1616, una repression saunosa permetèt au govèrn safavida de restaurar son autoritat sus lo país. Aquò causèt un declin economic important dins lo corrent dau sègle. Pasmens, lei Safavidas deguèron acceptar de fisar sa direccion a un vicerèi georgian (e [[islam|musulman]]). Au començament dau sègle XVIII, la revòuta [[Afganistan|afgana]] entraïnèt l’afondrament de la dinastia safavida. Leis [[Empèri Otoman|Otomans]] aprofichèron lei guèrras civilas intèrnas de [[Iran|Pèrsia]] per atacar unei regions frontalieras, compres la Georgia safavida en 1723. Pasmens, [[Nadir Chah]], qu’unifiquèt tornarmai Pèrsia fins a son assassinat en 1747, capitèt de lei repossar dins leis annadas 1730 ambé l’ajuda dei Georgians. Dins aquò, la region foguèt destrucha per la guèrra. Per assaiar de reglar lo problema de l’agitacion regulara dei populacions georgianas, Nadir Chah ne restaurèt la [[monarquia]] e la fisèt a un [[Dinastia Bagratida|Bagratida]] que venguèt [[Heraclius II de Georgia|Heraclius II]]. === La Georgia russa e l’emergéncia dau nacionalisme georgian === En causa dei dificultats intèrnas de [[Iran|Pèrsia]] dins lo corrent dau sègle XVIII, l’autonòmia de Heraclius II aumentèt e lo rèi georgian poguèt desvolopar una politica estrangiera diferenta de Pèrsia. En particular, si raprochèt de l’[[Russia|Empèri]] Rus e un [[protectorat]] foguèt signat en 1783. [[Agha Mohammad Chah]], fondator de la [[dinastia Qajara]] e cap novèu de [[Iran|Pèrsia]] après sa victòria de 1796 còntra sei rivaus, decidèt de tornar contraròtlar Georgia. Ordonèt l’abandon de l’aliança russa e la reconaissança de son autoritat. Pasmens, en causa de sei metòdes fòrça violents dins lo corrent dei [[guèrra civila|guèrras civilas]] pèrsas, aquela decision entraïnèt au contrari un renovelament de la demanda de proteccion de Heraclius II au govèrn rus, renfòrçada per la destruccion de Tiflis en 1795. Dins aquò, lei projèctes rus èran diferents deis esperanças georgianas. D’efècte, après la mòrt de Heraclius II en 1798 e de son successor en 1800, lei tsars [[Paul Ier de Russia|Paul I{{èr}}]] e [[Alexandre Ier de Russia|Alexandre I{{èr}}]] annexèron Georgia, desportèron leis eiretiers potenciaus e placèron la Glèisa Georgiana sota l’autoritat de la Glèisa Russa. De 1800 a 1830, tres guèrras victoriosas còntra lei Pèrsas (1804-1813 e 1826-1828) e leis Otomans (1828-1829) permetèron de conquistar la quasi totalitat de Georgia. D’aqueu temps, una tièra de campanhas intèrnas someteguèron lo país (levat de [[Svanètia]] que resistèt fins a 1858) au govèrn dau tsar. Après aquelei conflictes, Georgia conoguèt un periòde de desvolopament economic important. L’[[aristocràcia]] georgiana foguèt integrada a l’elèit de l’[[Russia|Empèri Rus]]. Mai d’un estudiant georgian poguèt tanben estudiar dins leis [[universitat|universitats]] russas. Pasmens, a la fin dau sègle XIX, l’autoritarisme dau govèrn rus causèt l’emergéncia d’un sentiment [[nacionalisme|nacionalista]] en Georgia. Prenguèt la forma d’un sostèn politic fòrça important au [[menchevisme]], tendància reformista dei sociaus democrats rus, que venguèt majoritari. === La Guèrra Civila Russa e la Republica Democratica de Georgia === Durant la [[Primièra Guèrra Mondiala|Premiera Guèrra Mondiala]], Georgia demorèt alunchada dau prat batalhier de [[Caucàs]] entre l’[[Russia|Empèri Rus]] e l’[[Empèri Otoman]] mai la majoritat politica dei Menchevics dins la region l’i causèt una agitacion revolucionària importanta. Tre març de 1917 e lo començament de la [[Revolucion Russa]], un Comitat Especiau per Transcaucàsia foguèt format a [[Tbilissi|Tiflis]]. Gropèt lei revolucionaris de [[Caucàs]] e venguèt rapidament autonòm en causa dei luchas intèrnas per lo contraròtle de l’autoritat centrala de [[Russia]]. En novembre, refusèt d’acceptar la presa dau poder centrau per lei Bolchevics e acampèt la sieuna assemblada constituenta en febrier a Tiflis. Una tièra de negociacions comencèt entre lei poissanças centralas e d’un caire, lo govèrn [[URSS|sovietic]], e d’autre caire, l’assemblada constituenta de Transcaucàsia. Lo [[tractat de Brèst-Litovsk]] (3 de març de 1918) signat per lei Bolcheviks acceptèt la pèrda de Batom, Ardahan e Kars au profiech de l’[[Empèri Otoman]]. En [[Transcaucàsia]], lei deputats si devesiguèron entre partisans de la patz (Georgians) e de la contuniacion de la guèrra ([[Armenia|Armenians]]). Aquò causèt la revirada e la separacion de l’assemblada lo 26 de mai de 1918. Georgia signèt un alta-au-fuec ambé leis Otomans, proclamèt son independéncia e si placèt sota la proteccion de l’[[Alemanha|Empèri Alemand]]. Après la desfacha alemanda en novembre de 1918, de tropas [[Reialme Unit|britanicas]] arribèron dins la region. Sostenguèron lei revendicacions territòrialas georgianas còntra l’[[Empèri Otoman]]. Lo país obtenguèron lei vilas de Batom, Ardahan e Akhatsikhe. Pasmens, un conflicte si debanèt amb [[Armenia]] per la possession d’Akhatsikhe. S’acabèt per una mediacion britanica mai portèt tòrt ai relacions entre Armenians e Georgians. Lei fòrças britanicas quitèron Tiflis en setembre de 1919. Dins lo corrent de la guèrra civila, Georgia foguèt dirigida per un govèrn menchevic estable que capitèt de redreiçar l’economia dau país. Dins aquò, la revirada de l’[[Guèrra Civila Russa|ofensiva de l’armada blanca de Denikine]] a la fin de 1919 permetèt ai Bolchevics d’intrar dins la region de Caucàs e de conquistar Bako en abriu de 1920. Maugrat la reconoissança de l’independéncia de Georgia per leis Aliats, lo país poguèt pas resistir a la pression militara simultanèa dei [[Turquia|Turcs]] e dei Bolchevics. Començada lo 16 de genier, l’ataca còntra Georgia s’acabèt per una victòria rapida. === La Georgia sovietica === [[Fichièr:Stalin Joseph.jpg|thumb|upright|left|[[Iòssif Stàlin]], dirigent sovietic d'origina georgiana.]] Après la desfacha en fàcia de l’invasion turcobolchevica, Georgia foguèt partejada entre lei venceires lo 13 d’octòbre de 1921. Kars tornèt venir turca e un estatut autonòm foguèt previst (au sen de l’[[URSS]] en formacion) per la region [[islam|musulmana]] de Batom. La partida sovietica formèt una republica de l’[[URSS|Union Sovietica]]. La presa de contraròtle sovietica foguèt per [[Grigol Orjonikidze]]. En 1924, reprimèt una insureccion, dicha Insureccion d’Aost, e formèt l’aparelh sovietica dins la region. En 1931, foguèt remplaçat per [[Lavrenti Beria]] que dirigiguèt uneis operacions de repression dins lo país, especialament còntra leis elèits georgianas, dins l’encastre de la politica generala de [[Stalin]]. Après la fin de l’èra estaliniana, una revòuta si debanèt a Tiflis lo 9 de març de 1956. Foguèt aisament reprimida per l’Armada Roja La restauracion de l’òrdre sovietic foguèt fisada a [[Vassil Mjavanadze]] que deguèt, per calmar l’agitacion, demenir la pression dau contraròtle dau govèrn sus l’economia. Aquò capitèt mai entraïnèt tanben lo desvolopament rapide d’una corrupcion endemica fòrça importanta. En 1972, causèt lo remplaçament de Mjavanadze per [[Edoard Shevardnadze]] que venguèt popular après lo succès de son oposicion a un projècte que son objectiu èra de suprimir l’estatut oficiau de la [[georgian|lenga georgiana]]. En 1985, foguèt nomat ministre deis afaires estrangiers de l’[[URSS|Union Sovietica]]. Dins aquò, la politica de Shevardnadze poguèt pas evitar l’emergéncia novèla dau [[nacionalisme]] dau pòble georgian e dei minoritats etnicas de la republica. Après sa partença, leis autoritats perdèron pauc a pauc lo contraròtle de la situacion e unei manifestacions nacionalistas (subretot georgianas e abcazas) si debanèron. En abriu de 1989, leis autoritats localas demandèron l’intervencion de l’Armada Roja per reprimir una grèva majora que paralizava [[Tbilissi|Tiflis]]. Pasmens, Shevardnadze sostenguèt lei caps de la grèva e demetèt lei responsables sovietics locaus entraïnant lo començament dau procediment d’independéncia. === L’independéncia e la Republica de Georgia === [[File:Segonda Guèrra d'Ossetia (2008).png|thumb|Debanament de la Segonda Guèrra d'Ossetia.]] Après l’eliminacion dei caps sovietics georgians sostenguda per [[Edoard Shevardnadze]], lo parlament georgian votèt l’illegalitat dei tractats signats durant la [[Guèrra Civila Russa]] que fondava l’integracion de Georgia au sen de l’[[URSS]]. En aost, lo [[partit politic|multipartisme]] foguèt autorizat e d’eleccions organizadas a la fin de l’annada. Foguèron averadas per lei nacionalistas e un [[referendum]] proclamèt l’independéncia de Georgia lo 9 d’abriu de 1991. En mai de 1991, [[Zviad Gamsakhórdia]] foguèt elegit president de la republica. Establiguèt rapidament un regime fòrça autoritari que causèt una [[guèrra civila]] entre sei partisans e seis adversaris a la fin de l’annada. Deguèt finalament quitar lo país en genier de 1992 e Shevardnadze prenguèt lo poder en març. D’aqueu temps, l’afebliment dau govèrn de Tiflis permetèt ai republicas autonòmas d’[[Abcazia]] e d’[[Ossetia dau Sud]] de si proclamar independentas a la fin de 1990. Aquò foguèt refusat per Georgia e lo parlament agravèt la situacion en votant la supression de l'autonòmias locala d’Ossetia. Aquò entraïnèt lo començament de doas guèrras e l’armada georgiana ataquèt Abcazia e l’Ossetia dau Sud. Pasmens, sostenguda per [[Russia]], lei doas republicas resistèron fins a la signatura d’ acòrds d’alta-au-fuec en 1992 e en 1993. Reglèt pas la situacion e permetèt ai territòris secessionistas de venir de facto independents. Au sud-oèst, la region d’[[Adjaria]] venguèt tanben de facto independenta en 1991 sensa combat. Lo demorèt fins a 2004 e l’afondrament dau govèrn locau en fàcia dau maucontentament de la populacion. Après aquelei reviradas militaras, lo govèrn de Shevardnadze deguèt faciar una crisi economica lònga que va far tòrt a sa popularitat. Assaièt sensa succès de dubrir Georgia a l’influéncia occidentala e foguèt finalament reversat per una revòuta populara en novembre de 2003. Foguèt remplaçat per lo nacionalista pro-occidentau [[Mikheil Saakashvili]]. Demandèt son intrada au sen de l’[[OTAN]] e signèt divèrseis acòrds ambé de país europèus e arabis per redreiçar la situacion economica de Georgia. Pasmens, venguèt rapidament impopular e foguèt accusat d’autoritarisme. En 2008, assaièt de reglar per fòrça la question dei doas republicas separatistas. Pasmens, [[Segonda guèrra d'Ossetia|l’ataca georgiana]] dei fòrças russas e sud-ossetianas lo 7 d’aost de 2008 entraïnèt una repòsta rapida de Moscòu. Lo 16 d’aost, l’armada georgiana èra destrucha e lei vilas de Gori, de Poti e de Senaki conquistadas per lei tropas russas. En parallèl, lei tropas georgianas foguèron totalament expulsadas d’Abcazia e d’Ossetia dau Sud que l’independéncia foguèt reconeguda per Russia. Après aquela guèrra, lei tensions demorèron importantas ambé [[Moscòu]] e lei projèctes d’adesion a l’OTAN totalament arrestats. Lo govèrn venguèt fòrça impopular e, en 2012, Saakachvili perdèt leis eleccions legislativas. Reconoguèt sa desfacha que venguèt la premiera transicion democratica dau país dempuei son independéncia. == Govèrn e politica == === Simbòls nacionaus === Lo drapèu georgian actuau foguèt adoptat après la Revolucion de 2004 per remplaçar lo drapèu de la [[Republica Democratica de Georgia]] (1918-1921) tornat adoptat en 1991. Es inspirat dau drapèu supausat dau reiaume d’Ibèria. L’armoriau dau país foguèt tanben adoptat en 2004. Es inspirat per lei legendas de l’istòria georgiana, especialament dau ròtle de proteccion ocupat per Sant Jòrge. L’imne nacionau es dich {{cita|Tavisoupleba}} (en [[occitan]] : La Libertat) e la devisa es {{cita|La fòrça es dins l’unitat}}. <gallery> File:Flag of Georgia.svg|Drapèu actuau de Georgia adoptat en 2004. File:Flag of Georgia (1918-1921).svg|Drapèu de Georgia en 1918-1921 e de 1991 a 2004. File:Flag of Georgian SSR.svg|Drapèu de la Georgia Sovietica de 1951 a 1990. File:Greater coat of arms of Georgia.svg|Blason de Georgia adoptat en 2004. File:BagrationCOA.JPG|Blason ancian de la [[Dinastia Bagratida]]. File:Coat of arms of the Democratic Republic of Georgia.svg|Blason de Georgia de 1991 a 2004. File:Emblem of the Georgian SSR.svg|Blason de la Georgia Sovietica de 1951 a 1990. </gallery> === Forma de l’estat e organizacion dau poder === Georgia es una [[republica]] semipresidenciala multipartista. Lo poder executiu es dirigit per lo govèrn. Lo poder legislatiu es assegurat per lo Parlament e tanben per lo govèrn. Lo poder judiciari es independent es dirigit per una Cort Suprèma. Pasmens, aqueleis institucions foguèron sovent dominadas per lo poder executiu permetent l’installacion d’un regime autoritari. Lei dos premiers presidents, [[Zviad Gamsakhórdia]] e [[Edoard Shevardnadze]], foguèron ansin reversats per de revolucions e lo tresen, [[Mikheil Saakachvili]], es regularament accusat d’autoritarisme. La [[democracia]] s’installa lentament dempuei lo començament dau sègle XXI e si debanèt en 2012 la premiera transicion democratica dau poder de l’istòria georgiana. === Poder executiu === Lo poder executiu es dirigit per lo president de la Republica e per lo cap dau govèrn. Lo president es elegit au sufragi universau per un mandat de cinc annadas. Pasmens, en fòra de la nominacion dau Premier Ministre, lei poders presidenciaus son limitats e lo cap dau govèrn es donc lo cap vertadier de l’executiu. === Poder legislatiu === Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lo Parlament format d’una assemblada unica de 150 deputats elegits per quatre annadas segon un sistèma proporcionau. En 2011, s’installèt dins la vila de Kutaisi. === Poder judiciari === Lo poder judiciari es independent e dirigit per una Cort Suprèma que sei jutges son elegits per lo Parlament. Es cargat deis affaires regardant l’aplicacion de la lei. Per lei questions de drech constitucionau, existisse una Cort Constitucionala especializada. === Organizacion territòriala === L’organizacion territòriala actuala de Georgia, adoptada entre 1994 e 1996, es considerada provisòria en causa dei crisis d’Abcazia e d’Ossetia dau Sud. Es compausada de doas regions autonòmas (Abcazia e [[Adjaria]]), de nòu regions e dau territòri de la capitala. Pasmens, si fau nòtar l’independéncia de facto d’[[Abcazia]] e d’[[Ossetia dau Sud]] dempuei leis annadas 1990. Lo sistèma es fòrça centralizada e lei regions son dirigidas per un comissari nomats per lo president de la republica. == Afaires estrangiers e defensa == === Questions territòrialas === Georgia es lo centre d’unei questions territòrialas internacionalas majoras eissidas de l’afondrament de l’[[URSS|Union Sovietica]] entre 1988 e 1991. D’efècte, doas regions ([[Abcazia]] e [[Ossetia dau Sud]]) son desirosas de venir independentas dempuei lo començament deis annadas 1990. Après doas guèrras còntra Georgia entre 1991 e 1993, lei doas regions capitèron de venir de facto independentas gràcias a un sostèn rus. En 2008, après sa desfacha consecutiva a la [[Segonda guèrra d'Ossetia]], Tbilissi perdèt la possession dei darrierei zònas dei regions separatistas encara sota lo contraròtle de son armada. Aqueu còp, l’independéncia d’Abcazia e de l’Ossetia dau Sud foguèt recogenuda per [[Russia]] (e sièis autrei país internacionalament reconeguts en 2013) mai Georgia revendica totjorn aquelei regions e lei tensions militaras l’i son totjorn importantas. Existisse un conflicte frontalier d’importància mendra entre Georgia e [[Azerbaitjan]] a prepaus de la zòna dau [[monastèri de David Garedja]] qu’es revendicat per [[Bakó]]. Enfin, una partida de la minoritat armeniana dau sud dau país (Samtskhe-Djavakheti) es tanben desirosas d’obtenir un estatut d’autonòmia. === Afaires estrangiers === Georgia fa partida deis organizacions internacionalas ò europèas principalas coma l’[[ONU]], lo Conseu d’Euròpa ò l’OSCE. En causa de sa posicion estrategica a l’èst de la [[Mar Negra]] entre [[Turquia]] e [[Russia]] e sus lo passatge d’un oleoducte important, fa partida dei zònas d’influéncia [[Estats Units d'America|estatsunidenca]] e russa. Dempuei son independéncia, Georgia es desirosa de si durbir ai país occidentaus (temptativa d’adesion a l’[[OTAN]], acòrds ambé l’[[UE]]…). En particular, [[Tbilissi]] si presenta coma un aliat e un sostèn deis [[Estats Units d’America]] e participèt a la guèrra d’Iraq ò a la [[Segonda Guèrra d'Afganistan]]. Pasmens, dèu totjorn prendre en còmpte leis interès [[Russia|rus]] dins la region, especialament per assaiar de contenter sei revendicacions sus [[Abcazia]] ò l’[[Ossetia dau Sud]]. Dempuei 2008, Georgia refusèt de mantenir de relacions dirèctas ambé lei país aguent acceptat de reconóisser l’independéncia dei doas regions seccessionistas. === Fòrças armadas === Dempuei l’independéncia, l’armada georgiana participèt a unei conflictes amb un succès fòrça limitat. De 1991 a 1993, foguèt pas capabla de tornar conquistar lei regions d’Abcazia e d’Ossetia dau Sud maugrat una superioritat numerica. Puei, en 2008, ataquèt lei fòrças ossetianas e russas de Tskhinvali. Pasmens, maugrat quauquei succès iniciaus, foguèt esquichada per lei Rus après solament [[Segonda guèrra d'Ossetia|cinc jorns de guèrra]]. En 2013, lei fòrças armadas georgianas son devesidas entre una armada terrèstra e una armada aeriana. Dempuei 2011, la marina militara es plaçada sota l’autoritat dau Ministèri de l’Interior e integrada au sen dei gardacòstas. En 2013, gropavan 37000 militars amb un budget representant 1,2% dau PIB. Dempuei sa quasi destruccion còntra lei fòrças russas en 2008, l’armada s’equipa d’armas modernizadas magerament compradas a Ucraïna, Israèl ò Turquia. Leis Estats Units asseguran una partida importanta de l’entraïnament dei tropas. == Economia == ''De veire: [[Economia de Georgia]]'' L’economia de Georgia es una economia en transicion vèrs un [[capitalisme|modèl liberau]] amb una demenicion fòrça importanta dei formalitats administrativas e de l’importància dau contraròtle de l’Estat. Per exemple, 1800 companhiás foguèron privatizadas de 2004 a 2008. En 2012, son [[PIB]] èra de 27,2 miliards de dolars amb una creissança mejana de 6% entre 2010 e 2012. Lei ressorsas naturalas dau país son fòrça feblas e limitats a l’agricultura que representava 7,8% dau PIB en 2012 e 55% deis emplechs. L’[[industria]] representava 23% dau PIB e 8,9% de la populacion activa. Enfin, lei services representavan 69,2% dau PIB e 35,5% deis emplechs. == Bibliografia == == Vejatz tanben == * [[Partenariat Oriental]] == Ligams extèrnes == {{Commons|Georgia|Georgia}} * {{en}} [https://web.archive.org/web/20080904084409/http://www.president.gov.ge/?l=E&m=0&sm=0 Sit oficial del governement de Georgia] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20060806173216/http://www.parliament.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=1 Parlament georgian] * [http://www.allgeo.org Full information about (country) Georgia] (anglés, alemand, rus, georgian) {{païses d'Asia}} {{païses d'Euròpa (COE)}} == Nòtas & referéncias == <references/> [[Categoria:Georgia|*]] 4uogdk8t1he0nt0pcwl9sg60t2bvj41 10 19682 2504139 2200015 2026-07-08T11:05:51Z ~2026-38754-56 64295 2504139 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunautats autonòmas d'Espanha | tematica = Geografia | carta = es | estildejós = {{Geografia|colores}} | estilgrop = {{Geografia|colores}} | estiltítol = {{Geografia|colores}} | títol = [[Image:Flag of Spain.svg|45px|Bandièra d'Espanha]] {{títolcolor|es|Comunautats autonòmas d'Espanha|Comunautats}} e {{títolcolor|es|Ciutat autonòma|Ciutats autonòmas}} d' {{títolcolor|es|Espanha}} | sostítol = | estilcòs = line-height:1.2 | estillista = text-align:justify | estilpar = background:#FFECEC | imatge =[[Imatge:Autonomous-communities-of-spain-interlang.png|right|300px]] | grop2 = {{títolcolor|es|Ciutat autonòma|Ciutats autonòmas}} | lista2 = <div> <table> <td width="45%" valign="left"> <ol start=18><li>[[imatge: Flag Ceuta.svg|20px]] [[Ceuta|Ceuta (Sabta)]]</ol> </td> <td width="45%" valign="left"> <ol start=19><li>[[imatge: Flag of Melilla.svg|20px]] [[Melilla|Melilla (Mrich)]]</ol> </tr> </table></div> | grop1 = {{títolcolor|es|Comunautats autonòmas d'Espanha|Comunautats autonòmas}} | lista1 = <div> <table> <td width="45%" valign="left"> # [[imatge: Flag of Galicia.svg|20px|border]] [[Galícia]] # [[imatge: Flag of Asturias.svg|20px]] [[Astúrias]] # [[imatge: Flag of Cantabria.svg|20px|border]] [[Cantàbria]] # [[imatge: Flag of the Basque Country.svg|20px]] [[Comunautat Autonòma Basca]] # [[imatge: Bandera de Navarra.svg|20px]] [[Comunautat Forala de Navarra]] # [[imatge:Flag of Aragon.svg|20px]] [[Aragon]] # [[imatge: Flag of Catalonia.svg|20px]] [[Catalonha (region)|Catalonha]] # {{nowrap| [[imatge: Flag of Castilla y León.svg|20px]] [[Castelha e Leon]]}} # [[imatge: Flag of La Rioja (with coat of arms).svg|20px|border]] [[La Riòja]] </td> <td width="45%" valign="left"> <ol start=10> <li>[[imatge: Flag of the Community of Madrid.svg|20px]] [[Comunautat de Madrid]] <li>[[imatge:Flag of Extremadura with COA.svg|20px]] [[Extremadura (Espanha)|Extremadura]] <li>[[imatge: Bandera Castilla-La Mancha.svg|20px|border]] [[Castelha-La Mancha]] <li>[[imatge: Flag of the Land of Valencia (official).svg|20px]] [[País Valencian|Comunautat Valenciana]] <li>[[imatge: Flag of the Balearic Islands.svg|20px]] [[Illas Balearas]] <li>[[imatge:Bandera de Andalucía.svg|20px|border]] [[Andalosia]] <li>[[imatge:Flag of the Region of Murcia.svg|20px]] [[Region de Múrcia]] <li>[[imatge: Flag of the Canary Islands.svg|20px]] [[Illas Canàrias]]</td> </ol> </tr> </table> </div> }}<noinclude> [[Categoria:Region autonòma d'Espanha|*]] [[Categoria:Modèl Espanha|Comunautats autonòmas]] [[Categoria:Modèl geografic|Comunautats autonòmas d'Espanha]] </noinclude> r2foz51rhgwfgh80cwwaoe85mvw73cn 0 22459 2504083 2451725 2026-07-07T12:59:32Z ~2026-38788-15 64279 2504083 wikitext text/x-wiki {{Confusion|scòts}}{{Infobox Lenga | país=[[Escòcia]]<br>[[Canadà]] | regions =[[Highlands]] en Escòcia, [[Illa de Cap Breton]] en [[Nòva Escòcia]]. | locutors = [[Lenga mairala|L1]]: 70 000 (2022)<ref>{{Ref-web |títol=Scotland’s Census 2022 - Ethnic group, national identity, language and religion |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/2022-results/scotland-s-census-2022-ethnic-group-national-identity-language-and-religion/ |autor=Scotland's Census |sit=scotlandscensus.gov.uk}}</ref> | status = [[Escòcia]]<ref>{{Ref-web |títol= Gaelic Language (Scotland) Act 2005 |url=https://www.legislation.gov.uk/asp/2005/7/contents |autor=Parlament d'Escòcia |sit=www.legislation.gov.uk}}</ref> | minoritats = [[Canadà]] <div> * [[Nòva Escòcia]] </div> |academia=[[Bòrd na Gàidhlig]] |mòstra= Article primièr de la Declaracion dels Dreches Umans <br /><br /> '''Bonn 1.'''<br /><br /> Tha gach uile dhuine air a bhreth saor agus co-ionnan ann an urram's ann an còirichean. Tha iad air am breth le reusan is le cogais agus mar sin bu chòir dhaibh a bhith beò nam measg fhein ann an spiorad bràthaireil. | fam1=[[Lengas indoeuropèas]] | fam2=[[Lengas celticas]] | fam3=Lengas celticas insularas | fam4=Lengas gaelicas | imatge=Scots Gaelic speakers in the 2011 census.png | legenda = Reparticion dels locutors de gaelic escocés (2011). }} Lo '''gaelic escocés''' (autonim: ''gàidhlig'' {{AFI|[ˈkaːlɪkʲ]|Gaidhlig.ogg}}), mai simplament sonat '''escocés''', es una [[Lengas celticas|lenga celtica]] qu'aperten al grop gaelic —amb lo gaelic [[irlandés]] e lo gaelic [[manx]]. Es parlada en Escòcia dins las [[Highlands]] e en [[Nòva Escòcia]] subretot sus l'[[Illa de Cap Breton]]. Es la lenga oficiala d'Escòcia amb l'[[anglés]], dempuèi la lei votada al [[Parlament escocés]] lo 21 d'abril de 2005. Lenga tradicionala dels [[Gaels]], o [[Scots (pòble)|Scots]] que foguèron los [[Cèltas]] venguts d'[[Irlanda]] en [[Escòcia]] al sègle V, lo gaelic ocupa ara una plaça importanta dins la cultura escocesa : es la lenga istòrica de la màger partida d'[[Escòcia]]. Ça que la, la cal pas confondre amb lo [[scots]], lenga [[Scots (omonimia)|omonima]] del pòble [[Scots (pòble|Scots]] mas qu'es una lenga germanica, formada a partir del vièlh [[anglés]] que foguèt parlat en [[Nortumbria]]. Lo scots es tanben reconegut coma lenga d'Escòcia. La [[BBC]] e "Gaelic Media Service", un grop de comunicacion en gaelic, an previst lo lançament en 2008 d'un canal de television en gaelic. {{Clr}} == Ligams extèrnes == {{Indicacion de lenga|en, gd}} [http://www.gms.org.uk/?lang=gd| Sit de Gaelic Media Service] ==Voses connèxas== * [[Renaissença del gaelic escocés]] ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Portal Lengas}} {{Lenga oficiala|Escocés|del Reialme Unit}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga celtica]] [[Categoria:Lenga de Canadà|Escocés]] [[Categoria:Lenga gaelica|Escocés]] [[Categoria:Lenga escocesa|Escocés]] sbozztnqwz64kt5sx5qmradixmvdo0s 2504084 2504083 2026-07-07T13:00:01Z ~2026-38788-15 64279 2504084 wikitext text/x-wiki {{Confusion|scòts (lenga)}} {{Infobox Lenga | país=[[Escòcia]]<br>[[Canadà]] | regions =[[Highlands]] en Escòcia, [[Illa de Cap Breton]] en [[Nòva Escòcia]]. | locutors = [[Lenga mairala|L1]]: 70 000 (2022)<ref>{{Ref-web |títol=Scotland’s Census 2022 - Ethnic group, national identity, language and religion |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/2022-results/scotland-s-census-2022-ethnic-group-national-identity-language-and-religion/ |autor=Scotland's Census |sit=scotlandscensus.gov.uk}}</ref> | status = [[Escòcia]]<ref>{{Ref-web |títol= Gaelic Language (Scotland) Act 2005 |url=https://www.legislation.gov.uk/asp/2005/7/contents |autor=Parlament d'Escòcia |sit=www.legislation.gov.uk}}</ref> | minoritats = [[Canadà]] <div> * [[Nòva Escòcia]] </div> |academia=[[Bòrd na Gàidhlig]] |mòstra= Article primièr de la Declaracion dels Dreches Umans <br /><br /> '''Bonn 1.'''<br /><br /> Tha gach uile dhuine air a bhreth saor agus co-ionnan ann an urram's ann an còirichean. Tha iad air am breth le reusan is le cogais agus mar sin bu chòir dhaibh a bhith beò nam measg fhein ann an spiorad bràthaireil. | fam1=[[Lengas indoeuropèas]] | fam2=[[Lengas celticas]] | fam3=Lengas celticas insularas | fam4=Lengas gaelicas | imatge=Scots Gaelic speakers in the 2011 census.png | legenda = Reparticion dels locutors de gaelic escocés (2011). }} Lo '''gaelic escocés''' (autonim: ''gàidhlig'' {{AFI|[ˈkaːlɪkʲ]|Gaidhlig.ogg}}), mai simplament sonat '''escocés''', es una [[Lengas celticas|lenga celtica]] qu'aperten al grop gaelic —amb lo gaelic [[irlandés]] e lo gaelic [[manx]]. Es parlada en Escòcia dins las [[Highlands]] e en [[Nòva Escòcia]] subretot sus l'[[Illa de Cap Breton]]. Es la lenga oficiala d'Escòcia amb l'[[anglés]], dempuèi la lei votada al [[Parlament escocés]] lo 21 d'abril de 2005. Lenga tradicionala dels [[Gaels]], o [[Scots (pòble)|Scots]] que foguèron los [[Cèltas]] venguts d'[[Irlanda]] en [[Escòcia]] al sègle V, lo gaelic ocupa ara una plaça importanta dins la cultura escocesa : es la lenga istòrica de la màger partida d'[[Escòcia]]. Ça que la, la cal pas confondre amb lo [[scots]], lenga [[Scots (omonimia)|omonima]] del pòble [[Scots (pòble|Scots]] mas qu'es una lenga germanica, formada a partir del vièlh [[anglés]] que foguèt parlat en [[Nortumbria]]. Lo scots es tanben reconegut coma lenga d'Escòcia. La [[BBC]] e "Gaelic Media Service", un grop de comunicacion en gaelic, an previst lo lançament en 2008 d'un canal de television en gaelic. {{Clr}} == Ligams extèrnes == {{Indicacion de lenga|en, gd}} [http://www.gms.org.uk/?lang=gd| Sit de Gaelic Media Service] ==Voses connèxas== * [[Renaissença del gaelic escocés]] ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Portal Lengas}} {{Lenga oficiala|Escocés|del Reialme Unit}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga celtica]] [[Categoria:Lenga de Canadà|Escocés]] [[Categoria:Lenga gaelica|Escocés]] [[Categoria:Lenga escocesa|Escocés]] lri4u6wrswoxzryegcwaeszvpax873q 0 27141 2504104 2482567 2026-07-08T04:32:47Z Jfblanc 104 2504104 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Charlemagne-by-Durer.jpg|thumb|right|Retrach imaginari de Carlesmanhe realizat en 1512.]] '''Carlesmanhe''' (var. '''Charlesmanhe'''; c. 742/748 – Ais d'Alemanha, 28 de genier de 814), escaissat '''Carles I{{èr}} lo Grand''', foguèt un rèi dei [[Francs]] de 768 a sa mòrt, un rèi dei [[Lombards]] de 774 a sa mòrt e un emperaire carolingian de 800 a sa mòrt. Fiu dau rèi franc [[Pepin lo Brèu]], foguèt lo sobeiran pus influent de la dinastia, dicha carolingiana en son onor, formada au sègle VIII per la familha de [[Carles Martèl]]. Son fiu [[Loís lo Piós]] li succediguèt a sa mòrt. Rèi guerrier, èra a son coronament lo senhor d'un empèri ja important après lei conquistas de son paire. Pasmens, a partir deis annadas 770, Carlesmanhe va organizar una politica d'expansion territòriala sistematica e conquistar lo Reiaume Lombard, [[Saxònia]], una partida dei regions dau pòble deis [[avars de Panònia|avars]], [[Bavièra]] e una partida dau nòrd de la [[peninsula Iberica]]. Foguèt tanben lo protector militar dau papa e aqueu ròtle li permetèt de venir emperaire en 800. En fòra de son activitat miitara, Carlesmanhe assaièt tanben d'organizar e d'unificar son Empèri. Leis aspècts principaus d'aquel objectiu foguèron una tièra de reformas monetàrias, la creacion d'una administracion basada sus lo grop de sei fidèus, lo desvolopament de l'educacion per formar una elèit capabla d'ocupar lei pòstes d'aquela administracion e una òbra importanta au nivèu teologic per la Glèisa Occidentala (questions de l'adopcionisme e dau Credo). Pasmens, la dinastia carolingiana demorèt una dinastia franca. Ansin, a la mòrt de son fiu [[Loís lo Piós]] en [[840]], l'[[Empèri Carolingian]] format per Carlesmanhe dispareguèt après son partiment en 843 entre sei tres felens. Per son òbra en favor de l'expansion dau crestianisme, Carlesmanhe foguèt canonizat per la Glèisa Catolica en [[1165]]. == Lo contèxte dau rèine de Carlesmanhe == === La dinastia carolingiana === [[File:La donacion de Pipino el Breve al Papa Esteban II.jpg|thumb|Pintura representant la donacion de Pepin au papa : lo rèi donèt la region de Ravena au papa per formar les Estats Pontificaus en cambi de la legitimacion papala dau còp d'estat carolingian còntra la dinastia merovingiana.]] {{veire|Empèri Carolingian}} En [[768]], au començament dau rèine de Carlesmanhe, la dinastia carolingiana èra una dinastia [[Francs|franca]] novèla fondada en [[751]] per Pepin lo Brèu après un còp d'estat de palais còntra lei rèis merovingians. Dins aquò, lei racinas dei Carolingians èran ben implantadas dins la societat franca e l'Empèri Franc èra donc una dei poissanças majoras d'Euròpa. D'efèct, aquela dinastia aviá declinat a partir de la mitat dau sègle VII au profiech de nobles locaus e de captaus dau palais centrau. Ansin, la familha de Pepin de Herstal (vèrs 645 - 714), duc d'Austràsia e cònsol dau palais, venguèt un dei caps vertadiers dei regions centralas de l'Estat Franc. Son fiu [[Carles Martèl]] (vèrs 688 - 741) renforcèt aquela posicion e son prestigi après sa victòria còntra una armada musulmana a [[batalha de Peitius (732)|Peitius]] en 732. En [[737]], après la mòrt dau rèi Teodoric IV, Carles Martèl laissèt lo tròne vacant. Son projècte èra probablament de venir rèi mai sa mòrt en 741 l'empachèt de complir aquel objectiu. La situacion cambièt sota lo rèine de son fiu, Pepin lo Brèu. Se deguèt faciar l'oposicion d'una partida de l'aristocràcia franca e nomar un rèi merovingian en [[744]] per legitimar sa posicion, capitèt rapidament de renfòrçar son poder. En 751, èra pron poderós per rebutar lo rèi e venir oficialament rèi dei Francs. Fins a sa mòrt en [[768]], sa politica será fòrça similara a aquela de son fiu e foguèt caracterizada per una aliança politica ambé la Glèisa — per legitimar son títol de rèi — la proteccion militara de la Papautat còntra lei Lombards e l'expansion militara de l'Empèri Franc en direccion dau sud (conquistas d'Aquitània e de Septimània). A sa mòrt, son estat foguèt partejat entre sei dos fius Carlesmanhe e Carloman segon lo principi de la lèi salica. Aquel estat èra poderós e formada per la màger part de Gàllia e per una partida de Germania. A l'entorn, unei pòbles avián aprofichat lo declin dei Merovingians per venir independents mai èran de còps obligats de pagar un tribut. Dins lei regions frontalieras, una partida de l'aristocràcia èra tanben quasi independenta e lei regions dau sud de Gàllia — subretot Aquitània — èran gaire integradas. Pasmens, lo còr dau reiaume — lei regions dau nòrd de Gàllia e de lòng de Ren — èran encara sota lo contraròle dei Carolingians que podián i formar d'armadas importantas e ben equipadas. En particular, aquelei tropas utilizavan un nombre important d'equipaments de fèrre que li donavan un avantatge major còntra leis armadas vesinas. === Leis autrei poissanças principalas de la segonda mitat dau sègle VIII === ==== Lo Reiaume Lombard e la Papautat ==== {{veire|Reiaume Lombard}} Lo Reiaume Lombard èra la poissança principala d'Itàlia e en lucha còntra lei principats lombardas independentas de la peninsula, l'[[Empèri Bizantin]] e leis estats pontificaus. La formacion d'aquela estat acomencèt au sègle VI quand de migracions de Lombards se dirigiguèron vèrs la peninsula en causa de la pression deis Avars dins lei regions d'Euròpa Centrala. Se turtèron ai possessions bizantins e capitèron de conquistar la màger part d'Itàlia franc dei regions de Venècia, de Ravena, de Roma e de [[Calàbria]]. Après aquelei succès, se formèt lo Reiaume Lombard au nòrd, lei ducats lombards de Spoleto dins lo centre e de Benevent au sud. Dins leis annadas 730-750, lo Reiaume Lombard acomencèt de s'estendre vèrs lo sud. Lei Bizantins perdèron Ravena un premier còp en 732 puei definitivament en 751. Menaçat, lo papa acceptèt de s'aliar ambé lo rèi lombard còntra lo Ducat de Spoleto que foguèt somés dins leis annadas 730-740 après una tièra de revòutas. Lo Ducat de Benevent foguèt tanben conquistat mai capitèt de demorar autonòm. En [[758]], capitèt de venir tornarmai independent. Dins aqueu contèxte, la Papautat s'estimèt fòrça menaçada per l'expansionisme lombard e aqueu conflicte va venir lo nos dei relacions diplomatics italianas. Teoricament protegida per l'Empèri Bizantin, la revirada militara dei fòrças italianas de l'emperaire aviá entraïnat la disparicion d'aquela proteccion. Lo papa orientèt donc sa diplomàcia vèrs lo rèi dei Francs per formar una aliança solida basada sus lei principis de la proteccion militara de Roma per lei Francs e dau sostèn religiós e juridic — per legitimar lo títol reiau de Pepin — de la Glèisa au reiaume carolingian. Aquò va donc entraïnar unei guèrras entre Pepin e lei Lombards que van s'acabar per de victòrias francas e un afebliment dau Reiaume Lombard que perdèt divèrsei territòris au profiech de la Papautat. ==== L'Empèri Bizantin ==== {{veire|Empèri Bizantin}} Au sègle VIII, l'Empèri Bizantin èra un estat en crisi militara e politica. Lei problemas militaras principaus èran leis invasions lombardas d'[[Itàlia]], bulgaras dins lei regions balcanicas e aràbias dins lei zonas orientalas e septentrionalas de l'Empèri. Lei problemas politics èran encara pus importants en causa de la crisi religiosa deis imatges a partir dau rèine de [[Leon III (emperaire bizantin)|Leon III]] (717-741). Aquela garrolha entraïnèt una multiplicacion dei complòts e una estabilitat gròssa a la tèsta de l'Empèri. Maugrat aquelei dificultats, l'Empèri capitèt de tenir quauquei possessions en fòra d'[[Anatolia]] e de [[Grècia]] dins lei regions italianas : [[Sardenha]], [[Sicília]], [[Calàbria]], d'illas dins la [[Mar Adriatica]] e [[Venècia]]. Pasmens, en causa de la pression bulgara dins lei [[Balcans]] e aràbia en Anatòlia e de l'alunchament d'Itàlia, una partida d'aquelei regions tenián d'autonòmias importantas. De mai, l'Empèri èra gaire capable d'i mandar d'armadas importantas. En revènge, aqueu declin entraïnèt pas de pèrdas majoras au nivèu simbolic. Eiretier de l'[[Empèri Roman]], l'emperaire d'Orient èra lo senhor teoric d'Euròpa Occidentala e son prestigi èra fòrça important. Aital, son sostèn èra, coma la Papautat, una fònt de legitimitat per lei sobeirans occidentaus. ==== Leis estats musulmans ==== [[File:Peninsula Iberica vèrs 750.png|thumb|right|Peninsua Iberica vèrs 750.]] {{veire|Al Andalús}} Au sègle VIII, leis estats musulmans èran la poissança principala a l'entorn de la [[Mar Mediterranèa]]. Pasmens, dins lo corrent deis annadas 750, una revòuta intèrna entraïnèt l'afondrament dau [[Califat Omeia]] au profiech dau [[Califat abbassida|Califat Abbassida]]. Desfacha en 750 durant la [[batalha dau Zab]], leis Omeias perdèron lo contraròtle de la màger part dau Califat e gardèron solament la possession de l'oèst de [[Magrèb]] e d'[[Espanha]]. Inicialament afeblit, lo Califat Omeia va rapidament venir tornarmai una poissança importanta e formar lo [[Califat de Còrdoa]]. Foguèt regularament en guèrra còntra l'Empèri Franc. Pasmens, la dimension d'aqueleis operacions èra diferenta : leis Arabis assaiavan generalament de pilhar Gàllia sensa l'ocupar mentre que lei Francs assaiavan de conquistar certanei regions. Lei combats principaus se debanèron dins leis annadas 730 : lo Califat perdèt una partida de sei possessions de Gàllia, especialament Septimània, mai capitèt de resistir dins lei Pirenèus. Èra tanben capable d'organizar d'expedicions de pilhatges còntra lei regions maritimas crestianas. == La succession de Pepin lo Brèu e la presa dau poder == Lei coneissenças sus la jovença e son educacion de Carlesmanhe son limitats. Foguèt sacrat per la papa Estève III ambé son fraire Carloman e participèt a ais operacions militaras de son paire en [[Aquitània]] en 767-768. Leis informacions regardant son educacion indican que lo rèi saupèsse legir — lo [[latin]] — mai probablament pas escriure. A la mòrt de Pepin lo 24 de setembre de [[768]], son reiaume foguèt partejat entre sei dos fius segon lo principi de la lèi salica. Carlesmanhe obtenguèt un arc occidentau de [[Garona]] a [[Ren (fluvi)|Ren]] e foguèt proclamat rèi per sei fidèus a [[Noyon]]. Lei relacions entre lei dos fraires venguèron rapidament marridas e la maire dei dos sobeirans deguèt negociar un raprochament entre elei en [[770]]. Pasmens, la situacion evolucionèt rapidament en 771 quand l'agonia de Carloman acomencèt. A sa mòrt lo 4 de decembre de [[771]], Carlesmanhe capitèt d'evincir sei dos nebòts, qu'èran leis eiretiers legitims de Carloman, e prenguèt rapidament lo contraròtle dau reiaume de son fraire. DIns aquò, la frema de Carloman capitèt de fugir dins lo Reiaume Lombard ambé sei fius. Lo sostèn a sa causa dau rèi lombard va venir una causa dei guèrras italianas de Carlesmanhe. Sa victòria e lo sostèn d'ancians fidèus de Carloman coma Alard de Corbia, lo còmte de Warin e l'abat Fulrad li permetèt d'assegurar son poder d'un biais definitiu en [[774]]. == L'extension militara de l'Estat dei Francs e la formacion de l'Empèri Carolingian == [[File:Extension de l'Empèri Franc durant lo rèine de Carlesmanhe.png|thumb|Extension de l'Empèri Carolingian durant lo rèine de Carlesmanhe.]] === Lei guèrras d'Itàlia còntra lei Lombards === La guèrra còntra lei [[Lombards]] foguèt lo premier conflicte important de Carlesmanhe vengut rèi unic dau Reiaume Franc. Sei causas son multiplas : * l'enemistat entre lei dos pòbles dempuei lei doas campanhas de Pepin lo Brèu en [[754]] e [[756]]. Ansin, Carlesmanhe aguèt gaire de dificultats per obtenir lo sostèn de son aristocràcia dins l'organizacion d'una guèrra còntre lei Lombards. Dins una societat basada sus la fòrça militara, aquò èra per lo rèi una occasion de legitimar son usurpacion de [[771]] per una victòria sus lo prat batalhier. * lo sostèn dau rèi lombard a la vausa de Carloman après l'usurpacion de l'eiretatge de sei fius. Ansin, menacèt de far sacrar aqueleis enfants per lo papa per minar l'autoritat de Carlesmanhe sus lei Francs. * la volontat dau papa Adrian I{{èr}} de luchar còntra la tutèla lombarda sus Roma installada gràcias a una tièra de crisis intèrnas de 767 a 772. La crisi acomencèt tre l'eleccion d'Adrian I{{èr}} en [[772]]. Afichant son volontat d'independéncia, entraïnèt rapidament l'arribada a l'entorn de Roma dau rèi lombard [[Deidier de Lombardia|Deidier]] ambé de tropas. Oficialament, Deidier èra vengut per negociar mai lo papa s'estimèt menaçat e exigiguèt coma preliminar l'evacuacion dei vilas romanas ocupadas per lei Lombards. Enterin, mandèt una demanda d'ajuda a Carlesmanhe que li donèt una respònsa favorabla. En julhèt de [[773]], l'armada franca ataquèt donc dins la region deis Aups onte se turtèt ai defensas fortificadas dei Lombards. D'efèct, lo plan de Deidier èra de blocar lei Francs dins lei regions pus autas dei vaus aupencs : la manca d'avitalhament deviá alora entraïnar la retirada o la destruccion de l'enemic. Pasmens, la preséncia lombarda èra mau acceptada per certanei populacions localas e lei Francs poguèron donc aprofichar lo sostèn d'abitants deis Aups per trobar de draias permetent de contornejar lei defensors. L'armada lombarda deguèt alora se replegar en panica e lei Francs acomencèron lo sètge de la capitala Pavia que foguèt conquista en junh de 774. Puei, la segonda capitala, Verona, foguèt tanben ocupada après un segond sètge. En març de 774, Deidier foguèt capturat e estremat dins lo nòrd de Gàllia. Aquela victòria foguèt completada per la somission sensa combat dei ducs lombards de Spoleto e de Benevent. Carlesmanhe decidiguèt donc d'annexar lo Reiaume Lombard e nomèt de senhors francs a la tèsta dei fèus d'aquela region. Venguèt lo protector de la Glèisa e confirmèt la posicion deis Estats Pontificaus dins lo centre d'Itàlia. En revènge, refusèt d'apondre de territòris significatius a aqueleis estats. De 776 a 781, la preséncia franca dins lo nòrd d'Itàlia deguèt faciar divèrsei revòutas de la populacion lombarda. Deguèt tanben faciar la volontat d'independéncia dau ducat de Benevent e d'autreis estats dau sud de la peninsula. En [[787]], una armada franca ocupèt lo ducat e obtenguèt la somission dau duc Romuald. Son successor ajudèt lei Francs per replegar una invasion dau felen de Deidier en 788 sostenguda per la flòta bizantina. Pasmens, va contuniar d'assaiar de venir tornarmai independent e lei Francs deguèron organizar d'expedicions regularas (793, 802 e 806) durant lo rèine de Carlesmanhe per gardar la dominacion sus lo sud de la peninsula. === Lei campanhas europèas de Carlesmanhe === ==== Lo sud de Gàllia : Septimània e Aquitània ==== Au començament dau rèine de Carlesmanhe, aquelei doas regions situadas au sud de la França actuala tenián de situacions especialas en causa d'una conquista recenta per lei Francs sota lo rèine de [[Pepin lo Brèu]] e d'un poblament diferent, encara magerament compausat de [[visigòts]], especialament en [[Septimània]]. Entre lei Pirenèus e Garona, s'estendiá tanben un ducat de Vasconia qu'èra independent en 768. Fins la mòrt de Carlesmanhe, Septimània deguèt faciar d'operacions de pilhatge aràbias mai causèt gaire de problemas a la dominacion franca en causa de la feblessa numerica de sa populacion e dau contraròtle de son senhor franc. Vasconia foguèt tanben pas la fònt de dificultats importantas. Tre 768, son senhor, [[Lop II de Vasconia|Lop II]], comprenguèt que Carlesmanhe foguèsse pas desirós de veire lo mantenement d'un principat independent dins aquela region. Decidiguèt donc de negociar sa capitulacion e gardèt probablament lo contraròtle de son estat coma vassau de l'Empèri Carolingian<ref>Una legenda conta que foguèt estremat per Carlesmanhe mai aquò correspònd pas ai fachs coneguts : Carlesmanhe nomèt pas de senhor per Vasconia e un dei fius de Lop II venguèt un chivalier famós de l'armada carolingian.</ref>. En revènge, foguèt pas lo cas d'[[Aquitània]] qu'assaièt de se revòutar tre 768 sota la direccion dau duc Hunald. Vencut en [[769]], assaièt de fugir dins lo ducat de Vasconia mai Lop II lo capturèt e lo donèt ai Francs. Aquò marquèt la fin de l'independéncia d'Aquitània mai lo país èra devastat per dètz annadas de guèrra. De mai, per limitar lo risc de revòuta novèla, lei Francs bastiguèron pas de rets defensius desvolopats dins la region. ==== Germania ==== La conquista o la somission deis estats germanics non francs foguèt un deis enjòcs fondamentaus de la politica de Carlesmanhe. Respondèt a una tièra d'obligacions per lo rèi coma lo besonh de contentar son aristocràcia encantada de campanhas susceptiblas de produrre un butin important, lo besonh d'estendre lo crestianisme per contenter la Glèisa o encara la necessitat de sometre d'estats mai o mens menaçants. ===== La conquista de Bavièra ===== Sota lo rèine de Pepin lo Brèu, lei Francs èran ja intervenguts dins leis afaires intèrns de Bavièra. En [[743]], lei Bavarés foguèron desfachs e, en [[748]], Pepin poguèt nomar un duc de Bavièra tenent de ligams familiaus ambé lei Carolingians. Aquò permetèt de faire intrar Bavièra dins l'esfèra franca. Pasmens, aquela somission èra efectiva solament se lo rèi franc èra pron poderós per èstre escotat per lo duc. Durant lei periòdes d'afebliment de la poissança carolingiana, lo ducat veniá tornarmai quasi independent. Ansin, pensant lei Francs immobilizats per d'annadas en Itàlia, lo duc Tasilon III assaièt — d'un biais prudent — de rompre la tutèla franca sus son territòri : en 774, rompèt oficialament l'aliança ambé lei Carolingians mai l'ajudèt durant una expedicion en Espanha en 778 e acceptèt de jurar fidelitat a Carlesmanhe en 781. Aquela posicion ambigua durèt fins a [[787]] quand Carlesmanhe decidiguèt d'organizar una campanha còntra Bavièra per impausar tornarmai sa dominacion. Tasilon III assaièt de resistir mai sa populacion e son aristocràcia lo sostenguèron pas. Tres armadas francas intrèron donc dins lo ducat sensa trobar de resisténcia vertadiera e Tasilon deguèt capitular lo 3 d'octòbre de [[787]]. Après una segonda temptativa de revòuta, foguèt finalament capturat e estremat per Carlesmanhe. Lo territòri de Bavièra foguèt annexat e de còmtats francs i foguèron creats. ===== Lei guèrras e la conquista de Saxònia ===== Se la conquista de Bavièra foguèt relativament aisada per Carlesmanhe, aquela de Saxònia foguèt d'una natura fòrça diferenta en causa de l'ostilitat seculara entre Francs e Saxons e en causa de la dimension religiosa dau conflicte : lei Francs èran crestians e lei Saxons èran encara pagans. Lei campanhas militaras van donc durar de [[772]] a [[785]]. Foguèron marcadas per una tièra de chaples puei per la creacion d'una legislacion repressiva per eliminar lo paganisme saxon. Aquela legislacion foguèt suprimida en [[797]] mai la somission totala de Saxònia s'acabèt solament en [[804]]. Inicialament, Saxnia foguèt somesa per Pepin lo Brèu e deguèt pagar un tribut anuau ai Carolingians. Pasmens, lo cambiament de rèi entraïnèt l'aplant dau tribut e lei Saxons acomencèron de pilhar lei regions frontalieras dau Reiaume Franc. En [[772]], Carlesmanhe decidiguèt d'aprofichar lo non pagament dau tribut per atacar a son torn Saxònia e la pilhar. Pasmens, aqueu succès foguèt menaçat per lei guèrras lombardas e en 774, lei Sacons ataquèron tornarmai lo nòrd dau Reiaume. Aquela annada marquèt lo cambiament de dimension dau conflicte entre Francs e Saxons. Carlesmanhe annoncièt son intencion d'estendre lo crestianisme dins aquela region e va donar la prioritat ais accions còntra Saxònia. Ansin, tre [[775]], dirigiguèt una expedicion de pilhatge per replicar a la campanha de 774. Installèt tanben de garnisons francas e obtenguèt una premiera somission en [[777]]. Pasmens, tre [[778]], una partida dei Saxons aprofichèt la preséncia de l'armada franca en Espanha per se revòutar sota lo comandament de Widukind e massacrar lei soudats francs e lei Saxons raliats. A partir de [[779]], Carlesmanhe cambièt d'estrategia e organizèt una colonizacion pacienta de la region per la pacificar pauc a pauc. Aqueu periòde va durar sept annadas. Au començament, lei Saxons capitèron d'utilizar lei mes d'ivèrn per contestar lei gasanhs dei campanhas d'estiu menadas per lei Francs. Se repleguèron tanben dins de zonas d'accès malaisats. Ansin, en [[782]], lei Francs foguèron desfachs a la [[batalha de Suntel]] e Carlesmanhe deguèt alora reorganizar l'armada franca per contuniar de tenir sei posicions tota l'annada. Un ret de fortificacions foguèt organizat per repòstar ais atacas saxonas e lei nobles saxons raliats foguèron associats a la direccion dau país conquist. De [[783]] a [[785]], la rebellion saxona perdèt donc lo sostèn de la màger part dei populacions e deguèt recular fins a la capitulacion de son cap. La desfacha de Widukind marquèt la conquista dau centre e dau sud de Saxònia. De guèrras — pus limitadas — van contuniar per sometre lo nòrd e l'èst de [[792]] a [[797]]. Pasmens, après la revòuta de 779, Carlesmanhe decidiguèt d'impausar de condicions fòrça duras per estendre lo crestianisme e empachar una revòuta novèla. Sota lo nom de ''Capitulaire De partibus Saxoniae'', una lèi enebiguèt lei rites pagans e menacèron leis opausants de la pena de mòrt. La pena de mòrt foguèt tanben aplicada per lei personas refusant de batejar seis enfants, d'observar certanei rites crestians o atacant lei bens de la Glèisa. Aqueu regime d'excepcion foguèt abolit en [[797]] quand lei trebols acomencèron de venir rars. ==== Espanha e Pirenèus ==== L'interés de Carlesmanhe per Espanha acomencèt en [[777]]. Durant leis annadas precedentas e dempuei la repression de la revòuta d'Aquitània en [[769]], semblava se contentar dei [[Pirenèus]] coma frontaliera naturala. Pasmens, au contrari deis expedicions germanicas, la resisténcia dei [[Sarrasins (pòble)|Sarrasins]] foguèt fòrça importanta e sovent victoriosa. Après d'annadas de guèrra, lo conflicte s'acabèt donc en 812 per de gasanhs territòriaus febles au sud dei Pirenèus. Lo començament de l'intervencion franca au sud dei Pirenèus foguèt entraïnada per l'ambaissada d'un cap musulman en revòuta còntra l'autoritat de Còrdoa en [[777]]. D'efèct, après la casuda dau Califat Omeia, lo darrier membre important d'aquela familha aviá pres lo contraròtle d'Espanha qu'èra venguda independenta dau rèsta dau monde musulman. Pasmens, se tustèt a la resisténcia de certanei governadors, especialament aquelei de [[Toledo]] e de [[Saragossa]]. Menaçat militarament, lo governador de Saragossa aprofichèt lei relacions bònas entre lei Francs e leis Abbassidas per demandar l'ajuda de Carlesmanha. Li prometèt l'abandon de sei possessions en cambi de son ajuda. En [[778]], Carlesmanhe organizèt donc una ofensiva per conquistar lo nòrd d'Espanha e la vila de Saragossa. Pasmens, sa coneissença de la situacion politica d'Espanha èra limitada e capitèt pas de l'aprofichar per servir seis interés. Au contrari, negligiguèt leis estats crestians de la region e pensèt que la conquista de Saragossa seriá aisada. Pasmens, durant lo periòde d'organizacion de la campanha, lo governador de la vila foguèt cambiat au profiech d'un partisan de Còrdoa. Aital, quand lei Francs arribèron a l'entorn de Saragossa, la vila resistiguèt e l'armada carolingiana, sensa armas de sètge, poguèt pas la conquistar. Carlesmanha deguèt donc se replegar vèrs Gàllia. Durant la retirada, una partida de son armada foguèt destrucha, probablament per de Vascons, au còl de [[Roncesvaus]] simbolizant la revirada de l'expedicion. L'expedicion seguenta còntra Espanha foguèt organizada en [[785]]. Aqueu còp, lei Francs èran ben preparats. Avancèron d'un biais prudent e assaièron de s'aliar ambé leis estats crestians de la region. Pasmens, la resisténcia dei tropas musulmanas foguèt importanta. Ansin, en 788, foguèt una armada aràbia que passèt lei Pirenèus per atacar Septimània e menaçar [[Carcassona]] e [[Narbona]]. Aquela ofensiva foguèt finalament replegada e lei Francs conquistèron pauc a pauc lo sud dei Pirenèus occidentalas. Lei succès vertadiers se debanèron a partir de 790 quand lo còmte Guilhèm acomencèt de dirigir la lucha còntra lei Sarrasins. En [[793]], après un darrier succès, lei Sarrasins deguèron abandonar Septimània. La guèrra se debanèt alora au sud dei Pirenèus e lei Francs prenguèron pauc a pauc l'avantatge. [[Lhèida]] foguèt conquista en [[800]], [[Barcelona]] en [[801]]. [[Tarragona]] e [[Pampalona (Navarra)|Pampalona]] se revoutèron còntra sei senhors musulmans. A partir d'aqueu periòde, leis esfòrç de Guilhèm foguèron renfòrçats per aquelei de [[Loís lo Piós|Loís]], fiu de Carlesmanhe. La situacion demorèt favorabla ai Francs fins a la fin deis annadas 800 quand lei Sarrasins reconquistèron Tarragona (808) puei Pampalona (809). De còntraofensivas foguèron organizats sensa succès per lei Francs còntra [[Tortosa]] entre [[810]] e [[812]] fins a la signatura de la patz en 812. D'efèct, après d'annadas de guèrra sensa venceire ni vencut, lei dos camps acomencèron de negociar a partir de 810. La patz foguèt signada en 812 e Carlesmanhe organizèt au sud dei Pirenèus lei territòris conquistats per formar una [[Marcha d'Espanha]] capabla de protegir Septimània e lo sud de Gàllia. ==== Leis Avars ==== [[File:Tezaurul Sannicolau Mare 3.jpg|thumb|Tesaur de Nagyszentmiklós descubèrt en [[1799]] que foguèt enterrat en Ongria vèrs [[796]] durant lei guèrras entre Francs e Avars.]] Après lei dificultats de la conquista de Saxònia, Carlesmanhe poguèt pas contuniar sa politica d'expansion en direccion dau nòrd-èst : lo pòble deis Obotrites qu'èra installat dins lei regions balticas èra un aliat tradicionau dei Francs e una guèrra dins aquela region auriá benlèu entraïnat de revòutas novèlas dei Saxons. Ansin, Carlesmanhe preferiguèt s'interessar ai regions d'Euròpa Centrala pobladas per leis Avars. Leis Avars demoravan dins lo centre d'Euròpa sus lei territòris deis estats actuaus d'Ongria e de Romania. Formavan un mosaïca de principats que foguèron lòngtemps en guèrra còntra lei Bizantins. Per aquò, formèron d'alianças ambé Bavièra e lo Reiaume Lombard au començament dau sègle VIII. En revènge, èran gaire pertocats per leis afaires d'Euròpa Occidentala fins ais annadas 740. Lo cambiament se debanèt en causa de la progression dau Reiaume Franc. Acomencèron de secutar lei regions frontalieras francas e aculhiguèron mai d'un exilat lombard après la casuda dau Reiaume Lombard. Puei, ajudèron lei pòbles eslaus en lucha còntra lei Francs e assaièron de formar sensa succès una aliança ambé Bavièra. En [[788]] e [[790]], Carlesmanhe assaièt de negociar e divèrseis ambaissadas foguèron cambiadas entre Francs e Avars. Pasmens, la diplomàcia aguèt ges de resultats e lei Francs decidiguèron d'atacar. Doas rasons motivèron aquela decision. Premier, leis Avars èran un pòble ric gràcias ai butins deis operacions de pilhatge deis annadas precedents. Puei, la somission d'aqueu pòble permetiá ai Francs de durbir un accès vèrs leis axes comerciaus dau centre d'Euròpa. Enfin, leis Avars èran encara un pòble pagan e Carlesmanhe poguèt donc presentar aquela guèrra coma un conflicte per la defensa e l'expansion dau crestianisme. Lei combats acomencèron a partir de 791. Aprofichant de revòutas entre lei princes avars, lei Francs conquistèron dos còps la capitala principala deis Avars, un camp dich ''Lo Ring'', en [[795]] e [[796]]. I prenguèron un butin considerable e ocupèron una partida dau país avar en 797. Pasmens, divèrsei revòutas aguèron luòc de 799 a 803 còntra la dominacion franca fins a l'esclatament dau territòri avar en 805. La màger part foguèt ocupada per d'Eslaus o de Bavarés. Lo rèsta demorèt sota lo contraròtle de caps avars venguts crestians e vassaus dei Francs. === La proclamacion de l'Empèri e sa significacion === [[File:Sacre de Charlemagne.jpg|thumb|Representacion dau coronament de Carlesmanhe.]] A partir deis annadas 790, lo Reiaume Franc de Carlesmanhe s'estendiá sus la màger part dei territòris crestians d'Occident, es a dire sus la màger part dei regions reconeissent l'autoritat religiosa dau papa. Lo rèsta dau continent èra devesit entre d'estats pagans, d'estats musulmans e l'Empèri Bizantin crestian mai reconeissent l'autoritat religiosa de [[Constantinòple]] e non de [[Roma]]. Òr, l'unitat de l'Empèri Roman e dau monde crestian ai sègles III e IV aviá creat l'idèa que l'Empèri Roman èra l'empèri de la Crestianitat o encara l'òbra de Dieu per protegir lei crestians. Ansin, quand Carlesmanhe acabèt lei conquistas de [[Lombardia]], de [[Bavièra]] e acomencèt aquela de [[Saxònia]], se desvolopèt pauc a pauc l'idèa de proclamar tornarmai un empèri dins lei regions occidentalas d'Euròpa. [[Alcuin de York]], religiós e conselhier fòrça important de Carlesmanhe, foguèt lo còr dei partisans de la proclamacion d'un empèri novèu. Per la màger part dei religiós romans, la formacion d'un empèri novèu per la Papautat permetiá d'unir lei poders temporaus e espirituaus e lo premier seriá inspirat per l'accion dau segond. Per lei conselhiers de Carlesmanhe, lo títol d'emperaire èra una fònt de legitimitat suplementària e la reconóissença de son ròtle de protector e de guida de la Glèisa. Aquelei concepcions èran diferentas. Pasmens, lei conselhiers de Carlesmanhe èran tròp ignorants de l'art de la diplomàcia papala per la comprendre e la Papautat pensava èstre capable d'impausar una partida de son projècte gràcias au poder espirituau dau papa. Lei doas partidas venguèron donc pauc a pauc d'acòrd per proclamar Carlesmanhe emperaire. Ansin, se la proclamacion de 800 foguèt una sospresa en partida causada per lei dificultats dau papa, èra tanben l'acabament d'un procès lòng e negociat. D'efèct, lei circonstàncias aguèron un ròtle important quand lo papa [[Leon III (papa)|Leon III]] deguèt faciar una revòuta intèrna a Roma a partir de 799. Pasmens, son eleccion en 796 per remplaçar [[Adrian I (papa)|Adrian I{{èr}}]] èra estada relativament rapida e aisada mai sa politica va rapidament se turtar a l'oposicion de la populacion e de l'aristocràcia romana. Lo 25 d'abriu de 799, foguèt arrestat e estremat. Rapidament liberat per lo duc franc de Spoleto, deguèt anar a Padenborn per demandar l'ajuda de Carlesmanhe per restablir son autoritat. L'expedicion se debanèt en 800. Lo rèi reïuniguèt donc un concili per jutjar lo papa e l'innocentar. Puei, aqueu concili discutèt de la proclamacion de Carlesmanhe que venguèt oficialament emperaire d'Occident lo 25 de decembre de 800. Dins aquò, se lo rituau de la ceremònia marquèt l'autoritat superiora dau papa, lei fachs van rapidament mostrar l'independéncia de Carlesmanhe. D'efèct, la poissança temporala de l'emperaire li permetèt generalament d'impausar sei projèctes e d'intervenir dins leis afaires de la Glèisa. Ansin, Carlesmanhe aguèt un ròtle decisiu dins de questions d'organizacion o de teologia coma la modificacion dau Credo a la fin deis annadas 800. Un autre ponch important au coronament imperiau de Carlesmanhe foguèt la reaccion bizantina relativament mesurada en causa dei dificultats de Constantinòple. D'efèct, en 800, lo tròne èra ocupat per una frema, ço qu'èra considerada coma una causa vergonhósa per la màger dei contemporanèus e una fònt d'afebliment intèrn. De mai, l'Empèri Bizantin èra pas en posicion de s'opausar militarament ai Francs. Au contrari, lei territòris bizantins d'Itàlia e dei Balcans èran sota la menaça d'una invasion franca. Aquelei regions èran lo pensament vertadier de la diplomàcia bizantina e de negociacions se debanèron per assegurar lo contraròtle bizantin. Après un periòde de refús, leis emperaires bizantins adoptèron donc una posicion de compromés : acceptèron donc de reconóisser lo títol imperiau de Carlesmanhe sensa parlar d'[[Empèri Roman d'Occident]]. De son caire, la cancelariá carolingiana adoptèt de formulacions identicas. D'ara endavant, lo ''basileus'' foguèt solament dich « emperaire ». === Lo començament deis invasions vikings === Lei darriereis annadas dau rèine de Carlesmanhe foguèt marcadas per lo començament deis invasions vikings dins lo nòrd de l'Empèri e dins certaneis estats dei regions balticas sota protectorat franc. Lei premiers pilhatges acomencèron a la fin dau sègle VIII e a partir de 810, lo problema d'aqueleis atacas venguèt pron important per ordonar lo començament d'una politica de fortificacion dei pòrts e de certanei fluvis. Pasmens, aquelei mesuras foguèron pas sufisentas e la menaça va aumentar durant lei rèines de sei successors per venir un problema fòrça grèu a partir deis annadas 850. == Leis organizacions politica e administrativa durant lo rèine de Carlesmanhe == Dins lo reiaume puei l'empèri de Carlesmanhe, lo sobeiran èra un senhor poderós e ric capable de viure sensa l'ajuda de sei vassaus e fidèus. Un ret de cinc cents còmtes e de dos cents evesques permetiá d'assegurar lo contraròtle militar, administratiu e religiós dau territòri. Pasmens, lo rèi èra un senhor absolut car la talha de l'empèri e l'influéncia dei tradicions germanicas l'obliguèt de dirigir l'estat ambé l'acòrd o lo sostèn dei senhors principaus. Ansin, una tièra d'institucions dirigiguèt l'Empèri Carolingian. === L'armada === [[File:Einhard vita-karoli 13th-cent.jpg|thumb|Representacion de l'armada carolingiana durant lei guèrras de Saxònia.]] Au sègle VIII, tres sègles après sa conquista dau nòrd de Gàllia, lo pòble franc èra totjorn un pòble de guerriers. Ansin, la legitimitat militara e la victòria au combat èra la fònt principala dau poder franc. L'armada èra donc l'institucion pus importanta de l'Empèri e cada expedicion anuala demorava relativament populara en causa deis oportunitats d'enriquiment. Pasmens, en causa de la talha de l'Empèri e dau ritme anuau dei campanhas militaras, la mobilizacion deguèt seguir divèrsei principis per pas entraïnar de revòutas localas. Ansin, lei mobilizacions anualas èran parcialas e lei regions regardadas èran generalament aquelei situats pròchas dau teatre d'operacions. Ansin, cada òme liure deviá teoricament respòndre ais òrdres de mobilizacion. Dins lei fachs, solament una fraccion evolucionant entre un seisen e un tèrç deis efectius teorics participava ai campanhas ofensivas. En revènge, dins lo cas d'una guèrra defensiva, la mobilizacion dei regions menaçadas podiá agantar la totalitat d'aquel efectiu. Un pensament similar existiá tanben per organizar l'avitalhament dei soudats. Cada region deviá participar per defugir de roïnar lei regions pròchas dau prat batalhier. Durant lo rèine de Carlesmanhe, l'aristocràcia franca èra encara en formacion<ref>Durant aqueu periòde, lei cavaliers representavan solament lei classas superioras de la societat e non pas encara lei classas dominantas.</ref>. Cada òme liure èra donc susceptible de participar a una guèrra e deviá pagar son armament e una partida de son avitalhament. Dins aquò, durant lei campanhas, la logistica poguèt de còps assegurar lo remplaçament d'una armada rompuda durant una batalha. L'efectiu teoric maximum de l'armada franca èra donc fòrça important ambé {{formatnum:50000}} òmes. Aquò permetiá de reüir entre {{formatnum:10000}} e {{formatnum:15000}} combatents cada annada. Lo còr d'aquela armada èra sa cavalariá pesuca que gropava entre 500 e 800 òmes pron rics per assegurar l'entretenença dei chivaus e de l'equipament. Sus lo prat batalhier, èra generalament cargada deis assauts frontaus per rompre lei linhas enemigas. La cavalariá leugiera gropava entre {{formatnum:2000}} e {{formatnum:3000}} combatents capables d'entretenir un chivau e un armament leugier sovent compausat d'una [[espasa]] o d'una lança e d'un bloquier de fusta. Èra generalament cargada de missions d'escòrta, de pilhatge, de reconoisssença e de contornejament. Coma Carlesmanhe agrada lei movements de contornejament, la cavalariá leugiera aguèt sovent un ròtle important dins son estrategia. Enfin, l'infantariá gropava entre {{formatnum:6000}} e {{formatnum:10000}} guerriers. Dins l'estrategia de Carlesmanhe, èra generalament utilizada per susvelhar lo camp e l'avitalhament, atacar lei linhas enemigas après lei cargas de cavalariá, ocupar lei regions conquistadas e s'ocupar dei sètges dei vilas. Aquelei soudats tenián generalament d'equipaments leugiers coma un [[bloquier]] de fusta, una [[lança]] e una arma blanca ([[daga]], coutèu, [[destral|destrau]]...). L'[[arc]] se desvolopèt pauc a pauc après lei guèrras còntra leis Avars. Aital, en 803, Carlesmanhe fixèt l'equipament obligatòri de l'infantariá : un bloquier, una lança, un arc e dotze [[sageta]]s. La disciplina e l'avitalhament èran de pensaments regulars de Carlesmanhe. Per exemple, a partir de 811, l'ebrietat foguèt condamnada per de penas d'excomunicacion. Per assegurar l'avitalhament, lo govèrn assaièt de formar de resèrvas de manjar e utilizèt un sistèma de convòis de carretas per lo transportar. L'armada teniá tanben d'otís, coma de mòlas, per produrre son manjar a partir de ressorsas localas. Lei còmtes devián pagar una partida dei despens d'aquel avitalhament. En revènge, la logistica pus pesuca (batèu de transpòrt, armas de sètge...) èra generalament pagat per lo rèi. La proteccion de l'avitalhament èra una mission prioritària dei combatents. === Lei revenguts de Carlesmanhe === En fòra dei despens militaras, Carlesmanhe deviá entretenir sa Cort, es a dire lei despens de foncionament de l'administracion, l'entretenença dau palais e de sei servicis, la bastida e la renovacion de certanei bastiments e l'avitalhament de son personau. Deviá tanben tenir son reng diplomatic. Ansin, s'una partida d'aquelei servicis èra ja pagaga per de donacions de tèrra o de privilègis, Carlesmanhe aguèt un besonh regular de finanças. Òr, coma lo sistèma d'impòst regular de l'Empèri Roman aviá disparegut, l'Empèri Carolingian deguèt trobar de fònts novèlas. La premiera fònt de revenguts èra compausada dei domenis reiaus. D'efèct, gràcias ais eiretatges de la dinastia merovingiana e de la familha carolingiana, Carlesmanhe èra un senhor poderós que teniá de centenaus de domenis dins lo nòrd de Gàllia. Gràcias au partiment dei conquistas, l'emperaire teniá tanben de domenis fòrça estendut dins lei regions orientalas de l'Empèri. Li permetián de produrre de produchs agricòlas, de mineraus e de sau. Aquelei produchs èran dirigits vèrs la Cort quand Carlesmanhe èra dins la region. Dins lo cas contrari, lei sobras èran vendudas. Lo sistèma de vassalitat qu'acomencèt de se formar a partir de 750 foguèt una segonda fònt de revenguts — indirècts — per lo foncionament de l'Estat, especialament aqueu de l'armada. D'efèct, la concession d'un fèu èra una forma de pagament e franc de quauquei situacions especialas, lo vassau deviá pagar sei despens sensa l'ajuda dau rèi e respòndre a sei convocacions. Ansin, dins lo cas d'una guèrra, lo vassau deviá venir ambé sei vassaus. Òr, l'entretenença dei fòrças militaras dau vassau èra a sa carga, ço que permetiá d'equipar una partida dei soudats sensa despens dau govèrn centrau. Lei fèus eclesiastics èran obligats d'aplicar tanben aquelei reglas. Lo problema principau foguèt lo pagament dei salaris dau còmte qu'èran pas de vassaus vertadiers de Carlesmanhe mai leis administrators d'una partida dau domeni reiau. La solucion trobada foguèt la division dei comtats entre lei tèrras de l'emperaire e lei tenements liats a la foncion de còmte. Per la seguida, aquò será a l'origina d'una partida dau sistèma feodau europèu de l'Edat Mejana. Una autre fònt de revenguts foguèt lo pagament de drechs de peatge per la circulacion dei bens e dei marchandisas. Èra exigit dins leis endrechs onte la circulacion necessitava una ajuda o d'infrastructuras especialas (pònt...), ai frontieras dau reiaume, ai passatges dei còls aupencs e pirenencs, a l'intrada dei vilas o dei pòrts... etc. Aqueu revengut èra fòrça important per lei finanças reialas e d'oficièrs especiaus foguèron nomats per lo percebre. Dins certanei cas, lei còmtes avián tanben lo drech de gardar una partida dau pagament dei peatges situats dins son comtat. Enfin, lei guèrras e lei tributs — maugrat lei despens de la logistica e de l'equipament de certanei soudats — foguèron una fònt importanta, especialament au començament dau rèine, car permetián de pilhar dirèctament de richessas malaisadas de trobar o de produrre coma de pèças de moneda o de metaus preciós. === L'administracion centrau e l'adopcion d'una capitala permanenta === L'administracion centrala èra situada au palais de l'emperaire e formada per sei fidèus que podián servir, per exemple, dins la capitala coma conselhier o en província coma còmte. Aquel usatge, creat per Pepin lo Brèu, permetiá de tenir un ret de fidèu per contraròtlar lo territòri dau reiaume. Son problema principau èra lo recrutament car lo trabalh necessita un nivèu d'educacion sufisent per escriure e legir. Sei servicis èran relativament variats. Lei principaus èran d'escriure e de legir la correspòndia de Carlesmanhe ambé lei províncias e lei sobeirans estrangiers, la redaccion d'actes de justiciá e la conservacion deis archivas reialas. En causa dei besonhs d'aquela administracion qu'èra gaire capabla de seguir lo rèi dins totei sei desplaçaments, Carlesmanhe deguèt adoptar una capitala permanenta. Ansin, s'installèt per de periòdes mai o mens lòngas a Herstal, a Worms, a Pandenborg e enfin a [[Aquisgran|Ais d'Alemanha]]. Aquò èra una practica novèla per la dinastia carolingiana car Carles Martel aviá pas de capitala. Pepin lo Brèu utilizèt tanben mai d'un palais meme se, finalament, chausiguèt de demorar en Ais d'Alemanha a la fin de sa vida en causa de la posicion estrategica de la vila. Pasmens, Ais èra pas encara la capitala oficiala de l'Empèri. Lo cambiament se debanèt a partir de 790 quand Carlesmanhe acomencèt d'estabilizar l'Empèri. Ais venguèt donc sa residéncia principala a partir de 794. === L'assemblada === L'assemblada de l'Empèri Carolingian èra compausada de la reünion dei fidèus dau sobeiran, dei còmtes, deis evesques e abats e dei vassaus principaus dau reiaume. Representava lo pòble franc e èra un eiretatge dau periòde de l'assemblada deis òmes liures dei sègles III-VI. De còps, lo papa mandava tanben una ambaissada per lo representar. Coma lo rèi deviá dirigir l'estat ambé lo sostèn dei senhors pus poderós, aquela assemblada èra pas solament una cort d'enregistrament dei decisions de Carlesmanhe. Au contrari, se l'emperaire èra lo cap suprèm, deviá tanben tenir còmpte deis interés dei senhors locaus e lei decisions importantas èran donc sovent adoptadas d'un biais comun. Ansin, de comissions èran formadas, presididas dirèctament per Carlesmanhe o per un senhor important, per negociar e escriure lei tèxtes. Après l'aprovacion de la comission, lo tèxte èra oficialament adoptat per l'assemblada. En fòra d'aqueu ròtle legislatiu entre lo rèi e sei vassaus o fidèus, l'assemblada teniá tanben de ròtles religiós e politic. Lo premier aprofichava la reünion dau clergat de l'Empèri — que representava la màger part dau clergat crestian fidèu a Roma — per discutir de questions religiosas. Lo segond permetiá de recordar l'autoritat de Carlesmanhe sus l'Empèri. En 813, una assemblada extraordinària permetèt tanben de fixar lei reglas de succession de Carlesmanhe au profiech de son fiu Loís. === L'administracion dei territòris === En causa de la superficia importanta de l'Empèri, Carlesmanhe deguèt adoptar un sistèma d'administracion locala per representar son autoritat, assegurar la defensa militara dei províncias e permetre l'aplicacion dei lèis. S'una partida d'aquela òbra foguèt assegurada per lo ret administratiu de la Glèisa, Carlesmanhe creèt un ret de senhors locaus dichs còmtes que representava l'emperaire. Puei, creèt un segond còrs, formats de foncionaris dichs ''Missi Dominici'', per mandar d'òrdres dirècts ai caps locaus e susvelhar seis activitats. Lo còmte èra un fidèu de Carlesmanhe que deviá representar son autoritat e li rendre regularament còmpte. Dins son comtat, lei responsabilitats dau còmte èran tant privadas que publicas. Au nivèu privat, deviá assegurar lo mantenement deis interès locaus dau rèi car èra l'administrator dei bens locaus dau sobeirans. Au nivèu public, deviá assegurar lo mantenement de l'òrdre public, l'aplicacion dei lèis e la proteccion militara. De mai, certanei còmtes èran tanben convocats a la Cort per assegurar de missions militaras dins l'armada o diplomaticas dins de país estrangiers. Enfin, devián tanben participar Ansin, la carga de trabalh dei còmtes èra generalament tròp importanta. Dins certanei cas, èran absents la mitat de l'annada. Pasmens, en causa dau nombre tròp feble de personas educadas, lei còmtes èran rarament revocats. Lei ''[[Missi dominici]]'' èran d'inspectors, d'enquistaires e d'agents d'aplicacions de Carlesmanhe. Tenián tanben lo ròtle d'autoritat intermediària entre lo poder centrau e lei poders regionaus. Ansin, èran mandats d'un biais sistematic dins lei comtats per rendre còmpte de l'activitat dei còmtes. Lo mandadís d'un ''missus'' dins lei ducats o lei marchas èra pus rara car aquelei regions teniàn d'autoritats intermediàrias pus eficaças. Avián lo drech per corregir leis abús o leis errors constatadas e destituir lei foncionaris locaus, comprés lo còmte. Podián tanben portar d'instruccions especialas d'aplicar dins lo comtat. Lei ''Missi Dominici'' tenián donc un ròtle centrau dins l'administracion territòriala de Carlesmanhe. Pasmens, fins a 802, èran solament de mandadors provisòris sovent chausits entre lei vassaus paures. A la fin dau sègle VII, la corrupcion dei ''missi'' èra donc venguda tant importanta que Carlesmanhe deguèsse reformar son sistèma e adoptar de ''missi'' permanents generalament chausits dins la Glèisa. En fòra dei comtats, existiá tanben de ducats e dei marchas que tenián d'autonòmias importantas. Lei premiers èran generalament d'estats conquists qu'avián gardat una partida de seis institucions e de sei senhors. Ansin, lo duc podiá èstre un rèi inicialament independent acceptant de reconóisser l'autoritat superiora de Carlesmanhe (Ducat de Vascònia, Septimània...). Lei marchas èran de regions frontalieras fortificadas dirigits per un còmte especialament chausit per Carlesmanhe. == L'economia de l'Empèri Carolingian durant lo rèine de Carlesmanhe == === L'estructura de l'economia de l'Empèri === Coma per leis autreis estats dei premiers sègles de l'Edat Mejana, la basa de l'economia èra l'agricultura organizada per un sistèma feodau encara en formacion a la fin dau sègle VIII. La basa territòriala de la produccion agricòla èra la « mansa » qu'èra l'unitat fiscala de basa. Una persona podiá tenir mai d'una mansa. Puei, lei mansas èran gropadas per formar de domenis d'una superficia generalament situada entre {{formatnum:1000}} e {{formatnum:2000}} ectaras. Au nivèu sociau, lei païsans èran organizats en vilatge. Lei culturas èran situadas a l'entorn d'aquelei vilatges. Lei produccions principalas èran compausadas de [[cereala]]s que representavan la basa de l'alimentacion. Lei cerealas èran pron variadas car aquò permetiá de demenir lei riscs en cas de recòltas marridas d'un produch. D'un biais generau, lei païsans carolingians assaiavan de privilegiar la quantitat a la qualitat. Lo [[blat]] èra rar mentre que lo séguel, lo blat negre o lei favas èran frequents. Per lo rèsta, l'agricultura èra compausada d'activitats de norrigatge (chivaus, motons, galinalha...) relativament frequentas e de cultura de valor superiora coma la viticultura o lei plantas textilas. Lei produchs de la caça e de la pesca èran un element important dins lei regions que tenián aquelei ressorsas. Lo nivèu tecnologic d'aquela agricultura èra feble e leis otís de fèrre èran fòrça rars. Se fau notar qu'aperaquí la mitat dau territòri èra quasi pas desvolopat. L'[[indústria]] èra gaire desvolopat e limitat a la transformacion de produchs agricòlas e a l'artesanat de la metallurgia. Leis equipaments agricòlas pus importants (pressa, molin...) èran entretenguts per leis autoritats localas. Una partida importanta dei textils e deis otís de basa èran produchs dirèctament au vilatge per lei païsans. La produccion d'otís complèxs èra l'òbra d'artesans vertadiers que lo nombre èra feble. Pasmens, lo fèrre èra un element rar e son usatge èra sovent limitat a la produccion militara. Lo comèrci aviá declinat dempuei lo periòde de l'Empèri Roman mai demorava una activitat encara importanta. Lei produchs principaus comercializats dins l'Empèri èran lo vin, lo blat, l'òli, lei textils, lo peis salat e leis esclaus. De cambis importants se debanavan ambé lei regions britanicas, espanhòulas e saxonas. En revènge, en causa dei guèrras dins lei regions orientalas de Mediterranèa e a l'entorn de la peninsula iberica durant lo periòde de l'expansion musulmana, lei cambis mediterranèus conoguèron una baissa — relativa — durant lo rèine de Carlesmanhe. Leis importacions principalas èran de textils, de pelissas, de produchs preciós d'Africa e d'Asia (espècias, evòri...) e d'ambra. Leis exportacions principalas èran lo vin e lo blat. Dins l'Empèri, leis axes comerciaus principaus èran situats de lòng dei rotas romanas ancianas. Per sostenir aquela activitat, la moneda principala èra lo denier d'argent. Lei monedas d'aur èran pus raras e d'origina estrangiera o anciana. D'efèct, en causa de la manca de jaciment d'aur important en Euròpa Occidentala, la produccion de pèças d'aur dispareguèt rapidament tre la fin de l'Empèri d'Occident e l'usatge d'aquelei monedas declinèt pauc a pauc au sègle VII. En revènge, la moneda d'argent conoguèt un desvolopament important en causa de la preséncia de jaciments dins l'Empèri e de sa valor adaptada ai cambis generalament locaus de l'activitat comerciala de l'Empèri. === L'accion agricòla de Carlesmanhe === L'accion agricòla de Carlesmanhe demorèt limitada e la vida rurala evolucionèt pas durant son rèine. Son pensament principau èra de melhorar la gestion de sei domenis agricòlas. Ansin, adoptèt una lèi per definir lei culturas obligatòrias dins cada domeni, definir lei periòdes de caça, organizar l'avitalhament de la Cort o de l'armada, mantenir l'igièna dins leis obradors de transformacion dau lach... etc. Lei ''Missi dominici''' foguèron de còps cargats de susvelhar son aplicacion. === L'unificacion deis unitats de mesura e lei reformas de la moneda === [[File:Denier Charlemagne1.jpg|thumb|right|Fotografia d'un denier dau rèine de Carlesmanhe.]] Carlesmanhe assaièt d'impausar divèrsei reformas per lo sistèma d'unitats de mesura qu'èran vengudas fòrça diferentas segon l'endrech. La reforma principala foguèt aquela de la liura que sa valor foguèt d'ara endavant egala a 437 gramas. Aqueu cambiament e la volontat d'unificacion de l'emperaire aguèt de consequéncias importantas per la moneda carolingiana que va conóisser divèrsei reformas durant lo rèine. Au començament dau rèine, lo denier leugier teniá una massa mejana de 1,23 gramas d'argent. Entre 787 e 794, l'emperaire adoptèt una reforma majora d'aqueu sistèma amb un denier novèu que sa massa mejana èra de 1,60 gramas d'argent. La rason d'aqueu cambiament es mau coneguda. L'ipotèsi principala es la necessitat d'aumentar la quantitat d'argent dins lei pèças en causa de l'aumentacion d'argent disponible a l'entorn de Mediterranèa durant aqueu periòde. Lei pèças estrangieras èran generalament refondudas per leis obradors reiaus permetent una unificacion relativa de la moneda en circulacion de l'Empèri Carolingian<ref>Certanei senhors locaus avián tanben lo drech de batre la moneda e lei pèças bizantinas e aràbias èran fòrça frequentas dins lei regions comercialas coma lo nòrd d'Itàlia.</ref>. A partir dau coronament imperiau, Carlesmanhe adoptèt un denier novèu que teniá una massa d'argent de 1,91 gramas. Aqueu sistèma monetari entraïnèt divèrseis incoeréncias car lo taus de cambi entre lei monedas novèlas e ancianas foguèt mau definidas per favorizar lei finanças publicas (pagaments dei peatges, deis emendas...). Pasmens, permetèt tanben de luchar còntra l'inflacion causada per l'aumentacion de la quantitat d'argent disponibla e de limitar la partença en fòra de l'Empèri d'una moneda susavalorada. Lei monedas d'aur demorèron totjorn fòrça raras durant lo rèine de Carlesmanhe. Premier, èran mau adaptadas ai necessitats dau comèrci occidentau. D'autra part, la produccion carolingiana de pèças d'aur èra limitada e solament destinada au prestigi de l'Empèri per imitar l'Empèri Bizantin que teniá una moneda d'aur. === La politica comerciala de Carlesmanhe === Carlesmanhe s'ocupèt gaire d'afaires comercialas en causa de la superficia de l'Empèri. Sei mesuras principalas foguèron d'assegurar la circulacion dei marchandas gràcias a una politica de seguritat dei rotas e dei rius o a la renovacion de certaneis infrastructuras. Dins certaneis endrechs, de projèctes importantas foguèron acomençats per melhorar la circulacion entre lei rius coma lo cavament d'un canau entre Ren e Danubi. Pasmens, lei mejans tecnologics èran pas encara sufisents per acabar aquela bastida. == La politica religiosa e leis afaires religiós durant lo rèine de Carlesmanhe == L'aliança ambé la papautat èra l'axe major de la diplomàcia de la dinastia carolingiana. L'expansion dau crestianisme e l'unificacion dei practicas dins l'Empèri foguèron donc de dèures importants de l'emperaire. Ansin, Carlesmanhe entraïnèt mai d'una guèrra (Saxònia, Espanha, Avars) en causa de motius religiós, o au mens en partida religiós, e s'impliquèt regularament dins de questions teologicas o d'organizacion intèrna de la Glèisa. === L'expansion dau crestianisme === L'expansion dau crestianisme foguèt un element importanta de la politica estrangiera de Carlesmanhe. D'efèct, durant son rèine, divèrsei guèrras s'acabèron per la conversion de pòbles pagans au crestianisme e donc per l'expansion d'aquela religion. Lei principalas foguèron lei guèrras còntra lei Saxons e còntra leis Avars. D'autra part, lo poder carolingian sostenguèt tanben lo mandadís de missionaris per evangelizar lei pòbles eslaus. === La question dau dogme === [[File:3enighed.svg|thumb|right|Representacion de la Trinitat Occidentala adoptada sota lo rèine de Carlesmanhe.]] Carlesmanhe s'ocupèt dau dogme de la Glèisa Crestianisme a partir deis annadas 790. Son conselhier Alcuin de York aguèt una influéncia importanta dins lo debanament d'aqueu procès fins a sa mòrt car èra lo representant de la tradicion crestiana deis illas britanicas de fidelitat au dogme de Roma. Òr, a partir deis annadas 780, se desvolopèt l'idèa de « l'adopcionisme » (Jèsus adoptat per Dieu e non son fiu) dins lo sud de Gàllia o en Espanha e l'Empèri Bizantin èra encara empachat per la question deis imatges. Pus grèu per leis autoritats crestianas, lo sud de Gàllia assostava tanben d'eresias declarant que [[Maria (maire de Jèsus)|Maria]] foguèsse la maire de mai d'un enfant. Enfin, l'unificacion dei practicas religiosas de l'Empèri èra un factor d'estabilizacion de son territòri. La poissança de Carlesmanhe li permetèt de reünir de concilis e la ierarquia de la Glèisa occidentala li reconoguèt aqueu drech d'un biais implicit per son abséncia de contèsta. De 792 a 800, sostengut per l'emperaire, Alcuin va luchar còntra l'adopcionisme fins a la retractacion de l'evesque Fèlix, teologian principau d'aquela idèa, a Ais d'Alemanha. Après aquela victòria, lo clergat iberic va pauc a pauc abandonar l'adopcionisme. Pasmens, tre la resolucion de l'afaire adopcionista, acomencèt aquela dau Sant Esperit en causa de l'abséncia de definicion dogmatica complèta d'aqueu concèpte. En particular, lo problema èra de saber se lo Paire e lo Fiu tenguèsson un reng identic o non dins sa definicion. Per leis autoritats religiosas de Constantinòple, lo Sant Esperit procedís dau Paire per lo Fiu. Au contrari, una partida de la Glèisa Occidenta adoptèt lei conclusions dau concili de Nicèa e, dins aquelei regions, l'Esperit Sant procedís dau Paire e dau Fiu. En Iàlia, leis esitacions de la papautat entraïnèron de practicas variadas dins la definicions d'aqueu dogme. Òr, la volontat d'unificacion de la Glèisa de Carlesmanha poguèt pas acceptar aquela situacion. Ansin, de 796 a 809, una tièra de concili entraïnèt l'adopcion per la Glèisa Occidentala d'una reforma dau ''Credo'' en acòrd ambé l'usatge franc : lo tèxte passèt donc de « l'Esperit Sant procedís dau Paire » (''ex Patre'') a « l'Esperit Sant procedís dau Paire e dau Fiu » (''ex Patre Filioque''). Aquela reforma mostrèt l'importància de l'emperaire dins leis afaires religiosas car foguèt adoptada per la Glèisa maugrat lo refús iniciau dau papa Leon III. === L'organizacion de la Glèisa === En fòra de l'expansion dau crestianisme e de la definicion dau dogme, Carlesmanhe aguèt tanben un ròtle important dins l'organizacion de la Glèisa Occidentala que li permetèt de'n venir lo cap vertadier. Ansin, s'ocupèt de respòndre ai besonhs materiaus e financiers dau clergat gràcias a una tièra de donacions au profiech deis evescats e dei monastèris. La dima, impòst au profiech de la Glèisa, venguèt obligatòria dins tot l'Empèri e lei domenis religiós foguèron plaçats sota la proteccion militara d'avoats nomats dirèctament per l'emperaire. Una gròssa atencion foguèt tanben donada ai nominacions dei caps de la Glèisa Carolingiana per lo poder e divèrsei mesuras e lèis permetèron d'instaurar de reglas de disciplina e de'n contraròtlar l'aplicacion. == La justícia e leis afaires juridics durant lo rèine de Carlesmanhe == === Lo drech e lei lèis === Lei fònts dau drech e dei lèis durant lo rèine de Carlesmanhe e de sei predecessors èran fòrça variadas car cada pòble somes au poder franc teniá lo drech de gardar sa lèi. De mai, la lèi franca èra devesida entre dos ensems diferents per lei Francs Salians e per lei Francs Renans. Enfin, lo drech canonic, e de còps lo drech roman, podián s'aplicar dins l'Estat Franc e la paraula dau rèi en conclusion de l'assemblada dau reiaume aviá tanben l'estatut juridic d'un òrdre o d'una lèi. La màger part d'aquelei lèis èran oralas e son escritura èra alora considerada coma una comoditat e non una necessitat. L'objectiu d'aquela mosaïca de drechs diferents èra d'assegurar l'òrdre public, la patz sociala e d'empachar de cicles venjanças sensa fin. Ansin, la màger part dei lèis regardava leis ofensas de drech privat e mai d'un crim èra condamnat solament per una compensacion a la victima o a sa familha. L'unificacion d'aqueleis ensems conoguèt quauquei progrès durant lo rèine de Carlesmanhe mai a sa mòrt, cada sistèma juridic èra encara fòrça diferent. D'efèct, dins la màger part dei societats germanicas, la lèi èra situada au dessús dau rèi. Lo rèi èra son interprèt suprèm mai tota cambiament de la lèi necessitava l'aprovacion de l'assemblada. De mai, lo cambiament dei lèis èra pas una necessitat per la màger part dei contemporanèus de Carlesmanhe e l'independéncia juridica de cada pòble permetiá d'assegurar son autonòmia e donc d'assegurar l'estabilitat generala de l'Estat. Aquela situacion cambièt un pauc après lo coronament imperiau car, segon lo drech roman, l'emperaire aviá un poder sufisent per modificar lei lèis. Aquò permetèt a Carlesmanhe d'adoptar quauquei modificacions per resòuvre d'incoérencias e d'acomençar l'unificacion dau drech. Pasmens, lo procès per adoptar aquelei mesuras deguèt pas acipar lei pòbles. Aital, Carlesmanhe preferiguèt donc apondre ai lèis ja presentas. Lei capitularis èran d'exemples d'aquela volontat car èran generalament solament de compilacions de precision dau drech existent e non de lèis novèlas. === La reforma de l'organizacion de la justícia === Se lo drech e lei lèis demorèron pron estables durant lo rèine de Carlesmanhe, l'organizacion e lo foncionament de la justícia conoguèron de reformas importantas per melhorar e estabilizar son foncionament au nivèu locau. Leis institucions superioras conoguèron tanben d'evolucions mens importantas. D'efèct, au començament dau rèine, la justícia èra exercida per lei còmtes e l'assemblada deis òmes liures de son territòri. Pasmens, en causa de sa carga de trabalh e de sei missions variadas, lei còmtes èran sovent absents dau comtat empachant un foncionament regular de la justícia. Òr, lo tribunau dau còmte deviá jutjar toteis afaires penaus e civius dau comtat, comprés lei mens importantas. Èra tanben cargat deis afaires penaus dei domenis eclesiastic coma responsable dau mantenement de l'òrdre public. Aquela situacion entraïnèt donc de retards importants e una reforma dins leis annadas 780 que foguèt la creacion deis echevins. Aqueleis echevins èran de jutges permanentas, entre sept e dotze per comtat, cargats de reglar leis afaires mens importantas. Autra evolucion importanta, leis echevins èran pagats per l'administracion e, au contrari deis assembladas precedentas, van pauc a pauc aprendre e conóisser lei lèis. De mai, la formacion dei jutges foguèt renfòrçada per de mesuras dau govèrn per recordar la necessitat de jutjar segon lei lèis. Per leis afaires pus grèus, lo tribunau dau còmte èra d'ara endanvat reünit un nombre de còps fixat a l'avança per facilitar son organizacion. Au dessús dei juridiccions localas, lo rèi èra l'instància suprèma de decision e d'interpretacion dei lèis. En teoria, cada òme liure podiá demandar son intervenir. Pasmens, lo viatge fins a la capitala èra impossible per la màger part deis abitants. Ansin, Carlesmanhe modernizèt aqueu sistèma gràcias ai ''missi dominici'' que foguèron cargats de jutjar au nom dau rèi dins lei províncias. Lei cas pus grèus (traïson de senhor, eresia...) podián èstre jutjats durant l'assemblada dau pòble franc dirèctament per Carlesmanhe. Lei penas prononciadas per lei tribunaus èran d'emendas au profiech dau rèi, d'indemnitats de pagar ai victimas, de composicions entre lei partidas, de castigaments corporaus o de condamnacions a la pena de mòrt. Cada condamnat a mòrt podiá faire apelacion a Carlesmanhe que teniá un drech de gràcia que foguèt fòrça utilizat. En revènge, la mòrt èra immediata per leis assasins e lei bregands arrestats en flagrand delicte. La preson èra gaire utilizada e limitada ai personas susceptibles de pertubar l'òrdre public avans son procès. Lo refús d'acceptar un jutjament èra considerat coma una ofensa còntra l'autoritat reiala e podiá entraïnar una condamnacion suplementària. == Lo començament de la Renaissença culturala de l'Empèri Carolingian == === La reünion dei condicions permetent la Renaissença Carolingiana === [[File:CarolingianMinuscule.jpg|thumb|right|Fotografia d'un pergamin dau sègle X redigit en escritura carolingiana.]] Lei consequéncias pus visiblas de la Renaissença Carolingiana se debanèron d'annadas après la mòrt de Carlesmanhe durant lei rèines de sei felens. Pasmens, lei condicions permetent aqueu desvolopament foguèron reünidas durant son rèine gràcias a sa volontat de concentrar un gròs nombre d'intellectuaus a sa Cort. L'objectiu èra de formar una elèit pron importanta per ocupar lei pòstes de son administracion (còmtes, ''missi dominici'', teologians...). De mai, dins un Estat Franc que sa referéncia èra tanben l'Empèri Roman d'Occident, la produccion cultura de la Cort èra tanben una fònt de prestigi e un biais d'imitar Constantinòple. L'interés de Carlesmanhe per leis intellectuaus acomencèt tre lei guèrras lombardas e son premier viatge a Roma. En fòra dau prestigi, li permetián de cumplir son ròtle d'unificacion de l'Empèri, especialament au nivèu religiós, car Carlesmanhe ordonèt rapidament d'organizar una campanha de correccions dei tèxtes religiós. Ansin, la religion e lei biais de melhorar sa propagacion será lo centre d'aquela Renaissença. Aquò aguèt de consequéncias au nivèu lingüistic car leis intellectuaus de la Cort restaurèron l'usatge dau [[latin]] classic dins lei tèxtes religiós. Òr, dempuei la fin de l'Empèri, lei latins classic e vulgar èran venguts fòrça diferents e formavan d'ara endavant doas lengas diferentas. Ansin, va pauc a pauc se formar l'identitat pròpria dei lengas vulgaras que van formar lei [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] dei sègles seguents. Una autra consequéncia de la restauracion dau latin classic coma lenga administrativa e teologica foguèt lo besonh de crear d'escòlas per melhorar l'ensenhament dins l'Empèri. Carlesmanhe ordonèt ai prèires de fondar una escòla dins cada [[parròquia]]. De segur, dins un estat que mancava d'une elèit sufisenta per son administracion, aquel òrdre foguèt jamai cumplit. Pasmens, va participar a la formacion de la legenda depintat Carlesmanhe coma fondator de l'emperaire e, subretot, va permetre la formacion de quauqueis escòlas dins de monastèris o de centres dau poder carolingian coma lo Palais de l'emperaire. === Lei consequéncias visiblas de la Renaissença Carolingiana durant lo rèine de Carlesmanhe === Se lei consequéncias pus importantas de la Renaissença Carolingiana se debanèron durant lei rèines de sei successors, lo rèine de Carlesmanhe foguèt pas privat de progrès dins lei domenis de la literatura e de l'arquitectura. Ansin, lo libre venguèt un supòrt de la conoissença e de l'expression artistica. Aquò permetèt de desvolopar leis arts de la fabricacion dau libre ambé l'aparicion de l'[[escritura carolingiana]] e la realizacion de progrès dins lei miniaturas. Permetèt tanben un renovèu de la [[poesia]] e de la [[pròsa]] e la creacion d'obradors de còpias dins lei monastèris e leis abadiás. L'autra evolucion dau periòde de Carlesmanhe regardèt l'arquitectura car fòrça bastiments religiós foguèron bastits durant son rèine dins l'Empèri. Aital, apareguèt l'[[art preroman]] que va dominar fins ais annadas 1000. Permetèt d'introdurre lei formas mediterranèas e crestianas classicas, especialament aquelei dei glèisas d'Orient, dins l'art arquitecturau germanic. D'exemples d'aquel art son venguts rars car la màger part d'aquelei bastiments foguèron restaurar dins d'estils novèus per la seguida. Lo pus conegut es la capèla palatina d'Ais d'Alemanha. == La mòrt e la succession de Carlesmanhe == [[File:AachenerDomSarg.jpg|thumb|right|Fotografia dau sarcofag de Carlesmanhe.]] [[File:Karlsschrein front side left.jpg|thumb|right|Fotografia dau reliquari de Carlesmanhe.]] A partir de [[806]], Carlesmanhe demorèt a Ais d'Alemanha franc de quauqueis excepcions e sei fius dirigiguèron leis expedicions militaras anualas. Sa santat acomencèt de declinar a partir de 810 e l'emperaire venguèt fòrça autoritari. Pasmens, de signes de desobeïssença apareguèron e leis expedicions de 807 (còntra lei Saxons) e 811 (còntra lei Danés) foguèron annuladas o fòrça limitadas en causa de relacions entre l'emperaire e sei vassaus. Ansin, en 811, Carlesmanhe preferiguèt realizar son testament per despartir sei bens e facilitar sa succession. Sa mòrt se debanèt lo 28 de genier de [[814]]. Son darrier fiu Loís èra en Aquitània e faguèt esperar un mes per son arribada a Ais. Foguèt enterrat dins la capèla palatina de son palais mai lo debanament dei funeralhas es mau conegut e divèrsei legendas foguèron escrichas sus lo subjècte. En 1166, après sa canonizacion, sei rèstas foguèron transferits dins un [[sarcofag]] datant dau sègle II. Puei, en 1215, foguèron tornarmai transferits dins un reliquaire d'[[aur]] e d'[[argent]]. Au nivèu de l'Empèri, son fiu [[Loís lo Piós|Loís]] li succediguèt sensa dificultat. Será sacrat per lo papa en 816 e va rèinar fins a 840. A sa mòrt, un partiment de l'Empèri se debanèt entre sei tres fius marcan la disparicion de l'Empèri Carolingian e l'aparicion de ''Francia Occidentala'' que serà a l'origina de [[França]] e de ''Francia Orientala'' que serà a l'origina dau [[Sant Empèri Roman Germanic]] e d'[[Alemanha]]. == Ligams intèrns == * [[Empèri Carolingian]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Carlesmanhe}} [[Categoria:Personalitat del sègle VIII]] [[Categoria:Personalitat del sègle IX]] [[Categoria:Noblesa franca]] [[Categoria:Monarca de l'Edat Mejana]] [[Categoria:Emperaire d'Occident]] [[Categoria:Rei dels francs]] [[Categoria:Rei d'Itàlia]] [[Categoria:Duc de Bavièra]] [[Categoria:Carolingians]] [[Categoria:Cap d'estat dau sègle VIII]] [[Categoria:Cap d'estat dau sègle IX]] labdtvzaeo0m5n7v5xzsn435uv2ky4l 0 32951 2504075 2230748 2026-07-07T12:16:02Z ~2026-38788-15 64279 2504075 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Heraldic Shield Gules.svg|204x204px|right|thumb|Representation policròma (a esquèrra) e monocròma (a dreita) de golas.]] Lo '''golas''' (sempre utilizat al singular)<ref>{{Ref-libre|cognòm=Bertero|nom=Alban|títol=''Diccionari eraudic illustrat francés-occitan''|editor=Alcor|url=https://eraldica-occitana.com/lexic-eraldic-occitan-frances/|an=2018}}</ref> ―o '''vermelh'''― es un [[Esmaut (eraldica)|esmaut]] [[eraudica|eraldic]] que correspond a la color roja.<ref name="DicColor">{{ref-libre|cognòm=Gallego|nom=Rosa|títol=''Diccionario Akal del color''|an=2001|editor=Akal|isbn=978-84-460-1083-8|cognòm2=Sanz|nom2=Juan Carlos|pàgina=450|consulta=28 de març de 2013}}</ref> Per tradicion, no se pòt juxtaposar amb l'[[azur]] e lo [[sinòple]]. A l'Edat Mejana, dins las justas indicava alegria.<ref>{{Ref-libre|nom=Marc'Antonio|cognòm=Ginanni|capítol=Rosso|títol=''L'arte del blasone dichiarata per alfabeto''|luòc=Venècia|editor=Guglielmo Zerletti|an=1756|pagina=143}}</ref> Lo golas es nomenat ''gueules'' en eraldica francesa, ''gules'' en eraldica britanica (manlevat al vocabulari [[anglonormand]]), et ''keel'' («garganta») en eraldica neerlandesa. Jouffroy d'Eschavannes troba l'origina del mot dins lo vocable persian گول (''gul'') o گهیول (''ghiul''), que designa un ròse palle. == Referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Eraldica]] 76fifhzu94gyh3bmadpqcp7zf7a6m5b 2504076 2504075 2026-07-07T12:17:09Z ~2026-38788-15 64279 2504076 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Heraldic Shield Gules.svg|204x204px|right|thumb|Representation policròma (a esquèrra) e monocròma (a dreita) de golas.]] Lo '''golas''' (sempre utilizat al singular)<ref>{{Ref-libre|cognòm=Bertero|nom=Alban|títol=''Diccionari eraudic illustrat francés-occitan''|editor=Alcor|url=https://eraldica-occitana.com/lexic-eraldic-occitan-frances/|an=2018}}</ref> ―o '''vermelh'''― es un [[Esmaut (eraldica)|esmaut]] [[eraudica|eraldic]] que correspond a la color roja.<ref name="DicColor">{{ref-libre|cognòm=Gallego|nom=Rosa|títol=''Diccionario Akal del color''|an=2001|editor=Akal|isbn=978-84-460-1083-8|cognòm2=Sanz|nom2=Juan Carlos|pàgina=450|consulta=28 de març de 2013}}</ref> Per tradicion, non se pòt juxtaposar amb l'[[azur]] e lo [[sinòple]]. A l'Edat Mejana, dins las justas indicava alegria.<ref>{{Ref-libre|nom=Marc'Antonio|cognòm=Ginanni|capítol=Rosso|títol=''L'arte del blasone dichiarata per alfabeto''|luòc=Venècia|editor=Guglielmo Zerletti|an=1756|pagina=143}}</ref> Lo golas es nomenat ''gueules'' en eraldica francesa, ''gules'' en eraldica britanica (manlevat al vocabulari [[anglonormand]]), et ''keel'' («garganta») en eraldica neerlandesa. Jouffroy d'Eschavannes troba l'origina del mot dins lo vocable persian گول (''gul'') o گهیول (''ghiul''), que designa un ròse palle. == Referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Eraldica]] 90iywucuk8qb1nvwuuycygy2hd7p4ac 0 54461 2504077 2194355 2026-07-07T12:26:06Z ~2026-38788-15 64279 2504077 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarca |títol= Rei d'Anglatèrra |imatge= [[Fichièr:Bayeux_Tapestry_William.jpg|250px]] |legenda= Lo Duc de Normandia sus la [[Tapissariá de Bayeux]] |nom= Guilhèm I{{èr}} |coronament= [[25 de decembre]] de [[1066]] |predecessor= [[Edgar Ætheling]] pas coronat |dinastia= [[Normands]] |nom naissença= |naissença= cap a 1027 a [[Falaise]], [[Normandia]] |paire= [[Robert lo Magnific]] |maire= [[Hervesa]] |consòrt= |règne= [[25 de decembre]] de [[1066]] – [[9 de setembre]] [[1087]] |decès= [[9 de setembre]] de [[1087]] |successor= [[Robèrt II de Normandia]] |armas= [[Fichièr:Blason duche fr Normandie.svg|125px]] |lista sobeirans= '''[[Monarcas de Grand Bretanha]]''' }} '''Guilhèm lo Conquerant{{Refn|en anglés: ''William the Conqueror''; en francés: ''Guillaume le Conquérant''; en normand ancian: ''Williame li Conquereor''.|group=nòta}}''' ([[Falaise]], ca. 1028<ref>{{cite book |autor=Bates, David |ligamautor=David Bates |títol=William the Conqueror |editor=Tempus|pages=33 |luòc=Stroud, UK |an=2001 |isbn=0-7524-1980-3 }}</ref> - [[Roan]], [[9 de setembre]] de [[1087]]), de còps sonat '''Guilhèm lo Bastard''', en rason de l'illegitimitat de sa naissença, èra [[duc de Normandia]] (coma '''Guilhèm II'''), a partir de 1035, e lo primièir rei normand d'[[Anglatèrra]] (coma '''Guilhèm I'''), de la fin de 1066 fins a sa mòrt. Per contentar sas pretencions sus la corona d'Anglatèrra, Guilhèm envasiguèt Anglatèrra en 1066, al cap d'una armada de normans, bretons, flamencs, e franceses per batre las fòrças anglosaxonas del rei [[Harold Godwinson]] (que moriguèt dins lo conflicte) a la [[Batalha d'Hastings]], e capitèt de contenir mantuna revòltas anglesas pendent çò qu'es ara nomenat la [[conquista normanda d'Anglatèrra]].<ref name="BBC Normans">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/normans/1066_01.shtml|títol="BBC Norman": 1066|date=2001-[[May 1|05-01]]|accessdate=2007-07-16|format=HTML|work=BBC|author=Dr. Mike Ibeji}}</ref> Lo sieu règne, que portèt la cultura anglonormanda en Anglatèrra, aguèt una influéncia sus l'evolucion d'Anglatèrra a l'[[Edat Mejana]]. Los detalhs d'aquel impacte e l'importància dels cambiaments foguèron debatuts pels universitaris pendent mai d'un sègle. En mai del cambiament evident de menaire, lo sieu règne veguèt tanben un programa de bastison e fortificacions, de modificacions de la [[lenga anglesa]], un mudament als nivèls pus nauts de la societat e de la glèisa, e l'adopcion de qualques aspèctes de la reforma continentala de la glèisa. Pus controversiats son los cambiaments possibles dins la lei, l'administracion reiala, lo comèrci, l'agricultura, la païsanariá, lo ròtle e los dreches de las femnas, e l'educacion. == Referéncias == <references /> == Cronologia == {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia |nom=[[rei d'Anglatèrra]] |abans=[[Edgar Atheling|Edgar Ætheling]]<br />designat pel [[Witan]], pas coronat |aprèp=[[Guilhèm II d'Anglatèrra|Guilhèm II lo Rog]] |periòde=1066-1087}} {{Inserir dinastia |icòna= |nom=[[duc de Normandia]] |abans=[[Robèrt lo Magnific]] |aprèp=[[Robèrt II de Normandia|Robèrt Courteheuse]] |periòde=1035-1087}} {{Fin dinastia}} {{DEFAULTSORT:Guilhem Normandia 02}} [[Categoria:Duc de Normandia]] [[Categoria:Ostal de Normandia]] [[Categoria:Monarca d'Anglatèrra|Guilhem Anglaterra 01]] [[Categoria:Cap d'estat dau sègle XI]] [[Categoria:Conquista normanda d'Anglatèrra]] [[Categoria:Bastard]] [[Categoria:Data de naissença desconeguda (sègle XI)]] [[Categoria:Decès en 1087]] [[Categoria:Naissença en Normandia]] 16s3ngq64v6kdzp59tvlh30t38jbvfe 2504078 2504077 2026-07-07T12:27:00Z ~2026-38788-15 64279 2504078 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarca |títol= Rei d'Anglatèrra |imatge= [[Fichièr:Bayeux_Tapestry_William.jpg|250px]] |legenda= Lo Duc de Normandia sus la [[Tapissariá de Bayeux]] |nom= Guilhèm I{{èr}} |coronament= [[25 de decembre]] de [[1066]] |predecessor= [[Edgar Ætheling]] pas coronat |dinastia= [[Normands]] |nom naissença= |naissença= cap a 1027 a [[Falaise]], [[Normandia]] |paire= [[Robert lo Magnific]] |maire= [[Hervesa]] |consòrt= |règne= [[25 de decembre]] de [[1066]] – [[9 de setembre]] [[1087]] |decès= [[9 de setembre]] de [[1087]] |successor= [[Robèrt II de Normandia]] |armas= [[Fichièr:Blason duche fr Normandie.svg|125px]] |lista sobeirans= '''[[Monarcas de Grand Bretanha]]''' }} '''Guilhèm lo Conquerant{{Refn|en anglés: ''William the Conqueror''; en francés: ''Guillaume le Conquérant''; en normand ancian: ''Williame li Conquereor''.|group=nòta}}''' ([[Falaise]], ca. 1028<ref>{{cite book |autor=Bates, David |ligamautor=David Bates |títol=William the Conqueror |editor=Tempus|pages=33 |luòc=Stroud, UK |an=2001 |isbn=0-7524-1980-3 }}</ref> - [[Roan]], [[9 de setembre]] de [[1087]]), de còps sonat '''Guilhèm lo Bastard''', en rason de l'illegitimitat de sa naissença, èra [[duc de Normandia]] (coma '''Guilhèm II'''), a partir de 1035, e lo primièir rei normand d'[[Anglatèrra]] (coma '''Guilhèm I'''), de la fin de 1066 fins a sa mòrt. Per contentar sas pretencions sus la corona d'Anglatèrra, Guilhèm envasiguèt Anglatèrra en 1066, al cap d'una armada de normans, bretons, flamencs, e franceses per batre las fòrças anglosaxonas del rei [[Harold Godwinson]] (que moriguèt dins lo conflicte) a la [[Batalha d'Hastings]], e capitèt de contenir mantuna revòltas anglesas pendent çò qu'es ara nomenat la [[conquista normanda d'Anglatèrra]].<ref name="BBC Normans">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/normans/1066_01.shtml|títol="BBC Norman": 1066|date=2001-[[May 1|05-01]]|accessdate=2007-07-16|format=HTML|work=BBC|author=Dr. Mike Ibeji}}</ref> Lo sieu règne, que portèt la cultura anglonormanda en Anglatèrra, aguèt una influéncia sus l'evolucion d'Anglatèrra a l'[[Edat Mejana]]. Los detalhs d'aquel impacte e l'importància dels cambiaments foguèron debatuts pels universitaris pendent mai d'un sègle. En mai del cambiament evident de menaire, lo sieu règne veguèt tanben un programa de bastison e fortificacions, de modificacions de la [[lenga anglesa]], un mudament als nivèls pus nauts de la societat e de la glèisa, e l'adopcion de qualques aspèctes de la reforma continentala de la glèisa. Pus controversiats son los cambiaments possibles dins la lei, l'administracion reiala, lo comèrci, l'agricultura, la païsanariá, lo ròtle e los dreches de las femnas, e l'educacion. == Nòtas == <references group="nòta"/> == Referéncias == <references /> == Cronologia == {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia |nom=[[rei d'Anglatèrra]] |abans=[[Edgar Atheling|Edgar Ætheling]]<br />designat pel [[Witan]], pas coronat |aprèp=[[Guilhèm II d'Anglatèrra|Guilhèm II lo Rog]] |periòde=1066-1087}} {{Inserir dinastia |icòna= |nom=[[duc de Normandia]] |abans=[[Robèrt lo Magnific]] |aprèp=[[Robèrt II de Normandia|Robèrt Courteheuse]] |periòde=1035-1087}} {{Fin dinastia}} {{DEFAULTSORT:Guilhem Normandia 02}} [[Categoria:Duc de Normandia]] [[Categoria:Ostal de Normandia]] [[Categoria:Monarca d'Anglatèrra|Guilhem Anglaterra 01]] [[Categoria:Cap d'estat dau sègle XI]] [[Categoria:Conquista normanda d'Anglatèrra]] [[Categoria:Bastard]] [[Categoria:Data de naissença desconeguda (sègle XI)]] [[Categoria:Decès en 1087]] [[Categoria:Naissença en Normandia]] 8iux31pteuid2bdr0bqnsr0p6kmno7u 0 65702 2504086 2203811 2026-07-07T13:21:45Z ~2026-38640-67 64280 /* */ 2504086 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Tropical-area-mactan-philippines.jpg|right|240px|thumb|Miègjorn dins una region tropicala ([[Filipinas]]) un jorn que lo solelh es a sa posicion zenitala.]] Un '''tropic''' (del [[grèc ancian]]: τροπή, ''tropê'', «torn») es un axe imaginari latitudinal del glòbe terrèstre. I an dos situats a equidistància de l'eqüator: lo [[tropic del Càncer]] dins l'emisfèri nòrd (23°26′12.1″ N) e lo [[tropic del Capricòrne]] dins l'emisfèri al sud (23°26′12.1″ S). En rason de l'enclinason de l'[[axe terrèstre]] totjorn se pòt veire dins la meteissa posicion las estelas de fons, dins lo periòde d'una orbita completa a l'entorn del solelh, sus la [[Tèrra]] i a de regions que l'enclinason dels rais del solelh càmbia jornalament fins a interferir sus la durada del jorn. Amb la teneson de las observacions, los pòbles ancians concluguèron qu'existissián de latituds sus la superfícia del glòbe que delimitan las enclinasons maximalas e minimalas de las ombras del solelh e aquelas zònas se nomenèron ''torn'' (''tropo'', en grèc), son lo [[Tropic del Càncer]] e lo [[Tropic del Capricòrne]]. Del punt de vista de la [[geografia]], la '''region tropicala''' es un airal de la Tèrra limitat pel Tropic del Càncer e pel Tropic del Capricòrne, que sa linha mediana es l'[[Eqüator terrèstre]]. [[Imatge:World map torrid.svg|thumb|240px|right|Region tropicala]] == Vejatz tanben == * [[Eqüator terrèstre|Eqüator]] * [[Meridian de Greenwich]] * [[Tropic del Càncer]] * [[Tropic del Capricòrne]] * [[Clima tropical]]. [[Categoria:Geografia]] 4nnbaklwv2zblra6weplhfyvcn8x1vf 2504087 2504086 2026-07-07T13:30:19Z ~2026-38640-97 64281 /* */ 2504087 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Tropical-area-mactan-philippines.jpg|right|240px|thumb|Miègjorn dins una region tropicala ([[Filipinas]]) un jorn que lo solelh es a sa posicion zenitala.]] Un '''tropic''' (del [[grèc ancian]]: τροπή, ''tropê'', «torn») es un axe imaginari latitudinal del glòbe terrèstre ont se pòt determinar l'inclinason solar. Dos axes d'aquel tipe son situats a equidistància de l'[[eqüator terrèstre]]: lo [[tropic del Càncer]] dins l'emisfèri nòrd (23°26′12.1″ N) e lo [[tropic del Capricòrne]] dins l'emisfèri al sud (23°26′12.1″ S). En rason de l'enclinason de l'[[axe terrèstre]] totjorn se pòt veire dins la meteissa posicion las estelas de fons, dins lo periòde d'una orbita completa a l'entorn del solelh, sus la [[Tèrra]] i a de regions que l'enclinason dels rais del solelh càmbia jornalament fins a interferir sus la durada del jorn. Amb la teneson de las observacions, los pòbles ancians concluguèron qu'existissián de latituds sus la superfícia del glòbe que delimitan las enclinasons maximalas e minimalas de las ombras del solelh e aquelas zònas se nomenèron ''torn'', son lo tropic del Càncer e lo tropic del Capricòrne. Del punt de vista de la [[geografia]], la '''region tropicala''' es un airal de la Tèrra limitat pel Tropic del Càncer e pel Tropic del Capricòrne, que sa linha mediana es l'[[eqüator terrèstre]]. [[Imatge:World map torrid.svg|thumb|240px|right|Region tropicala]] == Vejatz tanben == * [[Eqüator terrèstre|Eqüator]] * [[Meridian de Greenwich]] * [[Tropic del Càncer]] * [[Tropic del Capricòrne]] * [[Clima tropical]]. [[Categoria:Geografia]] ce5actmjpj3dab5vlep9uz1c8mv8jxn 2504088 2504087 2026-07-07T13:30:52Z ~2026-38640-97 64281 /* */ 2504088 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Tropical-area-mactan-philippines.jpg|right|240px|thumb|Miègjorn dins una region tropicala ([[Filipinas]]) un jorn que lo solelh es a sa posicion zenitala.]] Un '''tropic''' (del [[grèc ancian]]: τροπή, ''tropê'', «torn») es un axe imaginari latitudinal del glòbe terrèstre ont se pòt determinar l'inclinason solara. Dos axes d'aquel tipe son situats a equidistància de l'[[eqüator terrèstre]]: lo [[tropic del Càncer]] dins l'emisfèri nòrd (23°26′12.1″ N) e lo [[tropic del Capricòrne]] dins l'emisfèri al sud (23°26′12.1″ S). En rason de l'enclinason de l'[[axe terrèstre]] totjorn se pòt veire dins la meteissa posicion las estelas de fons, dins lo periòde d'una orbita completa a l'entorn del solelh, sus la [[Tèrra]] i a de regions que l'enclinason dels rais del solelh càmbia jornalament fins a interferir sus la durada del jorn. Amb la teneson de las observacions, los pòbles ancians concluguèron qu'existissián de latituds sus la superfícia del glòbe que delimitan las enclinasons maximalas e minimalas de las ombras del solelh e aquelas zònas se nomenèron ''torn'', son lo tropic del Càncer e lo tropic del Capricòrne. Del punt de vista de la [[geografia]], la '''region tropicala''' es un airal de la Tèrra limitat pel Tropic del Càncer e pel Tropic del Capricòrne, que sa linha mediana es l'[[eqüator terrèstre]]. [[Imatge:World map torrid.svg|thumb|240px|right|Region tropicala]] == Vejatz tanben == * [[Eqüator terrèstre|Eqüator]] * [[Meridian de Greenwich]] * [[Tropic del Càncer]] * [[Tropic del Capricòrne]] * [[Clima tropical]]. [[Categoria:Geografia]] e3z3e9aadub838rzx6l13tm789dt7kd 0 69385 2504112 2488241 2026-07-08T09:17:41Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504112 wikitext text/x-wiki {{Infobox Identitat | imatge=Philip_V_of_Spain.jpg | foncion1=Rei d'Espanha {{non-negreta|([[#Titulatura|mai...]])}} | debuta1=1 de nov. de 1700 | fin1=15 de genièr de 1724 | debuta2=6 de set. de 1724 | fin2=9 de julhet de 1746 | foncion4=Rei de Nàpols e Sardenha | debuta4=1 de nov. de 1700 | fin4=7 de març de 1714 | foncion3=Senhor de los Païses Basses | debuta3 = 1 de nov. de 1700 | fin3 = 10 de mai de 1713 | conjunt = [[Maria Loïsa Gabrièla de Savòia]] ({{abr|m.}} 1701; mòrta 1714)<br>[[Elisabèt Farnese]] ({{abr|m.}} 1714) | nom_naissença = Philippe de Bourbon, duc d'Anjou ([[francés]]) | signatura=Philip_V_of_Spain_signature.svg | religion=[[catolicisme|catolicisme roman]] }} '''Felip V d'Espanha''',<ref group="nt">Vejatz la [[Felip V d'Espanha#Titulatura|titulatura completa]].</ref> sobrenomenat «'''lo Brave'''» (en [[francés]]: ''Philippe de Bourbon''; en [[espanhòl]]: ''Felipe de Borbón y Baviera''; Versalhas 19 de decembre de 1683 – [[Madrid]], 9 de julhet de 1746), foguèt rei d'[[Espanha]] dempuèi lo [[15 de novembre]] de [[1700]] dusca sa mòrt. Foguèt lo primièr rei de la dinastia dels Borbons en Espanha. == Descendéncia == [[Image:La_familia_de_Felipe_V.jpg|thumb|300px|La familha de Felip V per [[Jean Ranc]], 1723: [[Ferrand VI d'Espanha]], Felip V, [[Loís d'Espanha]], Felip de Parma, [[Isabèl Farnese]], Mariana Victoria, [[Carles III d'Espanha]]]]Felip V se maridèt per dos còps: # Maria Loïsa Grabrièla de Savòia (1701–1714); aguèron quatre mainatges, dels quals [[Loís d'Espanha|Loís]] e [[Ferrand VI d'Espanha|Ferrand VI]]. # [[Isabèl Farnese]] (1714–1746); aguèron sèt mainatges, dels quals [[Carles III d'Espanha|Carles III]]. == Titulatura == S. M. Felipe V, rei d'Espanha, rei de Castelha, de Leon, d'Aragon, de Sicìlia, de Nàpols, de Jerusalèm, de Navarra, de Granada, de Toledo, de Valéncia, de Galícia, de Malhòrca, de Sevilha, de Sardenya, de Córdoba, de Corsega, de Múrcia, de Jaén, de las Illas Canàrias, de las Índias Orientalas e Occidentalas, duc de Milan, senhor dels Païses Basses, etc. == Nòtas == {{Referéncias|grop=nt}} == Ligams extèrnes == {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia|color1=#ddddff|color2=#f9999f|color3=#ddddff |abans=[[Carles II d'Espanha|Carles II]] |nom=[[lista dels monarcas d'Espanha|Rei d' Espanha]] |periòde=1700-1724 |aprèp=[[Loís d'Espanha|Loís]]}} {{Fin dinastia}} {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia|color1=#ddddff|color2=#f9999f|color3=#ddddff |abans=[[Loís d'Espanha|Loís]] |nom=[[lista dels monarcas d'Espanha|Rei d' Espanha]] |periòde=1724-1746 |aprèp=[[Ferrand VI d'Espanha|Ferrand VI ]]}} {{Fin dinastia}} [[Categoria:Noblesa espanhòla|Felip V d'Espanha]] [[Categoria:Rei d'Espanha|Felip V d'Espanha]] [[Categoria:Dinastia dels Borbons|Felip V d'Espanha]] [[Categoria:Naissença en 1683|Felip V d'Espanha]] [[Categoria:Decès en 1746|Felip V d'Espanha]] 1a61ihuswrw0983qdyyrqxbc1csnh72 2504113 2504112 2026-07-08T09:18:11Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504113 wikitext text/x-wiki {{Infobox Identitat | imatge=Philip_V_of_Spain.jpg | foncion1=Rei d'Espanha {{non-negreta|([[#Titulatura|mai...]])}} | debuta1=1 de nov. de 1700 | fin1=15 de genièr de 1724 | debuta2=6 de set. de 1724 | fin2=9 de julhet de 1746 | foncion4=Rei de Nàpols e Sardenha | debuta4=1 de nov. de 1700 | fin4=7 de març de 1714 | foncion3=Senhor dels Païses Basses | debuta3 = 1 de nov. de 1700 | fin3 = 10 de mai de 1713 | conjunt = [[Maria Loïsa Gabrièla de Savòia]] ({{abr|m.}} 1701; mòrta 1714)<br>[[Elisabèt Farnese]] ({{abr|m.}} 1714) | nom_naissença = Philippe de Bourbon, duc d'Anjou ([[francés]]) | signatura=Philip_V_of_Spain_signature.svg | religion=[[catolicisme|catolicisme roman]] }} '''Felip V d'Espanha''',<ref group="nt">Vejatz la [[Felip V d'Espanha#Titulatura|titulatura completa]].</ref> sobrenomenat «'''lo Brave'''» (en [[francés]]: ''Philippe de Bourbon''; en [[espanhòl]]: ''Felipe de Borbón y Baviera''; Versalhas 19 de decembre de 1683 – [[Madrid]], 9 de julhet de 1746), foguèt rei d'[[Espanha]] dempuèi lo [[15 de novembre]] de [[1700]] dusca sa mòrt. Foguèt lo primièr rei de la dinastia dels Borbons en Espanha. == Descendéncia == [[Image:La_familia_de_Felipe_V.jpg|thumb|300px|La familha de Felip V per [[Jean Ranc]], 1723: [[Ferrand VI d'Espanha]], Felip V, [[Loís d'Espanha]], Felip de Parma, [[Isabèl Farnese]], Mariana Victoria, [[Carles III d'Espanha]]]]Felip V se maridèt per dos còps: # Maria Loïsa Grabrièla de Savòia (1701–1714); aguèron quatre mainatges, dels quals [[Loís d'Espanha|Loís]] e [[Ferrand VI d'Espanha|Ferrand VI]]. # [[Isabèl Farnese]] (1714–1746); aguèron sèt mainatges, dels quals [[Carles III d'Espanha|Carles III]]. == Titulatura == S. M. Felipe V, rei d'Espanha, rei de Castelha, de Leon, d'Aragon, de Sicìlia, de Nàpols, de Jerusalèm, de Navarra, de Granada, de Toledo, de Valéncia, de Galícia, de Malhòrca, de Sevilha, de Sardenya, de Córdoba, de Corsega, de Múrcia, de Jaén, de las Illas Canàrias, de las Índias Orientalas e Occidentalas, duc de Milan, senhor dels Païses Basses, etc. == Nòtas == {{Referéncias|grop=nt}} == Ligams extèrnes == {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia|color1=#ddddff|color2=#f9999f|color3=#ddddff |abans=[[Carles II d'Espanha|Carles II]] |nom=[[lista dels monarcas d'Espanha|Rei d' Espanha]] |periòde=1700-1724 |aprèp=[[Loís d'Espanha|Loís]]}} {{Fin dinastia}} {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia|color1=#ddddff|color2=#f9999f|color3=#ddddff |abans=[[Loís d'Espanha|Loís]] |nom=[[lista dels monarcas d'Espanha|Rei d' Espanha]] |periòde=1724-1746 |aprèp=[[Ferrand VI d'Espanha|Ferrand VI ]]}} {{Fin dinastia}} [[Categoria:Noblesa espanhòla|Felip V d'Espanha]] [[Categoria:Rei d'Espanha|Felip V d'Espanha]] [[Categoria:Dinastia dels Borbons|Felip V d'Espanha]] [[Categoria:Naissença en 1683|Felip V d'Espanha]] [[Categoria:Decès en 1746|Felip V d'Espanha]] dx9cqng3hkd577chvwcl0gqxum1yslc 2504114 2504113 2026-07-08T09:19:37Z ~2026-38743-78 64294 /* Titulatura */ 2504114 wikitext text/x-wiki {{Infobox Identitat | imatge=Philip_V_of_Spain.jpg | foncion1=Rei d'Espanha {{non-negreta|([[#Titulatura|mai...]])}} | debuta1=1 de nov. de 1700 | fin1=15 de genièr de 1724 | debuta2=6 de set. de 1724 | fin2=9 de julhet de 1746 | foncion4=Rei de Nàpols e Sardenha | debuta4=1 de nov. de 1700 | fin4=7 de març de 1714 | foncion3=Senhor dels Païses Basses | debuta3 = 1 de nov. de 1700 | fin3 = 10 de mai de 1713 | conjunt = [[Maria Loïsa Gabrièla de Savòia]] ({{abr|m.}} 1701; mòrta 1714)<br>[[Elisabèt Farnese]] ({{abr|m.}} 1714) | nom_naissença = Philippe de Bourbon, duc d'Anjou ([[francés]]) | signatura=Philip_V_of_Spain_signature.svg | religion=[[catolicisme|catolicisme roman]] }} '''Felip V d'Espanha''',<ref group="nt">Vejatz la [[Felip V d'Espanha#Titulatura|titulatura completa]].</ref> sobrenomenat «'''lo Brave'''» (en [[francés]]: ''Philippe de Bourbon''; en [[espanhòl]]: ''Felipe de Borbón y Baviera''; Versalhas 19 de decembre de 1683 – [[Madrid]], 9 de julhet de 1746), foguèt rei d'[[Espanha]] dempuèi lo [[15 de novembre]] de [[1700]] dusca sa mòrt. Foguèt lo primièr rei de la dinastia dels Borbons en Espanha. == Descendéncia == [[Image:La_familia_de_Felipe_V.jpg|thumb|300px|La familha de Felip V per [[Jean Ranc]], 1723: [[Ferrand VI d'Espanha]], Felip V, [[Loís d'Espanha]], Felip de Parma, [[Isabèl Farnese]], Mariana Victoria, [[Carles III d'Espanha]]]]Felip V se maridèt per dos còps: # Maria Loïsa Grabrièla de Savòia (1701–1714); aguèron quatre mainatges, dels quals [[Loís d'Espanha|Loís]] e [[Ferrand VI d'Espanha|Ferrand VI]]. # [[Isabèl Farnese]] (1714–1746); aguèron sèt mainatges, dels quals [[Carles III d'Espanha|Carles III]]. == Titulatura == S. M. Felipe V, rei d'Espanha, rei de Castelha, de Leon, d'Aragon, de Sicìlia, de Nàpols, de Jerusalèm, de Navarra, de Granada, de Toledo, de Valéncia, de Galícia, de Malhòrca, de Sevilha, de Sardenha, de Córdoba, de Corsega, de Múrcia, de Jaén, de las Illas Canàrias, de las Índias Orientalas e Occidentalas, duc de Milan, senhor dels Païses Basses, etc. == Nòtas == {{Referéncias|grop=nt}} == Ligams extèrnes == {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia|color1=#ddddff|color2=#f9999f|color3=#ddddff |abans=[[Carles II d'Espanha|Carles II]] |nom=[[lista dels monarcas d'Espanha|Rei d' Espanha]] |periòde=1700-1724 |aprèp=[[Loís d'Espanha|Loís]]}} {{Fin dinastia}} {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia|color1=#ddddff|color2=#f9999f|color3=#ddddff |abans=[[Loís d'Espanha|Loís]] |nom=[[lista dels monarcas d'Espanha|Rei d' Espanha]] |periòde=1724-1746 |aprèp=[[Ferrand VI d'Espanha|Ferrand VI ]]}} {{Fin dinastia}} [[Categoria:Noblesa espanhòla|Felip V d'Espanha]] [[Categoria:Rei d'Espanha|Felip V d'Espanha]] [[Categoria:Dinastia dels Borbons|Felip V d'Espanha]] [[Categoria:Naissença en 1683|Felip V d'Espanha]] [[Categoria:Decès en 1746|Felip V d'Espanha]] 0w634wd4ukmgdrl5cqzofmvohou1n0s 0 94231 2504096 1877644 2026-07-07T17:22:33Z Alaric 506 44932 2504096 wikitext text/x-wiki '''Samson''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Dobs (departament)|Dobs]] e la [[regions francesas|region]] de [[Franca Comtat]]. [[Categoria:Comuna de Dobs]] mmjh60amzjjx2cqt2r3rotxe8tnkwss 2504097 2504096 2026-07-07T17:33:58Z Alaric 506 44932 correccion de la confusion ambe Samson (Dobs) 2504097 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona }} '''Samson''' es un personatge de l'[[Ancian Testament]]. === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Personatge de l'Ancian Testament]] 5a22tfatvwm0nugfijm6bo3w7oixea0 0 112422 2504089 2502593 2026-07-07T14:44:05Z ~2026-38783-62 64282 2504089 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion | nom = Congrès permanent de la lenga occitana | logotipe = [[Fichièr:Lo congres.jpg|centrat|sens_quadre|240x240px]] | abreviacion = CPLO | legislatura = [[França]] | tipe = institut lingüistic | fondacion = decembre de 2011 | objecte_social = {{Lista desenrotlanta | contribuir a la vitalitat de l’occitan, aperat tanben lenga d’òc, e au son desvolopament en obrant entà la soa coneishença e la soa codificacion per la produccion d’apèrs dens l’airau deus diferents aspèctes de la [[lenga]]<ref>Lo Congrès, qu'es aquò ? Presentacion sus l'arcuelh deu site deu Congrès.</ref>}} | sedença = [[Vilhèra (Bearn)| Vilhèra]] ([[Nòva Aquitània|Nòva Aquitània]]) | fondator = {{Lista desenrotlanta | {{Bes | Gilabèrt Mercadièr | [[Patric Sauzet]] | [[Sèrgi Javaloyès]] | Felip Hammel | [[Pèire Brechet]] | [[Jèp de Montoya|Jèp de Montoya Parra]] | Federico Vergés Bartau | [[Sèrgi Carles]] | Joan Loís Blenet }} }} | president = Gilabèrt Mercadièr | site_web = [http://www.locongres.org/ www.locongres.org] }} Lo '''Congrès permanent de la lenga occitana''' (sigla '''CPLO''') qu’ei ua institucion de regulacion lingüistica qui representa los actors e los utilizators de l’[[occitan]] o lenga d'òc. Lo Congrès qu’a per tòca de contribuïr a la vitalitat e au desvolopament de l’occitan, en tribalhant a la soa coneishença e a la soa codificacion tà la produccion deus utís pertocant los diferents aspèctes de la lenga ([[lexicografia]], [[lexicologia]], terminologia, neologia, fonologia, [[grafia]], gramatica, [[toponimia]]).<ref>Lo Congrès permanent de la lenga occitana, ua institucion de regulacion lingüistica per l'occitan. Dossièr de presentacion.</ref><br> Qu'estó installat oficiaument a l'Ostau de Region a [[Bordèu]] lo 16 de deceme de 2011. Que'u sostienen las [[Collectivitat territoriala|collectivitats territoriaus]] francesas e lo Ministèri de Cultura – D.G.L.F.L.F.. Lo son President qu'ei Gilabèrt Mercadièr, Inspector pedagogic onorari de l'[[Acadèmia de Tolosa|Academia de Tolosa]]. == Istòria == La creacion deu Congrès qu'ei lo resultat d'un long procèssus: ===La creacion e la gestion de la grafia classica=== La nòrma grafica de la lenga occitana emplegada e partetjada sus tres Estats on la lenga ei parlada ([[França]], [[Espanha]] e [[Italia]]) qu’ei la «grafia alibertina» o [[grafia classica]] atau com definida dens la ''[[Gramatica occitana segon los parlars lengadocians]]'' de [[Loís Alibèrt]] publicada en 1935. Qu’ei reconeishuda peu Ministèri francés de l’Educacion Nacionau, per la Generalitat de [[Catalonha]] e peu [[Conselh Generau d'Aran]]. Arron la [[Dusau Guèrra Mondiau|dusau guèrra mondiau]], la cama comuna d’aquera nòrma de l’occitan qu’estó gerida au sen de l’[[Institut d’Estudis Occitans]] (IEO).<br> Mei tard, d'universitaris e de militants culturaus deu [[Gidilòc]] (Grop d'Iniciativa per un Diccionari Informatizat de la Lenga Occitana) e deu sector de lingüistica de l'IEO que creèn lo [[Conselh de la Lenga Occitana]] (C.L.O.) en 1997. L’autoritat scientifica d’aqueth conselh qu’estó reconguda peu Conselh Generau d’Aran e per las associacions e las federacions istoricas, mes, a causa de las atacas exterioras creishentas, lo C.L.O. que frenè chic a chic las soas activitats a la fin de las annadas 2000. <br> De 2004 a 2006, membres deu CLO (non mandatats peu CLO), que redigín totun, dab lo President de l’IEO, un tèxte comun dab principis màgers e modalitats d’organizacion entà un organisme de regulacion de l’occitan. Lo tèxte qu’avó un consensus politic e institucionau qui destrauquè a l’Amassada de [[Vielha e Mijaran|Vielha]] en [[Val d'Aran]] lo 23 de mai de 2008 qui amassè las collectivitats territoriaus, las institucions e las associacions istoricas e qui aviè lo procèssus de creacion de l’organisme de regulacion lingüistica. ===L'APORLÒC e lo procèssus de creacion d'un organisme de regulacion === En heurèr de 2009 qu’estó creada l'[[APORLÒC]] (Associacion Prefigurativa de l'Organisme de Regulacion de Lenga d'Òc), qu’avè per tòca la mesa en plaça d’ua autoritat scientifica e morau independenta qui representesse los usatgèrs e los locutors de l’occitan en lo respècte de l’unitat e de la diversitat de la lenga, e que avièt un estudi de factabilitat, remès en abriu de 2011, que menèt a la creacion deu Congrès.<br> Dens l'encastre d'aqueth estudi l’APORLÒC que realizè ua seria de vesitas d’autes organismes de regulacion lingüistica (l’Institut d’Estudis Catalans, [[Euskaltzaindia]] – Academia Reiau de la lenga basca e la Fryske Akademy) entà ne compréner lo foncionament. Lo rapòrt que descriu l’organization, las missions, las produccions, o tanben las relations dab los poders publics d’aqueras institucions. Que hasó tanben preconizacions estructuraus, foncionaus e budgetàrias deu futur organisme de regulacion de l’occitan. ===Creacion deu Congrès=== [[Imatge:Lo-Congrès.jpg|right|thumb| Creacion oficiau deu Congrès a l'Ostau de Region Aquitània]] Arron la dissolucion, lo 9 de decembre de 2011, de l'APORLÒC, lo Congrès qu’estó creat lo 16 de decembre a l'Ostau de Region [[Aquitània]] a [[Bordèu]], en preséncia de representants deu Ministèri de la Cultura - D.G.L.F.L.F., de las Regions Aquitània, [[Mieidia-Pirenèus]], [[Lengadòc-Rosselhon]] e [[Ròse-Aups]], e d'Andrés Urrutia, President d'Euskaltzaindia - Academia Reiau de la lenga vasca. == Missions == La tòca deu Congrès qu'ei de ''"gerir e de socializar las formas establas de la lenga occitana d’uèi amai de porgir los espleches lingüistics indispensables per assegurar una transmission mai eficaça de la lenga cap al mond que la se vòlon aprene"''<ref>[https://web.archive.org/web/20140812142219/http://www.locirdoc.fr/E_loblog/?p=4212+lang%3Doc&lang=oc Article Actualitats occitanas: avançadas interregionalas], sul site deu [http://www.locirdoc.fr CIRDOC]</ref>. Las missions màgers deu Congrès son: *La produccion d’utís lingüistics de referéncia: [[diccionari|diccionaris]] generaus (descriptius, pluridialectaus e transversaus), diccionaris especializats (sciéncias pregondas, [[Sciéncias socialas|sciéncias sociaus]], etc.), fonologia, gramatica generau. *La regulacion lingüistica: mercés aus sons tribalhs e aus sons avís, Lo Congrès que vòu contribuir a la coeréncia e a la qualitat de la lenga. Dens aqueth encastre que hè preconizacions lingüisticas: codificacion, sintaxi, terminologia e neologia. *La recèrca scientifica: la recèrca qu’ei miada entà respóner aus besonhs concrets deus locutors e deus usatgèrs. Tad aquò lo Congrès que tien compte de las demandas e deus besonhs deus formators, deus transmetors e deus actors en divèrs maines. == Principis d'accion == Lo Congrès qu’òbra segon principis atau com lo respècte de l’unitat e de la diversitat de la lenga occitana, l’estabilitat, la representativitat de las regions lingüisticas deu territòri d’Òc, la cooperacion, la collegialitat de las decisions, la recèrca de partenariats dab totas las competéncias disponiblas e la difusion de l’informacion. == Organizacion == Lo Congrès qu'ei una associacion de dret francés que s'empara sus dus conselhs assessors, lo Conselh lingüistic e lo Conselh deus usatgièrs. La soa Amassada Generau qu’ei composada deus partenaris institucionaus e associatius, qui amassan la màger part deus cercaires, ensenhaires e actors culturaus qui hèn víver l’occitan e qui participan a la soa valorizacion e a la soa transmission e tanben deus partenaris publics qui participan a títol consultatiu. === Burèu === [[Imatge:Organigrama_congres.png|right|thumb|Estructura deu Congrès]] Los membres deu burèu deu Congrès son: *Gilabèrt Mercadièr, president; *[[Patric Sauzet]], vicepresident; *[[Pèire Brechet]], vicepresident; *[[Sèrgi Javaloyès]], clavaire; *Benjamin Assié, secretari. Lo director deu Congrès qu'ei Benaset Dazéas. === Conselh lingüistic === Lo Conselh lingüistic qu'a per foncion de representar la comunautat scientifica e totas las regions occitanas qu'i son representadas. Los membres deu Conselh lingüistic que’s desparteishen en quate comissions de tribalhs: gestion de la grafia e validacion de las nòrmas publicaderas, lo Termòc, Inventari e diccionari istoric, lo Basic. La [https://web.archive.org/web/20200815203757/https://www.locongres.org/oc/lo-congres/lo-conselh-linguistic/socis/21-lo-congres lista deus sòcis deu Conselh lingüistic] qu'ei sul site deu Congrès. Lo burèu deu Conselh lingüistic: * President: Patric SAUZET - Vicepresidents: Cecila CHAPDUELH e Arvèi LIEUTARD - Secretari: Rafèu SICHEL-BAZIN - Membres del burèu: Maria Anna CHATEAUREYNAUD, Gerard LIGOZAT, Nicolàs QUINT, Joan ROS === Conselh deus usatgèrs === Lo Conselh deus usatgèrs qu'a per foncion de representar la demanda sociau. Qu’i son personas qualificadas representativas de la practica sociau e despartits en tres sectors: los transmetors (ensenhament, cors taus adultes e formacion professionau), los utilizators (escrivans, editors, [[Mèdias occitans|mèdias]]) e los institucionaus (operators de politicas publicas). Lo burèu deu Conselh deus usatgèrs: *Patrici Baccou, president. *Cedric Valmary, vicepresident. *Joan Breç Brana, secretari. ==Lo portau internet deu Congrès== [http://www.locongres.org/ locongres.org] qu'ei un portau [[internet]] entaus usatgèrs. Mes en linha en noveme 2012, lo site internet deu Congrès qu’ei un portau numeric entà un public en cèrca d’utís lingüistics en linha. Mercés a totas las soas foncionalitats, qu’ei d’ara endavant vadut ua referéncia taus usatgèrs. Dens lo portau qu'i trobam : [[Imatge:Dicodoc_oc.jpg|right|thumb|Logotipe deu dicod'Òc]] * Lo dicod'Òc, lo diccionari francés-occitan en linha: 6 diccionaris de referéncias tà 130 000 entradas qui pertòcan 4 variantas de l’occitan, dab [[motor de recèrca]] multicritèris. *tèrm'Òc, basa terminologica. *vèrb'Òc, conjugador automatic deus vèrbes occitans. *top'Òc, toponimes occitans: «Luòcs», basa de donadas toponimicas occitana s desvolopada per l'I.E.O, e listas de las comunas d'Aquitània e de Mieidia-Pirenèus e toponimes internacionaus, tribalhs realizats per l'[[Institut Occitan Aquitània|InÒc Aquitània]] e peu CROM. *bibli'Òc, bibliografia occitana. *De ressorsas teledescargaderas: Lo site que perpausa un pielòt de ressorsas lingüisticas de referéncias pro sovent actualizadas: lexics, fichas gramaticaus, bibliografias, diccionaris toponimics, etc. ==Tribalhs au servici deus usatgèrs== ===Basa lexicau istorica en linha=== Lo Congrès qu’a aviat la creacion d’ua basa descriptiva de dadas qui amassa las entradas lexicaus presentas dens los diccionaris, lexics e glossaris hèits de l’[[Edat Mejana]] enlà. Qu’a per objectiu d’estar un diccionari scientific descriptiu de la lenga occitana, de bon accedir en linha entaus especialistas e public avisat. Lo projècte que compren ua fasa de numerizacion de l’ensemble deus diccionaris occitans, eque serà miat en partenariat dab lo [[CIRDÒC]]. ===Lo term'Òc, constitucion d'ua basa terminologica occitana=== L’objectiu deu term'Òc qu’ei de perméter en purmèr un accès unenc d’aqueths lexics au gran public, mercés a ua mesa en coeréncia d’aquestes (format, còrpus, tractament de las variantas, etc.) a l’integracion dens ua basa de dadas comuna publicada sus internet. La màger part d’aqueths lexics qu’an, a partir d’un còrpus francés, tèrmis occitans dab per cas sinonimes, e aquerò pas que per ua varianta. Que s’agirà d’aviar un plan d’extension deus lexics existents segon lo principi d’accion deu Congrès. Lo term'Òc qu’ei un partenariat enter Lo Congrès e l’InÒc Aquitània. ===Inventari de las publicacions de referéncia=== La [[lingüistica]] occitana qu’ei mercada per un paradòxe: s’ei rica en tèrmi de produccions – qui s’esplandeishen sus mantuns sègles – aquestas que son esbarriscladas e mau conegudas peu public. N’i a pas nat document de sintèsi qui recense l’ensemble deus diccionaris, gramaticas, metòds d’aprenedissatge, preconizacions lingüisticas publicats uei. Que hè dongas necèra de har un inventari generau qui pemeterà de definir ua basa referenciau de tribalh entaus tribalhs deu Congrès, en tot respóner – mercés a ua edicion petita – aus besonhs deu gran public en cèrca de preconizacions o d’utís lingüistics. ===Lo Basic=== L’objectiu deu Basic qu’ei la creacion e la mesa en linha d’un diccionari elementari francés-occitan dab 10 000 entradas. Que serà un diccionari unic entà tots los locutors e los usatgèrs de l’occitan, qui que sia que la lor varianta ; lo Basic que serà hèit segon dus principis d’accion deu Congrès: la valorizacion de las fòrmas comunas e lo respècte de la diversitat. Lo Basic qu'ei hèit mercés a ua aliança dab l'[[Universitat de Tolosa]]. === Huelha de rota de desvolopament numeric de l'occitan (2015-2019) === En 2014, Lo Congrès que miè pendent 8 mes, dab lo sostien de l'ADEPFO (Associacion de desvolopament deus Pirenèus per la formacion), un estudi participatiu tà çò deu desvolopament de las tecnologias deu lengatge tà l'occitan. Dab lo sostien tecnic de la fondacion basca Elhuyar e la participacion d'expèrts intervencionaus d'aquera question tà las lengas [[Basc|basca]], bretona, [[Catalan|catalana]] e [[Galés|galesa]], que hasó un inventari<ref>Véder l'inventari de las ressorsas e deus utís numerics de l'occitan suu site deu Congrès [https://web.archive.org/web/20170212111442/http://www.locongres.org/oc/lo-congres/tribalhs-deu-congres/huelha-de-rota/diagnostic]</ref> de las ressorsas e deus utís lingüistics e ua planificacion previsionau<ref>Rapòrt complet ''Diagnostic e huelha de rota de desvolopament numeric de l'occitan : 2015-2019'' [https://web.archive.org/web/20220214123201/https://locongres.org/images/docs/huelha_rota_numeric_occitan_oc.pdf]</ref> de desvolopament pendent 5 ans. Aqueth document qu'ei la sòla de l'engenheria<ref>Véder ''Feuille de route de développement numérique de l'occitan'', Benoît Dazéas, Collòqui TALaRE (Traitement automatique des langues régionales de France et d'Europe, Caen, 2015 [http://www.atala.org/taln_archives/ateliers/2015/TALaRE/talare-2015-long-005.pdf]</ref> e de la planificacion de mei d'un programa (constitucion de còrpus anotat, analisi sintaxica, traduccion automatica, sintèsi vocau) en projècte o en desvolopament. ==Sòcis== ===Sòcis institucionaus e associatius=== *L'[[AIEO]] - Associacion Internacionau d’Estudis Occitans *La [[FELCO]] - Federacion deus Ensenhaires de Lenga e de Cultura d’Òc *L'[[Institut d'Estudis Occitans]] *L'Institut d’Estudis Aranesi *L'[[Institut Occitan|Institut Occitan d’Aquitània]] - InÒc *Los [[Ret de Centres de Formacion Professionala Occitans|Centres de Formacion Professionau en Lenga e Cultura Occitanas]] *Lo [[CIRDÒC]] - Centre Interregionau de Desvolopament de l’Occitan *La [[calandreta|Confederacion de las calandretas]] *La [[Chambra d'Òc]] *Lo Centre de Recursi Pedagogics dera Val d’Aran ===Sòcis publics=== *[[Ofici Public de la Lenga Occitana|Ofici public de la lenga occitana]] *Region [[Ròse-Aups]] *Conselh Generau deus [[Hauts Pirenèus| Pirenèus Hauts]] *Conselh Generau deus [[Pirenèus Atlantics]] *Comuna de [[Tolosa]] ===Sòcis cooptats=== *Gilabèrt Mercadier *[[Jòrdi Kremnitz]] *Felip Hammel *[[Xavier Lamuela|Francesc Xavier Lamuela García]] *[[Sèrgi Javaloyès]] *[[Maurici Romieu]] [[Imatge:Casteth-d-este.jpg|thumb|Castèth d'Este a Vilhèra, sèti deu Congrès]] ===Sostien=== *Ministèri de la Cultura - D.G.L.F.L.F == Adreça == Castèth d'Este<br> Avienguda de la Pléiade<br> F-64140 Billère/Vilhèra == Ligams extèrnes == *{{oc}} {{fr}} [http://www.locongres.org/ Site deu Congrès] *{{fr}} DUTREY, Isabelle. [http://dumas.ccsd.cnrs.fr/docs/00/87/36/79/PDF/DutreyI_M2PAT_Heiniger.pdf ''Mécénat pour la valorisation numérique d'un patrimoine linguistique : l'occitan. Étude pour Lo Congrès de la Lenga Occitana'']. Université de Pau et des Pays de l'Adour. Rapport de stage, 2013. ===Sites aliats e sites utiles=== *{{oc}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20141002043655/http://www.in-oc.org/index.php/oc/ressorsas/lexics Lexics de l'InÒc Aquitània] *{{oc}} {{fr}} {{en}} [http://occitanica.eu/ Occitanica, mediatèca enciclopedica occitana] *{{oc}} {{fr}} [http://www.locirdoc.fr CIRDÒC] *{{oc}} {{fr}} [http://www.ieo-oc.org/?lang=oc Institut d'Estudis Occitans] *{{oc}} {{fr}} [http://www.aieo.org/ Associacion Internacionau d’Estudis Occitans] *{{oc}} {{fr}} [http://www.felco-creo.org/ Federacion deus Ensenhaires de Lenga e de Cultura d’Òc] *[http://www.calandreta.org/ Confederacion de las calandretas] *{{oc}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20140917001215/http://cfpoc.net/?lang=oc_lnc CFPO Mieidia­‐Pirenèus] *{{oc}} {{fr}} [http://www.cfpoc.com/?lang=oc_lnc CFPOC Aquitània] *{{oc}} {{fr}} [http://www.cfpoccitan.org/ CFPO Lengadòc] *{{oc}} {{it}} [http://www.chambradoc.it/chambraDoc.page Chambra d'Òc] *{{oc}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20070206031716/http://crdp.ac-bordeaux.fr/capoc/ Centre d'Animacion Pedagogica en Occitan (CAP'ÒC)] *{{oc}} {{it}} [http://www.espaci-occitan.org/ Associacion Espaci Occitan] *{{oc}} {{ca}} {{es}} [https://web.archive.org/web/20140511171719/http://www.cultura.conselharan.org/ Conselh Generau d'Aran] *{{fr}} [https://web.archive.org/web/20110305145702/http://www.dglf.culture.gouv.fr/ Delegacion generau a la lenga francesa e a las lengas de França (DGLFLF)] ===Sites institucionaus=== *Rubrica [https://web.archive.org/web/20140531005453/http://www.aquitaine.fr/actions/territoire-durable-et-solidaire/culture-et-patrimoine/langues-et-cultures-regionales#.U3HR8sfUdUM "lengas e culturas regionaus"] suu site de la region Aquitània *Rubrica [https://web.archive.org/web/20131107061938/http://www.midipyrenees.fr/Langue-et-culture-occitane "lenga e cultura occitanas"] suu site de la region Mieidia-­Pirenèus *Rubrica [https://web.archive.org/web/20131110111341/http://www.laregion-culture.fr/2511-langues-et-cultures-regionales.htm "occitan e catalan"] suu site de la cultura de la region Lengadòc-Rosselhon *Rubrica [https://web.archive.org/web/20140530030918/http://www.rhonealpes.fr/485-langues-regionales-rhone-alpes.htm "lengas regionaus"] suu site de la region Ròse-Aups *Rubrica [https://web.archive.org/web/20140906153342/http://www.cg65.fr/front.aspx?publiId=337 "lenga e cultura occitanas"] suu site deu Conselh generau deus Pirenèus Hauts *Rubrica [https://web.archive.org/web/20140531035239/http://www.cg64.fr/actions/soutenir-et-promouvoir-langues-et-cultures-regionales.html "lengas e culturas regionaus"] suu site deu Conselh generau deus Pirenèus-Atlantics *Rubrica [https://web.archive.org/web/20140729110124/http://www.cultures.toulouse.fr/web/10180/19 "cultura occitana"] suu site de la cultura de la comuna de Tolosa ===Sites universitats=== *{{oc}} {{fr}} {{en}} L'[https://web.archive.org/web/20110528030431/http://w3.letmod.univ-tlse2.fr/occitan/ occitan] suu site deu departament de Letras modèrnas, Cinèma e Occitan de l'Universitat de Tolosa. *{{fr}} Site deu [https://web.archive.org/web/20130715171518/http://www.univ-montp3.fr/occitan/ departament d'Occitan] de l'Universitat de Montpelhièr - Pau Valéry *{{fr}} Informacions sus la [http://dep-lettres.univ-pau.fr/live/digitalAssets/62/62878_LICENCE_OCCITAN__C0_L_UPPA.pdf Licéncia en Occitan] a l'Universitat de Pau e deus Païs de l'Ador *{{ca}} {{oc}} Site de la [http://catedradestudisoccitans.blog.cat/ Cadièra d'Estudis Occitans] e site deu [http://www.estudiscatalans.udl.cat/ca/index.html Grau Estudis Occitans e Catalans] de l'Universitat de Lhèida. == Nòtas == <references /> [[Categoria:Occitan]] [[Categoria:Associacion occitana]] [[Categoria:Congrès Permanent de la Lenga Occitana]] [[Categoria:Institucion per la lenga e la cultura occitanas]] {{Associacions occitanas}} {{Multibendèl|Lengas|portal Occitània}} 6mvn3c8nxqvr2579a4qqpjdauy13k0c 0 120146 2504098 2208787 2026-07-07T17:54:28Z Alaric 506 44932 2504098 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Samson | nomcomuna2=Samson | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Besançon|Besançon]] | canton= [[Canton de Quingey]] | insee = 25528 | sitweb= | cp = 25440 | cònsol = Jacques Paul | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 5.8797 | latitud= 47.0542 | alt mini = 269 | alt mej = | alt maxi = 361 | km² = 1.95 }} '''Samson ''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]] administrada per lo [[departaments franceses|departament]] de [[Dobs (departament)|Dobs]] de la [[regions francesas|region]] de la [[Franca Comtat]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Samson]]'''Samson'''}} {{Image label|x=0.55507358863|y=0.769026450025|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 113 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Paroy (Dobs)|Paroy]] (1,1km)}}}} {{Image label|x=0.858084899425|y=0.563035795704|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 85 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ronchaux]] (1,5km)}}}} {{Image label|x=0.875573455228|y=0.409065358628|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 87 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montfort (Dobs)|Montfort]] (1,6km)}}}} {{Image label|x=0.172710164031|y=0.361800379725|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 33 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Brères]] (1,6km)}}}} {{Image label|x=0.555797862154|y=0.0633438545725|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 72 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Pessans]] (1,9km)}}}} {{Image label|x=0.905462986964|y=0.250627087725|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 105 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Pointvillers]] (2,0km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 25528 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jacques Paul|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 25528 |1793=74 |1800=98 |1806=89 |1821=103 |1831=93 |1836=89 |1841=95 |1846=94 |1851=95 |1856=80 |1861=79 |1866=77 |1872=69 |1876=62 |1881=57 |1886=62 |1891=58 |1896=56 |1901=41 |1906=38 |1911=50 |1921=53 |1926=56 |1931=63 |1936=60 |1946=54 |1954=62 |1962=50 |1968=47 |1975=33 |1982=48 |1990=70 |1999=68 |2004= |2005= |2006=61 |2007= 66 |2008=71 |2009=76 |cassini=35240 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 25528 }} [[Categoria:Comuna de Dobs]] cihe6gctfhgiuwymlgz8e87kx1utw8l 0 121981 2504101 2430809 2026-07-07T21:37:36Z Alaric 506 44932 lista dels municipis 2504101 wikitext text/x-wiki {{Comarca catalana | nom = Anòia | nom comarca = Anoia | blason = | bandièra = | mapa = Localització de l'Anoia.svg | província = [[província de Barcelona|Barcelona]] | vigariá = [[Comarques Centrals|Comarcas Centralas]] e [[Penedés]] | capitala = [[Igualada]] | gentilici = anoienc, anoienca | latitud = | longitud = | alt mej = | km² = | cens = | data-cens = | dens = | municipalitats = [[Igualada]], [[Piera]], [[Vilanova del Camí]], [[Santa Margarida de Montbui]], [[Masquefa]], [[Capellades]], [[Calaf]]... | forma de govèrn = | president = | sitweb = }} '''Anòia''',<ref>{{Ref-web|url=https://dibaaps.diba.cat/vnis/temp/CIDO_dogc_2006_06_20060601_DOGC_20060601_011_012.pdf|títol=Diari Oficial de la Generalitat de Catalunya núm. 4646|url_accès=pdf|data=1r de julhet de 2006}}</ref> o l'Anòia<ref>Dins un contèxt pòt anar amb l'article o sens.</ref> (''Anoia'' en [[catalan]]), es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Catalonha (region)|Catalonha]]. ==Municipis== Las populacions son de [[2025]]. {{capentcat|}} {{entcat|[[Argençola]]|245}} {{entcat|[[Bellprat]]|69}} {{entcat|[[El Bruc]]|2.290}} {{entcat|[[Cabrera d'Anoia]]|1.772}} {{entcat|[[Calaf]]|3.644}} {{entcat|[[ Calonge de Segarra]]|179}} {{entcat|[[Capellades]]|5.608}} {{entcat|[[Carme]]|847}} {{entcat|[[Castellfollit de Riubregós]]|153}} {{entcat|[[Castellolí]]|669}} {{entcat|[[Copons]]|352}} {{entcat|[[Els Hostalets de Pierola]]|3.258}} {{entcat|[[Igualada]]|42.085}} {{entcat|[[Jorba]]|850}} {{entcat|[[La Llacuna]]|959}} {{entcat|[[Masquefa]]|10.120}} {{entcat|[[Montmaneu]]|181}} {{entcat|[[Òdena]]|3.760}} {{entcat|[[Orpí]]|175}} {{entcat|[[Piera]]|17.880}} {{entcat|[[La Pobla de Claramunt]]|2.350}} {{entcat|[[Els Prats de Rei]]|532}} {{entcat|[[Pujalt]]|204}} {{entcat|[[Rubió]]|225}} {{entcat|[[Sant Martí Sesgueioles]]|353}} {{entcat|[[Sant Martí de Tous]]|1.269}} {{entcat|[[Sant Pere Sallavinera]]|177}} {{entcat|[[Santa Margarida de Montbui]]|10.631}} {{entcat|[[Santa Maria de Miralles]]|144}} {{entcat|[[La Torre de Claramunt]]|4.158}} {{entcat|[[Vallbona d'Anoia]]|1.424}} {{entcat|[[Veciana]]|168}} {{entcat|[[Vilanova del Camí]]|12.936}} |} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Anoia]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] n1woo227powz6xags1go82qofbkhd7p 2504102 2504101 2026-07-07T21:39:58Z Alaric 506 44932 2504102 wikitext text/x-wiki {{Comarca catalana | nom = Anòia | nom comarca = Anoia | blason = | bandièra = | mapa = Localització de l'Anoia.svg | província = [[província de Barcelona|Barcelona]] | vigariá = [[Comarques Centrals|Comarcas Centralas]] e [[Penedés]] | capitala = [[Igualada]] | gentilici = anoienc, anoienca | latitud = | longitud = | alt mej = | km² = | cens = | data-cens = | dens = | municipalitats = [[Igualada]], [[Piera]], [[Vilanova del Camí]], [[Santa Margarida de Montbui]], [[Masquefa]], [[Capellades]], [[Calaf]]... | forma de govèrn = | president = | sitweb = }} '''Anòia''',<ref>{{Ref-web|url=https://dibaaps.diba.cat/vnis/temp/CIDO_dogc_2006_06_20060601_DOGC_20060601_011_012.pdf|títol=Diari Oficial de la Generalitat de Catalunya núm. 4646|url_accès=pdf|data=1r de julhet de 2006}}</ref> o l'Anòia<ref>Dins un contèxt pòt anar amb l'article o sens.</ref> (''Anoia'' en [[catalan]]), es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]] e de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]]. La capitala es [[Igualada]]. ==Municipis== Las populacions son de [[2025]]. {{capentcat|}} {{entcat|[[Argençola]]|245}} {{entcat|[[Bellprat]]|69}} {{entcat|[[El Bruc]]|2.290}} {{entcat|[[Cabrera d'Anoia]]|1.772}} {{entcat|[[Calaf]]|3.644}} {{entcat|[[ Calonge de Segarra]]|179}} {{entcat|[[Capellades]]|5.608}} {{entcat|[[Carme]]|847}} {{entcat|[[Castellfollit de Riubregós]]|153}} {{entcat|[[Castellolí]]|669}} {{entcat|[[Copons]]|352}} {{entcat|[[Els Hostalets de Pierola]]|3.258}} {{entcat|[[Igualada]]|42.085}} {{entcat|[[Jorba]]|850}} {{entcat|[[La Llacuna]]|959}} {{entcat|[[Masquefa]]|10.120}} {{entcat|[[Montmaneu]]|181}} {{entcat|[[Òdena]]|3.760}} {{entcat|[[Orpí]]|175}} {{entcat|[[Piera]]|17.880}} {{entcat|[[La Pobla de Claramunt]]|2.350}} {{entcat|[[Els Prats de Rei]]|532}} {{entcat|[[Pujalt]]|204}} {{entcat|[[Rubió]]|225}} {{entcat|[[Sant Martí Sesgueioles]]|353}} {{entcat|[[Sant Martí de Tous]]|1.269}} {{entcat|[[Sant Pere Sallavinera]]|177}} {{entcat|[[Santa Margarida de Montbui]]|10.631}} {{entcat|[[Santa Maria de Miralles]]|144}} {{entcat|[[La Torre de Claramunt]]|4.158}} {{entcat|[[Vallbona d'Anoia]]|1.424}} {{entcat|[[Veciana]]|168}} {{entcat|[[Vilanova del Camí]]|12.936}} |} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Anoia]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] g71b43g6mwiys1oz74c7q3ty4c875dv 0 122934 2504144 1857775 2026-07-08T11:49:47Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504144 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Argençola''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Lluçanés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} k0w8wil1za8ph2sx2l2dcsyrg0w00uk 2504145 2504144 2026-07-08T11:50:57Z Alaric 506 44932 2504145 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Argençola''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} rg2opugnexf8zzx90fheej0vave1hlz 0 122946 2504146 1857776 2026-07-08T11:54:47Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504146 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bellprat''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} rmsp22aa0lcclaawuio1kyocyiwfr6m 0 122950 2504147 1857777 2026-07-08T11:56:02Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504147 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''El Bruc''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 95lit7huzmdrx9ja2d5wf8r6mi6lsny 0 122953 2504148 1857778 2026-07-08T11:57:19Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504148 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Cabrera d'Anoia''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} l6ydju25uvl145kbbsnc51mfz9lzlfl 0 122956 2504149 1857779 2026-07-08T11:58:31Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504149 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Calaf''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 7okqa9wvslndnglnacti86fskzverj9 0 125980 2504094 2504056 2026-07-07T16:40:28Z Alaric 506 44932 /* Víllec */ 2504094 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Montellà i Martinet''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Montellà=== La prononciacion es [muntə'ʎa]. Las fòrmas ancianas son ''Monteliano'' en 835, 839, 965, 1011, 1053, 1171, ''Montelliano'' en 1011, 1040, ''Montelano'' en 1039, ''Montela'' en 1071, ''Monteilan'' en 1117, ''Monteiano'' en 1135, ''Montella'' en 1154-59, 1270-71, 1628, ''Monteia'' en 1180-85, etc. L'etime es ''*Montilianu'', del nom latin d'òme ''Montilius'', atestat [e sufixe ''-anum''] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 343-344 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27129</ref>. ===Martinet=== La prononciacion es [mərti'nɛt]. Ven del grand martinet d'una gròssa farga en riba de [[Segre]]. Lo mot sembla venir de las fargas de la [[Val d'Aran]], de [[Conserans]] e [[Cerdanha]] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 210 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=25344</ref>. ===Béixec=== La prononciacion es ['beʃək]. Las fòrmas ancianas son ''Bexabe'' en 839, ''Bexech'' en 1289, ''Baxech'' en 1292, ''Bexech'', ''Beixech'' al sègle XIII, etc. Pòt venir de ''baʃa-be'' o ''baʃo-pe''. Es format de ''basa'' « desèrt, lòc silvèstre » o ''baso'' « bòsc », seguit de la pòstposicion basca ''be'' o sa varianta ''pe'' « jos de ». S'agís de ''-pe'', perqué foguèsse estat ''-be'', la consonanta se seriá vocalizada en ''-u''. La terminason pòsttonica inusitada ''-əp'' es estada remplaçada per ''-əc'', pus correnta <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 394-395 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6902</ref>. ===Estana=== La prononciacion es [əs'tanə], [əs'tanɛ] a [[La Seu d'Urgèl]]. La sola mencion es ''Astana'' en 1359. Es un nom format en ''esto'' « randal, cleda ». Sovent los compausats en ''-o'' prenon la fòrma ''-a''. Lo mot es completat per un diminutiu paleobasc ''esta-na''. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 149 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17882</ref>. ===Víllec=== La prononciacion es ['biʎək] o ['biʎek]. Las fòrmas ancianas son ''Bileci'' en 961, ''Vilag'' en 983, ''Viliago'' en 1038, ''Viliacho'' en 1051, ''Uilag'' al sègle XII, ''Vileg'' en 1255, ''Villech'' en 1301 e 1396. Lo ''a'' pòsttonic d'origina es passat a ''e'' segon la fonetica catalana. Coma ''í'' supausa Ī long, e que darrèr vocala longa, las ''-ll'' geminadas se simplifican, aquò escarta una origina ambe'l latin ''vīlla''. L'origina prelatina es donc probabla, mès i a pas de nom basc aparentat e la preséncia de ''v'' dins d'unas atestacions non va dins aquel sens. L'etime sembla d'èsser ''*ŭíklako-'' o ''*bíklako-''. La parentat ambe ''Vallclara'' < ''Beclara'' < ''biklára'' es significativa, ambe la diferéncia ''Bikl'' + ''ara'' / ''Bikl'' + ''ako''. La terminason ''-ara'' dins los noms ispanics altèrna ambe d'autras ''Egara'' / ''Egosa'' / ''Egósale (> [[Gósol]]) <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 63-64 https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VIII&pagina=64&terme=V%C3%8DLLEC&columna=b&linia=21</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} pcdfv8nf1agtekei6qt4ubis1y3qupm 0 126005 2504095 2502513 2026-07-07T17:13:14Z Alaric 506 44932 toponimia 2504095 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Prats i Sansor''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Sansor=== Las fòrmas ancianas son ''Sonçorr'' en 891, ''Zencurrio'' en 843 (legir ''*Zençurrio''), ''Zencurr'' e ''Zancorr'' (meteissa interpretacion) cap a l'an 1000, ''Censor'' en 1359, ''Sanczor'' al sègle XIII, ''Sensor'' al sègle XVI, ''Sansor'' al sègle XVII, ''Campsor'' en 1294 e 1308 (atraccion del nom biblic ''Sam(p)son'', d'aquí la fòrma castellana ''Sampsor''). La prononciacion es [sun'so]. L'etime es lo [[basc]] ''zintzur(r)'' « gòrja, garganta » (sens anatomic) e per extension « gòrja, frau, garganta » (topografia), tanben en basc. Sansor es a la sortida d'una gòrja de [[Segre]] <ref>https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VII&pagina=38&columna=a&linia=16&terme=SANSOR</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} n2nk4eznjs86elz91mjid2chqhe7c6n 2504100 2504095 2026-07-07T21:14:29Z Alaric 506 44932 2504100 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Prats i Sansor''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Sansor=== Las fòrmas ancianas son ''Sonçorr'' en 891, ''Zencurrio'' en 843 (legir ''*Zençurrio''), ''Zencurr'' e ''Zancorr'' (meteissa interpretacion) cap a l'an 1000, ''Censor'' en 1359, ''Sanczor'' al sègle XIII, ''Sensor'' al sègle XVI, ''Sansor'' al sègle XVII, ''Campsor'' en 1294 e 1308 (atraccion del nom biblic ''Sam(p)son'', d'aquí la fòrma castellana ''Sampsor''). La prononciacion es [sun'so]. L'etime es lo [[basc]] ''zintzur(r)'' « gòrja, garganta » (sens anatomic) e per extension « gòrja, frau, garganta » (topografia), tanben en basc. Sansor es a la sortida d'una gòrja de [[Segre]] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 38, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VII&pagina=38&columna=a&linia=16&terme=SANSOR</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} jf1ogl6xckltafx7ue16x8np3zu8c5m 0 149752 2504132 2436371 2026-07-08T10:17:44Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504132 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga | país=[[Georgia (Caucàs)|Georgia]], [[Russia]] | regions= [[Caucàs|Caucàs meridional]] | personas=3 700 000 | fam1= [[Lengas kartvelianas]] | fam2 = [[Lengas georgian-zan]] | status=[[Georgia (Caucàs)|Georgia]] | legenda = Distribucion de las lengas kartvelianas }} Lo '''georgian''', o mai rarament sonat '''kartvelian''' (autonim: ქართული, {{AFI|[ˈkʰäɾt̪ʰuli ˈe̞n̪ä]||pron}}), es una lenga de la [[lengas per familha|familha]] [[lengas kartvelianas|kartveliana]]. Es la lenga oficiala de [[Georgia (Caucàs)|Georgia]]. Es la primièra lenga d'aperaquí 4 000 000 de personas en Georgia, çò que representa 83% de la populacion, e de 3,4 milions de locutors a l'estrangièr, mai que mai en [[Turquia]], [[Russia]], als [[Estats Units]] e en [[Euròpa]], amb de comunitats menudas en [[Iran]] e [[Azerbaitjan]]. {{Paleta lengas kartvelianas}} {{Portal Lengas}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga kartveliana]] [[Categoria:Lenga de Georgia]] sf5npkba83lt9o1hopjldj42cybd5g2 2504133 2504132 2026-07-08T10:19:53Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504133 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga | país=[[Georgia (Caucàs)|Georgia]], [[Russia]] | regions= [[Caucàs|Caucàs meridional]] | personas=3 700 000 | fam1= [[Lengas kartvelianas]] | fam2 = [[Lengas georgian-zan]] | status=[[Georgia (Caucàs)|Georgia]] | legenda = Distribucion de las lengas kartvelianas }} Lo '''georgian''', o mai rarament sonat '''kartvelian''' (autonim: ქართული ენა, ''khartuli ena'', {{AFI|[ˈkʰäɾt̪ʰuli ˈe̞n̪ä]||pron}}), es una lenga de la [[lengas per familha|familha]] [[lengas kartvelianas|kartveliana]]. Es la lenga oficiala de [[Georgia (Caucàs)|Georgia]]. Es la primièra lenga d'aperaquí 4 000 000 de personas en Georgia, çò que representa 83% de la populacion, e de 3,4 milions de locutors a l'estrangièr, mai que mai en [[Turquia]], [[Russia]], als [[Estats Units]] e en [[Euròpa]], amb de comunitats menudas en [[Iran]] e [[Azerbaitjan]]. {{Paleta lengas kartvelianas}} {{Portal Lengas}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga kartveliana]] [[Categoria:Lenga de Georgia]] gk0edq8ymbxuxcj5qz3e5dwgzcvnuw6 2504134 2504133 2026-07-08T10:20:09Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504134 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga | país=[[Georgia (Caucàs)|Georgia]], [[Russia]] | regions= [[Caucàs|Caucàs meridional]] | personas=3 700 000 | fam1= [[Lengas kartvelianas]] | fam2 = [[Lengas karto-zan]] | status=[[Georgia (Caucàs)|Georgia]] | legenda = Distribucion de las lengas kartvelianas }} Lo '''georgian''', o mai rarament sonat '''kartvelian''' (autonim: ქართული ენა, ''khartuli ena'', {{AFI|[ˈkʰäɾt̪ʰuli ˈe̞n̪ä]||pron}}), es una lenga de la [[lengas per familha|familha]] [[lengas kartvelianas|kartveliana]]. Es la lenga oficiala de [[Georgia (Caucàs)|Georgia]]. Es la primièra lenga d'aperaquí 4 000 000 de personas en Georgia, çò que representa 83% de la populacion, e de 3,4 milions de locutors a l'estrangièr, mai que mai en [[Turquia]], [[Russia]], als [[Estats Units]] e en [[Euròpa]], amb de comunitats menudas en [[Iran]] e [[Azerbaitjan]]. {{Paleta lengas kartvelianas}} {{Portal Lengas}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga kartveliana]] [[Categoria:Lenga de Georgia]] kyllu6wjldjq2ktzjmr1jh563k5msfl 2504135 2504134 2026-07-08T10:20:28Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504135 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga | país=[[Georgia (Caucàs)|Georgia]], [[Russia]] | regions= [[Caucàs|Caucàs meridional]] | personas=3 700 000 | fam1= [[Lengas kartvelianas]] | fam2 = [[Lengas karto-zan]] | status=[[Georgia (Caucàs)|Georgia]] | legenda = Distribucion de las lengas kartvelianas | avís = òc }} Lo '''georgian''', o mai rarament sonat '''kartvelian''' (autonim: ქართული ენა, ''khartuli ena'', {{AFI|[ˈkʰäɾt̪ʰuli ˈe̞n̪ä]||pron}}), es una lenga de la [[lengas per familha|familha]] [[lengas kartvelianas|kartveliana]]. Es la lenga oficiala de [[Georgia (Caucàs)|Georgia]]. Es la primièra lenga d'aperaquí 4 000 000 de personas en Georgia, çò que representa 83% de la populacion, e de 3,4 milions de locutors a l'estrangièr, mai que mai en [[Turquia]], [[Russia]], als [[Estats Units]] e en [[Euròpa]], amb de comunitats menudas en [[Iran]] e [[Azerbaitjan]]. {{Paleta lengas kartvelianas}} {{Portal Lengas}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga kartveliana]] [[Categoria:Lenga de Georgia]] sr81ng5kwqpl2b7unq23mtu9xod3p8v 0 188607 2504140 2441540 2026-07-08T11:07:26Z Raymond Trencavel 26125 /* Cançons mai conegudas */ 2504140 wikitext text/x-wiki '''Cyclope''' èra un grop de [[Musica Rock|rock]] e [[punk rock]] [[francés]] [[París (França)|parisenc]] fondat au començament de las annadas 80 e desseparat en 1993<ref>https://web.archive.org/web/20220812175556/http://www.groupecyclope.fr/le-groupe/</ref>. == Biografia == '''Cyclope''' es estat format a [[París (França)|París]] per los fraires ''Philippe'' (bassa) e ''Didier Austry'' (batariá), ambe ''Gérard Cousin'' al cant e a la guitarra. Las doas darrèras annadas d'activitat del grop (1992 e 1993), es estat ''Patrick Perrot'' que remplacèt ''Philippe Austry'' a la bassa. Entre 1983 e 1996, lo grop sortiguèt quatre albums. Quitament se lor composicion la mai coneguda es ''Wen story (Seul dans la nuit)'', son coneguts tanben pr'amor d'aver enregistrat una represa version [[Punk rock|punk rock]] de las cranas de ''L'hymne à l'amour'' d'[[Édith Piaf]]. ==Discografia== * 1984: ''Cyclope'' * 1985: ''T'inquiète pour ce soir'' * 1988: ''Sans sel et sans sucre'' * 1991: ''Hey!'' * 1996: ''Les Dalton'' ==Cançons mai conegudas== * ''L'hymne à l'amour'' (1984, represa d'[[Édith Piaf]]) * ''Wen story - Seul dans la nuit'' (1989) * ''Une fin sur mesure'' (1991) == Referéncias == [[Categoria:grop de rock francés]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de musica punk]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] [[Categoria:Grop de musica francés]] l0b5u9ldcvkmmtml3dxqdoi1hm88vzq 0 190816 2504115 2490628 2026-07-08T09:21:38Z ~2026-38743-78 64294 /* */ 2504115 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion | abreviacion=GVA | nom_original=Generalitat Valenciana ([[valencian]]) | nom=Generalitat Valenciana | alias=Generalidad Valenciana | imatge=[[Fichièr:Palau generalitat9.jpg|280px]] | tipe= institucion d'autogovèrn | etiqueta_cap = President de la Generalitat Valenciana | nom_cap = [[Juan Francisco Pérez Llorca]] ([[Partit Popular|PP]]) | lenga=[[valencian]] (usatge preferencial)<ref>{{Ref-web|url=https://dogv.gva.es/va/eli/es-vc/d/2017/05/12/61/|títol=DECRETO 61/2017, de 12 de mayo, del Consell, por el que se regulan los usos institucionales y administrativos de las lenguas oficiales en la Administración de la Generalitat.|lenga=es|òbra=Diari Oficial de la Generalitat Valenciana|site=www.dogv.gva.es}}</ref><br>[[espanhòl]] | format_per={{Lista desenrotlanta | Corts Valencianas, Presidéncia de la Generalitat Valenciana, Conselh de la Generalitat Valenciana, Mediator de la Comunautat Valenciana, Bureau de la Comunautat Valenciana, Conselh Juridic Consultatiu de la Comunautat valenciana, Comitat Economic e Social de la Comunautat Valenciana, Conselh Valencian de la Cultura, [[Acadèmia Valenciana de la Lenga]], segonda Vicepresidéncia de la Generalitat Valenciana, e Ministre del Lòtjament e de l'Arquitectura Bioclimatica}} | budget=22.092 milions [[Èuro|€]] (2019) | fondacion={{Bes | 1238: Reialme de Valéncia | 1418: Deputacion del General del Reialme de Valéncia | 1978: Conselh Preautonòm del País Valencian | 1982: Restauracion de la Generalitat Valenciana }} | site_web=http://www.gva.es | sedença = Plaça de Manises n.º 1, Valéncia }} La '''Generalitat Valenciana''' (sigla '''GVA''') –nomenada oficialament fins en [[2006]] jos la forma bilingüa valencian-espanhòl ''Generalitat Valenciana/Generalidad Valenciana''<ref>{{Ref-web|url=https://cjusticia.gva.es/va/|títol=Llei orgànica 5/1982, de 1 de juliol sobre l'Estatut d'Autòmia de la Comunitat Valenciana|data=archiu: 14 d'octobre de 2013|lenga=ca}}</ref>– es l'ensemble de las institucions autonòmas de la [[País Valencian|Comunautat Valenciana]]. Es compausada per las Corts Valencianas (''Corts Valencianes''), del president de la Generalitat (''President'') e del governament autonòm valencian (''Consell''). Las foncions administrativas e juridicas son regidas per l'Estatut d'Autonomia de la Comunautat Valenciana. Malgrat qu'aja mantun emplaçament dins d'autras vilas de la region, los sètis dels tres organs de la Generalitat Valenciana son totes situats a [[Valéncia]]. == Istòria == Las Corts de Valéncia, instituïdas al {{Sègle XII}} per representar los tres òrdres del reialme de Valença, en 1418 la «Deputacion del General» (Diputació del General). Compausada de sièis membres (dos per òrdre) elegits per un mandat de tres ans, lo Generalitat a la carga de la collècta de l'«impòst de las generalitats» (impòst indirècte prelevat sus la consomacion de bens e lo trafic de las merças). Faguèt l'objècte puèi de mantuna reforma. La deputacion e las Corts desapareisson en 1707, pendent la mesa en aplicacion dels [[decrets de Nueva Planta]], que tresviran l'organizacion territoriala espanhòla. === Supression e restauracion === Après la dictatura [[Francisco Franco|franquista]], la Comunautat Valenciana accedís en 1982 a l'autonomia intèrna coma comunautat autonòma. Sas institucions de governament net son atal amassadas dins la Generalitat Valenciana. {{Clr}} == Referéncias == <references /> {{Traduccion/Referéncia|es|Generalidad Valenciana|espanhòl}} == Voses connèxas == * [[Acadèmia Valenciana de la Lenga]] * [[País Valencian|Comunautat Valenciana]] * [[Reialme de Valéncia]] [[Categoria:País Valencian]] nu7f81ol2q7c8kpg44gc248ammbje1p 11 192682 2504141 2387717 2026-07-08T11:18:24Z Lhanars 52300 /* Proposicion: Wikidata parcial */ seccion nòva 2504141 wikitext text/x-wiki == Problemas amb la darriera version == Bonjorn, ai suprimit lei darrierei modificacions dau modèl car i aviá tròp de problemas dins leis articles. Exemples rapids : l'altitud de Vilnius èra de "120 e 98 m" (es fòrça precís...), la superficia de Dublin èra de "114.99" (sensa unitat, es unicament una chifra), etc. Es pas possible de realizar aqueu tipe de cambiament dins lei modèls sensa s'assegurar, avans, de la qualitat dau resultat per lei legeires. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 6 agost de 2023 a 10.07 (UTC) :<nowiki>Son pas de problèmas perque las donadas son collectadas dins la banca de donadas Wikidata, la tòca essent d'ajudar l'utilizator en preseleccionant las informacions. Quora a l'abséncia de las unitats de mesura, aquò es degut a l'utilizacion dels ligams Wikidata qu'implantan la valor e l'unitat a l'encòp. En modificant los camps de populacion, altitud, densitat, e superfícia, cal ajustar en mai las unitats de mesura. Coralament, ~~~</nowiki> [[Utilizaire:Joanoto de Trescasas|Joanoto de Trescasas]] ([[Discussion Utilizaire:Joanoto de Trescasas|d]]) 6 agost de 2023 a 12.10 (UTC) :: Per aver vist l'estat de l'infobox de l'article "Tolon", pòdi dire que « son de problemas » : altitud faussa, error de vocabulari, problema amb la carta lingüistica, valors curiosas (dins un recensament fach per leis autoritats francesas, la sòma deis òmes e dei fremas es necessiarament egala a 100 %...). Coralament, --[[Utilizaire:Argenç|Argenç]] ([[Discussion Utilizaire:Argenç|d]]) 6 agost de 2023 a 20.37 (UTC) == Proposicion: Wikidata parcial == Bonjorn a totes, M'agradaria far una proposicion d'utilizar de Wikidatas dins aquela infotaula. Ja avèm vist que pel moment non es una solucion miracle, però pensi que's pòt provar a introduir parcialament de Wikidatas per las donadas versatilas, siá p.e. los cambiaments de cònsols màgers, presidents, ministres, etc., o la populacion e la densitat. Per la rèsta, es mai important referenciar corrèctament las informacions dins la ficha per assegurar la qualitat de l'article. Qué'n pensatz? [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 8 julhet de 2026 a 11.18 (UTC) 2bbijljsyapmer4wc76trwpwpi4r0t4 0 201327 2504074 2504073 2026-07-07T12:10:50Z Bruno menon 64106 maj aurost 2504074 wikitext text/x-wiki '''Jean de Lapersonne''', dit '''Jan''', ei un [[cantaire]] de polifonia bearnesa, animator de ràdio e militant de la [[cultura occitana]] en [[Bearn]]<ref name="tourisme-bearn">{{Lien web |titre=La Culture Béarnaise |url=https://www.tourisme-bearn-gaves.com/decouvrir/culture-et-patrimoine/la-culture-bearnaise/ |site=Office de Tourisme Béarn des Gaves |consulté le=}}</ref>. S'engatja entà la creacion de la purmèra Calandreta a Pau, de la quau serà lo purmèr tresaurièr. Ei President de l'Ostau Biarnés, atau com de Ràdio País. Figura deu mitan associatiu de la cançon bearnesa, ei ua de las fòrças vivas de la [https://www.youtube.com/user/OstauBiarnes&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECAwQAQ&usg=AOvVaw0ydv3ebEe-639dhNWiA3n7 cantèra] « Cantem ! » de l'[https://www.laciutat.org/ostau_bearnes Ostau Bearnés], de la quau ei administrator, e anima pendent fòrça annadas l'emission musicau ''Rose des sons'' sus [[Ràdio País]]. Ei tanben lo purmèr [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]] deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. [[File:Jean de lapersonne.jpg|Jean de LAPERSONNE au carnaval Beanais à Pau]] == Biografia == <!-- Seccion a completar : elements d'estat civiu (datas, lòcs), percors, profession. --> Agent administratiu a la comuna de Gelos. Militant occitan de la purmèra ora, Jean de Lapersonne s'engatja dens fòrça associacions culturaus deu Bearn{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}} : * [[Calandreta]] * [[Ràdio País]] === Cant e polifonia === Cantaire assidú, participa a las cantèras bearnesas e trabalha a la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}. Ei un deus animators de la comission « Cantem ! » de l'[https://www.youtube.com/playlist?list=PL4109B44F63303A8D Ostau Bearnés], qui organiza ua cantèra regulara a [[Pau]] e dens son aglomeracion ; en 2019, pilòta aquesta comission au costat de Maurice Broucaret e Jean-Paul Latrubesse, qui causissen lo Cabaret Au Suivant a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Lons Lons (Pyrénées-Atlantiques)|Lons] entà acuélher la cantèra mensuau de [https://www.laciutat.org/ostau_bearnes l'Ostau Bearnés]. [https://cabaretausuivant.wordpress.com/2019/03/15/la-cantera-de-lostau-bearnais-mercredi-3-avril/ La Cantèra de l'Ostau Béarnais ] Pren part a la [[http://pastoralamorlaas.free.fr/ pastorala|pastorala]] deu País de [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Morla%C3%A0s Morlaàs]], espectacle en lenga occitana que mescla teatre, cant, dança e musica : dens la pastorala ''Gaston IV le Croisé'' (2011), figura entre los cantaires e dens l'equipa de coordinacion generau<ref name="pastorale">{{Lien web |titre=Pastorale du Pays de Morlaàs — Gaston IV le Croisé |url=http://pastoralamorlaas.free.fr/ |site=pastoralamorlaas.free.fr |date=2011 |consulté le=}}</ref>. Balha tanben de charradas sus lo patrimòni cantat pastorau, mai que mai sus los cants de pastors, a Morlaàs<ref name="rdp">{{Article |titre=Morlaàs : la causerie sur les chants de bergers a passionné le public |périodique=[[La République des Pyrénées]] |lieu=Pau |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/pyrenees-atlantiques/morlaas/ |consulté le=}}</ref>. === Ràdio País === Passionat de [[https://www.radiofrance.fr/francemusique/radio-ocora musicas deu monde]], anima longtemps sus [[Ràdio País]] — ràdio associativa d'expression gascona creada en Bearn en 1983 — son emission [https://soundcloud.com/radio-pais/rose-des-sons-deu-22-de-gener-de-2019 La Rose des sons]. === Carnaval Biarnés === Ei lo purmèr a incarnar [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]], personatge centrau e rei deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. == Mòrt == <!-- Data e circonstàncias a completar a partir d'ua font de premsa (necrologia). --> Sa disparicion balha lòc a d'omenatges de part de las associacions culturaus bearnesas, qui saludan son engatjament e son ròtle dens la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}.Legir l'aurost enta Jean de Jean Paul LATRUBESSE [[File:Aurost enta jean de LAPERSONNE.pdf|thumb|occitan]] * {{Lien web |auteur=Carnaval Vath-Vielha |titre=Omenatge a Jean de Lapersonne |url= |site= |date=2026 |id=Carnaval Vath-Vielha2026}} == Véser tanben == === Articles connèxes === * [https://ostaubearnes.com/&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw3fyFyaddhk_BBh1Gnwup_y Ostau Bearnés] * [[Ràdio País]] * [[Carnaval Biarnés]] * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Polyphonie_dans_les_Pyr%25C3%25A9n%25C3%25A9es_gasconnes&ved=2ahUKEwiBwbuYtcCVAxVjAvsDHeJWDeAQFnoECCEQAQ&usg=AOvVaw3GxeMlqDqLva-PJsdoOzm0 Polifonia bearnesa] * [https://www.oc-cultura.eu/ Cultura occitana ] 65luz0uzcjlk24v1f59lmr3p3600axg 0 201330 2504105 2026-07-08T04:44:56Z Jfblanc 104 Crèa en tradusissent la pagina « [[:ca:Special:Redirect/revision/37663522|Pipí d'Itàlia]] » 2504105 wikitext text/x-wiki '''Pepin''' (en abril de [[773]] – [[8 de julhet]] de [[810]]), filh de [[Carlesmanhe]], foguèt rei d'Itàlia (781-810) jos l'autoritat del paire. Foguèt lo tresen filh de Carlesmanhe e segond dels qu'agèt amb la siá molhèr Hildegarda. A la naissença recebèt lo nom de Carloman, mas après de la traïson de son fraire, Pepin lo Gibós, li donèron lo nom reial de Pepin. Foguèt proclamat rei d'Itàlia après la conquista del [[Reiaume Lombard|reialme lombard]] per son paire. En 781 lo coronèt lo papa [[Adrian I (papa)|Adrian lo primièr]] amb la corona de fèrre de Lombardia. Foguèt un governant actiu que trabalhèt per l'expansion de l'Empèri franc. En 791, menèt una armada lombarda cap a la Val de Drava e va saquejar [[Panònia|Pannònia]], mentre son paire seguissiá Danubi cap al territòri dels avars. Carlesmanhe li calguèt abandonar l'entrepresa per anar combatre la revòlta saxona del [[792]]. Pepin e lo duc Eric de Friol contunhèron e prenguèron dos còps l'anèl grand dels avars. En 810, capitèt pas a prene [[Republica de Venècia|Venècia]], vila jol domeni roman d'Orient (al mens nominalament), malgrat un sètge de sièis meses que son armada patiguèt fòrça de las malautiás de las paluns vesinas. Moriguèt qualques meses mai tard. S'èra maridat amb Berta, filha, benlèu, del comte [[Guilhèm de Gellona|Guilhèm de Gelona]]. Aguèron cinc filhas: Adelaida, que se maridèt amb Lambèrt de Nantas, Atala, Gundrada, Berta e Tetrada. Totas elas nasquèron entre l'an 800 e la mòrt de Pepin. Aguèt de mai un filh illegitim, Bernat. Al partatge de 806, Pepin aviá recebut, en mai d'Itàlia, Bavària e part d'Alemania e de Carintia. Mas Pepin se moriguèt abans Carlesmanhe. La corona d'Itàlia passèt a lo sieu filh Bernat, mas la dignitat imperiala foguèt per lo sieu fraire pichon, [[Loís lo Pietós]]. [[Categoria:Decès al sègle IX]] [[Categoria:Naissença al sègle VIII]] fi7q3jhhcla3x11xkhgt7p0u9sy6wju 2504106 2504105 2026-07-08T04:45:16Z Jfblanc 104 2504106 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Pepin''' (en abril de [[773]] – [[8 de julhet]] de [[810]]), filh de [[Carlesmanhe]], foguèt rei d'Itàlia (781-810) jos l'autoritat del paire. Foguèt lo tresen filh de Carlesmanhe e segond dels qu'agèt amb la siá molhèr Hildegarda. A la naissença recebèt lo nom de Carloman, mas après de la traïson de son fraire, Pepin lo Gibós, li donèron lo nom reial de Pepin. Foguèt proclamat rei d'Itàlia après la conquista del [[Reiaume Lombard|reialme lombard]] per son paire. En 781 lo coronèt lo papa [[Adrian I (papa)|Adrian lo primièr]] amb la corona de fèrre de Lombardia. Foguèt un governant actiu que trabalhèt per l'expansion de l'Empèri franc. En 791, menèt una armada lombarda cap a la Val de Drava e va saquejar [[Panònia|Pannònia]], mentre son paire seguissiá Danubi cap al territòri dels avars. Carlesmanhe li calguèt abandonar l'entrepresa per anar combatre la revòlta saxona del [[792]]. Pepin e lo duc Eric de Friol contunhèron e prenguèron dos còps l'anèl grand dels avars. En 810, capitèt pas a prene [[Republica de Venècia|Venècia]], vila jol domeni roman d'Orient (al mens nominalament), malgrat un sètge de sièis meses que son armada patiguèt fòrça de las malautiás de las paluns vesinas. Moriguèt qualques meses mai tard. S'èra maridat amb Berta, filha, benlèu, del comte [[Guilhèm de Gellona|Guilhèm de Gelona]]. Aguèron cinc filhas: Adelaida, que se maridèt amb Lambèrt de Nantas, Atala, Gundrada, Berta e Tetrada. Totas elas nasquèron entre l'an 800 e la mòrt de Pepin. Aguèt de mai un filh illegitim, Bernat. Al partatge de 806, Pepin aviá recebut, en mai d'Itàlia, Bavària e part d'Alemania e de Carintia. Mas Pepin se moriguèt abans Carlesmanhe. La corona d'Itàlia passèt a lo sieu filh Bernat, mas la dignitat imperiala foguèt per lo sieu fraire pichon, [[Loís lo Pietós]]. [[Categoria:Decès al sègle IX]] [[Categoria:Naissença al sègle VIII]] ddkxh8g8ueilrwkq147i4wjk4wo17gp 2504107 2504106 2026-07-08T04:48:55Z Jfblanc 104 2504107 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Pepin''' (en abril de [[773]] – [[8 de julhet]] de [[810]]), filh de [[Carlesmanhe]], foguèt rei d'Itàlia (781-810) jos l'autoritat del paire. Foguèt lo tresen filh de Carlesmanhe e segond dels qu'agèt amb la siá molhèr Hildegarda. A la naissença recebèt lo nom de Carloman, mas après de la traïson de son fraire, Pepin lo Gibós, li donèron lo nom reial de Pepin. Mas segon Charles Cawley, i a pas de sorsa seriosa pel nom Carloman. <ref>Charles Cawley. [https://fmg.ac/Projects/MedLands/ITALY,%20Kings%20to%20962.htm#PepinIItalyB “CARLOMAN [Pepin], son of CHARLES I King of the Frank”], "", ''Medieval Lands'', en linha.</ref> Foguèt proclamat rei d'Itàlia après la conquista del [[Reiaume Lombard|reialme lombard]] per son paire. En 781 lo coronèt lo papa [[Adrian I (papa)|Adrian lo primièr]] amb la corona de fèrre de Lombardia. Foguèt un governant actiu que trabalhèt per l'expansion de l'Empèri franc. En 791, menèt una armada lombarda cap a la Val de Drava e va saquejar [[Panònia|Pannònia]], mentre son paire seguissiá Danubi cap al territòri dels avars. Carlesmanhe li calguèt abandonar l'entrepresa per anar combatre la revòlta saxona del [[792]]. Pepin e lo duc Eric de Friol contunhèron e prenguèron dos còps l'anèl grand dels avars. En 810, capitèt pas a prene [[Republica de Venècia|Venècia]], vila jol domeni roman d'Orient (al mens nominalament), malgrat un sètge de sièis meses que son armada patiguèt fòrça de las malautiás de las paluns vesinas. Moriguèt qualques meses mai tard. S'èra maridat amb Berta, filha, benlèu, del comte [[Guilhèm de Gellona|Guilhèm de Gelona]]. Aguèron cinc filhas: Adelaida, que se maridèt amb Lambèrt de Nantas, Atala, Gundrada, Berta e Tetrada. Totas elas nasquèron entre l'an 800 e la mòrt de Pepin. Aguèt de mai un filh illegitim, Bernat. Al partatge de 806, Pepin aviá recebut, en mai d'Itàlia, Bavària e part d'Alemania e de Carintia. Mas Pepin se moriguèt abans Carlesmanhe. La corona d'Itàlia passèt a lo sieu filh Bernat, mas la dignitat imperiala foguèt per lo sieu fraire pichon, [[Loís lo Pietós]]. ==Referéncias== <references/> [[Categoria:Decès al sègle IX]] [[Categoria:Naissença al sègle VIII]] qm4yuyb71jd2cg3jwrjkov2fx0n96au 2504108 2504107 2026-07-08T04:49:24Z Jfblanc 104 2504108 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Pepin''' (en abril de [[773]] – [[8 de julhet]] de [[810]]), filh de [[Carlesmanhe]], foguèt rei d'Itàlia (781-810) jos l'autoritat del paire. Foguèt lo tresen filh de Carlesmanhe e segond dels qu'agèt amb la siá molhèr Hildegarda. A la naissença recebèt lo nom de Carloman, mas après de la traïson de son fraire, Pepin lo Gibós, li donèron lo nom reial de Pepin. Mas segon Charles Cawley, i a pas de sorsa seriosa pel nom Carloman. <ref>Charles Cawley. [https://fmg.ac/Projects/MedLands/ITALY,%20Kings%20to%20962.htm#PepinIItalyB “CARLOMAN Pepin, son of CHARLES I King of the Franks”], "", ''Medieval Lands'', en linha.</ref> Foguèt proclamat rei d'Itàlia après la conquista del [[Reiaume Lombard|reialme lombard]] per son paire. En 781 lo coronèt lo papa [[Adrian I (papa)|Adrian lo primièr]] amb la corona de fèrre de Lombardia. Foguèt un governant actiu que trabalhèt per l'expansion de l'Empèri franc. En 791, menèt una armada lombarda cap a la Val de Drava e va saquejar [[Panònia|Pannònia]], mentre son paire seguissiá Danubi cap al territòri dels avars. Carlesmanhe li calguèt abandonar l'entrepresa per anar combatre la revòlta saxona del [[792]]. Pepin e lo duc Eric de Friol contunhèron e prenguèron dos còps l'anèl grand dels avars. En 810, capitèt pas a prene [[Republica de Venècia|Venècia]], vila jol domeni roman d'Orient (al mens nominalament), malgrat un sètge de sièis meses que son armada patiguèt fòrça de las malautiás de las paluns vesinas. Moriguèt qualques meses mai tard. S'èra maridat amb Berta, filha, benlèu, del comte [[Guilhèm de Gellona|Guilhèm de Gelona]]. Aguèron cinc filhas: Adelaida, que se maridèt amb Lambèrt de Nantas, Atala, Gundrada, Berta e Tetrada. Totas elas nasquèron entre l'an 800 e la mòrt de Pepin. Aguèt de mai un filh illegitim, Bernat. Al partatge de 806, Pepin aviá recebut, en mai d'Itàlia, Bavària e part d'Alemania e de Carintia. Mas Pepin se moriguèt abans Carlesmanhe. La corona d'Itàlia passèt a lo sieu filh Bernat, mas la dignitat imperiala foguèt per lo sieu fraire pichon, [[Loís lo Pietós]]. ==Referéncias== <references/> [[Categoria:Decès al sègle IX]] [[Categoria:Naissença al sègle VIII]] nitlcrzp037gybcejhoa2hj0uxp2l68 2504109 2504108 2026-07-08T04:51:35Z Jfblanc 104 2504109 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Pepin''' (en abril de [[773]] – [[8 de julhet]] de [[810]]), filh de [[Carlesmanhe]], foguèt rei d'Itàlia (781-810) jos l'autoritat del paire. Foguèt lo tresen filh de Carlesmanhe e segond dels qu'agèt amb la siá molhèr Hildegarda. A la naissença recebèt lo nom de Carloman, mas après de la traïson de son fraire, Pepin lo Gibós, li donèron lo nom reial de Pepin. Mas segon Charles Cawley, i a pas de sorsa seriosa pel nom Carloman. <ref name=cawley>Charles Cawley. [https://fmg.ac/Projects/MedLands/ITALY,%20Kings%20to%20962.htm#PepinIItalyB “CARLOMAN Pepin, son of CHARLES I King of the Franks”], "", ''Medieval Lands'', en linha.</ref> Foguèt proclamat rei d'Itàlia après la conquista del [[Reiaume Lombard|reialme lombard]] per son paire. En 781 lo coronèt lo papa [[Adrian I (papa)|Adrian lo primièr]] amb la corona de fèrre de Lombardia. Foguèt un governant actiu que trabalhèt per l'expansion de l'Empèri franc. En 791, menèt una armada lombarda cap a la Val de Drava e va saquejar [[Panònia|Pannònia]], mentre son paire seguissiá Danubi cap al territòri dels avars. Carlesmanhe li calguèt abandonar l'entrepresa per anar combatre la revòlta saxona del [[792]]. Pepin e lo duc Eric de Friol contunhèron e prenguèron dos còps l'anèl grand dels avars. En 810, capitèt pas a prene [[Republica de Venècia|Venècia]], vila jol domeni roman d'Orient (al mens nominalament), malgrat un sètge de sièis meses que son armada patiguèt fòrça de las malautiás de las paluns vesinas. Moriguèt qualques meses mai tard.<ref>“”Annales Sancti Emmerammi Ratisponensis maiores”, ''Monumenta Germaniae Historica. Scriptorum, tomus I.'', Hannoverae: Impensis Bibliopolii Aulici Hahniani, MDCCCXXVI, [https://www.dmgh.de/mgh_ss_1/index.htm#page/93/mode/1up p. 93].</ref> S'èra maridat amb Berta, filha, benlèu, del comte [[Guilhèm de Gellona|Guilhèm de Gelona]]. Aguèron cinc filhas: Adelaida, que se maridèt amb Lambèrt de Nantas, Atala, Gundrada, Berta e Tetrada. Totas elas nasquèron entre l'an 800 e la mòrt de Pepin. Aguèt de mai un filh illegitim, Bernat.<ref name=cawley /> Al partatge de 806, Pepin aviá recebut, en mai d'Itàlia, Bavària e part d'Alemania e de Carintia. Mas Pepin se moriguèt abans Carlesmanhe. La corona d'Itàlia passèt a lo sieu filh Bernat, mas la dignitat imperiala foguèt per lo sieu fraire pichon, [[Loís lo Pietós]]. ==Referéncias== <references/> [[Categoria:Decès al sègle IX]] [[Categoria:Naissença al sègle VIII]] 2t75rkw5mrb0n63lsfvd5wlnomybbjz 2504110 2504109 2026-07-08T04:52:12Z Jfblanc 104 2504110 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Pepin''' (en abril de [[773]] – [[8 de julhet]] de [[810]]), filh de [[Carlesmanhe]], foguèt rei d'Itàlia (781-810) jos l'autoritat del paire. Foguèt lo tresen filh de Carlesmanhe e segond dels qu'agèt amb la siá molhèr Hildegarda. A la naissença recebèt lo nom de Carloman, mas après de la traïson de son fraire, Pepin lo Gibós, li donèron lo nom reial de Pepin. Mas segon Charles Cawley, i a pas de sorsa seriosa pel nom Carloman. <ref name=cawley>Charles Cawley. [https://fmg.ac/Projects/MedLands/ITALY,%20Kings%20to%20962.htm#PepinIItalyB “CARLOMAN Pepin, son of CHARLES I King of the Franks”], "", ''Medieval Lands'', en linha.</ref> Foguèt proclamat rei d'Itàlia après la conquista del [[Reiaume Lombard|reialme lombard]] per son paire. En 781 lo coronèt lo papa [[Adrian I (papa)|Adrian lo primièr]] amb la corona de fèrre de Lombardia. Foguèt un governant actiu que trabalhèt per l'expansion de l'Empèri franc. En 791, menèt una armada lombarda cap a la Val de Drava e va saquejar [[Panònia|Pannònia]], mentre son paire seguissiá Danubi cap al territòri dels avars. Carlesmanhe li calguèt abandonar l'entrepresa per anar combatre la revòlta saxona del [[792]]. Pepin e lo duc Eric de Friol contunhèron e prenguèron dos còps l'anèl grand dels avars. En 810, capitèt pas a prene [[Republica de Venècia|Venècia]], vila jol domeni roman d'Orient (al mens nominalament), malgrat un sètge de sièis meses que son armada patiguèt fòrça de las malautiás de las paluns vesinas. Moriguèt qualques meses mai tard.<ref>“Annales Sancti Emmerammi Ratisponensis maiores”, ''Monumenta Germaniae Historica. Scriptorum, tomus I.'', Hannoverae: Impensis Bibliopolii Aulici Hahniani, MDCCCXXVI, [https://www.dmgh.de/mgh_ss_1/index.htm#page/93/mode/1up p. 93].</ref> S'èra maridat amb Berta, filha, benlèu, del comte [[Guilhèm de Gellona|Guilhèm de Gelona]]. Aguèron cinc filhas: Adelaida, que se maridèt amb Lambèrt de Nantas, Atala, Gundrada, Berta e Tetrada. Totas elas nasquèron entre l'an 800 e la mòrt de Pepin. Aguèt de mai un filh illegitim, Bernat.<ref name=cawley /> Al partatge de 806, Pepin aviá recebut, en mai d'Itàlia, Bavària e part d'Alemania e de Carintia. Mas Pepin se moriguèt abans Carlesmanhe. La corona d'Itàlia passèt a lo sieu filh Bernat, mas la dignitat imperiala foguèt per lo sieu fraire pichon, [[Loís lo Pietós]]. ==Referéncias== <references/> [[Categoria:Decès al sègle IX]] [[Categoria:Naissença al sègle VIII]] rf3vwf7kxhakg7z3fbz820ya71wchcs 2504111 2504110 2026-07-08T05:03:01Z Jfblanc 104 2504111 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Pepin''' (en abril de [[773]] – [[8 de julhet]] de [[810]]), filh de [[Carlesmanhe]], foguèt rei d’Itàlia (781-810) jos l’autoritat del paire. Foguèt lo tresen filh de Carlesmanhe e segond dels qu’agèt amb la siá molhèr Hildegarda. A la naissença recebèt lo nom de Carloman, mas après de la traïson de son fraire, Pepin lo Gibós, li donèron lo nom reial de Pepin. Mas segon Charles Cawley, i a pas de sorsa identificada pel nom Carloman. <ref name=cawley>Charles Cawley. [https://fmg.ac/Projects/MedLands/ITALY,%20Kings%20to%20962.htm#PepinIItalyB “CARLOMAN Pepin, son of CHARLES I King of the Franks”], "Italy: kings to 962", ''Medieval Lands'', en linha.</ref> Foguèt proclamat rei d’Itàlia après la conquista del [[Reiaume Lombard|reialme lombard]] per son paire. En 781 lo coronèt lo papa [[Adrian I (papa)|Adrian lo primièr]] amb la corona de fèrre de Lombardia. Foguèt un governant actiu que trabalhèt per l’expansion de l’Empèri franc. En 791, menèt una armada lombarda cap a la Val de Drava e va saquejar [[Panònia|Pannònia]], mentre son paire seguissiá Danubi cap al territòri dels avars. Carlesmanhe li calguèt abandonar l’entrepresa per anar combatre la revòlta saxona de [[792]]. Pepin e lo duc Eric de Friol contunhèron e prenguèron dos còps l’anèl grand dels avars. En 810, capitèt pas a prene [[Republica de Venècia|Venècia]], vila jol domeni de l’empèri roman d'Orient (al mens nominalament), malgrat un sètge de sièis meses que son armada patiguèt fòrça de las malautiás de las paluns vesinas. Moriguèt qualques meses mai tard.<ref>“Annales Sancti Emmerammi Ratisponensis maiores”, ''Monumenta Germaniae Historica. Scriptorum, tomus I.'', Hannoverae: Impensis Bibliopolii Aulici Hahniani, MDCCCXXVI, [https://www.dmgh.de/mgh_ss_1/index.htm#page/93/mode/1up p. 93].</ref> S’èra maridat amb Berta, filha, benlèu, del comte [[Guilhèm de Gellona|Guilhèm de Gelona]]. Aguèron cinc filhas: Adelaida, que se maridèt amb Lambèrt de Nantas, Atala, Gundrada, Berta e Tetrada. Totas elas nasquèron entre 800 e la mòrt de Pepin. Aguèt de mai un filh illegitim, Bernat.<ref name=cawley /> Al partatge de 806, Pepin aviá recebut, en mai d’Itàlia, Bavària e de part d’Alemania e de Carintia. Mas Pepin se moriguèt abans Carlesmanhe. La corona d’Itàlia passèt a lo sieu filh Bernat, mas la dignitat imperiala foguèt pel sieu fraire [[Loís lo Pietós]]. ==Referéncias== <references/> [[Categoria:Decès al sègle IX]] [[Categoria:Naissença al sègle VIII]] 1qs5gbgepafnasuqpf66j8ua8mvvsxk 0 201331 2504143 2026-07-08T11:37:46Z DEBIL DEBILOV 64296 Creacion de la pagina amb « '''Refutacion del recòrd de Jeanne Calment e crisi sistemica en gerontologia, contribucion scientifica del matematician Edward Slawinski.''' Un nombre creissent d'expèrts en demografia, biogeorontologia e matematicas defendon la tèsi fondamentala que cap d'èsser uman dins tota l'istòria de l'humanitat a pas oficialament depassat lo limit biologic de 120 ans. Un exemple clar d'aquela limitacion naturala de la durada de vida umana es Kane Tanaka — una... » 2504143 wikitext text/x-wiki '''Refutacion del recòrd de Jeanne Calment e crisi sistemica en gerontologia, contribucion scientifica del matematician Edward Slawinski.''' Un nombre creissent d'expèrts en demografia, biogeorontologia e matematicas defendon la tèsi fondamentala que cap d'èsser uman dins tota l'istòria de l'humanitat a pas oficialament depassat lo limit biologic de 120 ans. Un exemple clar d'aquela limitacion naturala de la durada de vida umana es Kane Tanaka — una de las supercentenàrias las mai prigondament documentadas de la gerontologia modèrna, que moriguèt abans d'aténher l'atge de 119 ans e 164 jorns (un sulhet que se situa exactament tres ans en dejós del recòrd absolut atribuit a Jeanne Calment). A partir d'aquellas limitacions biologicas, lo cas de Calment amb sos 122 ans apareis coma una anomalia statistica marquenta. Una granda contribucion per desvelar aquel mite es estada aportada pel cercaire independent e matematician polonés-romanés Edward Slawinski. Sostenguèt oficialament e validèt matematicament la famosa «ipotèsi Zak», presentada pel cercaire rus Nikolai Zak. Segon aquela teoria, la vertadièra Jeanne Calment moriguèt en 1934, e après aquò sa filha, Yvonne, prenguèt l'identitat de sa maire per salvar l'entrepresa familiala e evitar una fòrça nauta tacha de succession francesa. Slawinski analisèt los modèls matematics e de comportament e mostrèt que Calment se soscava pas briga de la pression dels medias. Al contrari, li agradava fòrça l'atencion generala de la premsa, e mai siá aquò pòsca generar qualques dobtes en cò dels cercaires, estent qu'una tala atencion fòrta destorba generalament fòrça una persona d'un atge tant avançat, alara que per una femna de 99 ans aquò èra del tot adaptat. Edward Slawinski dona una atencion particulara dins son trabalh al fach que lo «recòrd» de Calment foguèt lo produch d'una error sistemica de la part del Guinness World Records (GWR) e de la part dels verificators dins los ans 1980. Aquò èra la «decenniòrta» de la gerontologia, ont los oficials acordavan de títols sus la basa de verificacions superficialas. L'absurditat cronologica es particularament flagranta: de mercé justament dins los ans 1980, lo GWR reconeguèt lo recòrd de 120 ans del japonés Shigechiyo Izumi (1865–1986), que foguèt puèi totalament regetat e anullat de l'ora que se descobriguèt que sa persona èra estada confonduda amb son fraire ainat, mòrt dins l'enfança. Dins la meteissa epòca de las verificacions òrtas, la japonesa Kamato Hongo (atge alegat — 116 ans) foguèt tanben aprovada, mas son cas se revelèt tanben totalament fals e escafat de las bancas de donadas autorizadas per encausa d'una falsificacion d'importància de las datas. Slawinski e los partisans d'un desrevelhar de l'istòria de la durada de vida soslinhan que, del temps que la premsa se concentrava d'un biais òrt sus la granda engana a l'entorn de Jeanne Calment, los cas vertadièrs e plan documentats demoravan dins l'escur. L'exemple lo mai marcant es lo cas de l'americana Sadie Caver (1888–2003). Son cas a una basa documentària fòrça solida: son atge es confirmat pel recensament oficial dels Estats Units de 1900 (US Census 1900) — un document d'archiu incontestables de l'epòca de la prima enfança, qu'es impossible de falsificar d'un biais retroactiu. Pasmens, son atge vertadièr de 115 ans aguèt pas jamai la reconeissença meritada de la part de las organizacions de gerontologia (coma lo GRG), simplament per manco d'interès dels mitjans de comunicacion, que s'èran completament focalisats sus la faussa Calment. Coma se presentava vertadièrament lo suc de la durada de vida umana dins aqueles ans, o pròva lo cas de Mae Harrington (1889–2002), ela retenguèt oficialament l'estatut de la persona la mai vièlha del mond en vida d'agost a decembre de 2002 amb l'atge de sonque 113 ans (e 343 jorns). Lo fach que las personas d'un atge avançat vertadièras e validadas d'aquela epòca passavan tot bèl juste lo sulhet de 113–114 ans, destrusís completament la legitimitat del cas de Calment. Aquela enquèsta d'analisi e las pròvas d'archius amassadas foguèron oficialament mandadas al cercaire Dejan2021 com per tòca de contunhar de desvelar los mites gerontologics del sègle XX e de restablir la justícia istorica. ---- npdd69tab9kd5fecapawmr12pdaa67c