Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 2335 2504198 2504068 2026-07-09T04:59:23Z Nicolas Eynaud 6858 Anullacion de las modificacions [[Special:Diff/2504068|2504068]] de [[Special:Contributions/~2026-38543-64|~2026-38543-64]] ([[User talk:~2026-38543-64|discussion]]) 2504198 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Imatge:Blue stragglers in NGC 6397.jpg|thumb|right|250px|Rebalaires blaus dins NGC 6937]] L''''astronomia''' es la [[sciéncia]] de l'[[observacion dau cèu|observacion deis astres]], que, per mai d'un biais d'observacions, establís l'origina, l'evolucion, lei proprietats fisicas e quimicas deis [[astre]]s, la [[mecanica celèsta]]. [[etimologia|Etimologicament]], ''astronomia'' vòu dire {{cita|lei deis astres}} (dau [[grèc (lenga)|grèc]] αστρονομία = άστρον + νόμος). <!-- Se i destria mai d'una disciplica : l'[[astronomia d'observacion]], l'[[astrometria]], l'[[astrofisica]] e la [[cosmologia]]. --> L'astronomia es considerada coma la pus anciana dei sciéncias de l'umanitat. De nombrosei [[civilizacions despareissudas]] avián de bònei conoissenças en astronomia (sovent liadas a l'[[astrologia]]), que n'atrobam lei marcas de biais variats. Uei encara aquesta sciéncia existís. Encuei s'es popularizada près dau grand public. Un certan nombre d'astronòms amators juegan un ròtle dins aquesta disciplina, especialament per la descubèrta d'[[asteroïde]]s. L'astronomia es una dei rarei sciéncias que leis [[amator]]s i pòdon encar jugar un ròtle important. L''''[[astrofisica]]''' es la branca de l''''astronomia''' que determina lei fenomèns [[fisic]]s deduchs de l'observacion deis astres. A l'ora d'ara, leis astronòms an totei une formacion chanuda en astrofisica e seis observacions son gaireben sempre estudiadas dins un contèxte astrofisic. Existís pasmens un cèrt nombre de cercaires e de cercairitz qu'estúdian exclusivament l'[[astrofisica]]. L'òbra deis astrofisicians es d'analisar de donadas d'observacions astronomicas e de ne deduire de fenomèns [[fisic]]s. == Istòria == {{article principal|Istòria de l'astronomia}} === Preïstòria === [[Fichièr:Calendar aswan.JPG|thumb|Ceucle megalitic de [[Nabta Playa]]]] L'astronomia es considerada coma la [[sciéncia]] pus anciana car d'observacions dau cèu son atestadas per l'arqueologia durant lo [[Neolitic]]. Tre aqueu periòde, lo caractèr ciclic deis [[Equinòcci|equinòccis]] e dei [[Sason|sasons]] èra conoissut. De [[Constellacion|constellacions]] èran tanben estadas identificadas. En particular, abòrd d'edificis [[Megalit|megalitics]] serián estats utilizats per d'observacions astronomicas. Per exemple, aquò èra benlèu una foncion de construccions importantas coma [[Nabta Playa]] (vèrs 4500-4000 avC) e [[Stonehenge]] (vèrs 3000 avC). === Antiquitat === [[Fichièr:Aristòtel - Cosmologia.png|thumb|right|Modèl geocentric de l'Antiquitat]] A partir de l'[[Antiquitat]], de documents escrichs permèton de seguir una partida deis observacions e dei sabers astronomics de mai d'una [[civilizacion]]. Fòrça civilizacions avançadas an desvolopat de tradicions astronomicas car l'observacion dau cèu èra importanta per l'[[agricultura]], per lei celebracions [[Religions|religiosas]] e per assaiar de preveire lo futur ([[divinacion]], [[astrologia]]...). L'astronomia primitiva foguèt donc sovent l'afaire de [[Prèire|prèires]]. Lei sistèmas pus conoissuts – e pus desvolopats – son aquelei apareissuts en [[Sumèr]], en [[Índia]], en [[China imperiala|China]] e en [[Mesoamerica]]. L'astronomia sumeriana es fòrça importanta en causa de la qualitat de seis observacions e de son influéncia. D'efiech, inspirèt l'astronomia deis autrei regions de [[Mesopotamia]], d'[[Egipte antica|Egipte]] e, pus tard, de [[Grècia antica|Grècia]]. L'astronomia [[Babilònia (reialme)|babiloniana]] a un ròtle important dins l'istòria de l'astronomia modèrna<ref>Francis Joannès (dir.), ''Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne'', Robert Laffont, coll. « Bouquins », 2001.</ref><ref>Marguerite Rutten, ''La science des Chaldéens'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je n°893 », 1960.</ref>. D'efiech, leis astronòms babilonians integrèron rapidament d'otís [[Matematicas|matematics]] per assaiar de descriure e de preveire lo movement de certaneis objèctes celestiaus. Tanben, enregistrèron d'un biais sistematic lo movement d'objèctes importants coma lo [[Soleu]] e la [[Luna]]. Au sègle VIII avC, descurbiguèron la nocion d'[[ecliptica]] e imaginèron la premiera forma de [[zodiac]]. Pasmens, leis astronòms mesopotamians assaièron pas de cercar lei causas dei movements observats. Se contentèron de lei nòtar e d'assaiar de lei descriure d'un biais [[Empirisme|empiric]]. La volontat de cercar de causas ai movements observats foguèt un deis apòrts majors de l'astronomia grèga. D'efiech, lei Grècs imaginèron de teorias e de modèls per descriure l'Univèrs e explicar seis observacions. Dins aquò, posquèron pas demostrar seis idèas, çò que menèt a l'aparicion de teorias divergentas coma lo [[geocentrisme]] d'[[Eratostenes]]<ref>Germaine Aujac, « Astronomie et géographie scientifique dans la Grèce ancienne », ''Bulletin de l’Association Guillaume Budé'', n° 32,‎ decembre de 1973, pp. 441-461.</ref> e de [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]]<ref>Germaine Aujac, ''Claude Ptolémée, astronome, astrologue, géographe. Connaissance et représentation du monde habité'', Comité des travaux historiques et scientifiques, 1993.</ref> ò l'[[eliocentrisme]] d'[[Aristarc de Samos]]<ref>Alberto Gomez, ''Decoding Aristarchus'', Peter Lang Verlag, 2023.</ref>. Basat sus una gròssa quantitat d'observacions, lo sistèma de Ptolemèu s'impausèt a partir dau sègle I apC car permetiá d'observir de previsions pus fisablas que lei sistèmas fondats sus d'observacions de qualitat pus febla. Fòrça complèx, dominèt en [[Euròpa]] e en [[Orient Mejan]] fins a la fin de l'[[Edat Mejana]]. === L'Edat Mejana === Pendent l'[[Edat Mejana]], l'astronomia se desvolopèt pauc en Euròpa mai foguèt integrada dins lo percors academic classic (trivium e quadrivium). En revènge, conoissèt de desvolopaments dins lo monde arabi onte l'astronomia èra una sciéncia importanta de l'[[Edat d'Aur de l'islam]]. A respècte deis astronóms europèus, lei sabents arabis avián a disposicion fòrça obratges grècs e èran tanben en mesura de s'inspirar de resultats indians. En particular, [[Al-Farghani]] (805-880) descurbiguèt l'obliquitat de l'ecliptica<ref>Régis Morelon, « L'astronomie orientale (IXe-XIe) », dins Roshdi Rashed e Régis Morelon (dir.), ''Histoire des sciences arabes, vol. I : Astronomie, théorique et appliquée'', Éditions du Seuil, 1997, pp. 39-40.</ref>. Lo [[Filosofia|filosòf]] [[Al-Kindi]] (801-873) escriguèt 16 libres d'astronomia<ref>Peter Adamson, ''Al-Kindi'', Oxford University Press, coll. "Great Medieval Thinkers", 2006.</ref>. A la fin dau sègle X, un important observatòri foguèt construch dins la region de [[Teheran]]. Pasmens, a la fin dau sègle XVI, l'importància de l'astronomia demenissèt dins lo monde arabopersan en causa de conflictes politics e d'una pèrda d'interès per la recèrca scientifica de part deis elèits politics. === Lo periòde modèrne === [[Fichièr:Univèrs - Modèl de Copernic.png|thumb|Modèl eliocentric de Copernic]] A la fin de l'Edat Mejana, de contactes entre Europèus e Arabis permetèron la difusion dei conoissenças astronomicas grècoaràbias en Euròpa<ref>George Saliba, « Seeking the Origins of Modern Science? », ''BRIIF''S, vol. 1, n° 2,‎ 1999.</ref>. En 1543, [[Nicolau Copernic|Copernic]] publiquèt sa teoria eliocentrica dau [[Sistèma Solar]]. Son modèl èra faus mai calculats a partir d'observacions recentas. Ansin, capitèt de donar de resultats pus precís que lo modèl geocentric de Ptolemèu. La tèsi eliocentrica s'impausèt alora rapidament en Euròpa<ref>Alexandre Koyré, ''La révolution astronomique : Copernic, Kepler, Borelli'', Hermann, coll. « Histoire de la pensée », III , 1961.</ref><ref>Owen Gingerich, ''Le Livre que nul n'avait lu – À la poursuite du « De Revolutionibus » de Copernic'', Dunod, coll. « Quai des sciences », 2008.</ref>. La descubèrta dau [[Jupitèr (planeta)|sistèma jovian]] per [[Galileo Galilei|Galilei]] e dei lèis dau movement d'un objècte en [[orbita]] per [[Johannes Kepler|Kepler]] foguèron una etapa importanta dins aquela acceptacion. Enfin, lei trabalhs d'[[Isaac Newton]] permetèron de provesir la premiera explicacion teorica au movement dei [[Planeta|planetas]]. === Lo periòde contemporanèu === [[Fichièr:Titan 3E-Centaur launches with Viking 1.jpg|thumb|Tir d'una sonda espaciala modèrna.]] A partir dau sègle XVIII, lo perfeccionament deis instruments astronomics permetèt ais astronóms de multiplicar lei descubèrtas. En particular, en 1781, foguèt descubèrta [[Uranus (planeta)|Uranus]], una planeta desconoissuda deis astronòms ancians. Ansin, comencèt l'exploracion dau [[Sistèma Solar]], de la [[Via Lactèa]] e l'[[Univèrs]]. D'etapas importantas d'aqueu movement foguèt la descubèrta deis autrei [[Galaxia|galaxias]] e de la [[Relativitat generala|teoria de la relativitat]]. Foguèron acompanhadas per l'introduccion dau metòde scientific dins l'astronomia e per la perseguida dau melhorament dei mejans d'observacions. Au sègle XX, lo vòl espaciau permetèt d'explorar dirèctament leis objèctes dau Sistèma Solar e d'estudiar de [[Radiacion electromagnetica|raionaments electromagnetics]] diferents de la [[lutz visibla]]. == Leis objèctes celestiaus == {{article principal|Objèctes celestiaus}}L'astronomia es famosa per seis objèctes d'estudi. D'efiech, abòrd d'objèctes celestiaus son bèus e impressionants en causa de sei [[Color|colors]], de sa talha, de seis originas ò de sei dimensions. Lo caractèr misteriós de mai d'un fenomèn es tanben un factor d'atraccion poderós. Uei, leis objèctes celestiaus son catalogats per leis astronòms per formar de classas contenent d'objèctes similars. De categorias novèlas son regularament creadas en foncion dei descubèrtas realizadas. Pòt tanben existir de classas teorias que correspòndon a d'objèctes prevists per de modèls [[Fisica|fisics]] mai non observats. Per exemple, lei [[Trauc negre|traucs negres]] fèron lòngtemps partida de classas teoricas. {| cellpadding="0" cellspacing="0" style="margin: auto; border: 1px solid #333; background-color: #CEDAF2" |+ |---- ! style="padding: 7px; background: #6295DA; text-align: center; border: 1px solid #333; border-bottom: 0" | '''[[Astronomia d'observacion]]''' ! style="padding: 7px; background: #6295DA; text-align: center; border-top: 1px solid #333; border-right: 1px solid #333" | '''[[Sistèma Solar|Lo Sistèma Solar]]''' ! style="padding: 7px; background: #6295DA; text-align: center; border-top: 1px solid #333; border-right: 1px solid #333" | '''L'[[estelam]]''' |---- | style="padding: 7px; border: 1px solid #333; border-bottom: 0" | * leis [[ensigne]]s * leis [[estèla que tomba|estèlas que tomban]] * l'[[astrometria]] * la [[mecanica celèsta]] | style="padding: 7px; border-right: 1px solid #333; border-top: 1px solid #333333" | * lo [[Soleu]] * lei [[planeta]]s * leis [[asteroïde]]s * lei [[meteòr]]s * lei [[meteorit]]s * lei [[cometa]]s | style="padding: 7px; border-right: 1px solid #333; border-top: 1px solid #333" | * la [[naissença deis estèlas]] * la vida e l'[[evolucion deis estèlas]] * la [[sequéncia màger]] * la [[fasa giganta]] * lei fasas finalas de l'evolucion estellara * lei [[Nana blanca|nanas blancas]] * leis [[Estèla de neutrons|estèlas de neutrons]] * lei [[pulsar]]s * leis [[Estèla estranha|estèlas estranhas]] * lei [[Trauc negre|traucs negres]] * leis [[estèlas binàrias]] * leis [[Estèla variabla|estèlas variablas]] |---- style="cellspacing: 0;" | | colspan="3" style="border: solid 1px black;" | {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin: 0; border: 0; background-color: #CEDAF2; width: 100%;" |+ ! style="padding: 7px; background: #6295DA; text-align: center; border-bottom: solid 1px #333; border-right: solid 1px #333;" | '''L'[[astronomia galactica]]''' ! style="padding: 7px; background: #6295DA; text-align: center; border-bottom: solid 1px #333;" | '''L'[[astronomia extragalactica]]''' ! style="padding: 7px; background: #6295DA; text-align: center; border-bottom: solid 1px #333;" | '''Autrei subjèctes liats''' |---- | style="padding: 7px; border-right: solid 1px #333;" | * lo [[Via Lactèa|Camin de Sant Jaume]] * lo [[plan galactic]] * leis [[exoplanetas]] * lo [[mitan interestellar]] | style="padding: 7px;" | * lei [[galaxia]]s * lei [[quasar]]s * lei [[Trauc negre|traucs negres]] * la [[cosmologia]] * l'[[Univèrs]] * leis [[ondas gravitacionalas]] | style="padding: 7px;" | * l'[[astrobiologia]] * l'[[astroquimia]] * l'[[astrosociobiologia]] * l'[[astrosociologia]] * l'[[arqueoastronomia]] * l'[[exobiologia]] |} |} == Lei mejans d'observacion e exploracion == === Leis instruments optics === [[Fichièr:200 800 saját.jpg|thumb|right|Telescòpi amator de tipe Newton]] ==== L'uelh nus ==== {{article principal|Uelh uman}} L'uelh uman es estat l'unic mejan d'observacion de la [[Preïstòria]] a la [[Renaissença]]. Uei, es encara « l'instrument » d'observacion de mai d'un amator ò curiós que regarda lo cèu. Se lei condicions son favorablas, es possible d'observar d'objèctes aguent una magnitud aparenta inferior a 8<ref>John E. Bortle, « Introducing the Bortle Dark-Sky Scale », ''Sky and Telescope'', 2001, vol. 101, n° 2, p. 126.</ref>. Pasmens, aquela capacitat demenís regularament durant l'existéncia d'un individú. De mai, despend fòrça de la qualitat de l'environament (atmosfèra favorabla, pollucion luminosa febla...). L'uelh permet ansin de veire lo Soleu, la Luna, lei planetas e quauquei miliers d'estelas. Pòt tanben observar d'objèctes pus excepcionaus coma la [[Granda Nebulosa d'Orion]], la [[Galaxia d'Andromèda]] e d'[[Amàs estellar|amàs d'estelas]] ([[amàs d'Ercules]], [[Possiniera]]...) e de fenomèns transitòris coma lei passatges de [[Cometa|cometas]], leis intradas de meteòrs dins l'atmosfèra e leis aparicions « d'estelas novèlas » ([[Nòva|nòvas]], [[Supernòva|supernòvas]]...). ==== La luneta astronomica ==== {{article principal|Luneta astronomica}} La luneta astronomica es un instrument optic qu'utiliza de lentilhas. Apareissut en 1609, aqueu tipe d'instrument aguèt un ròtle important dins l'istòria de l'astronomia. Pasmens, uei, es sustot utilizat per leis amators. D'efiech, en delà d'un diamètre de 100 mm, una luneta es pus voluminosa qu'un telescòpi. Per exemple, la granda luneta de l'[[Observatòri de Niça]], d'un diamètre de 76 cm, a una longor de 18 m. De mai, la fabricacion dei lentilhas es pus complèxa e costosa d'aquela dei miraus d'un telescòpi equivalent<ref>Richard Taillet, « Optique géométrique: MémentoSciences, Ce qu’il faut vraiment retenir ! Premier cycle universitaire – Prépas », De Boeck Supérieur, 2008.</ref>. ==== Lo telescòpi ==== {{article principal|Telescòpi}} Lo telescòpi es l'instrument de basa de l'observacion astronomica. Utiliza un sistèma de miraus per collectar, concentrar e dirigir la lutz vèrs un sistèma optic compausat de lentilhas. Coma es lo sistèma de miraus que realiza la collècta e la concentracion, lo sistèma optic pòt èsser simple e relativament reduch. Divèrsei tipes de telescòpis existisson. Son definits per d'arquitecturas intèrnas diferentas. La pus conoissuda es probable aquela de Newton. ==== Lei filtres e lei captors ==== Per d'observacions complèxas, per exemple d'observacions scientificas ò de [[fotografia|fotografias]] detalhadas d'un objècte astronomic, es sovent necessari d'utilizar de filtres e de captors especiaus. L'objectiu es de suprimir certanei radiacions electromagneticas ò de privilegiar l'observacion d'una partida de l'[[espèctre electromagnetic]]. Aquò permet d'observar d'elements donats e es, en partida, a la basa de mai d'una disciplina de l'astronomia ([[astronomia infraroja]], [[radioastronomia]]...). === Lei mejans d'exploracion === [[File:Apollo 15 flag, rover, LM, Irwin.jpg|thumb|Exploracion de la [[Luna]] per la mission ''[[Apollo 15]]'']] {{article principal|Sonda espaciala}} Dempuei la segonda mitat dau sègle XX, leis astronòms dispausan tanben de mejans d'exploracion dirècta deis objèctes dau [[Sistèma Solar]]. D'efiech, lo desvolopament dau [[vòl espaciau]] permet de mandar de missions que son generalament compausadas d'una [[sonda espaciala]] dotadas d'instruments d'observacion coma d'aparelhs fotografics, d'espectromètres e de [[radar|radars]]. Per lei missions pus importantas, generalament destinadas a l'estudi d'una [[planeta]], es possible d'organizar l'aterratge d'una sonda especiala a la superficia d'un objècte ò son intrada dins l'atmosfèra. Aquò permet de descubèrtas importantas e suscita l'interès dau public interessat per l'exploracion d'autreis objèctes celestiaus. == Lei disciplinas de l'astronomia == Au començament, dau temps de la [[Grècia anciana]] e deis autrei civilizacions ancianas, l'astronomia consistissiá principalament en '''l'[[astrometria]]''', valent a dire la mesura de la posicion dins lo cèu deis [[estèla]]s e dei [[planeta]]s. Pus tard, deis òbras de [[Johannes Kepler|Kepler]] e de [[Isaac Newton|Newton]] nasquèt la '''[[mecanica celèsta]]''' que permetèt la prevision [[matematicas|matematica]] dei movements dei còrs celèstes sota l'accion de la [[gravitacion]], en particular leis objèctes dau [[Sistèma Solar]]. La màger part dau trabalh dins aquelei doas disciplinas (l'astrometria e la mecanica celèsta), aperavans fach de man, es ara fòrça automatizada gràcias ais [[ordinator]]s e ai [[Captor de fotoscòpi|captors CCD]], an un ponch que son ara rarament consideradas coma de disciplinas distintas. Desenant, lo movement e la posicion deis objèctes se pòdon conóisser lèu lèu, talament que l'astronomia modèrna es fòrça mai concernida per l'observacion e la compreneson de la natura fisica deis [[objèctes celèsts]]. Despuei lo [[sègle XX]], l'astronomia professionala a tendéncia a se desseparar en doas disciplinas: [[astronomia d'observacion]] e [[Astrofisica|astrofisica teorica]]. Maugrat lo fach que la màger part deis astronòms emplegan lei doas dins sei recèrcas, dau fach dei diferents gaubis necessaris, leis astronòms professionaus tendon a s'especializar dins un o l'autre d'aquelei domenis. L'astronomia d'observacion es concernida principalament per l'aquisicion de donadas, çò qu'inclutz la construccion e la mantenéncia deis instruments e lo tractament dei resultats. L'astrofisica teorica es principalament concernida per la recèrca deis implicacions observacionalas de mai d'un modèl, valent a dire que cèrca de comprendre e de predire lei fenomèns observats. Lei domenis d'estudis de l'astronomia se classifican tanben en doas autrei categorias : * Per [[#Disciplinas per subjecte|subjècte]], generalament segon la region de l'espaci (per exemple, l'astronomia galactica) o lo tipe de problèma estudiat (formacion deis estèlas, cosmologia). * Per lo [[#Disciplinas per tipe d'observacion|biais d'observacions]], segon lo tipe de particulas detectadas (lutz, neutrin) o la longor d'onda (ràdio, lutz visibla, infraroge). === Disciplinas per subjècte === L'astronomia scientifica es generalament devesida en disciplinas centradas sus un subjècte donat. D'efiech, dempuei lo sègle XX, la gròssa quantitat de descubèrtas astronomicas realizadas per lei cercaires a necessitat una especializacion per domeni e, sovent, per sosdomenis. Lei brancas majoras son : * la [[planetologia]] qu'estúdia lei [[planeta|planetas]], lei [[satellit naturau|satellits naturaus]], lei [[planeta nana|planetas nanas]], lei [[cometa]]s, leis [[asteroïde]]s e totei leis autreis objèctes qu'orbitan a l'entorn dau Soleu. L'estudi deis [[exoplaneta]]s intran tanben dins aquela disciplina. La planetologia s'interèssa mai que mai ai procès de formacion d'aqueleis objèctes, a sei proprietats actualas e a seis evolucions. * l'[[astronomia solara]] qu'estúdia lo [[Soleu]]. En particular, s'interèssa ai cicles solars e ai proprietats de l'[[estela]] nòstra. * l'[[astronomia estellara]] qu'estúdia leis [[estela|estelas]], especialament sa formacion, sei proprietats e son evolucion. L'estudi dei [[nebulosa|nebulosas]] e dei protoestelas intra donc sovent dins aquela disciplina. Lei sistèmas multiples, leis [[estela variabla|estelas variablas]] e lei rèstas d'estelas ancianas ([[pulsar]], [[estela de neutrons]]...) pòdon tanben ne'n faire partida. * l'[[astronomia galactica]] qu'estúdia la [[Via Lactèa]]. En particular, s'interèssa ais estructuras de la [[galaxia]] nòstra. La question de sa [[massa]], especialament aquela de la [[massa sorna]], es tanben importanta. * l'[[astronomia extragalactica]] qu'estúdia leis objèctes astronomics situats en defòra de la [[galaxia]] nòstra. En particular, s'interèssa ai procès de formacion dei galaxias e ai galaxias particularas coma lei [[quasar]]s. * la [[cosmologia]] qu'estúdia l'[[Univèrs]]. Es una disciplina fòrça teorica qu'es estacada ais evolucions pus recentas de la [[fisica]]. === Disciplinas per tipe d'observacion === {{article principal|Espèctre electromagnetic}} En astronomia, l'informacion provèn principalament de la deteccion e de l'analisi de la [[lutz]] visibla ò d'autrei raionaments electromagnetics. L'astronomia d'observacion pòt donc èsser devesida en foncion dei regions observadas de l'espècte electromagnetic. ==== L'astronomia optica ==== [[File:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg|thumb|La [[Galaxia d'Andromèda]] en [[lutz visibla]]]] {{article principal|Lutz visibla}} L'astronomia optica es la forma pus vièlha d'observacion astronomica<ref>P. Moore, ''Philip's Atlas of the Universe'', George Philis Limited, 1997.</ref>. Necessita pas d'aparelhs adaptats car l'[[uelh]] nus es sufisent per observar lo cèu nuechenc. Pasmens, de segur, l'observacion d'objèctes luechencs demanda l'utilizacion d'instruments poderós e l'istòria dei telescòpis optics constituís una partida majora de l'[[istòria de l'astronomia]]. En mai dei telescòpis, fau nòtar lo ròtle important dei detectors utilizats per visualizar leis imatges optics (dessenh, [[fotografia]], captor numeric). L'astronomia optica estúdia lei raionaments situats de 400 a 800 nm, generalament a partir d'observatòris terrèstres. Pasmens, l'atmosfèra es pas totalament transparenta a la lutz visibla. De mai, lei movements atmosferics pòdon trebolar l'imatge. Aquò demenís lo poder de resolucion dei [[telescòpi]]s e, per aquela rason, leis observatòris optics modèrnes son donc sovent establits a la cima d'una montanha ò dirèctament dins l'espaci. ==== La radioastronomia ==== [[File:Aa36481-19-fig6.png|thumb|La Galaxia d'Andromèda en radioastronomia]] {{article principal|Radioastronomia}} La radioastronomia estúdia lei radiacions d'una longor d'onda superiora au millimètre<ref>A. N. Cox (dir.), ''Allen's Astrophysical Quantities'', Springer-Verlag, 2000.</ref>. Es diferenta deis autrei metòdes d'observacions astronomicas car utiliza fòrça lei tecnicas de [[tractament dau senhau]] per produrre d'imatges. En particular, es necessari d'eliminar lo [[bruch cosmic]] per obtenir d'observacions detalhadas e es aisat de combinar lei senhaus reçauputs per mai d'un telescòpi per interferometria. Abòrd d'objèctes astronomics emeton d'ondas ràdio coma lei supernovas, lei nívols de gas, lei [[pulsar]]s e lei nuclèus galactics actius. ==== L'astronomia infraroja ==== [[File:Andromeda galaxy Ssc2005-20a1.jpg|thumb|La Galaxia d'Andromèda en infraroges]] {{article principal|Infraroge}} L'astronomia infraroja estúdia lei raionaments infraroges, çò qu'es interessant per estudiar lei regions galacticas enviroutadas de nívols de gas e de poussa qu'empachan la propagacion de la lutz visibla<ref>Renee M. Rottner et al., ''Making the invisible visible - A History of the Spitzer Infrared Telescope Facility (1971–2003)'', NASA, coll. « Monographs in aerospace history; #47 », 2017.</ref>. Es tanben possible de l'utilizar per l'estudi d'objèctes « fregs » coma d'atmosfèras planetàrias. Pasmens, l'atmosfèra terrèstra es pas transparenta ais infraroges. L'astronomia infraroja es donc complèxa car necessita d'identificar de luòcs montanhós favorables (altitud auta, atmosfèra fòrça eissucha) ò de plaçar un telescòpi espaciau en orbita. De sistèmas de refrejament son tanben necessaris, çò que limita la durada de vida deis observatòris infraroges espaciaus. ==== L'astronomia ultravioleta ==== [[File:Andromeda galaxy.jpg|thumb|La Galaxia d'Andromèda en ultraviolets]] {{article principal|Ultraviolet}} L'astronomia ultravioleta estúdia lei raionaments ultraviolents situats entre 10 e 320 nm. Permet d'observacions pus precisas que l'astronomia en lutz visibla per leis objèctes cauds qu'emeton principalament dins aqueu domeni (estelas blavas, nebulosas caudas, remanents de supernova, nuclèus galactics actius, etc.). Pasmens, coma l'astronomia en infraroge, es pas una tecnica utilizabla a la superficia de la [[Tèrra]] en causa de l'absorpcion deis ultraviolets per l'atmosfèra. Es donc necessari de plaçar d'observatòris espaciaus. ==== L'astronomia X ==== [[File:M31 Core in X-rays.jpg|thumb|Centre de la Galaxia d'Andromèda en rais X. Lo ponch blau correspònd au trauc negre centrau de la galaxia]] {{article principal|Rais X}} L'estudi dei raionaments X, situats entre 0,01 e 10 nm, es adaptada per l'observacion d'objèctes fòrça cauds qu'emeton en delà de l'[[ultraviolet]]<ref>Ron Jenkins, ''X-ray Fluorescence Spectrometry 2nd ed.'', Wiley-Interscience, 1999, pp. 32–36.</ref> . Coma per l'astronomia infraroja, lei rais X son absorbits per l'atmosfèra terrèstra. Leis observatòris de rais X son donc sortits dei jaç espés de l'[[atmosfèra]] amb l'utilizacion de balons ò d'aeronaus e, pus sovent, plaçats en orbita. L'observacion dei rais X es fòrça importanta per la deteccion dei traucs negres, dei pulsars, dei remanents de supernova, dei nuclèus galactics actius e deis amàs de galaxias. ==== L'astronomia gamma ==== {{article principal|Astronomia gamma}} L'astronomia gamma estúdia de longors d'onda fòrça pichonas de l'espèctre electromagnetic. Es interessanta per l'observacion d'objèctes coma lei remanents de supernova, lei pulsars e lei centres galactics. Es en cors de desvolopament per estudiar lei [[blazar]]s e lei subresauts gammas, un fenomèn encara mau conoissut. ==== L'astronomia gravitacionala ==== {{article principal|Astronomia gravitacionala}} L'astronomia gravitacionala (ò astronomia deis ondas gravitacionalas) es la branca de l'astronomia qu'obsèrva leis objèctes astronomics gràcias ais ondas gravitacionalas. Aqueleis ondas son de perturbacions fòrça febla de l'[[espacitemps]] que pòdon èsser detectadas gràcias d'interferomètres gigants. A l'ora d'ara, lo nombre de fònts d'ondas gravitacionalas conegudas es fòrça reduch (6 en 2023) car correspòndon a de fenomèns extrèms coma la fusion de dos [[trauc negre|traucs negres]] ò de dos [[estela de neutrons|estelas de neutrons]]. === Lei sciéncias interdisciplinàrias === L'astronomia a desvolopat de liames importants amb d'autrei brancas de la [[sciéncia]]. Aquò a menat a la formacion de disciplinas qu'adaptan lei sabers d'un camp donat a l'astronomia. Per exemple : * l'[[arqueoastronomia]] estúdia leis astronomias ancianas e tradicionalas, principalament a partir dei vestigis [[arqueologia|arqueologics]]<ref>Clive L.N. Ruggles (dir.), ''Handbook of archaeoastronomy and ethnoastronomy'', Springer, 2015.</ref>. * l'[[astrobiologia]] estúdia l'aparicion e l'evolucion dei sistèmas [[biologia|biologics]] presents dins l'[[Univèrs]]<ref>François Raulin, Florence Raulin-Cerceau e Jean Schneider, La bioastronomie, Presses Universitaires de France, colleccion « Que sais-je ? », 1997.</ref>. En particular, s'interèssa ai condicions d'aparicion e de desvolopament de la [[vida]]. * l'[[astroquimia]] estúdia lei substàncias [[quimia|quimicas]] trobadas dins l'[[Univèrs]], generalament dins lei nívols [[molecula|moleculars]]. Assaia d'explicar sa formacion, seis interaccions amb d'autrei compausats e sa destruccion. Una branca particulara, la [[cosmoquimia]], es especializada dins l'estudi dei compausats identificats dins lo [[Sistèma Solar]]. == L'astronomia amatritz == {{article principal|Astronomia amatritz}} L'astronomia amatritz es una activitat de leser que consistís en l'observacion dau cèu. La màger part deis astronóms amators dispausan d'instruments optics leugiers (inferiors a 200 mm de diamètre) e son interessats per l'observacions d'objèctes celestiaus de remarca observables en lutz visibla ([[Luna]], [[planeta|planetas]], [[nebulosa|nebulosas]], [[amàs d'estelas]]...). Una branca particulara de l'astronomia amatritz es l'[[astrofotografia]] que son objectiu es de [[fotografia|fotografiar]] d'objèctes astronomics. Pasmens, l'astronomia amatritz pòu egalament participar ai trabalhs de recèrca deis astronòms professionaus. D'efiech, quauqueis astronòms amators son capables e metre en òbra de telescòpis poderós (fins a un mètre de diamètre) ò d'observar lo cèu dins de raionaments electromagnetics non visibles. Lei progrès dei captors, especialament lei captors CCD, an favorizat aquela evolucion dempuei leis ans 1990. Ansin, leis astronòms amators participan a la susvelhança generala dau cèu e a l'observacion de fenomèns complèxs. En particular, tènon un ròtle major important dins la deteccion dei [[cometa]]s ò dins l'observacion deis occultacions. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Astrofisica]] * [[Constellacion]] * [[Cosmologia]] * [[Objècte astronomic]] * [[Telescòpi]] === Bibliografia === * Ahmed Djebbar, ''L'Âge d'or des sciences arabes'', Actes Sud / Institut du monde arabe, octòbre de 2005. * Pierre Duhem, ''Le Système du Monde. Histoire des Doctrines cosmologiques de Platon à Copernic'', 10 vol., 1913—1959. * Alain Giraud-Ruby, ''Le ciel dans la tête. Une histoire de l'astronomie'', Actes Sud, 2011. * Pierre Léna, Daniel Rouan, François Lebrun, François Mignard, Didier Pelat et al., ''L'observation en astrophysique'', EDPSciences/CNRS Edition, 2008. * Maurice Lombard, ''L’Islam dans sa première grandeur (VIIIe – XIe siècle)'', Flammarion, coll. « Nouvelle bibliothèque scientifique », 1971. * Otto Neugebauer, ''A history of ancient mathematical astronomy'', Springer-Verlag, 1975. * Renee M. Rottner et al., ''Making the invisible visible - A History of the Spitzer Infrared Telescope Facility (1971–2003)'', NASA, coll. « Monographs in aerospace history », 2017. * Jean-Pierre Verdet, ''Une histoire de l’astronomie'', Éditions du Seuil, coll. « Points sciences », 1990. === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Astronomia]] j62eseghupsambxiqo0nwqepmmqkcsp 0 3337 2504192 2504124 2026-07-08T21:56:37Z ~2026-38788-15 64279 2504192 wikitext text/x-wiki {{omon|Moldàvia}} {{Infobox País | nom=Republica de Moldàvia | nom_local=''Republica Moldova'' ([[romanés]]) | imne_nacional= {{Bes | ''Limba noastră'' | «La nòstra lenga» }} | imatge_mapa=Location Moldova Europe.png | descr_mapa = Localizacion de Moldàvia en Euròpa. |capitala=[[Chişinău]] | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Chişinău]] |tipe_govèrn=[[Sistèma parlamentari|Republica parlamentària]] | cap_títol1 = [[Lista dels presidents de Moldàvia|President]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres de Moldàvia|Primièr ministre]] | cap1 =[[Maia Sandu]] | cap2 =[[Alexandru Munteanu]] |superfícia_reng=140 |superfícia_totala={{formatnum: 33 851}} |percentatge_aiga={{unitat|1,4}} |populacion_reng=138 |populacion_totala={{formatnum:2 681 735}} |populacion_annada=2019 |densitat=79 |tipe_independéncia= |país_independéncia= de l'[[URSS]] |data_independéncia=[[27 d'agost]] de [[1991]] |païses frontalièrs= |gentilici=Moldau, Moldava | còde_país=MD | moneda = [[Leu moldau]] | còde_moneda=ML | fus_orari=[[UTC]]+02:00 | domeni_internet=[[.md]] | indicatiu_telefonic=+373 | organizacions_internacionalas=[[ONU]] | lengas_oficialas=[[Romanés]]<ref>{{Ref-web |url=https://www.parlament.md/CadrulLegal/Constitution/tabid/151/language/ro-RO/Default.aspx |lenga=romanés de Moldàvia |títol=Constituția Republicii Moldova, articolul 13: (1) Limba de stat a Republicii Moldova este limba română, funcționând pe baza grafiei latine. (pag.25) |editor=Parlamentul Republicii Moldova}}</ref> }} '''Moldàvia''' (en [[romanés]]: ''Moldova''), oficialament la '''Republica de Moldàvia''' (en romanés: ''Republica Moldova''), es un [[estat sobeiran]] de l'[[Euròpa Orientala]] sens accès a la mar. Enclavada entre [[Romania]] a l'oèst, e [[Ucraïna]] a l'èst, forma la partida orientala de la region istorica romanesa de [[Moldàvia (region)|Moldàvia]]. La capitala n'es la vila de [[Chişinău]]. == Geografia == {{...}} == Istòria == {{veire|Istòria de Romania}} Avans l'annexion de [[Bessaràbia]] per [[Russia]] en [[1812]], l'[[istòria]] dei Moldaus èra aquela dau pòble [[Romania|romanés]]. Pasmens, l'avançada russa entraïnèt la division de [[Moldàvia]] que sa mitat orientala conoís dempuei aqueu periòde una istòria separada dau rèsta dei regions romanesas. {{veire|Istòria de Moldàvia}} === Deis originas a la RSS de Moldàvia === Lo periòde rus durèt de [[1812]] a [[1917]]. [[Bessaràbia]] foguèt somesa a una politica de russificacion progressiva que comencèt en [[1828]] amb l'abolicion de l'autonòmia establida en [[1812]]. Puei, l'usatge dau [[Romanés|moldau]] foguèt enebit au sen de l'administracion en [[1829]], dei glèisas en [[1833]] e deis escòlas en [[1842]]. Lo brèu periòde de reünificacion dau sud de [[Bessaràbia]] amb l'ensems romanés, de [[1856]] a [[1878]], cambièt pas aquela evolucion. Au contrari, leis autoritats imperialas favorizèron l'implantacion de colons eslaus e segon un recensament de [[1897]], lei Moldaus formavan 56% de la populacion còntra 83% en [[1817]]. En [[1917]], aprofichant l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]], lei Moldaus assaièron de ragantar [[Romania]]. Lo 27 de març de [[1918]], una assemblada de captaus votèt l'union que foguèt oficialament reconegut per [[França]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e [[Itàlia]] en [[1920]]. Pasmens, lei Bolchevics refusèron la pèrda de la region e organizèron en octòbre de [[1924]] una pichona [[Republica Autonòma Socialista Sovietica de Moldàvia]] a partir de territòris situats lòng de la riba senèstra de [[Dnièstre]]. Puei, gràcias ais acòrds germanosovietics de [[1939]], [[Moscòu]] poguèt tornar annexar [[Bessaràbia]] en aost de [[1940]]. Aquò entraïnèt la formacion d'una [[Republica Socialista Sovietica de Moldàvia]] que venguèt una republica constitutiva de l'[[URSS|Union Sovietica]]. === Lo periòde sovietic === Ocupada de [[1941]] a [[1944]] per lei fòrças de l'Axe e integrada au sen de la « Granda Romania », Moldàvia foguèt sospichada de collaboracion amb leis [[Alemanha|Alemands]] e subiguèt una repression dura entre [[1946]] e [[1953]]. D'efèct, maugrat lo restabliment de la [[Republica Socialista Sovietica de Moldàvia|RSS de Moldàvia]], [[Estalin]] ordonèt la sovietizacion e la russificacion de la region per rompre. De mai, donèt leis extremitats nòrd e sud dau país a [[Ucraïna]] e Moldàvia perdiguèt son accès a la [[Mar Negra]]. Enfin, lo desvolopament industriau moldau se concentrèt sus la riba senèstra de [[Dnièstre]] qu'es sustot poblat per de populacions eslavas. Après la [[mòrt]] d'[[Estalin]], la violéncia de la politica de sovietizacion demeniguèt mai lo govèrn sovietic ne cambièt pas leis objectius. Au contrari, l'industria demorèt concentrada dins lei vilas e dins lei regions septentrionalas non romanesas. Lei flux d'imigrants rus, ucraïnians e bielorus foguèron tanben mantenguts. De mai, lo rus demorèt l'unica lenga oficiala en vigor e son ensenhament foguèt favorizat au detriment dau [[romanés]]. Ansin, en [[1991]], lei russofòns formavan 52% de la man d'òbra obriera e 68% dei [[sciéncia|scientifics]] e deis [[engenhariá|engenhaires]] de la Republica ; la populacion moldava èra generalament relegada ai regions agricòlas gaire desvolopadas dau sud e de l'oèst. A la fin deis annadas 1980, lei Moldaus s'agitèron rapidament. Un Frònt Popular Moldau, fondat en [[1989]], encoratjèt una union amb [[Romania]] e lo Soviet Suprèm de Moldàvia proclamèt la sobeiranetat dau país en [[1990]]. Aquò suscitèt de reaccions d'ostilitat au sen dei minoritats russa, que fondèt una Republica de [[Transnístria]] sus la riba senèstra de [[Dnièstre]], e [[Gagauz|gagauza]]. L'independéncia foguèt proclamada lo 27 d'aost de [[1991]] après la revirada dau còp d'estat conservator en [[URSS]]. [[Mircea Snegur]], president dau Soviet Suprèm, foguèt elegit a la presidéncia. === Moldàvia dempuei 1991 === Dempuei son [[independéncia]], Moldàvia dèu faciar una situacion economica fòrça malaisada qu'es agravada per lo conflicte de [[Transnístria]]. D'efèct, au començament de [[1992]], lei [[rus]]sofòns de la riba senèstra de [[Dnièstre]] se revoutèron e resistiguèron, gràcias a un sostèn militar [[Russia|rus]], ais atacas de l'armada moldava. En parallèl, lei relacions se desgradèron amb [[Romania]]. Ansin, en [[1994]], lo Frònt Popular perdiguèt largament leis eleccions e un referendum confirmèt l'independéncia a respèct de [[Romania]]. Una constitucion novèla donèt un estatut de cooficialitat au [[rus]], reconoguèt l'autonòmia dei [[Gagauz]]s e acceptèt lo principi d'una [[Transnístria]] autonòma. Puei, en [[1999]], un acòrd amb [[Russia]] permetèt lo retirament deis unitats estacionadas dins la region secessionista. Enfin, en [[2001]], un tractat d'amistat foguèt signat amb [[Moscòu]]. Pasmens, aquò a permés de trobar una solucion a la question de [[Transnístria]] que demòra ''[[de facto]]'' independenta. Aqueleis acòrds diplomatics successius an tanben pas permés lo desvolopament economic que conoís de dificultats considerablas en causa de la manca d'[[industria]]. D'efèct, lo raprochament amb [[Russia]] limita leis oportunitats d'integracion au sen dau mond occidentau e una partida importanta de la populacion a quitat un país considerat coma lo pus paure d'[[Euròpa]]. == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Moldàvia]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] dvfyjmps6iwiwywd64yo5niz9t1fwhd 0 4383 2504182 2502354 2026-07-08T21:28:03Z ~2026-38788-15 64279 2504182 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill|url_accès=pdf}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' es una [[lenga]] [[indoeuropeu|indoeuropea]] de la familha de las [[lengas italicas]]. Parlat a l'origina dins la region de [[Roma]], venguèc pauc a cha pauc la lenga de l'[[Empèri Roman|Emperi Roman]] e se difusèc a l'ensemble dau [[mar Mediterranèa|bacin mediterraneu]] occidentau. Après la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]], sos dialectes regionaus evolucionèron d'un biais separat per formar las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[catalan]], [[portugués]], [[italian]], [[romanés]], etc.). Uei, lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]] qu'a perdut son estatut de [[lenga mairala]] dins las societats modernas. Pasmens, garda un estatut oficiau coma lenga de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] e [[lenga liturgica]] de la [[Gleisa Catolica]]. Consèrva pereu una influéncia considerabla dins la terminologia [[sciéncia|scientifica]], [[drech|juridica]] e [[filosofia|filosofica]]. Demòra ansin ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]] coma disciplina de las umanitats classicas. Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'exprimís las foncions gramaticalas amb un sistema de declinasons de sieis cas. L'òrdre dels mots dins la frasa es ansin relativament liure en despiech d'una preferéncia per l'òrdre [[lenga SOV|SOV]]. Son [[alfabet]], derivat d'alfabets [[etruscs|etrusc]] e [[Grècia antica|grec]], es a l'origina de l'[[alfabet latin]] actuau. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las cinc declinasons dau latin classic ! style="width:80px" | Cas ! style="width:120px" | 1{{a}} declinason<br/>''rosa, rosae'', f. ! style="width:120px" | 2{{a}} declinason<br/>''dominus, domini'', m. ! style="width:120px" | 3{{a}} declinason<br/>''rex, regis'', m. ! style="width:120px" | 4{{a}} declinason<br/>''manus, manus'', f. ! style="width:120px" | 5{{a}} declinason<br/>''dies, diei'', m. |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Singular |- | [[Nominatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''us''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''e''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''am''' || domin-'''um''' || reg-'''em''' || man-'''um''' || di-'''em''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''is''' || man-'''us''' || di-'''ei''' |- | [[Datiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''o''' || reg-'''i''' || man-'''ui''' || di-'''ei''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''o''' || reg-'''e''' || man-'''u''' || di-'''e''' |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Plurau |- | [[Nominatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''as''' || domin-'''os''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''arum''' || domin-'''orum''' || reg-'''um''' || man-'''uum''' || di-'''erum''' |- | [[Datiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |} === Los verbes e la conjugason === {{veire|Conjugason latina}} La conjugason latin es fòrça diversificaa. Los [[verbe]]s i varian en foncion de la persona (tres personas au singular e au plurau), dau nombre, dau temps, dau mòde e de la via (activa o passiva). Aquela organizacion presenta de similitudas amb l'[[occitan]] que lo latin es a l'origina de la conjugason nòstra. Lo latin dispausa ansin de sieis temps a l'[[indicatiu]], de quatre au [[subjonctiu]] e de dos a l'[[imperatiu]]. I a pereu un infinitiu e de formas nominalas dau verbe coma lo participi e lo [[gerondiu]]. Pasmens, lo latin presenta egalament de diferéncias coma l'abséncia dau [[condicionau]], l'existéncia d'una forma verbala suplementària (lo [[supin]]) e una organizacion de la conjugason en quatre grops definits segon la vocala tematica de lor infinitiu (-''are'', -''ere'' long, -''ere'' breu e -''ire''). === Los autres elements gramaticaus === Los [[adjectiu]]s latins son gropats en doas classas. S'acordan en [[Genre gramatical|genre]], en [[Nombre (gramatica)|nombre]] e en cas amb lo nom que qualifican. Se declinan segon los meteisses modeles que los noms, mai que mai en seguissent las prumiera e segonda declinasons per los adjectius de la prumiera classa e la tresena declinason per los adjectius de la segonda classa. Los pronoms personaus, demostratius e relatius tenon las sieunas reglas de declinason, diferentas d'aquelas dels noms. Lo mestritge d'aquelas particularitats es indispensabla per legir un texte en latin. Las [[preposicion]]s permeton de gerir l'accusatiu o l'ablatiu en foncion de lor sens. Jògan pereu un ròtle centrau per precisar los complements circonstantius en complement dau sistema de cas. Enfin, los [[adverbe]]s e las [[conjoncion]]s son invariables. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Alfred Ernout, ''Morphologie historique du latin'', París, Klincksieck, 3{{a}} edicion, 2002, 256 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 0diwnm3hdjgw6w3vuuxzvorm30tr624 2504183 2504182 2026-07-08T21:31:02Z ~2026-38788-15 64279 2504183 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2|url_accès=pdf}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' es una [[lenga]] [[indoeuropeu|indoeuropea]] de la familha de las [[lengas italicas]]. Parlat a l'origina dins la region de [[Roma]], venguèc pauc a cha pauc la lenga de l'[[Empèri Roman|Emperi Roman]] e se difusèc a l'ensemble dau [[mar Mediterranèa|bacin mediterraneu]] occidentau. Après la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]], sos dialectes regionaus evolucionèron d'un biais separat per formar las [[lengas romanicas]], entre los quals l'[[occitan]]. Uei, lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]] qu'a perdut son estatut de [[lenga mairala]] dins las societats modernas. Pasmens, garda un estatut oficiau coma lenga de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] e [[lenga liturgica]] de la [[Gleisa Catolica]]. Consèrva pereu una influéncia considerabla dins la terminologia [[sciéncia|scientifica]], [[drech|juridica]] e [[filosofia|filosofica]]. Demòra ansin ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]] coma disciplina de las umanitats classicas. Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'exprimís las foncions gramaticalas amb un sistema de declinasons de sieis cas. L'òrdre dels mots dins la frasa es ansin relativament liure en despiech d'una preferéncia per l'òrdre [[lenga SOV|SOV]]. Son [[alfabet]], derivat d'alfabets [[etruscs|etrusc]] e [[Grècia antica|grec]], es a l'origina de l'[[alfabet latin]] actuau. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallèl, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las cinc declinasons dau latin classic ! style="width:80px" | Cas ! style="width:120px" | 1{{a}} declinason<br/>''rosa, rosae'', f. ! style="width:120px" | 2{{a}} declinason<br/>''dominus, domini'', m. ! style="width:120px" | 3{{a}} declinason<br/>''rex, regis'', m. ! style="width:120px" | 4{{a}} declinason<br/>''manus, manus'', f. ! style="width:120px" | 5{{a}} declinason<br/>''dies, diei'', m. |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Singular |- | [[Nominatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''us''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''e''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''am''' || domin-'''um''' || reg-'''em''' || man-'''um''' || di-'''em''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''is''' || man-'''us''' || di-'''ei''' |- | [[Datiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''o''' || reg-'''i''' || man-'''ui''' || di-'''ei''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''o''' || reg-'''e''' || man-'''u''' || di-'''e''' |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Plurau |- | [[Nominatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''as''' || domin-'''os''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''arum''' || domin-'''orum''' || reg-'''um''' || man-'''uum''' || di-'''erum''' |- | [[Datiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |} === Los verbes e la conjugason === {{veire|Conjugason latina}} La conjugason latin es fòrça diversificaa. Los [[verbe]]s i varian en foncion de la persona (tres personas au singular e au plurau), dau nombre, dau temps, dau mòde e de la via (activa o passiva). Aquela organizacion presenta de similitudas amb l'[[occitan]] que lo latin es a l'origina de la conjugason nòstra. Lo latin dispausa ansin de sieis temps a l'[[indicatiu]], de quatre au [[subjonctiu]] e de dos a l'[[imperatiu]]. I a pereu un infinitiu e de formas nominalas dau verbe coma lo participi e lo [[gerondiu]]. Pasmens, lo latin presenta egalament de diferéncias coma l'abséncia dau [[condicionau]], l'existéncia d'una forma verbala suplementària (lo [[supin]]) e una organizacion de la conjugason en quatre grops definits segon la vocala tematica de lor infinitiu (-''are'', -''ere'' long, -''ere'' breu e -''ire''). === Los autres elements gramaticaus === Los [[adjectiu]]s latins son gropats en doas classas. S'acordan en [[Genre gramatical|genre]], en [[Nombre (gramatica)|nombre]] e en cas amb lo nom que qualifican. Se declinan segon los meteisses modeles que los noms, mai que mai en seguissent las prumiera e segonda declinasons per los adjectius de la prumiera classa e la tresena declinason per los adjectius de la segonda classa. Los pronoms personaus, demostratius e relatius tenon las sieunas reglas de declinason, diferentas d'aquelas dels noms. Lo mestritge d'aquelas particularitats es indispensabla per legir un texte en latin. Las [[preposicion]]s permeton de gerir l'accusatiu o l'ablatiu en foncion de lor sens. Jògan pereu un ròtle centrau per precisar los complements circonstantius en complement dau sistema de cas. Enfin, los [[adverbe]]s e las [[conjoncion]]s son invariables. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Alfred Ernout, ''Morphologie historique du latin'', París, Klincksieck, 3{{a}} edicion, 2002, 256 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] ou1nkme86vb45claxm1z26tpoh213gc 2504185 2504183 2026-07-08T21:37:34Z Eihel 36325 corr. 2504185 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill|format=pdf}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' es una [[lenga]] [[indoeuropeu|indoeuropea]] de la familha de las [[lengas italicas]]. Parlat a l'origina dins la region de [[Roma]], venguèc pauc a cha pauc la lenga de l'[[Empèri Roman|Emperi Roman]] e se difusèc a l'ensemble dau [[mar Mediterranèa|bacin mediterraneu]] occidentau. Après la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]], sos dialectes regionaus evolucionèron d'un biais separat per formar las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[catalan]], [[portugués]], [[italian]], [[romanés]], etc.). Uei, lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]] qu'a perdut son estatut de [[lenga mairala]] dins las societats modernas. Pasmens, garda un estatut oficiau coma lenga de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] e [[lenga liturgica]] de la [[Gleisa Catolica]]. Consèrva pereu una influéncia considerabla dins la terminologia [[sciéncia|scientifica]], [[drech|juridica]] e [[filosofia|filosofica]]. Demòra ansin ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]] coma disciplina de las umanitats classicas. Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'exprimís las foncions gramaticalas amb un sistema de declinasons de sieis cas. L'òrdre dels mots dins la frasa es ansin relativament liure en despiech d'una preferéncia per l'òrdre [[lenga SOV|SOV]]. Son [[alfabet]], derivat d'alfabets [[etruscs|etrusc]] e [[Grècia antica|grec]], es a l'origina de l'[[alfabet latin]] actuau. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las cinc declinasons dau latin classic ! style="width:80px" | Cas ! style="width:120px" | 1{{a}} declinason<br/>''rosa, rosae'', f. ! style="width:120px" | 2{{a}} declinason<br/>''dominus, domini'', m. ! style="width:120px" | 3{{a}} declinason<br/>''rex, regis'', m. ! style="width:120px" | 4{{a}} declinason<br/>''manus, manus'', f. ! style="width:120px" | 5{{a}} declinason<br/>''dies, diei'', m. |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Singular |- | [[Nominatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''us''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''e''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''am''' || domin-'''um''' || reg-'''em''' || man-'''um''' || di-'''em''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''is''' || man-'''us''' || di-'''ei''' |- | [[Datiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''o''' || reg-'''i''' || man-'''ui''' || di-'''ei''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''o''' || reg-'''e''' || man-'''u''' || di-'''e''' |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Plurau |- | [[Nominatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''as''' || domin-'''os''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''arum''' || domin-'''orum''' || reg-'''um''' || man-'''uum''' || di-'''erum''' |- | [[Datiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |} === Los verbes e la conjugason === {{veire|Conjugason latina}} La conjugason latin es fòrça diversificaa. Los [[verbe]]s i varian en foncion de la persona (tres personas au singular e au plurau), dau nombre, dau temps, dau mòde e de la via (activa o passiva). Aquela organizacion presenta de similitudas amb l'[[occitan]] que lo latin es a l'origina de la conjugason nòstra. Lo latin dispausa ansin de sieis temps a l'[[indicatiu]], de quatre au [[subjonctiu]] e de dos a l'[[imperatiu]]. I a pereu un infinitiu e de formas nominalas dau verbe coma lo participi e lo [[gerondiu]]. Pasmens, lo latin presenta egalament de diferéncias coma l'abséncia dau [[condicionau]], l'existéncia d'una forma verbala suplementària (lo [[supin]]) e una organizacion de la conjugason en quatre grops definits segon la vocala tematica de lor infinitiu (-''are'', -''ere'' long, -''ere'' breu e -''ire''). === Los autres elements gramaticaus === Los [[adjectiu]]s latins son gropats en doas classas. S'acordan en [[Genre gramatical|genre]], en [[Nombre (gramatica)|nombre]] e en cas amb lo nom que qualifican. Se declinan segon los meteisses modeles que los noms, mai que mai en seguissent las prumiera e segonda declinasons per los adjectius de la prumiera classa e la tresena declinason per los adjectius de la segonda classa. Los pronoms personaus, demostratius e relatius tenon las sieunas reglas de declinason, diferentas d'aquelas dels noms. Lo mestritge d'aquelas particularitats es indispensabla per legir un texte en latin. Las [[preposicion]]s permeton de gerir l'accusatiu o l'ablatiu en foncion de lor sens. Jògan pereu un ròtle centrau per precisar los complements circonstantius en complement dau sistema de cas. Enfin, los [[adverbe]]s e las [[conjoncion]]s son invariables. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Alfred Ernout, ''Morphologie historique du latin'', París, Klincksieck, 3{{a}} edicion, 2002, 256 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] o90rnv3pb9zx4g0i8nd74rdo740lqa7 2504186 2504185 2026-07-08T21:39:47Z ~2026-38788-15 64279 2504186 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2|url_accès=pdf}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' es una [[lenga]] [[indoeuropeu|indoeuropea]] de la familha de las [[lengas italicas]].<ref>{{Ref-libre|títol=Latin via Ovid: a first course|nom1=Norma|nom2=Jacob E|cognòm=Goldman|cognòm2=Nyenhuis|an=1982|editor=Wayne State University Press|luòc=Detroit|pagina={{romanas|xv}}|isbn=0-8143-1732-4|oclc=8934659}}</ref> Parlat a l'origina dins la region de [[Roma]],<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|an=1910|pagina=811–812|editor=University of Chicago Press|nom=John Edwin|cognòm=Sandys}}</ref> venguèc pauc a cha pauc la lenga de l'[[Empèri Roman|Emperi Roman]] e se difusèc a l'ensemble dau [[mar Mediterranèa|bacin mediterraneu]] occidentau. Après la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]], sos dialectes regionaus evolucionèron d'un biais separat per formar las [[lengas romanicas]], entre los quals l'[[occitan]], lo [[francés]], l'[[espanhòu]], lo [[catalan]], lo [[portugués]], l'[[italian]], lo [[romanés]], etc. Uei, lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]] qu'a perdut son estatut de [[lenga mairala]] dins las societats modernas. Pasmens, garda un estatut oficiau coma lenga de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] e [[lenga liturgica]] de la [[Gleisa Catolica]]. Consèrva pereu una influéncia considerabla dins la terminologia [[sciéncia|scientifica]], [[drech|juridica]] e [[filosofia|filosofica]]. Demòra ansin ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]] coma disciplina de las umanitats classicas. Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'exprimís las foncions gramaticalas amb un sistema de declinasons de sieis cas. L'òrdre dels mots dins la frasa es ansin relativament liure en despiech d'una preferéncia per l'òrdre [[lenga SOV|SOV]]. Son [[alfabet]], derivat d'alfabets [[etruscs|etrusc]] e [[Grècia antica|grec]], es a l'origina de l'[[alfabet latin]] actuau. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallèl, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las cinc declinasons dau latin classic ! style="width:80px" | Cas ! style="width:120px" | 1{{a}} declinason<br/>''rosa, rosae'', f. ! style="width:120px" | 2{{a}} declinason<br/>''dominus, domini'', m. ! style="width:120px" | 3{{a}} declinason<br/>''rex, regis'', m. ! style="width:120px" | 4{{a}} declinason<br/>''manus, manus'', f. ! style="width:120px" | 5{{a}} declinason<br/>''dies, diei'', m. |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Singular |- | [[Nominatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''us''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''e''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''am''' || domin-'''um''' || reg-'''em''' || man-'''um''' || di-'''em''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''is''' || man-'''us''' || di-'''ei''' |- | [[Datiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''o''' || reg-'''i''' || man-'''ui''' || di-'''ei''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''o''' || reg-'''e''' || man-'''u''' || di-'''e''' |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Plurau |- | [[Nominatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''as''' || domin-'''os''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''arum''' || domin-'''orum''' || reg-'''um''' || man-'''uum''' || di-'''erum''' |- | [[Datiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |} === Los verbes e la conjugason === {{veire|Conjugason latina}} La conjugason latin es fòrça diversificaa. Los [[verbe]]s i varian en foncion de la persona (tres personas au singular e au plurau), dau nombre, dau temps, dau mòde e de la via (activa o passiva). Aquela organizacion presenta de similitudas amb l'[[occitan]] que lo latin es a l'origina de la conjugason nòstra. Lo latin dispausa ansin de sieis temps a l'[[indicatiu]], de quatre au [[subjonctiu]] e de dos a l'[[imperatiu]]. I a pereu un infinitiu e de formas nominalas dau verbe coma lo participi e lo [[gerondiu]]. Pasmens, lo latin presenta egalament de diferéncias coma l'abséncia dau [[condicionau]], l'existéncia d'una forma verbala suplementària (lo [[supin]]) e una organizacion de la conjugason en quatre grops definits segon la vocala tematica de lor infinitiu (-''are'', -''ere'' long, -''ere'' breu e -''ire''). === Los autres elements gramaticaus === Los [[adjectiu]]s latins son gropats en doas classas. S'acordan en [[Genre gramatical|genre]], en [[Nombre (gramatica)|nombre]] e en cas amb lo nom que qualifican. Se declinan segon los meteisses modeles que los noms, mai que mai en seguissent las prumiera e segonda declinasons per los adjectius de la prumiera classa e la tresena declinason per los adjectius de la segonda classa. Los pronoms personaus, demostratius e relatius tenon las sieunas reglas de declinason, diferentas d'aquelas dels noms. Lo mestritge d'aquelas particularitats es indispensabla per legir un texte en latin. Las [[preposicion]]s permeton de gerir l'accusatiu o l'ablatiu en foncion de lor sens. Jògan pereu un ròtle centrau per precisar los complements circonstantius en complement dau sistema de cas. Enfin, los [[adverbe]]s e las [[conjoncion]]s son invariables. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Alfred Ernout, ''Morphologie historique du latin'', París, Klincksieck, 3{{a}} edicion, 2002, 256 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] gbrr0o89aj4u8rsotk761cuj8tw8yjr 2504194 2504186 2026-07-09T04:53:24Z Nicolas Eynaud 6858 2504194 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' es una [[lenga]] [[indoeuropeu|indoeuropea]] de la familha de las [[lengas italicas]]. Parlat a l'origina dins la region de [[Roma]], venguèc pauc a cha pauc la lenga de l'[[Empèri Roman|Emperi Roman]] e se difusèc a l'ensemble dau [[mar Mediterranèa|bacin mediterraneu]] occidentau. Après la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]], sos dialectes regionaus evolucionèron d'un biais separat per formar las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[catalan]], [[portugués]], [[italian]], [[romanés]], etc.). Uei, lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]] qu'a perdut son estatut de [[lenga mairala]] dins las societats modernas. Pasmens, garda un estatut oficiau coma lenga de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] e [[lenga liturgica]] de la [[Gleisa Catolica]]. Consèrva pereu una influéncia considerabla dins la terminologia [[sciéncia|scientifica]], [[drech|juridica]] e [[filosofia|filosofica]]. Demòra ansin ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]] coma disciplina de las umanitats classicas. Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'exprimís las foncions gramaticalas amb un sistema de declinasons de sieis cas. L'òrdre dels mots dins la frasa es ansin relativament liure en despiech d'una preferéncia per l'òrdre [[lenga SOV|SOV]]. Son [[alfabet]], derivat d'alfabets [[etruscs|etrusc]] e [[Grècia antica|grec]], es a l'origina de l'[[alfabet latin]] actuau. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las cinc declinasons dau latin classic ! style="width:80px" | Cas ! style="width:120px" | 1{{a}} declinason<br/>''rosa, rosae'', f. ! style="width:120px" | 2{{a}} declinason<br/>''dominus, domini'', m. ! style="width:120px" | 3{{a}} declinason<br/>''rex, regis'', m. ! style="width:120px" | 4{{a}} declinason<br/>''manus, manus'', f. ! style="width:120px" | 5{{a}} declinason<br/>''dies, diei'', m. |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Singular |- | [[Nominatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''us''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''e''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''am''' || domin-'''um''' || reg-'''em''' || man-'''um''' || di-'''em''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''is''' || man-'''us''' || di-'''ei''' |- | [[Datiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''o''' || reg-'''i''' || man-'''ui''' || di-'''ei''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''o''' || reg-'''e''' || man-'''u''' || di-'''e''' |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Plurau |- | [[Nominatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''as''' || domin-'''os''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''arum''' || domin-'''orum''' || reg-'''um''' || man-'''uum''' || di-'''erum''' |- | [[Datiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |} === Los verbes e la conjugason === {{veire|Conjugason latina}} La conjugason latin es fòrça diversificaa. Los [[verbe]]s i varian en foncion de la persona (tres personas au singular e au plurau), dau nombre, dau temps, dau mòde e de la via (activa o passiva). Aquela organizacion presenta de similitudas amb l'[[occitan]] que lo latin es a l'origina de la conjugason nòstra. Lo latin dispausa ansin de sieis temps a l'[[indicatiu]], de quatre au [[subjonctiu]] e de dos a l'[[imperatiu]]. I a pereu un infinitiu e de formas nominalas dau verbe coma lo participi e lo [[gerondiu]]. Pasmens, lo latin presenta egalament de diferéncias coma l'abséncia dau [[condicionau]], l'existéncia d'una forma verbala suplementària (lo [[supin]]) e una organizacion de la conjugason en quatre grops definits segon la vocala tematica de lor infinitiu (-''are'', -''ere'' long, -''ere'' breu e -''ire''). === Los autres elements gramaticaus === Los [[adjectiu]]s latins son gropats en doas classas. S'acordan en [[Genre gramatical|genre]], en [[Nombre (gramatica)|nombre]] e en cas amb lo nom que qualifican. Se declinan segon los meteisses modeles que los noms, mai que mai en seguissent las prumiera e segonda declinasons per los adjectius de la prumiera classa e la tresena declinason per los adjectius de la segonda classa. Los pronoms personaus, demostratius e relatius tenon las sieunas reglas de declinason, diferentas d'aquelas dels noms. Lo mestritge d'aquelas particularitats es indispensabla per legir un texte en latin. Las [[preposicion]]s permeton de gerir l'accusatiu o l'ablatiu en foncion de lor sens. Jògan pereu un ròtle centrau per precisar los complements circonstantius en complement dau sistema de cas. Enfin, los [[adverbe]]s e las [[conjoncion]]s son invariables. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Alfred Ernout, ''Morphologie historique du latin'', París, Klincksieck, 3{{a}} edicion, 2002, 256 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 05mv2is051jb9eo0dip4lyalvcb36ax 0 5673 2504197 2504067 2026-07-09T04:59:03Z Nicolas Eynaud 6858 2504197 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Aiguilles de Chamonix depuis l'Index.JPG|thumb|right|[[Fotografia]] d'un ensems de montanhas, objècte d'estudi major per la geologia.]] La '''geologia'''<ref>Dau [[grèc ancian]] : γή, ''gê'', « tèrra », e λογία, ''logía'', « estudi ».</ref> es la [[sciéncia]] qu'estúdia la composicion, l'estructura, l'istòria e l'evolucion de la [[Tèrra]] e qu'assaia d'identificar e de modelizar lei mecanismes que la faiçonan. Es devesida entre plusors brancas que s'interessan a la descripcion dei [[ròca]]s e a son evolucion, a l'estudi de la dinamica terrèstra e a l'estudi dei relèus. Amb la conquista espaciala, de geologias planetàrias son tanben aparegudas que son objectiu es de descriure la geologia deis autrei còrs solides dau [[Sistèma Solar]]. Enfin, la geologia es mai e mai sovent associada amb d'autrei disciplinas tractant dei jaç extèrnes de la [[Tèrra]] coma la [[climatologia]] e l'[[oceanografia]]. La geologia es una disciplina relativament anciana car sei brancas pus vièlha son aparegudas durant l'[[Antiquitat]]. Pasmens, i aguèt pas d'unificacion avans la fin dau {{sègle|XVIII}}. Durant lo {{sègle|XIX}} e la premiera mitat dau {{sègle|XX}}, lei descubèrtas se multipliquèron amb la formacion de brancas novèlas ([[petrologia]], [[paleontologia]], [[volcanologia]], etc.) e la comprenença de fenomèns ò de nocions importants coma l'estructuracion de la [[Tèrra]] ò lo desplaçament dei placas formant la [[crosta terrèstra]]. La geologia venguèt pauc a pauc una [[sciéncia]] majora que son utilizacion es uei primordiala per la prospeccion miniera, per la proteccion dei populacions còntra lei menaças geologicas ([[tèrratrem]]s, [[volcan]]s, etc.) ò per la construccion d'infrastructuras. == Istòria == === De l'Antiquitat a Albèrt lo Grand === ==== Lo periòde grècoroman ==== Durant lo periòde [[Antiquitat|antic]], lei [[Grècia antica|Grècs]] e lei [[Empèri Roman|Romans]] observèron la natura e descurbiguèron plusors fenomèns geologics. Per exemple, [[Aristòtel]] ([[-384|384]]-[[-322|322 avC]]) introduguèt la nocion de cicle a prepaus de l'escorrement dei [[riu]]s. [[Estraton de Lampsac]] ([[-338|338]]-[[-269|269 avC]]) o completèt amb l'estudi de l'[[erosion]] e dau transpòrt de [[ròcas sedimentàrias|sediments]] dins leis [[estuari]]s. Aquò li permetèt de pausar per lo premier còp la question dau temps de la [[Tèrra]] car l'erosion, destructritz dei formacions geologicas, s'opausava a l'idèa d'una Tèrra etèrna. Enfin, [[Estrabon]] (vèrs [[-60|60 avC]] - vèrs [[20|20 apC]]) imaginèt la possibilitat d'explicar d'eveniments passats a partir de sei causas observables. Dins aquò, leis Ancians s'enganèron mai d'un còp en assaiant de depintar ò d'explicar de fenomèns. La question dei [[fossil]]s foguèt entre lei pus problematicas. [[Teofrast]] ([[-371|371]]-[[-288|288 avC]]), un discípol d'[[Aristòtel]], lei presentèt coma lo signe d'una [[vida]] sosterranha. De mai, ges de [[filosofia|filosòf]] de l'epòca capitèt d'unir lei diferents domenis coneguts d'observacions de fenomèns geologics (descripcion dei [[minerau]]s, dei [[tèrratrem]]s ò dei [[volcan]]s...) au sen d'una [[sciéncia]] unica. ==== La geologia chinesa antica e medievala ==== [[Fichièr:EastHanSeismograph.JPG|thumb|right|[[Fotografia]] d'una replica dau premier [[sismoscòpi]] concebut per [[Zhang Heng]].]] Coma en [[Grècia]], la geologia [[Republica Populara de China|chinesa]] [[Antiquitat|antica]] e [[Edat Mejana|medievala]] realizèt de descubèrtas de remarca mai mau capitèt d'unificar l'ensems de sei trobalhas au sen d'un meteis ensems. De mai, son saber se difusèt pauc en fòra dau país. Participèt donc pas a la formacion de la geologia modèrna e foguèt tornat descubrir a posteriòri. Lei sabents chinés foguèron a l'origina de la [[sismologia]] amb l'invencion dau [[sismoscòpi]] en [[132]] per [[Zhang Heng]] ([[78]]-[[139]]). Permetiá de mesurar la fòrça dei [[tèrratrem]]s e mai, en [[143]], de detectar un seïsme imperceptible per leis abitants. Puei, au [[sègle XI]], l'òbra [[escritura|escricha]] de [[Shen Kuo]] ([[1031]]-[[1095]]) mostrèt l'avançada dei conoissenças geologicas chinesas amb l'identificacion de l'origina marina de [[fossil]]s observats dins de montanhas e la comprenença dau ròtle de l'[[erosion]] e de la [[sedimentacion]] dins la formacion dei païsatges. ==== La geologia araba ==== La geologia [[Edat Mejana|medievala]] araba foguèt principalament inspirada per lo trabalh dei [[Grècia antica|Grècs]] que seis obratges foguèron largament traduchs en [[arabi]]. Lo tèxte pus avançat en la matèria es probable leis ''[[Epistòlas dei fraires de la puretat]]'' que foguèt redigit dins l'espaci [[Califat abbassida|abbassida]] entre lei sègles IX e X. Presenta una concepcion [[Aristòtel|aristoteliciana]] de la geologia. Pasmens, sei descripcions son pus detalhadas e leis autors introguèron la nocion novèla d'[[estrat]]ificacion dei [[ròca sedimentària|sediments]] transportats per lei [[riu]]s. [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) aguèt mai d'influéncia car son trabalh se difusèt en [[Euròpa]] après sa traduccion en [[latin]] vèrs [[1200]]. Son trabalh èra tanben fòrça influenciat per [[Aristòtel]]. Dins aquò, èra mens precís que leis ''Epistòlas''. I expliquèt la formacion dei [[fossil]]s gràcias a l'accion d'una proprietat petrificanta dei sòus peirós e l'aparicion dei [[montanha]]s gràcias au solevament dei fons marins per lei [[tèrratrem]]s e a l'accion de l'[[erosion]] que laissava unicament lei relèus pus resistents. Abordèt tanben lo subjècte de l'[[estrat]]ificacion mai lo presentèt coma lo consequéncia deis avançadas e dei retiraments successius de la [[mar]]. === L'emergéncia de la geologia modèrna === ==== Lei trabalhs d'Albèrt lo Grand ==== Au sègle XIII, [[Albertus Magnus|Albèrt lo Grand]] (vèrs [[1200]]-[[1280]]) estudièt lei traduccions [[latin]]as dei tèxtes d'[[Aristòtel]] e d'[[Avicena]] e n'en permetèt la difusion en [[Euròpa]]. Pasmens, preconizèt un apròchi pus [[Empirisme|empiric]] e esitèt pas de corregir leis errors deis Ancians. Son òbra marquèt donc una rompedura importanta amb sei predecessors car permetèt pauc a pauc l'introduccion dau [[metòde scientific]] dins lo domeni de la geologia. Gràcias a la generalizacion d'aquelei principis, de teorias novèlas emergiguèron permetent, maugrat la persisténcia d'errors nombrosas, quauqueis avançadas. Per exemple, foguèt lo cas dei trabalhs de [[Jean Buridan]] ([[1292]]-[[1363]]) que prepausèt un mecanisme originau de formacion dei [[montanha]]s. Segon eu, lo raionament [[Solelh|solar]] caufava e aleujava lei [[continent]]s qu'avián donc tendància a montar vèrs lo cèu. L'[[erosion]] èra lo mecanisme que permetiá de limitar aqueu fenomèn de solevament. ==== Leis autrei precursors de la geologia e la Renaissença ==== Au començament dau sègle XVI, la [[Renaissença]] permetèt un alargament dei discussions geologicas, çò que favorizèt de progrès novèus. Regardant lei [[fossil]]s, l'origina [[animalia|animala]] venguèt pauc a pauc consensuala per la màger part deis autors dau periòde. Pasmens, lei causas de sa formacion foguèron pas elucidas e lo [[Deluvi]] foguèt sovent utilizat per explicar la preséncia de [[fossil]]s d'[[espècia (biologia)|espècias]] marinas dins de regions [[continent]]alas. La formacion dei relèus foguèt un autre subjècte major dau periòde. En particular, interessèt de personalitats importantas coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Georgius Agricola]] ([[1494]]-[[1555]]) e [[Bernard Palissy]] (vèrs [[1510]]-[[1590]]). Entre leis avançadas pus importantas dau periòde, se pòdon citar l'identificacion de jaç geologics situats sus lei dos pendís d'una vau erodada per un riu per [[Leonardo da Vinci|da Vinci]] ò la refutacion de la teoria de l'origina [[ocean]]ica de l'[[aiga]] dei fònts per [[Bernard Palissy|Palissy]]. De mai, aqueu darrier capitèt de mòstrar d'aquel aiga provèn dei precipitacions [[meteorologia|meteorologicas]]. Se fau egalament nòtar l'aparicion d'una ipotèsi pertocant l'existéncia de [[fuòc]]s sosterranhs responsables dei fenomèns [[volcan]]ics e [[tèrratrem|sismologics]]. En revènge, la formacion dei [[montanha]]s demorèt un problema amb lo mantenement d'explicacions basadas sus de montanhas eissidas de montadas de l'[[ocean]]. Aqueleis esitacions empediguèron l'emergéncia d'una teoria generala de la geologia que [[Leonardo da Vinci]] cerquèt sensa succès. Dins aquò, certanei brancas de la geologia modèrna capitèron de s'estructurar durant la [[Renaissença]]. Lo trabalh pus important dins aqueu domeni foguèt aqueu d'[[Georgius Agricola|Agricola]] que sintetizèt l'ensems dei conoissenças de son epòca en matèria de [[metallurgia]] dins ''De re metallica'', obratge fondator de la [[mineralogia]]. Publiquèt tanben ''De ortu et causis subterraneorum'' qu'es considerat coma la basa de la [[geomorfologia]] amb sa descripcion de l'[[erosion]]. ==== La fondacion de la geologia modèrna ==== [[Fichièr:Sir Henry Raeburn - James Hutton, 1726 - 1797. Geologist - Google Art Project.jpg|thumb|right|Retrach de [[James Hutton]], fondator de la geologia modèrna.]] {{veire|James Hutton}} La fondacion de la geologia modèrna es l'òbra de l'[[Escòcia|Escocés]] [[James Hutton]] ([[1726]]-[[1797]]) que foguèt l'autor en [[1785]] de la premiera [[Teoria scientifica|teoria]] geologia capabla d'explicar d'un biais coerent la formacion e la disparicion dei relèus. Per aquò, introduguèt dos principis novèus. Lo premier èra l'[[uniformitarisme]] que postula que lei procès que se son aplicats dins lo passat contunian de s'aplicar a l'ora d'ara. Opausat au [[catastrofisme]], aqueu principi es totjorn una nocion de basa de la geologia actuala. Lo segond èra lo [[plutonisme]] que postula que lei [[ròca]]s se fòrman a partir de la solidificacion de la [[lava]]. Incomplèta, aquela idèa constituïguèt un progrès fòrça important e a donat son nom ai [[ròca plutonica|ròcas plutonicas]] (ò [[ròca intrusiva|ròcas intrusivas]]). Aquela [[teoria scientifica|teoria]] implicava una [[Tèrra]] fòrça pus vièlha que dins lo [[dògma]] de la [[Catolicisme|Glèisa]] en vigor a l'epòca. D'efiech, lei calculs mostrèron qu'una durada de plusors desenaus ò centenaus d'[[annada|ans]] èra necessària a l'[[erosion]] dei [[montanha]]s mentre que leis estudis [[Bíblia|biblic]]s avián establit un temps de solament quauquei [[millenari]]s. Aquò favorizèt d'un biais decisiu l'intrada de la geologia dins lo [[Metòde scientific|modernisme scientific]]. Pasmens, leis idèas de [[James Hutton|Hutton]] foguèron pas immediatament compresas en causa d'una redaccion confusa, çò qu'alentiguèt sa difusion. Es finalament son amic [[John Playfair]] ([[1748]]-[[1819]]) que ne'n redigiguèt la premiera version clara en [[1802]]. === L'estructuracion de la geologia === ==== L'oposicion entre plutonians e neptunians ==== [[Fichièr:CharlesLyell.jpg|thumb|right|Retrach de [[Charles Lyell]].]] {{veire|Estratigrafia}} Durant la premiera mitat dau sègle XIX, lei teorias de [[James Hutton]] se turtèron a de resisténcias importantas de part dei [[creacionisme|creacionistas]], ostils a la contestacion de la [[Genèsi]], e dei [[neptunisme|neptunistas]], defensors de la teoria de la formacion sosmarina dei montanhas a partir de mecanismes de sedimentacions. Aquelei darriers capitèron pauc a pauc de concebre una teoria generala basada sus la formacion dei relèus a partir dau depaus dei sediments au fons d'una [[ocean]] mondiau que son nivèu demenissiá regularament. Incorrècta, aquela teoria foguèt pasmens a l'origina de progrès importants quand, per aponcheirar sa tèsi, lei neptunistas [[Georges Cuvier]] ([[1769]]-[[1832]]) e [[Alexandre Brongniart]] ([[1770]]-[[1840]]) estudièron lei [[fossil]]s contenguts dins lei diferents jaç de la region [[París|parisenca]]. D'efiech, formulèron per lo premier còp lo principi estratigrafic afiermant que lei jaç geologics superpausats representan una succession d'epòcas temporalas diferentas. Aquò èra ansin una segonda pròva de l'inexactitud de la [[Bíblia]]. {{veire|Charles Lyell}} D'aqueu temps, la teoria plutonista foguèt desvolopada per [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]). S'interessant tanben a l'[[estratigrafia]], postulèt la lentor dei procès geologics, aprefondiguèt lo principi de l'[[uniformitarisme]] e capitèt d'unificar lo [[plutonisme]] amb lei descubèrtas de [[Georges Cuvier|Cuvier]] e de [[Alexandre Brongniart|Brongniart]]. Son obratge de referéncia, ''[[Principis de geologia]]'' publicat en [[1830]], venguèt la basa de la disciplina amb mai d'una actualizacion fins a sa [[mòrt]]. Entraïnèt lo declin progressiu dau [[neptunisme]]. ==== La question dau temps de la Tèrra ==== La descubèrta dei lèis fondamentalas de la [[termodinamica]] dins lo corrent dau sègle XIX permetèt ai geològs de s'interessar au temps de la [[Tèrra]]. Pasmens, la manca de precision dei mesuras, l'ignorància dei mecanismes de cambi de calor dins lei jaç intèrnes de la [[Tèrra]] e la diversitat importanta dei ròcas terrèstras – encara mau coneguda – donèron de resultats anant de {{formatnum:100000}} ans a plusors miliards d'ans. De mai, lei [[fisica|fisicians]] aguèron de dificultats per admetre un temps tròp important. Aquò entraïnèt un important debat entre fisicians e geològs car una durada d'existéncia de quauquei milions d'ans èra incompatibla amb certanei fenomèns geologics. Per exemple, [[Lord Kelvin]] ([[1824]]-[[1907]]), refusava un temps de plusors miliards d'ans e trobèt una valor de 20 a 50 milions d'ans. Pasmens, son calcul, unicament fondat sus una difusion de la calor per conduccion, es totalament erronèu. Aquela error foguèt sinhalada en [[1894]] per [[John Perry]] ([[1850]]-[[1920]]) mai lei reticéncias èran tant importantas que la correccion aguèt pas luòc avans la segonda mitat dau sègle XX. Entretemps, la descubèrta de la [[radioactivitat]] en [[1896]] provesiguèt un mejan novèu per datar lei [[ròca]]s pus ancianas. L'idèa foguèt prepausada tre [[1905]] per [[Ernest Rutherford]] ([[1871]]-[[1937]]). La premiera aplicacion foguèt l'òbra de [[Henry Norris Russell]] ([[1877]]-[[1957]]) qu'estimèt un temps situat entre un e uech miliards d'ans en [[1921]]. De progrès suplementaris permetèron pauc a pauc d'afinar la mesura e l'estimacion actuala (4,56 miliards d'ans) foguèt agantada en [[1956]] per [[Clair Patterson]] ([[1922]]-[[1995]]). ==== La teoria de la deriva dei continents d'Alfred Wegener ==== [[Fichièr:Wegener 1912.gif|thumb|right|[[Fotografia]] d'[[Alfred Wegener]] en [[1912]].]] {{veire|Alfred Wegener}} En [[1912]], lo [[climatologia|climatològ]] [[Alemanha|alemand]] [[Alfred Wegener]] ([[1880]]-[[1930]]) prepausèt la premiera teoria de la « deriva dei continents ». Per aquò, aviá menat d'estudis geologics, [[paleontologia|paleontologics]] e [[clima]]tics dins divèrsei regions. Descubirguèt de similituds dins leis ensems geologics dei doas ribas de l'[[Ocean Atlantic]] (temps dei terrenhs, orientacions dei deformacions...) e dins lei [[fossil]]s de regins d'[[America]] e d'[[Africa]] i mostrant l'existéncia d'una fauna e d'una flòra similara dins lei dos [[continent]]s i a 200 milions d'ans. D'estudis de traças [[clima]]ticas ancianas li permetèron d'identificar de cambiaments importants dins lo clima de certanei regions (preséncia de feuses arborescentas caracteristicas d'un clima caud e umid dins lei [[carbon]]s [[Euròpa|europèus]]). Pasmens, degun capitèt d'explicar la fòrça a l'origina dau desplaçament dei continents e la màger part dei geològs refusèt leis idèas de [[Alfred Wegener|Wegener]]. {{veire|Tectonica dei placas}} En despiech de son caractèr minotari, la teoria de la deriva dei continents aguèt quauquei partisans que contunièron lei trabalhs de Wegener. Lei pus importants foguèron probablament [[William Jason Morgan]] (nascut en [[1935]]) e [[Xavier Le Pichon]] (nascut en [[1937]]). Lo premier trobèt de pròvas definitivas gràcias a l'observacion deis anomalias [[magnetisme|magneticas]] dins la region atlantica. Lo segond prepausèt en [[1968]] lo premier modèl de [[tectonica dei placas]] acceptat per la comunautat scientifica. La descubèrta dei dorsalas oceanicas foguèt un autre element important explicant aquela acceptacion. Enfin, a la fin dau sègle XX, lei mesuras realizadas per lei satellits de geolocalizacion permetèron de mesurar « en dirècta » lei desplaçaments dei massas continentalas. ==== La descubèrta de l'estructura intèrna de la Tèrra ==== En parallèl de la confiermacion progressiva de la [[tectonica dei placas]], lei sismològs de la premiera mitat dau sègle XX descurbiguèron pauc a pauc lei jaç principaus de l'estructura intèrna de la [[Tèrra]]. Quatre eveniments majors marquèron aqueu procès : * la descubèrta en [[1909]] dau limit entre la [[crosta terrèstra]] e lo [[mantèu (geologia)|mantèu]] per [[Andrija Mohorovičić]] ([[1857]]-[[1936]]). * la descubèrta tres ans pus tard dau limit entre lo [[mantèu (geologia)|mantèu]] e lo [[nuclèu (geologia)|nuclèu]] per [[Beno Gutenberg]] ([[1889]]-[[1960]]). * la demonstracion en [[1926]] de l'aspècte fluid dau nuclèu [[metal]]lic per [[Harold Jeffreys]] ([[1891]]-[[1989]]). * la descubèrta dau nuclèu intèrne en [[1936]] per [[Inge Lehmann]] ([[1888]]-[[1993]]). Aquò permetèt a cha pauc d'establir lo modèl de l'estructura intèrna de la [[Tèrra]] qu'es totjorn uei l'objècte de trabalhs importants afin de lo precisar. === La geologia dempuei leis ans 1960 === [[Fichièr:Island of Hawai'i - Landsat mosaic.jpg|thumb|right|Imatge satellit realizat amb un satellit dau [[programa Landsat]].]] Dempuei leis ans 1960, la geologia a conegut plusors evolucions. La pus importanta es benlèu l'adopcion d'un apròchi pus generau amb l'integracion de l'evolucion de l'[[atmosfèra]], de la [[biosfèra]] e de l'[[idrosfèra]] dins lo camp de la geologia. Aquò foguèt permés per l'aparicion de mejans d'observacion novèus coma lei [[satellit artificial|satellits d'observacion]] que permèton de seguir l'evolucion de la topografia dins lo temps amb una precision sensa precedents. L'autra transformacion majora foguèt l'exploracion deis autrei [[planeta]]s dau [[Sistèma Solar]]. Aquò a entraïnat la descubèrta de mai d'un fenomèn novèu e totalament desconegut sus [[Tèrra]] coma lei [[volcan]]s corona de [[Vènus (planeta)|Vènus]]. == Principis e nocions principaus == La geologia tèn plusors principis e nocions principaus que regardan l'estructura intèrna de la [[Tèrra]] e sei diferents jaç. === Estructura intèrna de la Tèrra === {{veire|Estructura intèrna de la Tèrra}} [[Fichièr:Tèrra - Estructura intèrna 2.png|thumb|right|Esquèma simplificat de l'estructura intèrna de la [[Tèrra]].]] La [[Tèrra]] es constituïda d'envolopas successivas, de proprietats [[petrografia|petrograficas]] e [[fisica]]s diferentas, que son separadas per de discontinuitats. N'existís tres principalas. La pus exteriora, dicha [[crosta terrèstra]], es relativament fina (10-35 km), rigida e leugiera. Floteja sus lo [[mantèu (geologia)|mantèu]] qu'es un jaç plastic susceptible de se deformar. D'una espessor d'aperaquí {{formatnum:2900}} km, es principalamen fach de [[silicat]]s. Enfin, au centre de la [[planeta]], se tròba un nuclèu [[metal]]lic, subretot compausat de [[fèrre]] e de [[niquèl]], qu'es devesit entre una partida intèrna solida (lo nuclèu intèrne ò [[grana (geologia)|grana]]) e una envalopa exteriora liquida (lo nuclèu extèrne). === Tectonica dei placas === {{veire|Tectonica dei placas}} [[Fichièr:Tectonic Plates-oc.svg|thumb|right|Esquèma simplificat de la [[tectonica dei placas]] [[Tèrra|terrèstra]].]] La [[tectonica dei placas]] es un modèl qu'explica la dinamica globala de la [[crosta terrèstra]] e dei jaç pus exteriors dau [[mantèu (Tèrra)|mantèu]]. Eissit de la teoria de la « deriva dei continents », foguèt constituït dins lo corrent deis ans 1960. Permet d'estudiar lei subdivisions principalas de la [[litosfèra]] que son dichas « placas ». A l'ora d'ara, 15 placas principalas – e un cinquantenau de placas « menoras » – son estadas identificadas. Lei limits entre elei son de zònas geologicament importantas car existís tres tipes diferents de frontieras interplacas : * lei limits convergents onte doas placas se rapròchan, çò qu'entraïna l'aparicion d'una zòna de [[subduccion]] (disparicion de crosta terrèstra dins lo mantèu) ò d'una zòna de collision (aparicion d'una cadena de montanhas autas). * lei limits divergents onte doas placas s'alunchan en causa d'una remontada de [[magma]]. Son d'endrechs de creacion de [[crosta terrèstra]]. * lei limits transformants onte doas placas colissan sensa creacion ni disparicion de [[crosta terrèstra]]. === Cicle dei ròcas === {{veire|Cicle geologic}} [[Fichièr:Cicle dei ròcas.png|thumb|right|Esquèma simplificat dau cicle dei [[ròca]]s.]] Lei [[ròca]]s son lo resultat de cicles de transformacions complèxs, dichs [[cicle geologic|cicles geologics]] ò [[cicle geoquimic|cicles geoquimics]]. La màger part dei [[ròca]]s de la [[crosta terrèstra]] es formada de [[ròca magmatica|ròcas magmaticas]], es a dire de ròcas formadas a partir de la cristallizacion dau [[magma]]. Arribadas a la superficia, son atacadas per l'[[erosion]] que destrutz son estructura. Lei brigas fòrman de depaus que son a l'origina dei [[ròca sedimentària|ròcas sedimentàrias]]. Dins certanei cas, lei ròcas son expausadas a de condicions de pression e de [[temperatura]] que modifican sa composicion en entraïnant una reorganizacion de son estructura. Aqueu fenomèn es dich [[metamorfisme]]. === Escala dei temps geologics === {{veire|Escala dei temps geologics}} L'[[escala dei temps geologics]] es una classificacion temporala utilizada per situar d'eveniments dins l'[[istòria]] de la [[Tèrra]] de sa formacion (i a 4,54 miliards d'ans) au periòde present. Se compausa de quatre [[eon]]s ([[Adean]], [[Arquean]], [[Proterozoïc]] e [[Fanerozoïc]]) que son devesits en [[èra]]s. Aquelei periòdes an de duradas mejanas de quauquei centenaus milions e sei limits correspondon a de treviraments majors dins la [[litosfèra]], l'[[atmosfèra]] ò la [[biosfèra]]. Dins leis èras, se tòrnan trobar de divisions intèrnas (periòdes, epòcas e estancis) que son definits per una sedimentacion donada e que son generalament separats per d'eveniments importants. == Disciplinas de la geologia == === Estudi dei ròcas e son istòria === ==== Petrografia e petrologia ==== [[File:Granodiorita - Grossiment x40 - Lutz polarizada.png|thumb|Observacion d'una mòstra de [[granodiorita]] sota lutz polarizada permetent de veire lei cristaus formant la ròca.]] {{veire|Petrografia}} La [[petrografia]] es la [[sciéncia]] que son objècte es la descripcion e la sistematica dei [[ròca]]s. S'interessa donc principalament a l'analisi dei caracteristicas estructuralas, [[minerau|mineralogicas]] e [[quimia|quimicas]] dei [[ròca]]s e a l'estudi de sei relacions amb son environament geologic. Apareguda en [[1828]], es una [[sciéncia]] que conoguèt de progrès importants amb lo desvolopament dei tecnicas de [[microscopia]] que permèton uei d'observar l'organizacion de la ròca a d'escalas fòrça pichonas. {{veire|Petrologia}} La [[petrologia]] es la disciplina qu'estudia lei mecanismes de formacion e de transformacion dei [[ròca]]s a partir de sa distribucion, de son estructura, de sa constitucion e de sei proprietats. Pròcha de la [[petrografia]], es un domeni fòrça experimentau que necessita de tornar crear en [[laboratòri]] lei condicions de [[temperatura]] e de [[pression]] subidas per lei [[minerau]]s, lei [[ròca]]s ò sei precursors ([[magma]]s, fluides idrotermaus...) dins la crosta ò dins lo mantèu terrèstre. L'objectiu es d'establir lei proprietats d'equilibri dei materiaus terrèstres dins sei condicions e la cinetica de son evolucion. ==== Mineralogia ==== {{veire|Mineralogia}} La [[mineralogia]] es la branca de la geologia que son objectiu es de recensar lei [[minerau]]s, de lei definir e d'estudiar sei proprietats [[fisica]]s e [[quimia|quimicas]] e sei condicions de formacion. Fòrça anciana, es una disciplina fòrça utilizada dins lo quadre de la [[prospeccion]] e per la cèrca d'aplicacions en [[sciéncia dei materiaus]]. Per aquò, necessita l'usatge de tecnicas avançadas afin de determinar l'estructura dei mineraus ([[cristallografia]], difraccion X, [[sciéncia dei materiaus]]...). En certanei cas, permet tanben d'imaginar d'assemblatges novèus gràcias a de simulacions informaticas. ==== Estratigrafia ==== {{veire|Estratigrafia}} L'[[estratigrafia]] es la disciplina qu'estudia la succession deis [[estrat]]s. Necessita sovent l'utilizacion de resultats provesits per d'autrei brancas de la geologia coma la [[geoquimia]], la [[paleontologia]] ò la [[petrografia]]. Aquò permet d'establir d'escalas dei temps geologics e d'esplechar d'informacions parcialas (enregistraments [[sismologia|sismics]]...) per modelizar la geologia de zònas desconegudas. Existís tanben una branca fòrça particulara, l'[[idrostratigrafia]], qu'utiliza lei metòdes de l'[[estratigrafia]] per modelizar lei rets idrografic sosterranh. ==== Paleontologia ==== [[Fichièr:Amonitas (Dinha - 03.2019).png|thumb|[[Amonita]]s (''[[Coroniceras multicostatum]]'') dins la region de [[Dinha]].]] {{veire|Paleontologia}} La [[paleontologia]] es la [[sciéncia]] qu'estudia leis èssers vivents ([[animalia|animaus]], [[vegetalia|vegetaus]]...) aguent poblat la [[Tèrra]] dins lo corrent dei temps geologics a partir de l'interpretacion dei [[fossil]]s. Apareguda amb la comprenença dau mecanisme de [[fossil]]izacion au sègle XIX, es una disciplina que conoguèt una diversificacion importanta durant leis ans 1960-1970 gràcias ai progrès dei metòdes d'analisi de la [[ròca]]. A l'ora d'ara, se destria donc tres sosbrancas majoras que son la paleontologia sistematica (estudi dei [[filogenia]]s a partir de l'estudi dei [[fossil]]s), la paleontologia generala (estudi dei relacions entre leis [[espècia (biologia)|espècias]] e seis evolucions) e la paleontologia istologica (estudi dei teissuts organics fossilizats). === Estudi de la dinamica terrèstra === ==== Geodinamica ==== {{veire|Geodinamica}} La [[geodinamica]] es l'estudi de la dinamica dau [[Glòbe (omonimia)|glòbe]] e dei jaç que fòrman son estructura intèrna (geodinamica intèrna), son idrosfèra e son [[atmosfèra]] (geodinamica extèrna). Per aquò, es necessari de menar d'observacions de fenomèns aguent modificat lo geomateriau per assaiar de lei modelizar. ==== Tectonica ==== {{veire|Tectonica}} La [[tectonica]] es l'estudi deis estructuras geologicas d'escala quilometrica ò superiora, coma lei cadenas de [[montanha]]s e lei bacins [[sedimentacion|sedimentaris]], e dei mecanismes responsables de sa formacion. Aquela disciplina es dirèctament eissida de la [[tectonica dei placas]] e es donc relativament recenta. Comprèn plusors brancas coma la neotectonica que s'interessa ai fenomèns recents e encara actius ò la [[tectogenèsi]] que se preocupa de la formacion deis estructuras tectonicas dins la [[crosta terrèstra]]. ==== Sedimentologia ==== [[Fichièr:El Torcal 01.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'estrats dins un massís cauquier.]] {{veire|Sedimentologia}} La [[sedimentologia]] (ò [[petrologia sedimentària]]) es una branca de la geologia que s'interessa ai procès de formacion dei [[ròca sedimentària|ròcas sedimentàrias]] (transpòrt, depaus...). Es una disciplina importanta per l'estudi de la [[crosta terrèstra]] car 75% de sa superficia es cubèrta de sediments. De mai, aquelei ròcas son aquelei que contènon la màger part dei traças ancianas que permèton de comprendre l'[[istòria]] passada de la planeta ([[fossil]]s, estrats...). === Estudi deis estructuras geologicas === ==== Geomorfologia ==== {{veire|Geomorfologia}} La [[geomorfologia]] es l'estudi dei relèus e dei procès a l'origina de sa formacion. Es una disciplina fòrça anciana car l'observacion dau relèu es atestada dempuei l'[[Antiquitat]]. Faguèt lòngtemps partida de la [[geografia]] e de la [[topografia]] avans d'èsser integrada au sen de la geologia. Es devesida entre doas brancas principalas que son la [[geomorfologia estructurala]] e la [[geomorfologia dinamica]]. La premiera regarda l'influéncia de l'estructura ([[litologia]], [[tectonica]]...) sus lo relèu e la segonda s'interessa dins l'analisi dei procès extèrne que faiçonan, edifican e modifican lei formas dau relèu ([[erosion]], alteracion, ablacion...). ==== Geologia estructurala ==== {{veire|Geologia estructurala}} La [[geologia estructurala]] es l'estudi dei deformacions subidas per lei [[ròca]]s e la recèrca dei causas que ne'n son la causa. Es pròcha de la sciéncia dei materiaus car necessita de comprendre lei proprietats [[reologia|reologicas]] dei jaç geologics. L'escala de l'analisi es fòrça variabla que pòu anar de la disposicion d'un ensems de [[cristal|cristaus]] a d'estructuras de talha importanta. Dins aquò, lei [[falha (geologia)|falhas]] e lei [[plec (geologia)|plecs]] son leis objèctes d'estudi principaus de la disciplina. ==== Volcanologia ==== [[Fichièr:Pāhoehoe and Aa flows at Hawaii.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una colada de [[lava]].]] {{veire|Volcanologia}} La [[volcanologia]] es la branca qu'estudia lei [[volcan]]s e lei fenomèns associats afin de determinar lei riscs e lei perilhs encorruts per lei populacions e leis activitats [[Homo sapiens|umanas]]. Per aquò, lei volcanològs dispausan de mejans variats empruntats a d'autrei disciplinas coma l'estudi dei [[ròca]]s presentas sus lo terrenh, l'analisi de l'activitat [[sismologia|sismologica]], l'analisi dei gas volcanics e dei [[lava]]s ò l'observacion dei deformacions deis estructuras volcanicas. ==== Glaciologia ==== {{veire|Glaciologia}} La [[glaciologia]] es la branca de la geologia que s'interessa a la natura [[fisica]] e [[quimia|quimica]] de la [[criosfèra]], es a dire l'ensems dei sistèmas [[glacièr|glaciaris]] e dei fenomèns associats ([[permafròst]]...). Aquò comprèn pereu lei mecanismes liats ai formas solidas de l'[[aiga]] e a seis evolucions (transformacion de la nèu en glaç, interaccions aire-nèu, fonda...). Amb lo [[rescalfament climatic|rescaufament climatic]], la [[glaciologia]] a desvolopat de liames importants amb la [[paleoclimatologia]] car l'analisi de glaç ancians permet sovent d'obtenir d'informacions sus lo [[clima]] existent durant sa formacion. === Disciplinas associadas === ==== Geofisica ==== {{veire|Geofisica}} La [[geofisica]] es una disciplina qu'estudia lei caracteristicas [[fisica]]s de la [[Tèrra]] amb de tecnicas de mesuras indirèctas ([[geomagnetisme]], [[sismologia]], observacion satellit...). Son objectiu es de validar un modèl permetent de descriure lo foncionament dei jaç intèrnes de la [[Tèrra]] ([[crosta terrèstra|crosta]], mantèu...), dei jaç extèrnes ([[atmosfèra]]...) e dei jaç limits situats entre lei dos ([[ocean]]s...). ==== Geoquimia ==== {{veire|Geoquimia}} La [[geoquimia]] es una [[sciéncia]] qu'utiliza leis otís e lei concèptes de la [[quimia]] per estudiar la [[Tèrra]] e lei [[Ròca sedimentària|sediments]]. En particular, s'interessa ai cicles deis [[element quimic|elements quimics]] ò a la preséncia d'elements ò de substàncias raras susceptibles de revelar una anomalia. Pròcha de la [[cosmoquimia]], la [[geoquimia]] se preocupa pereu dei procès de formacion planetària e interplanetària per lo mejan de l'analisi de la composicion dei [[meteorit]]s. ==== Espeleologia ==== [[Fichièr:MG 2834.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la [[Balma de Clamosa|bauma de Clamosa]] en [[Occitània]].]] {{veire|Espeleologia}} L'[[espeleologia]] es una activitat que consistís a explorar, estudiar e cartografiar lei cavitats sosterranhas. Son objectiu es pas unicament [[sciéncia|scientifica]] car certaneis espeleològs son principalament atirats per son aspècte [[espòrt|esportiu]]. Pasmens, sa practica scientifica permet d'observar de fenomèns importants car lei cavitats exploradas son sovent d'origina [[Ròca sedimentària|sedimentària]], [[tectonica]], [[volcan]]ica ò [[glacièr|glaciària]]. ==== Estudis de l'atmosfèra e de l'idrosfèra ==== L'estudi de l'atmosfèra ([[climatologia]]...) e de l'[[idrosfèra]] ([[oceanografia]]...) son de camps vesins de la geologia car permèton sovent de descriure de paramètres fòrça importants coma l'[[erosion]] ò lo [[Sedimentacion|transpòrt dei sediments]]. Son donc sovent estudiats per lei geològs, especialament dempuei l'aparicion deis encaminaments integrant l'[[atmosfèra]], l'[[idrosfèra]] e la [[biosfèra]] a la geologia. ==== Geologia extraterrèstra ==== [[Fichièr:Moon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un geològ [[USA|estatsunidenc]] durant la mission ''[[Apollo 17]]''.]] {{veire|Geologia planetària}} La [[geologia planetària]] (ò exogeologia) es una branca de la [[planetologia]] qu'aplica leis otís de la geologia terrèstra d'autreis objèctes dau [[Sistèma Solar]]. D'especialitas variadas existisson car aquelei còrs presentan generalament de diferéncias importantas a respèct de la [[Tèrra]]. De mai, en causa de la dificultat d'observar dirèctament lo terrenh planetari, aquelei disciplinas son largament basadas sus de metòdes de teledeteccion embarcats dins de sondas espacialas. En certanei cas, l'utilizacion de [[telescòpi]]s terrèstres es possible. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Tectonica de las placas|Tectonica dei placas]]. * [[Tèrra]]. * [[Tèrratrem]]. * [[Volcan]]. === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' K.E. Bullen, ''The Earth's Density'', Londres, Chapman and Hall, 1975. * '''[[francés|(fr)]]''' François Michel, ''Dictionnaire illustré de géologie. Initiation aux sciences de la Terre'', París, Belin, 2016. === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Sciéncias naturalas]] [[Categoria:Geologia]] l1lyks7oq96tjdhy89oxsqw7wrohgv4 0 27141 2504195 2504104 2026-07-09T04:56:18Z Nicolas Eynaud 6858 L'infobox contèn d'errors (per exemple, dos luòcs de naissença) 2504195 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Charlemagne-by-Durer.jpg|thumb|right|Retrach imaginari de Carlesmanhe realizat en 1512.]] '''Carlesmanhe''' (var. '''Charlesmanhe'''; c. 742/748 – Ais d'Alemanha, 28 de genier de 814), escaissat '''Carles I{{èr}} lo Grand''', foguèt un rèi dei [[Francs]] de 768 a sa mòrt, un rèi dei [[Lombards]] de 774 a sa mòrt e un emperaire carolingian de 800 a sa mòrt. Fiu dau rèi franc [[Pepin lo Brèu]], foguèt lo sobeiran pus influent de la dinastia, dicha carolingiana en son onor, formada au sègle VIII per la familha de [[Carles Martèl]]. Son fiu [[Loís lo Piós]] li succediguèt a sa mòrt. Rèi guerrier, èra a son coronament lo senhor d'un empèri ja important après lei conquistas de son paire. Pasmens, a partir deis annadas 770, Carlesmanhe va organizar una politica d'expansion territòriala sistematica e conquistar lo Reiaume Lombard, [[Saxònia]], una partida dei regions dau pòble deis [[avars de Panònia|avars]], [[Bavièra]] e una partida dau nòrd de la [[peninsula Iberica]]. Foguèt tanben lo protector militar dau papa e aqueu ròtle li permetèt de venir emperaire en 800. En fòra de son activitat miitara, Carlesmanhe assaièt tanben d'organizar e d'unificar son Empèri. Leis aspècts principaus d'aquel objectiu foguèron una tièra de reformas monetàrias, la creacion d'una administracion basada sus lo grop de sei fidèus, lo desvolopament de l'educacion per formar una elèit capabla d'ocupar lei pòstes d'aquela administracion e una òbra importanta au nivèu teologic per la Glèisa Occidentala (questions de l'adopcionisme e dau Credo). Pasmens, la dinastia carolingiana demorèt una dinastia franca. Ansin, a la mòrt de son fiu [[Loís lo Piós]] en [[840]], l'[[Empèri Carolingian]] format per Carlesmanhe dispareguèt après son partiment en 843 entre sei tres felens. Per son òbra en favor de l'expansion dau crestianisme, Carlesmanhe foguèt canonizat per la Glèisa Catolica en [[1165]]. == Lo contèxte dau rèine de Carlesmanhe == === La dinastia carolingiana === [[File:La donacion de Pipino el Breve al Papa Esteban II.jpg|thumb|Pintura representant la donacion de Pepin au papa : lo rèi donèt la region de Ravena au papa per formar les Estats Pontificaus en cambi de la legitimacion papala dau còp d'estat carolingian còntra la dinastia merovingiana.]] {{veire|Empèri Carolingian}} En [[768]], au començament dau rèine de Carlesmanhe, la dinastia carolingiana èra una dinastia [[Francs|franca]] novèla fondada en [[751]] per Pepin lo Brèu après un còp d'estat de palais còntra lei rèis merovingians. Dins aquò, lei racinas dei Carolingians èran ben implantadas dins la societat franca e l'Empèri Franc èra donc una dei poissanças majoras d'Euròpa. D'efèct, aquela dinastia aviá declinat a partir de la mitat dau sègle VII au profiech de nobles locaus e de captaus dau palais centrau. Ansin, la familha de Pepin de Herstal (vèrs 645 - 714), duc d'Austràsia e cònsol dau palais, venguèt un dei caps vertadiers dei regions centralas de l'Estat Franc. Son fiu [[Carles Martèl]] (vèrs 688 - 741) renforcèt aquela posicion e son prestigi après sa victòria còntra una armada musulmana a [[batalha de Peitius (732)|Peitius]] en 732. En [[737]], après la mòrt dau rèi Teodoric IV, Carles Martèl laissèt lo tròne vacant. Son projècte èra probablament de venir rèi mai sa mòrt en 741 l'empachèt de complir aquel objectiu. La situacion cambièt sota lo rèine de son fiu, Pepin lo Brèu. Se deguèt faciar l'oposicion d'una partida de l'aristocràcia franca e nomar un rèi merovingian en [[744]] per legitimar sa posicion, capitèt rapidament de renfòrçar son poder. En 751, èra pron poderós per rebutar lo rèi e venir oficialament rèi dei Francs. Fins a sa mòrt en [[768]], sa politica será fòrça similara a aquela de son fiu e foguèt caracterizada per una aliança politica ambé la Glèisa — per legitimar son títol de rèi — la proteccion militara de la Papautat còntra lei Lombards e l'expansion militara de l'Empèri Franc en direccion dau sud (conquistas d'Aquitània e de Septimània). A sa mòrt, son estat foguèt partejat entre sei dos fius Carlesmanhe e Carloman segon lo principi de la lèi salica. Aquel estat èra poderós e formada per la màger part de Gàllia e per una partida de Germania. A l'entorn, unei pòbles avián aprofichat lo declin dei Merovingians per venir independents mai èran de còps obligats de pagar un tribut. Dins lei regions frontalieras, una partida de l'aristocràcia èra tanben quasi independenta e lei regions dau sud de Gàllia — subretot Aquitània — èran gaire integradas. Pasmens, lo còr dau reiaume — lei regions dau nòrd de Gàllia e de lòng de Ren — èran encara sota lo contraròle dei Carolingians que podián i formar d'armadas importantas e ben equipadas. En particular, aquelei tropas utilizavan un nombre important d'equipaments de fèrre que li donavan un avantatge major còntra leis armadas vesinas. === Leis autrei poissanças principalas de la segonda mitat dau sègle VIII === ==== Lo Reiaume Lombard e la Papautat ==== {{veire|Reiaume Lombard}} Lo Reiaume Lombard èra la poissança principala d'Itàlia e en lucha còntra lei principats lombardas independentas de la peninsula, l'[[Empèri Bizantin]] e leis estats pontificaus. La formacion d'aquela estat acomencèt au sègle VI quand de migracions de Lombards se dirigiguèron vèrs la peninsula en causa de la pression deis Avars dins lei regions d'Euròpa Centrala. Se turtèron ai possessions bizantins e capitèron de conquistar la màger part d'Itàlia franc dei regions de Venècia, de Ravena, de Roma e de [[Calàbria]]. Après aquelei succès, se formèt lo Reiaume Lombard au nòrd, lei ducats lombards de Spoleto dins lo centre e de Benevent au sud. Dins leis annadas 730-750, lo Reiaume Lombard acomencèt de s'estendre vèrs lo sud. Lei Bizantins perdèron Ravena un premier còp en 732 puei definitivament en 751. Menaçat, lo papa acceptèt de s'aliar ambé lo rèi lombard còntra lo Ducat de Spoleto que foguèt somés dins leis annadas 730-740 après una tièra de revòutas. Lo Ducat de Benevent foguèt tanben conquistat mai capitèt de demorar autonòm. En [[758]], capitèt de venir tornarmai independent. Dins aqueu contèxte, la Papautat s'estimèt fòrça menaçada per l'expansionisme lombard e aqueu conflicte va venir lo nos dei relacions diplomatics italianas. Teoricament protegida per l'Empèri Bizantin, la revirada militara dei fòrças italianas de l'emperaire aviá entraïnat la disparicion d'aquela proteccion. Lo papa orientèt donc sa diplomàcia vèrs lo rèi dei Francs per formar una aliança solida basada sus lei principis de la proteccion militara de Roma per lei Francs e dau sostèn religiós e juridic — per legitimar lo títol reiau de Pepin — de la Glèisa au reiaume carolingian. Aquò va donc entraïnar unei guèrras entre Pepin e lei Lombards que van s'acabar per de victòrias francas e un afebliment dau Reiaume Lombard que perdèt divèrsei territòris au profiech de la Papautat. ==== L'Empèri Bizantin ==== {{veire|Empèri Bizantin}} Au sègle VIII, l'Empèri Bizantin èra un estat en crisi militara e politica. Lei problemas militaras principaus èran leis invasions lombardas d'[[Itàlia]], bulgaras dins lei regions balcanicas e aràbias dins lei zonas orientalas e septentrionalas de l'Empèri. Lei problemas politics èran encara pus importants en causa de la crisi religiosa deis imatges a partir dau rèine de [[Leon III (emperaire bizantin)|Leon III]] (717-741). Aquela garrolha entraïnèt una multiplicacion dei complòts e una estabilitat gròssa a la tèsta de l'Empèri. Maugrat aquelei dificultats, l'Empèri capitèt de tenir quauquei possessions en fòra d'[[Anatolia]] e de [[Grècia]] dins lei regions italianas : [[Sardenha]], [[Sicília]], [[Calàbria]], d'illas dins la [[Mar Adriatica]] e [[Venècia]]. Pasmens, en causa de la pression bulgara dins lei [[Balcans]] e aràbia en Anatòlia e de l'alunchament d'Itàlia, una partida d'aquelei regions tenián d'autonòmias importantas. De mai, l'Empèri èra gaire capable d'i mandar d'armadas importantas. En revènge, aqueu declin entraïnèt pas de pèrdas majoras au nivèu simbolic. Eiretier de l'[[Empèri Roman]], l'emperaire d'Orient èra lo senhor teoric d'Euròpa Occidentala e son prestigi èra fòrça important. Aital, son sostèn èra, coma la Papautat, una fònt de legitimitat per lei sobeirans occidentaus. ==== Leis estats musulmans ==== [[File:Peninsula Iberica vèrs 750.png|thumb|right|Peninsua Iberica vèrs 750.]] {{veire|Al Andalús}} Au sègle VIII, leis estats musulmans èran la poissança principala a l'entorn de la [[Mar Mediterranèa]]. Pasmens, dins lo corrent deis annadas 750, una revòuta intèrna entraïnèt l'afondrament dau [[Califat Omeia]] au profiech dau [[Califat abbassida|Califat Abbassida]]. Desfacha en 750 durant la [[batalha dau Zab]], leis Omeias perdèron lo contraròtle de la màger part dau Califat e gardèron solament la possession de l'oèst de [[Magrèb]] e d'[[Espanha]]. Inicialament afeblit, lo Califat Omeia va rapidament venir tornarmai una poissança importanta e formar lo [[Califat de Còrdoa]]. Foguèt regularament en guèrra còntra l'Empèri Franc. Pasmens, la dimension d'aqueleis operacions èra diferenta : leis Arabis assaiavan generalament de pilhar Gàllia sensa l'ocupar mentre que lei Francs assaiavan de conquistar certanei regions. Lei combats principaus se debanèron dins leis annadas 730 : lo Califat perdèt una partida de sei possessions de Gàllia, especialament Septimània, mai capitèt de resistir dins lei Pirenèus. Èra tanben capable d'organizar d'expedicions de pilhatges còntra lei regions maritimas crestianas. == La succession de Pepin lo Brèu e la presa dau poder == Lei coneissenças sus la jovença e son educacion de Carlesmanhe son limitats. Foguèt sacrat per la papa Estève III ambé son fraire Carloman e participèt a ais operacions militaras de son paire en [[Aquitània]] en 767-768. Leis informacions regardant son educacion indican que lo rèi saupèsse legir — lo [[latin]] — mai probablament pas escriure. A la mòrt de Pepin lo 24 de setembre de [[768]], son reiaume foguèt partejat entre sei dos fius segon lo principi de la lèi salica. Carlesmanhe obtenguèt un arc occidentau de [[Garona]] a [[Ren (fluvi)|Ren]] e foguèt proclamat rèi per sei fidèus a [[Noyon]]. Lei relacions entre lei dos fraires venguèron rapidament marridas e la maire dei dos sobeirans deguèt negociar un raprochament entre elei en [[770]]. Pasmens, la situacion evolucionèt rapidament en 771 quand l'agonia de Carloman acomencèt. A sa mòrt lo 4 de decembre de [[771]], Carlesmanhe capitèt d'evincir sei dos nebòts, qu'èran leis eiretiers legitims de Carloman, e prenguèt rapidament lo contraròtle dau reiaume de son fraire. DIns aquò, la frema de Carloman capitèt de fugir dins lo Reiaume Lombard ambé sei fius. Lo sostèn a sa causa dau rèi lombard va venir una causa dei guèrras italianas de Carlesmanhe. Sa victòria e lo sostèn d'ancians fidèus de Carloman coma Alard de Corbia, lo còmte de Warin e l'abat Fulrad li permetèt d'assegurar son poder d'un biais definitiu en [[774]]. == L'extension militara de l'Estat dei Francs e la formacion de l'Empèri Carolingian == [[File:Extension de l'Empèri Franc durant lo rèine de Carlesmanhe.png|thumb|Extension de l'Empèri Carolingian durant lo rèine de Carlesmanhe.]] === Lei guèrras d'Itàlia còntra lei Lombards === La guèrra còntra lei [[Lombards]] foguèt lo premier conflicte important de Carlesmanhe vengut rèi unic dau Reiaume Franc. Sei causas son multiplas : * l'enemistat entre lei dos pòbles dempuei lei doas campanhas de Pepin lo Brèu en [[754]] e [[756]]. Ansin, Carlesmanhe aguèt gaire de dificultats per obtenir lo sostèn de son aristocràcia dins l'organizacion d'una guèrra còntre lei Lombards. Dins una societat basada sus la fòrça militara, aquò èra per lo rèi una occasion de legitimar son usurpacion de [[771]] per una victòria sus lo prat batalhier. * lo sostèn dau rèi lombard a la vausa de Carloman après l'usurpacion de l'eiretatge de sei fius. Ansin, menacèt de far sacrar aqueleis enfants per lo papa per minar l'autoritat de Carlesmanhe sus lei Francs. * la volontat dau papa Adrian I{{èr}} de luchar còntra la tutèla lombarda sus Roma installada gràcias a una tièra de crisis intèrnas de 767 a 772. La crisi acomencèt tre l'eleccion d'Adrian I{{èr}} en [[772]]. Afichant son volontat d'independéncia, entraïnèt rapidament l'arribada a l'entorn de Roma dau rèi lombard [[Deidier de Lombardia|Deidier]] ambé de tropas. Oficialament, Deidier èra vengut per negociar mai lo papa s'estimèt menaçat e exigiguèt coma preliminar l'evacuacion dei vilas romanas ocupadas per lei Lombards. Enterin, mandèt una demanda d'ajuda a Carlesmanhe que li donèt una respònsa favorabla. En julhèt de [[773]], l'armada franca ataquèt donc dins la region deis Aups onte se turtèt ai defensas fortificadas dei Lombards. D'efèct, lo plan de Deidier èra de blocar lei Francs dins lei regions pus autas dei vaus aupencs : la manca d'avitalhament deviá alora entraïnar la retirada o la destruccion de l'enemic. Pasmens, la preséncia lombarda èra mau acceptada per certanei populacions localas e lei Francs poguèron donc aprofichar lo sostèn d'abitants deis Aups per trobar de draias permetent de contornejar lei defensors. L'armada lombarda deguèt alora se replegar en panica e lei Francs acomencèron lo sètge de la capitala Pavia que foguèt conquista en junh de 774. Puei, la segonda capitala, Verona, foguèt tanben ocupada après un segond sètge. En març de 774, Deidier foguèt capturat e estremat dins lo nòrd de Gàllia. Aquela victòria foguèt completada per la somission sensa combat dei ducs lombards de Spoleto e de Benevent. Carlesmanhe decidiguèt donc d'annexar lo Reiaume Lombard e nomèt de senhors francs a la tèsta dei fèus d'aquela region. Venguèt lo protector de la Glèisa e confirmèt la posicion deis Estats Pontificaus dins lo centre d'Itàlia. En revènge, refusèt d'apondre de territòris significatius a aqueleis estats. De 776 a 781, la preséncia franca dins lo nòrd d'Itàlia deguèt faciar divèrsei revòutas de la populacion lombarda. Deguèt tanben faciar la volontat d'independéncia dau ducat de Benevent e d'autreis estats dau sud de la peninsula. En [[787]], una armada franca ocupèt lo ducat e obtenguèt la somission dau duc Romuald. Son successor ajudèt lei Francs per replegar una invasion dau felen de Deidier en 788 sostenguda per la flòta bizantina. Pasmens, va contuniar d'assaiar de venir tornarmai independent e lei Francs deguèron organizar d'expedicions regularas (793, 802 e 806) durant lo rèine de Carlesmanhe per gardar la dominacion sus lo sud de la peninsula. === Lei campanhas europèas de Carlesmanhe === ==== Lo sud de Gàllia : Septimània e Aquitània ==== Au començament dau rèine de Carlesmanhe, aquelei doas regions situadas au sud de la França actuala tenián de situacions especialas en causa d'una conquista recenta per lei Francs sota lo rèine de [[Pepin lo Brèu]] e d'un poblament diferent, encara magerament compausat de [[visigòts]], especialament en [[Septimània]]. Entre lei Pirenèus e Garona, s'estendiá tanben un ducat de Vasconia qu'èra independent en 768. Fins la mòrt de Carlesmanhe, Septimània deguèt faciar d'operacions de pilhatge aràbias mai causèt gaire de problemas a la dominacion franca en causa de la feblessa numerica de sa populacion e dau contraròtle de son senhor franc. Vasconia foguèt tanben pas la fònt de dificultats importantas. Tre 768, son senhor, [[Lop II de Vasconia|Lop II]], comprenguèt que Carlesmanhe foguèsse pas desirós de veire lo mantenement d'un principat independent dins aquela region. Decidiguèt donc de negociar sa capitulacion e gardèt probablament lo contraròtle de son estat coma vassau de l'Empèri Carolingian<ref>Una legenda conta que foguèt estremat per Carlesmanhe mai aquò correspònd pas ai fachs coneguts : Carlesmanhe nomèt pas de senhor per Vasconia e un dei fius de Lop II venguèt un chivalier famós de l'armada carolingian.</ref>. En revènge, foguèt pas lo cas d'[[Aquitània]] qu'assaièt de se revòutar tre 768 sota la direccion dau duc Hunald. Vencut en [[769]], assaièt de fugir dins lo ducat de Vasconia mai Lop II lo capturèt e lo donèt ai Francs. Aquò marquèt la fin de l'independéncia d'Aquitània mai lo país èra devastat per dètz annadas de guèrra. De mai, per limitar lo risc de revòuta novèla, lei Francs bastiguèron pas de rets defensius desvolopats dins la region. ==== Germania ==== La conquista o la somission deis estats germanics non francs foguèt un deis enjòcs fondamentaus de la politica de Carlesmanhe. Respondèt a una tièra d'obligacions per lo rèi coma lo besonh de contentar son aristocràcia encantada de campanhas susceptiblas de produrre un butin important, lo besonh d'estendre lo crestianisme per contenter la Glèisa o encara la necessitat de sometre d'estats mai o mens menaçants. ===== La conquista de Bavièra ===== Sota lo rèine de Pepin lo Brèu, lei Francs èran ja intervenguts dins leis afaires intèrns de Bavièra. En [[743]], lei Bavarés foguèron desfachs e, en [[748]], Pepin poguèt nomar un duc de Bavièra tenent de ligams familiaus ambé lei Carolingians. Aquò permetèt de faire intrar Bavièra dins l'esfèra franca. Pasmens, aquela somission èra efectiva solament se lo rèi franc èra pron poderós per èstre escotat per lo duc. Durant lei periòdes d'afebliment de la poissança carolingiana, lo ducat veniá tornarmai quasi independent. Ansin, pensant lei Francs immobilizats per d'annadas en Itàlia, lo duc Tasilon III assaièt — d'un biais prudent — de rompre la tutèla franca sus son territòri : en 774, rompèt oficialament l'aliança ambé lei Carolingians mai l'ajudèt durant una expedicion en Espanha en 778 e acceptèt de jurar fidelitat a Carlesmanhe en 781. Aquela posicion ambigua durèt fins a [[787]] quand Carlesmanhe decidiguèt d'organizar una campanha còntra Bavièra per impausar tornarmai sa dominacion. Tasilon III assaièt de resistir mai sa populacion e son aristocràcia lo sostenguèron pas. Tres armadas francas intrèron donc dins lo ducat sensa trobar de resisténcia vertadiera e Tasilon deguèt capitular lo 3 d'octòbre de [[787]]. Après una segonda temptativa de revòuta, foguèt finalament capturat e estremat per Carlesmanhe. Lo territòri de Bavièra foguèt annexat e de còmtats francs i foguèron creats. ===== Lei guèrras e la conquista de Saxònia ===== Se la conquista de Bavièra foguèt relativament aisada per Carlesmanhe, aquela de Saxònia foguèt d'una natura fòrça diferenta en causa de l'ostilitat seculara entre Francs e Saxons e en causa de la dimension religiosa dau conflicte : lei Francs èran crestians e lei Saxons èran encara pagans. Lei campanhas militaras van donc durar de [[772]] a [[785]]. Foguèron marcadas per una tièra de chaples puei per la creacion d'una legislacion repressiva per eliminar lo paganisme saxon. Aquela legislacion foguèt suprimida en [[797]] mai la somission totala de Saxònia s'acabèt solament en [[804]]. Inicialament, Saxnia foguèt somesa per Pepin lo Brèu e deguèt pagar un tribut anuau ai Carolingians. Pasmens, lo cambiament de rèi entraïnèt l'aplant dau tribut e lei Saxons acomencèron de pilhar lei regions frontalieras dau Reiaume Franc. En [[772]], Carlesmanhe decidiguèt d'aprofichar lo non pagament dau tribut per atacar a son torn Saxònia e la pilhar. Pasmens, aqueu succès foguèt menaçat per lei guèrras lombardas e en 774, lei Sacons ataquèron tornarmai lo nòrd dau Reiaume. Aquela annada marquèt lo cambiament de dimension dau conflicte entre Francs e Saxons. Carlesmanhe annoncièt son intencion d'estendre lo crestianisme dins aquela region e va donar la prioritat ais accions còntra Saxònia. Ansin, tre [[775]], dirigiguèt una expedicion de pilhatge per replicar a la campanha de 774. Installèt tanben de garnisons francas e obtenguèt una premiera somission en [[777]]. Pasmens, tre [[778]], una partida dei Saxons aprofichèt la preséncia de l'armada franca en Espanha per se revòutar sota lo comandament de Widukind e massacrar lei soudats francs e lei Saxons raliats. A partir de [[779]], Carlesmanhe cambièt d'estrategia e organizèt una colonizacion pacienta de la region per la pacificar pauc a pauc. Aqueu periòde va durar sept annadas. Au començament, lei Saxons capitèron d'utilizar lei mes d'ivèrn per contestar lei gasanhs dei campanhas d'estiu menadas per lei Francs. Se repleguèron tanben dins de zonas d'accès malaisats. Ansin, en [[782]], lei Francs foguèron desfachs a la [[batalha de Suntel]] e Carlesmanhe deguèt alora reorganizar l'armada franca per contuniar de tenir sei posicions tota l'annada. Un ret de fortificacions foguèt organizat per repòstar ais atacas saxonas e lei nobles saxons raliats foguèron associats a la direccion dau país conquist. De [[783]] a [[785]], la rebellion saxona perdèt donc lo sostèn de la màger part dei populacions e deguèt recular fins a la capitulacion de son cap. La desfacha de Widukind marquèt la conquista dau centre e dau sud de Saxònia. De guèrras — pus limitadas — van contuniar per sometre lo nòrd e l'èst de [[792]] a [[797]]. Pasmens, après la revòuta de 779, Carlesmanhe decidiguèt d'impausar de condicions fòrça duras per estendre lo crestianisme e empachar una revòuta novèla. Sota lo nom de ''Capitulaire De partibus Saxoniae'', una lèi enebiguèt lei rites pagans e menacèron leis opausants de la pena de mòrt. La pena de mòrt foguèt tanben aplicada per lei personas refusant de batejar seis enfants, d'observar certanei rites crestians o atacant lei bens de la Glèisa. Aqueu regime d'excepcion foguèt abolit en [[797]] quand lei trebols acomencèron de venir rars. ==== Espanha e Pirenèus ==== L'interés de Carlesmanhe per Espanha acomencèt en [[777]]. Durant leis annadas precedentas e dempuei la repression de la revòuta d'Aquitània en [[769]], semblava se contentar dei [[Pirenèus]] coma frontaliera naturala. Pasmens, au contrari deis expedicions germanicas, la resisténcia dei [[Sarrasins (pòble)|Sarrasins]] foguèt fòrça importanta e sovent victoriosa. Après d'annadas de guèrra, lo conflicte s'acabèt donc en 812 per de gasanhs territòriaus febles au sud dei Pirenèus. Lo començament de l'intervencion franca au sud dei Pirenèus foguèt entraïnada per l'ambaissada d'un cap musulman en revòuta còntra l'autoritat de Còrdoa en [[777]]. D'efèct, après la casuda dau Califat Omeia, lo darrier membre important d'aquela familha aviá pres lo contraròtle d'Espanha qu'èra venguda independenta dau rèsta dau monde musulman. Pasmens, se tustèt a la resisténcia de certanei governadors, especialament aquelei de [[Toledo]] e de [[Saragossa]]. Menaçat militarament, lo governador de Saragossa aprofichèt lei relacions bònas entre lei Francs e leis Abbassidas per demandar l'ajuda de Carlesmanha. Li prometèt l'abandon de sei possessions en cambi de son ajuda. En [[778]], Carlesmanhe organizèt donc una ofensiva per conquistar lo nòrd d'Espanha e la vila de Saragossa. Pasmens, sa coneissença de la situacion politica d'Espanha èra limitada e capitèt pas de l'aprofichar per servir seis interés. Au contrari, negligiguèt leis estats crestians de la region e pensèt que la conquista de Saragossa seriá aisada. Pasmens, durant lo periòde d'organizacion de la campanha, lo governador de la vila foguèt cambiat au profiech d'un partisan de Còrdoa. Aital, quand lei Francs arribèron a l'entorn de Saragossa, la vila resistiguèt e l'armada carolingiana, sensa armas de sètge, poguèt pas la conquistar. Carlesmanha deguèt donc se replegar vèrs Gàllia. Durant la retirada, una partida de son armada foguèt destrucha, probablament per de Vascons, au còl de [[Roncesvaus]] simbolizant la revirada de l'expedicion. L'expedicion seguenta còntra Espanha foguèt organizada en [[785]]. Aqueu còp, lei Francs èran ben preparats. Avancèron d'un biais prudent e assaièron de s'aliar ambé leis estats crestians de la region. Pasmens, la resisténcia dei tropas musulmanas foguèt importanta. Ansin, en 788, foguèt una armada aràbia que passèt lei Pirenèus per atacar Septimània e menaçar [[Carcassona]] e [[Narbona]]. Aquela ofensiva foguèt finalament replegada e lei Francs conquistèron pauc a pauc lo sud dei Pirenèus occidentalas. Lei succès vertadiers se debanèron a partir de 790 quand lo còmte Guilhèm acomencèt de dirigir la lucha còntra lei Sarrasins. En [[793]], après un darrier succès, lei Sarrasins deguèron abandonar Septimània. La guèrra se debanèt alora au sud dei Pirenèus e lei Francs prenguèron pauc a pauc l'avantatge. [[Lhèida]] foguèt conquista en [[800]], [[Barcelona]] en [[801]]. [[Tarragona]] e [[Pampalona (Navarra)|Pampalona]] se revoutèron còntra sei senhors musulmans. A partir d'aqueu periòde, leis esfòrç de Guilhèm foguèron renfòrçats per aquelei de [[Loís lo Piós|Loís]], fiu de Carlesmanhe. La situacion demorèt favorabla ai Francs fins a la fin deis annadas 800 quand lei Sarrasins reconquistèron Tarragona (808) puei Pampalona (809). De còntraofensivas foguèron organizats sensa succès per lei Francs còntra [[Tortosa]] entre [[810]] e [[812]] fins a la signatura de la patz en 812. D'efèct, après d'annadas de guèrra sensa venceire ni vencut, lei dos camps acomencèron de negociar a partir de 810. La patz foguèt signada en 812 e Carlesmanhe organizèt au sud dei Pirenèus lei territòris conquistats per formar una [[Marcha d'Espanha]] capabla de protegir Septimània e lo sud de Gàllia. ==== Leis Avars ==== [[File:Tezaurul Sannicolau Mare 3.jpg|thumb|Tesaur de Nagyszentmiklós descubèrt en [[1799]] que foguèt enterrat en Ongria vèrs [[796]] durant lei guèrras entre Francs e Avars.]] Après lei dificultats de la conquista de Saxònia, Carlesmanhe poguèt pas contuniar sa politica d'expansion en direccion dau nòrd-èst : lo pòble deis Obotrites qu'èra installat dins lei regions balticas èra un aliat tradicionau dei Francs e una guèrra dins aquela region auriá benlèu entraïnat de revòutas novèlas dei Saxons. Ansin, Carlesmanhe preferiguèt s'interessar ai regions d'Euròpa Centrala pobladas per leis Avars. Leis Avars demoravan dins lo centre d'Euròpa sus lei territòris deis estats actuaus d'Ongria e de Romania. Formavan un mosaïca de principats que foguèron lòngtemps en guèrra còntra lei Bizantins. Per aquò, formèron d'alianças ambé Bavièra e lo Reiaume Lombard au començament dau sègle VIII. En revènge, èran gaire pertocats per leis afaires d'Euròpa Occidentala fins ais annadas 740. Lo cambiament se debanèt en causa de la progression dau Reiaume Franc. Acomencèron de secutar lei regions frontalieras francas e aculhiguèron mai d'un exilat lombard après la casuda dau Reiaume Lombard. Puei, ajudèron lei pòbles eslaus en lucha còntra lei Francs e assaièron de formar sensa succès una aliança ambé Bavièra. En [[788]] e [[790]], Carlesmanhe assaièt de negociar e divèrseis ambaissadas foguèron cambiadas entre Francs e Avars. Pasmens, la diplomàcia aguèt ges de resultats e lei Francs decidiguèron d'atacar. Doas rasons motivèron aquela decision. Premier, leis Avars èran un pòble ric gràcias ai butins deis operacions de pilhatge deis annadas precedents. Puei, la somission d'aqueu pòble permetiá ai Francs de durbir un accès vèrs leis axes comerciaus dau centre d'Euròpa. Enfin, leis Avars èran encara un pòble pagan e Carlesmanhe poguèt donc presentar aquela guèrra coma un conflicte per la defensa e l'expansion dau crestianisme. Lei combats acomencèron a partir de 791. Aprofichant de revòutas entre lei princes avars, lei Francs conquistèron dos còps la capitala principala deis Avars, un camp dich ''Lo Ring'', en [[795]] e [[796]]. I prenguèron un butin considerable e ocupèron una partida dau país avar en 797. Pasmens, divèrsei revòutas aguèron luòc de 799 a 803 còntra la dominacion franca fins a l'esclatament dau territòri avar en 805. La màger part foguèt ocupada per d'Eslaus o de Bavarés. Lo rèsta demorèt sota lo contraròtle de caps avars venguts crestians e vassaus dei Francs. === La proclamacion de l'Empèri e sa significacion === [[File:Sacre de Charlemagne.jpg|thumb|Representacion dau coronament de Carlesmanhe.]] A partir deis annadas 790, lo Reiaume Franc de Carlesmanhe s'estendiá sus la màger part dei territòris crestians d'Occident, es a dire sus la màger part dei regions reconeissent l'autoritat religiosa dau papa. Lo rèsta dau continent èra devesit entre d'estats pagans, d'estats musulmans e l'Empèri Bizantin crestian mai reconeissent l'autoritat religiosa de [[Constantinòple]] e non de [[Roma]]. Òr, l'unitat de l'Empèri Roman e dau monde crestian ai sègles III e IV aviá creat l'idèa que l'Empèri Roman èra l'empèri de la Crestianitat o encara l'òbra de Dieu per protegir lei crestians. Ansin, quand Carlesmanhe acabèt lei conquistas de [[Lombardia]], de [[Bavièra]] e acomencèt aquela de [[Saxònia]], se desvolopèt pauc a pauc l'idèa de proclamar tornarmai un empèri dins lei regions occidentalas d'Euròpa. [[Alcuin de York]], religiós e conselhier fòrça important de Carlesmanhe, foguèt lo còr dei partisans de la proclamacion d'un empèri novèu. Per la màger part dei religiós romans, la formacion d'un empèri novèu per la Papautat permetiá d'unir lei poders temporaus e espirituaus e lo premier seriá inspirat per l'accion dau segond. Per lei conselhiers de Carlesmanhe, lo títol d'emperaire èra una fònt de legitimitat suplementària e la reconóissença de son ròtle de protector e de guida de la Glèisa. Aquelei concepcions èran diferentas. Pasmens, lei conselhiers de Carlesmanhe èran tròp ignorants de l'art de la diplomàcia papala per la comprendre e la Papautat pensava èstre capable d'impausar una partida de son projècte gràcias au poder espirituau dau papa. Lei doas partidas venguèron donc pauc a pauc d'acòrd per proclamar Carlesmanhe emperaire. Ansin, se la proclamacion de 800 foguèt una sospresa en partida causada per lei dificultats dau papa, èra tanben l'acabament d'un procès lòng e negociat. D'efèct, lei circonstàncias aguèron un ròtle important quand lo papa [[Leon III (papa)|Leon III]] deguèt faciar una revòuta intèrna a Roma a partir de 799. Pasmens, son eleccion en 796 per remplaçar [[Adrian I (papa)|Adrian I{{èr}}]] èra estada relativament rapida e aisada mai sa politica va rapidament se turtar a l'oposicion de la populacion e de l'aristocràcia romana. Lo 25 d'abriu de 799, foguèt arrestat e estremat. Rapidament liberat per lo duc franc de Spoleto, deguèt anar a Padenborn per demandar l'ajuda de Carlesmanhe per restablir son autoritat. L'expedicion se debanèt en 800. Lo rèi reïuniguèt donc un concili per jutjar lo papa e l'innocentar. Puei, aqueu concili discutèt de la proclamacion de Carlesmanhe que venguèt oficialament emperaire d'Occident lo 25 de decembre de 800. Dins aquò, se lo rituau de la ceremònia marquèt l'autoritat superiora dau papa, lei fachs van rapidament mostrar l'independéncia de Carlesmanhe. D'efèct, la poissança temporala de l'emperaire li permetèt generalament d'impausar sei projèctes e d'intervenir dins leis afaires de la Glèisa. Ansin, Carlesmanhe aguèt un ròtle decisiu dins de questions d'organizacion o de teologia coma la modificacion dau Credo a la fin deis annadas 800. Un autre ponch important au coronament imperiau de Carlesmanhe foguèt la reaccion bizantina relativament mesurada en causa dei dificultats de Constantinòple. D'efèct, en 800, lo tròne èra ocupat per una frema, ço qu'èra considerada coma una causa vergonhósa per la màger dei contemporanèus e una fònt d'afebliment intèrn. De mai, l'Empèri Bizantin èra pas en posicion de s'opausar militarament ai Francs. Au contrari, lei territòris bizantins d'Itàlia e dei Balcans èran sota la menaça d'una invasion franca. Aquelei regions èran lo pensament vertadier de la diplomàcia bizantina e de negociacions se debanèron per assegurar lo contraròtle bizantin. Après un periòde de refús, leis emperaires bizantins adoptèron donc una posicion de compromés : acceptèron donc de reconóisser lo títol imperiau de Carlesmanhe sensa parlar d'[[Empèri Roman d'Occident]]. De son caire, la cancelariá carolingiana adoptèt de formulacions identicas. D'ara endavant, lo ''basileus'' foguèt solament dich « emperaire ». === Lo començament deis invasions vikings === Lei darriereis annadas dau rèine de Carlesmanhe foguèt marcadas per lo començament deis invasions vikings dins lo nòrd de l'Empèri e dins certaneis estats dei regions balticas sota protectorat franc. Lei premiers pilhatges acomencèron a la fin dau sègle VIII e a partir de 810, lo problema d'aqueleis atacas venguèt pron important per ordonar lo començament d'una politica de fortificacion dei pòrts e de certanei fluvis. Pasmens, aquelei mesuras foguèron pas sufisentas e la menaça va aumentar durant lei rèines de sei successors per venir un problema fòrça grèu a partir deis annadas 850. == Leis organizacions politica e administrativa durant lo rèine de Carlesmanhe == Dins lo reiaume puei l'empèri de Carlesmanhe, lo sobeiran èra un senhor poderós e ric capable de viure sensa l'ajuda de sei vassaus e fidèus. Un ret de cinc cents còmtes e de dos cents evesques permetiá d'assegurar lo contraròtle militar, administratiu e religiós dau territòri. Pasmens, lo rèi èra un senhor absolut car la talha de l'empèri e l'influéncia dei tradicions germanicas l'obliguèt de dirigir l'estat ambé l'acòrd o lo sostèn dei senhors principaus. Ansin, una tièra d'institucions dirigiguèt l'Empèri Carolingian. === L'armada === [[File:Einhard vita-karoli 13th-cent.jpg|thumb|Representacion de l'armada carolingiana durant lei guèrras de Saxònia.]] Au sègle VIII, tres sègles après sa conquista dau nòrd de Gàllia, lo pòble franc èra totjorn un pòble de guerriers. Ansin, la legitimitat militara e la victòria au combat èra la fònt principala dau poder franc. L'armada èra donc l'institucion pus importanta de l'Empèri e cada expedicion anuala demorava relativament populara en causa deis oportunitats d'enriquiment. Pasmens, en causa de la talha de l'Empèri e dau ritme anuau dei campanhas militaras, la mobilizacion deguèt seguir divèrsei principis per pas entraïnar de revòutas localas. Ansin, lei mobilizacions anualas èran parcialas e lei regions regardadas èran generalament aquelei situats pròchas dau teatre d'operacions. Ansin, cada òme liure deviá teoricament respòndre ais òrdres de mobilizacion. Dins lei fachs, solament una fraccion evolucionant entre un seisen e un tèrç deis efectius teorics participava ai campanhas ofensivas. En revènge, dins lo cas d'una guèrra defensiva, la mobilizacion dei regions menaçadas podiá agantar la totalitat d'aquel efectiu. Un pensament similar existiá tanben per organizar l'avitalhament dei soudats. Cada region deviá participar per defugir de roïnar lei regions pròchas dau prat batalhier. Durant lo rèine de Carlesmanhe, l'aristocràcia franca èra encara en formacion<ref>Durant aqueu periòde, lei cavaliers representavan solament lei classas superioras de la societat e non pas encara lei classas dominantas.</ref>. Cada òme liure èra donc susceptible de participar a una guèrra e deviá pagar son armament e una partida de son avitalhament. Dins aquò, durant lei campanhas, la logistica poguèt de còps assegurar lo remplaçament d'una armada rompuda durant una batalha. L'efectiu teoric maximum de l'armada franca èra donc fòrça important ambé {{formatnum:50000}} òmes. Aquò permetiá de reüir entre {{formatnum:10000}} e {{formatnum:15000}} combatents cada annada. Lo còr d'aquela armada èra sa cavalariá pesuca que gropava entre 500 e 800 òmes pron rics per assegurar l'entretenença dei chivaus e de l'equipament. Sus lo prat batalhier, èra generalament cargada deis assauts frontaus per rompre lei linhas enemigas. La cavalariá leugiera gropava entre {{formatnum:2000}} e {{formatnum:3000}} combatents capables d'entretenir un chivau e un armament leugier sovent compausat d'una [[espasa]] o d'una lança e d'un bloquier de fusta. Èra generalament cargada de missions d'escòrta, de pilhatge, de reconoisssença e de contornejament. Coma Carlesmanhe agrada lei movements de contornejament, la cavalariá leugiera aguèt sovent un ròtle important dins son estrategia. Enfin, l'infantariá gropava entre {{formatnum:6000}} e {{formatnum:10000}} guerriers. Dins l'estrategia de Carlesmanhe, èra generalament utilizada per susvelhar lo camp e l'avitalhament, atacar lei linhas enemigas après lei cargas de cavalariá, ocupar lei regions conquistadas e s'ocupar dei sètges dei vilas. Aquelei soudats tenián generalament d'equipaments leugiers coma un [[bloquier]] de fusta, una [[lança]] e una arma blanca ([[daga]], coutèu, [[destral|destrau]]...). L'[[arc]] se desvolopèt pauc a pauc après lei guèrras còntra leis Avars. Aital, en 803, Carlesmanhe fixèt l'equipament obligatòri de l'infantariá : un bloquier, una lança, un arc e dotze [[sageta]]s. La disciplina e l'avitalhament èran de pensaments regulars de Carlesmanhe. Per exemple, a partir de 811, l'ebrietat foguèt condamnada per de penas d'excomunicacion. Per assegurar l'avitalhament, lo govèrn assaièt de formar de resèrvas de manjar e utilizèt un sistèma de convòis de carretas per lo transportar. L'armada teniá tanben d'otís, coma de mòlas, per produrre son manjar a partir de ressorsas localas. Lei còmtes devián pagar una partida dei despens d'aquel avitalhament. En revènge, la logistica pus pesuca (batèu de transpòrt, armas de sètge...) èra generalament pagat per lo rèi. La proteccion de l'avitalhament èra una mission prioritària dei combatents. === Lei revenguts de Carlesmanhe === En fòra dei despens militaras, Carlesmanhe deviá entretenir sa Cort, es a dire lei despens de foncionament de l'administracion, l'entretenença dau palais e de sei servicis, la bastida e la renovacion de certanei bastiments e l'avitalhament de son personau. Deviá tanben tenir son reng diplomatic. Ansin, s'una partida d'aquelei servicis èra ja pagaga per de donacions de tèrra o de privilègis, Carlesmanhe aguèt un besonh regular de finanças. Òr, coma lo sistèma d'impòst regular de l'Empèri Roman aviá disparegut, l'Empèri Carolingian deguèt trobar de fònts novèlas. La premiera fònt de revenguts èra compausada dei domenis reiaus. D'efèct, gràcias ais eiretatges de la dinastia merovingiana e de la familha carolingiana, Carlesmanhe èra un senhor poderós que teniá de centenaus de domenis dins lo nòrd de Gàllia. Gràcias au partiment dei conquistas, l'emperaire teniá tanben de domenis fòrça estendut dins lei regions orientalas de l'Empèri. Li permetián de produrre de produchs agricòlas, de mineraus e de sau. Aquelei produchs èran dirigits vèrs la Cort quand Carlesmanhe èra dins la region. Dins lo cas contrari, lei sobras èran vendudas. Lo sistèma de vassalitat qu'acomencèt de se formar a partir de 750 foguèt una segonda fònt de revenguts — indirècts — per lo foncionament de l'Estat, especialament aqueu de l'armada. D'efèct, la concession d'un fèu èra una forma de pagament e franc de quauquei situacions especialas, lo vassau deviá pagar sei despens sensa l'ajuda dau rèi e respòndre a sei convocacions. Ansin, dins lo cas d'una guèrra, lo vassau deviá venir ambé sei vassaus. Òr, l'entretenença dei fòrças militaras dau vassau èra a sa carga, ço que permetiá d'equipar una partida dei soudats sensa despens dau govèrn centrau. Lei fèus eclesiastics èran obligats d'aplicar tanben aquelei reglas. Lo problema principau foguèt lo pagament dei salaris dau còmte qu'èran pas de vassaus vertadiers de Carlesmanhe mai leis administrators d'una partida dau domeni reiau. La solucion trobada foguèt la division dei comtats entre lei tèrras de l'emperaire e lei tenements liats a la foncion de còmte. Per la seguida, aquò será a l'origina d'una partida dau sistèma feodau europèu de l'Edat Mejana. Una autre fònt de revenguts foguèt lo pagament de drechs de peatge per la circulacion dei bens e dei marchandisas. Èra exigit dins leis endrechs onte la circulacion necessitava una ajuda o d'infrastructuras especialas (pònt...), ai frontieras dau reiaume, ai passatges dei còls aupencs e pirenencs, a l'intrada dei vilas o dei pòrts... etc. Aqueu revengut èra fòrça important per lei finanças reialas e d'oficièrs especiaus foguèron nomats per lo percebre. Dins certanei cas, lei còmtes avián tanben lo drech de gardar una partida dau pagament dei peatges situats dins son comtat. Enfin, lei guèrras e lei tributs — maugrat lei despens de la logistica e de l'equipament de certanei soudats — foguèron una fònt importanta, especialament au començament dau rèine, car permetián de pilhar dirèctament de richessas malaisadas de trobar o de produrre coma de pèças de moneda o de metaus preciós. === L'administracion centrau e l'adopcion d'una capitala permanenta === L'administracion centrala èra situada au palais de l'emperaire e formada per sei fidèus que podián servir, per exemple, dins la capitala coma conselhier o en província coma còmte. Aquel usatge, creat per Pepin lo Brèu, permetiá de tenir un ret de fidèu per contraròtlar lo territòri dau reiaume. Son problema principau èra lo recrutament car lo trabalh necessita un nivèu d'educacion sufisent per escriure e legir. Sei servicis èran relativament variats. Lei principaus èran d'escriure e de legir la correspòndia de Carlesmanhe ambé lei províncias e lei sobeirans estrangiers, la redaccion d'actes de justiciá e la conservacion deis archivas reialas. En causa dei besonhs d'aquela administracion qu'èra gaire capabla de seguir lo rèi dins totei sei desplaçaments, Carlesmanhe deguèt adoptar una capitala permanenta. Ansin, s'installèt per de periòdes mai o mens lòngas a Herstal, a Worms, a Pandenborg e enfin a [[Aquisgran|Ais d'Alemanha]]. Aquò èra una practica novèla per la dinastia carolingiana car Carles Martel aviá pas de capitala. Pepin lo Brèu utilizèt tanben mai d'un palais meme se, finalament, chausiguèt de demorar en Ais d'Alemanha a la fin de sa vida en causa de la posicion estrategica de la vila. Pasmens, Ais èra pas encara la capitala oficiala de l'Empèri. Lo cambiament se debanèt a partir de 790 quand Carlesmanhe acomencèt d'estabilizar l'Empèri. Ais venguèt donc sa residéncia principala a partir de 794. === L'assemblada === L'assemblada de l'Empèri Carolingian èra compausada de la reünion dei fidèus dau sobeiran, dei còmtes, deis evesques e abats e dei vassaus principaus dau reiaume. Representava lo pòble franc e èra un eiretatge dau periòde de l'assemblada deis òmes liures dei sègles III-VI. De còps, lo papa mandava tanben una ambaissada per lo representar. Coma lo rèi deviá dirigir l'estat ambé lo sostèn dei senhors pus poderós, aquela assemblada èra pas solament una cort d'enregistrament dei decisions de Carlesmanhe. Au contrari, se l'emperaire èra lo cap suprèm, deviá tanben tenir còmpte deis interés dei senhors locaus e lei decisions importantas èran donc sovent adoptadas d'un biais comun. Ansin, de comissions èran formadas, presididas dirèctament per Carlesmanhe o per un senhor important, per negociar e escriure lei tèxtes. Après l'aprovacion de la comission, lo tèxte èra oficialament adoptat per l'assemblada. En fòra d'aqueu ròtle legislatiu entre lo rèi e sei vassaus o fidèus, l'assemblada teniá tanben de ròtles religiós e politic. Lo premier aprofichava la reünion dau clergat de l'Empèri — que representava la màger part dau clergat crestian fidèu a Roma — per discutir de questions religiosas. Lo segond permetiá de recordar l'autoritat de Carlesmanhe sus l'Empèri. En 813, una assemblada extraordinària permetèt tanben de fixar lei reglas de succession de Carlesmanhe au profiech de son fiu Loís. === L'administracion dei territòris === En causa de la superficia importanta de l'Empèri, Carlesmanhe deguèt adoptar un sistèma d'administracion locala per representar son autoritat, assegurar la defensa militara dei províncias e permetre l'aplicacion dei lèis. S'una partida d'aquela òbra foguèt assegurada per lo ret administratiu de la Glèisa, Carlesmanhe creèt un ret de senhors locaus dichs còmtes que representava l'emperaire. Puei, creèt un segond còrs, formats de foncionaris dichs ''Missi Dominici'', per mandar d'òrdres dirècts ai caps locaus e susvelhar seis activitats. Lo còmte èra un fidèu de Carlesmanhe que deviá representar son autoritat e li rendre regularament còmpte. Dins son comtat, lei responsabilitats dau còmte èran tant privadas que publicas. Au nivèu privat, deviá assegurar lo mantenement deis interès locaus dau rèi car èra l'administrator dei bens locaus dau sobeirans. Au nivèu public, deviá assegurar lo mantenement de l'òrdre public, l'aplicacion dei lèis e la proteccion militara. De mai, certanei còmtes èran tanben convocats a la Cort per assegurar de missions militaras dins l'armada o diplomaticas dins de país estrangiers. Enfin, devián tanben participar Ansin, la carga de trabalh dei còmtes èra generalament tròp importanta. Dins certanei cas, èran absents la mitat de l'annada. Pasmens, en causa dau nombre tròp feble de personas educadas, lei còmtes èran rarament revocats. Lei ''[[Missi dominici]]'' èran d'inspectors, d'enquistaires e d'agents d'aplicacions de Carlesmanhe. Tenián tanben lo ròtle d'autoritat intermediària entre lo poder centrau e lei poders regionaus. Ansin, èran mandats d'un biais sistematic dins lei comtats per rendre còmpte de l'activitat dei còmtes. Lo mandadís d'un ''missus'' dins lei ducats o lei marchas èra pus rara car aquelei regions teniàn d'autoritats intermediàrias pus eficaças. Avián lo drech per corregir leis abús o leis errors constatadas e destituir lei foncionaris locaus, comprés lo còmte. Podián tanben portar d'instruccions especialas d'aplicar dins lo comtat. Lei ''Missi Dominici'' tenián donc un ròtle centrau dins l'administracion territòriala de Carlesmanhe. Pasmens, fins a 802, èran solament de mandadors provisòris sovent chausits entre lei vassaus paures. A la fin dau sègle VII, la corrupcion dei ''missi'' èra donc venguda tant importanta que Carlesmanhe deguèsse reformar son sistèma e adoptar de ''missi'' permanents generalament chausits dins la Glèisa. En fòra dei comtats, existiá tanben de ducats e dei marchas que tenián d'autonòmias importantas. Lei premiers èran generalament d'estats conquists qu'avián gardat una partida de seis institucions e de sei senhors. Ansin, lo duc podiá èstre un rèi inicialament independent acceptant de reconóisser l'autoritat superiora de Carlesmanhe (Ducat de Vascònia, Septimània...). Lei marchas èran de regions frontalieras fortificadas dirigits per un còmte especialament chausit per Carlesmanhe. == L'economia de l'Empèri Carolingian durant lo rèine de Carlesmanhe == === L'estructura de l'economia de l'Empèri === Coma per leis autreis estats dei premiers sègles de l'Edat Mejana, la basa de l'economia èra l'agricultura organizada per un sistèma feodau encara en formacion a la fin dau sègle VIII. La basa territòriala de la produccion agricòla èra la « mansa » qu'èra l'unitat fiscala de basa. Una persona podiá tenir mai d'una mansa. Puei, lei mansas èran gropadas per formar de domenis d'una superficia generalament situada entre {{formatnum:1000}} e {{formatnum:2000}} ectaras. Au nivèu sociau, lei païsans èran organizats en vilatge. Lei culturas èran situadas a l'entorn d'aquelei vilatges. Lei produccions principalas èran compausadas de [[cereala]]s que representavan la basa de l'alimentacion. Lei cerealas èran pron variadas car aquò permetiá de demenir lei riscs en cas de recòltas marridas d'un produch. D'un biais generau, lei païsans carolingians assaiavan de privilegiar la quantitat a la qualitat. Lo [[blat]] èra rar mentre que lo séguel, lo blat negre o lei favas èran frequents. Per lo rèsta, l'agricultura èra compausada d'activitats de norrigatge (chivaus, motons, galinalha...) relativament frequentas e de cultura de valor superiora coma la viticultura o lei plantas textilas. Lei produchs de la caça e de la pesca èran un element important dins lei regions que tenián aquelei ressorsas. Lo nivèu tecnologic d'aquela agricultura èra feble e leis otís de fèrre èran fòrça rars. Se fau notar qu'aperaquí la mitat dau territòri èra quasi pas desvolopat. L'[[indústria]] èra gaire desvolopat e limitat a la transformacion de produchs agricòlas e a l'artesanat de la metallurgia. Leis equipaments agricòlas pus importants (pressa, molin...) èran entretenguts per leis autoritats localas. Una partida importanta dei textils e deis otís de basa èran produchs dirèctament au vilatge per lei païsans. La produccion d'otís complèxs èra l'òbra d'artesans vertadiers que lo nombre èra feble. Pasmens, lo fèrre èra un element rar e son usatge èra sovent limitat a la produccion militara. Lo comèrci aviá declinat dempuei lo periòde de l'Empèri Roman mai demorava una activitat encara importanta. Lei produchs principaus comercializats dins l'Empèri èran lo vin, lo blat, l'òli, lei textils, lo peis salat e leis esclaus. De cambis importants se debanavan ambé lei regions britanicas, espanhòulas e saxonas. En revènge, en causa dei guèrras dins lei regions orientalas de Mediterranèa e a l'entorn de la peninsula iberica durant lo periòde de l'expansion musulmana, lei cambis mediterranèus conoguèron una baissa — relativa — durant lo rèine de Carlesmanhe. Leis importacions principalas èran de textils, de pelissas, de produchs preciós d'Africa e d'Asia (espècias, evòri...) e d'ambra. Leis exportacions principalas èran lo vin e lo blat. Dins l'Empèri, leis axes comerciaus principaus èran situats de lòng dei rotas romanas ancianas. Per sostenir aquela activitat, la moneda principala èra lo denier d'argent. Lei monedas d'aur èran pus raras e d'origina estrangiera o anciana. D'efèct, en causa de la manca de jaciment d'aur important en Euròpa Occidentala, la produccion de pèças d'aur dispareguèt rapidament tre la fin de l'Empèri d'Occident e l'usatge d'aquelei monedas declinèt pauc a pauc au sègle VII. En revènge, la moneda d'argent conoguèt un desvolopament important en causa de la preséncia de jaciments dins l'Empèri e de sa valor adaptada ai cambis generalament locaus de l'activitat comerciala de l'Empèri. === L'accion agricòla de Carlesmanhe === L'accion agricòla de Carlesmanhe demorèt limitada e la vida rurala evolucionèt pas durant son rèine. Son pensament principau èra de melhorar la gestion de sei domenis agricòlas. Ansin, adoptèt una lèi per definir lei culturas obligatòrias dins cada domeni, definir lei periòdes de caça, organizar l'avitalhament de la Cort o de l'armada, mantenir l'igièna dins leis obradors de transformacion dau lach... etc. Lei ''Missi dominici''' foguèron de còps cargats de susvelhar son aplicacion. === L'unificacion deis unitats de mesura e lei reformas de la moneda === [[File:Denier Charlemagne1.jpg|thumb|right|Fotografia d'un denier dau rèine de Carlesmanhe.]] Carlesmanhe assaièt d'impausar divèrsei reformas per lo sistèma d'unitats de mesura qu'èran vengudas fòrça diferentas segon l'endrech. La reforma principala foguèt aquela de la liura que sa valor foguèt d'ara endavant egala a 437 gramas. Aqueu cambiament e la volontat d'unificacion de l'emperaire aguèt de consequéncias importantas per la moneda carolingiana que va conóisser divèrsei reformas durant lo rèine. Au començament dau rèine, lo denier leugier teniá una massa mejana de 1,23 gramas d'argent. Entre 787 e 794, l'emperaire adoptèt una reforma majora d'aqueu sistèma amb un denier novèu que sa massa mejana èra de 1,60 gramas d'argent. La rason d'aqueu cambiament es mau coneguda. L'ipotèsi principala es la necessitat d'aumentar la quantitat d'argent dins lei pèças en causa de l'aumentacion d'argent disponible a l'entorn de Mediterranèa durant aqueu periòde. Lei pèças estrangieras èran generalament refondudas per leis obradors reiaus permetent una unificacion relativa de la moneda en circulacion de l'Empèri Carolingian<ref>Certanei senhors locaus avián tanben lo drech de batre la moneda e lei pèças bizantinas e aràbias èran fòrça frequentas dins lei regions comercialas coma lo nòrd d'Itàlia.</ref>. A partir dau coronament imperiau, Carlesmanhe adoptèt un denier novèu que teniá una massa d'argent de 1,91 gramas. Aqueu sistèma monetari entraïnèt divèrseis incoeréncias car lo taus de cambi entre lei monedas novèlas e ancianas foguèt mau definidas per favorizar lei finanças publicas (pagaments dei peatges, deis emendas...). Pasmens, permetèt tanben de luchar còntra l'inflacion causada per l'aumentacion de la quantitat d'argent disponibla e de limitar la partença en fòra de l'Empèri d'una moneda susavalorada. Lei monedas d'aur demorèron totjorn fòrça raras durant lo rèine de Carlesmanhe. Premier, èran mau adaptadas ai necessitats dau comèrci occidentau. D'autra part, la produccion carolingiana de pèças d'aur èra limitada e solament destinada au prestigi de l'Empèri per imitar l'Empèri Bizantin que teniá una moneda d'aur. === La politica comerciala de Carlesmanhe === Carlesmanhe s'ocupèt gaire d'afaires comercialas en causa de la superficia de l'Empèri. Sei mesuras principalas foguèron d'assegurar la circulacion dei marchandas gràcias a una politica de seguritat dei rotas e dei rius o a la renovacion de certaneis infrastructuras. Dins certaneis endrechs, de projèctes importantas foguèron acomençats per melhorar la circulacion entre lei rius coma lo cavament d'un canau entre Ren e Danubi. Pasmens, lei mejans tecnologics èran pas encara sufisents per acabar aquela bastida. == La politica religiosa e leis afaires religiós durant lo rèine de Carlesmanhe == L'aliança ambé la papautat èra l'axe major de la diplomàcia de la dinastia carolingiana. L'expansion dau crestianisme e l'unificacion dei practicas dins l'Empèri foguèron donc de dèures importants de l'emperaire. Ansin, Carlesmanhe entraïnèt mai d'una guèrra (Saxònia, Espanha, Avars) en causa de motius religiós, o au mens en partida religiós, e s'impliquèt regularament dins de questions teologicas o d'organizacion intèrna de la Glèisa. === L'expansion dau crestianisme === L'expansion dau crestianisme foguèt un element importanta de la politica estrangiera de Carlesmanhe. D'efèct, durant son rèine, divèrsei guèrras s'acabèron per la conversion de pòbles pagans au crestianisme e donc per l'expansion d'aquela religion. Lei principalas foguèron lei guèrras còntra lei Saxons e còntra leis Avars. D'autra part, lo poder carolingian sostenguèt tanben lo mandadís de missionaris per evangelizar lei pòbles eslaus. === La question dau dogme === [[File:3enighed.svg|thumb|right|Representacion de la Trinitat Occidentala adoptada sota lo rèine de Carlesmanhe.]] Carlesmanhe s'ocupèt dau dogme de la Glèisa Crestianisme a partir deis annadas 790. Son conselhier Alcuin de York aguèt una influéncia importanta dins lo debanament d'aqueu procès fins a sa mòrt car èra lo representant de la tradicion crestiana deis illas britanicas de fidelitat au dogme de Roma. Òr, a partir deis annadas 780, se desvolopèt l'idèa de « l'adopcionisme » (Jèsus adoptat per Dieu e non son fiu) dins lo sud de Gàllia o en Espanha e l'Empèri Bizantin èra encara empachat per la question deis imatges. Pus grèu per leis autoritats crestianas, lo sud de Gàllia assostava tanben d'eresias declarant que [[Maria (maire de Jèsus)|Maria]] foguèsse la maire de mai d'un enfant. Enfin, l'unificacion dei practicas religiosas de l'Empèri èra un factor d'estabilizacion de son territòri. La poissança de Carlesmanhe li permetèt de reünir de concilis e la ierarquia de la Glèisa occidentala li reconoguèt aqueu drech d'un biais implicit per son abséncia de contèsta. De 792 a 800, sostengut per l'emperaire, Alcuin va luchar còntra l'adopcionisme fins a la retractacion de l'evesque Fèlix, teologian principau d'aquela idèa, a Ais d'Alemanha. Après aquela victòria, lo clergat iberic va pauc a pauc abandonar l'adopcionisme. Pasmens, tre la resolucion de l'afaire adopcionista, acomencèt aquela dau Sant Esperit en causa de l'abséncia de definicion dogmatica complèta d'aqueu concèpte. En particular, lo problema èra de saber se lo Paire e lo Fiu tenguèsson un reng identic o non dins sa definicion. Per leis autoritats religiosas de Constantinòple, lo Sant Esperit procedís dau Paire per lo Fiu. Au contrari, una partida de la Glèisa Occidenta adoptèt lei conclusions dau concili de Nicèa e, dins aquelei regions, l'Esperit Sant procedís dau Paire e dau Fiu. En Iàlia, leis esitacions de la papautat entraïnèron de practicas variadas dins la definicions d'aqueu dogme. Òr, la volontat d'unificacion de la Glèisa de Carlesmanha poguèt pas acceptar aquela situacion. Ansin, de 796 a 809, una tièra de concili entraïnèt l'adopcion per la Glèisa Occidentala d'una reforma dau ''Credo'' en acòrd ambé l'usatge franc : lo tèxte passèt donc de « l'Esperit Sant procedís dau Paire » (''ex Patre'') a « l'Esperit Sant procedís dau Paire e dau Fiu » (''ex Patre Filioque''). Aquela reforma mostrèt l'importància de l'emperaire dins leis afaires religiosas car foguèt adoptada per la Glèisa maugrat lo refús iniciau dau papa Leon III. === L'organizacion de la Glèisa === En fòra de l'expansion dau crestianisme e de la definicion dau dogme, Carlesmanhe aguèt tanben un ròtle important dins l'organizacion de la Glèisa Occidentala que li permetèt de'n venir lo cap vertadier. Ansin, s'ocupèt de respòndre ai besonhs materiaus e financiers dau clergat gràcias a una tièra de donacions au profiech deis evescats e dei monastèris. La dima, impòst au profiech de la Glèisa, venguèt obligatòria dins tot l'Empèri e lei domenis religiós foguèron plaçats sota la proteccion militara d'avoats nomats dirèctament per l'emperaire. Una gròssa atencion foguèt tanben donada ai nominacions dei caps de la Glèisa Carolingiana per lo poder e divèrsei mesuras e lèis permetèron d'instaurar de reglas de disciplina e de'n contraròtlar l'aplicacion. == La justícia e leis afaires juridics durant lo rèine de Carlesmanhe == === Lo drech e lei lèis === Lei fònts dau drech e dei lèis durant lo rèine de Carlesmanhe e de sei predecessors èran fòrça variadas car cada pòble somes au poder franc teniá lo drech de gardar sa lèi. De mai, la lèi franca èra devesida entre dos ensems diferents per lei Francs Salians e per lei Francs Renans. Enfin, lo drech canonic, e de còps lo drech roman, podián s'aplicar dins l'Estat Franc e la paraula dau rèi en conclusion de l'assemblada dau reiaume aviá tanben l'estatut juridic d'un òrdre o d'una lèi. La màger part d'aquelei lèis èran oralas e son escritura èra alora considerada coma una comoditat e non una necessitat. L'objectiu d'aquela mosaïca de drechs diferents èra d'assegurar l'òrdre public, la patz sociala e d'empachar de cicles venjanças sensa fin. Ansin, la màger part dei lèis regardava leis ofensas de drech privat e mai d'un crim èra condamnat solament per una compensacion a la victima o a sa familha. L'unificacion d'aqueleis ensems conoguèt quauquei progrès durant lo rèine de Carlesmanhe mai a sa mòrt, cada sistèma juridic èra encara fòrça diferent. D'efèct, dins la màger part dei societats germanicas, la lèi èra situada au dessús dau rèi. Lo rèi èra son interprèt suprèm mai tota cambiament de la lèi necessitava l'aprovacion de l'assemblada. De mai, lo cambiament dei lèis èra pas una necessitat per la màger part dei contemporanèus de Carlesmanhe e l'independéncia juridica de cada pòble permetiá d'assegurar son autonòmia e donc d'assegurar l'estabilitat generala de l'Estat. Aquela situacion cambièt un pauc après lo coronament imperiau car, segon lo drech roman, l'emperaire aviá un poder sufisent per modificar lei lèis. Aquò permetèt a Carlesmanhe d'adoptar quauquei modificacions per resòuvre d'incoérencias e d'acomençar l'unificacion dau drech. Pasmens, lo procès per adoptar aquelei mesuras deguèt pas acipar lei pòbles. Aital, Carlesmanhe preferiguèt donc apondre ai lèis ja presentas. Lei capitularis èran d'exemples d'aquela volontat car èran generalament solament de compilacions de precision dau drech existent e non de lèis novèlas. === La reforma de l'organizacion de la justícia === Se lo drech e lei lèis demorèron pron estables durant lo rèine de Carlesmanhe, l'organizacion e lo foncionament de la justícia conoguèron de reformas importantas per melhorar e estabilizar son foncionament au nivèu locau. Leis institucions superioras conoguèron tanben d'evolucions mens importantas. D'efèct, au començament dau rèine, la justícia èra exercida per lei còmtes e l'assemblada deis òmes liures de son territòri. Pasmens, en causa de sa carga de trabalh e de sei missions variadas, lei còmtes èran sovent absents dau comtat empachant un foncionament regular de la justícia. Òr, lo tribunau dau còmte deviá jutjar toteis afaires penaus e civius dau comtat, comprés lei mens importantas. Èra tanben cargat deis afaires penaus dei domenis eclesiastic coma responsable dau mantenement de l'òrdre public. Aquela situacion entraïnèt donc de retards importants e una reforma dins leis annadas 780 que foguèt la creacion deis echevins. Aqueleis echevins èran de jutges permanentas, entre sept e dotze per comtat, cargats de reglar leis afaires mens importantas. Autra evolucion importanta, leis echevins èran pagats per l'administracion e, au contrari deis assembladas precedentas, van pauc a pauc aprendre e conóisser lei lèis. De mai, la formacion dei jutges foguèt renfòrçada per de mesuras dau govèrn per recordar la necessitat de jutjar segon lei lèis. Per leis afaires pus grèus, lo tribunau dau còmte èra d'ara endanvat reünit un nombre de còps fixat a l'avança per facilitar son organizacion. Au dessús dei juridiccions localas, lo rèi èra l'instància suprèma de decision e d'interpretacion dei lèis. En teoria, cada òme liure podiá demandar son intervenir. Pasmens, lo viatge fins a la capitala èra impossible per la màger part deis abitants. Ansin, Carlesmanhe modernizèt aqueu sistèma gràcias ai ''missi dominici'' que foguèron cargats de jutjar au nom dau rèi dins lei províncias. Lei cas pus grèus (traïson de senhor, eresia...) podián èstre jutjats durant l'assemblada dau pòble franc dirèctament per Carlesmanhe. Lei penas prononciadas per lei tribunaus èran d'emendas au profiech dau rèi, d'indemnitats de pagar ai victimas, de composicions entre lei partidas, de castigaments corporaus o de condamnacions a la pena de mòrt. Cada condamnat a mòrt podiá faire apelacion a Carlesmanhe que teniá un drech de gràcia que foguèt fòrça utilizat. En revènge, la mòrt èra immediata per leis assasins e lei bregands arrestats en flagrand delicte. La preson èra gaire utilizada e limitada ai personas susceptibles de pertubar l'òrdre public avans son procès. Lo refús d'acceptar un jutjament èra considerat coma una ofensa còntra l'autoritat reiala e podiá entraïnar una condamnacion suplementària. == Lo començament de la Renaissença culturala de l'Empèri Carolingian == === La reünion dei condicions permetent la Renaissença Carolingiana === [[File:CarolingianMinuscule.jpg|thumb|right|Fotografia d'un pergamin dau sègle X redigit en escritura carolingiana.]] Lei consequéncias pus visiblas de la Renaissença Carolingiana se debanèron d'annadas après la mòrt de Carlesmanhe durant lei rèines de sei felens. Pasmens, lei condicions permetent aqueu desvolopament foguèron reünidas durant son rèine gràcias a sa volontat de concentrar un gròs nombre d'intellectuaus a sa Cort. L'objectiu èra de formar una elèit pron importanta per ocupar lei pòstes de son administracion (còmtes, ''missi dominici'', teologians...). De mai, dins un Estat Franc que sa referéncia èra tanben l'Empèri Roman d'Occident, la produccion cultura de la Cort èra tanben una fònt de prestigi e un biais d'imitar Constantinòple. L'interés de Carlesmanhe per leis intellectuaus acomencèt tre lei guèrras lombardas e son premier viatge a Roma. En fòra dau prestigi, li permetián de cumplir son ròtle d'unificacion de l'Empèri, especialament au nivèu religiós, car Carlesmanhe ordonèt rapidament d'organizar una campanha de correccions dei tèxtes religiós. Ansin, la religion e lei biais de melhorar sa propagacion será lo centre d'aquela Renaissença. Aquò aguèt de consequéncias au nivèu lingüistic car leis intellectuaus de la Cort restaurèron l'usatge dau [[latin]] classic dins lei tèxtes religiós. Òr, dempuei la fin de l'Empèri, lei latins classic e vulgar èran venguts fòrça diferents e formavan d'ara endavant doas lengas diferentas. Ansin, va pauc a pauc se formar l'identitat pròpria dei lengas vulgaras que van formar lei [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] dei sègles seguents. Una autra consequéncia de la restauracion dau latin classic coma lenga administrativa e teologica foguèt lo besonh de crear d'escòlas per melhorar l'ensenhament dins l'Empèri. Carlesmanhe ordonèt ai prèires de fondar una escòla dins cada [[parròquia]]. De segur, dins un estat que mancava d'une elèit sufisenta per son administracion, aquel òrdre foguèt jamai cumplit. Pasmens, va participar a la formacion de la legenda depintat Carlesmanhe coma fondator de l'emperaire e, subretot, va permetre la formacion de quauqueis escòlas dins de monastèris o de centres dau poder carolingian coma lo Palais de l'emperaire. === Lei consequéncias visiblas de la Renaissença Carolingiana durant lo rèine de Carlesmanhe === Se lei consequéncias pus importantas de la Renaissença Carolingiana se debanèron durant lei rèines de sei successors, lo rèine de Carlesmanhe foguèt pas privat de progrès dins lei domenis de la literatura e de l'arquitectura. Ansin, lo libre venguèt un supòrt de la conoissença e de l'expression artistica. Aquò permetèt de desvolopar leis arts de la fabricacion dau libre ambé l'aparicion de l'[[escritura carolingiana]] e la realizacion de progrès dins lei miniaturas. Permetèt tanben un renovèu de la [[poesia]] e de la [[pròsa]] e la creacion d'obradors de còpias dins lei monastèris e leis abadiás. L'autra evolucion dau periòde de Carlesmanhe regardèt l'arquitectura car fòrça bastiments religiós foguèron bastits durant son rèine dins l'Empèri. Aital, apareguèt l'[[art preroman]] que va dominar fins ais annadas 1000. Permetèt d'introdurre lei formas mediterranèas e crestianas classicas, especialament aquelei dei glèisas d'Orient, dins l'art arquitecturau germanic. D'exemples d'aquel art son venguts rars car la màger part d'aquelei bastiments foguèron restaurar dins d'estils novèus per la seguida. Lo pus conegut es la capèla palatina d'Ais d'Alemanha. == La mòrt e la succession de Carlesmanhe == [[File:AachenerDomSarg.jpg|thumb|right|Fotografia dau sarcofag de Carlesmanhe.]] [[File:Karlsschrein front side left.jpg|thumb|right|Fotografia dau reliquari de Carlesmanhe.]] A partir de [[806]], Carlesmanhe demorèt a Ais d'Alemanha franc de quauqueis excepcions e sei fius dirigiguèron leis expedicions militaras anualas. Sa santat acomencèt de declinar a partir de 810 e l'emperaire venguèt fòrça autoritari. Pasmens, de signes de desobeïssença apareguèron e leis expedicions de 807 (còntra lei Saxons) e 811 (còntra lei Danés) foguèron annuladas o fòrça limitadas en causa de relacions entre l'emperaire e sei vassaus. Ansin, en 811, Carlesmanhe preferiguèt realizar son testament per despartir sei bens e facilitar sa succession. Sa mòrt se debanèt lo 28 de genier de [[814]]. Son darrier fiu Loís èra en Aquitània e faguèt esperar un mes per son arribada a Ais. Foguèt enterrat dins la capèla palatina de son palais mai lo debanament dei funeralhas es mau conegut e divèrsei legendas foguèron escrichas sus lo subjècte. En 1166, après sa canonizacion, sei rèstas foguèron transferits dins un [[sarcofag]] datant dau sègle II. Puei, en 1215, foguèron tornarmai transferits dins un reliquaire d'[[aur]] e d'[[argent]]. Au nivèu de l'Empèri, son fiu [[Loís lo Piós|Loís]] li succediguèt sensa dificultat. Será sacrat per lo papa en 816 e va rèinar fins a 840. A sa mòrt, un partiment de l'Empèri se debanèt entre sei tres fius marcan la disparicion de l'Empèri Carolingian e l'aparicion de ''Francia Occidentala'' que serà a l'origina de [[França]] e de ''Francia Orientala'' que serà a l'origina dau [[Sant Empèri Roman Germanic]] e d'[[Alemanha]]. == Ligams intèrns == * [[Empèri Carolingian]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Carlesmanhe}} [[Categoria:Personalitat del sègle VIII]] [[Categoria:Personalitat del sègle IX]] [[Categoria:Noblesa franca]] [[Categoria:Monarca de l'Edat Mejana]] [[Categoria:Emperaire d'Occident]] [[Categoria:Rei dels francs]] [[Categoria:Rei d'Itàlia]] [[Categoria:Duc de Bavièra]] [[Categoria:Carolingians]] [[Categoria:Cap d'estat dau sègle VIII]] [[Categoria:Cap d'estat dau sègle IX]] qpacmfwovz9sju8cq6nr2z4dta63n4b 0 30256 2504188 2489538 2026-07-08T21:43:34Z ~2026-38788-15 64279 2504188 wikitext text/x-wiki {{UnicodeJaponés}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Lenga | lenga = {{lang|ja|日本語}} <small>(Nihongo)</small> | en occitan = Japonés | país = [[Japon]], [[Corèa del Sud]], [[Taiwan]], [[Estats Units d'America|Estats Units]] | regions = [[Asia de l'Èst|Asia de l{{'}}Èst]] | personas = 127 milions | tipologia = '''{{SOV}}''' {{Tipologia Caen|JPN}}<br />'''{{Lenga aglutinanta}}'''<br />'''{{Lenga morica}}''' | fam1 = [[Lengas japonicas]] | status = {{Japon}}<br>[[Fichièr:Flag_of_Angaur_State.png|20px]] [[Angaur]] ([[Belau]]) | academia = | iso-1 = ja | iso-2 = jpn | iso-3 = jpn | iso-6 = jpn | iso-6P = jpry | sil = JPN | mòstra = <center>'''Article primièr de<br />la Declaracion dels Dreches de l{{'}}Òme'''</center><br /> <center>'''{{lang|ja|第１条}}'''</center><br /> {{lang|ja|すべての人間は、生れながらにして自由であり、かつ、尊厳と権利とについて平等である。人間は、理性と良心とを授けられており、互いに同胞の精神をもって行動しなければならない。}} | espandida = I (lenga individuala) | tipe = L (lenga viva) | avís = AFI }} Lo '''japonés''' ({{Àudio|LL-Q14185 (oci)-Davidgrosclaude-japonés.wav|Escotar}}; autonim: 日本語, [[AFI]]: [nʲihoŋɡo]) es la [[lenga]] pròpria dei Japonés e la [[lenga oficiala]] ''[[de facto]]'' de [[Japon]]. Fa partida de la familha dei [[lengas japonicas]]<ref>Las lengas japonicas son una branca de la familha pus larga dei [[lengas corèonipoainos]] segon d{{'}}uneis [[lingüistica|lingüistas]] ò dei [[lengas altaïcas]] segon d{{'}}autrei lingüistas. Aquelei classificacions fan controvèrsia.</ref>. Es una lenga parlada per mai de 130 milions de personas en [[Japon]] e dins lei comunautats japonesas emigradas. Es una [[lenga aglutinanta]] que se destria per un [[keigo|sistèma complèx de cortesiá]] que rebat la natura ierarquica de la societat japonesa, amb de formas verbalas e un vocabulari particular per indicar l{{'}}estatut relatiu dau parlaire, de l{{'}}escotaire e de la persona mencionada dins la conversacion (presenta ò absenta). L{{'}}inventòri dei sons dau japonés es relativament estrech, e tèn un sistèma d{{'}}accent tonic lexicau distint. La lenga es ritmada per de [[mora (lingüistica)|moras]]. Lo japonés s{{'}}escriu amb una combinason de tres diferent tipes de caractèrs : lei [[sinograma|caractèrs chinés]] modificats sonats ''[[kanji]]'' (漢字), e dos [[sillabaris]] fachs de caractèrs chinés modificats, ''[[hiragana]]'' (平仮名) e ''[[katakana]]'' (片仮名). L{{'}}[[alfabet latin]], ''[[rōmaji]]'' (ローマ字), es tanben de còps que i a utilizat en japonés modèrne, mai que mai per transcriure lei noms e logos deis entrepresas, la publicitat, e per intrar de tèxts japonés dins un [[ordenador]]. Las [[chifras aràbias]] son generalament utilizadas, mas lei caractèrs numeraus tradicionaus sinojaponés son tanben comuns. == Istòria == === Preïstòria === {{veire|Protojaponés}} Lei conoissenças sus l'origina dau japonés son fòrça limitadas en causa de l'abséncia de documents [[escritura|escrichs]] anteriors au [[sègle V apC]]. Segon leis [[ipotèsi]]s actualas, lo japonés es eissit dau [[protojaponés]], una [[lenga]] [[Preïstòria|preïstorica]] introducha en [[Japon]] per de populacions vengudas de [[Corèa]] entre lei [[sègle VII avC|sègles VII]] e [[sègle III avC|III avC]] qu'es coneguda gràcias a de trabalhs de [[reconstruccion lingüistica]] realizat au sègle XX<ref name="Serafim pp. 79-99">'''[[anglés|(en)]]''' Leon A. Serafim, "The uses of Ryukyuan in understanding Japanese language history", dins Bjarne Frellesvig e John Whitman, ''Proto-Japanese: Issues and Prospects, John Benjamins, pp. 79–99.</ref>. Dins de circonstàncias que son encara de precisar, remplacèt dins l'[[archipèu]] lei [[lenga]]s indigènas dau [[Periòde Jomon]]. === Lo japonés ancian === [[Fichièr:Genryaku Manyosyu.JPG|thumb|right|[[Fotografia]] d'una partida dau ''[[Man'yoshu]]'' qu'aguèt un ròtle major dins l'emergéncia dau sistèma d'[[escritura]] ''[[man'yogana]]''.]] {{veire|Japonés ancian}} Lo [[japonés ancian]] es la forma pus vièlha de la lenga japonesa. Son existéncia es atestada per de documents [[escritura|escrichs]] coma lo ''[[Man'yoshu]]'', una [[antologia]] de [[poesia]] datada deis [[ans 760]]. Èra un [[Lenga aglutinanta|parlar aglutinant]] qu'utiliza un òrdre [[Lenga SOV|subjècte-objècte-vèrbe]]. Foguèt remplaçat per lo [[japonés mejan]] a la fin dau [[Periòde de Nara]] en [[794]]. En causa de l'influéncia de [[Republica Populara de China|China]], [[Japon]] adoptèt de [[Escritura chinesa|caractèrs chinés]] per escriure sa [[lenga]]. Aquelei premierei sistèmas d'escritura japonés basats sus aquelei simbòls èran pas capables de representar totei lei sòns utiizats per lei locutors. Aquò limita ansin lei conoissenças sus lei formas pus vièlhas de japonés. D'efiech, certanei sòns èran probablament pas representats mentre que la prononciacion de certanei caractèrs es incertana. Pasmens, pauc a pauc, s'estructurèt lo ''[[man'yogana]]'', un sistèma basat sus l'utilizacion de certanei caractèrs chinés chausits per lor valor fonetica. Leis associacions de caractèrs i èran mai ò mens simplas e de reconstitucions an permés d'identificar l'existéncia d'au mens 88 [[sillaba]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marc Hideo Miyake, ''Old Japanese: A Phonetic Reconstruction'', RoutledgeCurzon, 2003, pp. 49-51.</ref>, çò qu'es un nombre superior au [[japonés median]]. Aquela particularitat sembla liada a l'existéncia d'uech [[vocala]]s en [[japonés ancian]] còntra cinc a l'ora d'ara. === Lo japonés mejan === [[Fichièr:Genji emaki 01003 001.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una pagina dau [[Dit dau Genji|Dich dau Genji]], un important [[roman]] [[japon]]és dau [[sègle XII]].]] {{veire|Japonés mejan}} Lo [[japonés mejan]] foguèt la forma dominanta dau japonés de [[794]] a [[1600]]. Son foncionament es relativament ben conegut gràcias a l'existéncia d'un escrich nombrós e variats. D'estrangiers, coma leis explorators [[Euròpa|europèus]] s'interessèron tanben a l'archipèu, çò que menèt a la publicacion d'obratges sus lo japonés coma l’''[[Arte da lingoa de Iapam]]'' [[Portugal|portugués]]. Durant lo [[Periòde de Heian]] ([[794]]-[[1185]]), una importanta influéncia [[Republica Populara de China|chinesa]] contunièt d'aver un ròtle major dins l'evolucion de la lenga, especialament au nivèu de la [[fonologia]], que veguèt la disparicion de divèrsei [[vocala]]s ò l'apondon de quauquei sòns novèus. Durant lei dos periòdes [[istòria|istorics]] seguents, respectivament dichs [[Periòde Kamakura]] ([[1185]]-[[1333]]) e [[Periòde Muromachi]] ([[1336]]-[[1573]]), lo japonés mejan evolucionèt fòrça amb l'abandon de plusors trachs arcaïcs e l'aparicion d'elements totjorn presents dins la [[lenga]]. En particular, lo ''-k-'' present dins la [[sillaba]] finala deis [[adjectiu]]s dispareguèt (per exemple, ''shiroki'' venguèt ''shiroi''). La terminason ''-te'' dei [[vèrbe]]s conoguèt tanben de transformacions (per exemple, ''yomite'' venguèt ''yonde''). En parallèl d'aqueleis evolucions, lo [[japonés mejan]] foguèt a l'origina dei premiers manlèus de [[mot]]s [[Euròpa|europèus]]. === Lo japonés modèrne === Lo japonés modèrne es aparegut amb lo començament dau [[Periòde Edo]] ([[1603]]-[[1867]]). Es marcat per la centralizacion e la modernizacion progressiva dau país. Sa formacion foguèt donc fòrça influenciada per lei dialèctes parlats dins lei corts dei [[shogun]]s e deis emperaires installadas a [[Quiòto]] e [[Tòquio]]. D'un biais, lo procès de simplificacion contunièt amb lo passatge dau nombre de classas verbalas de nòu a cinc, la disparicion deis [[adjectiu]]s nominaus acabats per lo sufix ''-tar'' e la fin de la distincion entre leis adjectius regulars acabats per ''-ku'' ò per ''-siku''. Divèrsei transformacions foneticas se debanèron tanben amb la modificacion de la prononciacion ò la fusion de certanei [[vocala]]s e [[consonanta]]s. Lo japonés modèrne prenguèt sa forma actuala amb la fin de la politica [[isolacionisme|isolacionista]] dau país en [[1853]]. Veguèt l'acabament dei procès de simplificacion començats ais periòdes precedents e l'adopcion d'un nombre important de [[mot]]s estrangiers, generalament de tèrmes [[tecnologia|tecnics]] [[portugués]], [[neerlandés]], [[alemand]] ò [[anglés]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Akira Miura, ''English in Japanese'', Weatherhill, 1998.</ref>. D'autra part, l'influéncia de l'[[anglés]] a menat a l'aparicion d'un destriament entre lei sòns [tɕi] e [ti] e [dʑi] e [di]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kathleen Currie Hall, "Documenting phonological change: A comparison of two Japanese phonemic splits" dins Shan Luo (ed.), ''Proceedings of the 2013 Annual Conference of the Canadian Linguistic Association'', 2013.</ref>. == Classificacion == Lo japonés fa partida de la familha dei [[lengas japonicas]]. L'origina d'aquela familha es desconeguda. D'ipotèsi anciana prepausan de l'estacar ai [[lengas altaïcas]] que comprenián egalament lei [[lengas turquesas|lengas turcas]] e [[lengas mongòlas|mongòlas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Roy Andrew Miller, ''Japanese and the other Altaic languages'', The University of Chicago Press, 1971.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Sergei Starostin, Anna Dybo e Oleg Mudrak, ''Etymological dictionary of the Altaic languages'', Brill, 2003.</ref>. Pasmens, aquela teoria es mai e mai contestada per doas rasons principalas : * lo concèpte de [[lengas altaïcas]] es contestat<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alexander Vovin, « The end of the Altaic controversy », ''Central Asiatic Journal'', vol. 49, n° 1,‎ 2005, pp. 71-132.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' José Andrés Alonso de la Fuente, « Review of Diachrony of verb morphology: Japanese and the Transeurasian languages », ''Diachronica'', vol. 33, n° 4,‎ 2016, pp. 530–537.</ref>. * lo japonés presenta de trachs comuns amb lei [[lengas altaïcas]] mai tanben de diferéncias que podrián lo raprochar dei [[lengas oceanianas]]. Ansin, lei [[lengas japonicas]] son desenant generalament consideradas coma un isolat e lei debats contunian entre partisans e adversaris de la tèsi altaïca. == Escritura e prononciacion == === Vocalas, consonantas e moras === Lo japonés modèrne tèn cinc [[vocala]]s brèvas que son A, I, U, E e O<ref>Lo [[japonés ancian]] aviá tres vocalas suplementaris que son notadas ï, ë e ö.</ref>. Existís tanben doas [[semivocala]]s, y e w, que son totjorn combinadas dins l'òrdre semivocala + vocala. Permèton de formar lei sòns YA, YU, YO, WA, WI, WE e WO<ref>Lei sòns YI, WU e YE an disparegut.</ref>. Uei, totei lei vocalas cortas pòdon èsser dobladas. Pòrtan alora un ‹ ◌̄ › per lei diferenciar dei vocalas cortas. Lei [[consonanta]]s dau japonés son pauc nombrosas : * cinc consonantas sordas : K, S, T, P e H. * cinc consonantas sonòras : G, Z, R, D e B. * tres consonantas nasalas: G, N e M. Son totjorn seguidas per una [[vocala]] franc de N, d'aparicion pus recenta, qu'aparéis a la fin d'una sillaba ò d'un [[mot]]. Lei consonantas pòdon tanben èsser associadas amb YA, YU e YO per formar una sillaba. Se lo tèrme sillaba es sovent adoptat per descriure lo japonés, es en realitat una error. D'efiech, la lenga japonesa a una estructura qu'es ritmada per de « [[mora]]s ». Se la definicion d'aquelei sòns es encara l'objècte de debats entre especialistas, correspondon a un [[sòn]] pus elementari qu'una sillaba. === Escritura dau japonés === {{veire|Escrituras dau japonés}} Lo japonés presenta la particularitat d'aver quatre sistèmas d'[[escritura]] diferents. Lo sens d'[[escritura]] tradicionau es verticau d'aut en bas e de senèstre vèrs la drecha. Dins aquò, d'adaptacions son possiblas, especialament en [[informatica]] onte l'escrich es generalament orizontau. Lei [[mot]]s son normalament pas separats per d'espacis mai de [[virgula]]s pòdon permetre de marcar lei pausas dins una frasa complèxa. Lo [[discors raportat]] es indicat entre de cabirons «「」». ==== Kanji ==== {{veire|Kanji}} Lei ''[[kanji]]s'' son de caractèrs [[Republica Populara de China|chinés]] assimilats per la lenga japonesa. Durant son adopcion, lei Japonés adoptèron tanben sa prononciacion. Aquò menèt a la formacion d'un nombre important d'omonimias car la richessa lexicala dau japonés es pus febla qu'aquela dau [[mandarin|chinés]]. De mai, certanei ''[[kanji]]s'' an cambiat de significacion car lo procès d'assimilacion foguèt pas unifòrme. D'efiech, lei caractèrs chinés son estats chausits tant per son sens que per sa fonologia. L'[[escritura]] dei ''[[kanji]]s'' es complèxa car certanei son formats de mai de 20 trachs diferents. Mai d'un ''[[kanji]]'' pòu tanben aver plusors sens de lectura que despendon dau contèxte. Generalament, n'i a un d'origina chinesa e un d'origina japonesa. Per lei pus complèxs, o sens es indicat per un signe complementari dich ''[[furigana]]''. Dins lei fachs, aperaquí un milier de ''[[kanji]]s'' son regularament utilizats. S'agís de caractèrs designant de [[mot lexicau|mots lexicaus]] (noms, adjectius, vèrbes)<ref>En [[Japon]], lo sistèma educatiu de basa estúdia {{formatnum:1026}} ''[[kanji]]s''. La conoissença de caractèrs suplementaris es donc una marca de cultura e d'erudicion.</ref>. De ''[[kanji]]s'' pus rars son utilizats per lei [[nom d'ostau|noms d'ostaus]] ò de luòcs. [[Fichièr:見-bw.png|thumb|center|600px|Exemple d'escritura d'un ''[[kanji]]''.]] Lo sens d'[[escritura]] dei ''[[kanji]]s'' pòu èsser orizontau ò verticau. Dins lei tèxtes modèrnes, pòdon èsser mesclats amb de caractèrs eissits d'autrei sistèmas d'escritura dau japonés. ==== Hiragana ==== {{veire|Hiragana}} Leis ''[[hiragana]]s'' son un [[sillabari]] format de ''[[kanji]]s'' simplificats. Permèton de transcriure lo japonés sensa ambigüitat car cada signe representa una [[sillaba]]. Son principalament utilizats per escriure lei [[mot]]s que son pas designats per un ''[[kanji]]'' coma lei particulas gramaticalas ò certanei sufixs, lei [[mot]]s designats per un ''[[kanji]]'' jutjat tròp formau per l'autor, lei ''[[furigana]]s'' e certanei morfèmas gramaticaus necessaris a la [[conjugason]] (dichs ''[[okurigana]]''). Segon la preferéncia de l'autor, es tanben possible de remplaçar totei lei ''[[kanji]]s'' per d’''[[hiragana]]s''. Aquò permet generalament d'adocir la tonalitat dau tèxte. La taula seguenta mostra lei caractèrs ''[[hiragana]]s'', sa romanizacion Hepburn e la prononciacion en [[AFI]]. {| class="IPA" border="0" cellspacing="2px" cellpadding="2px" width="100%" |- |bgcolor="#BECFEB" valign=top align="center" colspan = 5 | vocalas |bgcolor="#D4D4D4" colspan = 3 align="center"|[[yōon]] |-bgcolor="#BECFEB" valign=top align="center" ![[あ]] ''a'' /[[Open front unrounded vowel|a]]/ ![[い]] ''i'' /[[Close front unrounded vowel|i]]/ ![[う]] ''u'' /[[Close back unrounded vowel|ɯ]]/ ![[え]] ''e'' /[[Mid front unrounded vowel|e̞]]/ ![[お]] ''o'' /[[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ !bgcolor="#D4D4D4"|(''ya'') !bgcolor="#D4D4D4"|(''yu'') !bgcolor="#D4D4D4"|(''yo'') |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |[[か]] ''ka'' /[[Voiceless velar plosive|k]][[Open front unrounded vowel|a]]/ |[[き]] ''ki'' /[[Voiceless velar plosive|k]][[Close front unrounded vowel|i]]/ |[[く]] ''ku'' /[[Voiceless velar plosive|k]][[Close back unrounded vowel|ɯ]]/ |[[け]] ''ke'' /[[Voiceless velar plosive|k]][[Mid front unrounded vowel|e̞]]/ |[[こ]] ''ko'' /[[Voiceless velar plosive|k]][[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ |bgcolor="#F3F5DE"|きゃ ''kya'' |bgcolor="#F3F5DE"|きゅ ''kyu'' |bgcolor="#F3F5DE"|きょ ''kyo'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |[[さ]] ''sa'' /[[Voiceless alveolar fricative|s]][[Open front unrounded vowel|a]]/ |[[し]] ''shi'' /[[Voiceless alveolo-palatal fricative|ɕ]][[Close front unrounded vowel|i]]/ |[[す]] ''su'' /[[Voiceless alveolar fricative|s]][[Close back unrounded vowel|ɯ]]/ |[[せ]] ''se'' /[[Voiceless alveolar fricative|s]][[Mid front unrounded vowel|e̞]]/ |[[そ]] ''so'' /[[Voiceless alveolar fricative|s]][[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ |bgcolor="#F3F5DE"|しゃ ''sha'' |bgcolor="#F3F5DE"|しゅ ''shu'' |bgcolor="#F3F5DE"|しょ ''sho'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |[[た]] ''ta'' /[[Voiceless alveolar plosive|t]][[Open front unrounded vowel|a]]/ |[[ち]] ''chi'' /[[Voiceless alveolo-palatal affricate|ʨ]][[Close front unrounded vowel|i]]/ |[[つ]] ''tsu'' /[[Voiceless alveolar affricate|t͡s]][[Close back unrounded vowel|ɯ]]/ |[[て]] ''te'' /[[Voiceless alveolar plosive|t]][[Mid front unrounded vowel|e̞]]/ |[[と]] ''to'' /[[Voiceless alveolar plosive|t]][[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ |bgcolor="#F3F5DE"|ちゃ ''cha'' |bgcolor="#F3F5DE"|ちゅ ''chu'' |bgcolor="#F3F5DE"|ちょ ''cho'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |[[な]] ''na'' /[[Alveolar nasal|n]][[Open front unrounded vowel|a]]/ |[[に]] ''ni'' /[[Palatal nasal|ɲ]][[Close front unrounded vowel|i]]/ |[[ぬ]] ''nu'' /[[Alveolar nasal|n]][[Close back unrounded vowel|ɯ]]/ |[[ね]] ''ne'' /[[Alveolar nasal|n]][[Mid front unrounded vowel|e̞]]/ |[[の]] ''no'' /[[Alveolar nasal|n]][[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ |bgcolor="#F3F5DE"|にゃ ''nya'' |bgcolor="#F3F5DE"|にゅ ''nyu'' |bgcolor="#F3F5DE"|にょ ''nyo'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |[[は]] ''ha'' /[[Voiceless glottal fricative|h]][[Open front unrounded vowel|a]]/ |[[ひ]] ''hi'' /[[Voiceless palatal fricative|ç]][[Close front unrounded vowel|i]]/ |[[ふ]] ''fu'' /[[Voiceless bilabial fricative|ɸ]][[Close back unrounded vowel|ɯ]]/ |[[へ]] ''he'' /[[Voiceless glottal fricative|h]][[Mid front unrounded vowel|e̞]]/ |[[ほ]] ''ho'' /[[Voiceless glottal fricative|h]][[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ |bgcolor="#F3F5DE"|ひゃ ''hya'' |bgcolor="#F3F5DE"|ひゅ ''hyu'' |bgcolor="#F3F5DE"|ひょ ''hyo'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |[[ま]] ''ma'' /[[Bilabial nasal|m]][[Open front unrounded vowel|a]]/ |[[み]] ''mi'' /[[Bilabial nasal|m]][[Close front unrounded vowel|i]]/ |[[む]] ''mu'' /[[Bilabial nasal|m]][[Close back unrounded vowel|ɯ]]/ |[[め]] ''me'' /[[Bilabial nasal|m]][[Mid front unrounded vowel|e̞]]/ |[[も]] ''mo'' /[[Bilabial nasal|m]][[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ |bgcolor="#F3F5DE"|みゃ ''mya'' |bgcolor="#F3F5DE"|みゅ ''myu'' |bgcolor="#F3F5DE"|みょ ''myo'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |[[や]] ''ya'' /[[Palatal approximant|j]][[Open front unrounded vowel|a]]/ |bgcolor="#E9E9E9"| |[[ゆ]] ''yu'' /[[Palatal approximant|j]][[Close back unrounded vowel|ɯ]]/ |bgcolor="#E9E9E9"| |[[よ]] ''yo'' /[[Palatal approximant|j]][[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ |bgcolor="#E9E9E9" colspan="3"| |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |[[ら]] ''ra'' /[[Alveolar lateral flap|ɺ]][[Open front unrounded vowel|a]]/ |[[り]] ''ri'' /[[Alveolar lateral flap|ɺ]][[Close front unrounded vowel|i]]/ |[[る]] ''ru'' /[[Alveolar lateral flap|ɺ]][[Close back unrounded vowel|ɯ]]/ |[[れ]] ''re'' /[[Alveolar lateral flap|ɺ]][[Mid front unrounded vowel|e̞]]/ |[[ろ]] ''ro'' /[[Alveolar lateral flap|ɺ]][[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ |bgcolor="#F3F5DE"|りゃ ''rya'' |bgcolor="#F3F5DE"|りゅ ''ryu'' |bgcolor="#F3F5DE"|りょ ''ryo'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |[[わ]]&nbsp;''wa'' /[[Velar approximant|ɰ]][[Open front unrounded vowel|a]]/ |<font color=red>[[ゐ]] ''wi'' /[[Close front unrounded vowel|i]]/</font> <!-- How about ゐ (i), ゑ (e) & を (o), like "ぢ (ji)" & "づ (zu)"? --> |bgcolor="#E9E9E9"| |<font color=red>[[ゑ]]&nbsp;''we'' /[[Mid front unrounded vowel|e̞]]/</font> |[[を]] ''wo'' /[[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ |bgcolor="#E9E9E9" colspan="3"| |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |bgcolor="#E9E9E9" colspan="2"| ! colspan="3" |[[ん]] /[[Alveolar nasal|n]]/,/[[Bilabial nasal|m]]/,/[[Velar nasal|ŋ]]/,/ũ/,/ĩ/,/[[Uvular nasal|ɴ]]/ |bgcolor="#E9E9E9" colspan="3"| |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |が ''ga'' |ぎ ''gi'' |ぐ ''gu'' |げ ''ge'' |ご ''go'' |bgcolor="#F3F5DE"|ぎゃ ''gya'' |bgcolor="#F3F5DE"|ぎゅ ''gyu'' |bgcolor="#F3F5DE"|ぎょ ''gyo'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |ざ ''za'' |じ ''ji'' |ず ''zu'' |ぜ ''ze'' |ぞ ''zo'' |bgcolor="#F3F5DE"|じゃ ''ja'' |bgcolor="#F3F5DE"|じゅ ''ju'' |bgcolor="#F3F5DE"|じょ ''jo'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |だ ''da'' |ぢ ''(ji)'' |づ ''(zu)'' |で ''de'' |ど ''do'' |bgcolor="#F3F5DE"|ぢゃ ''(ja)'' |bgcolor="#F3F5DE"|ぢゅ ''(ju)'' |bgcolor="#F3F5DE"|ぢょ ''(jo)'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |ば ''ba'' |び ''bi'' |ぶ ''bu'' |べ ''be'' |ぼ ''bo'' |bgcolor="#F3F5DE"|びゃ ''bya'' |bgcolor="#F3F5DE"|びゅ ''byu'' |bgcolor="#F3F5DE"|びょ ''byo'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |ぱ ''pa'' |ぴ ''pi'' |ぷ ''pu'' |ぺ ''pe'' |ぽ ''po'' |bgcolor="#F3F5DE"|ぴゃ ''pya'' |bgcolor="#F3F5DE"|ぴゅ ''pyu'' |bgcolor="#F3F5DE"|ぴょ ''pyo'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |bgcolor="#E9E9E9" colspan="1"| |bgcolor="#E9E9E9" colspan="1"| |ゔ ''vu'' |bgcolor="#E9E9E9" colspan="1"| |bgcolor="#E9E9E9" colspan="1"| |bgcolor="#E9E9E9" colspan="1"| |bgcolor="#E9E9E9" colspan="1"| |bgcolor="#E9E9E9" colspan="1"| |} ==== Katakana ==== {{veire|Katakana}} Coma leis ''[[hiragana]]s'', lei ''[[katakana]]''s son un [[sillabari]] format de ''[[kanji]]s'' simplificats. A lor aparicion, èran destinats ais estudiants [[bodisme|bodistas]] dau [[Periòde Heian]] e permetián de notar de sòns chinés desconeguts dins lo sistèma dei ''[[kanji]]s''. Uei, son principalament utilizats per transcriure lei [[mot]]s d'origina estrangiera non chinés, lei [[nom pròpri|noms pròpris]] estrangiers, lei noms sabents normalizats ò estantardizats deis [[espècia (biologia)|espècias]] [[biologia|biologicas]] e leis [[onomatopèa]]s. Dins certanei cas, son utilizats per metre en valor un [[mot]] dins un tèxte que s'escriu normalament en ''[[kanji]]s'' ò en ''[[hiragana]]s''. ==== Romaji ==== {{veire|Romaji}} Lo tèrme ''[[romaji|rōmaji]]'' designa lei caractèrs de l'[[alfabet latin]] que son utilizats per la transcripcion dau japonés amb lei tres autrei sistèmas d'[[escritura]] de la [[lenga]]. Seis usatges demòran limitats a la resolucion de problemas tecnics en [[informatica]] en l'abséncia dei simbòls tradicionaus ò a la trascripcion de tèxtes japonés destinats ais Occidentaus (plans dau mètro, panèus de circulacion... etc.). Son tanben utilizats en [[algèbra]] quand es necessari de comunicar amb d'Occidentaus. == Gramatica == {{veire|Gramatica dau japonés}} === Frasa e generalitats === Lo japonés es una [[lenga aglutinanta]] de tipe [[subjècte-objècte-vèrbe|SOV]] que fan pas l'acòrd en genre, en nombre ò en persona. L'òrdre dei diferents tèrmes i es relativament fix : * lo [[vèrbe]] (ò pus generalament lo [[predicat (lingüistica)|predicat]]) es plaçat a la fin de la frasa. * lo [[subjècte]] es marcat per lei particulas « が » (''ga'') ò « は » (''wa'')<ref>Tecnicament, la particula « は » (''wa'') indica l'objècte considerat coma important dins sa frasa per lo locutor. Remplaça sovent la particula « が » (''ga'') per designar lo subjècte.</ref> e es plaçat au començament de la frasa. * l'objècte es marcat per la particula « を » (''o'') es plaçat entre lo subjècte e lo vèrbe. * leis autrei complements ([[complement d'objècte indirècte|objècte indirècte]], [[luòc]]... etc.) son plaçats entre lo subjècte e l'objècte. * lei modificators eventuaus d'un [[mot]] son plaçats [[lenga centripèta|avans]] lo [[mot]]. Per exemple, la frasa en [[occitan]] « un enfant a manjat una poma » s'escriu :<br/> <center>'''子ども'''は'''りんご'''を'''食べました''' (''Kodomo wa ringo wo tabemashita'')</center> D'autrei particulas pòdon èsser utilizadas per exprimir de complements dins la frasa. Per exemple, la particula « も » permet d'exprimir una nocion similara a aquela de l'[[advèrbe]] « tanben ». Ansin, la frasa « a tanben crompat de peis » s'escriu :<br/> <center>'''彼女'''は'''魚'''も'''買いました'''　(''kanojo wa sakana mo kaimashita)''</center> Pasmens, una varianta de l'òrdre existís s'un tèrme de la frasa es [[tematizacion|tematizat]]. D'efiech, dins aqueu cas, lo tèrme tematizat es plaçat avans leis autrei. Dins l'exemple precedent, se lei [[poma]]s son tematizadas, la frasa « lei pomas, es l'enfant que leis a manjadas » s'escriu :<br/> <center>« '''りんご'''は'''子供'''が'''食べました''' » (''Ringo wa kodomo ga tabemashita'')</center> Dins la vida vidanta, se fau nòtar que lo japonés a la costuma d'oblidar lei tèrmes ja evocats ò considerats coma evidents. === Subjècte === La frasa japonesa comença normalament amb lo subjècte qu'es marcat per la particula « が » (''ga''). Pasmens, es frequent que siegue absent ò pas clarament marcat. D'efiech, la particula « が » (''ga'') es regularament remplaçada per la particula « は » (''wa'') que designa lo tèrme considerat coma important dins la frasa per lo locutor. Ansin, dins certnaei cas, la particula « は » (''wa'') es aplicada a un autre tèrme de la frasa e pòu coexistir dins la meteissa frasa amb un subjècte marcat per « が » (''ga''). La particula « は » (''wa'') a d'autrei particularitats. S'utiliza jamai amb lei [[Pronom|pronoms]] interrogatius « 何 » (''nani'') (« qué » en [[occitan]]) ò « だれ » (''dare'') (qui) (« cu » en [[occitan]]). Pòu servir a exprimir un contrast. Per exemple, la frasa « Lo Sénher A manja, lo Sénher B beu pas » s'escriu :<br/> <center>'''Aさんは食べます、Bさんは飲みません。'''» (''A san wa tabemasu, B san wa nomimasen'')</center> Se fau nòtar que lei particulas « が » (''ga'') e « が » (''ga'') pòdon aver d'autrei significacion dins certanei contèxtes. La premiera pòu servir de conjoncion de coordinacion amb lo sens de « mai » e la segonda pòu acabar una frasa dicha per una [[femna]] per exprimir una expression feblament assertiva ò una desirança. === Adjectius === Lo japonés a dos grops diferents d'[[adjectiu]]s. Lo premier es compausat deis adjectius verbaus que s'acaban per « -i ». Pòdon èsser modificats coma un [[vèrbe]]. Lo segond es fach deis adjectius nominaus. Aquelei mots se compòrtan coma un nom. === Conjugason === {{veire|Conjugason dau japonés}} Lei [[vèrbe]]s japonés son classats dins tres grops. Lo premier contèn lei vèrbes ''ichidan'' que s'acaban per lo sufix « -iru » ò « -eru ». Lo segond es compausat per lei vèrbes ''godan'' que s'acaban per un radicau consonantic obtengut après la supression dau « -ru » finau. Enfin, lo darrier grop es compausat per lei vèrbes irregulars. Per conjugar aquelei vèrbes, es necessari de cambiar sa terminason. Pasmens, au contrari d'una lenga coma l'[[occitan]], la modificacion dau vèrbe integra pas d'informacions sus lo genre, lo nombre ò la persona. Lei terminasons verbalas permèton d'exprimir divèrsei formas. I a 13 formas que pòrtan lo sens donat au vèrbe coma lo condicinau, l'imperatiu, la progression, la declaracion, la capacitat, la potencialitat... etc. Lei terminasons varian tanben amb lo nivèu de cortesiá exprimit per lo locutor. === Cortesiá === {{veire|Keigo}} Lo ''[[keigo]]'' es l'ensemble dau sistèma de [[cortesiá]] [[japon]]és. Es assegurat per un sistèma de règlas [[gramatica]]las complèxas que permet d'exprimir plusors nivèus de [[cortesiá]] entre lo locutor e son interlocutor e entre lo locutor e lei personas mencionadas dins sa discussion. Aqueu sistèma de [[cortesiá]] es eissit de la segmentacion de la societat nipona qu'es segmentada en grops ben definits (amics, collègas, [[universitat]], [[companhiá]], club d'[[espòrt]]... etc.) caracterizats per una ierarquia intèrna fòrta. Lo ''[[keigo]]'' es generalament devesit en tres sosensembles : * lo ''[[teineigo]]'' es lo lengatge cortés que permet au locutor d'exprimir son respècte a son interlocutor. * lo ''[[sonkeigo]]'' es lo lengatge que permet d'exprimir sa cortesiá a respècte de la persona mencionada dins la frasa. * lo ''[[kenjōgo]]'' es una forma de modestia adoptada per lo locutor per metre en valor la persona mencionada dins la frasa. Lei nuanças de [[cortesiá]] qu'existisson dins aqueu sistèma son fòrça nombrosas e permèton d'exprimir de liames entre parents e enfants, entre un fraire ainat e un fraire segond, entre un cap e son emplegat, entre un professor e son estudiant... etc. Son un aspècte fondamentau de la lenga e son mestritge complèt es relativament malaisat, especialament per leis estrangiers. == Vocabulari == Lo vocabulari de la lenga japonesa es eissit de tres ensembles principaus que son respectivament dichs ''[[Wago|yamato kotoba]]'', ''[[kango]]'' e ''[[gairaigo]]''. Lo premier correspond a un ensemble de [[mot]]s, generalament utilizats dins la vida vidanta, eissits dau parlar dei populacions a l'origina dau japonés. Lo ''[[kango]]'' designa lei tèrmas d'origina [[Republica Populara de China|chinesa]]. Constituisson aperaquí 60% dau lexic dau japonés modèrne mai solament 18% dau vocabulari utilizat dins lei discussions jornadieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Masayoshi Shibatani, ''The Languages of Japan'', Cambridge University Press, 1990, p. 142.</ref>. Enfin, lo ''[[gairaigo]]'' designa lei manlèus lexicaus que son pas d'origina [[mandarin|chinesa]]. La màger part provèn de l'[[anglés]] e es estada integrada dins lo japonés après [[1945]] mai lei pus vièlhs son eissits dau [[portugués]] e de l'[[alemand]]. == Difusion geografica e usatge de la lenga == === Difusion geografica === En [[2010]], lo japonés aviá 128 milions de locutors natius, principalament en [[Japon]]. Quauquei locutors ancians pòdon encara o parlar en [[Corèa]], en [[Taiwan]] e dins quauqueis illas de l'[[Ocean Pacific]] car aquelei regions foguèron de [[colonialisme|colonias]] ò de [[protectorat]]s nipons entre la fin dau sègle XIX e la fin de la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Dins lo rèsta dau mond, existís de comunautats japonesas importantas en [[Brasil]]<ref>En [[2008]], la talha de la comunautat deis imigrants e de sei descendents èra estimada entre 1,4 e 1,5 milions d'abitants ('''[[Portugués|(pt)]]''' ''IBGE traça perfil dos imigrantes – Imigração – Made in Japan'', [https://web.archive.org/web/20121119132009/http://madeinjapan.uol.com.br/2008/06/21/ibge-traca-perfil-dos-imigrantes/]).</ref>, ais [[USA|Estats Units]]<ref>En [[2019]], la talha de la comunautat deis imigrants e de sei descendents èra estimada èra estimada a 1,2 milions d'abitants.</ref>, en [[Hawaii]]<ref>Au començament dau sègle XXI, entre 12% e 16% de la populacion de l'illa auriá de rèires [[japon]]és.</ref>, en [[Canadà]], en [[Austràlia]] e ai [[Filipinas]]. Aquò pòu de còps menar a l'utilizacion dau japonés per d'estatjants d'aquelei país. Lo japonés es aprés dins mai d'una [[universitat]] mai son aprendissatge es pus rar dins lei [[licèu]]s e lei [[collègi]]s. L'interès per la lenga data subretot dau sègle XIX e es vengut pus important amb la creissença economica [[japon]]esa deis [[ans 1980]] e la difusion internacionala de la [[cultura japonesa|cultura nipona]]. En [[2003]], 2,3 milions d'estudiants èran ansin recensats, principalament en [[Republica Populara de China|China]], en [[Corèa del Sud|Corèa dau Sud]] e en [[Austràlia]]. D'examens estandardizats son estats mes en plaça per melhorar e estructurar aquel aprendissatge. === Dialèctes === Coma la màger part dei [[lenga]]s [[nacion]]alas, lo japonés tèn plusors dialèctes que son definits per de variacions dins la [[fonologia]], lo [[vocabulari]] e la [[gramatica]]. Se destrian sièis ensembles dialectaus principaus que son : * lo japonés orientau qu'es parlat dins la mitat nòrd de l'archipèu. * lo japonés ''hachijō'' qu'es parlat dins lei regions centralas, especialament aquela de la [[capitala]]. * lo japonés orientau qu'es parlat entre lei regions centralas e l'illa de [[Kyushu]]. * lo japonés de [[Kyushu]] qu'es parlat dins aquela illa. * lo japonés de [[Ryukyian]] qu'es parlat dins aquel grop d'illas. * lo japonés ryukyuan meridionau qu'es parlat dins lei regions dau sud de [[Ryukyian]]. La forma estandarda de la lenga es dicha ''hyōjungo''. Conoís una difusion importanta gràcias au sistèma educatiu. Pasmens, lei dialèctes son ben vivaç car son considerats, dins lo sistèma de cortesiá japonés, coma una marca de cordialitat. === Usatges de la lenga === Lo japonés es ''[[de facto]]'' la [[lenga oficiala]] de [[Japon]]. I es la lenga de la màger part de la populacion e i es utilizat dins totei lei domenis ([[politica]], [[economia]], [[cultura]], [[sciéncia]]s... etc.). En revènge, sa difusion en fòra dau país es febla e lo japonés es donc rarament utilizat dins d'eveniments ò d'organizacions internacionaus. D'un biais pus marginau, lo japonés es [[lenga oficiala]] dins l'illa d'[[Angaur]], un [[Estat]] constitutiu de [[Belau]]. Aquò es un eiretatge de la preséncia coloniala nipona dins l'endrech. Pasmens, segon lei darriers recensaments demografics, i aviá plus de locutors de la lenga dins l'illa dempuei la fin dau sègle XX. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Escrituras dau japonés]]. * ''[[Keigo]]''. * [[Literatura japonesa]]. * [[Japon]]. * [[Japonés ancian]]. * [[Japonés mejan]]. * [[Mora]]. === Liames extèrnes === * '''[[francés|(fr)]]''' [http://www.nihongo.fr/ Un site per aprene lo japonés (explics en francés)] === Bibliografia === * '''[[catalan|(ca)]]''' ''Diccionari bàsic Català-Japonès & Japonès-Català'', Enciclopèdia catalana, S.A., 1985. * '''[[francés|(fr)]]''' Reiko Shimamori, ''Grammaire japonaise systématique'', éditions Maisonneuve, 2000. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Portal Lengas}} {{Lenga oficiala|Japonés|de Japon}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Japonés| ]] bk1b0pxtb68qlwvp0dmrgiwvevc26bg 2504193 2504188 2026-07-09T04:52:35Z Nicolas Eynaud 6858 Anullacion de las modificacions [[Special:Diff/2504188|2504188]] de [[Special:Contributions/~2026-38788-15|~2026-38788-15]] ([[User talk:~2026-38788-15|discussion]]) 2504193 wikitext text/x-wiki {{UnicodeJaponés}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Lenga | lenga = {{lang|ja|日本語}} <small>(Nihongo)</small> | en occitan = Japonés | país = [[Japon]], [[Corèa del Sud]], [[Taiwan]], [[Estats Units d'America|Estats Units]] | regions = [[Asia de l'Èst|Asia de l{{'}}Èst]] | personas = 127 milions | tipologia = '''{{SOV}}''' {{Tipologia Caen|JPN}}<br />'''{{Lenga aglutinanta}}'''<br />'''{{Lenga morica}}''' | fam1 = [[Lengas japonicas]] | status = {{Japon}}<br>[[Fichièr:Flag_of_Angaur_State.png|20px]] [[Angaur]] ([[Belau]]) | academia = | iso-1 = ja | iso-2 = jpn | iso-3 = jpn | iso-6 = jpn | iso-6P = jpry | sil = JPN | mòstra = <center>'''Article primièr de<br />la Declaracion dels Dreches de l{{'}}Òme'''</center><br /> <center>'''{{lang|ja|第１条}}'''</center><br /> {{lang|ja|すべての人間は、生れながらにして自由であり、かつ、尊厳と権利とについて平等である。人間は、理性と良心とを授けられており、互いに同胞の精神をもって行動しなければならない。}} | espandida = I (lenga individuala) | tipe = L (lenga viva) | avís = AFI }} Lo '''japonés'''<ref>{Àudio|LL-Q14185 (oci)-Davidgrosclaude-japonés.wav|Escotar}}. En japonés, 日本語, [[AFI]]: [nʲihoŋɡo].</ref> es la [[lenga]] pròpria dei Japonés e la [[lenga oficiala]] ''[[de facto]]'' de [[Japon]]. Fa partida de la familha dei [[lengas japonicas]]<ref>Las lengas japonicas son una branca de la familha pus larga dei [[lengas corèonipoainos]] segon d{{'}}uneis [[lingüistica|lingüistas]] ò dei [[lengas altaïcas]] segon d{{'}}autrei lingüistas. Aquelei classificacions fan controvèrsia.</ref>. Es una lenga parlada per mai de 130 milions de personas en [[Japon]] e dins lei comunautats japonesas emigradas. Es una [[lenga aglutinanta]] que se destria per un [[keigo|sistèma complèx de cortesiá]] que rebat la natura ierarquica de la societat japonesa, amb de formas verbalas e un vocabulari particular per indicar l{{'}}estatut relatiu dau parlaire, de l{{'}}escotaire e de la persona mencionada dins la conversacion (presenta ò absenta). L{{'}}inventòri dei sons dau japonés es relativament estrech, e tèn un sistèma d{{'}}accent tonic lexicau distint. La lenga es ritmada per de [[mora (lingüistica)|moras]]. Lo japonés s{{'}}escriu amb una combinason de tres diferent tipes de caractèrs : lei [[sinograma|caractèrs chinés]] modificats sonats ''[[kanji]]'' (漢字), e dos [[sillabaris]] fachs de caractèrs chinés modificats, ''[[hiragana]]'' (平仮名) e ''[[katakana]]'' (片仮名). L{{'}}[[alfabet latin]], ''[[rōmaji]]'' (ローマ字), es tanben de còps que i a utilizat en japonés modèrne, mai que mai per transcriure lei noms e logos deis entrepresas, la publicitat, e per intrar de tèxts japonés dins un [[ordenador]]. Las [[chifras aràbias]] son generalament utilizadas, mas lei caractèrs numeraus tradicionaus sinojaponés son tanben comuns. == Istòria == === Preïstòria === {{veire|Protojaponés}} Lei conoissenças sus l'origina dau japonés son fòrça limitadas en causa de l'abséncia de documents [[escritura|escrichs]] anteriors au [[sègle V apC]]. Segon leis [[ipotèsi]]s actualas, lo japonés es eissit dau [[protojaponés]], una [[lenga]] [[Preïstòria|preïstorica]] introducha en [[Japon]] per de populacions vengudas de [[Corèa]] entre lei [[sègle VII avC|sègles VII]] e [[sègle III avC|III avC]] qu'es coneguda gràcias a de trabalhs de [[reconstruccion lingüistica]] realizat au sègle XX<ref name="Serafim pp. 79-99">'''[[anglés|(en)]]''' Leon A. Serafim, "The uses of Ryukyuan in understanding Japanese language history", dins Bjarne Frellesvig e John Whitman, ''Proto-Japanese: Issues and Prospects, John Benjamins, pp. 79–99.</ref>. Dins de circonstàncias que son encara de precisar, remplacèt dins l'[[archipèu]] lei [[lenga]]s indigènas dau [[Periòde Jomon]]. === Lo japonés ancian === [[Fichièr:Genryaku Manyosyu.JPG|thumb|right|[[Fotografia]] d'una partida dau ''[[Man'yoshu]]'' qu'aguèt un ròtle major dins l'emergéncia dau sistèma d'[[escritura]] ''[[man'yogana]]''.]] {{veire|Japonés ancian}} Lo [[japonés ancian]] es la forma pus vièlha de la lenga japonesa. Son existéncia es atestada per de documents [[escritura|escrichs]] coma lo ''[[Man'yoshu]]'', una [[antologia]] de [[poesia]] datada deis [[ans 760]]. Èra un [[Lenga aglutinanta|parlar aglutinant]] qu'utiliza un òrdre [[Lenga SOV|subjècte-objècte-vèrbe]]. Foguèt remplaçat per lo [[japonés mejan]] a la fin dau [[Periòde de Nara]] en [[794]]. En causa de l'influéncia de [[Republica Populara de China|China]], [[Japon]] adoptèt de [[Escritura chinesa|caractèrs chinés]] per escriure sa [[lenga]]. Aquelei premierei sistèmas d'escritura japonés basats sus aquelei simbòls èran pas capables de representar totei lei sòns utiizats per lei locutors. Aquò limita ansin lei conoissenças sus lei formas pus vièlhas de japonés. D'efiech, certanei sòns èran probablament pas representats mentre que la prononciacion de certanei caractèrs es incertana. Pasmens, pauc a pauc, s'estructurèt lo ''[[man'yogana]]'', un sistèma basat sus l'utilizacion de certanei caractèrs chinés chausits per lor valor fonetica. Leis associacions de caractèrs i èran mai ò mens simplas e de reconstitucions an permés d'identificar l'existéncia d'au mens 88 [[sillaba]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marc Hideo Miyake, ''Old Japanese: A Phonetic Reconstruction'', RoutledgeCurzon, 2003, pp. 49-51.</ref>, çò qu'es un nombre superior au [[japonés median]]. Aquela particularitat sembla liada a l'existéncia d'uech [[vocala]]s en [[japonés ancian]] còntra cinc a l'ora d'ara. === Lo japonés mejan === [[Fichièr:Genji emaki 01003 001.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una pagina dau [[Dit dau Genji|Dich dau Genji]], un important [[roman]] [[japon]]és dau [[sègle XII]].]] {{veire|Japonés mejan}} Lo [[japonés mejan]] foguèt la forma dominanta dau japonés de [[794]] a [[1600]]. Son foncionament es relativament ben conegut gràcias a l'existéncia d'un escrich nombrós e variats. D'estrangiers, coma leis explorators [[Euròpa|europèus]] s'interessèron tanben a l'archipèu, çò que menèt a la publicacion d'obratges sus lo japonés coma l’''[[Arte da lingoa de Iapam]]'' [[Portugal|portugués]]. Durant lo [[Periòde de Heian]] ([[794]]-[[1185]]), una importanta influéncia [[Republica Populara de China|chinesa]] contunièt d'aver un ròtle major dins l'evolucion de la lenga, especialament au nivèu de la [[fonologia]], que veguèt la disparicion de divèrsei [[vocala]]s ò l'apondon de quauquei sòns novèus. Durant lei dos periòdes [[istòria|istorics]] seguents, respectivament dichs [[Periòde Kamakura]] ([[1185]]-[[1333]]) e [[Periòde Muromachi]] ([[1336]]-[[1573]]), lo japonés mejan evolucionèt fòrça amb l'abandon de plusors trachs arcaïcs e l'aparicion d'elements totjorn presents dins la [[lenga]]. En particular, lo ''-k-'' present dins la [[sillaba]] finala deis [[adjectiu]]s dispareguèt (per exemple, ''shiroki'' venguèt ''shiroi''). La terminason ''-te'' dei [[vèrbe]]s conoguèt tanben de transformacions (per exemple, ''yomite'' venguèt ''yonde''). En parallèl d'aqueleis evolucions, lo [[japonés mejan]] foguèt a l'origina dei premiers manlèus de [[mot]]s [[Euròpa|europèus]]. === Lo japonés modèrne === Lo japonés modèrne es aparegut amb lo començament dau [[Periòde Edo]] ([[1603]]-[[1867]]). Es marcat per la centralizacion e la modernizacion progressiva dau país. Sa formacion foguèt donc fòrça influenciada per lei dialèctes parlats dins lei corts dei [[shogun]]s e deis emperaires installadas a [[Quiòto]] e [[Tòquio]]. D'un biais, lo procès de simplificacion contunièt amb lo passatge dau nombre de classas verbalas de nòu a cinc, la disparicion deis [[adjectiu]]s nominaus acabats per lo sufix ''-tar'' e la fin de la distincion entre leis adjectius regulars acabats per ''-ku'' ò per ''-siku''. Divèrsei transformacions foneticas se debanèron tanben amb la modificacion de la prononciacion ò la fusion de certanei [[vocala]]s e [[consonanta]]s. Lo japonés modèrne prenguèt sa forma actuala amb la fin de la politica [[isolacionisme|isolacionista]] dau país en [[1853]]. Veguèt l'acabament dei procès de simplificacion començats ais periòdes precedents e l'adopcion d'un nombre important de [[mot]]s estrangiers, generalament de tèrmes [[tecnologia|tecnics]] [[portugués]], [[neerlandés]], [[alemand]] ò [[anglés]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Akira Miura, ''English in Japanese'', Weatherhill, 1998.</ref>. D'autra part, l'influéncia de l'[[anglés]] a menat a l'aparicion d'un destriament entre lei sòns [tɕi] e [ti] e [dʑi] e [di]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kathleen Currie Hall, "Documenting phonological change: A comparison of two Japanese phonemic splits" dins Shan Luo (ed.), ''Proceedings of the 2013 Annual Conference of the Canadian Linguistic Association'', 2013.</ref>. == Classificacion == Lo japonés fa partida de la familha dei [[lengas japonicas]]. L'origina d'aquela familha es desconeguda. D'ipotèsi anciana prepausan de l'estacar ai [[lengas altaïcas]] que comprenián egalament lei [[lengas turquesas|lengas turcas]] e [[lengas mongòlas|mongòlas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Roy Andrew Miller, ''Japanese and the other Altaic languages'', The University of Chicago Press, 1971.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Sergei Starostin, Anna Dybo e Oleg Mudrak, ''Etymological dictionary of the Altaic languages'', Brill, 2003.</ref>. Pasmens, aquela teoria es mai e mai contestada per doas rasons principalas : * lo concèpte de [[lengas altaïcas]] es contestat<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alexander Vovin, « The end of the Altaic controversy », ''Central Asiatic Journal'', vol. 49, n° 1,‎ 2005, pp. 71-132.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' José Andrés Alonso de la Fuente, « Review of Diachrony of verb morphology: Japanese and the Transeurasian languages », ''Diachronica'', vol. 33, n° 4,‎ 2016, pp. 530–537.</ref>. * lo japonés presenta de trachs comuns amb lei [[lengas altaïcas]] mai tanben de diferéncias que podrián lo raprochar dei [[lengas oceanianas]]. Ansin, lei [[lengas japonicas]] son desenant generalament consideradas coma un isolat e lei debats contunian entre partisans e adversaris de la tèsi altaïca. == Escritura e prononciacion == === Vocalas, consonantas e moras === Lo japonés modèrne tèn cinc [[vocala]]s brèvas que son A, I, U, E e O<ref>Lo [[japonés ancian]] aviá tres vocalas suplementaris que son notadas ï, ë e ö.</ref>. Existís tanben doas [[semivocala]]s, y e w, que son totjorn combinadas dins l'òrdre semivocala + vocala. Permèton de formar lei sòns YA, YU, YO, WA, WI, WE e WO<ref>Lei sòns YI, WU e YE an disparegut.</ref>. Uei, totei lei vocalas cortas pòdon èsser dobladas. Pòrtan alora un ‹ ◌̄ › per lei diferenciar dei vocalas cortas. Lei [[consonanta]]s dau japonés son pauc nombrosas : * cinc consonantas sordas : K, S, T, P e H. * cinc consonantas sonòras : G, Z, R, D e B. * tres consonantas nasalas: G, N e M. Son totjorn seguidas per una [[vocala]] franc de N, d'aparicion pus recenta, qu'aparéis a la fin d'una sillaba ò d'un [[mot]]. Lei consonantas pòdon tanben èsser associadas amb YA, YU e YO per formar una sillaba. Se lo tèrme sillaba es sovent adoptat per descriure lo japonés, es en realitat una error. D'efiech, la lenga japonesa a una estructura qu'es ritmada per de « [[mora]]s ». Se la definicion d'aquelei sòns es encara l'objècte de debats entre especialistas, correspondon a un [[sòn]] pus elementari qu'una sillaba. === Escritura dau japonés === {{veire|Escrituras dau japonés}} Lo japonés presenta la particularitat d'aver quatre sistèmas d'[[escritura]] diferents. Lo sens d'[[escritura]] tradicionau es verticau d'aut en bas e de senèstre vèrs la drecha. Dins aquò, d'adaptacions son possiblas, especialament en [[informatica]] onte l'escrich es generalament orizontau. Lei [[mot]]s son normalament pas separats per d'espacis mai de [[virgula]]s pòdon permetre de marcar lei pausas dins una frasa complèxa. Lo [[discors raportat]] es indicat entre de cabirons «「」». ==== Kanji ==== {{veire|Kanji}} Lei ''[[kanji]]s'' son de caractèrs [[Republica Populara de China|chinés]] assimilats per la lenga japonesa. Durant son adopcion, lei Japonés adoptèron tanben sa prononciacion. Aquò menèt a la formacion d'un nombre important d'omonimias car la richessa lexicala dau japonés es pus febla qu'aquela dau [[mandarin|chinés]]. De mai, certanei ''[[kanji]]s'' an cambiat de significacion car lo procès d'assimilacion foguèt pas unifòrme. D'efiech, lei caractèrs chinés son estats chausits tant per son sens que per sa fonologia. L'[[escritura]] dei ''[[kanji]]s'' es complèxa car certanei son formats de mai de 20 trachs diferents. Mai d'un ''[[kanji]]'' pòu tanben aver plusors sens de lectura que despendon dau contèxte. Generalament, n'i a un d'origina chinesa e un d'origina japonesa. Per lei pus complèxs, o sens es indicat per un signe complementari dich ''[[furigana]]''. Dins lei fachs, aperaquí un milier de ''[[kanji]]s'' son regularament utilizats. S'agís de caractèrs designant de [[mot lexicau|mots lexicaus]] (noms, adjectius, vèrbes)<ref>En [[Japon]], lo sistèma educatiu de basa estúdia {{formatnum:1026}} ''[[kanji]]s''. La conoissença de caractèrs suplementaris es donc una marca de cultura e d'erudicion.</ref>. De ''[[kanji]]s'' pus rars son utilizats per lei [[nom d'ostau|noms d'ostaus]] ò de luòcs. [[Fichièr:見-bw.png|thumb|center|600px|Exemple d'escritura d'un ''[[kanji]]''.]] Lo sens d'[[escritura]] dei ''[[kanji]]s'' pòu èsser orizontau ò verticau. Dins lei tèxtes modèrnes, pòdon èsser mesclats amb de caractèrs eissits d'autrei sistèmas d'escritura dau japonés. ==== Hiragana ==== {{veire|Hiragana}} Leis ''[[hiragana]]s'' son un [[sillabari]] format de ''[[kanji]]s'' simplificats. Permèton de transcriure lo japonés sensa ambigüitat car cada signe representa una [[sillaba]]. Son principalament utilizats per escriure lei [[mot]]s que son pas designats per un ''[[kanji]]'' coma lei particulas gramaticalas ò certanei sufixs, lei [[mot]]s designats per un ''[[kanji]]'' jutjat tròp formau per l'autor, lei ''[[furigana]]s'' e certanei morfèmas gramaticaus necessaris a la [[conjugason]] (dichs ''[[okurigana]]''). Segon la preferéncia de l'autor, es tanben possible de remplaçar totei lei ''[[kanji]]s'' per d’''[[hiragana]]s''. Aquò permet generalament d'adocir la tonalitat dau tèxte. La taula seguenta mostra lei caractèrs ''[[hiragana]]s'', sa romanizacion Hepburn e la prononciacion en [[AFI]]. {| class="IPA" border="0" cellspacing="2px" cellpadding="2px" width="100%" |- |bgcolor="#BECFEB" valign=top align="center" colspan = 5 | vocalas |bgcolor="#D4D4D4" colspan = 3 align="center"|[[yōon]] |-bgcolor="#BECFEB" valign=top align="center" ![[あ]] ''a'' /[[Open front unrounded vowel|a]]/ ![[い]] ''i'' /[[Close front unrounded vowel|i]]/ ![[う]] ''u'' /[[Close back unrounded vowel|ɯ]]/ ![[え]] ''e'' /[[Mid front unrounded vowel|e̞]]/ ![[お]] ''o'' /[[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ !bgcolor="#D4D4D4"|(''ya'') !bgcolor="#D4D4D4"|(''yu'') !bgcolor="#D4D4D4"|(''yo'') |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |[[か]] ''ka'' /[[Voiceless velar plosive|k]][[Open front unrounded vowel|a]]/ |[[き]] ''ki'' /[[Voiceless velar plosive|k]][[Close front unrounded vowel|i]]/ |[[く]] ''ku'' /[[Voiceless velar plosive|k]][[Close back unrounded vowel|ɯ]]/ |[[け]] ''ke'' /[[Voiceless velar plosive|k]][[Mid front unrounded vowel|e̞]]/ |[[こ]] ''ko'' /[[Voiceless velar plosive|k]][[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ |bgcolor="#F3F5DE"|きゃ ''kya'' |bgcolor="#F3F5DE"|きゅ ''kyu'' |bgcolor="#F3F5DE"|きょ ''kyo'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |[[さ]] ''sa'' /[[Voiceless alveolar fricative|s]][[Open front unrounded vowel|a]]/ |[[し]] ''shi'' /[[Voiceless alveolo-palatal fricative|ɕ]][[Close front unrounded vowel|i]]/ |[[す]] ''su'' /[[Voiceless alveolar fricative|s]][[Close back unrounded vowel|ɯ]]/ |[[せ]] ''se'' /[[Voiceless alveolar fricative|s]][[Mid front unrounded vowel|e̞]]/ |[[そ]] ''so'' /[[Voiceless alveolar fricative|s]][[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ |bgcolor="#F3F5DE"|しゃ ''sha'' |bgcolor="#F3F5DE"|しゅ ''shu'' |bgcolor="#F3F5DE"|しょ ''sho'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |[[た]] ''ta'' /[[Voiceless alveolar plosive|t]][[Open front unrounded vowel|a]]/ |[[ち]] ''chi'' /[[Voiceless alveolo-palatal affricate|ʨ]][[Close front unrounded vowel|i]]/ |[[つ]] ''tsu'' /[[Voiceless alveolar affricate|t͡s]][[Close back unrounded vowel|ɯ]]/ |[[て]] ''te'' /[[Voiceless alveolar plosive|t]][[Mid front unrounded vowel|e̞]]/ |[[と]] ''to'' /[[Voiceless alveolar plosive|t]][[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ |bgcolor="#F3F5DE"|ちゃ ''cha'' |bgcolor="#F3F5DE"|ちゅ ''chu'' |bgcolor="#F3F5DE"|ちょ ''cho'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |[[な]] ''na'' /[[Alveolar nasal|n]][[Open front unrounded vowel|a]]/ |[[に]] ''ni'' /[[Palatal nasal|ɲ]][[Close front unrounded vowel|i]]/ |[[ぬ]] ''nu'' /[[Alveolar nasal|n]][[Close back unrounded vowel|ɯ]]/ |[[ね]] ''ne'' /[[Alveolar nasal|n]][[Mid front unrounded vowel|e̞]]/ |[[の]] ''no'' /[[Alveolar nasal|n]][[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ |bgcolor="#F3F5DE"|にゃ ''nya'' |bgcolor="#F3F5DE"|にゅ ''nyu'' |bgcolor="#F3F5DE"|にょ ''nyo'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |[[は]] ''ha'' /[[Voiceless glottal fricative|h]][[Open front unrounded vowel|a]]/ |[[ひ]] ''hi'' /[[Voiceless palatal fricative|ç]][[Close front unrounded vowel|i]]/ |[[ふ]] ''fu'' /[[Voiceless bilabial fricative|ɸ]][[Close back unrounded vowel|ɯ]]/ |[[へ]] ''he'' /[[Voiceless glottal fricative|h]][[Mid front unrounded vowel|e̞]]/ |[[ほ]] ''ho'' /[[Voiceless glottal fricative|h]][[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ |bgcolor="#F3F5DE"|ひゃ ''hya'' |bgcolor="#F3F5DE"|ひゅ ''hyu'' |bgcolor="#F3F5DE"|ひょ ''hyo'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |[[ま]] ''ma'' /[[Bilabial nasal|m]][[Open front unrounded vowel|a]]/ |[[み]] ''mi'' /[[Bilabial nasal|m]][[Close front unrounded vowel|i]]/ |[[む]] ''mu'' /[[Bilabial nasal|m]][[Close back unrounded vowel|ɯ]]/ |[[め]] ''me'' /[[Bilabial nasal|m]][[Mid front unrounded vowel|e̞]]/ |[[も]] ''mo'' /[[Bilabial nasal|m]][[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ |bgcolor="#F3F5DE"|みゃ ''mya'' |bgcolor="#F3F5DE"|みゅ ''myu'' |bgcolor="#F3F5DE"|みょ ''myo'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |[[や]] ''ya'' /[[Palatal approximant|j]][[Open front unrounded vowel|a]]/ |bgcolor="#E9E9E9"| |[[ゆ]] ''yu'' /[[Palatal approximant|j]][[Close back unrounded vowel|ɯ]]/ |bgcolor="#E9E9E9"| |[[よ]] ''yo'' /[[Palatal approximant|j]][[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ |bgcolor="#E9E9E9" colspan="3"| |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |[[ら]] ''ra'' /[[Alveolar lateral flap|ɺ]][[Open front unrounded vowel|a]]/ |[[り]] ''ri'' /[[Alveolar lateral flap|ɺ]][[Close front unrounded vowel|i]]/ |[[る]] ''ru'' /[[Alveolar lateral flap|ɺ]][[Close back unrounded vowel|ɯ]]/ |[[れ]] ''re'' /[[Alveolar lateral flap|ɺ]][[Mid front unrounded vowel|e̞]]/ |[[ろ]] ''ro'' /[[Alveolar lateral flap|ɺ]][[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ |bgcolor="#F3F5DE"|りゃ ''rya'' |bgcolor="#F3F5DE"|りゅ ''ryu'' |bgcolor="#F3F5DE"|りょ ''ryo'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |[[わ]]&nbsp;''wa'' /[[Velar approximant|ɰ]][[Open front unrounded vowel|a]]/ |<font color=red>[[ゐ]] ''wi'' /[[Close front unrounded vowel|i]]/</font> <!-- How about ゐ (i), ゑ (e) & を (o), like "ぢ (ji)" & "づ (zu)"? --> |bgcolor="#E9E9E9"| |<font color=red>[[ゑ]]&nbsp;''we'' /[[Mid front unrounded vowel|e̞]]/</font> |[[を]] ''wo'' /[[Close-mid back rounded vowel|o̞]]/ |bgcolor="#E9E9E9" colspan="3"| |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |bgcolor="#E9E9E9" colspan="2"| ! colspan="3" |[[ん]] /[[Alveolar nasal|n]]/,/[[Bilabial nasal|m]]/,/[[Velar nasal|ŋ]]/,/ũ/,/ĩ/,/[[Uvular nasal|ɴ]]/ |bgcolor="#E9E9E9" colspan="3"| |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |が ''ga'' |ぎ ''gi'' |ぐ ''gu'' |げ ''ge'' |ご ''go'' |bgcolor="#F3F5DE"|ぎゃ ''gya'' |bgcolor="#F3F5DE"|ぎゅ ''gyu'' |bgcolor="#F3F5DE"|ぎょ ''gyo'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |ざ ''za'' |じ ''ji'' |ず ''zu'' |ぜ ''ze'' |ぞ ''zo'' |bgcolor="#F3F5DE"|じゃ ''ja'' |bgcolor="#F3F5DE"|じゅ ''ju'' |bgcolor="#F3F5DE"|じょ ''jo'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |だ ''da'' |ぢ ''(ji)'' |づ ''(zu)'' |で ''de'' |ど ''do'' |bgcolor="#F3F5DE"|ぢゃ ''(ja)'' |bgcolor="#F3F5DE"|ぢゅ ''(ju)'' |bgcolor="#F3F5DE"|ぢょ ''(jo)'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |ば ''ba'' |び ''bi'' |ぶ ''bu'' |べ ''be'' |ぼ ''bo'' |bgcolor="#F3F5DE"|びゃ ''bya'' |bgcolor="#F3F5DE"|びゅ ''byu'' |bgcolor="#F3F5DE"|びょ ''byo'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |ぱ ''pa'' |ぴ ''pi'' |ぷ ''pu'' |ぺ ''pe'' |ぽ ''po'' |bgcolor="#F3F5DE"|ぴゃ ''pya'' |bgcolor="#F3F5DE"|ぴゅ ''pyu'' |bgcolor="#F3F5DE"|ぴょ ''pyo'' |-bgcolor="#E7F5DE" valign=top align="center" |bgcolor="#E9E9E9" colspan="1"| |bgcolor="#E9E9E9" colspan="1"| |ゔ ''vu'' |bgcolor="#E9E9E9" colspan="1"| |bgcolor="#E9E9E9" colspan="1"| |bgcolor="#E9E9E9" colspan="1"| |bgcolor="#E9E9E9" colspan="1"| |bgcolor="#E9E9E9" colspan="1"| |} ==== Katakana ==== {{veire|Katakana}} Coma leis ''[[hiragana]]s'', lei ''[[katakana]]''s son un [[sillabari]] format de ''[[kanji]]s'' simplificats. A lor aparicion, èran destinats ais estudiants [[bodisme|bodistas]] dau [[Periòde Heian]] e permetián de notar de sòns chinés desconeguts dins lo sistèma dei ''[[kanji]]s''. Uei, son principalament utilizats per transcriure lei [[mot]]s d'origina estrangiera non chinés, lei [[nom pròpri|noms pròpris]] estrangiers, lei noms sabents normalizats ò estantardizats deis [[espècia (biologia)|espècias]] [[biologia|biologicas]] e leis [[onomatopèa]]s. Dins certanei cas, son utilizats per metre en valor un [[mot]] dins un tèxte que s'escriu normalament en ''[[kanji]]s'' ò en ''[[hiragana]]s''. ==== Romaji ==== {{veire|Romaji}} Lo tèrme ''[[romaji|rōmaji]]'' designa lei caractèrs de l'[[alfabet latin]] que son utilizats per la transcripcion dau japonés amb lei tres autrei sistèmas d'[[escritura]] de la [[lenga]]. Seis usatges demòran limitats a la resolucion de problemas tecnics en [[informatica]] en l'abséncia dei simbòls tradicionaus ò a la trascripcion de tèxtes japonés destinats ais Occidentaus (plans dau mètro, panèus de circulacion... etc.). Son tanben utilizats en [[algèbra]] quand es necessari de comunicar amb d'Occidentaus. == Gramatica == {{veire|Gramatica dau japonés}} === Frasa e generalitats === Lo japonés es una [[lenga aglutinanta]] de tipe [[subjècte-objècte-vèrbe|SOV]] que fan pas l'acòrd en genre, en nombre ò en persona. L'òrdre dei diferents tèrmes i es relativament fix : * lo [[vèrbe]] (ò pus generalament lo [[predicat (lingüistica)|predicat]]) es plaçat a la fin de la frasa. * lo [[subjècte]] es marcat per lei particulas « が » (''ga'') ò « は » (''wa'')<ref>Tecnicament, la particula « は » (''wa'') indica l'objècte considerat coma important dins sa frasa per lo locutor. Remplaça sovent la particula « が » (''ga'') per designar lo subjècte.</ref> e es plaçat au començament de la frasa. * l'objècte es marcat per la particula « を » (''o'') es plaçat entre lo subjècte e lo vèrbe. * leis autrei complements ([[complement d'objècte indirècte|objècte indirècte]], [[luòc]]... etc.) son plaçats entre lo subjècte e l'objècte. * lei modificators eventuaus d'un [[mot]] son plaçats [[lenga centripèta|avans]] lo [[mot]]. Per exemple, la frasa en [[occitan]] « un enfant a manjat una poma » s'escriu :<br/> <center>'''子ども'''は'''りんご'''を'''食べました''' (''Kodomo wa ringo wo tabemashita'')</center> D'autrei particulas pòdon èsser utilizadas per exprimir de complements dins la frasa. Per exemple, la particula « も » permet d'exprimir una nocion similara a aquela de l'[[advèrbe]] « tanben ». Ansin, la frasa « a tanben crompat de peis » s'escriu :<br/> <center>'''彼女'''は'''魚'''も'''買いました'''　(''kanojo wa sakana mo kaimashita)''</center> Pasmens, una varianta de l'òrdre existís s'un tèrme de la frasa es [[tematizacion|tematizat]]. D'efiech, dins aqueu cas, lo tèrme tematizat es plaçat avans leis autrei. Dins l'exemple precedent, se lei [[poma]]s son tematizadas, la frasa « lei pomas, es l'enfant que leis a manjadas » s'escriu :<br/> <center>« '''りんご'''は'''子供'''が'''食べました''' » (''Ringo wa kodomo ga tabemashita'')</center> Dins la vida vidanta, se fau nòtar que lo japonés a la costuma d'oblidar lei tèrmes ja evocats ò considerats coma evidents. === Subjècte === La frasa japonesa comença normalament amb lo subjècte qu'es marcat per la particula « が » (''ga''). Pasmens, es frequent que siegue absent ò pas clarament marcat. D'efiech, la particula « が » (''ga'') es regularament remplaçada per la particula « は » (''wa'') que designa lo tèrme considerat coma important dins la frasa per lo locutor. Ansin, dins certnaei cas, la particula « は » (''wa'') es aplicada a un autre tèrme de la frasa e pòu coexistir dins la meteissa frasa amb un subjècte marcat per « が » (''ga''). La particula « は » (''wa'') a d'autrei particularitats. S'utiliza jamai amb lei [[Pronom|pronoms]] interrogatius « 何 » (''nani'') (« qué » en [[occitan]]) ò « だれ » (''dare'') (qui) (« cu » en [[occitan]]). Pòu servir a exprimir un contrast. Per exemple, la frasa « Lo Sénher A manja, lo Sénher B beu pas » s'escriu :<br/> <center>'''Aさんは食べます、Bさんは飲みません。'''» (''A san wa tabemasu, B san wa nomimasen'')</center> Se fau nòtar que lei particulas « が » (''ga'') e « が » (''ga'') pòdon aver d'autrei significacion dins certanei contèxtes. La premiera pòu servir de conjoncion de coordinacion amb lo sens de « mai » e la segonda pòu acabar una frasa dicha per una [[femna]] per exprimir una expression feblament assertiva ò una desirança. === Adjectius === Lo japonés a dos grops diferents d'[[adjectiu]]s. Lo premier es compausat deis adjectius verbaus que s'acaban per « -i ». Pòdon èsser modificats coma un [[vèrbe]]. Lo segond es fach deis adjectius nominaus. Aquelei mots se compòrtan coma un nom. === Conjugason === {{veire|Conjugason dau japonés}} Lei [[vèrbe]]s japonés son classats dins tres grops. Lo premier contèn lei vèrbes ''ichidan'' que s'acaban per lo sufix « -iru » ò « -eru ». Lo segond es compausat per lei vèrbes ''godan'' que s'acaban per un radicau consonantic obtengut après la supression dau « -ru » finau. Enfin, lo darrier grop es compausat per lei vèrbes irregulars. Per conjugar aquelei vèrbes, es necessari de cambiar sa terminason. Pasmens, au contrari d'una lenga coma l'[[occitan]], la modificacion dau vèrbe integra pas d'informacions sus lo genre, lo nombre ò la persona. Lei terminasons verbalas permèton d'exprimir divèrsei formas. I a 13 formas que pòrtan lo sens donat au vèrbe coma lo condicinau, l'imperatiu, la progression, la declaracion, la capacitat, la potencialitat... etc. Lei terminasons varian tanben amb lo nivèu de cortesiá exprimit per lo locutor. === Cortesiá === {{veire|Keigo}} Lo ''[[keigo]]'' es l'ensemble dau sistèma de [[cortesiá]] [[japon]]és. Es assegurat per un sistèma de règlas [[gramatica]]las complèxas que permet d'exprimir plusors nivèus de [[cortesiá]] entre lo locutor e son interlocutor e entre lo locutor e lei personas mencionadas dins sa discussion. Aqueu sistèma de [[cortesiá]] es eissit de la segmentacion de la societat nipona qu'es segmentada en grops ben definits (amics, collègas, [[universitat]], [[companhiá]], club d'[[espòrt]]... etc.) caracterizats per una ierarquia intèrna fòrta. Lo ''[[keigo]]'' es generalament devesit en tres sosensembles : * lo ''[[teineigo]]'' es lo lengatge cortés que permet au locutor d'exprimir son respècte a son interlocutor. * lo ''[[sonkeigo]]'' es lo lengatge que permet d'exprimir sa cortesiá a respècte de la persona mencionada dins la frasa. * lo ''[[kenjōgo]]'' es una forma de modestia adoptada per lo locutor per metre en valor la persona mencionada dins la frasa. Lei nuanças de [[cortesiá]] qu'existisson dins aqueu sistèma son fòrça nombrosas e permèton d'exprimir de liames entre parents e enfants, entre un fraire ainat e un fraire segond, entre un cap e son emplegat, entre un professor e son estudiant... etc. Son un aspècte fondamentau de la lenga e son mestritge complèt es relativament malaisat, especialament per leis estrangiers. == Vocabulari == Lo vocabulari de la lenga japonesa es eissit de tres ensembles principaus que son respectivament dichs ''[[Wago|yamato kotoba]]'', ''[[kango]]'' e ''[[gairaigo]]''. Lo premier correspond a un ensemble de [[mot]]s, generalament utilizats dins la vida vidanta, eissits dau parlar dei populacions a l'origina dau japonés. Lo ''[[kango]]'' designa lei tèrmas d'origina [[Republica Populara de China|chinesa]]. Constituisson aperaquí 60% dau lexic dau japonés modèrne mai solament 18% dau vocabulari utilizat dins lei discussions jornadieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Masayoshi Shibatani, ''The Languages of Japan'', Cambridge University Press, 1990, p. 142.</ref>. Enfin, lo ''[[gairaigo]]'' designa lei manlèus lexicaus que son pas d'origina [[mandarin|chinesa]]. La màger part provèn de l'[[anglés]] e es estada integrada dins lo japonés après [[1945]] mai lei pus vièlhs son eissits dau [[portugués]] e de l'[[alemand]]. == Difusion geografica e usatge de la lenga == === Difusion geografica === En [[2010]], lo japonés aviá 128 milions de locutors natius, principalament en [[Japon]]. Quauquei locutors ancians pòdon encara o parlar en [[Corèa]], en [[Taiwan]] e dins quauqueis illas de l'[[Ocean Pacific]] car aquelei regions foguèron de [[colonialisme|colonias]] ò de [[protectorat]]s nipons entre la fin dau sègle XIX e la fin de la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Dins lo rèsta dau mond, existís de comunautats japonesas importantas en [[Brasil]]<ref>En [[2008]], la talha de la comunautat deis imigrants e de sei descendents èra estimada entre 1,4 e 1,5 milions d'abitants ('''[[Portugués|(pt)]]''' ''IBGE traça perfil dos imigrantes – Imigração – Made in Japan'', [https://web.archive.org/web/20121119132009/http://madeinjapan.uol.com.br/2008/06/21/ibge-traca-perfil-dos-imigrantes/]).</ref>, ais [[USA|Estats Units]]<ref>En [[2019]], la talha de la comunautat deis imigrants e de sei descendents èra estimada èra estimada a 1,2 milions d'abitants.</ref>, en [[Hawaii]]<ref>Au començament dau sègle XXI, entre 12% e 16% de la populacion de l'illa auriá de rèires [[japon]]és.</ref>, en [[Canadà]], en [[Austràlia]] e ai [[Filipinas]]. Aquò pòu de còps menar a l'utilizacion dau japonés per d'estatjants d'aquelei país. Lo japonés es aprés dins mai d'una [[universitat]] mai son aprendissatge es pus rar dins lei [[licèu]]s e lei [[collègi]]s. L'interès per la lenga data subretot dau sègle XIX e es vengut pus important amb la creissença economica [[japon]]esa deis [[ans 1980]] e la difusion internacionala de la [[cultura japonesa|cultura nipona]]. En [[2003]], 2,3 milions d'estudiants èran ansin recensats, principalament en [[Republica Populara de China|China]], en [[Corèa del Sud|Corèa dau Sud]] e en [[Austràlia]]. D'examens estandardizats son estats mes en plaça per melhorar e estructurar aquel aprendissatge. === Dialèctes === Coma la màger part dei [[lenga]]s [[nacion]]alas, lo japonés tèn plusors dialèctes que son definits per de variacions dins la [[fonologia]], lo [[vocabulari]] e la [[gramatica]]. Se destrian sièis ensembles dialectaus principaus que son : * lo japonés orientau qu'es parlat dins la mitat nòrd de l'archipèu. * lo japonés ''hachijō'' qu'es parlat dins lei regions centralas, especialament aquela de la [[capitala]]. * lo japonés orientau qu'es parlat entre lei regions centralas e l'illa de [[Kyushu]]. * lo japonés de [[Kyushu]] qu'es parlat dins aquela illa. * lo japonés de [[Ryukyian]] qu'es parlat dins aquel grop d'illas. * lo japonés ryukyuan meridionau qu'es parlat dins lei regions dau sud de [[Ryukyian]]. La forma estandarda de la lenga es dicha ''hyōjungo''. Conoís una difusion importanta gràcias au sistèma educatiu. Pasmens, lei dialèctes son ben vivaç car son considerats, dins lo sistèma de cortesiá japonés, coma una marca de cordialitat. === Usatges de la lenga === Lo japonés es ''[[de facto]]'' la [[lenga oficiala]] de [[Japon]]. I es la lenga de la màger part de la populacion e i es utilizat dins totei lei domenis ([[politica]], [[economia]], [[cultura]], [[sciéncia]]s... etc.). En revènge, sa difusion en fòra dau país es febla e lo japonés es donc rarament utilizat dins d'eveniments ò d'organizacions internacionaus. D'un biais pus marginau, lo japonés es [[lenga oficiala]] dins l'illa d'[[Angaur]], un [[Estat]] constitutiu de [[Belau]]. Aquò es un eiretatge de la preséncia coloniala nipona dins l'endrech. Pasmens, segon lei darriers recensaments demografics, i aviá plus de locutors de la lenga dins l'illa dempuei la fin dau sègle XX. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Escrituras dau japonés]]. * ''[[Keigo]]''. * [[Literatura japonesa]]. * [[Japon]]. * [[Japonés ancian]]. * [[Japonés mejan]]. * [[Mora]]. === Liames extèrnes === * '''[[francés|(fr)]]''' [http://www.nihongo.fr/ Un site per aprene lo japonés (explics en francés)] === Bibliografia === * '''[[catalan|(ca)]]''' ''Diccionari bàsic Català-Japonès & Japonès-Català'', Enciclopèdia catalana, S.A., 1985. * '''[[francés|(fr)]]''' Reiko Shimamori, ''Grammaire japonaise systématique'', éditions Maisonneuve, 2000. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Portal Lengas}} {{Lenga oficiala|Japonés|de Japon}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Japonés| ]] lam1v776nbq7vta9iphgge0bwq2h2ls 0 38081 2504180 2490703 2026-07-08T21:23:54Z ~2026-38788-15 64279 2504180 wikitext text/x-wiki {{Sostítol|Gijón}} {{Infobox geografia politica}} '''Gijón''' ({{AFI|[xiˈxon]|lenga=es}}), '''Xixón''' ({{AFI|[ʃiˈʃoŋ]|lenga=ast}}),{{Refn|group=nt|Lo [[Conselh de la Lenga Occitana]] a retengut los dos toponims ─aquel internacional e lo mai local─ dins sas Preconizacions de 2007.<ref name="CLO">{{Ref-web|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|pagina=125, 133|lenga=oc}}</ref>}} oficialament amb la denominacion bilingüe '''Gijón/Xixón''',<ref>{{Ref-web|url=https://drupal.gijon.es/sites/default/files/2019-05/XIX%C3%AEN%20en%20baxa.pdf|url_accès=pdf|lenga=ast|títol=Topónimos oficiales del Concey de Gijón/Xixón|data=07-10-2006}}</ref> es un [[Conselh (Astúrias)|conselh]]<ref>{{Ref-web|títol=Ley Orgánica 7/1981, de 30 de diciembre, de Estatuto de Autonomía del Principado de Asturias|editor=Boletín Oficial del Estado|autor=Comunautat Autonòma del Principat d'Astúrias|url=https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-1982-634|consulta=24 de setembre de 2024}}</ref> e un [[borg]]<ref>{{Ref-libre|títol=Diccionario Geográfico de Asturias - Ciudades, Villas y Pueblos|editor=Editorial Prensa Asturiana|cognòm1=Rodríguez Muñoz|nom1=Javier|cognòm2=Chao Arana|nom2=Javier|paginas=453-460}}</ref> del [[Astúrias|Principat d'Astúrias]], en Espanha. Geograficament, es situada sus las còstas d'Astúrias dins la zòna centrala, a 28 km d'[[Uviéu]] e a 26 km d'[[Avilés]]. La ciutat es coneguda per antonomasia coma «capitala de la Còsta Verda»<ref>{{Ref-web |url=https://www.europapress.es/chance/lifestyle/noticia-gijon-capital-costa-verde-20100722110008.html |títol=«Gijón, la capital de la Costa Verde» |sit=EuropaPress |data=22-07-2011 |consulta=24 de març de 2024}}</ref> (un nom toristic assignat a la [[mar Cantabrica]]). [[Fichièr:Playa San Lorenzo Cimadevilla 13-09-2005.jpg|thumb|430px|left|[[Plaja]] a Gijón.]] {{Clr}} == Nòtas == {{Referéncias|grop=nt}} == Referéncias == {{Referéncias}} {{Municipis de|33}} {{Portal Espanha}} h43igri8y2v64v81tvg9gksd9eshjxu 0 64884 2504191 2043917 2026-07-08T21:52:43Z ~2026-38788-15 64279 2504191 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} L''''aikido''' (en [[japonés]]: 合気道, ''aikidō'') es un [[art marcial]] orientat sus la defensa, amb una prigonda basa filosofica, que lo defensor redirigís los movements e l'energia dels atacs al sieu quite antagonista. Es practicat per òmes e femnas sens ges dependre de las siás talhas, pes o estats. Se considèra lo ''mangi'' una de las arts marcialas mai malaisidas a ensenhar e assimilar e qualques ans de practica son necessaris abans de se ne poder vertadièrament defendre, perque las siás tecnicas semblan fòrça unas autras arts marcialas. [[File:Nikyo omote.jpeg|thumb|200px|Demostracion de tecnica ''nikkyo omote'']] L'aikido tradicional refusa quin tipe que siá de competicion. Afirma lo desvolopament de l'esperit e del còs fins a aténher la completa armonia. Las leiçons consistisson a observar la demostracion de tecnicas qu'executa un mèstre e de seguida cal aprèp trabalhar - amb un o divèrses sòcis - en ensajant de repetir los movements, en melhorant la tecnica en consequéncia d'aiçò e en atenhent una pus granda compreneson de l'aikido. La mobilitat, la posicion, la precision e la coordinacion son d'elements importants per executar las tecnicas que los estudiants aprenon de realizar de manièra flexibla e adaptativa. == Etimologia == Lo nom ne ven del [[japonés]] "ai-ki-do", literalament "jónher-fòrça-camin", e significa qu'en practicant aquel art, lo combatent a de besonh usar la fòrça de l'antagonista contra l'antagonista meteis. == Bibliografia == === a l'entorn de l'aikido === === civilizacion japonesa === == Ligams extèrnes == == Ligams videografics == * [[Imatge:Video.jpg|75 px]] * [https://www.youtube.com] ** sus '''[[YouTube]]'''... mai de ''[[78 400]]'' documents subre l' '''[[aikido]]''' en picar coma clau ''[[aikido]]'' == Nòtas & referéncias == <references> {{DEFAULTSORT:Aikido}} [[Categoria:Art marcial]] [[Categoria:Art marcial japonés]] jy2k763itjmej9169wo8s53jcz5ojdt 0 65879 2504199 2372362 2026-07-09T06:59:16Z CarlesVA 1144 2504199 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en lemosin-->{{Infobox edifici religiós|carta=oc|nom=Abadiá de Prat Benesit|nomlocal=|imatge=Abbaye_Prébenoît.jpg|país=[[França]]|culte=[[Glèisa Catolica Romana|Catolicisme]]|region=Nòva Aquitània|vila=[[Beteste]]|departament=[[Departament de Cruesa|Cruesa]]|estil=Art cistercian, Arquitectura gotica puèi Arquitectura barròca|estacament=[[Abadiá de Dalon]]|tipe=[[Abadiá]]|latitud=46.3575|longitud=2.040833}} L<u>''''Abadiá de Prat Benesit'''</u> {{exp|[''toponim de verificar'']}} fuguet creada en 1140 per l'[[abadiá de Dalon]] dins la [[parròfia]] de [[Beteste]] (en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], dins l'actuau [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]]) de mercé lo senhor de [[Malval]]. Lo prumier abat, versemblablament lo fondator, s'apelava Peire. En 1162, l'abadiá s'integret a l'òrdre de Cisteu. Diversas familhas nòblas de la region, coma la poderosa familha de Déols, efectueren daus dons en favor de la fondacion. Los Bròssa, senhors de [[Boçac]], ilhs mesmes eissits daus Déols per las femnas, decidigueren de i establir lor sepultura. Rogier de Bròssa, mòrt en 1287, i es sebelit emb sa femna, Marjarida de Déols, en mai d'unes de lors descendents, aitau Joan de Bròssa, lo {{cita|mareschau de Boçac}}, mòrt en 1433. Tre la fin dau segle XV, emb Joan VI de Sant Julian, mencionat en 1490, e juscanta 1599, los senhors de Sant Julian fugueren qualificats de {{cita|gardians}} de l'abadiá. Durant las guerras de religion e de la Liga, l'abadiá fuguet ocupada alternativament per de las tropas protestantas e catolicas, que la pilheren dins 'quelas ocasions. En 1590-1591, fuguet en poder daus protestants que 'chaberen per n'estre fòrabandits per lors adversaris, au terme daus combats que daisseren roïnadas l'egleisa abadiala e las bastissas conventualas. En 1621, lo noveu abat comandatari, Matieu de Verthamont, vengut prendre possession daus luecs, evoquet de las {{cita|grandas e lamentablas roïnas}} e de {{cita|la desolacion pietadosa dins tots sos apartaments}}. {{Multibendèl|Portal arquitectura|Portal Lemosin}} {{DEFAULTSORT:Prat Benesit}} [[Categoria:Abadiá catolica]] magvmg744smibxeysg76dmb59mxfqbv 0 68862 2504187 2470432 2026-07-08T21:41:24Z ~2026-38788-15 64279 2504187 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Foncion}} Lo '''papa''' (formalament '''pontife roman''') es l'[[evesque]] catolic e patriarca de [[Roma]], cap suprèm de la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa Catolica]]. Sa jurisdiccion eclesiastica es situada a la [[Santa Ses|Santa Sieu]]. Lo governament del papa es nomenat «pontificat» que ven del latin ''Pontifex Maximus'', lo reng religiós maximal dins l'[[Empèri Roman]]. Sos tractaments pòdon èsser ''Sant Paire'',<ref>{{Ref-web|lenga=it|títol=Lettera del Santo Padre Francesco a Sua Santità Benedetto XVI Papa emerito, per la morte del fratello, Mons. Georg Ratzinger (2 luglio 2020) {{!}} Francesco|url=https://www.vatican.va/content/francesco/it/letters/2020/documents/papa-francesco_20200702_lettera-benedettoxvi.html|sit=vatican.va}}</ref> ''Sa Santetat'', ''Vòstra Santetat'' o simplament ''Santetat''. Es tanben lo monarca de l'Estat de la Ciutat del [[Vatican]], actualament un pichon Estat dins la vila de Roma, mas qu'atenguèt son pus grand espandiment de territòri fins a [[1870]]. Mas tanben pretend als seguents titres: Pontifex de la Glèisa Universala, Servent dels Servents de Dieu, [[Patriarca]] d'[[Occident]], [[Archavesque]] de la diocèsi romana, Primat d'[[Itàlia]], Vicari de [[Crist]], Sobeiran de la Ciutat Estat del Vatican, successor del Primat dels [[Apòstol]]s. Oficiosament tanben es Pontifex Maxim e Paire dels Princes e Reis. Lo papa actual es [[Leon XIV]]. == Los sèt punts qu'a de seguir un novèl Papa == # Adopcion d'un nom novèl quand es causit. # Pèrda de connexion quina que siá amb lo seu país d'origina: li es retirada la nacionalitat e lo passapòrt. # Lo seu trabalh quotidian es supervisat. # Assignacion d'un [[confessor]] privat; serà l'unica persona que poirà absòlver lo Papa dels seus pecats. # Presentacion del poder absolut sus la [[Glèisa Catolica]]. # Aver lo poder absolut per modificar las nòrmas e leis de la Glèisa. # Pòt pas èsser jutjat per cap de tribunal. Exceptat la [[Cort Penala Internacionala]] . == Privilègis d'un novèl Papa == # Apròva o suprimís los [[ordre religiós|ordres religioses]]. # Concedís las indulgéncias. # Beatifica o canoniza. # Nomena [[evesque]]s e [[cardinal]]s. # Crèa las [[diocèsi]]s. # Fonda las universitats pontificalas e decreta sas nòrmas. # Pòt publicar d'òbras liturgicas. # Administra los bens de las fondacions dependentas del [[Vatican]]. # Regenta e presidís totas las missions ligadas al Vatican. # A lo poder per convocar los [[concili]]s. # Regula las fèstas catolicas. # Publica d'[[enciclica]]s sus questions de fe. # Pòt promulgar, modificar o eliminar las leis eclesiasticas. # A poder per dispensar dels vòls del religioses que se voldrián secularizar. # Falha senténcias. Lo Papa es infalhible dins qualques senténcias, mas pas per totas. # Pòt constituir de tribunals per l'estudi de las causas religiosas o afars de fe concrètas. # A lo poder per causir personalament los membres de cada tribunal. == Los simbòls del Papa == [[Imatge:Emblem of the Papacy SE.svg|200px|thumb|L'escut del Papa de la [[Glèisa Catolica]].]] Lo pus caracteristic es la sotana de seda blanca, un capèl blanc. Un autre simbòl important es l'Anèl del Pescador. Cada Papa a un anèl amb un dessenh unic e quand morís, se destrutz. Se completa amb la [[tiara]] (aquel simbòl s'utiliza pas mai e s'emplega solament la [[mitra]]) e una crotz d'aur (o d'un autre metal que l'aur es pas necessari) penjada al pitre (tanben se ditz ''pectoral''). == Eleccion del Papa == Quand un Papa morís, lo Collègi dels Cardinals assumís l'autoritat eclesiastica suprèma. Se reünisson en [[conclau]]. Aquel mot ven del latin, compausat de ''cum'' e ''clavis'' (''amb'' e ''clau''), que vòl dire que los [[cardinal]]s se reünisson pòrta clavada. Lo tèrme s'aplica tanben al luòc ont se tenon aquelas assembladas. Una partida del Vatican, enclusís la [[Capèla Sixtina]], demòra clavada, salvat una pòrta dubèrta jos vigilància constanta. Las pèças que entornan la capèla son divididas en pichons apartaments per servir d'ostalet a cada cardinal, lo seu secretari e un ajudant. Lo manjar se prepara a l'interior e los cardinals pòdon pas comunicar amb pas deguns de l'exterior fins qu'un Papa siá causit. Solament los cardinals pòdon votar, e encara qu'un catolic quin que siá pòt, en teoria, èsser designat per l'eleccion, los candidats son totjorn seleccionats entre los cardinals. Dins la Capèla Sixtina se realizan doas a quatre votacions secretas cada jorn, fins que un candidat obtenga almens dos tèrces del [[sufragi]]. Totòm pòt saber lo resultat de caduna de las votacions. Aprèp las votacions del matin e aprèp las votacions del ser, se creman los bilhets e lo fum sortissent per la chemenèia de la Capèla Sixtina. Se lo fum es negre, significa qu'es pas encara causit un novèl Papa. Se lo fum es blanc, vòl dire que ja i a un novèl Papa. Abans de l'anonciar al monde, amb lo fum blanc, lo degan dels cardinals li demanda, alavetz, solemnament s'accèpta o pas la seuna eleccion e, se la seuna responsa es afirmativa, quin nom papal se prepausa d'adoptar. Puèi un cardinal sortís al balcon central de la Basilica de Sant Pèire del Vatican e ditz en latin: ''Annuntio vobis gaudium magnum: habemus Papam'' ("Anonci amb granda jòia: avèm Papa"). Alavetz lo conclau es dissolgut. Amb aquel anonci tanben se ditz lo nom qu'a causit lo novèl pontifex. Lo simbòl del cambi de nom significa lo començament de la nòva vida coma dins la Bíblia, ont [[Abraam]] cambiava de nom e tanben Jèsus batejava los seus disciples amb de novèls noms. Lo nom pus comun pels Papas es Joan. == Objeccions al papat == La posicion del papa coma Pontifex Suprèm de la Glèisa Universala es dogmatica, es a dire, es pas dubèrta al debat ni al questionament. Lo [[Concili Vatican I]] declarèt anatèma tota disputa sus la primautat d'onor e jurisdiccion del papa. Pasmens, l'autoritat del papa se pòt debatre fòra de la Glèisa Catolica; las objeccions se pòdon dividir en (1) objeccions a l'espandiment de la primautat del papa e (2) objeccions a l'institucion del papat. Qualques comunitats crestianas non catolicas, coma la Glèisa Assiriana de l'Èst, la Glèisa Ortodòxa Orientala, la Glèisa Ortodòxa de l'Èst, e la Comunion Anglicana, accèptan la doctrina de la Succession Apostolica, e per aquò, accèptan (en diferents grases) la primautat papala d'onor. Mas, aquelas Glèisas negan que lo papa siá lo successor de [[Sant Pèire]], e mai l'evesque siá lo successor de Sant Pèire, e negan que Sant Pèire foguèt evesque de Roma. La primautat, doncas, es lo resultat de la posicion del papa coma evesque de la capitala originala de l'Empèri Roman, una definicion explicita del [[Concili de Calcedònia]]. Aqueles Glèisas accèptan pas la jurisdiccion universala del papa pas mens son infalhibilitat. D'autras Glèisas crestianas non catolicas accèptan pas la doctrina de la Succession Apostolica, o los tèrmes ierarquics d'aquela, e per aquò, accèptan pas la supremacia d'onor en relacion amb Sant Pèire. Las relacions complèxas entre los empèris Roman e Bizantin, e d'autres Estats seculars, e los territòris istorics papals d'Itàlia, son lo centre de las objeccions, e mai lo caractèr monarquic de l'ofici del papa. Dins lo cristianisme occidental, aquelas objeccions son en relacion amb la [[Reforma Protestanta]], e accèptan pas l'autoritat del papa. Qualques confessions protestantas, fin finala, considèran que lo papa es l'Antecrist. == Autres papas == Un [[antipapa]] es qualqu'un qu'a pres lo pontificat sens èsser estat elegit canonicament. L'existéncia istorica dels antipapas foguèt lo resultat de controvèrsias doctrinalas o de confusions sus sa legitimitat. Lo cap de l'òrdre [[jesuista]] foguèt nomenat {{cita|lo Papa negre}} a causa de la color de son vestit. Los caps de la [[Glèisa Còpta]] e de la [[Glèisa Ortodòxa]] d'Alexàndria son tanben nomenats "papa" per de rasons istoricas. Lo primièr foguèt nomenat {{cita|Papa còpte}} e lo segon {{cita|Papa e Patriarca d'Alexàndria e tota Africa}}. == Articles connèxes == * [[Lista dels papas]] == Ligams extèrnes == {{commons|Pope}} * [http://www.vatican.va/phome_fr.htm Web de la Santa Ses] {{fr}} * [https://web.archive.org/web/20160304221058/http://ww.benedictxvithemagnificent.com/ Imatges del Papa Beneset XVI] == Bibliografia == * Eric Frattini: ''Secretos vaticanos'', Ed. Edaf, [[2003]]. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Papa|*]] f525uevpbxf4rx7ronws4wueb4rbt2t 0 121982 2504184 2201738 2026-07-08T21:36:36Z Alaric 506 44932 lista dels municipis 2504184 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Bages''' (''Bages'' en [[catalan]]) es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]] e de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]]. La capitala es [[Manresa]]. ==Municipis== Las populacions son de [[2025]]. {{capentcat|}} {{entcat|[[Aguilar de Segarra]]|292}} {{entcat|[[Artés]]|6.225}} {{entcat|[[Avinyó]]|2.322}} {{entcat|[[Balsareny]]|3.380}} {{entcat|[[Callús]]|2.180}} {{entcat|[[Cardona]]|4.553}} {{entcat|[[Castellbell i el Vilar]]|4.159}} {{entcat|[[Castellfollit del Boix]]|467}} {{entcat|[[Castellgalí]]|2.413}} {{entcat|[[Castellnou de Bages]]|1473}} {{entcat|[[Fonollosa]]|1.570}} {{entcat|[[Gaià]]|172}} {{entcat|[[Manresa]]|80.974}} {{entcat|[[Marganell]]|309}} {{entcat|[[Monistrol de Montserrat]]|3.250}} {{entcat|[[Mura]]|235}} {{entcat|[[Navarcles]]|6.276}} {{entcat|[[Navàs|Navars]]|6.238}} {{entcat|[[El Pont de Vilomara i Rocafort]]|4.193}} {{entcat|[[Rajadell]]|597}} {{entcat|[[Sallent]]|7.030}} {{entcat|[[Sant Feliu Sasserra]]|633}} {{entcat|[[Sant Fruitós de Bages]]|9.333}} {{entcat|[[Sant Joan de Vilatorrada]]|11.133}} {{entcat|[[Sant Mateu de Bages]]|641}} {{entcat|[[Sant Salvador de Guardiola]]|3.612}} {{entcat|[[Sant Vicenç de Castellet]]|10.164}} {{entcat|[[Santpedor]]|7.744}} {{entcat|[[Súria]]|6.200}} {{entcat|[[Talamanca]]|209}} |} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Bages]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] ohpct8tsnx8rmmomi2jwunlu7vvhuhv 0 122963 2504150 1857780 2026-07-08T11:59:51Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504150 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Calonge de Segarra''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} f3bzaxygxpjsowlvcwyc5mklhd39sel 0 122968 2504151 1857781 2026-07-08T12:01:02Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504151 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Capellades''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} ouszlqz21f3647ta1ya9ib4axu0qlbu 0 122972 2504152 1857782 2026-07-08T12:02:11Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504152 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Carme''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} hu0bo57c3oe8rbm5y70xcs3y7kpx91z 0 122983 2504153 1857784 2026-07-08T12:03:17Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504153 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Castellfollit de Riubregós''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} p8p8up2kzbiew17wu1v8hi59v2df541 0 122987 2504154 1857785 2026-07-08T12:04:31Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504154 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Castellolí''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 82req3zn15oqbbhio2rb8zbium2pl8i 0 122997 2504155 1857786 2026-07-08T12:05:50Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504155 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Copons''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} e10pvibz39xfn0zchnccrnqgx6jahc9 0 123026 2504156 1857788 2026-07-08T12:07:01Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504156 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Els Hostalets de Pierola''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} ox2441wgitb5jvmivnefs71etjcjv8n 0 123027 2504157 2279669 2026-07-08T12:12:10Z Alaric 506 44932 infobox, etc (ai daissat l'anciana se per cas...) 2504157 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} {{Infobox Vila |bandièra legenda=Bandièra e escut d'Igualada |bandièra=Flag of Igualada.png |imatge=Ajuntament Igualada.jpg |web=[https://www.igualada.cat www.igualada.cat] |populacion=40.742 |annada-pop=[[2020]] |nom=Igualada |nomvila=Igualada |division1=[[Catalonha]] |nom de division1=Pais |division2=[[Anòia]] |nom de division2=Comarca |cp=08700 |gentilici=igualadí, -ina |hesta=[[24 de agost]] }} '''Igualada''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], que n'es la capitala, de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} c04ax6hy8widsszsjdgkuyt9dd1tq19 0 123028 2504158 1857790 2026-07-08T12:13:16Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504158 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Jorba''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} gmfz4jqbkosp49u3vitawusvzx3e1ek 0 123029 2504159 1857791 2026-07-08T12:14:32Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504159 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Llacuna''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} bq6mphv6tfgih3hz144252vwobgup2n 0 123044 2504160 2434319 2026-07-08T12:16:42Z Alaric 506 44932 2504160 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Masquefa'''<ref>{{Ref-web|lenga=ca, es, en|url=https://www.idescat.cat/codis/?id=50&n=10&c=06|títol=Municipis de la comarca d'Anòia|autor=[[Institut d'Estatistica de Catalonha]]|site=www.idescat.cat|consulta=8 de febrièr de 2024}}</ref> es una [[comuna]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Personalitats ligadas == * [[Carme Junyent|Maria Carme Junyent i Figueras]], lingüista. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} kwfg3xl6l121a4hk6okiag0p6bbvdt8 0 123058 2504161 1857794 2026-07-08T12:18:11Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504161 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Montmaneu''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} kkjobt7ne1kp76t5fswbhu5nmnwn46q 0 123065 2504181 1857977 2026-07-08T21:24:51Z Alaric 506 44932 2504181 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Navàs''' o puslèu '''Navars''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 5qqqys6p0vlc34k6uca0pqfns7x6m1q 0 123067 2504162 1857796 2026-07-08T12:19:36Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504162 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Òdena''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 9tcfo0own6lm8pbb9o1kph0ukzya1r5 0 123075 2504163 1857797 2026-07-08T12:20:47Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504163 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Orpí''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} s75ga0qu2s5uxqjo13morx3h4hwgwz9 0 123085 2504164 1857798 2026-07-08T12:21:36Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504164 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Piera''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} sp5o8r6jbcwb2sbgqu95ysa1mftwcro 0 123088 2504165 1857799 2026-07-08T12:23:25Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504165 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Pobla de Claramunt''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 304bp88nluzk745udvmboavw4s68k4m 0 123095 2504166 1857800 2026-07-08T12:24:33Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504166 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Els Prats de Rei''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} jmzaz15fjcfe32l3afytb6newbjynlu 0 123100 2504167 1857801 2026-07-08T12:25:57Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504167 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Pujalt''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} rfpb0qxyswztil1shox9e6yfzkoqqiy 0 123108 2504168 2288044 2026-07-08T12:32:34Z Alaric 506 44932 infobox, etc (ai daissat l'anciana) 2504168 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} {{Infobox |tematica=vilatge catalan |carta= }} {{Infobox Comuna d'Espanha | nommuni = Rubió | blason = Bandera de Rubió.svg | bandièra = Escut de Rubió.svg |foto=Ajuntament de Rubió.jpg | mapa = Mapa de localització a les comarques catalanes.svg | mapa2 = Localització de Rubió respecte de l'Anoia.svg |comauto= [[Catalonha]] |província= [[Provincía de Barcelona]] | Comarca =[[Anoia]] | cònsol = Francesc Miquel Archela Gil (CiU) |mandat=2015-2019 | cp = | ine = | latitud = 41.3847 | longitud = -1.3417 | alt mej = 636.4 | km² = 48 | sens = 212 | data-sens =2013 | dens =4,42 | sitweb = rubio.cat | nomab = {{ca}}rubionenc -a }} '''Rubió''' es un [[municipi]] del [[Catalonha|Principat de Catalonha]], situat administrativament dins la comarca de la [[Anoia]], [[província de Barcelona]]. La municipalitat compta 228 abitants (2014) e a una estenduda de 48 [[km²]]. Es un de las municipalitats mai grandas de la [[Alta Segarra]], e a a l'encòp la populacion mai redusida de tota la zòna. Lo tèrme municipal es delimitat dempuèi lo nòrd e en seguint lo sens de las agulhas del relòtge amb: [[Aguilar de Segarra]] ([[Bages]]), [[Castellfollit del Boix]] ([[Bages]]), [[Òdena]], [[Jorba]], [[Copons]] e [[Els Prats de Rei]]. Al nòrd de la municipalitat i a la [[Sèrra de Rubió]], qu'ocupa granda part de la municipalitat e culmina a 837 [[msnm]]. Sul toponim ''Rubió'' existisson doas opinions majoritàrias per çò qu'es de la siá etimologia. La primièra, ditz que Rubió es un toponim que deriva etimològicament de ''rubeus'' (roge), en fasent probablament allusion a la color roge de la tèrra e las ròcas de la montanha ont se bastiguèt lo Castèl de Rubió. Totun existís una segonda opinion i es la que lo tèrme Rubió deriva del antropònim latin ''rufus'' que significa ''ros'' (''rubio'' en [[castelhan]]), a travèrs del nom Rubione, qu'èra posseïdor d'una finca o fundus dins la zòna pendent l'epòca romana. {{entpopcat}} __TOC__ [[Fichièr:Panoràmica de Rubió.jpg|centre|frameless|599x599px]] == Mitan fisic == Lo terren del tèrme es de sòl calcari e se caracteriza per grands desnivèls de terren. La vegetacion majoritària a l'ora d'ara del tèrme son de [[pinus halepensis|''pinus halepensis'']] e pinus nigra, amb roure e alzina e la canèra de romaní. L'an [[1986]] i aguèt un grand incendi que faguèt esvair tota la tampa de bòsques frondosos de pinus halepensis e alzinars. Al nòrd del tèrme municipal, s'i tròba la [[Sèrra de Rubió]], amb una altitud maximala de 837 mètres ([[Còpia de Palomes]]). E en çò que tanh la fauna, a Rubió i a de pòrcs senglars, guèines, conilhs, lèbes, caprerolus caprerolus, esquirols, èca. [[Fichièr:Paratge natural de Rubió.JPG|thumb|Lo Tuc de Sant Miquel]] == Estructura administrativa == Lo territòri municipal compren: ''Rubió'', lo ''Plan de Rubió'' e compren tanben los ancians tèrmes de ''Sant Martí de Maçana'' e ''Sant Pere de Ardesa'', aquel darrièr, a l'ora d'ara desaparegut. Rubió es una municipalitat rurala caracterizat per aver una populacion fòrça disseminada en masias. La municipalitat a de pichons nuclèus de populacion a l'entorn del Castèl de Rubió, al Plan de Rubió e a Sant Martí de Maçana, en mai d'un grand nombre de masias dispersadas arreu del tèrme. == Istòria == Dins del tèrme municipal se son descobèrts de vestigis de l'aucupacion umana dempuèi l'eneolític. Ne son un exemple d'aquela aucupacion los dos sepulcres megalítics e la vil·la romana. A la Nauta [[Edat Mejana|edat mejana]] la [[Sèrra de Rubió]] èra repartida entre tres castèls termenats (lo de Rubió, lo de Ardesa e Maçana). Pendent lo [[sègle XIV]], lo pòble patiguèt la pèsta e de divèrsas marridas culhitas que faguèron que fòrça tèrras demorèsson ermes e una granda part de la populacion rurala se desplacèsse dins las vilas e a las vilas prèpas. A la debuta del sègle XIX, pendent la [[Francés|Guèrra del Francés]], la [[Sèrra de Rubió]] foguèt un ponch estrategic per la resisténcia igualadina. Lo [[1841]] los bandolers Marimon e Casulleres que capitanejaven una granda partida de laironas foguèron atrapats pels [[Polícia|mossos d'esquadra]] e lo sometent de Rubió. Los donèron ailà mòrt en lo nomenat "Plan de las Mascas". Après ans de atemorir los pageses dels entorns e quitament de vilas mejanas coma [[Jorba]], [[Copons]], [[Sant Martí de Tous]], [[Santa Margarida de Montbui]] e [[Santa Maria de Miralles]]. === Conflicte rabassaire === Lo conflicte rabassaire foguèt una de las causas de l'afrontament civil pendent la guèrra civila e s'alonga dempuèi lo [[1930]] fins al [[1934]]. Aquel conflicte arribèt tanben lo tèrme municipal de Rubió en produsint un grand romango entre los amos e los rabassaires. Los rabassaires èran agropats amassa amb l'Union Republicana de Catalonha e defendián que las tèrras lor caliá èsser proprietat de qui las trabalha. Fruch de la radicalizacion generala del país, venguèt un conflicte intèrne notori dins lo pòble. Pendent los ans que portarà la Republica, qualques amos a causa de la repression d'aqueles lor calguèt s'amagar e fugir, perque foguèron perseguits. Al domeni local, e parallèlament al conflicte de rabasses, Rubió patiguèt una modificacion territoriala, en perdent la zòna nòrd-èst que se annexionà als [[Els Prats de Rei|Prats de Rei]] fruch de l'inestabilitat del moment. === La Guèrra Civila Espanhòla === Pendent l'inici de la [[Guèrra Civila Espanhòla]], Rubió foguèt dirigit pel cònsol Joan Estruch Mas, del partit republican. L'informacion del transcors de la guèrra a nivèl nacional, foguèt fòrça escassa, e majoritàriament, arribèt per la via orala e fasiá accentuar la division ideologica del pòble. Qualques abitants de Rubió o d'autres endrechs de la zòna, s'amaguèron en caunas o ostals de la zòna per paur a èsser enxampats pel partit opausat. Segon testimònis, pel pòble viravan de personas encaputxades qu'ensajavan enxampar fugitius per estonament. Lo partit roge cremèt de documents de la Rectoria e de la comuna del pòble. Cap de las quatre glèisas que dispausava lo pòble, coma tanben d'autres simbòls religioses del pòble subrevisquèron a la cremason en mans del partit republican, e de las paucas causas que se salvèron foguèt retaule de Santa Maria de Rubió mercés a un grop d'excursionistas republicans de l'Atenèu igualadí qu'uèch jorns après l'estrosseja pugèron a Rubió a ensajar recuperar los objèctes d'art de la zòna per ensajar los daissar al marge de la guèrra.[8] Pendent un cuert espaci de temps, lo sector roge utilizèt l'ancian local social del Plan de Rubió per interrogar e extraire informacion a personas del partit nacional. Segon lo Libre d'Actes de la rectoria de Rubió, i aguèron doas mòrts reconegudas a causa de la guèrra civila. Lo [[9 d'agost]] de [[1936]], gaireben tres meses après l'inici de la guèrra, lo partit republican s'emportèt de cò sieu a Pablo Vivas Casanoves, l'abans-darrièr cònsol nacional que i aviá agut dins lo pòble abans de la guèrra, en justificant que lor caliá reparar d'afars. Jorns après, se trobèt lo sieu còrs sens vida a un bòsc del tèrme d’[[Òdena]]. José Vila e Mosella, de 14 ans, moriguèt lo [[18 de junh]] de [[1939]] per l'explosion d'una pompa dins lo pòble, quand la guèrra èra ja arribada a la siá fin. == Cultura == Pendent l'an lo pòble de Rubió celèbra de desparièras festivitats als divèrses nuclèus de populacion (lo Plan de Rubió, Rubió e Sant Martí de Maçana): * Lo [[primièr]] e lo [[segond]] jorn de l'an se celèbra la Vòta del Plan de Rubió. * Lo [[25 d'abril]], [[Sant Marc]], se celèbra la Vòta de Prima de Sant Martí de Maçana. * La quatrena setmana après la Pasca, lo jorn del ascensió, se celèbra la Vòta de Rubió, la que dura los dos jorns de la dimenjada e es coneguda per la benediccion e per la reparticion del Panet * La dimenjada après lo [[11 de novembre]] i a la celebracion de la Vòta de St. Martí de Maçana. == Patrimoni arquitectònic i artístic == === Castèl de Rubió === [[Fichièr:Castell de Rubió.jpg|thumb|Rèstas del Castèl de Rubió]] Nasquèt coma un castèl termenat, erigit a fins del [[sègle X]]. Lo primièr document lo que apareguèt lo castèl foguèt escrich l'an 1069 malgrat que l'origina es fòrça anteriora. Lo [[sègle XII]] n'èran castlans la familha dels Rubió, que donèron luòc a un linhatge que s'estendèt per desparièrs endrechs del país. Pendent lo sègle XIV lo Castèl de Rubió passèt a mans de la familha Castellolí e l'an [[1380]] la familha dels Boixadors ne crompèt los dreches jurisdiccionals al rei Pere III, en las mantenent entre las siás possessions fins al sègle XVIII. L'estructura del castèl medieval es força a l'ora d'ara destruit se manten encara la part inferiora de la tor circular, bastida amb aparelh de carreus vèrs lo sègle XI, aital coma las rèstas d'unes murs perimetrals de bona factura, aquel son probablament fruchs d'un ampliament fach entre lo sègle XII-XVIII.[9] A l'entorn del castèl termenat se formèt un nuclèu de populacion, a l'ora d'ara fòrça redusit. === Glèisa de Santa Maria de Rubió=== [[Fichièr:Església de Santa Maria.jpg|thumb|Glèisa de Santa Maria de Rubió]] La Glèisa de Santa Maria de Rubió es situat al nuclèu urban de Rubió. La glèisa a exercit las foncions parroquialas dempuèi las siás originas dins lo sègle XI fins a l'actualitat. La bastissa actuala foguèt bastida entre [[1275]] e [[1300]], en substituissent una glèisa anteriora que se menciona en documents medievales dempuèi lo 1082. Lo bastiment foguèt a la demanda dels senhors de Castelloló, benlèu enterrats dins la zòna del presbiteri. La Glèisa de Santa Maria de Rubió es un temple d'estil gotic. La planta rectangular a una unica nau cobèrta amb doble torn de creueria, e presenta als vèrtexs doas claus de vòuta esculpides amb l'Anhèl Pasqual e un pichon Pantocràtor. Los arcs arrancan de mènsules esculpides: Sant Joaquim e Santa Anna al presbiteri, escuts eraldics dels Castellolí a l'arc total central e lo àliga de Sant Joan amb un escut, dins la zòna del còr. La nau centrala a a banda e banda sengles capèlas lateralas de torn ogival e tampa de creueria. Situadas al cuic nòrd-èst i a la sacristia e una capèla, tanben d'estil gotic. La rèsta de capèlas foguèron dobèrta entre los contrafòrts dins los sègles XVI e XVII, en coincidint amb lo bastiment de la tresena estança, lo campanal e lo còr. Al cors dels sègles XVI e XVIII, e dins lo sègle XX, la glèisa sofriguèt de divèrsas restauracions. La darrièra foguèt menada a tèrme entre 1985 e 1989 jos la direccion de J. Asarta. En lo mur nòrd de la glèisa i a la portalada principala de tradicion romanica. Bastida a fins del [[sègle XIII]]], se compausa de arquivoltes de mièg ponch qu'arrancan de colomnas aparellades amb capitells esculpits amb motius vegetales e zoomòrfics. Per los sieus traches estilístics, l'òbra se liga a l'escòla de Lhèida. Aquela portalada foguèt restaurada l'an [[1989]]. En lo mur sud se conserva un redusit portal segondari, amb forma d'arc de mièg ponch, adovellat e motllurat [[Fichièr:Santa Maria de Rubió - Capitells.jpg|left|thumb|Capitèls de la glèisa]] [[Fichièr:Església de Santa Maria de Rubió.jpg|thumb|Glèisa de Santa Maria de Rubió]] L'an 1985-86 se faguèron unas catacions que metèron al descobèrt jol paviment de la nau de la glèisa dos camps de sitges, utilizadas per emmagazinar de granatges, e que devián ja èsser emplegadas amb anterioritat a l'edificacion del temple. Dins de la glèisa se conserva encara lo retaule de Rubió que presenta caracteristicas italogòtiques e constituissi una de las pèças pictòriques mai importantas del gotic catalan. Los estudioses de l'òbra atribuisson l'òbra al nomenat Mèstre de Rubió, discipol de Ramon Destorrents, e doncas situan la siá factura al delà de l'an 1380, jos la proprietat dels Boixadors. L'òbra es pintada al tremp sus fusta. Compta tres còrsses verticales subdividits en tres estanças als laterales e dos al còrs central. Entre lo còrs central e los laterales e entre aqueles e lo guardapols i a quatre muntants, acabats per pinacles. Lo banc original, de l'inferior del retaule se conserva al Musèu Episcopal de Vic. [[Fichièr:Església de Sant Martí de Maçana.JPG|thumb|Glèisa de Sant Martí de Maçana]] === Glèsia de Sant Martí de Maçana === La glèisa de Sant Martí de Maçana es situada a l'entitat de populacion omonima, al nòrd de Rubió, al ponch culminant del Tuc de Maçana. La glèisa Foguèt bastida pendent lo sègle X e lo sègle XI e es estat somesa a divèrsas reformas. Per aquela rason, de la primitiva bastissa romanic ne rèsta pas qu'un fragment de paret. La planta es de crotz latina e tampa amb torn apuntat. Lo campanal es de seccion quadrangular adossat a la glèisa. Lo campanal foguèt refach a causa d'un pericle que li queiguec. Aquela glèisa èra consacrada pendent lo sègle XVI a Sant Iscle martir, e mai se es a l'ora d'ara consacrat a Sant Martí. === Glèisa de Sant Macari === Aquela pichona glèisa es situada al Plan de Rubió. Apareis mencionada pel primièr còp en un document del 1198.[12] Es una edificacion religiosa d'una pichona nau rectangular, originàriament d'estil romanic, e mai se es a l'ora d'ara fòrça transformada per divèrsas reformas pendent l'epòca modèrna e contemporanèa; la darrièra l'an 1954.[12] Aquela glèisa aguèt la advocació de Sant Tiberi. A l'ora d'ara aquela pichona glèisa pas se oficia messa abitualament dempuèi fa d'ans, e mai se un còp a l'an, pendent la Vòta del Plan de Rubió, se oficia messa. === Glèsia de Sant Pere d'Ardesa === La glèisa de Sant Pere es situat a l'ancian tèrme del Castèl de Ardesa, gorgola per la cara sud-oèst del Puig de Sant Miquel. Foguèt bastit amb anterioritat a l'an 1082 e exerciguèt las foncions de parròquia entre lo sègle XI e lo sègle XII.[11] Aquela es una glèisa tanben d'estil romanic e dispausa d'una pichona nau amb absida semicircular a l'entèsta, decòr amb arcuacions llombardes e lesenes e un fris de dents de sèrra. Es a l'ora d'ara dins un estat complet de semi-ruinàs. [[Fichièr:Dolmen dels Tres Reis.JPG|thumb|Dolmen dels Tres Reis]] === Dolmen dels Tres Reis === Lo dolmen es situat a la [[Sèrra de Rubió]]. Aquel dolmen foguèt catat l'an 1964 per una equipa ligada al Musèu Arqueologic de Barcelona, dirigit per R. Batista Noguera. Las catacions constatèron que foguèt utilizat coma monument funerari a l'entorn del 1200 aC. Lo dolmen es format d'una cambra sepulcral bastida amb grandas lòsas de pèira locala. La cambra a una forma cairada, formada de cinc lòsas, una a l'entèsta, una autra al costat esquèrre, doas al drech e una de barrament, mai pichona. Originàriament Deviá aver una granda lòsa de tampa que se conserva pas a l'ora d'ara. Quand se faguèt la catacion, lo sepulcre èra ja estat saquejat mas lo sacatge vendiá ja d'ancian. Per la rason d'èsser estat saquejat se poguèt pas concretar lo nombre exacte d'individus enterrats. Gaireben amb seguretat se sap que l'estructura d'enterrament èra multipla. === Cavòt Megàlitic de les Maioles === [[Fichièr:Dolmen de les Maioles, 28.8.10 (27).JPG|thumb|Cavòt Megàlitic de les Maioles]] Lo Cavòt Megàlitic de las Maioles se tròba a l'inici de la [[Serra de Rubió]]. Aquel dolmen es de la tipologia nomenada "pichona galariá catalana" o "sepulcre de corredor ample". L'espaci de la cambra, situat al fons de l'ensems, restava precedit per un corredor que s'introdusissián a travèrs d'el los enterraments fin finala depausats al fons de la cambra. Tota l'estructura megalítica èra environada per un túmul de tèrra delimitada per pèiras. Aquel sepulcre foguèt utilizat pendent los primièrs sègles del segond mil·lenni aC. La descobèrta e la respectiva catacion comencèt lo 1996, e aquel sepulcre èra pas estat espoliat, mas que se manteniá intacte. Per aquela rason se trobèron de rèstas umanas de dotze individus adults, dos individus joves e un mainat de cuerta edat enterrats. Amb los còrsses se trobèron d'objèctes d'usatge personal, objèctes de ornament o ligats a activitats productivas e domesticas. Se conserva encara un fragment possiblament de la lòsa de la tampa amb unas incisions, unes grauats a la pèira, unes petroglifs que permeton identificar clarament unes cercles concèntrics. === Ostal de Pedrafita === Aquela masia es situada a la rota de las Malloles, a la banda esquèrra, s'anam en direccion Los Prats de Rei. Recep lo nom de "Mas de Pedrafita" a causa d'èsser enclavada en un ponch de particion de tèrmes.[15] Aquela masia foguèt bastida entre los sègles XVI-XVII,coma transformacion de l'ancian espital, qu'existissiá ja l'an 1295. A la cara de ponent, a adossada la capèla de Santa Anna, del sègle XV e que foguèt reformada dins lo sègle XVII. [[Fichièr:Casa Berenguer.jpg|thumb|Ostal Berenguer]] === Ostal Berenguer (La tor del Castèl) === La Tor del Castèl es un ostal que seguís lo modèl de la masia catalana mas intercalant d'elements d'estil modernista creada per l'arquitècte reusenc Francesc Berenguer e Mèstres, collaborador e man drecha d'Antoni Gaudí. La tor foguèt iniciada l'an 1908 e foguèt finalizada per lo sieu filh, e mai se en los plànols originales i apareissiá tanben un torratge qu'arribèt pas a èsser bastit e qu'aguès permés una vista panoràmica de tot lo tèrme.[16] Se pòt per aquò afirmar qu'es una òbra incompleta de l'idèa originala de l'arquitècte. L'ostal es situat en la cresta de la carena, al nòrd-èst del castèl. == Politica e govèrn == En las eleccions municipalas de 2015 la participacion a Rubió foguèt de 137 vòts (70,26%), 2 que ne foguèron de vòts nuls (1,46%) e 4 en blanc (2,96%). S'escuelhèron un total de 5 conselhièrs, lo meteis nombre que las del 2011. Lo cònsol convergent, Francesc Miquel Archela, ratifiquèt de nòu l'alcaldia amb majoritat absoluta. == Demografia == Rubió a un total de 228 abitants, que 123 ne son d'òmes e 105 femnas, segon donadas del 2014 de l'INE. Rubió es format de tres entitats de populacion. Compren tanben lo desaparegut nuclèu de Sant Pere de Ardesa. == Economia i relleu == [[Fichièr:Molins de vent.jpg|thumb|Parc eolian de Rubió]] L'activitat economica principala en tota la municipalitat es l'agricultura de secan, mai que mai lo granatge conreat en camps del Plan de Rubió e en qualques camps a la Sèrra de Rubió, e dins una mendre mesura lo farratge, las trufas, la vinha e la olivera. La ramaderia, principalament l'espleitacion del bestial porcí e de la feda, e la avicultura son los autres motors de l'economia rubionenca. === Parc eolian de Rubió === Lo parc eolian de Rubió es format d'un total de cinquanta aerogeneradors après lo darrièr ampliament (l'an 2007) amb dètz-e-sèt nòus aerogeneradors que complètan los trenta tres qu'èran ja en foncionament. Fins a l'actualitat, aquel parc eolian es considerat lo projècte eolian mai important de Catalonha. Aqueles aerogeneradors son capables de produsir energia per 30.000 larèrs. L'installacion del parc eolian foguèt a la tardor de 2004, e mai se dintrèt en foncionament pendent la prima de 2005. Lo parc eolian es dins dels tèrmes municipales de Rubió (Anoia) e part dels de Castellfollit del Boix (Bages) e Òdena (Anoia). Se calcula que lo parc evitarà l'emission annala de 110.000 tonas de CO2, efièch depuratiu equivalent al de gaireben 6 milions d'arbres en procès de fotosíntesi. Totun, pel bastiment d'aquel grand parc li calguèt destruir de divèrsas zònas de coitius e la vida vegetala d'una part del tèrme. == Servicis == La manca de populacion sufisenta permet pas la mantenença de bastissas de servicis, e la populacion se desplaça a Igualada o de vilas prèpas per resòlvre los besonhs. Existís una anciana escòla en desús dempuèi fa d'ans, e dos restaurants. Recentament, s'es dobèrt lo local social del pòble plaçat al Plan de Rubió. == Comunicacions == Transpòrt privat. Se pòt accedir a la municipalitat per la rota de tres formas desparièras: * Comarcala C-1412, dempuèi la N-II, après [[Jorba]]. * Rota BV-1037 BV-1031, dempuèi Iguala * Accès dempuèi l'autovia Barcelona-Lhèida en direccion cap [[Els Prats de Rei]]. Transpòrt public: * Existís una linha regular d'autobús de la companhiá Hispano Igualadina, la linha Igualada-Calaf qu'arriba fins a Copons, se pòt après accedir a pè, en taxi fins al pòble. == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20071001050915/http://www.rubio.diba.es/ Luòc web oficial de la comuna] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 70fudosqjz8d2cqju1t2v3no063jvmw 0 123143 2504171 1857805 2026-07-08T20:39:15Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504171 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Martí de Tous''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 23nnzc57dsj2h201nrseyiwsnmsm4k3 0 123145 2504169 1857804 2026-07-08T12:34:03Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504169 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Martí Sesgueioles''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} nsgle80xxjox963bmnydevycx5o7rkq 0 123150 2504172 1857806 2026-07-08T20:41:01Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504172 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Pere Sallavinera''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} i1co1syenu75x0homa51r96rl2a7fob 0 123170 2504173 1857807 2026-07-08T20:42:21Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504173 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Santa Margarida de Montbui''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 6cpc2xtezl20qh1tbn1fgca6uz0xogp 0 123176 2504174 1912617 2026-07-08T20:43:35Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504174 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Santa Maria de Miralles''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} d4xuxdenhpjibpatbo6takw6mpijoav 0 123197 2504175 1857809 2026-07-08T20:45:03Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504175 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Torre de Claramunt''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} q89kd5fp2q3clj4fpafu0a67ab5z2r6 0 123202 2504176 1857811 2026-07-08T20:46:48Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504176 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vallbona d'Anoia''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} bhzjzhtxg1a1e70vgkjb6ve4ss82zl5 0 123207 2504177 1857812 2026-07-08T20:47:57Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504177 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Veciana''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} e22h5zow3v0unsohtg9uzxrmu08wrfc 0 123215 2504178 1857813 2026-07-08T20:49:44Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504178 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilanova del Camí''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Anòia]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} lwjoyhddn2wyitem7nu3lrnrcs4aqfb 10 193131 2504179 2503722 2026-07-08T21:22:04Z ~2026-38788-15 64279 2504179 sanitized-css text/css /* es utilizat per (Modèl:Ligam web). */ span.default a { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/00/Lock_icon_blue.gif) center right no-repeat !important; padding-right: 17px !important; } span.pdf a { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4d/Icon_pdf_file.png) center right no-repeat !important; padding-right: 17px !important; } span.abonament a { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/aa/Lock-red-alt-2.svg) center right no-repeat !important; padding-right: 17px !important; } span.liure a { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/Lock-green.svg) center right no-repeat !important; padding-right: 17px !important; } span.limitat a { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/Lock-red-alt-2.svg) center right no-repeat !important; padding-right: 17px !important; } nyfehulvas2acz3ncpopvgl61t38b65 0 196684 2504196 2504065 2026-07-09T04:57:38Z Nicolas Eynaud 6858 2504196 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:КПСС.svg|thumb|right|Logotipe oficiau.]] Lo '''Partit Comunista de l'Union Sovietica'''<ref>Sigla : '''PCUS'''; en rus : Коммунистическая партия Советского Союза, transcripcion : ''Kommunisticheskaya partiya Sovetskogo Soyuza''.</ref> foguèt lo [[partit politic]] que dirigissiá l'[[URSS|Union Sovietica]]. Es eissit dau [[Partit Obrier Sociau Democrata de Russia]] (POSDR), fondat en [[1898]], que recampava lei diferentei tendéncias revolucionàrias [[Russia|russas]] inspiradas per lo [[marxisme]]. Après divèrsei scissions, lo movement bolchevic fondèt lo POSDR-bolchevic en genier de [[1912]] que prenguèt lo nom de Partit Comunista de Russia (bolchevic) en [[1918]], de Partit Comunista Pansovietic (bolchevic) en [[1925]] e, finalament, de Partit Comunista de l'Union Sovietica en [[1952]]. Durant la màger part de son existéncia, de [[1925]] a [[1990]], èra ''de facto'' [[partit unic]] e son secretari generau èra ''de facto'' lo cap de l'[[Estat]] sovietic. Lo PCUS foguèt enebit lo 6 de novembre de [[1991]] durant l'afondrament de l'[[URSS]]. Lo [[Partit Comunista de la Federacion de Russia]] es generalament considerat coma son successor. == Organizacion == Lo PCUS èra organizat segon un sistèma piramidau e federau. A sa basa, se trobava lei sòcis dau partit qu'èran recampats en seccions definidas per un luòc de trabalh (usina, administracion, etc.) ò d'un luòc de residéncia ([[vila]], immòble collectiu, etc.). Au mens tres sòcis èran necessaris per crear una seccion. Lo ròtle dei seccions èra de recrutar d'autrei sòcis, d'organizar la [[propaganda]] au nivèu locau e d'assegurar de missions de contraròtle deis administracions localas. Èran dirigidas per un burèu elegit per una durada d'un an. Au nivèu superior, lo Partit èra organizat segon un quadre territòriau (vila, arrondiment, oblast, republica socialista sovietica). D'efiech, a l'excepcion de [[Russia]] qu'aviá pas de partit pròpri, cada republica constitutiva de l'[[URSS]] aviá lo sieu partit comunista. En Russia, lei sòcis dau Partit èran dirèctament membres dau PCUS. Leis estructuras encargadas de dirigir lo movement varièron dins lo corrent de son istòria. En [[1989]], èran formadas per : * lo [[Congrès dau PCUS]], organizat totei lei 5 ans, qu'èra oficialament l'instància suprèma dau Partit. Èra constituït dei delegats dau Partit e èra encargat de prendre lei decisions importantas e de fixar leis aisses de la politica dau Partit. En realitat, sei reünions èran tròp raras per li permetre d'exercir sei poders. * lo [[Comitat Centrau dau PCUS]] èran l'institucion centrala entre lei congrès. S'ocupava de gerir la vida politica dau Partit e dau govèrn sovietic. * lo [[Burèu Politic dau PCUS]] (ò ''Politburo'') èra lo comitat executiu dau Partit. * lo [[Secretariat dau Comitat Centrau dau PCUS]] èra encargat de la direccion dau Comitat Centrau. Èra presidit per lo Secretari Generau qu'èra ''de facto'' lo cap de l'Estat sovietic. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Partit Comunista de la Federacion de Russia]]. * [[Partit unic]]. * [[URSS]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> 40cryyr3c37f5cm4nor0ej113wqtfl4 11 200813 2504170 2495719 2026-07-08T15:54:23Z Lhanars 52300 /* Problèma */ Respònsa 2504170 wikitext text/x-wiki == Problèma == [[Utilizaire:Lhanars]] Soi novèl, sabi pas cossi marcha, voldriai far un modèl infobox per las eleccions sens vos comandar [[Utilizaire:Bertault34|Dam]] ([[Discussion Utilizaire:Bertault34|d]]) 5 març de 2026 a 13.34 (UTC) :Adieu, qué es lo vòstre problema exactement? [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 8 julhet de 2026 a 15.54 (UTC) jhovb8uxxez7110ldkoqvlpogzo4nv0 0 201288 2504189 2502749 2026-07-08T21:48:11Z ~2026-38788-15 64279 2504189 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Emmanuel Mayonnade''' (vasut a Bordèu lo 12 de junh de 1983) es un entrenaire occitan de andbal qu'es actualament entraïnaire deu Metz Andbal après aver entraïnat Miòs e Viganòs e l'equipa nacionau neerlandesa. == Palmarés == ; <nowiki>En club:</nowiki> * '''Campionat de França''': 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025 (damb Metz) * '''Copa de França''': 2009 (damb Miòs e Viganòs), 2017, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026 (damb Metz) * '''EHF Challenge Cup''': 2011 e 2015 (damb Miòs e Viganòs) * '''Copa d'Euròpa''': 2026 (damb Metz) ; <nowiki>Damb los Païses Basses:</nowiki> * '''Campionat deu mond d’andbal femenin''': 2019 {{O|Mayonnade}} [[Categoria:Naissença en 1983]] 3am3p8zq4xgx9nchixbwpajgi1ghodx 2504190 2504189 2026-07-08T21:49:38Z ~2026-38788-15 64279 2504190 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Emmanuel Mayonnade''' (vasut a Bordèu lo 12 de junh de 1983) es un entrainaire occitan de [[handbal]], actual entrainaire deu ''Metz Handbal'' après dirigit Miòs e Viganòs e l'equipa nacionau neerlandesa. == Palmarés == ; <nowiki>En club:</nowiki> * '''Campionat de França''': 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025 (damb Metz) * '''Copa de França''': 2009 (damb Miòs e Viganòs), 2017, 2019, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026 (damb Metz) * '''EHF Challenge Cup''': 2011 e 2015 (damb Miòs e Viganòs) * '''Copa d'Euròpa''': 2026 (damb Metz) ; <nowiki>Damb los Païses Basses:</nowiki> * '''Campionat deu mond d’andbal femenin''': 2019 {{O|Mayonnade}} [[Categoria:Naissença en 1983]] d2ez8694bu0j4sr17i3kwvhujau1nxf 0 201327 2504201 2504074 2026-07-09T11:51:30Z ~2026-38847-80 64310 ligam aurost 2504201 wikitext text/x-wiki '''Jean de Lapersonne''', dit '''Jan''', ei un [[cantaire]] de polifonia bearnesa, animator de ràdio e militant de la [[cultura occitana]] en [[Bearn]]<ref name="tourisme-bearn">{{Lien web |titre=La Culture Béarnaise |url=https://www.tourisme-bearn-gaves.com/decouvrir/culture-et-patrimoine/la-culture-bearnaise/ |site=Office de Tourisme Béarn des Gaves |consulté le=}}</ref>. S'engatja entà la creacion de la purmèra Calandreta a Pau, de la quau serà lo purmèr tresaurièr. Ei President de l'Ostau Biarnés, atau com de Ràdio País. Figura deu mitan associatiu de la cançon bearnesa, ei ua de las fòrças vivas de la [https://www.youtube.com/user/OstauBiarnes&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECAwQAQ&usg=AOvVaw0ydv3ebEe-639dhNWiA3n7 cantèra] « Cantem ! » de l'[https://www.laciutat.org/ostau_bearnes Ostau Bearnés], de la quau ei administrator, e anima pendent fòrça annadas l'emission musicau ''Rose des sons'' sus [[Ràdio País]]. Ei tanben lo purmèr [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]] deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. [[File:Jean de lapersonne.jpg|Jean de LAPERSONNE au carnaval Beanais à Pau]] == Biografia == <!-- Seccion a completar : elements d'estat civiu (datas, lòcs), percors, profession. --> Agent administratiu a la comuna de Gelos. Militant occitan de la purmèra ora, Jean de Lapersonne s'engatja dens fòrça associacions culturaus deu Bearn{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}} : * [[Calandreta]] * [[Ràdio País]] === Cant e polifonia === Cantaire assidú, participa a las cantèras bearnesas e trabalha a la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}. Ei un deus animators de la comission « Cantem ! » de l'[https://www.youtube.com/playlist?list=PL4109B44F63303A8D Ostau Bearnés], qui organiza ua cantèra regulara a [[Pau]] e dens son aglomeracion ; en 2019, pilòta aquesta comission au costat de Maurice Broucaret e Jean-Paul Latrubesse, qui causissen lo Cabaret Au Suivant a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Lons Lons (Pyrénées-Atlantiques)|Lons] entà acuélher la cantèra mensuau de [https://www.laciutat.org/ostau_bearnes l'Ostau Bearnés]. [https://cabaretausuivant.wordpress.com/2019/03/15/la-cantera-de-lostau-bearnais-mercredi-3-avril/ La Cantèra de l'Ostau Béarnais ] Pren part a la [[http://pastoralamorlaas.free.fr/ pastorala|pastorala]] deu País de [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Morla%C3%A0s Morlaàs]], espectacle en lenga occitana que mescla teatre, cant, dança e musica : dens la pastorala ''Gaston IV le Croisé'' (2011), figura entre los cantaires e dens l'equipa de coordinacion generau<ref name="pastorale">{{Lien web |titre=Pastorale du Pays de Morlaàs — Gaston IV le Croisé |url=http://pastoralamorlaas.free.fr/ |site=pastoralamorlaas.free.fr |date=2011 |consulté le=}}</ref>. Balha tanben de charradas sus lo patrimòni cantat pastorau, mai que mai sus los cants de pastors, a Morlaàs<ref name="rdp">{{Article |titre=Morlaàs : la causerie sur les chants de bergers a passionné le public |périodique=[[La République des Pyrénées]] |lieu=Pau |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/pyrenees-atlantiques/morlaas/ |consulté le=}}</ref>. === Ràdio País === Passionat de [[https://www.radiofrance.fr/francemusique/radio-ocora musicas deu monde]], anima longtemps sus [[Ràdio País]] — ràdio associativa d'expression gascona creada en Bearn en 1983 — son emission [https://soundcloud.com/radio-pais/rose-des-sons-deu-22-de-gener-de-2019 La Rose des sons]. === Carnaval Biarnés === Ei lo purmèr a incarnar [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]], personatge centrau e rei deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. == Mòrt == <!-- Data e circonstàncias a completar a partir d'ua font de premsa (necrologia). --> Sa disparicion balha lòc a d'omenatges de part de las associacions culturaus bearnesas, qui saludan son engatjament e son ròtle dens la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}.[[https://oc.wikipedia.org/wiki/Aurost_enta_jan_delapersonne Legir l'aurost enta Jean de Jean Paul LATRUBESSE]] * {{Lien web |auteur=Carnaval Vath-Vielha |titre=Omenatge a Jean de Lapersonne |url= |site= |date=2026 |id=Carnaval Vath-Vielha2026}} == Véser tanben == === Articles connèxes === * [https://ostaubearnes.com/&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw3fyFyaddhk_BBh1Gnwup_y Ostau Bearnés] * [[Ràdio País]] * [[Carnaval Biarnés]] * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Polyphonie_dans_les_Pyr%25C3%25A9n%25C3%25A9es_gasconnes&ved=2ahUKEwiBwbuYtcCVAxVjAvsDHeJWDeAQFnoECCEQAQ&usg=AOvVaw3GxeMlqDqLva-PJsdoOzm0 Polifonia bearnesa] * [https://www.oc-cultura.eu/ Cultura occitana ] dkdezsdu4zwtwjqzct4t2xpovg7okyq 2504202 2504201 2026-07-09T11:53:49Z ~2026-38847-80 64310 estudi à l'obreta 2504202 wikitext text/x-wiki '''Jean de Lapersonne''', dit '''Jan''', ei un [[cantaire]] de polifonia bearnesa, animator de ràdio e militant de la [[cultura occitana]] en [[Bearn]]<ref name="tourisme-bearn">{{Lien web |titre=La Culture Béarnaise |url=https://www.tourisme-bearn-gaves.com/decouvrir/culture-et-patrimoine/la-culture-bearnaise/ |site=Office de Tourisme Béarn des Gaves |consulté le=}}</ref>. S'engatja entà la creacion de la purmèra Calandreta a Pau, de la quau serà lo purmèr tresaurièr. Ei President de l'Ostau Biarnés, atau com de Ràdio País. Figura deu mitan associatiu de la cançon bearnesa, ei ua de las fòrças vivas de la [https://www.youtube.com/user/OstauBiarnes&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECAwQAQ&usg=AOvVaw0ydv3ebEe-639dhNWiA3n7 cantèra] « Cantem ! » de l'[https://www.laciutat.org/ostau_bearnes Ostau Bearnés], de la quau ei administrator, e anima pendent fòrça annadas l'emission musicau ''Rose des sons'' sus [[Ràdio País]]. Ei tanben lo purmèr [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]] deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]].[[ https://bearnaisdeparis.org/2026/01/17/a-lombreta-de-laubar-par-jean-de-lapersonne/ estudi sus à l'ombreta de l'auba]] [[File:Jean de lapersonne.jpg|Jean de LAPERSONNE au carnaval Beanais à Pau]] == Biografia == <!-- Seccion a completar : elements d'estat civiu (datas, lòcs), percors, profession. --> Agent administratiu a la comuna de Gelos. Militant occitan de la purmèra ora, Jean de Lapersonne s'engatja dens fòrça associacions culturaus deu Bearn{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}} : * [[Calandreta]] * [[Ràdio País]] === Cant e polifonia === Cantaire assidú, participa a las cantèras bearnesas e trabalha a la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}. Ei un deus animators de la comission « Cantem ! » de l'[https://www.youtube.com/playlist?list=PL4109B44F63303A8D Ostau Bearnés], qui organiza ua cantèra regulara a [[Pau]] e dens son aglomeracion ; en 2019, pilòta aquesta comission au costat de Maurice Broucaret e Jean-Paul Latrubesse, qui causissen lo Cabaret Au Suivant a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Lons Lons (Pyrénées-Atlantiques)|Lons] entà acuélher la cantèra mensuau de [https://www.laciutat.org/ostau_bearnes l'Ostau Bearnés]. [https://cabaretausuivant.wordpress.com/2019/03/15/la-cantera-de-lostau-bearnais-mercredi-3-avril/ La Cantèra de l'Ostau Béarnais ] Pren part a la [[http://pastoralamorlaas.free.fr/ pastorala|pastorala]] deu País de [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Morla%C3%A0s Morlaàs]], espectacle en lenga occitana que mescla teatre, cant, dança e musica : dens la pastorala ''Gaston IV le Croisé'' (2011), figura entre los cantaires e dens l'equipa de coordinacion generau<ref name="pastorale">{{Lien web |titre=Pastorale du Pays de Morlaàs — Gaston IV le Croisé |url=http://pastoralamorlaas.free.fr/ |site=pastoralamorlaas.free.fr |date=2011 |consulté le=}}</ref>. Balha tanben de charradas sus lo patrimòni cantat pastorau, mai que mai sus los cants de pastors, a Morlaàs<ref name="rdp">{{Article |titre=Morlaàs : la causerie sur les chants de bergers a passionné le public |périodique=[[La République des Pyrénées]] |lieu=Pau |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/pyrenees-atlantiques/morlaas/ |consulté le=}}</ref>. === Ràdio País === Passionat de [[https://www.radiofrance.fr/francemusique/radio-ocora musicas deu monde]], anima longtemps sus [[Ràdio País]] — ràdio associativa d'expression gascona creada en Bearn en 1983 — son emission [https://soundcloud.com/radio-pais/rose-des-sons-deu-22-de-gener-de-2019 La Rose des sons]. === Carnaval Biarnés === Ei lo purmèr a incarnar [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]], personatge centrau e rei deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. == Mòrt == <!-- Data e circonstàncias a completar a partir d'ua font de premsa (necrologia). --> Sa disparicion balha lòc a d'omenatges de part de las associacions culturaus bearnesas, qui saludan son engatjament e son ròtle dens la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}.[[https://oc.wikipedia.org/wiki/Aurost_enta_jan_delapersonne Legir l'aurost enta Jean de Jean Paul LATRUBESSE]] * {{Lien web |auteur=Carnaval Vath-Vielha |titre=Omenatge a Jean de Lapersonne |url= |site= |date=2026 |id=Carnaval Vath-Vielha2026}} == Véser tanben == === Articles connèxes === * [https://ostaubearnes.com/&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw3fyFyaddhk_BBh1Gnwup_y Ostau Bearnés] * [[Ràdio País]] * [[Carnaval Biarnés]] * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Polyphonie_dans_les_Pyr%25C3%25A9n%25C3%25A9es_gasconnes&ved=2ahUKEwiBwbuYtcCVAxVjAvsDHeJWDeAQFnoECCEQAQ&usg=AOvVaw3GxeMlqDqLva-PJsdoOzm0 Polifonia bearnesa] * [https://www.oc-cultura.eu/ Cultura occitana ] gvat8ykqw26z1n5um1wx5z3b4bnoxpa 2504203 2504202 2026-07-09T11:55:31Z ~2026-38847-80 64310 2504203 wikitext text/x-wiki '''Jean de Lapersonne''', dit '''Jan''', ei un [[cantaire]] de polifonia bearnesa, animator de ràdio e militant de la [[cultura occitana]] en [[Bearn]]<ref name="tourisme-bearn">{{Lien web |titre=La Culture Béarnaise |url=https://www.tourisme-bearn-gaves.com/decouvrir/culture-et-patrimoine/la-culture-bearnaise/ |site=Office de Tourisme Béarn des Gaves |consulté le=}}</ref>. S'engatja entà la creacion de la purmèra Calandreta a Pau, de la quau serà lo purmèr tresaurièr. Ei President de l'Ostau Biarnés, atau com de Ràdio País. Figura deu mitan associatiu de la cançon bearnesa, ei ua de las fòrças vivas de la [https://www.youtube.com/user/OstauBiarnes&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECAwQAQ&usg=AOvVaw0ydv3ebEe-639dhNWiA3n7 cantèra] « Cantem ! » de l'[https://www.laciutat.org/ostau_bearnes Ostau Bearnés], de la quau ei administrator, e anima pendent fòrça annadas l'emission musicau ''Rose des sons'' sus [[Ràdio País]]. Ei tanben lo purmèr [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]] deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. [[File:Jean de lapersonne.jpg|Jean de LAPERSONNE au carnaval Beanais à Pau]] == Biografia == <!-- Seccion a completar : elements d'estat civiu (datas, lòcs), percors, profession. --> Agent administratiu a la comuna de Gelos. Militant occitan de la purmèra ora, Jean de Lapersonne s'engatja dens fòrça associacions culturaus deu Bearn{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}} : * [[Calandreta]] * [[Ràdio País]] === Cant e polifonia === Cantaire assidú, participa a las cantèras bearnesas e trabalha a la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}. Ei un deus animators de la comission « Cantem ! » de l'[https://www.youtube.com/playlist?list=PL4109B44F63303A8D Ostau Bearnés], qui organiza ua cantèra regulara a [[Pau]] e dens son aglomeracion ; en 2019, pilòta aquesta comission au costat de Maurice Broucaret e Jean-Paul Latrubesse, qui causissen lo Cabaret Au Suivant a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Lons Lons (Pyrénées-Atlantiques)|Lons] entà acuélher la cantèra mensuau de [https://www.laciutat.org/ostau_bearnes l'Ostau Bearnés]. [https://cabaretausuivant.wordpress.com/2019/03/15/la-cantera-de-lostau-bearnais-mercredi-3-avril/ La Cantèra de l'Ostau Béarnais ] [[https://bearnaisdeparis.org/2026/01/17/a-lombreta-de-laubar-par-jean-de-lapersonne/ estudi de Jan sus à l'ombreta de l'auba]] Pren part a la [[http://pastoralamorlaas.free.fr/ pastorala|pastorala]] deu País de [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Morla%C3%A0s Morlaàs]], espectacle en lenga occitana que mescla teatre, cant, dança e musica : dens la pastorala ''Gaston IV le Croisé'' (2011), figura entre los cantaires e dens l'equipa de coordinacion generau<ref name="pastorale">{{Lien web |titre=Pastorale du Pays de Morlaàs — Gaston IV le Croisé |url=http://pastoralamorlaas.free.fr/ |site=pastoralamorlaas.free.fr |date=2011 |consulté le=}}</ref>. Balha tanben de charradas sus lo patrimòni cantat pastorau, mai que mai sus los cants de pastors, a Morlaàs<ref name="rdp">{{Article |titre=Morlaàs : la causerie sur les chants de bergers a passionné le public |périodique=[[La République des Pyrénées]] |lieu=Pau |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/pyrenees-atlantiques/morlaas/ |consulté le=}}</ref>. === Ràdio País === Passionat de [[https://www.radiofrance.fr/francemusique/radio-ocora musicas deu monde]], anima longtemps sus [[Ràdio País]] — ràdio associativa d'expression gascona creada en Bearn en 1983 — son emission [https://soundcloud.com/radio-pais/rose-des-sons-deu-22-de-gener-de-2019 La Rose des sons]. === Carnaval Biarnés === Ei lo purmèr a incarnar [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]], personatge centrau e rei deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. == Mòrt == <!-- Data e circonstàncias a completar a partir d'ua font de premsa (necrologia). --> Sa disparicion balha lòc a d'omenatges de part de las associacions culturaus bearnesas, qui saludan son engatjament e son ròtle dens la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}.[[https://oc.wikipedia.org/wiki/Aurost_enta_jan_delapersonne Legir l'aurost enta Jean de Jean Paul LATRUBESSE]] * {{Lien web |auteur=Carnaval Vath-Vielha |titre=Omenatge a Jean de Lapersonne |url= |site= |date=2026 |id=Carnaval Vath-Vielha2026}} == Véser tanben == === Articles connèxes === * [https://ostaubearnes.com/&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw3fyFyaddhk_BBh1Gnwup_y Ostau Bearnés] * [[Ràdio País]] * [[Carnaval Biarnés]] * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Polyphonie_dans_les_Pyr%25C3%25A9n%25C3%25A9es_gasconnes&ved=2ahUKEwiBwbuYtcCVAxVjAvsDHeJWDeAQFnoECCEQAQ&usg=AOvVaw3GxeMlqDqLva-PJsdoOzm0 Polifonia bearnesa] * [https://www.oc-cultura.eu/ Cultura occitana ] 7y10pfg7z0xxif0og9k9lz49n17n3i3 0 201332 2504200 2026-07-09T11:48:23Z ~2026-38847-80 64310 init 2504200 wikitext text/x-wiki '''AURÒST entà Jean de LAPERSONNE''' Je m’appelle Jean Paul Latrubesse et, avec Jean, cela fait près d’un demi siècle que nous sommes investis dans l’occitanisme béarnais. J’apporterai mon témoignage sur cette longue marche en me limitant à ce que nous avons vécu ensemble.<ref>mail de jean Pau latrubesse</ref> Je parlerai de son investissement militant, de quelques loisirs et bien entendu du chant et des cantèras. Jean ne maîtrisait pas la langue occitane. Il comprenait très bien mais n’était pas à l’aise pour s’exprimer. Néanmoins, il ne m’aurait pas pardonné de lui dédier un ''auròst'' en français ! Allons donc pour l’occitan et pour agrémenter mon discours, vous pourrez chanter avec moi, si vous voulez bien, quelques uns des extraits choisis. '''I - Militar...''' ''Uei que soi jo, embarrat a l’ostau,'' ''Dab lo flaquèr, lhèu ua malaudia…'' Ostau, Ostau Bearnés, segur! Au començar de las annadas 80, au parat d’ua serada quauqua drin electrizada, lo purmèr burèu de la futura Maison de la Cultura Bearnesa qu’estó apitat : Jan dinerèr, Joan Lois Baradat secretari e jo, capdau. Lo noste Jan que demorè tostemps fidèu, mei de quaranta ans adarron au CA o au burèu. Quan prenè la paraula, qu’ac hasè dab abonde ! A l’amassada passada de l’Ostau qu’acceptè d’entrar au burèu de l’Ostau ''new look''. ''Civada ! Civada !'' ''I a longtemps la desiràvam'' ''La Civada ! La Civada !'' ''La Civada d’aqueste an !'' Qu’arrecotí tanben a La Civada e qu’estó, un administrator fidèu. A l’amassada de la cantèra de Morlaàs d’aqueste mes qu’i èra e qu’avè, com tostemps, un sarròt de projèctes qui volè har vàler. Aquestes dus testimoniages bracs qu’amuishan que noste Jan quan s’investiva, e donc que s’i tienè ! Que l’agradava de balhar lo son avís e, se lo cas èra, de pleitejar ! '''II – Montanhar...''' ''Adishatz, pastoretas, deu Benon,'' ''Avetz dab vòstas aulhas un moton ?'' N’ei pas au Benon qui anèm garrapetar mes totun qu’èra per la Valea d’Aussau. Atau que’m brembi de la Cabana de Bèssa, de Biost Artiga… Qu’èra per las annadas 90, qu’èram tres dab la hemna. Qu’avè bon pè lo bogre ! ''Qu’ei fenit a jamei de véder tant d’aulhadas'' ''Sus lo noste camin, tot pingorlat de flors.'' Qu’èra un passionat, hèra entenut tà la flors deus Pireneus : l’immortèla, lo liri deus Pireneus, lo baneish saborós, la gençana petita e grana, los ulhets, lo didau de broisha… Com los aulhèrs de bèth temps a que’n coneishè las vertuts. Au Larèr Michel Hounau qui disnàvam sovent amassa e que podèm tirar plans tad aqueras sortidas… e sustot comentar l’actualitat occitana. '''III – Cantar !''' ''A malaja la bugad'' ''Qui’t vii téner suu tucòu !'' ''De la purmèra uelhada'' ''De tu pensèi vàder hòu !'' Per l’an 2000, las cantèras de La Tireuse qu’estón ua escaduda de las granas ! Pensatz, las nostas cantas tradicionaus qui aulorejavan la campanha e la montanha qu’animavan un lòc brancat deu capdulh paulin ! L’Ostau que s’amanejava : la comission « Cantem », los liberets blu e jaune, respóner a vilatges que ns’aperavan entà animar cantèras : Baudeish, Bosdarròs, Sauvanhon… Lo noste Jan qu’arribava dab un heish de fotocopias escrivudas a la man e pas tostemps de bon léger e que prenè plaser a’ns har descobrir las soas tròbas en desglarar coplets qui hasèn abonde… mes que calè, volons o non, anar dinc au cap ! E tot còp qu’avèm dret a : ''Los ausèths planhen mas penas,'' ''Los arrius que n’an plorat ;'' ''E capvath aquestas penas'' ''Tot que’m pareish desolat.'' Finalament lo noste cantaire en pè qu’èra un gran romantic. Qu’ei pr’amor d’aquò qui l’agradava aquera cançon de Desporrins ! '''IV – Malautejar...''' ''Mossur guaritz ma malaudia,'' ''Vos qui ètz un tan gran medecin ;'' ''Qu’èi lo malandrèr tot lo dia'' ''E la nueit non poish pas dromir…'' Peu temps deu covid, que malautegè e que demorè ua tropa de mes a l’espitau. Que l’anavi véder, que’u soavi, que balhavi novèlas a l’aròu deus cantaires de La Tireuse… Jo que’u vedí mau partit mes eth que goardava lo morau e tostemps que disè qu’anava miélher… Dobleban, qu’avè rason de positivar ! Que se’n sortí e que se’n podó tornar tà casa ! '''V – Cantar a Morlaàs e tostemps cercar !''' ''Lo primtemps qu’ei arribat, lo temps de la vriuleta ;'' ''Las mairs e las hilhòtas qui’s vòlen maridar'' ''Que se’n van sus la prada tà se n’anar amusar.'' Que tornè gahar lo hòrt e que s’i hasó a cercar e arrecercar. Qu’enviava las soas tròbas a un aròu d’un cinquantenat de cantaires, Que n’enviava mestior ! Tà’c léger tot que costava e cadun que causiva. Malaja, aquera recèrcas que son partidas Diu sap on ? En darrèras, a Morlaàs que demorava sedut mes que’s podè esmalir si, pr’amor deu ''timing''abracàvam ua cançon… o si n’escotàvam pas tròp los sons explics. Mes qu’èra lèu passat e qu’arridè de bon còr ! A la cantèra d’aqueste mes de mai que causí ua cançon premonitòria : ''La cançon de la hialaira'' de Pau Tallez, caperan deu Gèrs. Que’s feneish atau : ''Vira, husèth, vira, vira,'' ''Deu matin au ser vira, vira.'' ''Que’u calerà quan morirà'' ''Un linçòu entà l’enterrar.'' '''VI – Partir''' ''Be n’ei ua gran tristessa !'' ''Be n’ei ua gran tristessa, aulhèr !'' ''Era se n’ei anada,'' ''A jo me’n sab mau lo còr.'' Diluns ser la novèla que corró : Jan, lo noste Jan que ns’avè deishats ! Adara, Jan, que se’n va temps de clavar entà’t díser la gran pena de tots los tanhents de la lenga, de la cultura e sustot de la canta. Que t’arremerciam entà tot çò qui as hèit, benevolament, tà l’Ostau, la Civada, Ràdio País, las Calandretas, la Pastorada de Nai estructuras mei e tà har vàler lo noste patrimòni polifonic. Que’t vam trobar de manca mes, sias segur, no’t desbrombaràm pas. Adishatz, mic, sias en patz ! ''E adiu dinc a bèthlèu'' ''Sus un aute caminau,'' ''Devath un aute sorelh'' ''E atau qu’ei e qu’ei atau !'' '''Joan Pau LATRUBESSE''' ''19 de mai 2026'' ah19y1nxcvwc07ii6ib4hjtcib0wy6v