Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 3327 2504256 2489711 2026-07-10T10:59:57Z ~2026-39129-09 64326 2504256 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | carta = | prononciacion1=Suomi_Finland.ogg | imatge_bandièra = Flag of Finland.svg | ligam_bandièra = | imatge_blason = Coat of arms of Finland.svg | ligam_blason = | imatge_mapa = EU-Finland.svg | devisa = | lengas oficialas = [[finés]] e [[suedés]] | capitala = [[Helsinki]] | coordenadas_capitala = {{coord|60|10|N|24|56|E}} | tipe_govèrn = Republica parlamentària | cap_títol1 = [[Lista dels presidents de Finlàndia|President]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres de Finlàndia|Primièr ministre]] | cap1 = [[Alexander Stubb|Alexander Stubb]] | cap2 = [[:fi:Petteri Orpo|Petteri Orpo]] | superfícia_reng = 65 | superfícia_totala = 338472 | percentatge_aiga = 10,2% | populacion_reng = 115 | populacion_totala = 5616924 | populacion_annada = 2023 | densitat = 18.30 | país_independéncia = | tipe_independéncia = | data_independéncia = | gentilici = finlandés -esa | IDH_annada = 2021 | IDH = {{stagnacion}} 0,940 | IDH_categoria = fòrça elevat | IDH_reng = 24n | moneda = | còde_moneda = | còde_país = FI | fus_orari = +2: ([[CET]]);<br />Ora d'estiu: [[Temps Universal Coordenat|UTC]]+3: ([[CEST]]) Central European Time | imne_nacional = [[Maamme]] | imne audio =United States Navy Band - Maamme.ogg | domeni_internet = [[.fi]] | indicatiu_telefonic = 358 | nòtas = }} [[File:Koli National Park in Northern Karelia.jpg|thumb|Pielinen, dins lo Pargue Nacional de Koli.]] '''Finlàndia''' (en [[finés]]: ''Suomi'' {{Àudio|Fi-suomi.ogg}}; en [[suedés]]: ''Finland'' {{Àudio|Sv-Finland.ogg}}), oficialament la '''Republica de Finlàndia''' (en finés: ''Suomen tasavalta''; en suedés: ''Republiken Finland''), es un [[estat sobeiran]] de l'[[Euròpa del Nòrd]]. Compartís de frontièras amb[[Norvègia]] al nòrd, [[Suècia]] a l'oèst e [[Russia]] a l'èst. Es banhada per la [[mar Baltica]] al sud e al sud-òest. Finlàndia es membre de l'[[Union Europèa]], de las [[Nacions Unidas]] e de l'[[OTAN]]. La capitala n'es [[Helsinki]] e las lengas oficialas, reconegudas dins la Constitucion, son lo [[finés]] e lo [[suedés]]. == Geografia == === Geografia fisica === Dominat per un relèu ancian e aplanat per l'[[erosion]], lo territòri finlandés passant rarament lei 200 m d'[[altitud]] en fòra dei zònas [[montanha|montanhósas]] deis [[Aups Escandinaus]] situadas dins lo [[nòrd]]. Aquela [[erosion]] es probable liada a la preséncia de [[glacièr|glaciers]] gigants (fins a {{formatnum:3500}} m d'espessor) durant lei darriers [[glaciacion|periòdes glaciaris]]. Aquò a entraïnat la formacion de [[morena]]s, totjorn visiblas, e la fonda dei glaç a laissat un sòu plan, mau drenat, [[palun]]ós e un nombre fòrça important de [[lac]]s pauc prefonds. A costat dei nombrós lacs, lo paisatge es dominat per la selva [[Taiga|boreala]] (aperaquí 68 % dau país) e pauc de tèrras arablas. La màger part deis illas son dins lo sud-oèst, dins l'[[archipèla]] d’[[Åland]], e lòng de la còsta meridionala dau [[golf de Finlàndia]]. Aquela configuracion particulara es renfòrçada per un movement de montada dau [[continent]] que clina pauc a pauc lo país vèrs l'èst. Aquò empedís la formacion de [[riu]]s importants. Lo pus grand es [[Kemijoki]] qu'aganta una longor de 550 km e que se gita dins lo [[gòlf de Botnia|gof de Botnia]]. Lo segond cors d'aiga pus important es [[Iijoki]] ambé 370 km. Lo rèsta dei rius finlandés a una longor inferiora a 300 km. === Clima === [[File:Finlàndia - Clima.png|thumb|Clima de Finlàndia.]] Situada au [[nòrd]] d'[[Euròpa]], Finlàndia es dominat per un clima freg e de precipitacions feblas que van de 400 mm dins lo nòrd e l'èst a 550-700 mm lòng dau [[litorau]] sud-oèst. Dins la màger part dau país, lo [[clima]] es de tipe subartic ambé d'[[ivèrn]]s fòrça fregs (fins a -40°C) e un ennevament important. Lòng dau litorau sud, lo clima es mens dur e es de tipe continentau umid. La temperatura pòu i agantar 30°C durant lo periòde estivau e lei tombadas de [[nèu]] i son mens regularas. == Demografia == En [[2015]], la populacion finlandesa agantava aperaquí 5,5 milions d'abitants (17,4 ab/km²) principalament concentrats lòng dau [[litorau]] e dins lo sud dau país. 64% vivián dins una vila e l'aglomeracion de la [[capitala]], [[Helsinki]], gropava 1,4 milion d'individús. Leis autrei ciutats importantas èran [[Tampere]] ({{formatnum:330000}} abitants), [[Turku]] ({{formatnum:320000}} abitants) e [[Oulu]] ({{formatnum:200000}} abitants). L'estructura de la populacion es caracteristica dei país desvolopats amb una [[esperança de vida]] lònga (80,77 ans) e en aumentacion, un taus de feconditat pas capable d'assegurar lo renovelament dei generacions (1,65 enfant/frema) e un taus de mortalitat fòrça bas. Lo temps median èra tanben aut per lei dos sèxes (40,8 ans per leis òmes e 44,8 per lei fremas). Enfin, lo nombre d'abitants de 0 a 14 ans èra de solament 16,41%. === Lengas === [[File:Finlàndia - Lengas.png|thumb|Lengas de Finlàndia.]] Finlàndia a doas lengas que son [[lenga oficiala|oficialas]] sus tot son territòri (lo [[finés]] e lo [[suedés]]) e una qu'es oficiala dins lo nòrd (lo [[sami]]). Lo [[romani finés]] e la [[lenga dei signes finesa]] son tanben reconegudas per la [[constitucion]]. Lo [[finés]], [[lenga aglutinanta]] que fa partida dei [[lengas finoogricas]], es la lenga principala de la populacion. Son escritura foguèt codificada per [[Mikael Agricola]], avesque luterian de [[Turku]], qui traduguèt en finés lo Novèu Testament au sègle XVI. Sei trabalhs de traduccion permeteguèron d'establir lei règlas d'ortograifa qui son lei basas de l'escritura dau finés modèrne. <ref>http://data.bnf.fr/12003097/mikael_agricola/#documents-about</ref> En [[2015]], èra la lenga mairala de 89% de la populacion e èra parlada per la quasi totalitat deis abitants. Lo meteis an, lo [[suedés]] èra la lenga mairala de 5,3% de la populacion. La mitat dei Finlandés n'a lo mestritge mai aquela lenga es sustot parlada lòng dei litoraus oèst e sud e dins leis illas d'[[Åland]]. Lo [[sami]], que fa pereu partida dei [[lengas finoogricas]], èra parlat per {{formatnum:1500}} a {{formatnum:2000}} abitants. Aquò representava un quart dei Samis. Lo [[romani finés]] èra probable parlat per {{formatnum:5000}} a {{formatnum:6000}} personas e la [[lenga dei signes finesa]] per {{formatnum:4000}} a {{formatnum:5000}}. Regardant lei lengas non reconegudas per la [[constitucion]], se fau nòtar l'existéncia de pichonei minoritats lingüisticas [[Russia|russa]] (1,4% de la populacion) e [[Estònia|estoniana]] (0,9%). === Religion === Finlàndia es un país [[cristianisme|crestian]] onte lo [[luteranisme]] (72% de la populacion en [[2016]]<ref name="Stats Pop">Statistics Finland, « Population », [https://web.archive.org/web/20171018134205/http://www.tilastokeskus.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto_en.html#structure]</ref>) e l'[[ortodoxia]] (1,6% lo meteis an<ref name ="Stats Pop"/>) an l'estatut de [[religion d'Estat]]. Leis autrei religions, protegidas per la [[constitucion]], èran fòrça minoritàrias e gropavan mens de 1,6% de la populacion<ref name ="Stats Pop"/>. L'abséncia de religion, l'[[agnosticisme]] e l'[[ateïsme]] regardavan aperaquí 25% deis abitants<ref name ="Stats Pop"/>. == Istòria == {{veire|Istòria de Finlàndia}} === De la Preïstòria a la conquista suedesa === Lei traças [[Homo sapiens|umanas]] pus ancianas descubèrtas en Finlàndia datan d'aperaquí {{formatnum:11000}} av. JC. De Proto-Samis ocupavan alora ja la mitat meridionala dau país. A la seguida de contactes ambé de pòbles fino-ogrians originaris dau bacin de la [[Vòlga]] Mejana que migrèron en direccion de Finlàndia, d'[[Estònia]] e d'[[Ongria]], formèron pauc a pauc lei [[Samis]] actuaus. Lo sud-oèst finlandés èra abitat per de tribüs germanicas. Lei Fino-Ongrians ocupèron lentament lo rèsta. Fins au sègle XI, Finlàndia demorèt poblada per de tribüs pauc bellicosas e sensa coeréncia politica comuna. Pasmens, d'incursions [[viking]]as obliguèron lei pòbles [[finés]] de delaissar lo [[litorau]] au profiech d'installacions situadas dins lei tèrras interioras. Aquò renforcèt probablament la preséncia germanica lòng de la [[Mar Baltica]] ambé l'installacion de populacions [[Suècia|suedesas]]. === Lei periòdes suedés e rus === ==== Lo periòde suedés ==== [[Fichièr:Mar Baltica - Expansion suedesa (sègles XVI-XVII).png|thumb|right|Expansion [[Suècia|suedesa]] dins lo corrent deis sègles XVI-XVIII, compres en Finlàndia.]] A partir dau sègle XII, l'ocupacion e son evangelizacion de Finlàndia venguèron un enjòc important per lei reiaumes [[Escandinàvia|escandinaus]] de [[Suècia]] e de [[Danemarc]] e per la [[Republica de Novgorod]], [[estat]] [[eslau]] fondat per de Varegs ([[Viking]]s d'origina suedesa). Ja installats dins leis illas Aland dempuei lo sègle XI, lei [[Suècia|Suedés]] organizèron a partir deis annadas 1150 una tiera de [[crosada]]s destinadas a la conquista dau sud-oèst finlandés. I fondèron la [[vila]] d'[[Abo]] e mandèron de missionaris [[Catolicisme|catolics]]. En parallèl, de [[Russia|Rus]] [[Ortodoxia|ortodoxs]] venguts de [[Nòvgorod]] intrèron en [[Carelia]]. I realizèron tanben de conversions e i fondèron un evescat a [[Olonets]]. Au començament dau sègle XIII, de combats acomencèron d'opausar [[Suècia|Suedés]] e [[Russia|Rus]]. Batuts per lei [[Russia|Rus]] a la [[batalha de la Neva]] en [[1240]], lei Suedés, sostenguts per la [[papa]]utat ostila a l'expansion de l'[[ortodoxia]], decidèron de mobilizar de mejans importants per abacar la conquista de Finlàndia. [[Abo]] foguèt nomada [[capitala]] de la region e la fortalesa de [[Vyborg]] foguèt fondada dins lo sud-èst en [[1293]]. Après de combats suplementaris còntra lei Rus de [[Nòvgorod]], l'istme de [[Carelia]] foguèt partejat au [[tractat de Nöteborg]] ([[1323]]). [[Vyborg]] e sa region demorèron suedesa e lei Rus gardèron lo contraròtle dei ribas de la [[Neva]] e dau [[lac Ladoga]]. Au contrari dei populacions de [[Livònia]] e d'[[Estònia]], autrei conquistas suedesas dau periòde, lei pòbles finés foguèron pas asservits. Lo desvolopament d'una [[noblesa]] e d'un [[clergat]] finés foguèt favorizat e Finlàndia venguèt un [[ducat]] en [[1353]] puei un grand-ducat en [[1581]]. En [[1527]], foguèt ansin un prèire finés, [[Pietari Särkilahti]], qu'introguèt la [[Reforma protestanta]] (de tendància [[Luterianisme|luteriana]]) dins lo país. En [[1548]], la traduccion de la [[Bíblia]] en [[finés]] permetèt de'n establir la premiera forma escricha. Pasmens, son usatge oficiau foguèt pas reconegut avans [[1739]] e lo [[suedés]] venguèt rapidament la [[lenga]] deis elèits. A partir dau sègle XVI, de combats novèus opausèron [[Suècia|Suedés]] e [[Russia|Rus]]. Venceires, lei Suedés renfòrcèron sa preséncia en [[Estònia]], ocupèron [[Ingria]] e lo [[nòrd]] e l'[[oèst]] dau [[lac Ladoga]]. L'apogèu de la poissança suedesa correspond a un periòde de prosperitat per Finlàndia ambé la fondacion de [[vila]]s, de [[rota]]s e lo desvolopament deis institucions (creacion de l'universitat d'Abo). Pasmens, dins lo corrent de la [[Granda Guèrra dau Nòrd]] ([[1700]]-[[1721]]), lo país foguèt devastat per leis armadas [[Russia|russas]] en [[1710]]. La desfacha [[Suècia|suedesa]] entraïnèt un reculament de la [[frontiera]] e la pèrda de Vyborg. En [[1743]], una guèrra novèla entraïnèt la pèrda d'una faissa territòriala suplementària au sud-oèst. Puei, durant lei guèrras [[Napoleon Bonaparte|napoleonencas]], un acòrd entre [[França]] e [[Russia]] permetèt ai Rus d'envaïr liurament Finlàndia que foguèt annexada a l'[[Russia|Empèri Rus]] en [[1809]] ([[Guèrra de Finlàndia]]). ==== Lo periòde rus ==== [[Fichièr:Escandinàvia en 1815.png|thumb|right|Reculament de la poissança suedesa en fàcia de l'expansion russa.]] Après sa victòria de [[1809]], lo tsar [[Alexandre Ièr de Russia|Alexandre I{{èr}}]] tornèt formar lo Grand-Ducat de Finlàndia a partir dei conquistas russas de [[1721]], de [[1743]] e de [[1809]]. Ne'n venguèt lo senhor mai laissèt una autonòmia fòrça larga ais abitants. Ansin, Finlàndia gardèt la sieuna Dieta, lei sieunas fòrças armadas, la sieuna [[moneda]] e lei sieunas [[lenga oficiala|lengas oficialas]]. De mai, la cultura finlandesa aprofichèt leis esfòrçs realizats per lei Rus per demenir l'influéncia suedesa per se desvolopar. Ansin, l'usatge dau [[finés]] foguèt encoratjat e la literatura nacionala conoguèt un desvolopament important. L'ensenhament foguèt tanben reformat per donar mai d'importància au finés. Enfin, autra evolucion importanta, la [[capitala]] foguèt transferida en [[1812]] d'[[Abo]] a [[Helsinki]]. Dins aquò, la politica [[Russia|russa]] entraïnèt pauc a pauc l'emergéncia d'un sentiment nacionau finlandés que foguèt a son torn considerat coma una menaça per lo regime tsarista. L'estatut d'autonòmia finlandés foguèt ansin reduch a partir de la fin dau sègle XIX. En particular, en [[1899]], l'armada finlandesa foguèt dissòuta e lo [[rus]] foguèt impausat coma lenga administrativa. Maucontenta, la populacion participèt ansin d'un biais massís a la [[Revolucion Russa de 1905]]. I obtenguèt una [[constitucion]] novèla amb un parlament elegit au sufragi universau. Pasmens, aqueu periòde durèt gaire ambé lo succès electorau dei [[socialisme|socialistas]] en [[1907]] qu'entraïnèt un retorn de la repression e una acceleracion de la russificacion. === La Finlàndia independenta === ==== L'independéncia ==== L'[[independéncia]] finlandesa foguèt proclamada lo 6 de decembre de [[1917]] dins l'encastre dei trèbols que tocavan alora l'[[Russia|Empèri Rus]]. Pasmens, la populacion se devesiguèt entre dos camps : lei [[socialisme|socialistas]] jonhèron lei Bolchevics e lo govèrn independentista conservador autor de la declaracion d'independéncia demandèt au generau [[Carl Gustaf Emil Mannerheim|Carl Mannerheim]] de formar una « garda civica » per luchar còntra lei « Roges ». En despiech de la pèrda de la [[capitala]] dins lo corrent de genier de [[1918]], lei conservadors prenguèron ansin rapidament l'avantatge. En abriu, lei « Roges » avián perdut lo contraròtle dei vilas principalas e foguèron definitivament vencuts lo mes seguent. Aquela victòria permetèt a [[Carl Gustaf Emil Mannerheim|Mannerheim]] de resistir ai pressions deis [[Alemanha|Alemands]], desbarcats dins lo corrent d'abriu, per nomar un prince alemand a la tèsta dau país e una assemblada elegida adoptèt una [[constitucion]] [[republica]]na en [[1919]]. La definicion dei [[frontiera]]s foguèt l'objècte de negociacions importantas ambé [[Russia]] e [[Suècia]]. A l'[[èst]], [[Helsinki]] revendicava totei lei territòris poblats de Carelians mai deguèt se contentar de la region de [[Petsamo]] que li donava un accès a l'[[Ocean Artic]]. En revènge, obtenguèt la totalitat dau Grand-Ducat. A l'[[oèst]], la populacion suedesa deis Illas Aland demandava son restacament a [[Suècia]]. Un arbitratge de la [[Societat dei Nacions]] en [[1920]] confirmèt la [[sobeiranetat]] finlandesa sus l'endrech mai donèt un estatut d'autonòmia fòrça important a l'archipèu (neutralitat, sobeiranetat partejada amb [[Helsinki]] sus lei tractats internacionaus implicant Finlàndia... etc.). Aquel estatut foguèt confirmat en [[1947]]. ==== L'entre doas guèrras ==== Lo periòde de l'entre doas guèrras foguèt caracterizat per la persisténcia dei tensions politicas intèrnas entre « Roges » e « Blancs ». En particular, en [[1929]], de trèbols dins la [[vila]] de [[Lapua]] entraïnèron una viva reaccion anticomunista e, favorizats per lei consequéncias de la [[crisi economica de 1929]], de [[partit politic|partits]] [[faissisme|faissistas]], coma lo [[Movement de Lapua]], se desvolopèron. Assassinèron mai d'un militant [[socialisme|socialista]] ò [[comunisme|comunista]] e organizèron sensa succès un [[còp d'estat]] militar en [[1932]]. Pasmens, après aquela revirada, lei tensions s'amaisèron pauc a pauc gràcias a la represa economica e en causa dau risc creissent de [[guèrra]]. ==== La Segonda Guèrra Mondiala e sei consequéncias ==== Finlàndia participèt a la [[Segonda Guèrra Mondiala]] coma aliada d'[[Alemanha]]. Vencuda en [[1944]], capitèt de gardar son [[independéncia]] mai deguèt faire de concessions au vesin [[URSS|sovietic]] que placèt lo país sota son influéncia fins a la fin de la [[Guèrra Freja]]. {{veire|Guèrra d'Ivèrn}} D'efèct, en [[1939]], lo [[Pacte Germanosovietic]] organizèt lo partiment de l'[[Euròpa]] de l'Èst entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]. Finlàndia se trobèt dins la zòna d'influéncia [[URSS|sovietica]] e en octòbre d'aquela [[annada]], lei Sovietics demandèron un reculament de la [[frontiera]] d'aperaquí 25 km dins l'istme de [[Carelia]] per protegir [[Leningrad]] d'una ataca suspresa e la concession d'una basa navala dins la lenga de Hanko en cambi de rectificacions frontalieras dins d'autrei sectors. Lo govèrn finlandés acceptèt de negociar mai refusèt finalament lei condicions sovieticas. En novembre, l'[[URSS]] decidèt d'obtenir l'alunchament de la frontiera de la [[vila]] de [[Leningrad]] per fòrça e ataquèt Finlàndia. Mau preparada, l'armada sovietica subiguèt de pèrdas fòrça importantas en causa dau [[clima]] e de la resisténcia acarnada dei soudats finlandés comandats per [[Carl Mannerheim|Mannerheim]]. Pasmens, a partir de la fin de febrier, capitèt de prendre l'avantatge gràcias a sa superioritat numerica e [[Helsinki]] deguèt acceptar lei demandas sovieticas. En març de [[1940]], lo [[tractat de Moscòu]] enterinèt donc la pèrda de la totalitat de l'istme de Carelia, compres [[Vyborg]], dei ribas dau [[lac Lagoda]], de quauquei territòris en [[Carelia]] e de [[Hanko]] mai Finlàndia sauvèt son [[independéncia]]. {{veire|Guèrra de Continuacion}} La desfacha de [[1940]] entraïnèt rapidament un raprochament entre Finlàndia e l'[[Alemanha]] [[Nazisme|Nazia]]. Ansin, tres jorns après l'invasion dau territòri [[URSS|sovietic]] per lo [[Tresen Reich]] lo 22 de junh de [[1941]], [[Helsinki]] èra tornarmai en guèrra còntra [[Moscòu]]. Sei fòrças participèron au [[sètge de Leningrad|sètge murtrier de Leningrad]] e prenguèron [[Vyborg]] e [[Petrozavodsk]]. Pasmens, una còntra-ofensiva generala dei Sovietics en junh de [[1944]] li permetèt de reconquistar la màger part dei territòris perduts. En setembre, menaçats d'enceuclament après lo retirament alemand d'[[Estònia]], lei Finlandés demandèron e obtenguèron un [[armistici]]. Confirmadas au [[Tractat de París (1947)]], sei clausas foguèron duras. Au nivèu territòriau, lei Finlandés deguèron restituir lei territòris sovietics encara tenguts, abandonar [[Petsamo]] e cedir la basa de [[Porkkala]] (a solament 30 km de la [[capitala]]) en plaça de [[Hanko]]. En mai d'aquò, lei Sovietics expulsèron lei populacions finesas de l'istme de Carelia per lei remplaçar per de populacions russas, çò qu'entraïnèt l'arribada de {{formatnum:400000}} refugiats en Finlàndia. Au nivèu economic, lo país deguèt pagar d'importantei reparacions fins a [[1952]]<ref>D'un biais paradoxau, aquò favorizèt l'industrializacion dau país e explica en partida sa prosperitat economica de l'après guèrra.</ref>. Enfin, au nivèu politic, lo govèrn finlandés deguèt arrestar e jutjar lei responsables de la guèrra — [[Carl Mannerheim|Mannerheim]] s'enfugiguèt en [[Soïssa]] onte moriguèt en [[1951]] — e, après la signatura d'un Pacte d'Amistat en [[1948]], l'[[URSS]] obtenguèt un drech de regard sus leis afaires estrangiers finlandés. Dich « [[finlandizacion]] », aqueu sistèma permetèt pasmens au país de gardar son regime [[capitalisme|capitalista]], seis institucions [[democracia|democraticas]] e de pas venir membre dau [[Pacte de Varsòvia]]. ==== Finlàndia dempuei leis annadas 1950 ==== [[File:Carta_UE_occitan.svg||thumb|right|Finlàndia dins l'[[Union Europèa]].]] Après la [[mòrt]] d'[[Estalin]], la tutèla [[URSS|sovietica]] evolucionèt lentament per venir pus leugiera. En [[1956]], abandonèron la basa de Porkkala e permetèron l'adesion de Finlàndia au [[Conseu nordic|Conseu Nòrdic]]. Sièis ans pus tard, autorizèron egalament l'adesion a l'Associacion de Liure Cambi Europèa. Fins a la fin de la [[Guèrra Freja]], lei [[govèrn]]s finlandés successius adoptèron ansin una mescla de neutralitat estricta, de contentament dei demandas sovieticas e d'[[independéncia]] dich « linha Passikivi-Kekkonen » dau nom dei presidents [[Juho Kusti Passikivi]] ([[1946]]-[[1956]]) e [[Urho Kekkonen]] ([[1956]]-[[1982]]). Helsinki assaièt tanben de favorizar lo dialòg entre lei dos blòts. Per exemple, aculhiguèt de [[1973]] a [[1975]] la Conferéncia sus la seguretat e la cooperacion en [[Euròpa]]. En parallèl, lo país conoguèt un desvolopament economic important maugrat una crisi grèva dins lo corrent deis annadas 1980-1990. L'afondrament de l'[[URSS]] en [[1991]] marquèt la fin d'aqueu periòde e Finlàndia retrobèt alora la totalitat de sa [[sobeiranetat]]. En [[1995]], intrèt au sen de l'[[Union Europèa]] e adoptèt l'[[euro]] coma [[moneda]] en [[2002]]. En revènge, a mantengut sa politica de neutralitat e refusat d'intrar au sen de l'[[OTAN]]. == Politica == Finlàndia es una [[republica]] [[parlamentarisme|parlamentària]]. Lo cap d'Estat es lo president, elegit per la populacion per un periòde de sièis ans. Lo [[Parlament]] (''Eduskunta'' en finés, o ''Riksdag'' en suedés) a 200 membres. En [[1906]], Finlàndia acordèt ais fremas lo drech de vòte e per lo primier còp au monde lo drech d'èstre eligiblas e d'accedir ai fonccions politicas. En març [[1907]], 19 fremas foguèron elegidas au moment dei premieras eleccions parlemantàrias dau païs.<ref>www.eduskunta.fi</ref> == Economia == ''De veire: [[Economia de Finlàndia]].'' == Cultura == == Annèxas == === Liames intèrnes === === Ligams extèrnes === {{Commons|Category:Finland|Finlàndia}} * [http://www.presidentti.fi/ President de Finlàndia] * [https://web.archive.org/web/20050203000119/http://government.fi/ Govèrn de Finlàndia] * [http://www.eduskunta.fi Parlament de Finlàndia] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Finlàndia|*]] cgwm74h9j1afr21fhp5i7pwbxhw8v0d 0 3339 2504255 2497652 2026-07-10T10:58:29Z ~2026-39129-09 64326 2504255 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | nom = Norvègia {{Lista desenrotlanta | estil_bóstia = background:transparent; text-align:center; font-weight:normal; line-height:normal; font-size:84%; | títol = Noms oficials | Kongariget Norge ([[Norvegian#Estandardizacion|Bokmål]]) | Kongariget Noreg ([[Norvegian#Estandardizacion|Nynorsk]]) | Norgga gonagasriika ([[Sami septentrional]]) | Vuona gånågisrijkka ([[Lule]]) | Nøørjen gånkarïjhke ([[Sami meridional]]) | Norjan kuninkhaanvaltakunta ([[Kvèn]]) }} | imatge_mapa = Europe-Norway.svg | imne_nacional = {{Bes | ''Ja, vi elsker dette landet'' | (en occitan: Òc, amam aquel país) }} | lengas_oficialas = {{Lista en arbre| * [[Norvegian]] ** [[Norvegian#Estandardizacion|Bokmål]] ** [[Norvegian#Estandardizacion|Nynorsk]] * [[Sami]]<ref>{{Ref-web |títol=Offisiell status for samisk |url=https://sprakradet.no/spraklova/urfolkssprak-og-nasjonale-minoritetssprak/samiske-sprak/ |autor=Consèlh Lingüistic de Norvègia |site=sprakadet.no |citacion=Samisk har status som minoritetsspråk i Noreg, Sverige og Finland, og i alle tre landa har samisk status som offisielt språk i dei samiske forvaltningsområda.}}</ref> }} | capitala = [[Òslo]] | mai_granda_vila = [[Òslo]] | coordenadas_capitala = {{coord|59|56|N|10|41|E}} | grops_etnics_ref = <ref name="immigrant_population_2020_detailed">{{cite web |url = https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2020-03-09 |títol = Immigrants and their children as of 1 January 2020 |editor = Statistics Norway |date = 9 March 2020 |data-archiu = 3 de genièr de 2021 |url-archiu = https://web.archive.org/web/20210103133145/https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2020-03-09 }}</ref><ref name="immigrant_population_2020">{{cite web |url = https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar |títol = Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents |editor = Statistics Norway |data = 9 de març de 2021 |archive-date = 10 d'abril de 2021 |url-archiu = https://web.archive.org/web/20210410111607/https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/samepolitikk/id1403/|títol=Samer|editor=Fornyings- administrasjons- og kirkedepartementet |data=16 de junh de 2006 |site=Regjeringen.no |data-archiu=9 de genièr de 2018 |url-archiu=https://web.archive.org/web/20180109180844/https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/samepolitikk/id1403/}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/nasjonale-minoriteter/id1404/ |títol=Nasjonale minoriteter |nom=Arbeids- og |cognòm=inkluderingsdepartementet |data=16 de junhbde 2006 |sitw=Regjeringen.no |data-archiu=5 de decembre de 2017 |url-archiu=https://web.archive.org/web/20171205093039/https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/nasjonale-minoriteter/id1404/}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web |url=https://www.ssb.no/en/system/ |títol=05183: Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents, by sex and country background 1970 – 2021-PX-Web SSB |site=SSB }}</ref> | grops_etnics = {{Bes | 81,5 % Norvegians | 18, 5 % Autres }} | grops_etnics_an = 2021 | tipe_govèrn = | títols_dirigents = | noms_dirigents = | superfícia_totala = {{formatnum:385207}}<ref name="kart">[https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/ Arealstatistics for Norway 2018, Kartverket, mapping directory for Norway]</ref> | superfícia_reng = 67 | populacion_totala = {{formatnum:5627400}}<ref name="ssbf">{{Ref-web |url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning |títol=Population, january 01 2026, Statistics Norway |data=2026-02-26 |site=ssb.no |lenga=en}}</ref> | populacion_reng = 120 | populacion_annada = 2026 | densitat = {{formatnum:14.6}} | tipe_independéncia = | país_independéncia = | data_independéncia = | gentilici = norvegian -ana | IDH_annada = 2022 | IDH = {{formatnum:0.966}} | IDH_ref = <ref name="UNDP2023">{{Ref-web |url=https://hdr.undp.org/data-center/human-development-index#/indicies/HDI |títik=2022 Human Development Index Ranking, United Nations Development Programme 2023}}</ref> | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 2 | moneda = [[Corona norvegiana]] | còde_moneda = NOK | fus_orari = +1 (estiu +2) | domeni_internet = [[.no]] | indicatiu_telefonic = +47 | organizacions_internacionalas = [[ONU]], [[Conselh Nordic]] | gentilici = norvegés, norvegesa }} '''Norvègia''',<ref group="nt">En [[Norvegian|bokmål]]: ''Norge''; en [[Norvegian|nynorsk]]: ''Noreg''; en [[sami septentrional]]: ''Norga''; en [[sami de Lule]]: ''Vuodna''; en [[sami meridional]]: ''Nöörje''; en [[kven]]: ''Norja''.</ref> oficialament lo '''Reialme de Norvègia''',<ref group="nt">En [[Norvegian|bokmål]]: ''Kongeriket Norge''; en [[Norvegian|nynorsk]]: ''Kongeriket Noreg''; en [[sami septentrional]]: ''Norgga gonagasriika''; en [[sami de Lule]]: ''Vuona gånågisrijkka''; en [[sami meridional]]: ''Nöörjen gånkarïjhke''.</ref> es un [[país|estat sobeiran]] en [[Euròpa|Euròpa del Nòrd]]. Es frontalièra de la [[Russia|Federacion de Russia]] e de [[Finlàndia]] al nòrd-èst, e de [[Suècia]] a l'èst. Es banhada per l'[[ocean Atlantic]] al sud e a l'oèst, e per l'[[ocean Artic]] al nòrd. La capitala n'es [[Òslo]], la moneda oficiala es lo corona norvegesa. == Istòria == === Deis originas a l'Edat Mejana === {{veire|Viking}} Poblada dempuei aperaquí {{formatnum:12000}} ans, lo territòri norvegian demorèt lòngtemps fòrça isolat e son [[istòria]] es mau conegut avans lo començament dau periòde [[viking]]. De mai, en causa d'un clima e d'una topografia marrits, lei comunicacions terrèstras foguèron lòngtemps malaisadas en Norvègia. Lei premiereis informacions sus lei [[Viking]]s norvegians datan dau sègle VIII quand colonizèron leis [[illas Shetland]], leis [[Orcadas]] e leis illas [[Ebridas]]. A partir de la fin dau sègle, utilizèron aqueleis endrechs per preparar d'expedicions vèrs [[Islàndia]], [[Groenlàndia]], [[Canadà]] ò la [[Mar d'Irlanda]] e per pilhar lo [[litorau]] irlandés. Pasmens, mens nombrós, lei [[Viking]]s installats dins lei regions colonizadas adoptèron pauc a pauc la cultura e la religion — principalament lo [[catolicisme]] — dei pòbles locaus. Ansin, dins lo corrent dau sègle XI, leis incursions vikingas s'arrestèron. En Norvègia, un reiaume comencèt de s'estructurar sota l'accion dau rèi [[Olaf Haraldsson]] ([[1016]]-[[1028]]) que favorizèt tanben l'evangelizacion de son pòble. Au sègle XII, un arquevescat foguèt creat a [[Trondheim|Nidaros]] (uei [[Trondheim]]) que permetèt de dotar Norvègia d'una Glèisa independenta. Puei, sota [[Sverre Sigurdsson]] ([[1184]]-[[1202]]), una dinastia novèla afiermèt la poissança norvegiana au nòrd-oèst d'[[Escandinàvia]]. En particular, sei sucessors s'ocupèron de restaurar sa senhoriá sus [[Islàndia]] en [[1262]]-[[1264]]. En revènge, perdiguèron plusors possessions dins leis [[illas Britanicas]] onte leis [[Escòcia|Escocés]] tornèron conquistar leis [[illas Ebridas]] e l'[[illa de Man]]. La [[capitala]] foguèt installada a [[Bergen]] fins a son transferiment a [[Òslo]] au començament dau sègle XIV. Pasmens, dins lo corrent dau sègle XIV, lo poder reiau e l'aristocracia declinèron. En parallèl, d'alianças amb leis ostaus reiaus de [[Danemarc]] e de [[Suècia]] entraïnèron l'union dei tres reiaumes [[Escandinàvia|escandinaus]] en [[1397]] au sen de l'[[Union de Kalmar]]. === L'union amb Danemarc === [[Fichièr:Mar Baltica - Expansion suedesa (sègles XVI-XVII).png|thumb|right|Expansion suedesa entre lei sègles XVI e XVII.]] L'union dei tres reiaumes durèt fins a la restauracion de l'[[independéncia]] de [[Suècia]] entre [[1521]] e [[1523]]. En revènge, Norvègia e [[Danemarc]] demorèron units fins a [[1814]]. Lei dos país demorèron teoricament distints mai dins lei fachs, [[Danemarc]] dominava largament l'union. Ansin, per exemple, lo rèi [[Cristian III de Danemarc|Cristian III]] chausiguèt lo [[luterianisme]] coma religion en [[1536]] e l'impausèt sensa consultacion en Norvègia. L'istòria de Norvègia es donc largament confonduda amb aquela de Danemarc durant aqueu periòde. En particular, de conflictes frontaliers regulars còntra [[Suècia]] entraïnèron la pèrda de [[Jämtland]] en [[1645]]. Durant lei [[Napoleon Bonaparte|guèrras napoleonencas]], [[Danemarc]] chausiguèt de s'aliar amb [[França]] après una ataca suspresa [[Reialme Unit|britanica]] còntra [[Copenaga]] en [[1801]]. Après la desfacha francesa en [[1814]], foguèt obligat de cedir Norvègia a [[Suècia]] qu'aviá perdut [[Finlàndia]] au profiech de [[Russia]]. Lei Norvegians acceptèron lo transferiment en cambi dau respèct de sa [[constitucion]] per lei Suedés. === L'union amb Suècia === Leis autoritats suedesas respectèron lo particularisme norvegian mai assaièron d'assegurar la coesion de l'union novèla. En particular, resistiguèron ai demandas norvegianas aguent per objectiu d'aumentar son autonòmia. Per exemple, acceptèron solament en [[1884]] l'instauracion d'un regime parlamentari vertadier en Norvègia. Puei, la revendicacion d'una politica estrangiera pròpria minèt lei relacions entre lei dos reiaumes. En [[1905]], lo Storting (lo parlament norvegian) decidèt de vòtar la creacion de consulats norvegians en despiech de l'oposicion dau rèi. En fàcia d'aqueu refús, lei parlamentaris votèron la fin de l'Union. Puei, a la demanda de [[Suècia]], un vòte dau pòble ratifiquèt aquela chausida e Norvègia tornèt venir [[independéncia|independenta]]. Un prince danés foguèt elegit rèi sota lo nom de [[Haakon VII]] ([[1905]]-[[1957]]). === La Norvègia independenta === ==== Lei doas guèrras mondialas ==== Lei doas guèrras mondialas foguèron un periòde malaisat per Norvègia en despiech de sa neutralitat. Durant lo premier conflicte, perdiguèt la mitat de la flòta marchanda qu'èra alora una fònt de revenguts majora per son economia. Puei durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt ocupada per l'[[Alemanha]] [[Nazisme|Nazi]] d'abriu de [[1940]] a mai de [[1945]]. Leis Alemands i formèron un govèrn de collaboracion dirigit per [[Vidkun Quisling]] e i mantenguèron de fòrças importantas per empedir un desbarcament aliat. ==== Norvègia dempuei 1945 ==== [[Fichièr:Carta europa occitan.svg|thumb|Norvègia au sen d'[[Euròpa]].]] Après [[1945]], Norvègia abandonèt sa [[neutralitat (diplomacia)|neutralitat]] e participèt a la fondacion de l'[[OTAN]]. Lo [[Plan Marshal]] permetèt la reconstruccion de l'economia e la formacion d'un estat sociau democrata amb de reformas progressitas fòrça avançadas. La descubèrta de jaciments de [[petròli]] e de [[gas naturau]] en [[Mar del Nòrd|Mar dau Nòrd]] favorizèt aquela politica. En [[1972]] e en [[1994]], lei Norvegians refusèron dos còps de jónher l'[[Union Europèa]]. En revènge, lo país jonhèt l'[[Acòrdis de Schengen|espaci Schengen]]. == Geografia == ==Economia== ''De veire: [[Economia de Norvègia]].'' == Cultura == {{...}} == Bibliografia == == Nòtas == {{Referéncias|grop=nt}} == Referéncias == {{Referéncias}} {{Commons|Norway|Norvègia}} {{païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Norvègia|*]] bwyxohjz6ge209nspd4ap8fe8modu2m 0 3345 2504254 2504142 2026-07-10T10:56:37Z ~2026-39129-09 64326 2504254 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en provençau -->{{Infobox País | nom_local = Российская Федерация ([[rus]]) | imne_nacional = {{Bes | Государственный гимн Российской Федерации ([[rus]]) | [[transcripcion dels alfabets arabi, cirillic e grèc en occitan|Transcripcion]]: ''Gosudarstvennyy gimn Rossiyskoy Federatsii'' | «Imne nacionau de Russia» }} | imatge_mapa = Russian Federation (orthographic projection).svg | imne audio = Russian_Anthem_chorus.ogg | lengas_oficialas = [[Rus]]<ref>Chevalier, Joan F. (2006). "Russian as the National Language: An Overview of Language Planning in the Russian Federation". Russian Language Journal. 56 (1). American Councils for International Education ACTR / ACCELS: 25–36. doi:10.70163/0036-0252.1233. JSTOR 43669126.</ref> | tipe_lengas = | lengas = | capitala = [[Moscòu]] | coordenadas_capitala = {{Coord|55|45|8|N|37|37|56|E}} | mai_granda_vila = [[Moscòu]] | tipe_govèrn = Republica federala semipresidenciala (''de jure'')<br>regime autoritari (''de facto'')<ref>Kuzio, Taras (2016). "Nationalism and authoritarianism in Russia". Communist and Post-Communist Studies. 49 (1). University of California Press: 1–11. doi:10.1016/j.postcomstud.2015.12.002. JSTOR 48610429.</ref> | superfícia_reng = 1 | superfícia_totala = {{formatnum:17098242}} | percentatge_aiga = 13 | populacion_reng = 9 | populacion_totala = {{formatnum:143975923}} | populacion_annada = 2015 | densitat = 8.4 | tipe_independéncia = | país_independéncia = Dissolucion de l'[[URSS]] | data_independéncia = 26 de decembre de 1991 | gentilici = Rus, Russa | IDH_annada = 2013 | IDH = 0.778 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 57{{ena}} | moneda = [[Roble]] | còde_moneda = RUB | fus_orari = UTC+02:00 a +12:00 | domeni_internet = [[.ru]], [[.рф]] | indicatiu_telefonic = 7 | organizacions_internacionalas = | nòtas = | cap_títol1 = [[Lista dels presidents de Russia|President]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres de Russia|Primièr ministre]] | cap1 = [[Vladímir Pótin]] | cap2 = [[Mikhaïl Mishustin]] }} '''Russia''' (en [[rus]]: Россия, ''Rossiya''), cooficialament la '''Federacion de Russia''' (en rus: Российская Федерация, ''Rossiyskaya Federatsiya''),<ref>En rus se fa la diferéncia entre ''rus'' (''rosqui'', etnia) e ''russian'' (''rossiïsqui'', abitant de l'Estat, que se deuriá doncas dire "Federacion Russiana")</ref> es un estat transcontinental que s'estend entre l'[[Euròpa de l'Oèst|Euròpa de l'Èst]] e l'[[Asia del Nòrd|Asia dau Nòrd]]. Amb un territòri d'una superfícia d'aperaquí 17 milions km², Russia es lo país pus estendut de la planeta amb onze zonas oràrias. La capitala n'es la ciutat federala de [[Moscòu]]. Russia compartís lo pus grand nombre de frontieras, un total de sètze. Limita amb lei païses seguents: [[Norvègia]], [[Finlàndia]], [[Estònia]], [[Letònia]], [[Lituània]], [[Polonha]], [[Bielorussia]], [[Ucraïna]], [[Georgia (país)|Georgia]], [[Azerbaitjan|Arzerbaitjan]], [[Cazacstan|Cazactstan]], [[Republica Populara de China|China]], [[Mongolia]] e la [[Corèa del Nòrd|Corèa dau Nòrd]]. Confronta tanben leis [[Estats Units d'America]] e [[Japon]] amb quins ten de frontieras maritimas comunas. Russia es una civilizacion fòrça antiga que troba seis originas dins la [[Rus' de Kiev|Rus' de Kyiiv]], aital coma Bielorussia e Ucraïna. Amb leis invasions mongòlas dau premier estat deis Eslaus Occidentals, mantuns estats emergiguèron coma, per exemple lo principat de Kyiiv. Òm pòt parlar vertadierament d'«Estat rus» amb lo principat de Moscòu, fondat en 1147. Se succediguèron alara l'[[Empèri Rus]] e l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]] . Lo país a de ressorsas fòrças importantas ai nivèus miniers e energetics. Pasmens, en causa de sa posicion geografica, tèn tanben un clima fòrça freg e lei comunicacions son relativament malaisadas dins certanei regions. Coma eiretier de l'URSS, la Federacion de Russia a conegut una crisi economica grèva a la fin dau sègle XX. Dins aquò, una òbra importanta de redreiçament a començat dempuei leis annadas 2000 e lo país es tornarmai una poissança economica importanta. De mai, gràcias ais arsenaus sovietics, Russia tèn tanben una dei premiereis armadas mondialas e lo premièr arsenau nuclear mondiau. Dempuèi 2008, comencèt una nòva expansion territoriala au detriment de [[Georgia]] e d’[[Ucraïna]]. == Istòria == [[File:Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|thumb|Fragmentacion dau Rus' de Kiev durant lo periòde 1054-1132.]] {{veire|Istòria de Russia}} La premiera civilizacion coneguda sus lo territòri rus, aquela dei corgans, se desvolopèt a partir de {{formatnum:4000}} avC dins lo sud de Russia e en Asia Centrala. Vèrs {{formatnum:2000}} avC, un pòble indoeuropèu, lei Cimeris, ocupèt un ensems important de territòris situats entre [[Polonha]] e [[China]] orientala. Vèrs {{formatnum:1000}} avC, lei regions entre lei fluvis [[Dnièstre]] e [[Vòlga]] foguèron ocupadas per un autre autre pòble indoeuropèu dich Escites. Fondèron un ensems d'estats pauc estructurats — leis Escites èran principalament de nomadas — que dispareguèron entre lei sègles III e II avC. Foguèron remplaçats per lo pòble dei Sarmates qu'èran pereu un pòble nomada d'origina eurasiatica. A partir dau sègle IV, de pòbles germanics s'installèron dins lei regions occidentalas coma lei Gòts en Ucraïna mentre que lei territòris asiatics intrèron dins l'Empèri dei Huns. Aqueu darrier foguèt capable de s'estendre vèrs l'oèst entraïnant la migracion d'unei pòbles germanics vèrs l'Empèri Roman. Pasmens, sa manca d'organizacion e son extension entraïnèt sa disparicion après la mòrt dau rèi Atila en [[453]]. Lei regions occidentalas de Russia foguèron conquistadas per leis Avars au sègle VII. Deguèron rapidament faciar l'arribada dei Kazars e la montada en poissança deis eslaus que s'establiguèron pauc a pauc en Russia Europèa a partir de [[Bielorussia]]. Lo principat de Kiev, o Rus' de Kiev, foguèt lo premier estat vertadier organizat fondat en Russia. Sei fondators èran de [[Viking]]s venguts d'[[Escandinàvia]] que conquistèron un territòri important en Ucraïna, en Bielorussia e en Russia occidentala dins de regions pobladas per de populacions eslavas. En [[988]], lei princes de Kiev se convertiguèron au crestianisme que va venir religion d'estat e un element important de l'unitat dau principat. Au sègle seguent, lo principat deguèt faciar d'invasions novèlas a l'èst (pòbles asiatics) e a l'oèst (polonés) e una tièra de crisis intèrnas que van entraïnar sa division entre divèrsei principats independents. A partir de 1226, lei principats russas deguèron faciar leis invasions mongòlas que van pauc a pauc conquistar la màger part dau continent asiatic e de Russia. Lei senhors rus foguèron desfachs e un nombre important de vilas, coma [[Kiev]] o Moscòu, foguèron cremadas. Lei principats foguèron pas dirèctament ocupadas mai venguèron vassalas de l'Empèri Mongòl e deguèron pagar de tributs regulars. Aqueu sistèma va durar tres sègles fins a l'afondrament dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]]. Aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament de Russia. De'n premier, au nivèu religiós, l'[[islam]]izacion d'una partida importanta dei pòbles rus e l'installacion de pòbles turcs generalament musulmans va entraïnar lo renfòrçament de la Glèisa Ortodòxa dins lei territòris eslaus non o pauc islamizats. Au nivèu militar, lei senhors rus adoptèron l'organizacion mongòla basada sus de comunicacions rapidas, la levada de tropas importantas e l'usatge generalizat de la cavalariá leugiera. Enfin, au nivèu culturau, la lenga russa poguèt s'enriquir de divèrsei mòts d'origina mongòla. Sota la dominacion mongòla, lei sègles XIII-XVI foguèron caracterizats per lo desvolopament dau principat de Moscòu que va capitar de vencir lei Mongòls e de venir independent. Per se legitimar, sei senhors se presentèron coma lei successors dau principat de Kiev. Aquò li permetèt de fondar un estat poderós que va venir lo centre de Russia. Pasmens, lo procès de renfòrçament dau principat de Moscòu foguèt l'òbra d'una dinastia de senhors politicament abils per esplechar a son profiech lei divisions entre lei principats e lei republicas russas. En [[1485]], lo prince Ivan III èra sensa rivau e poguèt prendre lo títol de « Sobeiran de tota la Rus' » e se presentar coma lo successor dirècte dei princes de Kiev. A la fin dau sègle XVI, la disparicion de la dinastia au poder entraïnèt una crisi intèrna que va s'acabar en [[1613]] quand la dinastia Romanov prenguèt lo contraròtle dau país. Aquela dinastia va modernizar l'estat e fondar l'Empèri Rus gràcias a una politica d'expansion militara e coloniala. Ai sègles XVII e XVIII, Russia venguèt donc una poissança europèa majora. Aquela òbra acomencèt amb lo rèine de Pèire lo Grand (1682-1715). D'efèct, après una guèrra lònga e acarnada còntra [[Suècia]], Russia i obtenguèt tornarmai un accès a la Mar Baltica que li permetèt de comunicar amb lo rèsta d'[[Euròpa]]. Puei, sota lo rèine de Catarina II de Russia (1762-1796), l'Empèri Rus conquistèt la region au nòrd de la Mar Negra après una victòria còntra l'[[Empèri Otoman]] e lo Khanat de Crimèa. Russia participèt tanben ai partiments de [[Polonha]] puèi ai guèrras còntra la Revolucion Francesa e l'Empèri de Napoleon I{{èr}}. Maugrat de desfachas importantas (Austerlitz, Friedland), l'armada russa capitèt d'arrestar l'invasion francesa de [[1812]] e aguèt un ròtle de remarca dins la desfacha finala de Napoleon. [[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]] Lei sègles XVII, XVIII e XIX foguèron caracterizats per la perseguida d'una politica d'expansion russa vèrs l'èst que va entraïnar la formacion d'un estat fòrça estendut dins lo nòrd dau continent [[asia]]tic. Aquò foguèt permés per divèrsei procès : * l'exploracion dei regions asiaticas gaire pobladas en causa de condicions climaticas malaisadas. Permetèt d'installar de colons e donc de revendicar de territòris dins tot lo nòrd d'Asia e en Alaska. Aquela expansion necessitèt de còps un esfòrç militar mai se turtèt pas a d'estats ben organizats. De mai, lei [[Empèris nomadas|nomadas eurasiatics]] que representavan un potenciau militar important dins lo corrent de l'Antiquitat e de l'[[Edat Mejana]] èran pas equipats per resistir ais armas de fuòc modèrnas. * la guèrra e l'annexion de territòris o d'estats en Euròpa o dins la region de Caucàs. Leis estats principaus pertocats per aquela expansion foguèron lo Khanat de Crimèa, Polonha, l'Empèri Otoman e leis estats de Caucàs. Pasmens, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, l'Empèri Rus declinèt deguèt faciar de crisis economics intèrnas grèvas. De mai, foguèt pas capable de rivalizar amb lei nivèus economics o tecnologics agantats per lei país d'Euròpa Occidentala. La Premiera Guèrra Mondiala, fòrça saunosa per lei Rus, va accelerar l'afondrament dau regime que dispareguèt en [[1917]]. Una seguida de revòutas dins l'armada e lei vilas principalas entraïnèron l'abdicacion dau tsar Nicolau II e la formacion d'un Govèrn Provisòri. Après l'afondrament dau regime dei tsars, lo Govèrn Provisòri deguèt tanben faciar rapidament de dificultats importantas e foguèt rebutat per lei Bolchevics que fondèron un regime comunista. Atacats per lei partisans de l'Empèri e dau Govèrn Provisòri, lei Bolchevics capitèron de resistir e foguèron venceires après una tièra de batalhas menadas entre 1918 e 1924. Fondèron alora una federacion a partir dei pòbles presents dins l'Empèri. Dicha Union Sovietica, aquela federacion èra basada sus la dictatura dau proletariat. Après la mòrt de Lenin, sei successors se bateguèron entre elei per lo poder. [[Ïosif Stalin]] venguèt finalament lo cap de l'Union Sovietica e eliminèt rapidàment seis advèrsaris o seis aliats ancians. Establiguèt un regime fòrt e centralizat basat sus lo desvolopament economic e la repression deis oposants. Après una crisi economica grèva causada per la collectivizacion dei tèrras agricòlas au començament deis annadas 1930 (faminas d'Ucraïna), aquela politica permetèt de crear una industria poderosa. En [[1939]], l'URSS participèt au partiment de Polonha amb [[Alemanha]] e un acòrd de non agression foguèt signat amb Berlin. Lei sovietics ocupèron pereu lei país baltas e ataquèron Finlàndia. Maugrat de dificultats importantas causadas per lei combats ivernencs, capitèron d'obtenir una rectificacion favorabla dei frontieras entre lei dos país. Pasmens, en [[1941]], l'Union Sovietica foguèt a son torn atacada per sospresa per leis alemands. Mau preparats e mau comandats, lei Sovietics perdiguèron de milions d'òmes e una quantitat gròssa d'armaments avans d'arrestar l'ofensiva alemanda a la fin de [[1941]]. En [[1942]], una ofensiva alemanda novèla entraïnèt la pèrda de plusors territòris suplementaris e lo començament de la batalha de Stalingrad. Acabat en febrier de 1943, aqueu combat foguèt lo tornant de la guèrra : una armada alemanda i foguèt enceuclada e anientada. De [[1943]] a [[1945]], l'Armada Roja avancèt alora pauc a pauc e l'oèst. En abriu-mai de [[1945]], lei Sovietics prenguèron Berlin e ocupèron la mitat orientala d'Euròpa i installant de regimes favorables ais interès de [[Moscòu]]. L'aliança militara amb leis estats occidentaus capitalistas concluda dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] s'acabèt rapidàment e tre leis annadas 1947-1948, dos blòts ostils gropats a l'entorn deis Estats Units e de l'URSS se formèron. Foguèt lo començament de la Guèrra Freja que va durar fins a la fin deis annadas 1980. Lei dos camps desvolopèron d'arsenaus importants, especialament de fòrças nucleras de plusors milièrs d'ogivas, qu'empachèron un conflicte dirèct. La guèrra se debanèt donc sus de teatres periferics onte d'aliats dei dos blòts èran en guèrra. Fins ais annadas 1970, lei Sovietics aguèron l'avantatge gràcias au succès de la descolonizacion e a la revirada estatsunidenca au Vietnam. Dins aquò, au començament deis annadas 1980, l'absència de modernizacion vertadiera de l'economia russa entraïnèt de dificultats economicas mai e mai importantas. A partir deis annadas 1980, lei dificultats economicas de l'URSS e lei problemas militaras causadas per l'invasion d'Afganistan entraïnèt de tensions importantas dins sa societat. Desirós d'un regime pus liure, leis elèits intellectualas obtenguèron pauc a pauc lo sostèn dau rèsta de la societat entraïnant la desagragacion lenta dau poder. Lei país ocupats dins la mitat orientala d'Euròpa conoguèron d'evolucions similaras mai pus rapidas car una partida importanta dei populacions èran fòrça ostila a la preséncia sovietica. A partir de 1988, lei regimes aliats a l'Union Sovietica foguèron rebutats per de revolucions popularas o per de manòbras politicas sostengudas per la màger part de la populacion. En URSS, la politica de Mikhaïl Gorbachov per liberalizar la societat sovietica entraïnèt lo revelh de fòrças centrifugas coma lo nacionalisme de divèrsei pòbles menaçant l'unitat de la federacion (estats baltics, Ucraïna...) o la posicion de partit unic dau Partit Comunista de l'Union Sovietica. A la fin de 1991, un còp d'estat mancat menada per lei caps conservadors e lei partisans d'una URSS unificada entraïnèt la dissolucion deis institucions principalas dau poder sovietic puei dirèctament aquela de l'Union. Russia, sota lo nom de Federacion de Russia, venguèt donc oficialament independenta de l'Union Sovietica en decembre de 1991. Dins lei fachs, coma lo país èra la basa de l'Union, foguèt considerat coma l'eiretier de l'URSS e obtenguèt la posicion d'aquela darriera dins leis institucions internacionalas. Pasmens, la transicion entre leis economias comunistas e capitalistas, lo nivèu tecnologic feble e una corupcion fòrça importanta entraïnèt un afebliment dau país dins leis annadas 1990. La desfacha militara pendent la premiera guèrra de Chechenia marquèt aqueu afebliment. Russia deguèt donc abandonar lo ròtle de poissança mondiala de l'URSS. Lo redreiçament acomencèt a partir dau començament dau sègle XXI sota la direccion de Vladimir Poutin vengut president en 1999. Marcat per un regime presidenciau fòrt, la politica d'aqueu darrier es caracterizada per una creissença economica importanta basada sus leis exportacions d'idrocarburs e de matèrias premieras, un renfòrçament de l'autoritat dau govèrn centrau, la repression deis oligarcs opausats a la politica novèla e la restauracion de ligams amb una partida deis aliats ancians de l'URSS. == Geografia == {{veire|Geografia de Russia}} === Localizacion e frontieras === Lo territòri rus se situa en Euròpa orientala e dins lo nòrd dau continent asiatic. Es compausat d'un blòt continentau principau completat per lo territòri de Kaliningrad situat au nòrd de Polonha e per divèrseis illas situats au nòrd o au nord-èst d'Asia. Va dei Mars Balticas e Negras a l'oèst, a l'Ocean Artic au nòrd e a l'Ocean Pacific a l'èst. Russia tèn de frontieras terrèstras amb seize país que son Norvègia (196 km), Finlàndia ({{formatnum:1313}} km), Estonia (290 km), Letònia (292 km), Bielorussia (959 km), Lituania (227 km), Polonha (432 km), Ucraïna (1576 km), Georgia (723 km), Azerbaitjan (284 km), Cazacstan ({{formatnum:6846}} km), China ({{formatnum:3645}} km), Mongolia ({{formatnum:3441}} km) e Corèa dau Nòrd (19 km). Tèn tanben doas frontieras amb leis estats separatistas d'Abcazia e d'Ossetia dau Sud. === Geografia fisica === [[Fichièr:Russia edcp relief location map.jpg|thumb|right|Topografia dau relèu de Russia.]] Lo territòri de Russia es magerament compausat de plans dominats per d'[[estèpa]]s au sud, de forèsts au nòrd e de tondras de lòng dei ribas de l'Ocean Artic. Leis ensems montanhós principaus son lo [[Caucàs]] au sud-oèst, lei monts d'[[Altai]] au sud, lei monts de Verkhoiansk a l'èst, la cadena volcanica de [[Kamchatka]] egalament a l'èst e l'Oral au centre. Mai de {{formatnum:100000}} rius e fluvis son situats sus lo territòri rus. Certanei fan partida dei rius terrèstres pus importants coma la Volga, l'Ienissei, l'Ob, la Lena e l'Amor. Son caracterizats per d'aumentacions gròssas de lor debit au començament de l'estiu. Existís tanben de lacs continentaus grands coma lo [[lac Baikal]], lo lac Ladoga o lo lac Onega. === Clima === [[File:Clima - Russia.png|thumb|Clima de Russia.]] La màger part dau país se situa au nòrd de la latitud 60° e lei montanhas dei frontieras sud (Altai, Caucàs...) limitan lo desplaçament dei massas d'èr dempuei lo sud. En revènge, lei plans dau nòrd permeton ai massas d'èr polaras d'intrar prefondament dins lei regions continentalas. La temperatura mejana de Russia es donc negativa (-5,5°C) amb de variacions importantas entre l'ivèrn e l'estiu. Ansin, lo clima rus es caracterizat per l'existéncia de doas sasons principalas, l'ivèrn e l'estiu, e per de primas e d'automnes fòrça corts. La transicion entre temperaturas autas e frejas es donc fòrça rapida. Lei mes pus fregs son genier per lei regions continentalas e febrier per lei regions maritimas. La temperatura minimila demenís d'oèst en èst amb l'altitud. Per una latitud similara, va de -8°C a Sant Petersborg fins a -43°C a Iakotsk. La temperatura istorica pus freja foguèt mesurada a Verkhoiansk (-70°C). Lo sòu de certanei regions nordicas tèn una temperatura negativa permanenta. Lo mes pus caud es generalament julhèt e la temperatura mejana de l'estiu es de 20°C. Pasmens, pòu agantar mai de 38°C dins lei regions continentalas sud. Lei precipitacions son limitats per l'aspèct continentau dau clima. A l'oèst, se pòu mesurar 600 mm dins lei regions balticas e 525 mm a Moscòu. A l'èst, se pòu mesurar 425 mm a Novossibirsk. == Organizacion politica e sociala == === Forma de l'Estat === L'organizacion de l'estat rus es dirigida per la Constitucion de 1993 que definís Russia coma una republica presidenciala. Elegit au sufragi universau dirèct per sièis annadas, lo President es lo cap de l'Estat e de la Nacion e tèn una influéncia gròssa sus lo rèsta deis institucions. Lo poder executiu es dirigida per lo Premier Ministre qu'es lo cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lei doas chambras de l'Assemblada federala de la Federacion de Russia. Aquela darrier es compausada de la [[Doma d'Estat]] (450 deputats elegits au sufragi universau dirèct) e dau Consèu de la Federacion (166 representants dei regions de la Federacion). Enfin, lo poder judiciari es devesit entre tres brancas regardadas per leis afaires constitucionaus, penaus e comerciaus. La Constitucion russa assegura l'egalitat dei ciutadans en fàcia de la lèi, l'independéncia dei jutges e lo drech deis acusats de se defendre. Pasmens, l'aplicacion d'aquelei drechs dèu regularament faciar l'influéncia dau poder executiu. Au nivèu federau, divèrsei regions tènon d'autonòmia mai o mens importantas amb d'institucions pròprias. Aquelei regions son generalament centrats a l'entorn d'un pòble particular. La coabicion entre Rus e pòbles locaus es generalament pacifica mai pòu de còps èstre fòrça malaisadas o ostilas (Chechenia...). Pasmens, dempuei lo començament deis annadas 2000, lo poder centrau assaia de limitar leis autonomias localas. === Simbòls de l'Estat === [[Fichièr:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|right|Armoriaus de Russia.]] Lei simbòls principaus de la Federacion de Russia son son drapèu, seis armoriaus e son imne. Lo drapèu es lo simbòl de la sobeiranetat nacionala e sa descripcion es donada per la lèi. Leis armoriaus son lo simbòl oficiau de l'Estat. Enfin, l'imne marca l'unitat de l'Estat rus. Es eissit de l'imne sovietic. === Organizacion territoriala === [[File:Russian Regions-EN.svg|thumb|right|Subdivisions dau territòri rus.]] Russia es una federacion constituida de 83 "[[subjèctes federals de Russia|subjèctes federals]]" mai o mens autonòms. Cada subjècte manda dos representants au Consèu de la Federacion. La preséncia d'un nombre fòrça important de pòbles sus lo territòri rus e l'eiretatge istoric an entraïnat la formacion de divèrseis ensems d'estatuts e de foncionaments diferents: * 21 [[Republicas de Russia|republicas]] centradas a l'entorn d'una etnia que tènon una autonòmia fòrça importanta. * 46 oblasts (regions) e 9 krais formats de regions abitats per de populacions russas. * 4 ocrogs (districts autonòms) formats sus una basa etnica amb una autonòmia limitada. Son liats a una autra region. * 2 vilas federalas que son [[Moscòu]] e [[Sant Petersborg]]. Lo territòri de Birobidjan tèn un estatut especiau decidit per Stalin coma tèrra d'acuèlh per lei Jusieus d'URSS. Cada subjècte de la Federacion garda 40% de sei ressorsas fiscalas per sei despensas de foncionament e d'investiment. La Crimèa ocupada constituís una vila federala ([[Sebastòple]]) e una republica (rèsta de la peninsula). === Lengas === La lenga oficiala de la Federacion es lo rus. Coma mai de 80% de la populacion per lo pòble rus, aquela lenga es la principala de la Federacion e de seis institucions. Pasmens, totei lei republicas federalas an lo drech de definir sei lengas oficialas e un drech similar es autorizat ''de facto'' per lo rèsta dei subjèctes de la Federacion. Ansin, 27 autrei lengas an un estatut oficiau au nivèu locau e mai d'un centenau de lengas son regularament utilizadas per certanei minoritats etnicas. Certanei son menaçadas de disparicion. === Educacion === Lo taus d'alfabetisacion de Russia es quasi egau a 100% e lei populacions non russas son generalament bilingas. Entre 2003 e 2008, lei taus d'escolarizacion èran superiors a 90% e 85% deis enfants agantan l'escòla secondària. Lei diferéncias d'escolarizacion entre populacions masculinas e femeninas son feblas. L'ensenhament es devesit entre una escòla generala e una escòla d'especializacion. == Economia == [[File:Russia industrial growth chart YoY.PNG|thumb|right|Creissénça economica de Russia de 1992 a 2010.]] {{veire|Economia de Russia}} Russia fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta (8{{e}} reng en 2007 per son PIB) gràcias a de ressorsas geologicas fòrça importantas, una populacion importanta e un nivèu tecnologic relativament avançat. Cinc elements caracterizan aquela economia : * l'eiretatge sovietic e la transicion entre lo sistèma sovietic e un sistèma capitalista. * l'importància dei revenguts eissits de l'esplecha de ressorsas naturalas coma leis idrocarburs. * de dificultats causadas per lo vielhiment de la populacion. * lo ròtle fòrça important de l'Estat dins leis afaires economics. * lo ròtle important de la corrupcion. La reparticion dau PIB es fòrça inegala. La region de Moscòu representa en 2006 22% dau PIB rus e lo rèsta èra magerament concentrat a Sant Petersborg e dins certanei regions tenent d'indústrias rendablas coma la produccion d'idrocarburs. === Demografia === {{veire|Demografia de Russia}} Après la Segonda Guèrra Mondiala e de pèrdas sovieticas d'aperaquí 27 milions de personas, la populacion agantèt tornarmai son nivèu d'avans la guèrra (aperaquí 111 milions d'abitants) en [[1955]]. En [[1992]], agantèt son maximum amb 148,7 milions. Pasmens, après l'afondrament de l'URSS, divèrsei factors, coma la demenicion de la feconditat o de l'esperança de vida, an modificat e cambiat aquela dinamica demografica. Ansin, dempuei 1992, la populacion a demenit per agantar 143,0 milions d'abitants en [[2012]]. Lo deficit naturau de naissanças es limitat per de movements d'imigracion dempuei d'ancians país sovietics. Au nivèu etnic, en [[2002]], lei Rus representavan 80% de la populacion totala. Sièis autreis etnias tenián mai d'un milion d'abitants : lei Tatats (3,8%), leis Ucraïnians (2,0%), lei Bachkirs (1,1%), lei Chouvaches (1,1%), lei Chechèns (0,9%) e leis Armenians (0,8%). La densitat de populacion es egala a 8 ab/km³ mai la reparticion de la populacion es fòrça inegala. Se situa magerament dins lei regions europèas. En [[2025]], setze vilas tenián mai d'un milion d'abitants. Aquelei vilas se situan dins lei regions occidentalas e centralas. Lei principalei son [[Moscòu]] (13,3 milions d'abitants), [[Sant Petersborg]] (5,7 milions), [[Novossibirsk]] (1,6 milion), Iekaterinbourg (1,5 milion), Nijni Novgorod (1,2 milion) e [[Krasnodar]] (1,2 milion). === Agricultura e ressorsas minieras === [[Fichièr:Russian plain near Rostov-on-Don.jpg|thumb|right|Zonas agricòlas vèrs Rostov.]] En [[2004]], l'agricultura representava 7 milions d'emplechs siá 9% de la populacion activa e 5% dau PIB rus. En causa dei condicions climaticas malaisadas, solament 10% dau territòri èra cultivat e existís una especializacion diferenta entre lo sud (cerealas) e lo nòrd (norrigatge). Dempuei la fin de l'URSS e la disparicion de l'ajuda de l'estat, l'agricultura russa a conegut un declin important e lo país dèu importar una partida importanta de sa norridura. Lo nivèu tecnologic es tanben limitat e lei rendements son donc mens importants que dins lei país d'Euròpa Occidentala. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, Russia es un actor important per certanei produccions coma l'òrdi (1{{èr}} reng mondiau), lo séguel (1{{èr}}), la civada (1{{èr}}), lo vira-soleu (1{{èr}}), la tartifla (2{{e}}), lo caulet (3{{e}}), lo blat (4{{e}}), lo lach (5{{e}}), la galinhala (5{{e}}) e lei bovins (5{{e}}). Lei ressorsas minieras russas son fòrças importantas mai generalament d'accès malaisats en causa dau clima e de la distància entre la zona d'extraccion e d'utilizacion. D'en premier, lo sector deis idrocarburs èra lo premier mondiau en [[2010]] (petròli 1{{èr}} reng ; gas 2{{e}} reng) e es un element primordiau de la creissença russa. D'autra part, Russia es tanben un productor major de metaus meme s'una partida gròssas dei ressorsas pòdon pas encara èstre esplechas. === Indústria === Dins leis annadas 2000, l'indústria representava aperaquí 37% dau PIB de Russia. Lo país tèn una estructura industriala vièlha eissida de l'URSS e quauquei sectors novèus fòrça modèrns. Lei sectors industriaus principaus son : * lo tractament dei mineraus per la produccion de metaus coma la siderurgia. * lo sector de la construccion. * la produccion de veïculs gràcias a la preséncia de companhiás localas coma Lada e l'installacion d'un nombre important de companhiás estrangieras. * la produccion militara e l'indústria especiala que tènon una reputacion granda e es un sector fortàment exportator. Gropa tanben una partida fòrça importanta de la recèrca russa. * l'indústria agroalimentara qu'a conegut una crisi important a la fin dau sègle XX mai representa totjorn un nombre important d'emplechs. === Servicis === Lei servicis representavan aperaquí 56% dau PIB rus dins leis annadas 2000. Es un sector en créissença importanta gràcias a l'aparicion de classas mejanas mai e mai importantas. Sei sectors principaus son la distribucion granda e lo domeni dei bancas. === Recèrca === Gràcias a l'Empèri Rus e l'Union Sovietica, Russia a un eiretatge e una tradicion scientifics importants, especialament dins lei domenis militars, aeronautics e espaciaus. Pasmens, la crisi deis annadas 1990 a entraïnat l'emigracion d'un nombre gròs de cercaires e d'engenhaires e una demenicion dei mejans de recèrca. Dempuei 2000, una politica a donc acomençat per desvolopar tornarmai la recèrca russa a l'entorn de cinc tematicas definidas per lo govèrn : l'utilizacion melhora de l'energia, l'informatica, lei tecnologias espacialas, l'energia nucleara e la medecina. Una partida important d'aquel esfòrç es realizada per l'indústria militara que tèn d'estructuras scientificas importantas en causa de son ròtle primordiau dins l'economia sovietica. == Diplomacia e defensa == === Apartenéncia ais institucions internacionalas === La Federacion de Russia es considerat coma l'estat successor de l'Union Sovietica. Es un membre major de l'ONU amb l'estatut de membre permanent dau Consèu de Seguritat e lo país es donc un dei cinc estats possessors oficiaus de l'[[arma nucleara]]. Coma poissança economica importanta, es tanben membre dau G8, dau G20 e tèn de relacions especialas amb leis autrei poissanças economicas emergentas coma China, Índia e Brasil. En revènge, lo país es pas encara membre de l'OMC. Au nivèu diplomatic, Russia assaia de gardar de relacions amb leis ancians país sovietics au sen de la CEI e a desvolopat un partenariat amb l'OTAN. Pasmens, aqueu darrier evoluciona fortàment en foncion deis interés estatsunidencs o rus e pòu de còps conóisser d'interrupcions mai o mens lòngas. Russia fa tanben partida d'organizacions continentalas coma lo Consèu d'Euròpa, l'OSCE, l'APEC o lo Conseu Arctic. === Politica estrangiera === Dempuei lo començament dau sègle XXI, la politica estrangiera russa es caracterizada per l'afirmacion de la poissança novèla au nivèu internacionau, la defensa de seis interés dins leis estats sovietics ancians e dei minoritats russas situats dins de país estrangiers, la defensa d'un equilibri militar amb leis Estats Units e l'[[OTAN]] e d'assais per melhorar sei relacions amb l'[[Union Europèa]], leis ancians aliats de l'[[Union Sovietica]] e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca. Ansin, Russia garda un uèlh atentiu sus leis afaires e la diplomàcia d'unei país vesins qu'èran membres de l'URSS o qu'assostan de minoritats etnicas russas ([[Transnístria]], Ossetia...). De fòrças militaras son tanben situats dins de país coma [[Ucraïna]] o [[Cazacstan]]. La defensa dau mantenement d'un equilibri militara amb leis Estats Units es marcada per la contuniacion de la politica de limitacion deis armaments nuclears e l'oposicion au desvolopament d'armaments novèus dins lo domeni coma lo bloquier antimissils estatsunidencs. Enfin, Russia a acomençat d'assaiar de melhorar sei relacions amb l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic coma Siria e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca coma [[Veneçuela]]. Pasmens, au nivèu europèu, aquela politica dèu faciar l'oposicion deis estats dins un temps membre dau blòt sovietic. Ansin, Russia tèn de relacions variadas amb lei membres de l'UE. Per exemple, son relativament favorablas amb França e relativament ostilas amb Polonha. Dins lo rèsta dau monde, l'instauracion de partenariats amb de país mai o mens ostils a l'òrdre estatsunidenc se turta a l'oposicion estatsunidenca (Venezuela, Cuba...). === Fòrças armadas === [[Fichièr:T-90 tank during the Victory Day parade in 2009.jpg|thumb|right|Carri de combat rus T-90.]] {{veire|Fòrças armadas de Russia}} Lei fòrças armadas de la Federacion de Russia son eissidas de l'Armada Roja de l'URSS. Coma lo rèsta de Russia, conoguèron un periòde de declin important dins leis annadas 1990 puei an acomençat un redreiçament a partir de l'an 2000. En 2008, èran totjorn entre lei fòrças militaras pus poderosas de la planeta gràcias a la possession de l'arma nuclerara, a d'efectius importants, un complèx industriau desvolopat situat au còr de l'economia russa e un nivèu tecnologic corrèct. Aquelei fòrças son a l'ora en cors de reorganizacion per passer d'un modèl d'armada basat sus la conscripcion a un modèl basat sus una armada pus professionalizada. Leis efectius e lo nombre d'unitats son donc en cors de reduccion e de modernizacion importantas. En [[2008]], lei fòrças russas èran organizats en sièis brancas principalas sota l'autoritat dau President de la Republica : * lei Tropas dei Missils Estrategics ({{formatnum:120000}} òmes) formadas per leis unitats equipats de missils nuclears terrèstres. Èran equipadas de 415 missils intercontinentaus tenent {{formatnum:1575}} ogivas e d'un grop d'aviacion de transpòrt. * lei Fòrças Terrèstres ({{formatnum:360000}} òmes) formadas per lei tropas terrèstras covencionalas. Seis equipaments principaus son compausats èran compausats de {{formatnum:6700}} carris de combats, de {{formatnum:12400}} veïculs blindats, de {{formatnum:13000}} pèças d'artilhariá variadas e de {{formatnum:2500}} sistèmas de missils sòu-èr. Aquelei fòrças tènon tanben una quantitat fòrça granda d'armaments ancians non actius mai gardats en resèrva. * lei Fòrças Aerianas ({{formatnum:160000}} òmes) formadas per lei tropas aerianas. Mai de 4000 aeronaus èran en servici. * la Flòta ({{formatnum:133000}} òmes) devesida entre Flòta dau Nòrd, de la Mar Negra, de la Baltica, dau Pacific e de la Mar Caspiana. Teniá mai de 300 naviris qu'un pòrta-aeronau, 30 naviris de superficia importants e 59 sosmarins. La flòta russa tèn un ròtle important dins la dissuasion nucleara dau país gràcias a sei sosmarins mandaires d'engins. * lei Fòrças Espacialas ({{formatnum:100000}} òmes) cargadas de la lucha còntra lei missils estrategics enemics e l'ensenhament. Èran equipats d'un centenau de satellits. * lei Fòrças Aeroportadas ({{formatnum:35000}} òmes) equipadas de {{formatnum:2400}} veïculs blindats e 320 pèças d'artilhariá. == Arts e cultura == {{veire|Cultura de Russia}} [[Fichièr:Peter Tschaikowski.jpg|thumb|right|Retrach dau musician [[Piotr Ilich Chaikovskii]] ([[1840]]-[[1893]]).]] La cultura russa designa l'ensems dei produccions artisticas per d'autors nascuts sus lo territòri rus o russofòns. Gràcias a la talha granda dau territòri e de son aparicion tardiva a respèct d'Euròpa Occidentala, es relativament variada e originala. A partir dau sègle XVIII, certaneis òbras an una influéncia internacionala granda e la cultura russa es totjorn a l'ora d'ara un element non negligibla de la cultura mondiala, especialament dins lei domenis de la literatura, de la musica, de la dança e dau cinèma. La literatura russa prenguèt son essor a Sant Petersborg sota l'impulsion d'[[Aleksandr Pushkin]] qu'es considerat coma l'un dei fondators de la literatura russ modèrna e es de còps dich lo « Shakespeare rus ». Entre lei poëtas e escribans rus pus famós son presents [[Nicolau Gogol]], [[Mikhail Lermontov]], [[Fiodor Dostoievskii]], [[Leon Tolstoï]] e [[Anton Chekhov]]. Pasmens, lo periòde sovietic tenguèt tanben un nombre important d'escribans majors coma Boris Pasternak, Alexandre Soljenitsyne, Vladimir Maïakovski, Mikhaïl Cholokhov o lei poëtas Evgueni Evtouchenko e Andreï Voznessenski. La màger part dei grops etnics vivent sus lo territòri rus an de tradicions fòrça variadas. La musica russa fondada au sègle XIX es caracterizada per dos corrents principaus : aqueu representat per Mikhail Glinka e sei successors, coma lo Grop dei Cinc, a utilizat un nombre important d'elements eissits d'aquelei tradicions e aqueu dirigit per Anton e Nikolai Rubinstein qu'utiliza puslèu la tradicion russa. Lo movement romantic aguèt un succès gròs en Russia (Tchaikovski, Rimski-Korsakov...) e se contunièt fins au sègle XX (Rachmaninov). Per la seguida dau sègle XX, lei compositors rus pus famós son Alexandre Scriabine, Igor Stravinski, Sergueï Prokofiev e Dmitri Chostakovitch. Sota lo regime sovietic, lei musicians èran susvelhats car la musica èra un otís important d'educacion dei massas obrieras mai la musica demorèt un art important per lo govèrn. Coma lei periòdes precedents, leis institucions sovieticas an donc produch un nombre gròs de solistas fòrça talentuós coma David Oïstrakh, Leonid Kogan, Gidon Kremer, Mstislav Rostropovitch, Vladimir Horowitz, Sviatoslav Richter, Emil Guilels o Galina Vichnevskaïa. La dança es tanben un art important dins la cultura e fòrça famós dempuei leis òbras de Tchaikovski coma lo Lac dei Ciunes. Au començament dau sègle XX, lei ballets rus aguèron una influéncia mondiala sus l'evolucion de la dança e lei ballets sovietics contunièron aquela tradicion gràcias a de dançaires famós coma Maïa Plissetskaïa, Rudolf Noureev o Mikhaïl Barychnikov e de ballets coma aqueu dau Bolchou o dau Mariinsky. Aparegut au començament dau sègle XX mentre que lo país acomencèt de conóisser de cambiaments politics prefonds, lo cinèma aguèt un ròtle culturau important tre la Revolucion Sovietica. D'efèct, lo govèrn decidiguèt d'utilizar aquel art per l'educacion dei massas e una generacion de realisators tenguèt de mejans importants. Ansin, Sergueï Eisenstein e Andreï Tarkovski marquèron lor epòca. Sota Stalin, la creativitat foguèt limitada per la repression mai lei realisators sovietics capitèron de contuniar de produrre mai d'un film famós. Pasmens, lo cinèma foguèt fòrtament tocat per lo declin de l'URSS e la crisi deis annadas 1990. == Religion == {{veire|Religion de Russia}} [[Fichièr:RedSquare SaintBasile (pixinn.net).jpg|thumb|right|Catedrala de l'Intercession de la Verge de Moscòu.]] Au començament dau sègle XXI, lei religions principalas de Russia èran lo crestianisme ortodòx (56,4%), l'islam (8-15%), lo crestianisme protestant (9%), lo bodisme (2%), lo judaïsme (2%) e d'autrei versions dau crestianisme (1,8%). L'ateïsme regardava 10% de la populacion e 7% èran indecís. Lo crestianisme ortodòx es la religion istorica de l'estat rus dempuei lo sègle X e leis ortodòxs son magerament presents dins lei regions occidentalas de Russia. L'islam es la religion tradicionala de populacions turcas o vivent dins lo Caucàs. Lei musulmans rus son donc presents au sud dau país e vèrs lei regions pus pròchas d'Asia Centrala. Enfin, lo bodisme es tanben tradicionau dins certanei regions d'Asia Centrala coma la Republica Tovana. == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == {{Païses d'Euròpa (COE)}} {{Païses d'Asia}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Russia|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] 43uursdbcf6t96rsjmdrbmz588pkxs7 0 23919 2504213 2280542 2026-07-09T15:02:22Z IAMO The Makhnovist 56470 2504213 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en lengadocian--> [[Imatge:LogoVerts.png|190px|thumb|right|Lògo dels Verds]]'''Los Verds''' (en [[francés]] ''Les Verts'') es un partit politic ecologista francés de l'esquèrra. Lo partit foguèt fondat en 1984 de la fusion entre lo ''Partit ecologista'' e la ''Confederacion ecologista''. Foguèt incorporat dins [[Leis Ecologistas (LE)|Leis Ecologistas]] en 2010 (conegut coma EELV fins a 2023). Personalitats : [[Cécile Duflot]]. == Ligams extèrnes == * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20061116084808/http://www.lesverts.fr/ Sit oficial] {{Assemblada Nacionala}} {{Partits politics franceses}} {{Politica}} [[Categoria:Los Verds (França)]] [[Categoria:Partit politic de la Cinquena Republica|Verds]] [[Categoria:Partit politic francés|Verds]] 8fzp6j826r8q4rsqhi7pp8qjcpb4f7h 0 24308 2504247 2487622 2026-07-10T08:08:39Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504247 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Entèsta label|AdQ}} [[Fichièr:Grosser Aletschgletscher 3178.JPG|thumb|right|300px|[[Glacièr d'Aletsch]], [[Soïssa]]]] [[Fichièr:Aerial image of Fiescher Glacier (view from the south).jpg|thumb|right|300px|Glacièr Fiescher, Soïssa]] Un '''glacièr''' (var. '''glacèir, glacèr, glacier''') o '''selh''' es un estòc d'[[glaç|aiga solida]] permanenta a l'escala umana.<ref>{{Ref-web|editor=Association Pyrénéenne de Glaciologie|url=http://asso.moraine.free.fr/index.php/les-glaciers-des-pyrenees/definition/|títol=Définition {{!}} Un préliminaire s’impose : la définition de « glacier »|consulta=15 de novembre de 2025}}</ref> La massa de [[glaç]] se forma a la superfícia de la Tèrra per compactacion e cristallizacion de la [[nèu]]. Un glacièr se desplaça, avança pels efièches conjugats de son pes pròpri e de la penda. == Estructura == Un glacièr es constituït de doas zònas principalas: *la zòna d'acomolacion: situada dins la part pus enauçada del glacièr, es lo luòc que s'i acomolan las precipitacions de nèu. Dins aquesta zòna lo glacièr produtz de glaç e ganha en massa. *la zòna d'ablacion: situada dins la part pus bassa del glacièr, la fonda importanta i provoca un demesiment de l'espessor, entrò sa disparicion totala al nivèl del front del glacièr. Aquesta airal es una zòna deficitària, de pèrda de massa pel glacièr. Aquestas doas zònas son desseparadas per una linha dita linha d'equilibri que correspond aperaquí al limit de las nèus etèrnas. Amont d'aquesta linha , lo glacièr es totjorn cobèrt per un nevièr, mas aval de la linha d'equilibri, lo glaç es nus e descobèrt a la fin de la sason d'estiu. Per que lo bilanç de massa del glacièr siá positiu, cal generalament que la zòna d'acomolacion (exedentària) ocupa al mens aperaquí los dos tèrces de la superfícia totala del glacièr. == Formacion == [[Fichièr:ByrdGlacier HiLoContrast.jpg|thumb|left|Fotografias amb bas e naut contrast del [[Glacièr Byrd]]. La version de bas contrast es similara en nivèl de detalh a çò que l'uèlh veiriá. La fotografia inferiora utiliza un contrast aumentat per destacar las linhas de flux sus lo jaç de glaç e dins las crebassas inferioras.]] Los glacièrs se forman dins d'airals ont s'acomola mai de nèu en [[ivèrn]] que la que se fond en [[estiu]]. Las principalas formas d'acomolacion son las precipitacions dirèctas de nèu, la congelacion de l'aiga liquida, la nèu transportada per lo vent, la nèu e lo glaç carrejats per las [[avalanca]]s, lo [[gelibre]] e la congelacion de l'aiga dins los jaces prigonds. Quand las [[temperatura]]s se mantenon jos lo [[punt de congelacion]], la nèu tombada càmbia son estructura perque l'[[evaporacion]] e la [[condensacion|recondensacion]] de l'aiga provòcan la recristallizacion que va formar de grans de glaç pus pichons, espesses e de forma esferica. Aqueste tipe de nèu recristallizada es sonada ''neviza'' en espanhòl, ''[[firn]]'' en anglés. Tre que la nèu se depausa e se càmbia en firn, los jaces inferiors son somés a de pressions cada còp mai intensas. Quand los jaces de glaç e de nèu tenon una espessor qu'atenh mantuna desena de mètres, lo pes es tal que la ''neviza'' comença de produire de cristals de glaç pus grands. [[Fichièr:Glacial ice formation LMB (no text).png|right|thumb|200px|borrilh de nèu > nèu granulara > ''nebiza'' o ''firn'' > glaç]] Dins los glacièrs, ont la desnevada se fa dins la zona d'acomolacion de nèu, la nèu se pòt cambiar en glaç al travèrs de la desnevada e recongelacion (sus mantuna annada). En [[Antartida]], ont la [[desnevada]] es fòrça lenta o existís pas (inclús en estiu), la compactacion que tresmuda la nèu en glaç pòt perdurar de milierats d'annadas. L'enòrma pression suls cristals de glaç fa qu'aicestes subisson una desformacion plastica, que va provocar lo desplaçament lent dels glacièrs jos la fòrça de la [[gravitat]] coma se se tractava d'un enòrme flux de tèrra. La dimension dels glacièrs depend del clima de la region ont s'encontran. La diferéncia entre çò que s'amolona dins la partida superiora respècte a çò que fond dins la partida inferiora constituís lo nombre de balança glaciària. Dins los glacièrs de montanha, lo glaç se va compactar dins los [[Circ glaciari|cirques]], que vendràn la zòna d'acomolacion equivalenta a çò que seriá la conca de recepcion d'un riu. Dins lo cas dels glacièrs continentals, l'amolonament se fa tanben dins la partida superiora del glacièr mas es la resulta mai de la formacion de [[gelada]], es a dire, del passatge dirècte de la vapor d'aiga de l'aire a l'estat solid dins las bassas temperaturas dels glacièrs, que de las precipitacions de nèu. Lo glaç amolonat s'esquicha e exercís una pression considerabla sul glaç pus prigond. Al seu torn, lo pes del glacièr exercís una pression centrifuga que provòca la butada del glaç cap a la broa exteriora ont se desnèva; aquesta partida es coneguda coma [[zòna d'ablacion]]. Dins los glacièrs de val, la linha que dessepara aquestas doas zònas (la d'amolonament e la d'ablacion) se sona ''linha de nèu'' o ''linha d'equilibri''. L'elevacion d'aquesta linha varia amb las temperaturas e la quantitat de nèu tombada e es fòrça mai importanta per l'[[adrech]] que per l'[[envèrs]]. L'avançada o lo recuolament d'un glacièr son determinats per l'aumentacion de l'amolonament o de l'ablacion respectivament. Los motius de l'avançada o del recuolament dels glacièrs pòdon èsser, objectivament, naturals o umans, mas son aquestes darrièrs los pus segurs dempuèi 1850, e lo desvolopament de l'industrializacion pr'amor que los efièches mai coneguts son l'enòrma produccion d'anidrid carbonic o [[dioxid de carbòni]] (CO₂) lo qual absorbís de grandas quantitats d'aiga (dirèctament dels glacièrs vesins) per formar l'acid carbonic, amb lo qual los glacièrs de val van recuolar. Es lo cas dels glacièrs aupencs europèus, qu'an a proximitat de grandas fabricas que consomisson de quantitats considerablas de combustibles que genèran lo dioxid de carbòni. Pels glacièrs de [[Groenlàndia]] e d'[[Antartida]] los resultats son pus dificils de mesurar, pr'amor que los movements del front pòdon èsser compensats per un mai o mens grand amolonament de glaç dins la partida superiora, e presentar una mena de cicle d'avançada e recuolament que se retroalimentan mutualament e que son a l'origina d'una compensacion dinamica dins las dimensions del glacièr. Una baissa de la nautor del glacièr d'Antartida, per exemple, podriá provocar a l'encòp una butada màger cap a l'exterior, e una mai granda plaça per que s'acomola tornarmai una quantitat de glaç similara a la qu'existissiá abans: aquesta nautor (unes 3&nbsp;km) es determinada per la balança glaciària, que ten una mena de limit determinat al dessús del qual se pòt pas acomolar mai de glaç per la febla quantitat de vapor d'aiga contenguda dins l'aire a mai de 3000&nbsp;m. == Classificacion == Los glacièrs se classan d'aprèp lors dimensions e lors relacions amb la [[geografia]]. ====Glacièrs alpencs o confinats==== ;Glacièr de val: Es la representacion "classica" del glacièr : amb un bacin d'alimentacion en forme d'ola o circ al pè de pics despassant de la nèu, una massa de glaç alongada ocupant tota la largor d'una val e un front glaciari donant naissença a un torrent. ;Glacièr de circ: Es la zòna d'acomolacion d'un glacièr de val. ;Glacièr penjat: Un glacièr penjat es generalament de talha pichona e quilhat sil pendís d'una montanha. Es pas format que d'una zona d'acomolacion, lo glaç es evacuat per sublimacion e casuda de seracs que pòdon formar un glacièr regenerat en contrabàs. ;Glacièr regenerat: Es un glacièr que sos apòrts en nèu son provesits per las casudas dels seracs d'un glacièr penjat. Los apòrts en nèu son limitats e aquestes glacièrs son de talha pichona e forman pas de glacièrs de val. Lo glaç s'evacua per sublimacion o fonda. Lo glacièr regenerat es d'un cèrta manièra la zòna d'ablacion del glacièr penjat. ;Glacièr de pè de mont: Los glacièrs de pè de mont ocupan de tèrras bassas, situadas a la basa de montanhas esquivas. Se forman quand un o mantun glacièrs alpencs sorgisson de las parets de confinament de las valadas de montanhas. Las dimensions dels glacièrs de pè de mont vàrian fòrça: demest los pus grands se trapa lo glacièr [[Glacièr Malaspina|Malaspina]], que s'espandís al larg de la còsta sud d'[[Alaska]]. Ocupa mai de {{unitat|5000|km|2}} de la [[plana]] costièra situada al pè de l'enauçada cadena de [[Saint Elias]]. ;Glacièr costièr: Un glacièr que una de sas lengas rejonh la mar o l'ocean es generalament qualificat de costièr. Aquelas situacions s'encontran pas que per de latituds enauçadas, amor que cal una temperatura annadièra mejana atmosferica al nivèl de la mar pròcha de la temperatura de glaciacion. S'encontran en [[Norvègia]], e en [[Alaska]] ont se getan dins de [[fjòrd]]s. ====Glacièrs continentals non confinats==== ;Calòta glaciària continentala o Inlandsis: Los glacièrs mai grands son las [[Calòtas glaciàrias continentalas]]: enòrmas massas de glaç que son pas influenciadas pel païsatge e que s'espandisson per tota la superfícia, levat a las talveras, ont son espessor es mendre. [[Antartida]] e [[Groenlàndia]] son actualament los unics glacièrs continentals existents. Aquestas regions contenon de grandas quantitats d'[[aiga doça]]. Lo volum de glaç es tant grand que se Groenlàndia se fondiá, lo nivèl de las mars aumentariá de {{unitat|21|m}} al nivèl mondial, alara que s'èra Antartida que fondiá, l'enauçada seriá de {{unitat|108|m}}. La fonda combinada provocariá una enauçada de {{unitat|130|m}}. ;Calòta glaciària: Es formada per d'enòrmes jaces de glaç que pòdon cobrir una cadena montanhosa o un [[volcan]]; sa massa es inferiora a la dels glacièrs continentals. Aquestas formacions cobrisson una granda partida de l'[[archipèla]] de las [[illa]]s [[Norvègia|norvegianas]] de [[Svalbard]], dins l'[[Ocean Artic|Ocean Glacial Artic]]. == Movement == Lo glaç se compòrta coma un solid fragil entrò que l'espessor del jaç de glaç atenga los 50&nbsp;m d'espessor. Un còp despassat aqueste limit, la pression es tala que lo glaç se compòrta coma un material plastic e comença de s'escolar. Dintre del glacièr, lo glaç es constituit de jaces de [[molecula]]s ligadas las unas a las autras. Los ligams entre los jaces son mai febles que los existents al dintre de cada jaç, e quand la fòrça de la pression ven superiora a las fòrças dels ligams que mantenon los jaces units, aquestes darrièrs començan de limpar los uns sus los autres. Un autre tipe de movement es lo limpament de la sòla, quand lo glacièr entièr se desplaça sul terren ont se tròba. Dins aqueste processus, l'aiga de fonda contribuís al desplaçament del glaç per lubrificacion. L'aiga liquida provòca una baissa del [[punt de fusion]] per a mesura qu'aumenta la pression. L'aiga pòt aver tanben per origina la friccion del glaç sus la ròca, çò qu'aumenta la temperatura, o la calor provenent de la [[Tèrra]]. Lo desplaçament d'un glacièr es pas unifòrme pr'amor qu'es condicionat per la friccion e la fòrça de gravitat. Per encausa de la friccion, lo glaç del glacièr inferior se bolega mai lentament que las partidas superioras. A la diferéncia de las zònas inferioras, lo glaç situat dins los 50&nbsp;m superiors, es pas subjècte a la friccion e es mai rigid. Aquesta seccion es coneguda coma [[zòna de fractura]]. Lo glaç de la zòna de fractura viatja en naut del glaç inferior e quand aqueste darrièr passa al travèrs de terrens irregulars, de [[crebassa (glaciologia)|crebassas]] se fòrman sus la zòna de fractura que pòdon aver fins a 50&nbsp;m de prigondor. La [[rimaia]] es un tipe especial de crebassa que se fòrma pas que dins los glacièrs de circ e que per encausa de la gravitat, ten una direccion transversala al movement. Es una crebassa que se fòrma als punts ont se dessepara la ròca o la nèu situada al fond del circ del glaç que encara es plan aderent dins la partida superiora. == Velocitat == La velocitat de desplaçament dels glacièrs es determinada per la friccion. Coma se sap, la friccion fa que lo glaç de fons se desplaça a una velocitat pus febla que lo de las partidas superioras. Dins lo cas dels glacièrs aupencs, aquò s'aplica tanben per la friccion de las parets de las vals, per los que las regions centralas presentan un màger desplaçament. Aquò foguèt confirmat per las experiéncias realizadas al [[sègle XIX]] e qu'utilizèron d'estacas alinhadas suls glacièrs aupencs per n'analisar l'evolucion. Mai tard se confirmèt que las regions centralas s'èran las pus desplaçadas. Se passa exactament la meteissa causa per lo desplaçament de l'aiga del rius dins lor lièch mas a velocitat pus febla. Las velocitats mejanas vàrian. D'unes an una velocitat tan lenta que los arbres pòdon brotar entre los brisadisses depausats. D'autres ça que la, se desplaçan de qualques mètres per jorn. Es lo cas del glacièr [[glacièr Byrd|Byrd]], un glacièr de desbordament d'Antartida que, d'aprèp los estudis faches per satellit, se desplaçava de 750 a 800&nbsp;m per an (siá 2&nbsp;m per jorn). L'avançada de fòrça glacièrs se pòt caracterizar per de passas d'avançada rapida apeladas [[Onda (glacièra)|ondas]]. Los glacièrs que fan d'ondas, se compòrtan d'un biais normal fins que bruscament accelèran lor movement per après tornar a lor estat anterior. Pendent las ondas, la velocitat de desplaçament es fins a 100 còps superiora a las condicions normalas. == Erosion glaciària == Las ròcas e los sediments son incorporats al glacièr per mantun processus. Los glacièrs provòcan l'erosion del terren principalament de dos biais: [[Abrasion (geologia)|abrasion]] e arrancament. [[Fichièr:Arranque_glaciar.svg|right|thumb|270px|Arrancament glaciari e abrasion]] Per mesura que lo glacièr raja sus la superfícia fracturada del lièch de ròca, arranca e lèva de blòcs de ròcas qu'incorpora al glaç. Aqueste processus conegut coma ''arrancament'' se produsís quand l'aiga de fonda penètra dins las crebassas e las [[diaclasa]]s del lièch de ròca e del fons del glacièr e se congèla. Tre que l'aiga s'espandís, va far coma un agre e alussar la ròcas. D'aqueste biais, los [[sediment]]s de totas las talhas dintran per venir formar una partida de la carga del glacièr. L'abrasion se produtz quand lo glaç e la carga de brisadís rocalhoses lisan sul lièch de ròca e foncionan coma un papièr de veire qu'alisa la superfícia situada en dejós. La ròca polsejada per abrasion recep lo nom de ''farina de ròca''. Aquesta farina es formada per de grans de ròca d'una talha de l'òrdre de 0,002 a 0,00625&nbsp;mm. De còps que i a, la quantitat de farina de ròca produsida es tan elevada que los corrents d'aiga de fonda prenon una color grisa. D'autras caracteristicas visiblas de l'erosion glaciària son los selhons glaciaris. Aquestes se produsisson quand lo glaç de fonda conten de grands tròces de ròca que marcan lo lièch del glacièr. Cartografiar la la direccion dels selhons pòt permetre de determinar lo desplaçament del flux glaciari, çò qu'es una entresenha interessanta dins lo cas de glacièrs ancians. === Velocitat d'erosion === La velocitat d'erosion d'un glacièr es fòrça cambiadissa. L'erosion realizada pel glaç es contrarotlada per quatre factors importants: # Velocitat del movement del glacièr. # Espessor del glaç. # Forma, abondància e duretat dels fragments de ròca contenguts dins lo glaç a la basa del glacièr. # "Erosionabilitat" de la superfícia situada jol glacièr. === Brisadís === [[Fichièr:Angular glacial erratic on Lambert Dome-750px.jpg|250px|thumb|right|Blòc erratic]] Un còp que lo material es incorporat al glacièr, pòt èsser carrejat a qualques quilomètres abans d'èsser depausat dins la zòna d'ablacion. Totes los depaus daissats per los glacièrs recebon lo nom de ''brisadisses glaciaris''. Los brisadisses glaciaris son devesits pels geològs en dos tipes distints: * Los materials depausats dirèctament pel glacièr, coneguts coma '''tills''' o ''baldra glaciària''. * Los sediments daissats per l'aiga de fonda del glacièr, nomenats ''brisadisses estratificats''. Los blòcs que s'encontran dins lo ''till'' o liures sus la superficia son apelats ''blòcs erratics glaciaris'' se son diferents del lièch de ròca ont se trapan (es a dire quand sa [[litologia]] es diferenta de la de la ròca del lièch). Los blòcs erratics d'un glacièr son de ròcas transportadas e lèu abandonadas pel corrent de glaç. Son estudi litologic permet de comprene la trajectòria del glacièr que los a depausats. === Morrenas === [[Fichièr:Glacier.zermatt.arp.750pix.jpg|right|250px|thumb|Morrena laterala sus lo glacièr que rejonh lo [[Glacièr Gorner]], a [[Zermatt]], dins los [[Alps]] soïsses. La morrena es lo molon de brisadisses dins lo quart superior esquèrra de l'imatge.]] Lo nom pus comun per los sediments dels glacièrs es lo de [[morrena]]. Lo tèrme de ''moraine'' utilizat en [[francés]] e [[anglés]] a per origina lo [[francoprovençal]] ''morêna'' que los pageses empleguèron per designar los molons de brisadisses encontrats prèp de las talveras dels glacièrs dins los [[Alps]]. A l'ora d'ara, lo tèrme ten un sens mai larg, e s'aplica a una seria de formacions, totas las que son compausadas pel ''till''. ;Morrena terminala: Una morrena terminala es un molon de material que foguèt desplaçat pel glaç e que se depausa a l'extremitat d'un glacièr. Aqueste tipe de morrena se forma quand lo glaç s'es fondut e evaporat prèp de l'extremitat del glacièr a una meteissa velocitat que la de l'avançada endavant del glacièr dempuèi sa zòna d'alimentacion. E mai que l'extremitat del glacièr siaga estacionària, lo glaç contunha de rajar e de depausar los sediments coma un riban transportaire. ;Morrena de fons: Quand l'ablacion ven superiora a l'acomolacion, lo glacièr comença de recuolar; per mesura qu'o fa, lo processus de sedimentacion del riban transportador contunha daissant un depaus de ''till'' en forma de planas onduladas. Aqueste jaç de ''till'' doçament ondulat se sona ''morrena de fons''. Las morrenas terminalas que se depausèron pendent las estabilizacions ocasionalas del front de glaç e pendent los recuolaments se nomenan morrenas ''de recuolament''. ;Morrena laterala: Los glacièrs aupencs produsisson dos tipes de morrenas qu'apareisson exclusivament dins las vals de montanha. Lo primièr se sona ''morrena laterala''. Aqueste tipe de morrena apareis mercé al lisament del glacièr al respècte de las parets de la val ont es confinat; d'aqueste biais los sediments s'amolonan parallèlament als costats de la val. ;Morrena centrala: L'autre tipe son las morrenas centralas. Aqueste tipe de morrenas es exclusiu dels glacièrs alpencs e se forma quand dos glacièrs s'amassan per formar un sol corrent de glaç. Dins aqueste cas las morrenas lateralas s'amassan per formar una franja centrala fosca. == Transformacion del terren == === Vals glaciàrias === [[Fichièr:Paisatge_glaciari.png|right|thumb|400px|Païsatge d'un glacièr actiu]] Abans la glaciacion las [[val]]s de montanha an una forma de V caracteristica, produsida per l'erosion verticala de l'aiga. Ça que la, pendent la glaciacion aquestas vals s'alargan e se cavan, çò qu'abotís a la creacion d'una [[val glaciària]] en forma de U. A mai de son cavament e alargament, lo glacièr tanben alisa la val gràcias a l'erosion. D'aqueste biais va eliminar los esperons de tèrra que s'espandisson dins la val. La resulta d'aquesta interaccion es la formacion de [[bauç|bauces]] triangulars sonats ''esperons trencats'', deguts a çò que mantun glacièr cava las vals mai que o fan sos [[afluent]]s pichons. Doncas, quand los glacièrs acaban de recuolar, las valadas dels glacièrs afluents demòran en naut de la depression glaciària principala, e son apelats [[glacièrs suspenduts]]. Las partidas del sòl que foguèron afectadas per l'arrancament e l'abrasion pòdon formar de lacs de còps sonats [[lac]]s ''paternoster'' per referéncia a las estacions del [[rosari]]. A l'origina d'un glacièr i a una estructura fòrça importanta, apelada [[circ glaciari]] que ten la forma d'una ola amb de parets escarpadas de tres costats, mas dobèrtas del costat que davala a la valada. Es dins lo circ que se fa l'acomolacion del glaç. Aquò comença del costat de la montanha que lèu va aumentar de talha per encausa de l'amolonament del glaç. Quand lo glacièr se fond, aquestes circs pòdon èsser ocupats per de pichons lacs de montanha nomenats [[tarn glaciari|tarn]]. De còps que i a l'erosion pòt formar una gòrja o un passatge entre dos circs glaciaris vesins. Aquestas formacions son nomenadas [[pas de montanha]]. Los glacièrs tanben son responsables de la creacion de [[fjòrd]]s, talhaduras prigondas e escarpadas que s'encontran dins las nautas latituds. Amb de prigondor que pòdon superar lo quilomètre, son provocadas per l'elevacion pòstglaciària del nivèl de la mar e, dins lo meteis temps pel cambiament de nivèl d'erosion dels glacièrs. === Arestas e pics (''horns'') === [[Image:Zermatt and Matterhorn.jpg|thumb|Lo mont Cervin, ''[[Matterhorn]]'' en alemand, un horn caractreristic.]] A mai de las caracteristicas que los glacièrs crean sus un terren montanhós, tanben se pòdon encontrar de crestas sinuosas de bòrds aguts que recebon lo nom d'[[Aresta (geologia)|arestas]] e de [[pic]]s piramidals e aguts sonats ''horns'' en [[anglés]]. Aquestas doas caracteristicas pòdon seguir lo meteis processus: l'aumentacion de talha dels circs produsida per arrancament e per l'accion del glaç. Dins lo cas dels pics, las encausas de sa formacion son los circs qu'enròdan una sola montanha. Las arestas sorgisson del meteis biais; l'unica diferéncia s'encontra que dins los circs que son pas dispausats en cercle, mas en costats opausats. Las arestas tanben se pòdon formar amb l'encontra de dos glacièrs parallèls. Dins aqueste cas, las lengas glaciàrias van estequir las linhas de division per mesura que s'alisan las valadas adjacentas. === Ròcas motonadas === Son formadas sus la trajectòria del glacièr quand escalpra de pichonas còlas a partir de las protuberàncias del lièch de ròcas. Una protuberància de ròca d'aqueste tipe recep lo nom de ''ròca motonada''. Las ròcas motonadas son formadas quand l'abrasion glaciària alisa lo pendís leugièr que se tròba sul front del glaç glaciari que se sarra e l'arrancament aumenta l'inclinason del costat opausat per mesura que lo glaç passa per dessús de la protuberància. Aquestas ròcas indican la direccion del flux del glacièr. === Drumlins === [[Fichièr:Drumlins_Lmb.png|right|thumb|250px|Drumlins]] Las morrenas son pas las solas formacions depausadas pels glacièrs. Dins d'airals determinats que dins d'unas ocasions foguèron cobèrts per las calòtas glaciàrias continentalas existís una varietat especiala de païsatge glaciari caracterizat per de còlas lisadas, alargadas e parallèlas sonadas [[drumlin]]s. Los ''drumlins'' son de còlas asimetricas de perfil aerodinamic compausadas principalament de ''till''. Sa nautor oscilla entre 15 e 50&nbsp;m e pòdon aténher fins a 1&nbsp;km de longor. Lo costat penjarut de las còlas agacha la direccion d'avançada del glaç, alavetz que la penjal pus larg seguís la direccion de desplaçament del glaç. Los ''drumlins'' apareisson pas isolats, mas al contrari, s'encontran amassats dins çò que se nomena ''camps de drumlins''. Un d'els s'encontra a [[Rochester]], [[Nòva York]], e se calcula que conten qualques {{formatnum:10000}} drumlins. Quitament se sabèm pas d'un biais segur coma se forman, a la vista de lor aspècte aerodinamic, se pòt pensar que foguèron modelats dins la zòna de flux plastic d'un glacièr ancian. Se pensa que fòrças drumlins se forman quand los glacièrs avançan sus de brisadisses glaciaris ja depausats, en remodelar lo material. === Brisadisses glaciaris estratificats === L'aiga que sorgís de la [[zòna d'ablacion]] s'aluènha del glacièr en un jaç planièr que transpòrta de sediments fins; per mesura que baissa la velocitat, los sediments contenguts començan de se depausar e alara l'aiga de fonda va cavar de canals naturals anastomosats. Quand aquesta estructura se forma en associacion a una calòta glaciària, recep lo nom de [[plana alluviala]] e quand es confinada dins una val de montanha, se nomena ''trin de val''. [[Fichièr:Retroceso_Glaciar_Lmb.png|right|thumb|400px|Païsatge daissat per un glacièr en recuol]] Las planas d'[[alluvion]]s e los trins de val son sovent acompanhats de pichonas depressions conegudas coma [[kettle]]s o ''olas de gigant'', que son tanben de formacions menoras del relèu que se forman dins los corrents fluvials, e doncas pas pas al sens estricte del tèrme ligadas als glacièrs, mas que son fòrça frequentas en terrens fluvioglaciaris. Las depressions de glacièr se caracterizan tanben per de depaus de ''till''. Las depressions màgers se forman quand de blòcs de glaç enòrmes demòran dins los brisadís glaciaris e que après de s'èsser fonduts daissan de cròs dins los [[sediment]]s, e que son a l'origina gaireben sempre, de sistèmas formats per de lacs nombroses religats entre els. Aquestas formacions alargadas e parallèlas an una direccion mai o mens coïncidenta amb la direccion de l'avança del glaç durant las glaciacions del [[Pleïstocèn]]. Es una morfologia glaciària fòrça frequenta en [[Finlàndia]] (qu'es per aquò apelat {{cita|país dels {{formatnum:10000}} lacs}}), en [[Canadà]] e dins qualques unes dels estats nòrd-americans coma [[Alaska]], [[Wisconsin]] e [[Minnesòta]]. L'amplitud d'aquestas depressions, en general, supèra pas los 2&nbsp;km, levat en [[Minnesòta]] e autres endreches, que de còps que i a pòdon aténher los 50&nbsp;km de diamètre. Las prigondors oscillan entre 10&nbsp;m e 50&nbsp;m. === Depaus en contacte amb lo glaç === Quand la talha d'un glacièr merma fins a un punt critic, lo flux s'arrèsta e lo glaç demòra amachotit. Dins aquel temps, las aigas de fonda que rajan sus, al dintre e jol glaç daissan de depaus de brisadís estratificats. Per mesura que lo glaç se va fondre, va daissar de depaus de sediments estratificats en forma de còlas, terrassas e molons. Aqueste tipe de depaus es conegut coma ''depaus en contacte amb lo glaç''. Quand aquestes depaus an la forma de còlas son apelats [[kame]]s. Los ''kames'' son formats per de sediments que se depausan dins una depression a la superfícia d'un glacièr en fasa de retirada, e que se tròban pel sòl après la fusion completa del glacièr. Quora lo glaç glaciari ocupa una val, pòt formar de terrassas de ''kame'' de long dels costats de la val. Un tresen tipe de depaus en contacte amb lo glaç se caracteriza per de crestas sinuosas longas e estrechas compausadas principalament d'[[arena]] e de [[grava]]. Qualques unas d'aquestas crestas supèran los 100&nbsp;m de nautor e los 100&nbsp;km de long. Se tracta dels [[esker]]s, crestas depausadas pels [[riu]]s d'aigas de fonda que rajan jos una massa de glaç glaciari qu'avança lentament. Aquestes rius recebon las aigas de fonda dins la zòna del glacièr en contacte amb lo sòl e ocupan una mena de tina alargada jol glacièr. L'origina d'aquestas còlas alargadas es deguda a las capacitats distintas de desplaçament dels sediments dins lo glaç (qu'es pus importanta) e dins l'aiga: dins lo lièch d'aquestes rius sosterranhs van s'amolonar de materials arrancats pel glacièr e que l'aiga pòt pas carrejar. Los ''eskers'' son de còlas alargadas per ont passèron los rius intèrnes d'un glacièr e qu'an sempre la meteissa direccion que lo sens de desplaçament del glacièr. Son fòrça frequents en [[Finlàndia]]. == La glaciacion del Qüaternari == En [[1821]], un engenhaire soís, [[Ignaz Venetz]], presentèt un article que suggerissiá la preséncia de traças de païsatge glaciari a de distàncias considerablas dels Alps. Aquesta idèa foguèt negada per un autre scientific soís, [[Louis Agassiz]], mas quand ensagèt de demostrar son invaliditat, en realitat acabèt d'acreditar las presompcions de Venetz e d'autres lo seguiguèron, coma De Saussure, Esmark e Charpentier. D'efièch, un an aprèp son excursion amb Charpentier (1836), Agassiz pausèt l'ipotèsi d'una granda epòca glaciària qu'auriá agut d'efièches generals e de longa portada. Sa contribucion a la [[Teoria glaciària]] consolidèt son prestigi coma naturalista. Amb lo temps, e mercé al melhorament de las coneissenças geologicas, se comprenguèt que i aguèt mantun periòde d'avançada e de recuolament dels glacièrs e que las temperaturas regnantas sus Tèrra èran fòrça diferentas de las actualas. La glaciacion del qüaternari es devesida en quatre etapas per l'[[America del Nòrd]] e [[Euròpa]]. Aquestas divisions son basadas principalament sus l'estudi dels depaus glaciaris. En America del Nòrd, caduna d'aquestas quatre etapas foguèt nomenada pel nom de l'estat ont s'encontran aquestes depaus. Per òrdre d'aparicion aquestes periòdes glaciaris (o [[glaciacion]]s) son los seguents: [[Glaciacion de Günz o Nebraska|Günz]], [[Nebraska]]; [[Glaciacion de Mindel o Kansas|Mindel]], [[Kansas]]; [[Glaciacion de Riss o Illinois|Riss]], [[Illinois]] e [[Periòde Glaciari de Würm|Würm]], [[Wisconsin]]. Aquela classificacion foguèt melhorada mercé a l'estudi detalhat dels sediments del fons oceanic. Los sediments del fons oceanic, a la diferéncia dels continentals, son pas afectats per de discontinuitats estratigraficas, pr'amor que resultan d'un processus continuós, son especialament utils per determinar los cicles climatics de la planeta. D'aqueste biais, las divisions identificadas son passadas a vint e la durada de caduna es d'aproximativament {{formatnum:100000}} ans. Totes aquestes cicles se tròban dins lo periòde conegut coma glaciacion qüaternària. Lo glaç daissèt sa marca sus gaireben 30% de la superfícia continentala e cobriguèt aperaquí {{unitat|10000000|[[quilomètre carrat|km{{exp|2}}]]}} en America del Nòrd, {{unitat|5000000|[[quilomètre carrat|km{{exp|2}}]]}} en Euròpa e {{unitat|4000000|[[quilomètre carrat|km{{exp|2}}]]}} en [[Siberia]]. La quantitat de glaç glaciari dins l'emisfèri Nòrd foguèt lo doble de la dins lo sud. Aquò se justifica pr'amor que dins l'[[emisfèri sud]], lo glaç pòt pas cobrir mai de territòri qu'[[Antartida]]. A l'ora d'ara, se considèra que la glaciacion comencèt fa 2 o 3 milions d'annadas, es a dire çò qu'es conegut coma [[Pleïstocèn]]. == Qualques efièches del periòde glaciari qüaternari == Los efièches del periòde glaciari [[qüaternari]] son encara evidents. Se sap que d'espècias animalas e de plantas se vegèron obligadas d'emigrar alavetz que d'autras se poguèron pas adaptar. Ça que la, la pròva pus importanta es l'actuala enauçada que se produsís en [[Escandinàvia]] e [[America del Nòrd]]. Per exemple, se sap que la [[baia d'Hudson]] dins los darrièrs mila ans s'es enauçada d'aperaquí 300&nbsp;m. La causa d'aquesta ascension de la rusca terrèstra es l'equilibri [[Isostasia|isostatic]]. Aquesta teoria sosten que quand una massa, coma un glacièr, apieja sus la rusca terrèstra, aquesta darrièra s'enfonza jos la pression, mas un còp que lo glacièr se fond, la rusca comença de s'enauçar fins a sa posicion d'origina, es a dire, a son nivèl d'equilibri, en se liberar del pes del glacièr. Aquel movement es nomenat [[eustatisme|movement eustatic]]. [[Fichièr:Glacier_weight_effects_Lmb.png|center|Pression d'una calòta glaciària sus la rusca terrèstra]] == Causas de las glaciacions == A partir de las coneissenças de las darrièras annadas, se sap pauc de causas de las [[Glaciacion|glaciacions]]. Las glaciacions generalizadas foguèron raras dins l'istòria de la Tèrra. Ça que la, l'[[Edat de glaç]] al pleïstocèn foguèt pas lo sol eveniment de glaciacion emai que foguèsson identificats de depaus (nomenats ''tilitas'' en espanhòl), e que son una ròca sedimentària formada per [[litificacion]] del till glaciari. Aqueles depaus encontrats en sisas subrepausadas d'edats diferentas presentan de caracteristicas identicas coma de fragments de ròca raiada, e estratificada sus la superfícia d'un lièch de ròca alisada o associats amb de [[bresilha]]s o de [[conglomerat]]s que revèrtan los depaus de las planas alluvialas. Son estats identificats dos episòdis glaciaris [[Precambrian]]s; lo primièr fa aproximativament dos miliards d'annadas e lo segond 600 milions d'annadas. A mai, dins las ròcas del [[Paleozoïc]] tardiu, d'una edat de 250 milions d'annadas s'encontra un registre plan documentat d'una epòca glaciària anteriora. E mai qu'existisson diferentas idèas scientificas suls factors determinants de las glaciacions, las ipotèsis pus importantas son doas: la [[tectonica de las placas]] e las [[Variacions orbitalas|variacions de l'orbita terrèstra]]. === Tectonica de las placas === La teoria de la [[tectonica de las placas]] es deguda a l'idèa que los glacièrs se pòdon formar sonque sus la tèrra fèrma, e suggerís que la pròva de glaciacions anterioras es presenta dins las [[latitud]]s tropicalas pr'amor que las [[Placa tectonica|placas tectonicas]] a la deriva an transportat los [[continent]]s de las latituds tropicalas fins a las regions pròchas dels pòls. Las pròvas de la preséncia anciana d'estructuras glaciàrias en [[America del Sud]], [[Africa]], [[Austràlia]] e [[Índia]] confirman aquesta idèa, pr'amor que se sap que i aguèt un periòde glaciari a la fin del Paleozoïc, fa aperaquí 250 milions d'annadas. L'idèa que las traças de glaciacions encontradas dins las latituds mejanas son ligadas al desplaçament de las [[Placa tectonica|placas tectonicas]] foguèt confirmada per l'abséncia de traças glaciàrias dins lo meteis periòde a las latituds pus nautas d'[[America del Nòrd]] e [[Eurasia]], çò qu'indica que las localizacions dels glacièrs èran fòrça diferentas de las actualas. Dins un autre òrdre d'idèa, per exemple, l'espleitacion de minas de carbon actualament dins l'archipèla de [[Svalbard]] corrobora l'idèa del desplaçament de las placas tectonicas, pr'amor qu'existís pas a l'ora d'ara dins aquel archipèla una vegetacion sufisenta per explicar aquelas resèrvas de carbon mineral. Los cambiaments climatics tanben son ligats a las posicions dels continents, pr'amor que lo desplaçament de las placas afècta los corrents oceanics, que a lor torn an una influéncia sus la transmission de la calor e de l'umiditat. Coma los continents se desplaçan fòrça lentament (2&nbsp;cm per an), los cambiaments se produsisson sus de milions d'annadas. === Variacions de l'orbita terrèstra === Coma lo desplaçament de las placas tectonicas es fòrça lent, aquela explicacion se pòt pas utilizar per explicar l'alternança entre climas glaciari e interglaciari que se produsiguèt pendent lo [[Pleïstocèn]]. Per aquesta rason, los scientifics creson que las oscillacions climaticas del Pleïstocèn devon èsser ligadas a las variacions de l'orbita terrèstra. Aquela ipotèsi foguèt formulada per [[Milutin Milankovitch]] e se basa sul fach que las variacions de las radiacions solaras dintrantas constituisson un factor fondamental dins lo contraròtle del clima terrèstre. Lo modèl es basat sus tres elements: # Variacions dins l'excentricitat de l'orbita de la Tèrra a l'entorn del [[Solelh]]; # Cambiaments dins l'obliquitat, es a dire, los cambiaments dins l'[[angle]] que forma l'axe amb lo plan de l'orbita terrèstra; # La fluctuacion de l'axe de la Tèrra, coneguda amb lo nom de [[precession]]. E mai que las condicions de Milankovitch pareisson pas de justificar de grands cambiaments de las radiacions incidentas, lo cambiament se fa sentir pr'amor que càmbia lo gra de contrast de las sasons. Un estudi de sediments marins que contenián unes [[microorganisme]]s climaticament sensibles foguèt fach fins a un mièg milion d'annadas pus lèu e foguèt comparat amb d'estudis de la forma de l'orbita terrèstra; la resulta n'es que los cambiaments climatics son estrechament ligats als periòdes d'obliquitat, de precession e d'[[excentricitat]] de l'orbita de la Tèrra. En general, amb las donadas reculhidas se pòt afirmar que la tectonica de las placas es sonque aplicabla per de periòdes de temps fòrça longs, alara que l'ipotèsi de Milankovitch, apujada per d'autres trabalhs, es pus pròcha de la de las alternanças periodicas dels episòdis glaciaris e interglaciaris del Pleïstocèn. Ça que la, cal prene en compte qu'aquelas proposicions son subjèctas a criticas, a l'ora d'ara se sap pas amb certitud se i a d'autres factors en jòc. == Curiositats == * ''Chapadura sul glacièr'' es una famosa e interessanta novèla romantica de [[Roger Frison-Roche]], alpinista, guida de nauta montanha e escrivan francés, nascut a París en 1906, que moriguèt en decembre de 1999 a Chamonix. * ''Lo jorn d'aprèp deman'' (The day after tomorrow) es un filme truculant que conta la brusca e violenta venguda d'una novèla èra glaciala. Per Roland Emmerich e amb [[Dennis Quaid]]. ==Nòtas e referéncias== <references /> == Bibliografia complementària == * DERRUAU, Max. “El sistema de erosión glacial.” En ''Geomorfología''. Sección 3, capítulo 2. Barcelona: Ariel, 2ª ed., 1991. * KASER, Georg; OSMASTON, Henry. ''Tropical Glaciers''. Cambridge University Press, 2001. ISBN 0-521-63333-8 * HAMBREY, Michael; ALEAN, Jürg. ''Glaciers''. Cambridge University Press, 2004. ISBN 0-521-82808-2 * MATTERN, Joanne. ''Antártida: El glaciar más grande del mundo''. The Rosen Publishing Group, 2004. ISBN 0-8239-6874-X * STRAHLER, Arthur N. "Landforms made by glaciers". In ''Physical Geography'', chapter 26. New York: John Wiley and Sons, 1960. == Vejatz tanben == * [[Escalfament global]] * [[Cambiament climatic]] * [[Glaciacion]] * [[Glacièr Perito Moreno]] * [[Glaciologia]] * [[Recuolament dels glacièrs dempuèi 1850]] * [[Circ glaciari]] * [[Val glaciària]] == Ligams extèrnes == {{commons|Glacier|Glacièr}} * {{es}} [https://web.archive.org/web/20070928150416/http://www.hcdsc.gov.ar/biblioteca/ISES/cejusa/Los%20glaciares.doc Biblioteca digital y apoyo estudiantil en línea] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20070306093910/http://www.icarito.cl/medio/articulo/0,0,38035857_152308997_147593390,00.html Icarito Enciclopedia Virtual] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20070307075757/http://club.telepolis.com/geografo/geomorfologia/glaciar.htm Los Glaciares] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20081120132543/http://paysagesglaciaires.net/site%20source/Pages_2/19_index_geograph_illustr.html Les Paysages glaciaires, index géographique] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20140423145726/http://paysagesglaciaires.net/site%20source/Pages_2/3_Differents_types_de_gl.html Les différents types de glaciers] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20220331091952/https://glaciers-online.net/ swisseduc.ch - Glaciers online] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20070213192529/http://nsidc.org/glaciers/gallery/ ''National Snow and Ice Data Center'' - Images de glaciers] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20081120141444/http://paysagesglaciaires.net/site%20source/Pour_en_savoir_plus/glaciers_mars.htm Des glaciers sur Mars] * {{fr}} [http://www.unifr.ch/geoscience/geographie/glaciers/Les%20Langues/Les%20Langues.htm Université de Fribourg - « Opération glacier »] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20070508105757/http://www-geol.unine.ch/cours/geol/glacier.htm Université de Neuchâtel - Cours de glaciologie] {{Article de qualitat}} [[Categoria:Article de qualitat]] [[Categoria:Glacièr|*]] 8q2xu7adf10o6nitpzz92b8cnd8t4yj 0 30224 2504238 2494589 2026-07-09T23:48:16Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504238 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en lengadocian--> '''Amália da Piedade Rebordão Rodrigues''' ([[Lisbona]], [[23 de julhet]] de [[1920]] — [[Lisbona]], [[6 d'octobre]] de [[1999]]) es una celèbra cantaira de [[fado]].<br /> Considerada coma la ''Reina del fado'', foguèt una de las mai grandas ambaissadrizes de [[Portugal]].<br />Sa votz tan particulara li a valgut una reputacion mondiala. == L'eretièra del fado portugués == Cinquena d'una familha de nòu enfants, Amália nasquèt en [[1920]] a [[Lisbona]], dins lo quartièr de l'[[Alcântara]] e serà elevada per sa grand-maire mairala. Comença tre [[1939]] a cantar de tèxtes del compositor Joaquim José de Lima dins los "ostals de fado" de [[Lisbona]], e en particular al club ''Retiro da Severa'', jol nom d'Amalia Rebordao. La jove femna es en efièch atirada dempuèi totjorn pel [[fado]], aqueste cant popular portugués nostalgic e sensual importat de [[Brasil]] al [[sègle XIX]] a [[Lisbona]]. Al Solar da Alegria, al Café La Gare, al Luso o al Café Mondego, Amália repren la gestuala d'[[Alfredo Marceneiro]], autre paire del [[fado]]. Es doncas fijada, los uèlhs barrats e l’expression plena de suplici que la jove femna interprèta sos cants: ''Amália a rainha do fado'' (Amália, la reina del fado). == Seissanta ans de carrièra internacionala == [[Madrid]] la descobrís en [[1942]], seguit de [[Brasil]] dos ans pus tard, ont enregistra un album. I tornarà sovent, coma a [[París]], ont canta pel primièr còp en [[1949]], çò Carrère, ''une boîte chic''. En [[1955]], en jogant dins ''les Amants du Tage'' d'[[Henri Verneuil]], Amália accedís a l'internacional. En [[1956]], l'[[Olympia (París)|Olympia]] la vei sus scèna, prenent la vedetta als ''Compagnons de la Chanson'', a la velha de l'immigracion portuguesa. Seguiràn puèi l'ABC, [[Bobino (París)|Bobino]]… ont interprèta, en francés, ''Aïe mourir pour toi'' de [[Charles Aznavour]] en [[1957]]. Sa preséncia sus scèna e sa votz inimitabla explican son raionament nacional e internacional. Mas la [[Revolucion dels ulhets]] de [[1974]] l’empacha de contunhar de cantar lo [[fado]] perque se li repròcha d'aver servit la dictatura de [[António de Oliveira Salazar|Salazar]]. Deu alara esperar que los intellectuals recupèren lo [[fado]] per resurgir. Mas aquesta incarnacion viventa de l'anma portuguesa capita sens mal de tornar sul davant de la scèna e tre [[1985]], trionfa dins la sala del Colisèu de Lisbona. Decorada pel president de la Republica [[Mario Soares]] en [[1990]], fa sos adieus a la scèna e s'installa en [[Portugal]], al tèrme de seissanta ans de carrièra. Amb mai de cent setanta disques a son efectiu, e un dotzenat de filmes, es comparada de còps a [[Maria Callas|la Callas]]. Defunta a [[Lisbona]] lo [[6 d'octobre]] de [[1999]], a l'edat de 79 ans. Las rèstas de la cantaira son estadas transportadas al [[Panteão Nacional|Panteon Nacional de Lisbona]]. Es la primièra femna, demèst los Portugueses illustres, que i entrèt. Sa mòrt foguèt un chòc per l'ensemble dels Portugueses. Demòra per totjorn l'amna dels portugueses, deessa del fado, incarna la capitada sociala e daissa darrièr ela un rèirenebot qu'òm espèra que reprenga la succession. == Discografia == {| border="0" cellspacing="8" cellpadding="0" |- | valign="top"| * [[1954 en musica|1954]]&nbsp;: ''Fados de Portugal / Flamencos da Espanha'' * [[1955 en musica|1955]]&nbsp;: ''Amália Rodrigues'' (edicion 1955) * [[1956 en musica|1956]]&nbsp;: ''Amália Encores'' ** <!--[[1956 en musica|1956]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Amália at the Paris Olympia'' ** <!--[[1956 en musica|1956]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Fados Portugais'' (edicion 1956) * [[1957 en musica|1957]]&nbsp;: ''Amalia Rodrigues'' (edicion 1957) ** <!--[[1957 en musica|1957]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Fado et Flamenco nº 2'' ** <!--[[1957 en musica|1957]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Amália Rodrigues - Fado Português'' ** <!--[[1957 en musica|1957]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Amalia Rodriguês - vol. 2'' * [[1958 en musica|1958]]&nbsp;: ''Amalia Rodrigues chante en français'' ** <!--[[1958 en musica|1958]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Amália Rodrigues (Do filme Sangue Toureiro)'' ** <!--[[1958 en musica|1958]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Amalia Rodrigues'' (edicion 1958) ** <!--[[1958 en musica|1958]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Amália Rodrigues - A Alfama'' ** <!--[[1958 en musica|1958]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Les Succès d'Amalia Rodrigues'' ** <!--[[1958 en musica|1958]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Amalia Rodrigues - Fados'' * [[1960 en musica|1960]]&nbsp;: ''Au Pays du Fado'' ** <!--[[1960 en musica|1960]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Amalia Rodrigues'' (edicion 1960) * [[1962 en musica|1962]]&nbsp;: ''Amalia à l'Olympia'' ** <!--[[1962 en musica|1962]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Esquina do Pecado'' ** <!--[[1962 en musica|1962]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Fado da Adiça'' ** <!--[[1962 en musica|1962]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Nem às Paredes Confesso'' * [[1963 en musica|1963]]&nbsp;: ''Povo Que Lavas no Rio'' ** <!--[[1963 en musica|1963]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Amalia 1963'' ** <!--[[1963 en musica|1963]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Amália Rodrigues - Bobino 1960'' | valign="top"| * [[1965 en musica|1965]]&nbsp;: ''Raízes'' * [[1966 en musica|1966]]&nbsp;: ''Fado Portugues'' ** <!--[[1966 en musica|1966]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Amalia Rodrigues chante le Portugal'' * [[1967 en musica|1967]]&nbsp;: ''Aranjuez Mon Amour'' ** <!--[[1967 en musica|1967]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Amalia Rodrigues'' (edicion 1967) ** <!--[[1967 en musica|1967]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Fados e Guitarradas au Portugal'' * [[1968 en musica|1968]]&nbsp;: ''Vou Dar de Beber à Dor'' * [[1969 en musica|1969]]&nbsp;: ''Formiga Bossa Nova'' ** <!--[[1969 en musica|1969]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''La Maison sur le Port'' ** <!--[[1969 en musica|1969]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Fados'' ** <!--[[1969 en musica|1969]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Amalia Rodrigues chante le fado'' * [[1973 en musica|1973]]&nbsp;: ''Amália Chante le Portugal'' * [[1974 en musica|1974]]&nbsp;: ''De Lisbonne à Paris'' ** <!--[[1974 en musica|1974]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Portrait d'Amalia Rodrigues'' ** <!--[[1974 en musica|1974]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Amalia Rodrigues - La Reine du Fado'' * [[1979 en musica|1979]]&nbsp;: ''Amalia in Teatro'' * [[1990 en musica|1990]]&nbsp;: ''Amalia Rodrigues - Foi Deus'' ** <!--[[1990 en musica|1990]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Amalia Rodrigues - Fado Portugues'' * [[1992 en musica|1992]]&nbsp;: ''Lisboa a Noite'' * [[1994 en musica|1994]]&nbsp;: ''Amalia Rodrigues - Ses Plus Belles Chansons'' * [[1995 en musica|1995]]&nbsp;: ''Fados e Guitarradas au Portugal'' ** <!--[[1995 en musica|1995]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Tudo Esto é Fado'' * [[1998 en musica|1998]]&nbsp;: ''The Best of Amália'' |} == Discografia postuma == * [[2001 en musica|2001]]&nbsp;: ''Fado Amalia'' ** <!--[[2001 en musica|2001]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Le Meilleur d'Amalia'' ** <!--[[2001 en musica|2001]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''Absolue'' * [[2002 en musica|2002]]&nbsp;: ''Lisboa a Noite'' (reedicion del 10en anniversari) ** <!--[[2002 en musica|2002]]-->&nbsp;"&nbsp;: ''A Rainha do Fado/La Reina del Fado'' == Bibliografia == == Vejatz tanben == == Ligams extèrnes == * [[Imatge:Www.gif|50 px]] * {{fr}} [http://www.portugalmania.com/culture/amalia/ Amalia Rodrigues per Portugalmania] * {{pt}} [http://arquivo.pt/wayback/20080215084944/http:/www.amalia.com/ Sit oficial] == Ligams videografics == * [[Imatge:Video.jpg|75 px]] * [http://www.youtube.com] ** sus '''[[YouTube]]'''... mai de ''[[6070]]'' documents subre n ' '''[[Amália Rodrigues]]''' en picar coma clau ''[[Amalia Rodrigues]]'' == Nòtas & referéncias == <references> {{portal musica}} {{DEFAULTSORT:Rodrigues, Amalia}} [[Categoria:Cantaira portuguesa]] [[Categoria:Fado]] [[Categoria:Naissença en 1920]] [[Categoria:Decès en 1999]] e0zthm6lernyo11ksaf495dijh06l0c 0 35293 2504239 2377705 2026-07-10T02:10:18Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504239 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} Un '''blòg''' {{IPA|[ˈblɔk]}} es un [[sit internet]] constituit per la reünion dels articles (o mots de bilhet) escrits dins l'òrdre cronologic. Cada mot de bilhet es, a l'imatge d'un jornal intim, un ajust al blòg; lo blogaire (aquel que ten lo blòg) i desliura un contengut sovent textual sus lo qual cada lector pòt aportar generalament de comentaris. [[WordPress]] e [[Joomla!]] son los dus [[logiciau de Blòg|logiciaus de Blòg]] mei utilizats. == Ligams extèrnes == * {{oc}} [https://web.archive.org/web/20121202041833/http://occitania.forumactif.com/ciber-cafe-f46/lo-bloguitge-malhum-de-blogs-occitans-t888.htm/Lo Bloguitge, un malhum de blogs en occitan] * {{oc}} [https://web.archive.org/web/20080117034747/http://nireblog.com/oc Nireblog, un sit gratuit per crear un blòg en occitan] * {{oc}} [http://melanizetofre.blogspot.com/ Lo blòg de la Mela] * {{oc}} [https://web.archive.org/web/20080706163007/http://jacmetolosa.spaces.live.com/ France d'en bas o lo país d'en Jacme, actualitat comentada regularament] * {{oc}} [http://loblogdeujoan.blogspot.com/ Lo blòg del Joan] * {{oc}} [https://web.archive.org/web/20080624003745/http://andriudegavaudan.over-blog.fr/ Lo blòg d'Andriu de Gavaudan] * {{oc}} [https://web.archive.org/web/20080429234607/http://occitania.typepad.fr/ Resson d'Òc, blòg de l'actualitat occitana] * {{oc}} [http://democraciaoccitania.blogspot.com/ Democracia per Occitània, actualitat dels conceptes politics] [[Categoria:Internet]] dcxsm1ajbk3m9rt0rf6a6u9zkoterp9 0 37619 2504224 2503784 2026-07-09T16:30:15Z Nicolas Eynaud 6858 /* Populacion e demografia */ 2504224 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que lei cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dei grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dei [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes sson una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 80x8sfajwo79qe8kidh54k3xxxqkutr 2504244 2504224 2026-07-10T05:03:09Z Nicolas Eynaud 6858 /* Populacion e demografia */ 2504244 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que lei cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dei grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dei [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes sson una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotá]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 6159brlx5q3q99jlwkawa0pxkba6ocg 2504245 2504244 2026-07-10T05:03:39Z Nicolas Eynaud 6858 /* Populacion e demografia */ 2504245 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que lei cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dei grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dei [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes sson una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] bkhpdzq2zsyvygebqxwx2e626xylgl6 0 66392 2504250 2408356 2026-07-10T10:32:29Z ~2026-39129-09 64326 2504250 wikitext text/x-wiki [[Image:Chuck Schuldiner.jpg|thumb|right|250px|[[Chuck Schuldiner]] ([[1967]] - [[2001]]) dau grope [[Death]], largament reconeissut coma un "paire dau death metal".]] Lo '''death metal''' (abreviacion: '''DM'''; {{AFI|[dɛθˈmætəl]|lenga=en}}) es un sotagenre de l'[[heavy metal]]<ref name="Extreme">{{Ref-libre |nom=K. |cognòm=Kahn-Harris |títol=Extreme Metal: Music and Culture on the Edge |editor=Berg Publishers |an=2007 |isbn=1-84520-399-2 |pagina=31}}</ref><ref>{{Ref-publicacion |nom=Julian |cognòm=Schaap |nom2=Pauwke |cognòm2=Berkers |títol=Grunting Alone? Online Gender Inequality in Extreme Metal Music |òbra=Journal of the International Association for the Study of Popular Music |volum=Vol.4, no.1 |an=2014 |pagina=101}}</ref> que nasquèt a partir dau [[thrash metal]] au començament deis annadas 1980. Alevat dei mai violents dei premiers gropes de thrash, d'artistas europèus coma [[Venom]] ò Hellhammer (premier nom de [[Celtic Frost]]) aguèron sensa dobte una influéncia sus lei fondadors dau death metal, enterin que lei nombrós passatges lents e lords de gropes fondadors coma [[Death]] ò [[Obituary]] remembran [[Black Sabbath]]. Lo death metal es considerat coma un estil de [[metal extrèm]]. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Vejatz tanben == * [[Black metal]] * [[Black metal sinfonic]] * [[Heavy metal]] * [[Metal gotic]] * [[Thrash metal]] [[Categoria:death metal]] ne2veqgp4hwliumspghhrhn1s0pm5q8 2504251 2504250 2026-07-10T10:32:59Z ~2026-39129-09 64326 Se ditz sosgenre 2504251 wikitext text/x-wiki [[Image:Chuck Schuldiner.jpg|thumb|right|250px|[[Chuck Schuldiner]] ([[1967]] - [[2001]]) dau grope [[Death]], largament reconeissut coma un "paire dau death metal".]] Lo '''death metal''' (abreviacion: '''DM'''; {{AFI|[dɛθˈmætəl]|lenga=en}}) es un sosgenre de l'[[heavy metal]]<ref name="Extreme">{{Ref-libre |nom=K. |cognòm=Kahn-Harris |títol=Extreme Metal: Music and Culture on the Edge |editor=Berg Publishers |an=2007 |isbn=1-84520-399-2 |pagina=31}}</ref><ref>{{Ref-publicacion |nom=Julian |cognòm=Schaap |nom2=Pauwke |cognòm2=Berkers |títol=Grunting Alone? Online Gender Inequality in Extreme Metal Music |òbra=Journal of the International Association for the Study of Popular Music |volum=Vol.4, no.1 |an=2014 |pagina=101}}</ref> que nasquèt a partir dau [[thrash metal]] au començament deis annadas 1980. Alevat dei mai violents dei premiers gropes de thrash, d'artistas europèus coma [[Venom]] ò Hellhammer (premier nom de [[Celtic Frost]]) aguèron sensa dobte una influéncia sus lei fondadors dau death metal, enterin que lei nombrós passatges lents e lords de gropes fondadors coma [[Death]] ò [[Obituary]] remembran [[Black Sabbath]]. Lo death metal es considerat coma un estil de [[metal extrèm]]. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Vejatz tanben == * [[Black metal]] * [[Black metal sinfonic]] * [[Heavy metal]] * [[Metal gotic]] * [[Thrash metal]] [[Categoria:death metal]] fq7zxxko9metj0u02rhguw23jsp34mz 0 76978 2504243 2496989 2026-07-10T03:47:12Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504243 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Olympic rings.svg|thumb|500 px|right|Las colors olimpicas]] Lo '''Comitat Internacional Olimpic''' (en [[francés]] ''Comité international olympique'', en [[anglés]] ''International Olympic Committee'') , creat en [[1894]] pel baron [[Pierre de Coubertin]] es l'organisme internacional cargat d'organizar cada quatre ans los [[Jòcs Olimpics]] d'ivèrn o d'estiu, en relacion amb totes los Comitats nacionals olimpics, al nombre de [[205]] uèi lo dia.<ref>Mens que l' [[Federacion Internacionala de las Associacions d'Atletisme|IAAF]] ([[213]]) mas fòrça mai que las quitas [[Nacions Unidas]] ([[192)]].</ref>. Entreten tot parièr relacions estrechas amb [[67]] federacions esportivas reconegudas per el. Lo sieu sèti actual es a [[Lausana]] en [[Soïssa]] e son president lo [[Alemanha|Alemand]] en [[Thomas Bach]]. == Creacion e genèsi == === Membres fondators === Los membres fondators ( e representant soncas 3 continents...<ref>... 4, se consideram totes los territòris asiatics de l'Empèri Rus...</ref> ) del [[Comitat Internacional Olimpic / International Olympic Committee]] èran al nombre de 13 ( e òc!!!), a la sesilha de [[junh de 1894]] de l' [[Universitat de la Sorbona]] de [[París]], a saber: * '''[[Mario Lucchesi-Palli]]''' ''[[Itàlia]]'' * '''[[Demetrios Vikelas]]''' ''[[Grècia]]'' * '''[[Arthur Russell, 2nd Baron Ampthill]]''' ''[[Reialme Unit]]'' * '''[[Alexei de Butowski]]''' ''[[Empèri Rus]]'' * '''[[Leonard A. Cuff]]''' ''[[Nòva Zelanda]]'' * '''[[Charles Herbert]]''' ''[[Reialme Unit]]'' * '''[[José Benjamín Zubiaur]]''' ''[[Argentina]]'' * '''[[Ferenc Kemény]]''' ''[[Àustria-Ongria]]'' * '''[[Ernest Callot]]''' ''[[França]]'' * '''[[Viktor Balck]]''' ''[[Norvègia-Suècia]]'' * '''[[William Milligan Sloane]]''' ''[[Estats Units d'America]]'' * '''[[Baron Pierre de Coubertin]]''' ''[[França]]'' * '''[[Jiří Guth-Jarkovský]]''' ''[[Boèmia]]'' === los sieus presidents succcessius === [[Fichièr:Demetrius Vikelas.jpg|thumb|250 px|left| ... en [[Demetrios Vikelas]], primièr president del CIO...]] [[Fichièr:Sigfrid Edstrom.jpg|thumb|250 px|right| ... Johannes Sigfrid Edstrom]]... ]] [[Fichièr:Avery Brundage.jpg|thumb|250 px|left| ... lo jove [[Avery Brundage]], atlèta olimpic... ]] [[Fichièr:JacquesRogge(cut image).jpg|thumb|250 px|right| ... ''Comte'' en [[Jacques Rogge]] ]] *** [[Fichièr:Flag of Greece.svg|50 px]] Demetrios Vikelas (Grècia) 1894 - 1896) *** [[Fichièr:Flag of France.svg|50 px]] Pierre de Coubertin (França) 1896 - 1925 *** [[Fichièr:Flag of Switzerland.svg|50 px]] Godefroy de Blonay (Soïssa) 1916 - 1919 ( ''president efectiu''...) *** [[Fichièr:Flag of Belgium.svg|50 px]] Henri de Baillet-Latour (Belgica) 1925 - 1942 *** [[Fichièr:Flag of Sweden.svg|50 px]] Johannes Sigfrid Edström (Suècia) 1942 - 1952 *** [[Fichièr:Flag of the United States.svg|50 px]] Avery Brundage (Estats Units d'America) 1952 - 1972 *** [[Fichièr:Flag of Ireland.svg|50 px]] Michael Morris, 3en Lord Killanin (Irlanda) 1972 - 1980 *** [[Fichièr:Flag of Spain.svg|50 px]] Juan Antonio Samaranch (Espanha) 1980 - 2001 *** [[Fichièr:Flag of Belgium.svg|50 px]] Jacques Rogge (Belgica) 2001 - 2013 *** [[Fichièr:Flag of Germany.svg|50 px]] Thomas Bach 2013 - === Estatut e foncionament === [[Fichièr:Siege cio.jpg|thumb|350 px|right| ... Sèti del CIO a [[Lausana]], [[Soïssa]]... ]] ==== citacions ==== ==== Devisa olimpica ==== [[Fichièr:Citius altius fortius.png|thumb|200 px|left]] * '''''[[C I T I U S, A L T I U S, F O R T I U S]]''''' (''Mai aviat, mai naut, mai fòrt'') == Problematicas actualas... e de sempre == === amatorisme e professionalisme === === gigantisme === === dopatge === === chantatges politics e boicòts === [[Fichièr:Olympic boycotts 1976 1980 1984.PNG|thumb|500 px|left|... mapa ''generala'' dels boicòts successius [[1976]] [[1980]] [[1984]] dels [[Jòcs Olimpics]]... ]] Entre mai que tot [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1976|Montreal 1976]], [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1980|Moscòu 1980]] e [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1984|Los Angeles 1984]], foguèron fòrça nombroses los estats que participèron d'aquel vertadièr '''''[[chantatge politic]]''''' qu'aviá començat dins la sang de l'atemptat de [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1972|Munic 1972]] e lo drama desparaulable que foguèt. Se pòt dire que ne tornèron de verai ''foncionar'' los [[Jòcs Olimpics]] coma o caliá a [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1988|Seol 1988]] e lo grand recampament que foguèt l'edicion coreana, tant per çò tot que d'espòrt mas tanben convivéncia se trachèt, malgrat d'unes perilhs de crénher encara e que ''" terrorisme "'' li'n dison... === budget e ressorsas financièras === === varia === ==== citacions ==== == Organizacion dels Jòcs Olimpics == === citacions === == Recampament planetari dels Comitats Nacionals Olimpics == === Associacion dels Comitats Nacionals Olimpics === [[Fichièr:Association of National Olympic Committees.svg|thumb|550 px|left]] Los [[205]] Comitats Nacionals Olimpics existent fins ara se son recampats dins l' [[Associacion dels Comitats Nacionals Olimpics]] (en anglés ''[[Association of National Olympic Committees]]''...). Çò que d'ela es formada de 5 associacions continentalas, a saber: *** per Africa:'''[[ANOCA]]''' [[Associacion dels Comitats Nacionals Olimpics d'Africa / Association of National Olympic Committees of Africa]]... '''''[[53 sòcis]]''''' *** per America:'''[[PASO]]''' [[Organizacion Panamericana dels Espòrts / PanAmerican Sports Organization]]... '''''[[42 sòcis]]''''' *** per Asia:'''[[OCA]]''' [[Conselh Olimpic d'Asia / Olympic Council of Asia]]... '''''[[44 sòcis]]''''' *** per Euròpa:'''[[EOC]]''' [[Comitats Olimpics Europèus / European Olympic Committees]]... '''''[[49 sòcis]]''''' *** per Oceania:'''[[ONOC]]''' [[Comitats Nacionals Olimpics d'Oceania / Oceania National Olympic Committees]]... '''''[[17 sòcis]]''''' == los Comitats Nacionals Olimpics == <ref> Per çò que de l' ''icòna pòdi'' se tracha, avèm considerat lo total jòcs d'estiu - jòcs d'ivèrn pels '''''39''''' païses concernits fins ara, comitat nacional olimpic a cha comitat nacional olimpic... Notarem amb lo signe '''[[¤]]''' los 38 païses dins aqueste cas... e '''[[°]]''' per Liechtenstein, sol país fins ara medalhat sonqu'als Jòcs d'ivèrn... </ref> === Africa === ==== ''ANGÒLA'' ==== {{Angòla}} ** '''Comitat Olimpic Angolés''' / [[Comité Olímpico Angolano]] ==== ''ARGERIA'' ==== {{Argeria}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Argerian''' / [[Comité Olympique Algérien]] ({{fr}} [http://www.comiteolympiquealgerien.com] ) ==== ''BENIN'' ==== {{Benin}} ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu Beninés''' / [[Comité National Olympique et Sportif Béninois]] ==== ''BOTSWANA'' ==== {{Botswana}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Botswana''' / ''[[Botswana National Olympic Committee]]'' ==== ''BURKINA FASO'' ==== {{Burkina Faso}} ** '''Comitat Nacional Olimpic e dels Espòrts Burkinabe''' / [[Comité National Olympique et des Sports Burkinabe]] ==== ''BURUNDI'' ==== {{Burundi}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Burundi''' / [[Comité National Olympique du Burundi]] ({{fr}} [https://web.archive.org/web/20171007045952/http://www.cnobdi.org/] ) ==== ''CAMERON'' ==== {{Cameron}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu de Cameron''' / [[Comité National Olympique et Sportif du Cameroun]] ( {{fr}} [http://www.cnosc.com]) ==== ''CAP VERD'' ==== {{Cap Verd}} ** '''Comitat Olimpic Capverdenc''' / [[Comité Olímpico Caboverdeano]] ==== ''CENTREAFRICA'' ==== {{Centreafrica}} ** '''Comitat Nacional Olimpic e dels Espòrts de Centreafrica''' / [[Comité National Olympique et des Sports de Centreafrique]] ==== ''CHAD'' ==== {{Chad}} ** '''Comitat Olimpic e Esportiu Chadian''' / [[Comité Olympique et Sportif Tchadien]] ==== ''COMÒRAS'' ==== {{Comòras}} ** '''Comitat Olimpic e Esportiu de las Illas Comòras''' / [[Comité Olympique et Sportif des Îles Comores]] ==== ''REPUBLICA DE CÒNGO'' ==== [[Fichièr:Flag of the Republic of the Congo.svg|20 px]] [[Republica de Còngo]] ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu Congolés''' / [[Comité National Olympique et Sportif Congolais]] ==== ''REPUBLICA DEMOCRATICA DE CÒNGO'' ==== [[Fichièr:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|20 px]] [[Republica Democratica de Còngo]] ** '''Comitat Olimpic Congolés''' / [[Comité Olimpique Congolais]] ==== ''CÒSTA D'EVÒRI'' ==== {{Còsta d'Evòri}} [[Fichièr:Gabriel Tiacoh.jpg|thumb|200 px|right|... en '''[[Gabriel Tiacoh]]''' [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|15 px]] ''400 metres''... [[Los Angeles 1984]]...]] [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Còsta d'Evòri''' / [[Comité National Olympique de Côte d'Ivoire]] ==== ''EGIPTE'' ==== {{Egipte}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Egipcian''' / ''[[Egyptian Olympic Committee]]'' ==== ''ERITRÈA'' ==== {{Eritrèa}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic Eritrean''' / ''[[Eritrean National Olympic Committee]]'' ==== ''ETIOPIA'' ==== {{Etiopia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Etiopian''' / ''[[Ethiopia Olympic Committee]]'' ==== ''GABON'' ==== {{Gabon}} ** '''Comitat Olimpic Gabonés''' / [[Comité Olympique Gabonais]] ==== ''GÀMBIA'' ==== {{Gàmbia}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Gàmbia''' / [[Gambia National Olympic Committee]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20100123002709/http://www.gnoc.gm/]) ==== ''GHANA'' ==== {{Ghana}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Ghana''' / [[Ghana Olympic Committee]] ==== ''GUINÈA'' ==== {{Guinèa}} ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu Guinean''' / [[Comité National Olympique et Sportif Guinéen]] ==== ''GUINÈA BISSAU'' ==== {{Guinèa Bissau}} ** '''Comitat Olimpic de Guinèa Bissau''' / [[Comité Olímpico da Guiné-Bissau]] ==== ''GUINÈA EQÜATORIALA'' ==== {{Guinèa Eqüatoriala}} ** '''Comitat Nacional Olimpic Eqüatoguinean''' / [[Comité National Olympique Equato-Guinéen]] ==== ''JIBOTI'' ==== {{Jiboti}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu Jibotian''' / [[Comité National Olympique et Sportif Djiboutien]] ==== ''KENYA'' ==== {{Kenya}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic - Kenya''' '''NOC-K''' / [[National Olympic Committee - Kenya]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20111026082112/http://www.olympickenya.org/]) ==== ''LESOTHO'' ==== {{Lesotho}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Lesotho''' / [[Lesotho National Olympic Committee]] ==== ''LIBÈRIA'' ==== {{Libèria}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Libèria''' / [[Liberia National Olympic Committee]] ==== ''LIBIA'' ==== {{Libia}} ** '''Comitat Olimpic Libian''' / ''[[Lybian Olympic Committee]]'' ==== ''MADAGASCAR'' ==== {{Madagascar}} ** '''Comitat Olimpic Malgash''' / [[Comité Olympique Malgache]] ==== ''MALAWI'' ==== {{Malawi}} ** '''Comitat Olimpic de Malawi''' / [[Malawi Olympic Committee]] ==== ''MALI'' ==== {{Mali}} ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu de Mali''' / [[Comité National Olympique et Sportif du Mali]] ({{fr}} [https://web.archive.org/web/20121224084936/http://maliolympique.com/]) ==== ''MARRÒC'' ==== {{Marròc}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic Marroquin''' / [[Comité National Olympique Marocain]] ({{fr}} [https://web.archive.org/web/20121030020112/http://www.cnomaroc.org/]) ==== ''MAURICI'' ==== {{Maurici}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Maurici''' / [[Mauritius Olympic Committee]] ==== ''MAURITÀNIA'' ==== {{Mauritània}} ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu Mauritanian''' / [[Comité National Olympique et Sportif Mauritanien]] ==== ''MOÇAMBIC'' ==== {{Moçambic}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Nacional de Moçambic''' / [[Comité Olímpico Nacional de Moçambique]] ==== ''NAMIBIA'' ==== {{Namibia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Namibia''' / [[Namibia National Olympic Committee]] ==== ''NIGÈR'' ==== {{Nigèr}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Olimpic e Esportiu Nacional de Nigèr''' / [[Comité Olympique et Sportif National du Niger]] ==== ''NIGÈRIA'' ==== {{Nigèria}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Nigèria''' / [[Nigeria Olympic Committee Inc.]] ==== ''OGANDA'' ==== {{Oganda}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Olimpic d'Oganda''' / [[Uganda Olympic Committee]] ==== ''RWANDA'' ==== {{Rwanda}} ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu de Rwanda''' / [[Comité National Olympique et Sportif du Rwanda]] ==== ''SÃO TOMÉ E PRÍNCIPE'' ==== {{São Tomé e Príncipe}} ** '''Comitat Olimpic de São Tomé e Príncipe''' / [[Comité Olímpico de São Tomé e Príncipe]] ==== ''SEICHÈLAS'' ==== {{Seichèlas}} ** '''Associacion de Seichèlas pels Jòcs Olimpics e del Commonwealth''' / [[Seychelles Olympic and Commonwealth Games Association]] ==== ''SENEGAL'' ==== {{Senegal}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu Senegalés''' / [[Comité National Olympique et Sportif Sénégalais]] ==== ''SIERRA LEONE'' ==== {{Sierra Leone}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Sierra Leone''' / [[National Olympic Committee of Sierra Leone]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20110124122514/http://www.nocsl.org/]) ==== ''SODAN'' ==== {{Sodan}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Sodan''' / ''[[Sudan Olympic Committee]]'' ==== ''SOMALIA'' ==== {{Somalia}} ** '''Comitat Olimpic Somali''' / ''[[Somali Olympic Committee]]'' ==== ''SUD-AFRICA'' ==== {{Sud-Africa}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ** '''Comitat olimpic e confederacion dels Espòrts sudafricans''' '''SASCOC''' / [[South African Sports Confederation and Olympic Committee]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20081212023230/http://www.sascoc.co.za/]) ==== ''SWAZILAND'' ==== {{Swaziland}} ** '''Associacion dels Jòcs Olimpics e del Commonwealth de Swaziland''' / [[Swaziland Olympic and Commonwealth Games Association]] ==== ''TANZANIA'' ==== {{Tanzania}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Tanzania''' / [[Tanzania Olympic Committee]] ==== ''TÒGO'' ==== {{Tògo}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic Togolés''' / [[Comité National Olympique Togolais]] ==== ''TUNISIA'' ==== {{Tunisia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic Tunisian''' / [[Comité National Olympique Tunisien]] ({{fr}} [http://www.cnot.org.tn]) ==== ''ZAMBIA'' ==== {{Zambia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Zambia''' / [[National Olympic Committee of Zambia]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20190530184459/http://www.nocz.co.zm/]) ==== ''ZIMBABWE'' ==== {{Zimbabwe}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Zimbabwe''' / [[Zimbabwe Olympic Committee]] ( {{en}} [http://www.zoc.co.zw]) === America del Nòrd , Centrala e Caribs === ==== ''AÏTÍ'' ==== [[Fichièr:Flag of Haiti.svg|20 px]] [[Aïtí]] [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Aïcian''' / [[Comité Olympique Haïtien]] ==== ''ANTIGUA E BARBUDA'' ==== {{Antigua e Barbuda}} ** '''Associacion Olimpica d'Antigua e Barbuda''' / [[The Antigua and Barbuda Olympic Association]] ({{en}} [http://www.apuainet.org]) ==== ''ANTILHAS NEERLANDESAS'' ==== [[Fichièr:Flag of the Netherlands Antilles.svg|20 px]] [[Antilhas Neerlandesas]] [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat olimpic de las Antilhas Neerlandesas''' / [[Nederlands Antiliaans Olympisch Comité]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20101210030408/http://www.naoc.info/]) ==== ''ARUBA'' ==== [[Fichièr:Flag of Aruba.svg|20 px]] ** '''Comitat Olimpic Arubenc''' / [[Comité Olímpico Arubano]] ( ''( "creòl ispanic aruban")''[http://www.olympicaruba.com]) ==== ''BAHAMAS'' ==== {{Bahamas}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Associacion Olimpica de Bahamas''' / [[Bahamas Olympic Association]] ({{en}} [http://www.bahamasolympiccommittie.org]) ==== ''BARBADOS'' ==== {{Barbados}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Association Olimpica de Barbados''' / [[The Barbados Olympic Association]] ({{en}} [http://www.olympic.org.bb]) ==== ''BELIZE'' ==== {{Belize}} ** '''Associacion dels Jòcs Olimpics e del Commonwealth de Belize''' / [[Belize Olympic and Commonwealth Games Association]] ==== ''BERMUDAS'' ==== [[Fichièr:Flag of Bermuda.svg|20 px]] [[Bermudas]] [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Associacion Olimpica de Bermudas''' / [[Bermuda Olympic Association]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20110225231923/http://olympics.bm/]) ==== ''CANADÀ'' ==== {{Canadà}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|120 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Canadenc''' / [[Canadian Olympic Committee - Comité Olympique Canadien]] ( {{en}} {{fr}} [http://www.olympic.ca] ) ==== ''CÒSTA RICA'' ==== {{Còsta Rica}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Còsta Rica''' / [[Comité Olímpico de Còsta Rica]] ( {{es}} [https://web.archive.org/web/20090415230706/http://www.olimpicocrc.org/] ) ==== ''CUBA'' ==== {{Cuba}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|70 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Cuban''' / [[Comité Olímpico Cubano]] ==== ''DOMINICA'' ==== {{Dominica}} ** '''Comitat Olimpic de Dominica''' / [[Dominica Olympic Committee]] ==== ''ESTATS UNITS D'AMERICA'' ==== {{Estats Units}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|490 px|left]] ** '''Comitat Olimpic dels Estats Units''' / [[United States Olympic Committee]] ({{en}} [http://www.teamusa.org]) ==== ''GRENADA'' ==== {{Grenada}} ** '''Comitat Olimpic de Grenada''' / [[The Grenada Olympic Committee]] ==== ''GUATEMALA'' ==== {{Guatemala}} ** '''Comitat Olimpic Guatemaltèc''' / [[Comité Olímpico Güatemalteco]] ({{es}} [http://www.cog.org.gt]) ==== ''GUYANA'' ==== {{Guyana}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Associacion Olimpica de Guyana''' / [[Guyana Olympic Association]] ==== ''HONDURAS'' ==== {{Honduras}} ** '''Comitat Olimpic Honduren''' / [[Comité Olímpico Hondureño]] ==== ''ILLAS VERGES AMERICANAS'' ==== [[Fichièr:Flag of the United States Virgin Islands.svg|20 px]] [[Illas Verges Americanas]] [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de las Illas Verges Americanas''' / [[The Virgin Islands Olympic Committee]] ( {{en}} [http://www.virginislandsolympics.com]) ==== ''ILLAS VERGES BRITANICAS'' ==== [[Fichièr:Flag of the British Virgin Islands.svg|20 px]] [[Illas Verges Britanicas]] ** '''Comitat Olimpic de las Illas Verges Britanicas''' / [[British Virgin Islands Olympic Committee]] ({{en}} [http://www.bviolympics.org]) ==== ''JAMAICA'' ==== {{Jamaica}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ** '''Associacion Olimpica Jamaicana''' / [[Jamaica Olympic Association]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20090414032832/http://www.jamolympic.org/]) ==== ''MEXIC'' ==== {{Mexic}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Mexican''' / [[Comité Olímpico Mexicano]] ({{es}} [https://web.archive.org/web/20070717041515/http://www.com.org.mx/]) ==== ''NICARAGUA'' ==== {{Nicaragua}} ** '''Comitat Olimpic Nicaragüenc''' / [[Comité Olímpico Nicaragüense]] ==== ''PANAMÀ'' ==== {{Panamà}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Panamà''' / [[Comité Olímpico de Panamá]] ({{es}} [https://web.archive.org/web/20100704060001/http://www.conpanama.org/]) ==== ''PUERTO RICO'' ==== [[Fichièr:Flag of Puerto Rico.svg|20 px]] [[Puerto Rico]] [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Puerto Rico''' / '''[[COPUR]]''' [[Comité Olímpico de Puerto Rico]] ( {{es}} [https://web.archive.org/web/20160729163608/http://www.olimpur.com/]) ==== ''REPUBLICA DOMINICANA'' ==== {{Republica Dominicana}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Dominican''' / [[Comité Olímpico Dominicano]] ( {{es}} [http://www.colimdo.org]) ==== ''LO SALVADOR'' ==== {{Lo Salvador}} ** '''Comitat Olimpic del Salvador''' / [[Comité Olímpico de El Salvador]] ( {{es]] [http://www.comiteolimpicoesa.com]) ==== ''SANTA LÚCIA'' ==== {{Santa Lúcia}} ** '''Comitat Olimpic de Santa Lúcia''' / [[Saint Lucia Olympic Committee]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20110601210850/http://www.slunoc.org/]) ==== ''SANT CRISTÒL E NEVIS'' ==== {{Sant Cristòl e Nevis}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Sant Cristòl e Nevis''' / ? ==== ''SANT VINCENÇ E LAS GRENADINAS'' ==== {{Sant Vincenç e las Grenadinas}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Sant Vincenç e las Grenadinas''' / '''SVGNOC''' [[Saint Vincent and the Grenadines National Olympic Committee]] ({{en}} [http://www.svgnoc.org]) ==== ''SURINAM'' ==== {{Surinam}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Surinam''' / [[Surinaams Olympisch Comité]] ==== ''TRINITAT E TOBAGO'' ==== {{Trinitat e Tobago}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Trinitat e Tobago''' / [[Trinidad and Tobago Olympic Committee]] ({{en}} [http://www.ttoc.org]) === America del Sud === ==== ''ARGENTINA'' ==== {{Argentina}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Argentin''' / [[Comité Olímpico Argentino]] ({{es}} [http://www.coarg.org.ar]) ==== ''BOLÍVIA'' ==== {{Bolívia}} ** '''Comitat Olimpic Bolivian''' / [[Comité Olímpico Boliviano]] ({{es}} [http://www.comiteolimpicoboliviano.org.bo]) ==== ''BRASIL'' ==== {{Brasil}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Brasilièr''' / [[Comitê Olímpico Brasileiro]] ({{pt}} [https://web.archive.org/web/20070927033959/http://www.cob.org.br/atenas2004/home/home.asp]) ==== ''CHILE'' ==== {{Chile}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Chile''' / [[Comité Olímpico de Chile]] ( {{es}} [https://web.archive.org/web/20100724015134/http://www.coch.cl/] ==== ''COLÓMBIA'' ==== {{Colómbia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Colombian''' / [[Comité Olímpico Colombiano]] ( {{es}} [https://web.archive.org/web/20110707053755/http://www.coc.org.co/] ) ==== ''EQÜATOR'' ==== {{Eqüator}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Eqüatorian''' / [[Comité Olímpico Ecuatoriano]] ({{es}} [https://web.archive.org/web/20110430065049/http://ecuadorcoe.org.ec/]) ==== ''PARAGUAI'' ==== {{Paraguai}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Paraguaian''' / [[Comité Olímpico Paraguayo]] ==== ''PERÓ'' ==== {{Peró}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Perovian''' / [[Comité Olímpico Peruano]] ==== ''URUGUAI'' ==== {{Uruguai}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Uruguaian''' / [[Comité Olímpico Uruguayo]] ({{es}} [http://www.cou.org.uy]) ==== ''VENEÇUÈLA'' ==== {{Veneçuèla}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Veneçolan''' / [[Comité Olímpico Venezolano]] === Asia === ==== ''AFGANISTAN'' ==== {{Afganistan}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic d'Afganistan''' / ''[[Afghanistan National Olympic Committee]]'' ==== ''ARABIA SAUDITA'' ==== {{Arabia Saudita}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic d'Arabia Saudita''' / ''[[Saudi Arabian Olympic Committee]]'' (''(arabi)'' [https://web.archive.org/web/20130415101224/http://www.saudiolympic.org.sa/]) ==== ''BAHRAYN'' ==== {{Bahrayn}} ** '''Comitat Olimpic de Bahrayn''' / ''[[Bahrain Olympic Committee]]'' ==== ''BANGLADÈSH'' ==== {{Bangladèsh}} ** '''Associacion Olimpica de Bangladèsh''' / [[Bangladesh Olympic Association]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20121106204443/http://www.noc-ban.com/]) ==== ''BOTAN'' ==== {{Botan}} ** '''Comitat Olimpic de Botan''' / ''[[Bhutan Olympic Committee]]'' ==== ''BRUNEI'' ==== {{Brunei}} ** '''Conselh Nacional Olimpic de Brunei Darussalam''' / ''[[Brunei Darussalam National Olympic Council]]'' ({{en}} [http://www.bruneiolympic.org]) ==== ''CAMBÒTJA'' ==== {{Cambòtja}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Cambòtja''' / ''[[National Olympic Committee of Cambodia]]'' ==== ''CAZACSTAN'' ==== {{Cazacstan}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de la Republica de Cazacstan''' / '''HOK PK''' [[Национальный Олимпийский Комитет Республики Казахстан]] ( ''(cazac)'' {{ru}} [https://web.archive.org/web/20130626221641/http://www.olympic.kz/]) ==== ''CHINA'' ==== {{China}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|120 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Chinés''' / ''[[Chinese Olympic Committee]]'' ( {{zh}} {{en}} [http://www.olympic.cn] ) ==== ''CORÈA DEL NÒRD'' ==== {{Corèa del Nòrd}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de la Republica Populara Democratica de Corèa''' / ''[[Olympic Committee of the Democratic People's Republic of Korea]] ==== ''CORÈA DEL SUD'' ==== {{Corèa del Sud}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|90 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Corean''' / [[Korean Olympic Committee]] ( ''(corean)'' {{en}} [http://www.sports.or.kr]) ==== ''EMIRATS ARABIS UNITS'' ==== {{Emirats Arabis Units}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic dels Emirats Arabis Units''' / ''[[United Arab Emirates National Olympic Committee]]'' ({{en}} [http://www.uaenoc.ae]) ==== ''FILIPINAS'' ==== {{Filipinas}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Filipinas''' / '''POC''' [[Philippines Olympic Committee]] ( {{en}} [http://www.olympic.ph]) ==== ''HONG KONG'' ==== [[Fichièr:Flag of Hong Kong.svg|20 px]] [[Hong Kong]] [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Federacion dels Espòrts e Comitat Olimpic de Hong Kong''' / [[Sports Federation and Olympic Committee of Hong Kong]] ( {{zh}} {{en}} [http://www.hkolympic.org]) ==== ''IEMÈN'' ==== {{Iemèn}} ** '''Comitat Olimpic de Iemèn''' / ''[[Yemen Olympic Committee]]'' ==== ''ÍNDIA'' ==== {{Índia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Associacion Olimpica Indiana''' / [[Indian Olympic Association]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20060205062808/http://www.olympic.ind.in/]) ==== ''INDONESIA'' ==== {{Indonesia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic d'Indonesia''' / [[Komite Olimpiade Indonesia]] ( ''(indonesian)'' [https://web.archive.org/web/20110512223230/http://www.olympic.or.id/]) ==== ''IRAN'' ==== {{Iran}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de la Republica Islamica d'Iran''' / [[National Olympic Committee of the Islamic Republic of Iran]] (''(persan)'' [https://web.archive.org/web/20110614205157/http://www.olympic.ir/]) ==== ''IRAQ'' ==== {{Iraq}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic d'Iraq''' / ''[[National Olympic Committee of Iraq]]'' ( ''(arabi)'' {{en}} [https://web.archive.org/web/20171024001304/http://www.iraqiolympic.com/]) ==== ''JAPON'' ==== {{Japon}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|110 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Japonés''' / ''[[Japanese Olympic Committee]]'' ( {{ja}} {{en}} [http://www.joc.or.jp]) ==== ''JORDANIA'' ==== {{Jordania}} ** '''Comitat Olimpic Jordanian''' / [[Jordan Olympic Committee]] (''(arabi)'' {{en}} [http://www.joc.jo]) ==== ''KOWAIT'' ==== {{Kowait}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** ? ==== ''LAOS'' ==== {{Laos}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Laos''' / ''[[National Olympic Committee of Lao]]'' ==== ''LIBAN'' ==== {{Liban}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Libanés''' / [[Lebanese Olympic Committee]] ==== ''MALÀISIA'' ==== {{Malàisia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Conselh Olimpic de Malàisia''' / [[The Olympic Council of Malaysia]] ( {{en}} [http://www.olympic.org.my]) ==== ''MALDIVAS'' ==== {{Maldivas}} ** '''Comitat Olimpic de Maldivas''' / [[Maldives Olympic Committee]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20140328010704/http://www.nocmaldives.org/]]) ==== ''MONGOLIA'' ==== {{Mongolia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Mongolia''' / '''[[MУОХ]]''' [[Монголын Чндзсний Олимпийн хороо]] ( ''(mongòl)'' {{en}} [http://www.olympic.mn]) ==== '' MYANMAR'' ==== [[Fichièr:Flag of Myanmar.svg|20 px]] [[Myanmar]] ** '''Comitat Olimpic de Myanmar''' / [[Myanmar Olympic Committee]] ==== ''NEPAL'' ==== {{Nepal}} ** '''Comitat Olimpic de Nepal''' / [[Nepal Olympic Committee]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20160507221257/http://www.nocnepal.org.np/]) ==== ''OMAN'' ==== {{Oman}} ** '''Comitat Olimpic d'Oman''' / [[Oman Olympic Committee]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20141217001744/http://www.omanolympic.org.om/]) ==== ''OZBEQUISTAN'' ==== {{Ozbequistan}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic d'Ozbequistan''' / [[Национальный Олимпийский Комитет Үсбекистана]] ({{ru}} [http://www.olympic.uz]) ==== ''PALESTINA'' ==== [[Fichièr:Flag of Palestine.svg|20 px]] [[Palestina]] ** '''Comitat Olimpic de Palestina''' / ''[[Palestine Olympic Committee]]'' ==== ''PAQUISTAN'' ==== {{Paquistan}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Associacion Olimpica de Paquistan''' / ''[[Pakistan Olympic Association]]'' ==== ''QATAR'' ==== {{Qatar}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Qatar''' / [[Qatar Olympic Committee]] ( ''(arabi)'' {{en}}[https://web.archive.org/web/20201127171849/http://www.qatarolympics.org/]) ==== ''QUIRGUIZSTAN'' ==== {{Quirguizstan}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de la Republica de Quirguizstan''' / [[National Olympic Committee of the Republic of Kyrgysztan]] ==== ''SINGAPOR'' ==== {{Singapor}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Conselh Nacional Olimpic de Singapor''' / [[Singapore National Olympic Council]] ( {{en}}[http://www.singaporeolympics.com]) ==== ''SIRIA'' ==== {{Siria}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Sirian''' / [[Syrian Olympic Committee]] (''(arabi)'' {{en}} [https://web.archive.org/web/20090708195241/http://www.syriaolymp.org/]) ==== ''SRI LANKA'' ==== {{Sri Lanka}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Sri Lanka''' / [[National Olympic Committee of Sri Lanka]] ( {{en}}[https://web.archive.org/web/20180901022927/http://www.srilankaolympic.org/]) ==== ''TAILÀNDIA'' ==== {{Tailàndia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Tailàndia''' / ''[[National Olympic Committee of Thailandia]]'' ( ''(thai)'' {{en}} [https://web.archive.org/web/20010124162300/http://www.olympicthai.or.th/]) ==== ''TAIWAN'' ==== {{Taiwan}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de la China de Taipei''' / [[Chinese Taipei Olympic Committee]] ( {{zh}}[https://web.archive.org/web/20171201042732/http://www.tpenoc.net/?page_id=8718]) ==== ''TATGIQUISTAN'' ==== {{Tatgiquistan}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de la Republica de Tatgiquistan''' / ''[[National Olympic Committee of the Republic of Tadjikistan]]'' ==== ''TIMOR-ÈST'' ==== [[Fichièr:Flag of East Timor.svg|20 px]] [[Timor-Èst]] ** '''Comitat Olimpic Nacional de Timor-Èst''' / [[Comité Olímpico Nacional de Timor-Leste]] ==== ''TURCMENISTAN'' ==== {{Turcmenistan}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Turcmenistan''' / ''[[National Olympic Committee of Turkmenistan]]'' ==== ''VIETNAM'' ==== {{Vietnam}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Vietnam''' / [[Uẏ Ban Olympic Viḝt Nam]] ( ''(Viet)'' [https://web.archive.org/web/20110725072258/http://www.voc.org.vn/]) === Euròpa === ==== ''ALBANIA'' ==== {{Albania}} ** '''Comitat Nacional Olimpic d'Albania''' / '''KOKSH''' [[Komiteti Olimpik Kombetar Sqiptar]] (''(albanés)'' [http://www.nocalbania.org.al]) ==== ''ALEMANHA'' ==== {{Alemanha}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|340 px|left]] ** '''Associacion Esportiva Olimpica Alemanda''' / '''DOSB''' [[Deutscher Olympischer Sportbund]] ( {{de}} [http://www.dosb.de] ) ==== ''ANDÒRRA'' ==== {{Andòrra}} ** '''Comitat Olimpic Andorran''' / [[Comitè Olímpic Andorrà]] ({{ca}} [http://www.coa.ad]) ==== ''ARMENIA'' ==== {{Armenia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Nacional d'Armenia''' / '''ARMNOC''' ''[[National Olympic Committee of Armenia]]'' (''(armèni)'' [http://www.armnoc.an]) ==== ''ÀUSTRIA'' ==== {{Àustria}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|90 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Austriac''' / [[Osterreiches Olympisches Comité]] ({{de}} [http://www.olympia.at]) ==== ''AZERBAITJAN'' ==== {{Azerbaitjan}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Nacional de la Republica d'Azerbaitjan''' / [[Azerbaycan Respublikasɪ Milli Olimpiya Komitәsi]] (''(azeri)'' [https://web.archive.org/web/20120301175548/http://noc-aze.org/]) ==== ''BELGICA'' ==== {{Belgica}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|60 px|left]] ** '''Comitat Olimpic e Interfederal Bèlga''' / [[Comité Olympique et Interfédéral Belge]] - [[Belgisch Olympisch en Interfederaal Comité]] ({{fr}} {{nl}} [http://www.olympic.be]) ==== ''BIELORUSSIA'' ==== {{Bielorussia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de la Republica de Belarus''' / [[Национальный Олимпийский Комитет Республики Ъеларусь]] (''(belarus)'' [http://www.noc.by]) ==== ''BÒSNIA E ERCEGOVINA'' ==== {{Bòsnia e Ercegovina}} ** '''Comitat Olimpic de Bòsnia e Ercegovina''' / [[Olimpijski Komitet Bosne i Hercegovine]] (''(bosniac) ''[http://www.okbih.ba]) ==== ''BULGARIA'' ==== {{Bulgaria}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|80 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Bulgar''' / [[Булгарски Олимпийски Комитет]] (''(bulgar)'' [http://www.bgolympic.org]) ==== ''CHIPRE'' ==== {{Chipre}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Chipre''' / ''[[The Cyprus National Olympic Committee]]'' ( ''(grèc)'' {{en}} [https://web.archive.org/web/20080908030810/http://www.olympic.org.cy/]) ==== ''CROÀCIA'' ==== {{Croàcia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Croat''' / [[Hrvatski Olimpijski Odbor]] ( ''(croat)'' {{en}} [http://www.hoo.hr]) ==== ''DANEMARC'' ==== {{Danemarc}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|70 px|left]] ** '''Comitat dels Espòrts de Danemarc''' / [[Danmarks Idræts-Forbund]] ( ''(danés)'' [http://www.dif.dk]) ==== ''ESLOVAQUIA'' ==== {{Eslovaquia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Eslovac''' / [[Slovenský Olympijský výbor]] ( ''(eslovac)'' {{en}} [https://web.archive.org/web/19981212031604/http://www.olympic.sk/]) ==== ''ESLOVÈNIA'' ==== {{Eslovènia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Eslovèn''' / [[Olimpijski komite Slovenije]] ( ''(eslovèn)'' {{en}} [http://www.olympic.si]) ==== ''ESPANHA'' ==== {{Espanha}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|60 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Espanhòl''' / [[Comité Olímpico Espaňol]] ( {{es}} [http://www.coe.es]) ==== ''ESTÒNIA'' ==== {{Estònia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45px|left]] ** '''Comitat Olimpic d'Estònia'''... / '''EOK''' [[Eesti Olümpiakomitee]] ( ''(estonian)'' [http://www.eok.ee]) ==== ''FINLÀNDIA'' ==== {{Finlàndia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|130 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Finés''' / [[Suomen Olympiakomitea]] ( ''(finés)'' {{en}} [https://web.archive.org/web/20071005235409/http://www.noc.fi/] ) ==== ''FRANÇA'' ==== {{França}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|180 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu Francés''' / [[Comité National Olympique et Sportif Français]] ({{fr}} [http://www.franceolympique.com]) ==== ''GEORGIA'' ==== {{Georgia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic Georgian''' / [[Georgian National Olympic Committee]] ( ''(georgian)'' {{en}}[http://www.geonoc.org.ge]) ==== ''GRÈCIA'' ==== {{Grècia}} [[Fichièr:Spiridon louis.jpg|thumb|200 px|right|... en [[Spiridon Louis]] a pausar, de repaus... Primièr campion olimpic del ''maraton'' [[Atenas 1896]]... ]] [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|60 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Ellèn''' /'''EOE''' [[Eλληνικη Ολημπιακη Επητροπη]] ( ''(grèc)'' {{en}} [http://www.hoc.gr]) ==== ''IRLANDA'' ==== {{Irlanda}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Conselh Olimpic d'Irlanda''' / [[Olympic Council of Ireland]] ( {{en}} [http://www.olympicsport.ie]) ==== ''ISLÀNDIA'' ==== {{Islàndia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Associacion Nacionala Olimpica e Esportiva d'Islàndia''' / [[ÍÞrótta- og Olympíusamband Íslands]] ( ''(islandés)'' {{en}} [http://www.olympic.is]) ==== ''ISRAÈL'' ==== {{Israèl}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Olimpic d'Israèl''' / [[The Olympic Committee of Israel]] ({{en}} ''(ebrèu)'' [https://web.archive.org/web/20160602034551/http://www.olympic.one.co.il/]) ==== ''ITÀLIA'' ==== {{Itàlia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|160 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Nacional Italian''' / '''CONI''' [[Comitato Olimpico Nazionale Italiano]] ( {{it}} [http://www.coni.it]) ==== ''LETÒNIA'' ==== {{Letònia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Letonia''' / '''LOK''' [[Latvijas Olimpiskā Komiteja]] ( ''(leton)'' [http://www.olimpiade.lv]) ==== ''LIECHTENSTEIN'' ==== {{Liechtenstein}} '''[[°]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Esportiu Olimpic de Liechtenstein''' / [[Liechtensteinischer Olympischer Sportverband]] ( {{de}} {{en}}[https://web.archive.org/web/20120814200010/http://www.losv.li/]) ==== ''LITUÀNIA'' ==== {{Lituània}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Lituània''' / '''LTOK''' [[Lietuvos tautinis olimpinis komitetas]] ( ''(lituanian)'' [http://www.litok.lt]) ==== ''LUXEMBORG'' ==== {{Luxemborg}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic e Esportiu Luxemborgés''' / '''[[COSL]] [[Comité Olympique et Sportif Luxembourgeois]] ( {{fr}} [http://www.cosl.lu]) ==== ''MACEDÒNIA'' ==== {{Macedònia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Macedonian''' / [[Makedonski Olimpiski Komitet]] (''(macedonian)'' [https://web.archive.org/web/20100412114555/http://www.mok.org.mk/]) ==== ''MALTA'' ==== {{Malta}} ** '''Comitat Olimpic de Malta''' / [[Kumitat Olimpiku Malti]] ( ''(maltés)'' {{en}} [http://www.nocmalta.org]) ==== ''MOLDÀVIA'' ==== {{Moldàvia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de la Republica Moldava''' / [[Comitetul National Olimpic al Republicii Moldova]] ( {{ro}} {{en}} [http://www.olympic.md]) ==== ''MÓNEGUE'' ==== {{Mónegue}} ** '''Comitat Olimpic Monegasc''' / [[Comité Olympique Monegasque]] ( {{fr}} {{en}} [http://www.comite-olympique.mc]) ==== ''MONTENEGRO'' ==== {{Montenegro}} ** '''Comitat Olimpic de Montenegro''' / [[Crnogorski Olimpijski Komitet]] ( ''(sèrbe)'' [https://web.archive.org/web/20100212063636/http://www.cokcg.org/uslalomuts.htm]) ==== ''NORVÈGIA'' ==== {{Norvègia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|120 px|left]] ** '''Comitat dels Espòrts de Norvègia''' / [[Norges Idrettsforbund]] ( ''(norvegian)'' [https://web.archive.org/web/20151202051413/http://www.idrett.no/]) ==== ''ONGRIA'' ==== {{Ongria}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|130 px|left]] ** '''Comitat Olimpic d'Ongria''' / '''MOB''' [[Magyar Olimpiai Bizottság]] ( {{on}} [https://web.archive.org/web/20080705175414/http://www.olympic-hun.org/]) ==== ''PAÏSES BASSES'' ==== {{Païses Basses}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|100 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Neerlandés * Federacion Neerlandesa de l'Espòrt''' / '''NOC*NSF''' [[Nederlands Olympisch Comité * Nederlandse Sport Federatie]] ( {{nl}} [http://www.nocnsf.nl]) ==== ''POLONHA'' ==== {{Polonha}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|90 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Polonés''' / [[Polski Komitet Olimpijski]] ( {{po}} {{en}} [http://olimpijski.pl]) ==== ''PORTUGAL'' ==== {{Portugal}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Portugal''' / [[Comité Olímpico de Portugal]] ( {{pt}} [http://www.comiteolimpicoportugal.pt]) ==== ''REIALME UNIT'' ==== {{Reialme Unit}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|180 px|left]] ** '''Associacion Olimpica Britanica''' / [[British Olympic Association]] ( {{en}} [http://www.olympics.org.uk]) ==== ''REPUBLICA CHÈCA'' ==== {{Republica Chèca}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|80 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Chèc''' / [[Český Olympijský Výbor]] ( ''(chèc)'' {{en}} [http://www.olympic.cz]) ==== ''ROMANIA'' ==== {{Romania}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|90 px|left]] ** '''Comitat Olimpic e Esportiu Romanés''' / [[Comitetul Olimpic si Sportiv Roman]] ( ''(romanés)'' {{en}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20110809205725/http://www.cor.ro/]) ==== ''RUSSIA'' ==== {{Russia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|360 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Russia / ... ==== ''SANT MARIN'' ==== {{Sant Marin}} ** '''Comitat Olimpic Nacional Santmarinés''' / [[Comitato Olimpico Nazionale Sammarinese]] ( {{it}}[http://www.cons.sm]) ==== ''SERBIA'' ==== {{Serbia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|60 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Serbia''' / [[Olimpijski komitet Srbije]] ( ''(sèrbe)'' [http://www.oks.or.rs]) ==== ''SOÏSSA'' ==== {{Soïssa}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|100 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Soïs''' / [[Schweizerischen Olympischen Comité / Comité Olympique Suisse]] ( {{de}} {{fr}} [http://www.swissolympic.ch]) ==== ''SUÈCIA'' ==== {{Suècia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|160 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Suècia''' / '''SOK''' [[Sveriges Olympiska Kommitté]] ( ( ''(suèc)'' [https://web.archive.org/web/20200817174657/https://sok.se/]) ==== ''TURQUIA '' ==== {{Turquia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Turquia''' / [[Turkiye Milli Olimpiyat Komitesi]] ( ''(turc)'' {{en}} [http://www.turkishnoc.org]) ==== ''UCRAÏNA'' ==== {{Ucraïna}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|60 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic d'Ucraïna''' / [[Національний Олимпійский Комітет Үкраїни]] ( ''(ucraïnés)'' {{en}} [http://www.noc-ukr.org]) === Oceania === ==== ''AUSTRÀLIA'' ==== {{Austràlia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|130 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Australian''' / [[Australian Olympic Committee]] ({{en}} [http://www.olympics.au]) ==== ''BELAU'' ==== {{Belau}} ** '''Comitat Olimpic Nacional de Belau''' / '''[[PNOC]]''' [[Palau National Olympic Committee]] ( {{en}}[https://web.archive.org/web/20110529150803/http://www.oceaniasport.com/palau/] ==== ''FIJI'' ==== {{Fiji}} ** '''Associacion dels Espòrts e Comitat Nacional Olimpic de Fiji''' '''FASANOC''' / / [[Fiji Association of Sports and National Olympic Committee]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20161007025138/http://www.fijiolympiccommittee.com/]) ==== ''GUAM'' ==== [[Fichièr:Flag of Guam.svg|20 px]] [[Guam]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Guam''' / '''[[GNOC]]''' [[Guam National Olympic Committee]] ( {{en}}[https://web.archive.org/web/20100412070000/http://www.oceaniasport.com/guam/] ==== ''ILLAS COOK'' ==== [[Fichièr:Flag of the Cook Islands.svg|20 px]] [[Illas Cook]] ** '''Comitat Nacional Olimpic e dels Espòrts de las Illas Cook''' / [[Cook Islands Sports and National Olympic Committee]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20190117045242/http://www.oceaniasport.com/cookis/]) ==== ''ILLAS MARSHALL'' ==== [[Fichièr:Flag of the Marshall Islands.svg|20 px]] [[Illas Marshall]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de las Illas Marshall''' / [[Marshall Islands National Olympic Committee]] ==== ''ILLAS SALAMON'' ==== [[Fichièr:Flag of the Solomon Islands.svg|20 px]] [[Illas Salamon]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de las Illas Salamon''' / '''[[NOCSI]]''' [[National Olympic Committee of Solomon Islands]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20180808172020/http://www.oceaniasport.com/solomon/]) ==== ''KIRIBATI'' ==== {{Kiribati}} ** Comitat Nacional Olimpic de Kiribati''' '''KNOC''' / [[Kiribati National Olympic Committee]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20171023222621/http://www.oceaniasport.com/kiribati/]) ==== ''MICRONESIA'' ==== {{Micronesia}} ** '''Comitat Nacional Olimpic dels Estats Federats de Micronesia''' / [[Federated States of Micronesia National Olympic Committee]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20190117040728/http://www.oceaniasport.com/fsm/]) ==== ''NAURU'' ==== {{Nauru}} ** '''Comitat Olimpic de Nauru''' / '''[[NOC]]''' [[Nauru Olympic Committee]] ( {{en}}[https://web.archive.org/web/20100531181249/http://www.oceaniasport.com/nauru/] ==== ''NÒVA ZELANDA... AOTEAROA'' ==== {{Nòva Zelanda}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Nòva Zelanda''' / [[New Zeland Olympic Committee Inc.]] ({{en}} [http://www.olympic.org.nz]) ==== ''PAPOA-NÒVA GUINÈA'' ==== {{Papoa-Nòva Guinèa}} ** '''Federacion dels Espòrts e Comitat Olimpic de Papoa-Nòva Guinèa / '''[[PNGSFOC]]''' [[Papua New Guinea Sports Federation and Olympic Committee Inc.]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20170423171053/http://www.oceaniasport.com/png/]) ==== ''SAMOA'' ==== {{Samoa}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Samoa''' '''SASNOC''' / [[Samoa National Olympic Committee]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20170708132827/http://www.oceaniasport.com/samoa/]) ==== ''SAMOA AMERICANA'' ==== [[Fichièr:Flag of American Samoa.svg|20 px]] [[Samoa Americana]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Samoa Americana''' / '''[[ASNOC]]''' [[American Samoa National Olympic Committee]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20081121130040/http://www.oceaniasport.com/amsam] ==== ''TÒNGA'' ==== {{Tònga}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Associacion dels Espòrts e Comitat Nacional Olimpic de Tònga''' / '''[[TASANOC]]''' [[Tonga Association of Sports and Olympic National Committee]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20181002105658/http://www.oceaniasport.com/tonga/]) ==== ''TUVALU'' ==== {{Tuvalu}} ** '''Associacion dels Espòrts e Comitat Nacional Olimpic de Tuvalu''' / [[Tuvalu National Olympic Committee and Association of Sports]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20110617121051/http://www.oceaniasport.com/tuvalu/]) ==== ''VANUATU'' ==== {{Vanuatu}} ** '''Associacion dels Espòrts e Comitat Nacional Olimpic de Vanuatu''' / '''[[VASANOC]]''' [[Vanuatu Association of Sports and National Olympic Committee]] ( {{en}} [http://www.vasanoc.com.vu]) == Bibliografia == * Veire bibliografia generala dins l'article [[Jòcs Olimpics]] == Documents audiovisuals == * Veire videografia generala dins l'article [[Jòcs Olimpics]] == Vejatz tanben == * Cada article (26 en total...) sul modèl [[Atenas 1896 - Atletisme]] fins a [[Pequin 2008 - Atletisme]] per çò tot que de pòdis exaustius e medalhièrs particulars se tracha... ([[Atletisme als Jòcs Olimpics]])... * [[Jòcs Olimpics]] * [[Istòria dels Jòcs Olimpics]] * [[Medalhièr general de l'atletisme olimpic]] * [[Estatisticas olimpicas generalas]] == Ligams extèrnes == * {{en}} {{fr}} [http://www.olympic.org Sit oficial] * {{en}} {{es}} {{fr}} [http://acnolympic.org Sit oficial de l'Associacion dels Comitats Nacionals Olimpics / ACNO - ANOC...] == Nòtas e referéncias == <references> [[Categoria:Jòcs Olimpics|*]] [[Categoria:Organizacion internacionala]] 7r45v8j5tlax8cuz4il3hqv9o57n61h 0 82486 2504214 2248686 2026-07-09T15:14:38Z IAMO The Makhnovist 56470 amelioracions 2504214 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Makhnovshchina''' (en [[alfabet cirillic| cirillic]] Махновщина) es lo nom de l''''armada insurreccionala d'[[Ucraïna]]'''. Son nom ven de lo de l'anarquista ucraïnés [[Nestor Makhno]] autorn de qui ela s'es constituida dins las annadas 1920. La Makhnovshchina pren forma quand [[Trotski]] balha Ucraïna aus [[Empèri Alemand|Alemands]] ([[tractat de Brest-Litovsk]], 1918) : daus paisans de la region dau bòrd de la [[mar Negra]] se rassemblan autorn de [[Nestor Makhno]]. Per los [[Anarquisme|anarquistas]], la Makhnovshchina es lu simbòu d'un [[comunisme]] non autoritari, e sa defacha en 1921 faça a l'[[Armada Roja]] anonçava las derivas dau [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|regim sovietic]]. == Chançon-omenatge == Escrita per lo paraulier francés Étienne Roda-Gil sus la musica dau chant sovietic ''Los Partisans''. LA MAKHNOVCHTCHINA ''Makhnovchtchina, Makhnovchtchina, ''Tes drapeaux sont noirs dans le vent. ''Ils sont noirs de notre peine, ''Ils sont rouges de notre sang. ''Par les monts et par les plaines, ''Dans la neige et dans le vent, ''A travers toute l'Ukraine, ''Se levaient nos partisans. ''Au printemps, les traités de [[Lenin|Lénine]]'' ''Ont livré l'Ukraine aux Allemands. ''A l'automne, la Makhnovchtchina ''Les avaient jeté aux vents. ''Makhnovchtchina, Makhnovchtchina, ''Tes drapeaux sont noirs dans le vent. ''Ils sont noirs de notre peine, ''Ils sont rouges de notre sang. ''L'[[Armadas blancas|armée blanche]] de Dénikine'' ''Est entrée en Ukraine en chantant, ''Mais bientôt la Makhnovchtchina ''L'a dispersée dans le vent. ''Makhnovchtchina, Makhnovchtchina, ''Armée noire de nos partisans, ''Qui combattaient en Ukraine ''Contre les rouges et les blancs. ''Makhnovchtchina, Makhnovchtchina, ''Armée noire de nos partisans, ''Qui voulaient chasser d'Ukraine ''A jamais tous les tyrans. ''Makhnovchtchina, Makhnovchtchina, ''Tes drapeaux sont noirs dans le vent. ''Ils sont noirs de notre peine, ''Ils sont rouges de notre sang.'' opw1o3mdzgus1ye3ysrzzf54uts30du 0 102618 2504236 2470759 2026-07-09T23:03:04Z Icodense 28435 Anullacion de las modificacions de [[Special:Contributions/2A01:CB09:D01F:3A9A:0:50:F886:7901|2A01:CB09:D01F:3A9A:0:50:F886:7901]] ([[User talk:2A01:CB09:D01F:3A9A:0:50:F886:7901|Discussion]]) vèrs la darrièra version de [[User:Especiari|Especiari]] 2470737 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana |carta = oc | nom = Cavilhargues | nom2 = ''Cauvilhargues'' | lògo = cap | imatge = cap | descripcion = | escut = Blason_de_la_ville_de_Cavillargues_(30).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = [[Garrigas]] | insee = 30076 | cònsol = Laurent Nadal | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = Cavilhargués, cavilharguesa | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion dau Gard rodanenc]] | longitud = 4.5228 | latitud = 44.1156 | alt mini = 105 | alt mej = | alt maxi = 262 | km² = 11.27 }} '''Cavilhargues'''<ref>IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref> o '''Cauvilhargues''' (pron. [cavijarge/cubiarge])<ref>TDF</ref> (''Cavillargues'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gard (departament)|Gard]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Toponimia== En occitan ancian ''Cavilhargues'', del [[bas latin]] Cavalhargæ, Cauverglanicæ, Cavilhanicæ, Cavillanicæ<ref name="LouTrésor"/>. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 30076 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020|Identitat= Laurent Nadal|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= març de [[2014]] |Identitat= Paul Givaudan|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008|Identitat=|Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 30076 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr30|0}} la populacion èra de {{popfr30|076}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Gard]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Gard}} [[Categoria:Comuna de Gard]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] exjeijobdz3x8vm44gse2fl5c0rnvgz 2504237 2504236 2026-07-09T23:03:51Z Icodense 28435 Redireccion cap a [[Cavilhargues]] 2504237 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Cavilhargues]] tr0ltrbebfvtqjhjcevn7mp7whl7mpc 0 119409 2504211 2490598 2026-07-09T14:49:37Z IAMO The Makhnovist 56470 2504211 wikitext text/x-wiki {{Infobox Partit politic|nom=Leis Ecologistas <br> <small> Los/ Las Ecologistas <br> Lis Ecologistas|nom_oficial=Les Écologistes|acronim=LE|secretari_general=Marine Tondelier|ideologia=[[ecologisme]]|orientacion=centre-esquèrra|partit_politic_europèu=Los Verds|imatge=|grop_parlamentari=EcoS|sètis1=38/577|alienacion_politica=|afilicacion=[[Novèla Union Populara, Ecologica e Sociala]] (2022-2024) <br> [[Novèl Front Popular]] (Dempuèi 2024)}} '''Leis Ecologistas (LE)''' es un [[partit politic]] de centre-esquèrra e [[Ecologisme|ecologista]] francés. Es conegut per la defensa de l'[[ecologia]] amb una perspectiva europèa e [[Liberalisme|liberala]]. Defend per exemple un [[Union Europèa]] mai [[Federalisme|federalista]]. Revendicava {{unitat|17371|cooperators}} e {{unitat|14869|aderents}} qu'avián pagat lor cotizacion per la primièra presidenciala organizada en junh e julhet de 2011<ref>[http://adhcoopeelvpaca.blogspot.com/2011/06/de-limportance-du-taux-de-participation.html]</ref>. == Istòria == [[Fichièr:Europe Ecologie-Les Verts Logo.svg|thumb|200px|Logotipe d'EELV.]] Lo partit a cambiat lo seu nom mantun còp per mantuna rason. S'apelava [[Los Verds (França)|los Verds]] (fondat en 1984) fins al 10 de novembre de 2010, puèi "Euròpa Ecologia Los Verds (EELV)" es vengut la novèla denominacion del [[Partit politic|partit]], en seguida d'un cambiament d'estatut aprèp que lo grop s'es assemblat amb los militant-as venguts-das dins l'encastre de las listas [[Euròpa Ecologia]] (de las eleccions europèas de 2009 e regionalas de 2010).<ref>"Nouveau parti" [https://web.archive.org/web/20110211222315/http://www.eelv.fr/4697-actualites/3247-europe-ecologie-les-verts-un-nouveau-parti-de-lecologie-politique-est-ne/8a443ffa02e74321a529fcd67d8ecaa3/ Comunicat de la creacion del partit]</ref> Dempuèi 2023, s'apèla Leis Ecologistas (Les écologistes en [[francés]]). == Referéncias == <references/> == Vejatz tanben == * [[Ecologia]] * [[Modèl:Partits politics franceses|Partits politics franceses]] * [[Union Europèa]] == Ligams extèrnes== * {{fr}}[https://lesecologistes.fr site de l'eelv] {{Partits politics franceses}} {{Politica}} [[Categoria:Partit politic de la Cinquena Republica]] [[Categoria:Partit politic francés]] lcmgi6mzlzxkutbyssn3789wrs15sx9 0 124729 2504231 2502506 2026-07-09T17:56:58Z Alaric 506 44932 2504231 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Puigcerdà''' es una comuna de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Girona (província) |Girona]], en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. Puigcerdà es la capitala istorica de [[Cerdanha]] e oficialament de la [[comarca]] actuala de la [[Bassa Cerdanha]] (''Baixa Cerdanya'' en catalan), en mai d'èsser caplòc del [[districte judiciari]] de Puigcerdà. == Geografia == {{Comunas limitròfas|Nòrd-Oèst=[[la Tor de Querol]]|Nòrd=[[Enveig]]|Nòrd-Èst=[[Ur]]|Èst=[[la Guingueta d'Ix]]<br/>[[Palau de Cerdanya]]|Oèst=[[Guils de Cerdanya]]<br/>[[Bolvir]]|Sud-Oèst=[[Alp]]|sud=[[Fontanals de Cerdanya]]}} {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [putʃtʃər'da] o [putʃsər'da]. Las fòrmas ancianas son ''castrum de Monte Cerdano'' en 1073, ''Montem Cerdanum'' en 1078, puèi quand [[Anfós II d'Aragon|Anfós II lo Cast]] ne faguèt en 1117 lo centre del comtat de Cerdanha, ''Monte cerdano''; après ''Podio Cerdano'' en 1181, ''Pug Cerdan'' en 1180-85 e 1182, ''Monte Cerdano'' al sègle XII, ''Podium Ceritanum'' en 1251, ''Puig Cerdà'' en 1359 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 296, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VI&pagina=296&columna=b&linia=7&terme=PUIGCERDÀ</ref>. ===Age=== L'etime, basc, es ''Agin'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 15-17, a ''Àger'', nòta 1 https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=15&columna=b&linia=34&terme=ÀGER</ref>. ===Vilallobent=== la prononciacion es [biləʎu'ben]. Las fòrmas ancianas son ''Villa Lupinti'' en 839, ''villa Lubent'' en 983, ''Villa lubent'' en 996, ''Vilalobent'' en 1030, ''Villare Lubinto'' en 1075, ''Vila lobent'' al sègle XII, ''Vilalobent'' en 1318 e 1359, etc. Ven del nom latin d'òme ''Lupentius'', de la familha de ''Lupus''. Pr'aquò, non cal supausar ''*Villa Lupentī'', ambe genitiu contractat en ''-i'' per ''-ii'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII p. 27, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VIII&pagina=27&columna=a&linia=35&terme=VILALLOBENT</ref>. ===Rigolisa=== La prononciacion es [rrəgu'lizə]. Las fòrmas ancianas son ''Eragolisa'', benlèu en 948, ''Heiragolisa'' en 958, ''Aragolizam'' en 968, ''Aragolisam'' en 985, ''Eragolisa'' en 1011, ''Aragolisa'' en 1100, ''Regolisa'' en 1102, ''Araculisa'' al sègle XII, ''Rigolissa'' en 1175, etc. Es un compausat del latin ''arae'' > catalan ''era'', dins lo sens d'un territòri pichon. La seguida es lo nom germanic d'òme ''Wulfgis''. L'etime es ''aera wulfgisa'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI p. 393-394, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VI&pagina=393&columna=b&linia=41&terme=RIGOLISA</ref>. ===Ventajola=== <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII p. 456, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VII&pagina=456&columna=b&linia=1&terme=VENTAJOLA</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 57jdz7z2urix3hc3n1m9p4r7k119cxq 2504240 2504231 2026-07-10T02:17:23Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2504240 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Puigcerdà''' es una comuna de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Girona (província) |Girona]], en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. Puigcerdà es la capitala istorica de [[Cerdanha]] e oficialament de la [[comarca]] actuala de la [[Bassa Cerdanha]] (''Baixa Cerdanya'' en catalan), en mai d'èsser caplòc del [[districte judiciari]] de Puigcerdà. == Geografia == {{Comunas limitròfas|Nòrd-Oèst=[[la Tor de Querol]]|Nòrd=[[Enveig]]|Nòrd-Èst=[[Ur]]|Èst=[[la Guingueta d'Ix]]<br/>[[Palau de Cerdanya]]|Oèst=[[Guils de Cerdanya]]<br/>[[Bolvir]]|Sud-Oèst=[[Alp]]|sud=[[Fontanals de Cerdanya]]}} {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [putʃtʃər'da] o [putʃsər'da]. Las fòrmas ancianas son ''castrum de Monte Cerdano'' en 1073, ''Montem Cerdanum'' en 1078, puèi quand [[Anfós II d'Aragon|Anfós II lo Cast]] ne faguèt en 1117 lo centre del comtat de Cerdanha, ''Monte cerdano''; après ''Podio Cerdano'' en 1181, ''Pug Cerdan'' en 1180-85 e 1182, ''Monte Cerdano'' al sègle XII, ''Podium Ceritanum'' en 1251, ''Puig Cerdà'' en 1359 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 296, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VI&pagina=296&columna=b&linia=7&terme=PUIGCERDÀ</ref>. ===Age=== L'etime, basc, es ''Agin'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 15-17, a ''Àger'', nòta 1 https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=15&columna=b&linia=34&terme=ÀGER</ref>. ===Vilallobent=== la prononciacion es [biləʎu'ben]. Las fòrmas ancianas son ''Villa Lupinti'' en 839, ''villa Lubent'' en 983, ''Villa lubent'' en 996, ''Vilalobent'' en 1030, ''Villare Lubinto'' en 1075, ''Vila lobent'' al sègle XII, ''Vilalobent'' en 1318 e 1359, etc. Ven del nom latin d'òme ''Lupentius'', de la familha de ''Lupus''. Pr'aquò, non cal supausar ''*Villa Lupentī'', ambe genitiu contractat en ''-i'' per ''-ii'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII p. 27, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VIII&pagina=27&columna=a&linia=35&terme=VILALLOBENT</ref>. ===Rigolisa=== La prononciacion es [rrəgu'lizə]. Las fòrmas ancianas son ''Eragolisa'', benlèu en 948, ''Heiragolisa'' en 958, ''Aragolizam'' en 968, ''Aragolisam'' en 985, ''Eragolisa'' en 1011, ''Aragolisa'' en 1100, ''Regolisa'' en 1102, ''Araculisa'' al sègle XII, ''Rigolissa'' en 1175, etc. Es un compausat del latin ''arae'' > catalan vièlh ''eira'' (mencion de 958) > catalan ''era'', dins lo sens d'un territòri pichon. La seguida es lo nom germanic d'òme ''Wulfgis''. L'etime es ''aera wulfgisa''; ''f'' es amudit e ''-gis'' > ''-is'', dins l'airal que se ditz ''puiar'' per ''pujar'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI p. 393-394, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VI&pagina=393&columna=b&linia=41&terme=RIGOLISA</ref>. ===Ventajola=== <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII p. 456, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VII&pagina=456&columna=b&linia=1&terme=VENTAJOLA</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} pf5x9jovayfpmf8tnqi4co1minj6cgc 2504241 2504240 2026-07-10T03:02:56Z Alaric 506 44932 /* Ventajola */ 2504241 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Puigcerdà''' es una comuna de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Girona (província) |Girona]], en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. Puigcerdà es la capitala istorica de [[Cerdanha]] e oficialament de la [[comarca]] actuala de la [[Bassa Cerdanha]] (''Baixa Cerdanya'' en catalan), en mai d'èsser caplòc del [[districte judiciari]] de Puigcerdà. == Geografia == {{Comunas limitròfas|Nòrd-Oèst=[[la Tor de Querol]]|Nòrd=[[Enveig]]|Nòrd-Èst=[[Ur]]|Èst=[[la Guingueta d'Ix]]<br/>[[Palau de Cerdanya]]|Oèst=[[Guils de Cerdanya]]<br/>[[Bolvir]]|Sud-Oèst=[[Alp]]|sud=[[Fontanals de Cerdanya]]}} {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [putʃtʃər'da] o [putʃsər'da]. Las fòrmas ancianas son ''castrum de Monte Cerdano'' en 1073, ''Montem Cerdanum'' en 1078, puèi quand [[Anfós II d'Aragon|Anfós II lo Cast]] ne faguèt en 1117 lo centre del comtat de Cerdanha, ''Monte cerdano''; après ''Podio Cerdano'' en 1181, ''Pug Cerdan'' en 1180-85 e 1182, ''Monte Cerdano'' al sègle XII, ''Podium Ceritanum'' en 1251, ''Puig Cerdà'' en 1359 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 296, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VI&pagina=296&columna=b&linia=7&terme=PUIGCERDÀ</ref>. ===Age=== L'etime, basc, es ''Agin'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 15-17, a ''Àger'', nòta 1 https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=15&columna=b&linia=34&terme=ÀGER</ref>. ===Vilallobent=== la prononciacion es [biləʎu'ben]. Las fòrmas ancianas son ''Villa Lupinti'' en 839, ''villa Lubent'' en 983, ''Villa lubent'' en 996, ''Vilalobent'' en 1030, ''Villare Lubinto'' en 1075, ''Vila lobent'' al sègle XII, ''Vilalobent'' en 1318 e 1359, etc. Ven del nom latin d'òme ''Lupentius'', de la familha de ''Lupus''. Pr'aquò, non cal supausar ''*Villa Lupentī'', ambe genitiu contractat en ''-i'' per ''-ii'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII p. 27, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VIII&pagina=27&columna=a&linia=35&terme=VILALLOBENT</ref>. ===Rigolisa=== La prononciacion es [rrəgu'lizə]. Las fòrmas ancianas son ''Eragolisa'', benlèu en 948, ''Heiragolisa'' en 958, ''Aragolizam'' en 968, ''Aragolisam'' en 985, ''Eragolisa'' en 1011, ''Aragolisa'' en 1100, ''Regolisa'' en 1102, ''Araculisa'' al sègle XII, ''Rigolissa'' en 1175, etc. Es un compausat del latin ''arae'' > catalan vièlh ''eira'' (mencion de 958) > catalan ''era'', dins lo sens d'un territòri pichon. La seguida es lo nom germanic d'òme ''Wulfgis''. L'etime es ''aera wulfgisa''; ''f'' es amudit e ''-gis'' > ''-is'', dins l'airal que se ditz ''puiar'' per ''pujar'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI p. 393-394, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VI&pagina=393&columna=b&linia=41&terme=RIGOLISA</ref>. ===Ventajola=== La prononciacion es [bəntə'ʒɔlə]. Las fòrmas ancianas son ''ecclesia Ventaiola'' en 958, ''Ventaiola'' en 964, ''Ventegiola'' en 968, ''Ventegola'' en 985, ''Ventajola'' en 1011, 1041, 1075, 1260, 1267, ''Ventaiola'' en 1075, ''Ventalola'' en 1172, 1200, ''Ventejola'' en 1628, ''Ventellola'' en 1630. la provenença es latina (e non pas celtica, coma d'autres noms en ''Vent-, Vend-'' citats abans), probablament d'un nom d'òme coma ''Ventĭlius'', en fòrma diminutiva, donc ''Ventillola'', ambe una dissimilacion en [-ʒ] o [-j-] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII p. 455-457, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VII&pagina=456&columna=b&linia=1&terme=VENTAJOLA</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} n9bao2ab2ennj9gcg4iglsitxvm533l 0 126008 2504216 2502514 2026-07-09T15:34:51Z Alaric 506 44932 2504216 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Prullans''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Prullianos'' en 839, ''Prulianos'' en 1086, ''Prolans'' en 1175, ''Pruylans'' en 1359. Es un nom de proprietat antica ambe'l sufixe ''-anos'', derivat del nom latin d'òme ''Proclus'', fòrma sincopada de ''Proculus'', ambe evolucion ''-cl-'' > ''-ly-''. Signat J.F.C <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 285, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VI&pagina=285&columna=a&linia=15&terme=PRULLANS</ref>. N.B. la sincòpa pòt èsser posteriora a la formacion del toponime, amai es çò pus probable. Segon Dauzat e Rostaing, per de cases semblables, ambe un autre sufixe, s'agis de ''Probilius'' e de ''Proculus'' dins qualques cases <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 547</ref>. ===Ardòvol=== La prononciacion es [ər'dɔbul]. Las fòrmas ancianas son ''Ardocale'' en 890, ''Ardòvol'' en 1408, ''Ardògoll'' en 1280. L'etime, basc o en tot cas prelatin, es ''ardó-căle''. [[Joan Coromines]] se garda de tota interpretacion, a la diferéncia dels ''Estudis de Toponímia Catalana'', vol. I, p. 181-191 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 228-229, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=228&columna=b&linia=48&terme=ARDÒVOL</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} qso52rvzhlcskzvr3euz97rtpfncrow 0 126015 2504242 2502516 2026-07-10T03:32:21Z Alaric 506 44932 2504242 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Riu de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [ə 'rriw]. Las fòrmas ancianas son ''villam Rivi'' en 1011, ''Riu de Orucz'' al sègle XIII. Los noms aparentats son pas de rius e cap riu i passa. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI p. 399, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VI&pagina=399&columna=a&linia=29&terme=RIU</ref>. ==Istòria== Formèt lo municipi de ''Riu del Pendís'', incorporat a [[Bellver de Cerdanya]] entre 1973 e 1997. I a un autre ''Riu'' (''Riu de santa Maria'' dins Bellver). == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 8o3zcbd1ll75jeuupeb8flr80rfwi70 2504248 2504242 2026-07-10T09:32:58Z Alaric 506 44932 toponimia 2504248 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Riu de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [ə 'rriw]. Las fòrmas ancianas son ''villam Rivi'' en 1011, ''Riu de Orucz'' al sègle XIII. Los noms aparentats son pas de rius e cap riu i passa pas. Près d'aquels nom i a plan de noms germanics en ''-rîk'' botats al genitiu, per exemple ''*villa Witerici'' > ''Guitarriu''. De noms coma ''Arrik'' o ''Haririk'' (contractat lèu en ''Herrich''). Se pòt que ''villa Arrīcī'' siá contractat en ''vila Riu''. Es pas segur mès possible <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI p. 399, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VI&pagina=399&columna=a&linia=29&terme=RIU</ref>. ==Istòria== Formèt lo municipi de ''Riu del Pendís'', incorporat a [[Bellver de Cerdanya]] entre 1973 e 1997. I a un autre ''Riu'' (''Riu de Santa Maria'' dins Bellver). == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} fc8402wdtp1fmb06djqt8mmzz609n2z 2504249 2504248 2026-07-10T09:39:05Z Alaric 506 44932 2504249 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Riu de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [ə 'rriw]. Las fòrmas ancianas son ''villam Rivi'' en 1011, ''Riu de Orucz'' al sègle XIII. Los noms aparentats son pas de rius e cap riu i passa pas. Près d'aquels nom i a plan de noms germanics en ''-rîk'' botats al genitiu, per exemple ''*villa Witerici'' > ''Guitarriu''. De noms coma ''Arrik'' o ''Haririk'' (contractat lèu en ''Herrich'') pòdon convenir. Se pòt que ''villa Arrīcī'' siá contractat en ''vila Riu''. Es pas segur mès possible <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI p. 399, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VI&pagina=399&columna=a&linia=29&terme=RIU</ref>. ==Istòria== Formèt lo municipi de ''Riu del Pendís'', incorporat a [[Bellver de Cerdanya]] entre 1973 e 1997. I a un autre ''Riu'' (''Riu de Santa Maria'' dins Bellver). == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} eb13lfny982flw67etw9b5p6pkqx6ev 0 147626 2504204 2446063 2026-07-09T12:11:40Z Raymond Trencavel 26125 2504204 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= |naissença=[[8 de junh]] de [[1951]] |decès=[[8 de julhet]] de [[2026]] }} '''Bonnie Tyler''', de son nom vertadièr '''Gaynor Hopkins''' ([[Sweken]], [[País de Galas]], [[8 de junh]] de [[1951]] ; Faro, Portugal, 8 dejulhet de 2026)) es una cantaira galesa de musica [[Musica pop|pop]] e [[Musica rock|rock]]. Sa votz plan caracteristica, grèva e mai rauca, fa qu'es sovent considerada coma l'equivalent feminin de [[Rod Stewart]]. Venguèt celèbra subretot gràcias a las cançons ''It's a Heartache'' e ''[[Total Eclipse of the Heart]]''. Demest sas autras cançons famosas, se pòt tanben citar lo tube ''Holding Out For A Hero'' en 1984. En març de 2013 la [[BBC]] anoncièt que Tyler representariá del Reialme Unit al concors d'[[Eurovision]] de 2013. Long de sa carrièra Bonnie Tyler a recebut divèrses prèmis: tres [[Goldene Europa awards]], un [[Echo Award]] e es estada nominada tres còps als [[Brit Awards]] e tanben durant tres ceremonias dels [[Grammy Awards]]. [[Fichièr:Bonnie Tyler ESC - United Kingdom 01 crop.JPG|thumb|300px|Bonnie Tyler durant una repeticion abans lo concors de l'Eurovision en 2013]] == Discografia == * ''Rocks And Honey'' 2013 * ''Live In Germany 1993'' CD/DVD/CD+DVD 2011 * ''From The Heart: Greatest Hits'' 2007 * ''Live Bonnie On Tour'' 2006 (Live CD) * ''Bonnie On Tour'' 2006 DVD * ''Celebrate'' 2006 * ''Wings'' 2005 * ''Simply Believe'' 2004 * ''Heart Strings'' 2003 * ''Heart & Soul'' 2002 * ''All In One Voice'' 1998 * ''Free Spirit'' 1995 * ''Silhouette In Red'' 1993 * ''Angel Heart'' 1992 * ''Bitterblue'' 1991 * ''Hide Your Heart'' 1988 * ''Bonnie Tyler The Video'' 1986 VHS * ''Secret Dreams and Forbidden Fire'' 1986 * ''[[Faster Than the Speed of Night]]'' 1983 * ''Goodbye To the Island'' 1981 * ''Diamond Cut'' 1979 * ''Natural Force'' 1978 * ''It's a Heartache'' 1978 * ''The World Starts Tonight'' 1977 [[Categoria:Cantaira galesa]] 24ryergskyxey12jgqusgc7j470umlx 2504205 2504204 2026-07-09T12:11:53Z Raymond Trencavel 26125 2504205 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= |naissença=[[8 de junh]] de [[1951]] |decès=[[8 de julhet]] de [[2026]] }} '''Bonnie Tyler''', de son nom vertadièr '''Gaynor Hopkins''' ([[Sweken]], [[País de Galas]], [[8 de junh]] de [[1951]] ; Faro, Portugal, 8 dejulhet de 2026) es una cantaira galesa de musica [[Musica pop|pop]] e [[Musica rock|rock]]. Sa votz plan caracteristica, grèva e mai rauca, fa qu'es sovent considerada coma l'equivalent feminin de [[Rod Stewart]]. Venguèt celèbra subretot gràcias a las cançons ''It's a Heartache'' e ''[[Total Eclipse of the Heart]]''. Demest sas autras cançons famosas, se pòt tanben citar lo tube ''Holding Out For A Hero'' en 1984. En març de 2013 la [[BBC]] anoncièt que Tyler representariá del Reialme Unit al concors d'[[Eurovision]] de 2013. Long de sa carrièra Bonnie Tyler a recebut divèrses prèmis: tres [[Goldene Europa awards]], un [[Echo Award]] e es estada nominada tres còps als [[Brit Awards]] e tanben durant tres ceremonias dels [[Grammy Awards]]. [[Fichièr:Bonnie Tyler ESC - United Kingdom 01 crop.JPG|thumb|300px|Bonnie Tyler durant una repeticion abans lo concors de l'Eurovision en 2013]] == Discografia == * ''Rocks And Honey'' 2013 * ''Live In Germany 1993'' CD/DVD/CD+DVD 2011 * ''From The Heart: Greatest Hits'' 2007 * ''Live Bonnie On Tour'' 2006 (Live CD) * ''Bonnie On Tour'' 2006 DVD * ''Celebrate'' 2006 * ''Wings'' 2005 * ''Simply Believe'' 2004 * ''Heart Strings'' 2003 * ''Heart & Soul'' 2002 * ''All In One Voice'' 1998 * ''Free Spirit'' 1995 * ''Silhouette In Red'' 1993 * ''Angel Heart'' 1992 * ''Bitterblue'' 1991 * ''Hide Your Heart'' 1988 * ''Bonnie Tyler The Video'' 1986 VHS * ''Secret Dreams and Forbidden Fire'' 1986 * ''[[Faster Than the Speed of Night]]'' 1983 * ''Goodbye To the Island'' 1981 * ''Diamond Cut'' 1979 * ''Natural Force'' 1978 * ''It's a Heartache'' 1978 * ''The World Starts Tonight'' 1977 [[Categoria:Cantaira galesa]] mhrjze4q2eb56u2vjmu779r0s9h1jjc 2504206 2504205 2026-07-09T12:13:04Z Raymond Trencavel 26125 2504206 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= |naissença=[[8 de junh]] de [[1951]] |decès=[[8 de julhet]] de [[2026]] }} '''Bonnie Tyler''', de son nom vertadièr '''Gaynor Hopkins''' ([[Sweken]], [[País de Galas]], [[8 de junh]] de [[1951]] – [[Faro]], [[Portugal]], 8 dejulhet de 2026) es una cantaira galesa de musica [[Musica pop|pop]] e [[Musica rock|rock]]. Sa votz plan caracteristica, grèva e mai rauca, fa qu'es sovent considerada coma l'equivalent feminin de [[Rod Stewart]]. Venguèt celèbra subretot gràcias a las cançons ''It's a Heartache'' e ''[[Total Eclipse of the Heart]]''. Demest sas autras cançons famosas, se pòt tanben citar lo tube ''Holding Out For A Hero'' en 1984. En març de 2013 la [[BBC]] anoncièt que Tyler representariá del Reialme Unit al concors d'[[Eurovision]] de 2013. Long de sa carrièra Bonnie Tyler a recebut divèrses prèmis: tres [[Goldene Europa awards]], un [[Echo Award]] e es estada nominada tres còps als [[Brit Awards]] e tanben durant tres ceremonias dels [[Grammy Awards]]. [[Fichièr:Bonnie Tyler ESC - United Kingdom 01 crop.JPG|thumb|300px|Bonnie Tyler durant una repeticion abans lo concors de l'Eurovision en 2013]] == Discografia == * ''Rocks And Honey'' 2013 * ''Live In Germany 1993'' CD/DVD/CD+DVD 2011 * ''From The Heart: Greatest Hits'' 2007 * ''Live Bonnie On Tour'' 2006 (Live CD) * ''Bonnie On Tour'' 2006 DVD * ''Celebrate'' 2006 * ''Wings'' 2005 * ''Simply Believe'' 2004 * ''Heart Strings'' 2003 * ''Heart & Soul'' 2002 * ''All In One Voice'' 1998 * ''Free Spirit'' 1995 * ''Silhouette In Red'' 1993 * ''Angel Heart'' 1992 * ''Bitterblue'' 1991 * ''Hide Your Heart'' 1988 * ''Bonnie Tyler The Video'' 1986 VHS * ''Secret Dreams and Forbidden Fire'' 1986 * ''[[Faster Than the Speed of Night]]'' 1983 * ''Goodbye To the Island'' 1981 * ''Diamond Cut'' 1979 * ''Natural Force'' 1978 * ''It's a Heartache'' 1978 * ''The World Starts Tonight'' 1977 [[Categoria:Cantaira galesa]] 72y4np2b877fxqq6apmey95eq1n8mmw 2504207 2504206 2026-07-09T12:13:17Z Raymond Trencavel 26125 2504207 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= |naissença=[[8 de junh]] de [[1951]] |decès=[[8 de julhet]] de [[2026]] }} '''Bonnie Tyler''', de son nom vertadièr '''Gaynor Hopkins''' ([[Sweken]], [[País de Galas]], [[8 de junh]] de [[1951]] – [[Faro]], [[Portugal]], 8 de julhet de 2026) es una cantaira galesa de musica [[Musica pop|pop]] e [[Musica rock|rock]]. Sa votz plan caracteristica, grèva e mai rauca, fa qu'es sovent considerada coma l'equivalent feminin de [[Rod Stewart]]. Venguèt celèbra subretot gràcias a las cançons ''It's a Heartache'' e ''[[Total Eclipse of the Heart]]''. Demest sas autras cançons famosas, se pòt tanben citar lo tube ''Holding Out For A Hero'' en 1984. En març de 2013 la [[BBC]] anoncièt que Tyler representariá del Reialme Unit al concors d'[[Eurovision]] de 2013. Long de sa carrièra Bonnie Tyler a recebut divèrses prèmis: tres [[Goldene Europa awards]], un [[Echo Award]] e es estada nominada tres còps als [[Brit Awards]] e tanben durant tres ceremonias dels [[Grammy Awards]]. [[Fichièr:Bonnie Tyler ESC - United Kingdom 01 crop.JPG|thumb|300px|Bonnie Tyler durant una repeticion abans lo concors de l'Eurovision en 2013]] == Discografia == * ''Rocks And Honey'' 2013 * ''Live In Germany 1993'' CD/DVD/CD+DVD 2011 * ''From The Heart: Greatest Hits'' 2007 * ''Live Bonnie On Tour'' 2006 (Live CD) * ''Bonnie On Tour'' 2006 DVD * ''Celebrate'' 2006 * ''Wings'' 2005 * ''Simply Believe'' 2004 * ''Heart Strings'' 2003 * ''Heart & Soul'' 2002 * ''All In One Voice'' 1998 * ''Free Spirit'' 1995 * ''Silhouette In Red'' 1993 * ''Angel Heart'' 1992 * ''Bitterblue'' 1991 * ''Hide Your Heart'' 1988 * ''Bonnie Tyler The Video'' 1986 VHS * ''Secret Dreams and Forbidden Fire'' 1986 * ''[[Faster Than the Speed of Night]]'' 1983 * ''Goodbye To the Island'' 1981 * ''Diamond Cut'' 1979 * ''Natural Force'' 1978 * ''It's a Heartache'' 1978 * ''The World Starts Tonight'' 1977 [[Categoria:Cantaira galesa]] leivovo5enacr4wmdym20odt3la33bm 2504208 2504207 2026-07-09T12:14:42Z Raymond Trencavel 26125 2504208 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= |naissença=[[8 de junh]] de [[1951]] |decès=[[8 de julhet]] de [[2026]] }} '''Bonnie Tyler''', de son nom vertadièr '''Gaynor Hopkins''' ([[Sweken]], [[País de Galas]], [[8 de junh]] de [[1951]] – [[Faro]], [[Portugal]], 8 de julhet de 2026) es una cantaira galesa de musica [[Musica pop|pop]] e [[Musica rock|rock]]. Sa votz plan caracteristica, grèva e mai rauca, fa qu'es sovent considerada coma l'equivalent feminin de [[Rod Stewart]]. Venguèt celèbra subretot gràcias a las cançons ''It's a Heartache'' e ''[[Total Eclipse of the Heart]]''. Demest sas autras cançons famosas, se pòt tanben citar lo tube ''Holding Out For A Hero'' en 1984. En març de 2013 la [[BBC]] anoncièt que Tyler representariá del Reialme Unit al concors d'[[Eurovision]] de 2013. Long de sa carrièra Bonnie Tyler a recebut divèrses prèmis: tres [[Goldene Europa awards]], un [[Echo Award]] e es estada nominada tres còps als [[Brit Awards]] e tanben durant tres ceremonias dels [[Grammy Awards]]. [[Fichièr:Bonnie Tyler ESC - United Kingdom 01 crop.JPG|thumb|300px|Bonnie Tyler durant una repeticion abans lo concors de l'Eurovision en 2013]] == Discografia == * ''Rocks And Honey'' 2013 * ''Live In Germany 1993'' CD/DVD/CD+DVD 2011 * ''From The Heart: Greatest Hits'' 2007 * ''Live Bonnie On Tour'' 2006 (Live CD) * ''Bonnie On Tour'' 2006 DVD * ''Celebrate'' 2006 * ''Wings'' 2005 * ''Simply Believe'' 2004 * ''Heart Strings'' 2003 * ''Heart & Soul'' 2002 * ''All In One Voice'' 1998 * ''Free Spirit'' 1995 * ''Silhouette In Red'' 1993 * ''Angel Heart'' 1992 * ''Bitterblue'' 1991 * ''Hide Your Heart'' 1988 * ''Bonnie Tyler The Video'' 1986 VHS * ''Secret Dreams and Forbidden Fire'' 1986 * ''[[Faster Than the Speed of Night]]'' 1983 * ''Goodbye To the Island'' 1981 * ''Diamond Cut'' 1979 * ''Natural Force'' 1978 * ''It's a Heartache'' 1978 * ''The World Starts Tonight'' 1977 [[Categoria:Cantaira galesa]] [[Categoria:Naissença en 1951]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1970]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Decès en 2026]] tniqfp38k4sfccgu2kl2kzr9a5d1b7j 2504209 2504208 2026-07-09T12:16:17Z Raymond Trencavel 26125 2504209 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= |naissença=[[8 de junh]] de [[1951]] |decès=[[8 de julhet]] de [[2026]] }} '''Bonnie Tyler''', de son nom vertadièr '''Gaynor Hopkins''' ([[Sweken]], [[País de Galas]], [[8 de junh]] de [[1951]] – [[Faro]], [[Portugal]], 8 de julhet de 2026) es una cantaira galesa de musica [[Musica pop|pop]] e [[Musica rock|rock]]. Sa votz plan caracteristica, grèva e mai rauca, fa qu'es sovent considerada coma l'equivalent feminin de [[Rod Stewart]]. Venguèt celèbra subretot gràcias a las cançons ''It's a Heartache'' e ''[[Total Eclipse of the Heart]]''. Demest sas autras cançons famosas, se pòt tanben citar lo tube ''Holding Out For A Hero'' en 1984. En març de 2013 la [[BBC]] anoncièt que Tyler representariá del Reialme Unit al concors d'[[Eurovision]] de 2013. Long de sa carrièra Bonnie Tyler a recebut divèrses prèmis: tres [[Goldene Europa awards]], un [[Echo Award]] e es estada nominada tres còps als [[Brit Awards]] e tanben durant tres ceremonias dels [[Grammy Awards]]. [[Fichièr:Bonnie Tyler ESC - United Kingdom 01 crop.JPG|thumb|300px|Bonnie Tyler durant una repeticion abans lo concors de l'Eurovision en 2013]] == Discografia == * ''Rocks And Honey'' 2013 * ''Live In Germany 1993'' CD/DVD/CD+DVD 2011 * ''From The Heart: Greatest Hits'' 2007 * ''Live Bonnie On Tour'' 2006 (Live CD) * ''Bonnie On Tour'' 2006 DVD * ''Celebrate'' 2006 * ''Wings'' 2005 * ''Simply Believe'' 2004 * ''Heart Strings'' 2003 * ''Heart & Soul'' 2002 * ''All In One Voice'' 1998 * ''Free Spirit'' 1995 * ''Silhouette In Red'' 1993 * ''Angel Heart'' 1992 * ''Bitterblue'' 1991 * ''Hide Your Heart'' 1988 * ''Bonnie Tyler The Video'' 1986 VHS * ''Secret Dreams and Forbidden Fire'' 1986 * ''[[Faster Than the Speed of Night]]'' 1983 * ''Goodbye To the Island'' 1981 * ''Diamond Cut'' 1979 * ''Natural Force'' 1978 * ''It's a Heartache'' 1978 * ''The World Starts Tonight'' 1977 [[Categoria:Cantaira galesa]] [[Categoria:Naissença en 1951]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1970]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira britanica]] [[Categoria:Decès en 2026]] fda5i0xn956cqkt92royjsc5fulvzby 2504210 2504209 2026-07-09T12:19:48Z Raymond Trencavel 26125 2504210 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= |naissença=[[8 de junh]] de [[1951]] |decès=[[8 de julhet]] de [[2026]] }} '''Bonnie Tyler''', de son nom vertadièr '''Gaynor Hopkins''' ([[Sweken]], [[País de Galas]], [[8 de junh]] de [[1951]] – [[Faro]], [[Portugal]], 8 de julhet de 2026) es una cantaira galesa de musica [[Musica pop|pop]] e [[Musica rock|rock]]. Sa votz plan caracteristica, grèva e mai rauca, fa qu'es sovent considerada coma l'equivalent feminin de [[Rod Stewart]]. Venguèt celèbra subretot gràcias a las cançons ''It's a Heartache'' e ''[[Total Eclipse of the Heart]]''. Demest sas autras cançons famosas, se pòt tanben citar lo tube ''Holding Out For A Hero'' en 1984. En març de 2013 la [[BBC]] anoncièt que Tyler representariá del Reialme Unit al concors d'[[Eurovision]] de 2013. Long de sa carrièra Bonnie Tyler a recebut divèrses prèmis: tres [[Goldene Europa awards]], un [[Echo Award]] e es estada nominada tres còps als [[Brit Awards]] e tanben durant tres ceremonias dels [[Grammy Awards]]. [[Fichièr:Bonnie Tyler ESC - United Kingdom 01 crop.JPG|thumb|300px|Bonnie Tyler durant una repeticion abans lo concors de l'Eurovision en 2013]] == Discografia == * ''Rocks And Honey'' 2013 * ''Live In Germany 1993'' CD/DVD/CD+DVD 2011 * ''From The Heart: Greatest Hits'' 2007 * ''Live Bonnie On Tour'' 2006 (Live CD) * ''Bonnie On Tour'' 2006 DVD * ''Celebrate'' 2006 * ''Wings'' 2005 * ''Simply Believe'' 2004 * ''Heart Strings'' 2003 * ''Heart & Soul'' 2002 * ''All In One Voice'' 1998 * ''Free Spirit'' 1995 * ''Silhouette In Red'' 1993 * ''Angel Heart'' 1992 * ''Bitterblue'' 1991 * ''Hide Your Heart'' 1988 * ''Bonnie Tyler The Video'' 1986 VHS * ''Secret Dreams and Forbidden Fire'' 1986 * ''[[Faster Than the Speed of Night]]'' 1983 * ''Goodbye To the Island'' 1981 * ''Diamond Cut'' 1979 * ''Natural Force'' 1978 * ''It's a Heartache'' 1978 * ''The World Starts Tonight'' 1977 {{ORDENA:Tyler, Bonnie}} [[Categoria:Cantaira galesa]] [[Categoria:Naissença en 1951]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1970]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira britanica]] [[Categoria:Decès en 2026]] dz19uh1s187hnjuris0qp1kvrh9kis6 0 169226 2504215 2340417 2026-07-09T15:18:03Z IAMO The Makhnovist 56470 2504215 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Regions of the Autonomous Administration of North and East Syria.png|vinheta|Les sèt parçans de Rojava en 2025.]] L''''Administracion Autonòma del Nòrd e Èst de Siria''' (en [[curd]] ''Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê,'' en [[arabi]] الإدارة الذاتية لشمال وشرق سوريا e en [[siriac]] ''ܡܕܰܒܪܳܢܘܬ݂ܳܐ ܝܳܬ݂ܰܝܬܳܐ ܠܓܰܪܒܝܳܐ ܘܡܰܕܢܚܳܐ ܕܣܘܪܝܰܐ'') o tanben '''Rojava''' ("Occident" en curd) es un territòri administrat de facto pel [[Partit de l'Union Democratica]] e fondat en [[2013]] pendent la [[Guèrra Civila Siriana]]. Lo govèrn de la [[Siria|Republica Araba Siriana]] considèra la zòna coma un territòri sirian. == Grops etnics == Los principals grops etnics qu'an una preséncia significativa sus lo territòri de Rojava son: * Los [[Curdistan|Curds]]: grop etnic del nòrd de Siria, del nòrd d'[[Iraq]] e de l'èst de [[Turquia]]. * Los [[Yezidis]]: un grop etnic-religiós amb present per tot Rojava, mai que mai als Cantons de [[Jazira]] e [[Afrin]]. * Los [[Arabs]]: los arabs son majoritaris dins qualquas zonas de Rojava, en particular las parts meridionalas del Canton de Jazira. Grops etnics qu'an una preséncia significativa dins d'unes parçan de Rojava: * Los [[Assiris]] * Los [[Turcomans]] == Fòrças armadas == * [[Unitats de Proteccion del Pòple]] (YPG) * [[Unitats de Proteccion de las Femnas]] (YPJ) == Vejatz tanben == * [[Estat Islamic]] (EI) * [[Partit dels Trabalhadors de Curdistan]] (PKK) {{Modèl:Païses d'Asia/Tablèu}} [[Categoria:Curdistan]] [[Categoria:Siria]] [[Categoria:Territòri contestat o ocupat]] fbvfame0znhzcfynfnmgaevwzaliwm0 0 181177 2504246 2240603 2026-07-10T08:04:58Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504246 wikitext text/x-wiki {{Infobox Cinèma (personalitat) | nom = | imatge =Gino_Bramieri_1975.jpg| | talha imatge = | legenda = | nom de naissença = Luigi Bramieri | escais= | data de naissença =[[22 de junh]] de [[1928]]<br />[[Milan]], [[Itàlia]] | luòc de naissença =[[Milan]], [[Itàlia]] | data de mòrt =[[18 de junh]] de [[1996]]<br />[[Milan]], [[Itàlia]] | luòc de mòrt =[[Milan]], [[Itàlia]] | nacionalitat ={{Itàlia}} |filmes notables= |conjunt=Maria Barbieri<br>Ida Petruccetti<br>Angela Baldassini |enfant= Cesare Bramieri |sit internet= http://www.ginobramieri.it/ |activitats =Umorista e actor de cinèma |recompensas = |imdb = 0104224 }} '''Luigi Bramieri''' (nascut a [[Milan]] lo [[22 de junh]] de [[1928]], defuntat a Milan lo [[18 de junh]] de [[1996]]) foguèt un important actor [[Itàlia|italian]] e [[umorista]] de [[cinèma]] e de teatre del [[sègle XX]].<ref>[https://www.ilgiorno.it/milano/cronaca/gino-bramieri-1.4312326 Gino Bramieri, il comico milanese che debuttò tre volte]</ref> [[Italo Terzoli]] e Enrico Vaime foguèron sos autors de referéncia, obtenguèt de succèses bèls al teatre amb sos escenaris, de ''La sveglia al collo'' a ''Anche i bancari hanno un'anima'' e ''[[La vita comincia ogni mattina]]''. En mai de sa granda mestresa dels sketches comics e per crear de personatges e de caricaturas, son especialitat foguèt de contar de galejadas,<ref>[http://archiviostorico.corriere.it/1998/giugno/03/Bramieri_eredita_del_sorriso_co_0_98060311367.shtml Bramieri, l' eredita' del sorriso]</ref> en general fòrça brèvas (de còps que i a solament doas frasas), e sovent surealistas.<ref>[https://web.archive.org/web/20181109234910/http://ricerca.gelocal.it/tribunatreviso/archivio/tribunatreviso/2003/10/02/VT2TC_VT202.html Gino Bramieri, re della barzelletta]</ref>; <ref>Aldo Grasso, Massimo Scaglioni, ''Enciclopedia della Televisione'', Garzanti, Milano, 1996 – 2003. ISBN881150466X</ref> == La Carrièra== === Television === * 1954: ''Esami di maturità'',de Ladislao Fodor * 1960: ''Manettoni e Pippo Fantasma'' de Alda Grimaldi * 1961: ''L'amico del giaguaro'' de Vito Molinari * 1964: ''Biblioteca di Studio Uno: Il dottor Jekyll e mister Hyde'' de Antonello Falqui * 1964: ''Biblioteca di Studio Uno: Al Grand Hotel'' de Antonello Falqui * 1967: ''Graditi ospiti'' de Vito Molinari * 1968: ''Felicita Colombo'' de Antonello Falqui * 1973: ''Hai visto mai?'' de Enzo Trapani * 1974: ''Un mandarino per Teo'' de Eros Macchi * 1975: ''Punto e basta'' de Eros Macchi * 1979: ''Anche i bancari hanno un'anima'' de Pietro Garinei et Gino Landi * 1979: ''Mai di sabato signora Lisistrata'' de Vito Molinari * 1980-1988: ''G. B. Show'' de Gino Landi * 1990: ''Risate il Capodanno'' * 1992-1995: ''Nonno Felice'' de Giancarlo Nicotra * 1995: ''La sai l'ultima?'' * 1995: ''Norma e Felice'' de Giorgio Vignali === Ràdio === * ''Batto quattro'', de Terzoli et Vaime * ''Gran Varietà'', 1967 et 1968 * ''Patatine di contorno'', 1976 == Autres imatges == <gallery> Image: Gino_Bramieri_and_Lola_Falana.jpg|Gino Bramieri e [[Lola Falana]], en [[1973]]. Image:Bramieri Mondaini Vianello.jpg|Gino Bramieri amb Sandra Mondaini e Raimondo Vianello en [[1958]]. </gallery> ==Referéncias== {{reflist}} ==Ligams extèrnes== {{commons|Gino Bramieri}} * [http://www.ginobramieri.it/ Gino Bramieri Official Site] * {{imdb name| id=0104224}} {{DEFAULTSORT:Bramieri, Gino}} [[Categoria:Naissença a Milan]] [[Categoria:Naissença en 1928]] [[Categoria:Decès en 1996]] [[Categoria:Actor italian]] [[Category:Umorista italian]] 2pbd930idtcpg4i0ld7lz1575xqp2ve 11 192682 2504253 2504141 2026-07-10T10:38:47Z ~2026-39129-09 64326 /* Proposicion: Wikidata parcial */ Respònsa 2504253 wikitext text/x-wiki == Problemas amb la darriera version == Bonjorn, ai suprimit lei darrierei modificacions dau modèl car i aviá tròp de problemas dins leis articles. Exemples rapids : l'altitud de Vilnius èra de "120 e 98 m" (es fòrça precís...), la superficia de Dublin èra de "114.99" (sensa unitat, es unicament una chifra), etc. Es pas possible de realizar aqueu tipe de cambiament dins lei modèls sensa s'assegurar, avans, de la qualitat dau resultat per lei legeires. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 6 agost de 2023 a 10.07 (UTC) :<nowiki>Son pas de problèmas perque las donadas son collectadas dins la banca de donadas Wikidata, la tòca essent d'ajudar l'utilizator en preseleccionant las informacions. Quora a l'abséncia de las unitats de mesura, aquò es degut a l'utilizacion dels ligams Wikidata qu'implantan la valor e l'unitat a l'encòp. En modificant los camps de populacion, altitud, densitat, e superfícia, cal ajustar en mai las unitats de mesura. Coralament, ~~~</nowiki> [[Utilizaire:Joanoto de Trescasas|Joanoto de Trescasas]] ([[Discussion Utilizaire:Joanoto de Trescasas|d]]) 6 agost de 2023 a 12.10 (UTC) :: Per aver vist l'estat de l'infobox de l'article "Tolon", pòdi dire que « son de problemas » : altitud faussa, error de vocabulari, problema amb la carta lingüistica, valors curiosas (dins un recensament fach per leis autoritats francesas, la sòma deis òmes e dei fremas es necessiarament egala a 100 %...). Coralament, --[[Utilizaire:Argenç|Argenç]] ([[Discussion Utilizaire:Argenç|d]]) 6 agost de 2023 a 20.37 (UTC) == Proposicion: Wikidata parcial == Bonjorn a totes, M'agradaria far una proposicion d'utilizar de Wikidatas dins aquela infotaula. Ja avèm vist que pel moment non es una solucion miracle, però pensi que's pòt provar a introduir parcialament de Wikidatas per las donadas versatilas, siá p.e. los cambiaments de cònsols màgers, presidents, ministres, etc., o la populacion e la densitat. Per la rèsta, es mai important referenciar corrèctament las informacions dins la ficha per assegurar la qualitat de l'article. Qué'n pensatz? [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 8 julhet de 2026 a 11.18 (UTC) :@[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] @[[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] @[[Utilizaire:Jfblanc|Jfblanc]] @[[Utilizaire:Toku|Toku]] @[[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] @[[Utilizaire:Guilhemjoan|Guilhemjoan]] @[[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] [[Especial:Contribucions/&#126;2026-39129-09|&#126;2026-39129-09]] ([[Discussion Utilizaire:&#126;2026-39129-09|discussió]]) 10 julhet de 2026 a 10.38 (UTC) 95rv9nbfpnsk0hmyr53e22aldo2i8ae 0 195235 2504252 2474132 2026-07-10T10:35:54Z Gabriel from92 64327 2504252 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Kylian Mbappe - France v Norway - 26 June 2026 (cropped).jpg|thumb|Mbappé (2026)]] '''Kylian Mbappé''' es un fotbolaire francés nascut a [[Paris]]<ref>https://www.lequipe.fr/Football/FootballFicheJoueur58221.html</ref>. [[Categoria:Fotbolaire francés]] 56pvhro3ia3iuqxztklbk329xpcq94a 0 197041 2504212 2487523 2026-07-09T14:56:48Z IAMO The Makhnovist 56470 2504212 wikitext text/x-wiki Lo '''Novèl Front Popular''' (var. '''Novèu Frònt Popular, Novèl Frònt Popular, Novèu Front Popular, Navèth Front Popular''') (en [[francés]] ''Nouveau front populaire'') es una aliança de partits politics [[França|franceses]] d'esquèrra que se creèt en 2024 a l'ocasion de las [[Eleccions legislativas de 2024 en França|eleccions legislativas de 2024]]. Compren en particular los partits seguents: los [[Leis Ecologistas (LE)|Ecologistas-EELV,]] [[França Insomesa|la França Insomesa]] (LFI), lo [[Novèl Partit Anticapitalista]] (NPA), lo [[Partit Comunista Francés]] (PCF), lo [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] (PS) e [[Plaça Publica]]. Lo 7 de julhet de 2024, l'aliança obtenguèt una majoritat relativa estrecha de 193 deputats sus 577. Lo nom d'aquela aliança fa referéncia a una autra aliança, mai anciana: lo [[Front Popular (França)|Front Popular]] de 1936. [[Categoria:Politica francesa]] 5besjpyamx7amtgq857cwey77984l4m 0 201327 2504217 2504203 2026-07-09T15:46:56Z ~2026-38847-80 64310 2504217 wikitext text/x-wiki '''Jean de Lapersonne''', dit '''Jan''', ei un [[cantaire]] de polifonia bearnesa, animator de ràdio e militant de la [[cultura occitana]] en [[Bearn]]<ref name="tourisme-bearn">{{Lien web |titre=La Culture Béarnaise |url=https://www.tourisme-bearn-gaves.com/decouvrir/culture-et-patrimoine/la-culture-bearnaise/ |site=Office de Tourisme Béarn des Gaves |consulté le=}}</ref>. S'engatja entà la creacion de la purmèra Calandreta a Pau, de la quau serà lo purmèr tresaurièr. Ei President de l'Ostau Biarnés, atau com de Ràdio País. Figura deu mitan associatiu de la cançon bearnesa, ei ua de las fòrças vivas de la [https://www.youtube.com/user/OstauBiarnes&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECAwQAQ&usg=AOvVaw0ydv3ebEe-639dhNWiA3n7 cantèra] « Cantem ! » de l'[https://www.laciutat.org/ostau_bearnes Ostau Bearnés], de la quau ei administrator, e anima pendent fòrça annadas l'emission musicau ''Rose des sons'' sus [[Ràdio País]]. Ei tanben lo purmèr [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]] deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. [[File:Jean de lapersonne.jpg|Jean de LAPERSONNE au carnaval Beanais à Pau]] | surnom = Jan/ Jantòt | date de naissance = <!-- {{date de naissance|15/08/1953}} — à Pontiacq-Villepinte (64)compléter --> | lieu de naissance = <!-- à compléter -->Pontiacq-Villepinte (château ) | date de décès = <!-- {{date de décès||13/03/2026}} — à compléter --> | lieu de décès = Soumoulou (64530) | nationalité = {{France}} | activités = Chanteur de polyphonie, animateur de radio, militant culturel == Biografia == <!-- Seccion a completar : elements d'estat civiu (datas, lòcs), percors, profession. --> Agent administratiu a la comuna de Gelos. Militant occitan de la purmèra ora, Jean de Lapersonne s'engatja dens fòrça associacions culturaus deu Bearn{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}} : * [[Calandreta]] * [[Ràdio País]] === Cant e polifonia === Cantaire assidú, participa a las cantèras bearnesas e trabalha a la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}. Ei un deus animators de la comission « Cantem ! » de l'[https://www.youtube.com/playlist?list=PL4109B44F63303A8D Ostau Bearnés], qui organiza ua cantèra regulara a [[Pau]] e dens son aglomeracion ; en 2019, pilòta aquesta comission au costat de Maurice Broucaret e Jean-Paul Latrubesse, qui causissen lo Cabaret Au Suivant a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Lons Lons (Pyrénées-Atlantiques)|Lons] entà acuélher la cantèra mensuau de [https://www.laciutat.org/ostau_bearnes l'Ostau Bearnés]. [https://cabaretausuivant.wordpress.com/2019/03/15/la-cantera-de-lostau-bearnais-mercredi-3-avril/ La Cantèra de l'Ostau Béarnais ] [[https://bearnaisdeparis.org/2026/01/17/a-lombreta-de-laubar-par-jean-de-lapersonne/ estudi de Jan sus à l'ombreta de l'auba]] Pren part a la [[http://pastoralamorlaas.free.fr/ pastorala|pastorala]] deu País de [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Morla%C3%A0s Morlaàs]], espectacle en lenga occitana que mescla teatre, cant, dança e musica : dens la pastorala ''Gaston IV le Croisé'' (2011), figura entre los cantaires e dens l'equipa de coordinacion generau<ref name="pastorale">{{Lien web |titre=Pastorale du Pays de Morlaàs — Gaston IV le Croisé |url=http://pastoralamorlaas.free.fr/ |site=pastoralamorlaas.free.fr |date=2011 |consulté le=}}</ref>. Balha tanben de charradas sus lo patrimòni cantat pastorau, mai que mai sus los cants de pastors, a Morlaàs<ref name="rdp">{{Article |titre=Morlaàs : la causerie sur les chants de bergers a passionné le public |périodique=[[La République des Pyrénées]] |lieu=Pau |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/pyrenees-atlantiques/morlaas/ |consulté le=}}</ref>. === Ràdio País === Passionat de [[https://www.radiofrance.fr/francemusique/radio-ocora musicas deu monde]], anima longtemps sus [[Ràdio País]] — ràdio associativa d'expression gascona creada en Bearn en 1983 — son emission [https://soundcloud.com/radio-pais/rose-des-sons-deu-22-de-gener-de-2019 La Rose des sons]. === Carnaval Biarnés === Ei lo purmèr a incarnar [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]], personatge centrau e rei deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. == Mòrt == <!-- Data e circonstàncias a completar a partir d'ua font de premsa (necrologia). --> Sa disparicion balha lòc a d'omenatges de part de las associacions culturaus bearnesas, qui saludan son engatjament e son ròtle dens la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}.[[https://oc.wikipedia.org/wiki/Aurost_enta_jan_delapersonne Legir l'aurost enta Jean de Jean Paul LATRUBESSE]] * {{Lien web |auteur=Carnaval Vath-Vielha |titre=Omenatge a Jean de Lapersonne |url= |site= |date=2026 |id=Carnaval Vath-Vielha2026}} == Véser tanben == === Articles connèxes === * [https://ostaubearnes.com/&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw3fyFyaddhk_BBh1Gnwup_y Ostau Bearnés] * [[Ràdio País]] * [[Carnaval Biarnés]] * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Polyphonie_dans_les_Pyr%25C3%25A9n%25C3%25A9es_gasconnes&ved=2ahUKEwiBwbuYtcCVAxVjAvsDHeJWDeAQFnoECCEQAQ&usg=AOvVaw3GxeMlqDqLva-PJsdoOzm0 Polifonia bearnesa] * [https://www.oc-cultura.eu/ Cultura occitana ] 3tani8b0aoa8o1w9weym88an76x0hdx 2504218 2504217 2026-07-09T15:48:24Z ~2026-38847-80 64310 dates 2504218 wikitext text/x-wiki '''Jean de Lapersonne''', dit '''Jan''', ei un [[cantaire]] de polifonia bearnesa, animator de ràdio e militant de la [[cultura occitana]] en [[Bearn]]<ref name="tourisme-bearn">{{Lien web |titre=La Culture Béarnaise |url=https://www.tourisme-bearn-gaves.com/decouvrir/culture-et-patrimoine/la-culture-bearnaise/ |site=Office de Tourisme Béarn des Gaves |consulté le=}}</ref>. S'engatja entà la creacion de la purmèra Calandreta a Pau, de la quau serà lo purmèr tresaurièr. Ei President de l'Ostau Biarnés, atau com de Ràdio País. Figura deu mitan associatiu de la cançon bearnesa, ei ua de las fòrças vivas de la [https://www.youtube.com/user/OstauBiarnes&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECAwQAQ&usg=AOvVaw0ydv3ebEe-639dhNWiA3n7 cantèra] « Cantem ! » de l'[https://www.laciutat.org/ostau_bearnes Ostau Bearnés], de la quau ei administrator, e anima pendent fòrça annadas l'emission musicau ''Rose des sons'' sus [[Ràdio País]]. Ei tanben lo purmèr [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]] deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. [[File:Jean de lapersonne.jpg|Jean de LAPERSONNE au carnaval Beanais à Pau]] | surnom = Jan, Jantòt | date de naissance = 15 août 1953 | lieu de naissance = [[Pontiacq-Villepinte]] ([[Pyrénées-Atlantiques|64]]) | date de décès = 13 mars 2026 | lieu de décès = [[Soumoulou]] ([[Pyrénées-Atlantiques|64]]) | nationalité = {{France}} | activités = Chanteur de polyphonie, animateur de radio, militant culturel == Biografia == <!-- Seccion a completar : elements d'estat civiu (datas, lòcs), percors, profession. --> Agent administratiu a la comuna de Gelos. Militant occitan de la purmèra ora, Jean de Lapersonne s'engatja dens fòrça associacions culturaus deu Bearn{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}} : * [[Calandreta]] * [[Ràdio País]] === Cant e polifonia === Cantaire assidú, participa a las cantèras bearnesas e trabalha a la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}. Ei un deus animators de la comission « Cantem ! » de l'[https://www.youtube.com/playlist?list=PL4109B44F63303A8D Ostau Bearnés], qui organiza ua cantèra regulara a [[Pau]] e dens son aglomeracion ; en 2019, pilòta aquesta comission au costat de Maurice Broucaret e Jean-Paul Latrubesse, qui causissen lo Cabaret Au Suivant a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Lons Lons (Pyrénées-Atlantiques)|Lons] entà acuélher la cantèra mensuau de [https://www.laciutat.org/ostau_bearnes l'Ostau Bearnés]. [https://cabaretausuivant.wordpress.com/2019/03/15/la-cantera-de-lostau-bearnais-mercredi-3-avril/ La Cantèra de l'Ostau Béarnais ] [[https://bearnaisdeparis.org/2026/01/17/a-lombreta-de-laubar-par-jean-de-lapersonne/ estudi de Jan sus à l'ombreta de l'auba]] Pren part a la [[http://pastoralamorlaas.free.fr/ pastorala|pastorala]] deu País de [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Morla%C3%A0s Morlaàs]], espectacle en lenga occitana que mescla teatre, cant, dança e musica : dens la pastorala ''Gaston IV le Croisé'' (2011), figura entre los cantaires e dens l'equipa de coordinacion generau<ref name="pastorale">{{Lien web |titre=Pastorale du Pays de Morlaàs — Gaston IV le Croisé |url=http://pastoralamorlaas.free.fr/ |site=pastoralamorlaas.free.fr |date=2011 |consulté le=}}</ref>. Balha tanben de charradas sus lo patrimòni cantat pastorau, mai que mai sus los cants de pastors, a Morlaàs<ref name="rdp">{{Article |titre=Morlaàs : la causerie sur les chants de bergers a passionné le public |périodique=[[La République des Pyrénées]] |lieu=Pau |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/pyrenees-atlantiques/morlaas/ |consulté le=}}</ref>. === Ràdio País === Passionat de [[https://www.radiofrance.fr/francemusique/radio-ocora musicas deu monde]], anima longtemps sus [[Ràdio País]] — ràdio associativa d'expression gascona creada en Bearn en 1983 — son emission [https://soundcloud.com/radio-pais/rose-des-sons-deu-22-de-gener-de-2019 La Rose des sons]. === Carnaval Biarnés === Ei lo purmèr a incarnar [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]], personatge centrau e rei deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. == Mòrt == <!-- Data e circonstàncias a completar a partir d'ua font de premsa (necrologia). --> Sa disparicion balha lòc a d'omenatges de part de las associacions culturaus bearnesas, qui saludan son engatjament e son ròtle dens la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}.[[https://oc.wikipedia.org/wiki/Aurost_enta_jan_delapersonne Legir l'aurost enta Jean de Jean Paul LATRUBESSE]] * {{Lien web |auteur=Carnaval Vath-Vielha |titre=Omenatge a Jean de Lapersonne |url= |site= |date=2026 |id=Carnaval Vath-Vielha2026}} == Véser tanben == === Articles connèxes === * [https://ostaubearnes.com/&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw3fyFyaddhk_BBh1Gnwup_y Ostau Bearnés] * [[Ràdio País]] * [[Carnaval Biarnés]] * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Polyphonie_dans_les_Pyr%25C3%25A9n%25C3%25A9es_gasconnes&ved=2ahUKEwiBwbuYtcCVAxVjAvsDHeJWDeAQFnoECCEQAQ&usg=AOvVaw3GxeMlqDqLva-PJsdoOzm0 Polifonia bearnesa] * [https://www.oc-cultura.eu/ Cultura occitana ] 4jh6env13wl5wawvro7whnf0nzq3uuh 2504219 2504218 2026-07-09T15:49:15Z ~2026-38847-80 64310 2504219 wikitext text/x-wiki '''Jean de Lapersonne''', dit '''Jan''', ei un [[cantaire]] de polifonia bearnesa, animator de ràdio e militant de la [[cultura occitana]] en [[Bearn]]<ref name="tourisme-bearn">{{Lien web |titre=La Culture Béarnaise |url=https://www.tourisme-bearn-gaves.com/decouvrir/culture-et-patrimoine/la-culture-bearnaise/ |site=Office de Tourisme Béarn des Gaves |consulté le=}}</ref>. S'engatja entà la creacion de la purmèra Calandreta a Pau, de la quau serà lo purmèr tresaurièr. Ei President de l'Ostau Biarnés, atau com de Ràdio País. Figura deu mitan associatiu de la cançon bearnesa, ei ua de las fòrças vivas de la [https://www.youtube.com/user/OstauBiarnes&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECAwQAQ&usg=AOvVaw0ydv3ebEe-639dhNWiA3n7 cantèra] « Cantem ! » de l'[https://www.laciutat.org/ostau_bearnes Ostau Bearnés], de la quau ei administrator, e anima pendent fòrça annadas l'emission musicau ''Rose des sons'' sus [[Ràdio País]]. Ei tanben lo purmèr [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]] deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. [[File:Jean de lapersonne.jpg|Jean de LAPERSONNE au carnaval Beanais à Pau]] | surnom = Jan, Jantòt | date de naissance = 15 août 1953 | lieu de naissance = [[Pontiacq-Villepinte]] ([[Pyrénées-Atlantiques|64]]) | date de décès = 13 mars 2026 | lieu de décès = [[Soumoulou]] ([[Pyrénées-Atlantiques|64]]) | nationalité = {{France}} | activités = Chanteur de polyphonie, animateur de radio, militant culturel == Biografia == <!-- Seccion a completar : elements d'estat civiu (datas, lòcs), percors, profession. --> Agent administratiu a la comuna de Gelos. Militant occitan de la purmèra ora, Jean de Lapersonne s'engatja dens fòrça associacions culturaus deu Bearn{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}} : * [[Calandreta]] * [[Ràdio País]] === Cant e polifonia === Cantaire assidú, participa a las cantèras bearnesas e trabalha a la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}. Ei un deus animators de la comission « Cantem ! » de l'[https://www.youtube.com/playlist?list=PL4109B44F63303A8D Ostau Bearnés], qui organiza ua cantèra regulara a [[Pau]] e dens son aglomeracion ; en 2019, pilòta aquesta comission au costat de Maurice Broucaret e Jean-Paul Latrubesse, qui causissen lo Cabaret Au Suivant a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Lons Lons (Pyrénées-Atlantiques)|Lons] entà acuélher la cantèra mensuau de [https://www.laciutat.org/ostau_bearnes l'Ostau Bearnés]. [https://cabaretausuivant.wordpress.com/2019/03/15/la-cantera-de-lostau-bearnais-mercredi-3-avril/ La Cantèra de l'Ostau Béarnais ] [[https://bearnaisdeparis.org/2026/01/17/a-lombreta-de-laubar-par-jean-de-lapersonne/ estudi de Jan sus à l'ombreta de l'auba]] Pren part a la [[http://pastoralamorlaas.free.fr/ pastorala|pastorala]] deu País de [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Morla%C3%A0s Morlaàs]], espectacle en lenga occitana que mescla teatre, cant, dança e musica : dens la pastorala ''Gaston IV le Croisé'' (2011), figura entre los cantaires e dens l'equipa de coordinacion generau<ref name="pastorale">{{Lien web |titre=Pastorale du Pays de Morlaàs — Gaston IV le Croisé |url=http://pastoralamorlaas.free.fr/ |site=pastoralamorlaas.free.fr |date=2011 |consulté le=}}</ref>. Balha tanben de charradas sus lo patrimòni cantat pastorau, mai que mai sus los cants de pastors, a Morlaàs<ref name="rdp">{{Article |titre=Morlaàs : la causerie sur les chants de bergers a passionné le public |périodique=[[La République des Pyrénées]] |lieu=Pau |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/pyrenees-atlantiques/morlaas/ |consulté le=}}</ref>. === Ràdio País === Passionat de [[https://www.radiofrance.fr/francemusique/radio-ocora musicas deu monde]], anima longtemps sus [[Ràdio País]] — ràdio associativa d'expression gascona creada en Bearn en 1983 — son emission [https://soundcloud.com/radio-pais/rose-des-sons-deu-22-de-gener-de-2019 La Rose des sons]. === Carnaval Biarnés === Ei lo purmèr a incarnar [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]], personatge centrau e rei deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. == Mòrt == <!-- Data e circonstàncias a completar a partir d'ua font de premsa (necrologia). --> Sa disparicion balha lòc a d'omenatges de part de las associacions culturaus bearnesas, qui saludan son engatjament e son ròtle dens la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}.[[https://oc.wikipedia.org/wiki/Aurost_enta_jan_delapersonne Legir l'aurost enta Jean de Jean Paul LATRUBESSE]] * {{Lien web |auteur=Carnaval Vath-Vielha |titre=Omenatge a Jean de Lapersonne |url= |site= |date=2026 |id=Carnaval Vath-Vielha2026}} == Véser tanben == === Articles connèxes === * [https://ostaubearnes.com/&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw3fyFyaddhk_BBh1Gnwup_y Ostau Bearnés] * [[Ràdio País]] * [[Carnaval Biarnés]] * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Polyphonie_dans_les_Pyr%25C3%25A9n%25C3%25A9es_gasconnes&ved=2ahUKEwiBwbuYtcCVAxVjAvsDHeJWDeAQFnoECCEQAQ&usg=AOvVaw3GxeMlqDqLva-PJsdoOzm0 Polifonia bearnesa] * [https://www.oc-cultura.eu/ Cultura occitana ] lcrrh7snx6ouupz7k1fsvefgh4v791r 2504220 2504219 2026-07-09T15:50:43Z ~2026-38847-80 64310 2504220 wikitext text/x-wiki '''Jean de Lapersonne''', dit '''Jan''', ei un [[cantaire]] de polifonia bearnesa, animator de ràdio e militant de la [[cultura occitana]] en [[Bearn]]<ref name="tourisme-bearn">{{Lien web |titre=La Culture Béarnaise |url=https://www.tourisme-bearn-gaves.com/decouvrir/culture-et-patrimoine/la-culture-bearnaise/ |site=Office de Tourisme Béarn des Gaves |consulté le=}}</ref>. S'engatja entà la creacion de la purmèra Calandreta a Pau, de la quau serà lo purmèr tresaurièr. Ei President de l'Ostau Biarnés, atau com de Ràdio País. Figura deu mitan associatiu de la cançon bearnesa, ei ua de las fòrças vivas de la [https://www.youtube.com/user/OstauBiarnes&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECAwQAQ&usg=AOvVaw0ydv3ebEe-639dhNWiA3n7 cantèra] « Cantem ! » de l'[https://www.laciutat.org/ostau_bearnes Ostau Bearnés], de la quau ei administrator, e anima pendent fòrça annadas l'emission musicau ''Rose des sons'' sus [[Ràdio País]]. Ei tanben lo purmèr [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]] deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. [[File:Jean de lapersonne.jpg|Jean de LAPERSONNE au carnaval Beanais à Pau]] {{Infobox Biografia|nom=Jean de Lapersonne|imatge=Jean de lapersonne.jpg|sota-títol=Jean de Lapersonne au Carnaval Biarnés de Pau.|escaisnom=Jan, Jantòt|data de naissença=15 d'agost de 1953|luòc de naissença=[[Pontiacq-Villepinte]] (chastèu)|data de decès=13 de març de 2026|luòc de decès=[[Somoulou]]|nacionalitat={{França}}|activitats=Cantaire de polifonia, animator de ràdio, militant culturau}} == Biografia == <!-- Seccion a completar : elements d'estat civiu (datas, lòcs), percors, profession. --> Agent administratiu a la comuna de Gelos. Militant occitan de la purmèra ora, Jean de Lapersonne s'engatja dens fòrça associacions culturaus deu Bearn{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}} : * [[Calandreta]] * [[Ràdio País]] === Cant e polifonia === Cantaire assidú, participa a las cantèras bearnesas e trabalha a la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}. Ei un deus animators de la comission « Cantem ! » de l'[https://www.youtube.com/playlist?list=PL4109B44F63303A8D Ostau Bearnés], qui organiza ua cantèra regulara a [[Pau]] e dens son aglomeracion ; en 2019, pilòta aquesta comission au costat de Maurice Broucaret e Jean-Paul Latrubesse, qui causissen lo Cabaret Au Suivant a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Lons Lons (Pyrénées-Atlantiques)|Lons] entà acuélher la cantèra mensuau de [https://www.laciutat.org/ostau_bearnes l'Ostau Bearnés]. [https://cabaretausuivant.wordpress.com/2019/03/15/la-cantera-de-lostau-bearnais-mercredi-3-avril/ La Cantèra de l'Ostau Béarnais ] [[https://bearnaisdeparis.org/2026/01/17/a-lombreta-de-laubar-par-jean-de-lapersonne/ estudi de Jan sus à l'ombreta de l'auba]] Pren part a la [[http://pastoralamorlaas.free.fr/ pastorala|pastorala]] deu País de [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Morla%C3%A0s Morlaàs]], espectacle en lenga occitana que mescla teatre, cant, dança e musica : dens la pastorala ''Gaston IV le Croisé'' (2011), figura entre los cantaires e dens l'equipa de coordinacion generau<ref name="pastorale">{{Lien web |titre=Pastorale du Pays de Morlaàs — Gaston IV le Croisé |url=http://pastoralamorlaas.free.fr/ |site=pastoralamorlaas.free.fr |date=2011 |consulté le=}}</ref>. Balha tanben de charradas sus lo patrimòni cantat pastorau, mai que mai sus los cants de pastors, a Morlaàs<ref name="rdp">{{Article |titre=Morlaàs : la causerie sur les chants de bergers a passionné le public |périodique=[[La République des Pyrénées]] |lieu=Pau |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/pyrenees-atlantiques/morlaas/ |consulté le=}}</ref>. === Ràdio País === Passionat de [[https://www.radiofrance.fr/francemusique/radio-ocora musicas deu monde]], anima longtemps sus [[Ràdio País]] — ràdio associativa d'expression gascona creada en Bearn en 1983 — son emission [https://soundcloud.com/radio-pais/rose-des-sons-deu-22-de-gener-de-2019 La Rose des sons]. === Carnaval Biarnés === Ei lo purmèr a incarnar [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]], personatge centrau e rei deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. == Mòrt == <!-- Data e circonstàncias a completar a partir d'ua font de premsa (necrologia). --> Sa disparicion balha lòc a d'omenatges de part de las associacions culturaus bearnesas, qui saludan son engatjament e son ròtle dens la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}.[[https://oc.wikipedia.org/wiki/Aurost_enta_jan_delapersonne Legir l'aurost enta Jean de Jean Paul LATRUBESSE]] * {{Lien web |auteur=Carnaval Vath-Vielha |titre=Omenatge a Jean de Lapersonne |url= |site= |date=2026 |id=Carnaval Vath-Vielha2026}} == Véser tanben == === Articles connèxes === * [https://ostaubearnes.com/&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw3fyFyaddhk_BBh1Gnwup_y Ostau Bearnés] * [[Ràdio País]] * [[Carnaval Biarnés]] * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Polyphonie_dans_les_Pyr%25C3%25A9n%25C3%25A9es_gasconnes&ved=2ahUKEwiBwbuYtcCVAxVjAvsDHeJWDeAQFnoECCEQAQ&usg=AOvVaw3GxeMlqDqLva-PJsdoOzm0 Polifonia bearnesa] * [https://www.oc-cultura.eu/ Cultura occitana ] 62iy8u76kbf3g3rmbmd014ww0vc88pt 2504221 2504220 2026-07-09T15:54:11Z ~2026-38847-80 64310 2504221 wikitext text/x-wiki '''Jean de Lapersonne''', dit '''Jan''', ei un [[cantaire]] de polifonia bearnesa, animator de ràdio e militant de la [[cultura occitana]] en [[Bearn]]<ref name="tourisme-bearn">{{Lien web |titre=La Culture Béarnaise |url=https://www.tourisme-bearn-gaves.com/decouvrir/culture-et-patrimoine/la-culture-bearnaise/ |site=Office de Tourisme Béarn des Gaves |consulté le=}}</ref>. S'engatja entà la creacion de la purmèra Calandreta a Pau, de la quau serà lo purmèr tresaurièr. Ei President de l'Ostau Biarnés, atau com de Ràdio País. Figura deu mitan associatiu de la cançon bearnesa, ei ua de las fòrças vivas de la [https://www.youtube.com/user/OstauBiarnes&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECAwQAQ&usg=AOvVaw0ydv3ebEe-639dhNWiA3n7 cantèra] « Cantem ! » de l'[https://www.laciutat.org/ostau_bearnes Ostau Bearnés], de la quau ei administrator, e anima pendent fòrça annadas l'emission musicau ''Rose des sons'' sus [[Ràdio País]]. Ei tanben lo purmèr [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]] deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. [[File:Jean de lapersonne.jpg|Jean de LAPERSONNE au carnaval Beanais à Pau]] {{Infobox Persona|nom=Jean de Lapersonne|imatge=Jean de lapersonne.jpg|sota-títol=Jean de Lapersonne au Carnaval Biarnés de Pau.|escaisnom=Jan, Jantòt|data_naissença=15 d'agost de 1953|luòc_naissença=[[Pontiacq-Villepinte]] (chastèu)|data_decès=13 de març de 2026|luòc_decès=[[Somoulou]]|nacionalitat={{França}}|activitats=Cantaire de polifonia, animator de ràdio, militant culturau}} == Biografia == <!-- Seccion a completar : elements d'estat civiu (datas, lòcs), percors, profession. --> Agent administratiu a la comuna de Gelos. Militant occitan de la purmèra ora, Jean de Lapersonne s'engatja dens fòrça associacions culturaus deu Bearn{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}} : * [[Calandreta]] * [[Ràdio País]] === Cant e polifonia === Cantaire assidú, participa a las cantèras bearnesas e trabalha a la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}. Ei un deus animators de la comission « Cantem ! » de l'[https://www.youtube.com/playlist?list=PL4109B44F63303A8D Ostau Bearnés], qui organiza ua cantèra regulara a [[Pau]] e dens son aglomeracion ; en 2019, pilòta aquesta comission au costat de Maurice Broucaret e Jean-Paul Latrubesse, qui causissen lo Cabaret Au Suivant a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Lons Lons (Pyrénées-Atlantiques)|Lons] entà acuélher la cantèra mensuau de [https://www.laciutat.org/ostau_bearnes l'Ostau Bearnés]. [https://cabaretausuivant.wordpress.com/2019/03/15/la-cantera-de-lostau-bearnais-mercredi-3-avril/ La Cantèra de l'Ostau Béarnais ] [[https://bearnaisdeparis.org/2026/01/17/a-lombreta-de-laubar-par-jean-de-lapersonne/ estudi de Jan sus à l'ombreta de l'auba]] Pren part a la [[http://pastoralamorlaas.free.fr/ pastorala|pastorala]] deu País de [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Morla%C3%A0s Morlaàs]], espectacle en lenga occitana que mescla teatre, cant, dança e musica : dens la pastorala ''Gaston IV le Croisé'' (2011), figura entre los cantaires e dens l'equipa de coordinacion generau<ref name="pastorale">{{Lien web |titre=Pastorale du Pays de Morlaàs — Gaston IV le Croisé |url=http://pastoralamorlaas.free.fr/ |site=pastoralamorlaas.free.fr |date=2011 |consulté le=}}</ref>. Balha tanben de charradas sus lo patrimòni cantat pastorau, mai que mai sus los cants de pastors, a Morlaàs<ref name="rdp">{{Article |titre=Morlaàs : la causerie sur les chants de bergers a passionné le public |périodique=[[La République des Pyrénées]] |lieu=Pau |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/pyrenees-atlantiques/morlaas/ |consulté le=}}</ref>. === Ràdio País === Passionat de [[https://www.radiofrance.fr/francemusique/radio-ocora musicas deu monde]], anima longtemps sus [[Ràdio País]] — ràdio associativa d'expression gascona creada en Bearn en 1983 — son emission [https://soundcloud.com/radio-pais/rose-des-sons-deu-22-de-gener-de-2019 La Rose des sons]. === Carnaval Biarnés === Ei lo purmèr a incarnar [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]], personatge centrau e rei deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. == Mòrt == <!-- Data e circonstàncias a completar a partir d'ua font de premsa (necrologia). --> Sa disparicion balha lòc a d'omenatges de part de las associacions culturaus bearnesas, qui saludan son engatjament e son ròtle dens la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}.[[https://oc.wikipedia.org/wiki/Aurost_enta_jan_delapersonne Legir l'aurost enta Jean de Jean Paul LATRUBESSE]] * {{Lien web |auteur=Carnaval Vath-Vielha |titre=Omenatge a Jean de Lapersonne |url= |site= |date=2026 |id=Carnaval Vath-Vielha2026}} == Véser tanben == === Articles connèxes === * [https://ostaubearnes.com/&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw3fyFyaddhk_BBh1Gnwup_y Ostau Bearnés] * [[Ràdio País]] * [[Carnaval Biarnés]] * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Polyphonie_dans_les_Pyr%25C3%25A9n%25C3%25A9es_gasconnes&ved=2ahUKEwiBwbuYtcCVAxVjAvsDHeJWDeAQFnoECCEQAQ&usg=AOvVaw3GxeMlqDqLva-PJsdoOzm0 Polifonia bearnesa] * [https://www.oc-cultura.eu/ Cultura occitana ] hj03ri75ajp9tkwrurxa2s70p2jzfe8 2504222 2504221 2026-07-09T15:56:48Z ~2026-38847-80 64310 2504222 wikitext text/x-wiki '''Jean de Lapersonne''', dit '''Jan''', ei un [[cantaire]] de polifonia bearnesa, animator de ràdio e militant de la [[cultura occitana]] en [[Bearn]]<ref name="tourisme-bearn">{{Lien web |titre=La Culture Béarnaise |url=https://www.tourisme-bearn-gaves.com/decouvrir/culture-et-patrimoine/la-culture-bearnaise/ |site=Office de Tourisme Béarn des Gaves |consulté le=}}</ref>. S'engatja entà la creacion de la purmèra Calandreta a Pau, de la quau serà lo purmèr tresaurièr. Ei President de l'Ostau Biarnés, atau com de Ràdio País. Figura deu mitan associatiu de la cançon bearnesa, ei ua de las fòrças vivas de la [https://www.youtube.com/user/OstauBiarnes&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECAwQAQ&usg=AOvVaw0ydv3ebEe-639dhNWiA3n7 cantèra] « Cantem ! » de l'[https://www.laciutat.org/ostau_bearnes Ostau Bearnés], de la quau ei administrator, e anima pendent fòrça annadas l'emission musicau ''Rose des sons'' sus [[Ràdio País]]. Ei tanben lo purmèr [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]] deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. {{Infobox Persona|nom=Jean de Lapersonne|imatge=Jean de lapersonne.jpg|sota-títol=Jean de Lapersonne au Carnaval Biarnés de Pau.|escaisnom=Jan, Jantòt|data_naissença=15 d'agost de 1953|luòc_naissença=[[Pontiacq-Villepinte]] (chastèu)|data_decès=13 de març de 2026|luòc_decès=[[Somoulou]]|nacionalitat={{França}}|activitats=Cantaire de polifonia, animator de ràdio, militant culturau}} == Biografia == Agent administratiu a la comuna de Gelos. Militant occitan de la purmèra ora, Jean de Lapersonne s'engatja dens fòrça associacions culturaus deu Bearn{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}} : * [[Calandreta]] * [[Ràdio País]] === Cant e polifonia === Cantaire assidú, participa a las cantèras bearnesas e trabalha a la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}. Ei un deus animators de la comission « Cantem ! » de l'[https://www.youtube.com/playlist?list=PL4109B44F63303A8D Ostau Bearnés], qui organiza ua cantèra regulara a [[Pau]] e dens son aglomeracion ; en 2019, pilòta aquesta comission au costat de Maurice Broucaret e Jean-Paul Latrubesse, qui causissen lo Cabaret Au Suivant a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Lons Lons (Pyrénées-Atlantiques)|Lons] entà acuélher la cantèra mensuau de [https://www.laciutat.org/ostau_bearnes l'Ostau Bearnés]. [https://cabaretausuivant.wordpress.com/2019/03/15/la-cantera-de-lostau-bearnais-mercredi-3-avril/ La Cantèra de l'Ostau Béarnais ] [[https://bearnaisdeparis.org/2026/01/17/a-lombreta-de-laubar-par-jean-de-lapersonne/ estudi de Jan sus à l'ombreta de l'auba]] Pren part a la [[http://pastoralamorlaas.free.fr/ pastorala|pastorala]] deu País de [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Morla%C3%A0s Morlaàs]], espectacle en lenga occitana que mescla teatre, cant, dança e musica : dens la pastorala ''Gaston IV le Croisé'' (2011), figura entre los cantaires e dens l'equipa de coordinacion generau<ref name="pastorale">{{Lien web |titre=Pastorale du Pays de Morlaàs — Gaston IV le Croisé |url=http://pastoralamorlaas.free.fr/ |site=pastoralamorlaas.free.fr |date=2011 |consulté le=}}</ref>. Balha tanben de charradas sus lo patrimòni cantat pastorau, mai que mai sus los cants de pastors, a Morlaàs<ref name="rdp">{{Article |titre=Morlaàs : la causerie sur les chants de bergers a passionné le public |périodique=[[La République des Pyrénées]] |lieu=Pau |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/pyrenees-atlantiques/morlaas/ |consulté le=}}</ref>. === Ràdio País === Passionat de [[https://www.radiofrance.fr/francemusique/radio-ocora musicas deu monde]], anima longtemps sus [[Ràdio País]] — ràdio associativa d'expression gascona creada en Bearn en 1983 — son emission [https://soundcloud.com/radio-pais/rose-des-sons-deu-22-de-gener-de-2019 La Rose des sons]. === Carnaval Biarnés === Ei lo purmèr a incarnar [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]], personatge centrau e rei deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. == Mòrt == <!-- Data e circonstàncias a completar a partir d'ua font de premsa (necrologia). --> Sa disparicion balha lòc a d'omenatges de part de las associacions culturaus bearnesas, qui saludan son engatjament e son ròtle dens la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}.[[https://oc.wikipedia.org/wiki/Aurost_enta_jan_delapersonne Legir l'aurost enta Jean de Jean Paul LATRUBESSE]] * {{Lien web |auteur=Carnaval Vath-Vielha |titre=Omenatge a Jean de Lapersonne |url= |site= |date=2026 |id=Carnaval Vath-Vielha2026}} == Véser tanben == === Articles connèxes === * [https://ostaubearnes.com/&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw3fyFyaddhk_BBh1Gnwup_y Ostau Bearnés] * [[Ràdio País]] * [[Carnaval Biarnés]] * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Polyphonie_dans_les_Pyr%25C3%25A9n%25C3%25A9es_gasconnes&ved=2ahUKEwiBwbuYtcCVAxVjAvsDHeJWDeAQFnoECCEQAQ&usg=AOvVaw3GxeMlqDqLva-PJsdoOzm0 Polifonia bearnesa] * [https://www.oc-cultura.eu/ Cultura occitana ] 1fr78g6r10zgvu6hsk2378wc0uhhaxp 2504223 2504222 2026-07-09T16:00:52Z ~2026-38847-80 64310 2504223 wikitext text/x-wiki '''Jean de Lapersonne''', dit '''Jan''', ei un [[cantaire]] de polifonia bearnesa, animator de ràdio e militant de la [[cultura occitana]] en [[Bearn]]<ref name="tourisme-bearn">{{Lien web |titre=La Culture Béarnaise |url=https://www.tourisme-bearn-gaves.com/decouvrir/culture-et-patrimoine/la-culture-bearnaise/ |site=Office de Tourisme Béarn des Gaves |consulté le=}}</ref>. S'engatja entà la creacion de la purmèra Calandreta a Pau, de la quau serà lo purmèr tresaurièr. Ei President de l'Ostau Biarnés, atau com de Ràdio País. Figura deu mitan associatiu de la cançon bearnesa, ei ua de las fòrças vivas de la [https://www.youtube.com/user/OstauBiarnes&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECAwQAQ&usg=AOvVaw0ydv3ebEe-639dhNWiA3n7 cantèra] « Cantem ! » de l'[https://www.laciutat.org/ostau_bearnes Ostau Bearnés], de la quau ei administrator, e anima pendent fòrça annadas l'emission musicau ''Rose des sons'' sus [[Ràdio País]]. Ei tanben lo purmèr [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]] deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. {{Infobox Persona|nom=Jean de Lapersonne|imatge=Jean de lapersonne.jpg|sota-títol=Jean de Lapersonne au Carnaval Biarnés de Pau.|escaisnom=Jan, Jantòt|data_naissença=15 d'agost de 1953|luòc_naissença=[[Pontiacq-Villepinte]] (chastèu)|data_decès=13 de març de 2026|luòc_decès=[[Somoulou]]|nacionalitat={{França}}|activitats=Cantaire de polifonia, animator de ràdio, militant culturau}} {{Infobox Biografia2 | nom = Jean de Lapersonne | imatge = Jean de lapersonne.jpg | sota-títol = Jean de Lapersonne au Carnaval Biarnés de Pau. | escaisnom = Jan, Jantòt | data de naissença = 15 d'agost de 1953 | luòc de naissença = [[Pontiacq-Villepinte]] (chastèu) | data de decès = 13 de març de 2026 | luòc de decès = [[Somoulou]] | nacionalitat = {{França}} | activitats = Cantaire de polifonia, animator de ràdio, militant culturau }} == Biografia == Agent administratiu a la comuna de Gelos. Militant occitan de la purmèra ora, Jean de Lapersonne s'engatja dens fòrça associacions culturaus deu Bearn{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}} : * [[Calandreta]] * [[Ràdio País]] === Cant e polifonia === Cantaire assidú, participa a las cantèras bearnesas e trabalha a la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}. Ei un deus animators de la comission « Cantem ! » de l'[https://www.youtube.com/playlist?list=PL4109B44F63303A8D Ostau Bearnés], qui organiza ua cantèra regulara a [[Pau]] e dens son aglomeracion ; en 2019, pilòta aquesta comission au costat de Maurice Broucaret e Jean-Paul Latrubesse, qui causissen lo Cabaret Au Suivant a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Lons Lons (Pyrénées-Atlantiques)|Lons] entà acuélher la cantèra mensuau de [https://www.laciutat.org/ostau_bearnes l'Ostau Bearnés]. [https://cabaretausuivant.wordpress.com/2019/03/15/la-cantera-de-lostau-bearnais-mercredi-3-avril/ La Cantèra de l'Ostau Béarnais ] [[https://bearnaisdeparis.org/2026/01/17/a-lombreta-de-laubar-par-jean-de-lapersonne/ estudi de Jan sus à l'ombreta de l'auba]] Pren part a la [[http://pastoralamorlaas.free.fr/ pastorala|pastorala]] deu País de [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Morla%C3%A0s Morlaàs]], espectacle en lenga occitana que mescla teatre, cant, dança e musica : dens la pastorala ''Gaston IV le Croisé'' (2011), figura entre los cantaires e dens l'equipa de coordinacion generau<ref name="pastorale">{{Lien web |titre=Pastorale du Pays de Morlaàs — Gaston IV le Croisé |url=http://pastoralamorlaas.free.fr/ |site=pastoralamorlaas.free.fr |date=2011 |consulté le=}}</ref>. Balha tanben de charradas sus lo patrimòni cantat pastorau, mai que mai sus los cants de pastors, a Morlaàs<ref name="rdp">{{Article |titre=Morlaàs : la causerie sur les chants de bergers a passionné le public |périodique=[[La République des Pyrénées]] |lieu=Pau |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/pyrenees-atlantiques/morlaas/ |consulté le=}}</ref>. === Ràdio País === Passionat de [[https://www.radiofrance.fr/francemusique/radio-ocora musicas deu monde]], anima longtemps sus [[Ràdio País]] — ràdio associativa d'expression gascona creada en Bearn en 1983 — son emission [https://soundcloud.com/radio-pais/rose-des-sons-deu-22-de-gener-de-2019 La Rose des sons]. === Carnaval Biarnés === Ei lo purmèr a incarnar [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]], personatge centrau e rei deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. == Mòrt == <!-- Data e circonstàncias a completar a partir d'ua font de premsa (necrologia). --> Sa disparicion balha lòc a d'omenatges de part de las associacions culturaus bearnesas, qui saludan son engatjament e son ròtle dens la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}.[[https://oc.wikipedia.org/wiki/Aurost_enta_jan_delapersonne Legir l'aurost enta Jean de Jean Paul LATRUBESSE]] * {{Lien web |auteur=Carnaval Vath-Vielha |titre=Omenatge a Jean de Lapersonne |url= |site= |date=2026 |id=Carnaval Vath-Vielha2026}} == Véser tanben == === Articles connèxes === * [https://ostaubearnes.com/&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw3fyFyaddhk_BBh1Gnwup_y Ostau Bearnés] * [[Ràdio País]] * [[Carnaval Biarnés]] * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Polyphonie_dans_les_Pyr%25C3%25A9n%25C3%25A9es_gasconnes&ved=2ahUKEwiBwbuYtcCVAxVjAvsDHeJWDeAQFnoECCEQAQ&usg=AOvVaw3GxeMlqDqLva-PJsdoOzm0 Polifonia bearnesa] * [https://www.oc-cultura.eu/ Cultura occitana ] gladfukujlgpkgfz0qxsmq1lcpghyxg 2504225 2504223 2026-07-09T16:32:21Z ~2026-38847-80 64310 2504225 wikitext text/x-wiki '''Jean de Lapersonne''', dit '''Jan''', ei un [[cantaire]] de polifonia bearnesa, animator de ràdio e militant de la [[cultura occitana]] en [[Bearn]]<ref name="tourisme-bearn">{{Lien web |titre=La Culture Béarnaise |url=https://www.tourisme-bearn-gaves.com/decouvrir/culture-et-patrimoine/la-culture-bearnaise/ |site=Office de Tourisme Béarn des Gaves |consulté le=}}</ref>. S'engatja entà la creacion de la purmèra Calandreta a Pau, de la quau serà lo purmèr tresaurièr. Ei President de l'Ostau Biarnés, atau com de Ràdio País. Figura deu mitan associatiu de la cançon bearnesa, ei ua de las fòrças vivas de la [https://www.youtube.com/user/OstauBiarnes&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECAwQAQ&usg=AOvVaw0ydv3ebEe-639dhNWiA3n7 cantèra] « Cantem ! » de l'[https://www.laciutat.org/ostau_bearnes Ostau Bearnés], de la quau ei administrator, e anima pendent fòrça annadas l'emission musicau ''Rose des sons'' sus [[Ràdio País]]. Ei tanben lo purmèr [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]] deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. nom=Jean de Lapersonne|imatge=Jean de lapersonne.jpg|sota-títol=Jean de Lapersonne au Carnaval Biarnés de Pau.|escaisnom=Jan, Jantòt|data_naissença=15 d'agost de 1953|luòc_naissença=[[Pontiacq-Villepinte]] (chastèu)|data_decès=13 de març de 2026|luòc_decès=[[Somoulou]]|nacionalitat={{França}}|activitats=Cantaire de polifonia, animator de ràdio, militant culturau {{Infobox Biografia2 | nom = Jean de Lapersonne | imatge = Jean de lapersonne.jpg | sota-títol = Jean de Lapersonne au Carnaval Biarnés de Pau. | escaisnom = Jan, Jantòt | data de naissença = 15 d'agost de 1953 | luòc de naissença = [[Pontiacq-Villepinte]] (chastèu) | data de decès = 13 de març de 2026 | luòc de decès = [[Somoulou]] | nacionalitat = {{França}} | activitats = Cantaire de polifonia, animator de ràdio, militant culturau }} == Biografia == Agent administratiu a la comuna de Gelos. Militant occitan de la purmèra ora, Jean de Lapersonne s'engatja dens fòrça associacions culturaus deu Bearn{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}} : * [[Calandreta]] * [[Ràdio País]] === Cant e polifonia === Cantaire assidú, participa a las cantèras bearnesas e trabalha a la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}. Ei un deus animators de la comission « Cantem ! » de l'[https://www.youtube.com/playlist?list=PL4109B44F63303A8D Ostau Bearnés], qui organiza ua cantèra regulara a [[Pau]] e dens son aglomeracion ; en 2019, pilòta aquesta comission au costat de Maurice Broucaret e Jean-Paul Latrubesse, qui causissen lo Cabaret Au Suivant a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Lons Lons (Pyrénées-Atlantiques)|Lons] entà acuélher la cantèra mensuau de [https://www.laciutat.org/ostau_bearnes l'Ostau Bearnés]. [https://cabaretausuivant.wordpress.com/2019/03/15/la-cantera-de-lostau-bearnais-mercredi-3-avril/ La Cantèra de l'Ostau Béarnais ] [[https://bearnaisdeparis.org/2026/01/17/a-lombreta-de-laubar-par-jean-de-lapersonne/ estudi de Jan sus à l'ombreta de l'auba]] Pren part a la [[http://pastoralamorlaas.free.fr/ pastorala|pastorala]] deu País de [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Morla%C3%A0s Morlaàs]], espectacle en lenga occitana que mescla teatre, cant, dança e musica : dens la pastorala ''Gaston IV le Croisé'' (2011), figura entre los cantaires e dens l'equipa de coordinacion generau<ref name="pastorale">{{Lien web |titre=Pastorale du Pays de Morlaàs — Gaston IV le Croisé |url=http://pastoralamorlaas.free.fr/ |site=pastoralamorlaas.free.fr |date=2011 |consulté le=}}</ref>. Balha tanben de charradas sus lo patrimòni cantat pastorau, mai que mai sus los cants de pastors, a Morlaàs<ref name="rdp">{{Article |titre=Morlaàs : la causerie sur les chants de bergers a passionné le public |périodique=[[La République des Pyrénées]] |lieu=Pau |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/pyrenees-atlantiques/morlaas/ |consulté le=}}</ref>. === Ràdio País === Passionat de [[https://www.radiofrance.fr/francemusique/radio-ocora musicas deu monde]], anima longtemps sus [[Ràdio País]] — ràdio associativa d'expression gascona creada en Bearn en 1983 — son emission [https://soundcloud.com/radio-pais/rose-des-sons-deu-22-de-gener-de-2019 La Rose des sons]. === Carnaval Biarnés === Ei lo purmèr a incarnar [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]], personatge centrau e rei deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. == Mòrt == <!-- Data e circonstàncias a completar a partir d'ua font de premsa (necrologia). --> Sa disparicion balha lòc a d'omenatges de part de las associacions culturaus bearnesas, qui saludan son engatjament e son ròtle dens la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}.[[https://oc.wikipedia.org/wiki/Aurost_enta_jan_delapersonne Legir l'aurost enta Jean de Jean Paul LATRUBESSE]] * {{Lien web |auteur=Carnaval Vath-Vielha |titre=Omenatge a Jean de Lapersonne |url= |site= |date=2026 |id=Carnaval Vath-Vielha2026}} == Véser tanben == === Articles connèxes === * [https://ostaubearnes.com/&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw3fyFyaddhk_BBh1Gnwup_y Ostau Bearnés] * [[Ràdio País]] * [[Carnaval Biarnés]] * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Polyphonie_dans_les_Pyr%25C3%25A9n%25C3%25A9es_gasconnes&ved=2ahUKEwiBwbuYtcCVAxVjAvsDHeJWDeAQFnoECCEQAQ&usg=AOvVaw3GxeMlqDqLva-PJsdoOzm0 Polifonia bearnesa] * [https://www.oc-cultura.eu/ Cultura occitana ] 0coweo1vlactf7fl1m0f4vkm0awq2u5 2504226 2504225 2026-07-09T16:33:27Z ~2026-38847-80 64310 2504226 wikitext text/x-wiki '''Jean de Lapersonne''', dit '''Jan''', ei un [[cantaire]] de polifonia bearnesa, animator de ràdio e militant de la [[cultura occitana]] en [[Bearn]]<ref name="tourisme-bearn">{{Lien web |titre=La Culture Béarnaise |url=https://www.tourisme-bearn-gaves.com/decouvrir/culture-et-patrimoine/la-culture-bearnaise/ |site=Office de Tourisme Béarn des Gaves |consulté le=}}</ref>. S'engatja entà la creacion de la purmèra Calandreta a Pau, de la quau serà lo purmèr tresaurièr. Ei President de l'Ostau Biarnés, atau com de Ràdio País. Figura deu mitan associatiu de la cançon bearnesa, ei ua de las fòrças vivas de la [https://www.youtube.com/user/OstauBiarnes&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECAwQAQ&usg=AOvVaw0ydv3ebEe-639dhNWiA3n7 cantèra] « Cantem ! » de l'[https://www.laciutat.org/ostau_bearnes Ostau Bearnés], de la quau ei administrator, e anima pendent fòrça annadas l'emission musicau ''Rose des sons'' sus [[Ràdio País]]. Ei tanben lo purmèr [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]] deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. {{Infobox Persona|nom=Jean de Lapersonne|imatge=Jean de lapersonne.jpg|sota-títol=Jean de Lapersonne au Carnaval Biarnés de Pau.|escaisnom=Jan, Jantòt|data_naissença=15 d'agost de 1953|luòc_naissença=[[Pontiacq-Villepinte]] (chastèu)|data_decès=13 de març de 2026|luòc_decès=[[Somoulou]]|nacionalitat={{França}}|activitats=Cantaire de polifonia, animator de ràdio, militant culturau}} == Biografia == Agent administratiu a la comuna de Gelos. Militant occitan de la purmèra ora, Jean de Lapersonne s'engatja dens fòrça associacions culturaus deu Bearn{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}} : * [[Calandreta]] * [[Ràdio País]] === Cant e polifonia === Cantaire assidú, participa a las cantèras bearnesas e trabalha a la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}. Ei un deus animators de la comission « Cantem ! » de l'[https://www.youtube.com/playlist?list=PL4109B44F63303A8D Ostau Bearnés], qui organiza ua cantèra regulara a [[Pau]] e dens son aglomeracion ; en 2019, pilòta aquesta comission au costat de Maurice Broucaret e Jean-Paul Latrubesse, qui causissen lo Cabaret Au Suivant a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Lons Lons (Pyrénées-Atlantiques)|Lons] entà acuélher la cantèra mensuau de [https://www.laciutat.org/ostau_bearnes l'Ostau Bearnés]. [https://cabaretausuivant.wordpress.com/2019/03/15/la-cantera-de-lostau-bearnais-mercredi-3-avril/ La Cantèra de l'Ostau Béarnais ] [[https://bearnaisdeparis.org/2026/01/17/a-lombreta-de-laubar-par-jean-de-lapersonne/ estudi de Jan sus à l'ombreta de l'auba]] Pren part a la [[http://pastoralamorlaas.free.fr/ pastorala|pastorala]] deu País de [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Morla%C3%A0s Morlaàs]], espectacle en lenga occitana que mescla teatre, cant, dança e musica : dens la pastorala ''Gaston IV le Croisé'' (2011), figura entre los cantaires e dens l'equipa de coordinacion generau<ref name="pastorale">{{Lien web |titre=Pastorale du Pays de Morlaàs — Gaston IV le Croisé |url=http://pastoralamorlaas.free.fr/ |site=pastoralamorlaas.free.fr |date=2011 |consulté le=}}</ref>. Balha tanben de charradas sus lo patrimòni cantat pastorau, mai que mai sus los cants de pastors, a Morlaàs<ref name="rdp">{{Article |titre=Morlaàs : la causerie sur les chants de bergers a passionné le public |périodique=[[La République des Pyrénées]] |lieu=Pau |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/pyrenees-atlantiques/morlaas/ |consulté le=}}</ref>. === Ràdio País === Passionat de [[https://www.radiofrance.fr/francemusique/radio-ocora musicas deu monde]], anima longtemps sus [[Ràdio País]] — ràdio associativa d'expression gascona creada en Bearn en 1983 — son emission [https://soundcloud.com/radio-pais/rose-des-sons-deu-22-de-gener-de-2019 La Rose des sons]. === Carnaval Biarnés === Ei lo purmèr a incarnar [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]], personatge centrau e rei deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. == Mòrt == <!-- Data e circonstàncias a completar a partir d'ua font de premsa (necrologia). --> Sa disparicion balha lòc a d'omenatges de part de las associacions culturaus bearnesas, qui saludan son engatjament e son ròtle dens la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}.[[https://oc.wikipedia.org/wiki/Aurost_enta_jan_delapersonne Legir l'aurost enta Jean de Jean Paul LATRUBESSE]] * {{Lien web |auteur=Carnaval Vath-Vielha |titre=Omenatge a Jean de Lapersonne |url= |site= |date=2026 |id=Carnaval Vath-Vielha2026}} == Véser tanben == === Articles connèxes === * [https://ostaubearnes.com/&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw3fyFyaddhk_BBh1Gnwup_y Ostau Bearnés] * [[Ràdio País]] * [[Carnaval Biarnés]] * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Polyphonie_dans_les_Pyr%25C3%25A9n%25C3%25A9es_gasconnes&ved=2ahUKEwiBwbuYtcCVAxVjAvsDHeJWDeAQFnoECCEQAQ&usg=AOvVaw3GxeMlqDqLva-PJsdoOzm0 Polifonia bearnesa] * [https://www.oc-cultura.eu/ Cultura occitana ] 94yfbknnnzi1vnkelp1k5miyz6e1jlq 2504227 2504226 2026-07-09T16:38:30Z ~2026-38847-80 64310 2504227 wikitext text/x-wiki '''Jean de Lapersonne''', dit '''Jan''', ei un [[cantaire]] de polifonia bearnesa, animator de ràdio e militant de la [[cultura occitana]] en [[Bearn]]<ref name="tourisme-bearn">{{Lien web |titre=La Culture Béarnaise |url=https://www.tourisme-bearn-gaves.com/decouvrir/culture-et-patrimoine/la-culture-bearnaise/ |site=Office de Tourisme Béarn des Gaves |consulté le=}}</ref>. S'engatja entà la creacion de la purmèra Calandreta a Pau, de la quau serà lo purmèr tresaurièr. Ei President de l'Ostau Biarnés, atau com de Ràdio País. Figura deu mitan associatiu de la cançon bearnesa, ei ua de las fòrças vivas de la [https://www.youtube.com/user/OstauBiarnes&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECAwQAQ&usg=AOvVaw0ydv3ebEe-639dhNWiA3n7 cantèra] « Cantem ! » de l'[https://www.laciutat.org/ostau_bearnes Ostau Bearnés], de la quau ei administrator, e anima pendent fòrça annadas l'emission musicau ''Rose des sons'' sus [[Ràdio País]]. Ei tanben lo purmèr [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]] deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. {{Infobox Persona|nom=Jean de Lapersonne|imatge=Jean de lapersonne.jpg|sota-títol=Jean de Lapersonne au Carnaval Biarnés de Pau.|escaisnom=Jan, Jantòt|data_naissença=15 d'agost de 1953|luòc_naissença=[[Pontiacq-Villepinte]] (chastèu)|data_decès=13 de març de 2026|luòc_decès=[[Somoulou]]|nacionalitat={{França}}|activitats=Cantaire de polifonia, animator de ràdio, militant culturau}} [[Fichièr:Jean de lapersonne.jpg|miniatura|Jean de Lapersonne au Carnaval Biarnés de Pau.]] '''Jean de Lapersonne''', d'escaisnom ''Jan'' o ''Jantòt'', qu'ei nascut lo 15 d'agost de 1953 a [[Pontiacq-Villepinte]] (au chastèu) e mort lo 13 de març de 2026 a [[Somoulou]]. Èra cantaire de polifonia, animator de ràdio e militant culturau. == Biografia == Agent administratiu a la comuna de Gelos. Militant occitan de la purmèra ora, Jean de Lapersonne s'engatja dens fòrça associacions culturaus deu Bearn{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}} : * [[Calandreta]] * [[Ràdio País]] === Cant e polifonia === Cantaire assidú, participa a las cantèras bearnesas e trabalha a la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}. Ei un deus animators de la comission « Cantem ! » de l'[https://www.youtube.com/playlist?list=PL4109B44F63303A8D Ostau Bearnés], qui organiza ua cantèra regulara a [[Pau]] e dens son aglomeracion ; en 2019, pilòta aquesta comission au costat de Maurice Broucaret e Jean-Paul Latrubesse, qui causissen lo Cabaret Au Suivant a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Lons Lons (Pyrénées-Atlantiques)|Lons] entà acuélher la cantèra mensuau de [https://www.laciutat.org/ostau_bearnes l'Ostau Bearnés]. [https://cabaretausuivant.wordpress.com/2019/03/15/la-cantera-de-lostau-bearnais-mercredi-3-avril/ La Cantèra de l'Ostau Béarnais ] [[https://bearnaisdeparis.org/2026/01/17/a-lombreta-de-laubar-par-jean-de-lapersonne/ estudi de Jan sus à l'ombreta de l'auba]] Pren part a la [[http://pastoralamorlaas.free.fr/ pastorala|pastorala]] deu País de [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Morla%C3%A0s Morlaàs]], espectacle en lenga occitana que mescla teatre, cant, dança e musica : dens la pastorala ''Gaston IV le Croisé'' (2011), figura entre los cantaires e dens l'equipa de coordinacion generau<ref name="pastorale">{{Lien web |titre=Pastorale du Pays de Morlaàs — Gaston IV le Croisé |url=http://pastoralamorlaas.free.fr/ |site=pastoralamorlaas.free.fr |date=2011 |consulté le=}}</ref>. Balha tanben de charradas sus lo patrimòni cantat pastorau, mai que mai sus los cants de pastors, a Morlaàs<ref name="rdp">{{Article |titre=Morlaàs : la causerie sur les chants de bergers a passionné le public |périodique=[[La République des Pyrénées]] |lieu=Pau |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/pyrenees-atlantiques/morlaas/ |consulté le=}}</ref>. === Ràdio País === Passionat de [[https://www.radiofrance.fr/francemusique/radio-ocora musicas deu monde]], anima longtemps sus [[Ràdio País]] — ràdio associativa d'expression gascona creada en Bearn en 1983 — son emission [https://soundcloud.com/radio-pais/rose-des-sons-deu-22-de-gener-de-2019 La Rose des sons]. === Carnaval Biarnés === Ei lo purmèr a incarnar [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]], personatge centrau e rei deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. == Mòrt == <!-- Data e circonstàncias a completar a partir d'ua font de premsa (necrologia). --> Sa disparicion balha lòc a d'omenatges de part de las associacions culturaus bearnesas, qui saludan son engatjament e son ròtle dens la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}.[[https://oc.wikipedia.org/wiki/Aurost_enta_jan_delapersonne Legir l'aurost enta Jean de Jean Paul LATRUBESSE]] * {{Lien web |auteur=Carnaval Vath-Vielha |titre=Omenatge a Jean de Lapersonne |url= |site= |date=2026 |id=Carnaval Vath-Vielha2026}} == Véser tanben == === Articles connèxes === * [https://ostaubearnes.com/&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw3fyFyaddhk_BBh1Gnwup_y Ostau Bearnés] * [[Ràdio País]] * [[Carnaval Biarnés]] * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Polyphonie_dans_les_Pyr%25C3%25A9n%25C3%25A9es_gasconnes&ved=2ahUKEwiBwbuYtcCVAxVjAvsDHeJWDeAQFnoECCEQAQ&usg=AOvVaw3GxeMlqDqLva-PJsdoOzm0 Polifonia bearnesa] * [https://www.oc-cultura.eu/ Cultura occitana ] pa9e2ypaopqtdq8srpzj10815hu62x9 2504228 2504227 2026-07-09T16:39:24Z ~2026-38847-80 64310 2504228 wikitext text/x-wiki '''Jean de Lapersonne''', dit '''Jan''', ei un [[cantaire]] de polifonia bearnesa, animator de ràdio e militant de la [[cultura occitana]] en [[Bearn]]<ref name="tourisme-bearn">{{Lien web |titre=La Culture Béarnaise |url=https://www.tourisme-bearn-gaves.com/decouvrir/culture-et-patrimoine/la-culture-bearnaise/ |site=Office de Tourisme Béarn des Gaves |consulté le=}}</ref>. S'engatja entà la creacion de la purmèra Calandreta a Pau, de la quau serà lo purmèr tresaurièr. Ei President de l'Ostau Biarnés, atau com de Ràdio País. Figura deu mitan associatiu de la cançon bearnesa, ei ua de las fòrças vivas de la [https://www.youtube.com/user/OstauBiarnes&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECAwQAQ&usg=AOvVaw0ydv3ebEe-639dhNWiA3n7 cantèra] « Cantem ! » de l'[https://www.laciutat.org/ostau_bearnes Ostau Bearnés], de la quau ei administrator, e anima pendent fòrça annadas l'emission musicau ''Rose des sons'' sus [[Ràdio País]]. Ei tanben lo purmèr [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]] deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. [[Fichièr:Jean de lapersonne.jpg|miniatura|Jean de Lapersonne au Carnaval Biarnés de Pau.]] '''Jean de Lapersonne''', d'escaisnom ''Jan'' o ''Jantòt'', qu'ei nascut lo 15 d'agost de 1953 a [[Pontiacq-Villepinte]] (au chastèu) e mort lo 13 de març de 2026 a [[Somoulou]]. Èra cantaire de polifonia, animator de ràdio e militant culturau. == Biografia == Agent administratiu a la comuna de Gelos. Militant occitan de la purmèra ora, Jean de Lapersonne s'engatja dens fòrça associacions culturaus deu Bearn{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}} : * [[Calandreta]] * [[Ràdio País]] === Cant e polifonia === Cantaire assidú, participa a las cantèras bearnesas e trabalha a la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}. Ei un deus animators de la comission « Cantem ! » de l'[https://www.youtube.com/playlist?list=PL4109B44F63303A8D Ostau Bearnés], qui organiza ua cantèra regulara a [[Pau]] e dens son aglomeracion ; en 2019, pilòta aquesta comission au costat de Maurice Broucaret e Jean-Paul Latrubesse, qui causissen lo Cabaret Au Suivant a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Lons Lons (Pyrénées-Atlantiques)|Lons] entà acuélher la cantèra mensuau de [https://www.laciutat.org/ostau_bearnes l'Ostau Bearnés]. [https://cabaretausuivant.wordpress.com/2019/03/15/la-cantera-de-lostau-bearnais-mercredi-3-avril/ La Cantèra de l'Ostau Béarnais ] [[https://bearnaisdeparis.org/2026/01/17/a-lombreta-de-laubar-par-jean-de-lapersonne/ estudi de Jan sus à l'ombreta de l'auba]] Pren part a la [[http://pastoralamorlaas.free.fr/ pastorala|pastorala]] deu País de [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Morla%C3%A0s Morlaàs]], espectacle en lenga occitana que mescla teatre, cant, dança e musica : dens la pastorala ''Gaston IV le Croisé'' (2011), figura entre los cantaires e dens l'equipa de coordinacion generau<ref name="pastorale">{{Lien web |titre=Pastorale du Pays de Morlaàs — Gaston IV le Croisé |url=http://pastoralamorlaas.free.fr/ |site=pastoralamorlaas.free.fr |date=2011 |consulté le=}}</ref>. Balha tanben de charradas sus lo patrimòni cantat pastorau, mai que mai sus los cants de pastors, a Morlaàs<ref name="rdp">{{Article |titre=Morlaàs : la causerie sur les chants de bergers a passionné le public |périodique=[[La République des Pyrénées]] |lieu=Pau |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/pyrenees-atlantiques/morlaas/ |consulté le=}}</ref>. === Ràdio País === Passionat de [[https://www.radiofrance.fr/francemusique/radio-ocora musicas deu monde]], anima longtemps sus [[Ràdio País]] — ràdio associativa d'expression gascona creada en Bearn en 1983 — son emission [https://soundcloud.com/radio-pais/rose-des-sons-deu-22-de-gener-de-2019 La Rose des sons]. === Carnaval Biarnés === Ei lo purmèr a incarnar [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]], personatge centrau e rei deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. == Mòrt == <!-- Data e circonstàncias a completar a partir d'ua font de premsa (necrologia). --> Sa disparicion balha lòc a d'omenatges de part de las associacions culturaus bearnesas, qui saludan son engatjament e son ròtle dens la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}.[[https://oc.wikipedia.org/wiki/Aurost_enta_jan_delapersonne Legir l'aurost enta Jean de Jean Paul LATRUBESSE]] * {{Lien web |auteur=Carnaval Vath-Vielha |titre=Omenatge a Jean de Lapersonne |url= |site= |date=2026 |id=Carnaval Vath-Vielha2026}} == Véser tanben == === Articles connèxes === * [https://ostaubearnes.com/&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw3fyFyaddhk_BBh1Gnwup_y Ostau Bearnés] * [[Ràdio País]] * [[Carnaval Biarnés]] * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Polyphonie_dans_les_Pyr%25C3%25A9n%25C3%25A9es_gasconnes&ved=2ahUKEwiBwbuYtcCVAxVjAvsDHeJWDeAQFnoECCEQAQ&usg=AOvVaw3GxeMlqDqLva-PJsdoOzm0 Polifonia bearnesa] * [https://www.oc-cultura.eu/ Cultura occitana ] shodb5codcz7i3fo79e5dcmd1noqiw4 2504229 2504228 2026-07-09T16:40:26Z ~2026-38847-80 64310 2504229 wikitext text/x-wiki '''Jean de Lapersonne''', dit '''Jan''', ei un [[cantaire]] de polifonia bearnesa, animator de ràdio e militant de la [[cultura occitana]] en [[Bearn]]<ref name="tourisme-bearn">{{Lien web |titre=La Culture Béarnaise |url=https://www.tourisme-bearn-gaves.com/decouvrir/culture-et-patrimoine/la-culture-bearnaise/ |site=Office de Tourisme Béarn des Gaves |consulté le=}}</ref>. S'engatja entà la creacion de la purmèra Calandreta a Pau, de la quau serà lo purmèr tresaurièr. Ei President de l'Ostau Biarnés, atau com de Ràdio País. Figura deu mitan associatiu de la cançon bearnesa, ei ua de las fòrças vivas de la [https://www.youtube.com/user/OstauBiarnes&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECAwQAQ&usg=AOvVaw0ydv3ebEe-639dhNWiA3n7 cantèra] « Cantem ! » de l'[https://www.laciutat.org/ostau_bearnes Ostau Bearnés], de la quau ei administrator, e anima pendent fòrça annadas l'emission musicau ''Rose des sons'' sus [[Ràdio País]]. Ei tanben lo purmèr [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]] deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. [[Fichièr:Jean de lapersonne.jpg|miniatura|Jean de Lapersonne au Carnaval Biarnés de Pau.]] '''Jean de Lapersonne''', d'escaisnom ''Jan'' o ''Jantòt'', qu'ei nascut lo 15 d'agost de 1953 a [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Pontiacq-Viellepinte Pontiacq-Villepinte]] (au chastèu) e mort lo 13 de març de 2026 a [[Somoulou]]. Èra cantaire de polifonia, animator de ràdio e militant culturau. == Biografia == Agent administratiu a la comuna de Gelos. Militant occitan de la purmèra ora, Jean de Lapersonne s'engatja dens fòrça associacions culturaus deu Bearn{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}} : * [[Calandreta]] * [[Ràdio País]] === Cant e polifonia === Cantaire assidú, participa a las cantèras bearnesas e trabalha a la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}. Ei un deus animators de la comission « Cantem ! » de l'[https://www.youtube.com/playlist?list=PL4109B44F63303A8D Ostau Bearnés], qui organiza ua cantèra regulara a [[Pau]] e dens son aglomeracion ; en 2019, pilòta aquesta comission au costat de Maurice Broucaret e Jean-Paul Latrubesse, qui causissen lo Cabaret Au Suivant a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Lons Lons (Pyrénées-Atlantiques)|Lons] entà acuélher la cantèra mensuau de [https://www.laciutat.org/ostau_bearnes l'Ostau Bearnés]. [https://cabaretausuivant.wordpress.com/2019/03/15/la-cantera-de-lostau-bearnais-mercredi-3-avril/ La Cantèra de l'Ostau Béarnais ] [[https://bearnaisdeparis.org/2026/01/17/a-lombreta-de-laubar-par-jean-de-lapersonne/ estudi de Jan sus à l'ombreta de l'auba]] Pren part a la [[http://pastoralamorlaas.free.fr/ pastorala|pastorala]] deu País de [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Morla%C3%A0s Morlaàs]], espectacle en lenga occitana que mescla teatre, cant, dança e musica : dens la pastorala ''Gaston IV le Croisé'' (2011), figura entre los cantaires e dens l'equipa de coordinacion generau<ref name="pastorale">{{Lien web |titre=Pastorale du Pays de Morlaàs — Gaston IV le Croisé |url=http://pastoralamorlaas.free.fr/ |site=pastoralamorlaas.free.fr |date=2011 |consulté le=}}</ref>. Balha tanben de charradas sus lo patrimòni cantat pastorau, mai que mai sus los cants de pastors, a Morlaàs<ref name="rdp">{{Article |titre=Morlaàs : la causerie sur les chants de bergers a passionné le public |périodique=[[La République des Pyrénées]] |lieu=Pau |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/pyrenees-atlantiques/morlaas/ |consulté le=}}</ref>. === Ràdio País === Passionat de [[https://www.radiofrance.fr/francemusique/radio-ocora musicas deu monde]], anima longtemps sus [[Ràdio País]] — ràdio associativa d'expression gascona creada en Bearn en 1983 — son emission [https://soundcloud.com/radio-pais/rose-des-sons-deu-22-de-gener-de-2019 La Rose des sons]. === Carnaval Biarnés === Ei lo purmèr a incarnar [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]], personatge centrau e rei deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. == Mòrt == <!-- Data e circonstàncias a completar a partir d'ua font de premsa (necrologia). --> Sa disparicion balha lòc a d'omenatges de part de las associacions culturaus bearnesas, qui saludan son engatjament e son ròtle dens la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}.[[https://oc.wikipedia.org/wiki/Aurost_enta_jan_delapersonne Legir l'aurost enta Jean de Jean Paul LATRUBESSE]] * {{Lien web |auteur=Carnaval Vath-Vielha |titre=Omenatge a Jean de Lapersonne |url= |site= |date=2026 |id=Carnaval Vath-Vielha2026}} == Véser tanben == === Articles connèxes === * [https://ostaubearnes.com/&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw3fyFyaddhk_BBh1Gnwup_y Ostau Bearnés] * [[Ràdio País]] * [[Carnaval Biarnés]] * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Polyphonie_dans_les_Pyr%25C3%25A9n%25C3%25A9es_gasconnes&ved=2ahUKEwiBwbuYtcCVAxVjAvsDHeJWDeAQFnoECCEQAQ&usg=AOvVaw3GxeMlqDqLva-PJsdoOzm0 Polifonia bearnesa] * [https://www.oc-cultura.eu/ Cultura occitana ] ga3d3jjm705plq59ibs7p6pr8l3j19l 2504230 2504229 2026-07-09T16:41:16Z ~2026-38847-80 64310 2504230 wikitext text/x-wiki '''Jean de Lapersonne''', dit '''Jan''', ei un [[cantaire]] de polifonia bearnesa, animator de ràdio e militant de la [[cultura occitana]] en [[Bearn]]<ref name="tourisme-bearn">{{Lien web |titre=La Culture Béarnaise |url=https://www.tourisme-bearn-gaves.com/decouvrir/culture-et-patrimoine/la-culture-bearnaise/ |site=Office de Tourisme Béarn des Gaves |consulté le=}}</ref>. S'engatja entà la creacion de la purmèra Calandreta a Pau, de la quau serà lo purmèr tresaurièr. Ei President de l'Ostau Biarnés, atau com de Ràdio País. Figura deu mitan associatiu de la cançon bearnesa, ei ua de las fòrças vivas de la [https://www.youtube.com/user/OstauBiarnes&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECAwQAQ&usg=AOvVaw0ydv3ebEe-639dhNWiA3n7 cantèra] « Cantem ! » de l'[https://www.laciutat.org/ostau_bearnes Ostau Bearnés], de la quau ei administrator, e anima pendent fòrça annadas l'emission musicau ''Rose des sons'' sus [[Ràdio País]]. Ei tanben lo purmèr [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]] deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. [[Fichièr:Jean de lapersonne.jpg|miniatura|Jean de Lapersonne au Carnaval Biarnés de Pau.]] '''Jean de Lapersonne''', d'escaisnom ''Jan'' o ''Jantòt'', qu'ei nascut lo 15 d'agost de 1953 a [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Pontiacq-Viellepinte Pontiacq-Villepinte]] (au chastèu) e mort lo 13 de març de 2026 a [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Soumoulou Somoulou]]. Èra cantaire de polifonia, animator de ràdio e militant culturau. == Biografia == Agent administratiu a la comuna de Gelos. Militant occitan de la purmèra ora, Jean de Lapersonne s'engatja dens fòrça associacions culturaus deu Bearn{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}} : * [[Calandreta]] * [[Ràdio País]] === Cant e polifonia === Cantaire assidú, participa a las cantèras bearnesas e trabalha a la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}. Ei un deus animators de la comission « Cantem ! » de l'[https://www.youtube.com/playlist?list=PL4109B44F63303A8D Ostau Bearnés], qui organiza ua cantèra regulara a [[Pau]] e dens son aglomeracion ; en 2019, pilòta aquesta comission au costat de Maurice Broucaret e Jean-Paul Latrubesse, qui causissen lo Cabaret Au Suivant a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Lons Lons (Pyrénées-Atlantiques)|Lons] entà acuélher la cantèra mensuau de [https://www.laciutat.org/ostau_bearnes l'Ostau Bearnés]. [https://cabaretausuivant.wordpress.com/2019/03/15/la-cantera-de-lostau-bearnais-mercredi-3-avril/ La Cantèra de l'Ostau Béarnais ] [[https://bearnaisdeparis.org/2026/01/17/a-lombreta-de-laubar-par-jean-de-lapersonne/ estudi de Jan sus à l'ombreta de l'auba]] Pren part a la [[http://pastoralamorlaas.free.fr/ pastorala|pastorala]] deu País de [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Morla%C3%A0s Morlaàs]], espectacle en lenga occitana que mescla teatre, cant, dança e musica : dens la pastorala ''Gaston IV le Croisé'' (2011), figura entre los cantaires e dens l'equipa de coordinacion generau<ref name="pastorale">{{Lien web |titre=Pastorale du Pays de Morlaàs — Gaston IV le Croisé |url=http://pastoralamorlaas.free.fr/ |site=pastoralamorlaas.free.fr |date=2011 |consulté le=}}</ref>. Balha tanben de charradas sus lo patrimòni cantat pastorau, mai que mai sus los cants de pastors, a Morlaàs<ref name="rdp">{{Article |titre=Morlaàs : la causerie sur les chants de bergers a passionné le public |périodique=[[La République des Pyrénées]] |lieu=Pau |url=https://www.larepubliquedespyrenees.fr/pyrenees-atlantiques/morlaas/ |consulté le=}}</ref>. === Ràdio País === Passionat de [[https://www.radiofrance.fr/francemusique/radio-ocora musicas deu monde]], anima longtemps sus [[Ràdio País]] — ràdio associativa d'expression gascona creada en Bearn en 1983 — son emission [https://soundcloud.com/radio-pais/rose-des-sons-deu-22-de-gener-de-2019 La Rose des sons]. === Carnaval Biarnés === Ei lo purmèr a incarnar [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Carnaval_biarnes.jpg/960px-Carnaval_biarnes.jpg Sent Pançard]], personatge centrau e rei deu [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Carnaval_biarn%C3%A9s Carnaval Biarnés]]. == Mòrt == <!-- Data e circonstàncias a completar a partir d'ua font de premsa (necrologia). --> Sa disparicion balha lòc a d'omenatges de part de las associacions culturaus bearnesas, qui saludan son engatjament e son ròtle dens la transmission deu cant polifonic{{sfn|Carnaval Vath-Vielha|2026}}.[[https://oc.wikipedia.org/wiki/Aurost_enta_jan_delapersonne Legir l'aurost enta Jean de Jean Paul LATRUBESSE]] * {{Lien web |auteur=Carnaval Vath-Vielha |titre=Omenatge a Jean de Lapersonne |url= |site= |date=2026 |id=Carnaval Vath-Vielha2026}} == Véser tanben == === Articles connèxes === * [https://ostaubearnes.com/&ved=2ahUKEwi8lp-ptcCVAxX9VqQEHVSLBkIQFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw3fyFyaddhk_BBh1Gnwup_y Ostau Bearnés] * [[Ràdio País]] * [[Carnaval Biarnés]] * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Polyphonie_dans_les_Pyr%25C3%25A9n%25C3%25A9es_gasconnes&ved=2ahUKEwiBwbuYtcCVAxVjAvsDHeJWDeAQFnoECCEQAQ&usg=AOvVaw3GxeMlqDqLva-PJsdoOzm0 Polifonia bearnesa] * [https://www.oc-cultura.eu/ Cultura occitana ] 2crylgimau0ighqqitradz7spv6b58m 0 201333 2504232 2026-07-09T21:00:38Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « '''Oui Oui''' èra un grop [[francés]] de [[Pop (musica)|musica pop]] format en 1983 en [[París|region parisenca]] per Étienne Charry (al cant) e Michel Gondry (a la batariá), acompanhats de divèrses musicians segon las periòdas. En [[Occitània]], an agut de resson entre 1989 e 1992 ambe tres cançons en particular, ''Les cailloux'', ''Ma maison'' e ''La ville''. ==Discografia== * 1989 : ''Chacun tout le monde'' * 1991 : ''Formidable'' » 2504232 wikitext text/x-wiki '''Oui Oui''' èra un grop [[francés]] de [[Pop (musica)|musica pop]] format en 1983 en [[París|region parisenca]] per Étienne Charry (al cant) e Michel Gondry (a la batariá), acompanhats de divèrses musicians segon las periòdas. En [[Occitània]], an agut de resson entre 1989 e 1992 ambe tres cançons en particular, ''Les cailloux'', ''Ma maison'' e ''La ville''. ==Discografia== * 1989 : ''Chacun tout le monde'' * 1991 : ''Formidable'' 5j6nh54kosb0706jzl4yw0hzkn1g67y 2504233 2504232 2026-07-09T21:02:06Z Raymond Trencavel 26125 2504233 wikitext text/x-wiki '''Oui Oui''' èra un grop [[francés]] de [[Pop (musica)|musica pop]] format en 1983 en [[París|region parisenca]] per Étienne Charry (al cant) e Michel Gondry (a la batariá), acompanhats de divèrses musicians segon las periòdas. En [[Occitània]], an agut de resson entre 1989 e 1992 ambe tres cançons en particular, ''Les cailloux'', ''Ma maison'' e ''La ville''. ==Discografia== * 1989 : ''Chacun tout le monde'' * 1991 : ''Formidable'' [[Categoria:Grop de musica francés]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] c19kpn2kl3zrdpfi2fjtujd0ronpuru 2504234 2504233 2026-07-09T21:07:25Z Raymond Trencavel 26125 2504234 wikitext text/x-wiki '''Oui Oui''' èra un grop [[francés]] de [[Pop (musica)|musica pop]] format en 1983 en [[París|region parisenca]] per Étienne Charry (al cant) e Michel Gondry (a la batariá), acompanhats de divèrses musicians segon las periòdas. En [[Occitània]], an agut de resson entre 1989 e 1992 ambe tres cançons en particular, ''Les cailloux'', ''La ville'', e sustot ''Ma maison''. Lo grop es quasi inactiu dempuèi 1993. ==Discografia== * 1989 : ''Chacun tout le monde'' * 1991 : ''Formidable'' [[Categoria:Grop de musica francés]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] 8h8dic3cpw5vt4b97bdskpblri6kbhc 2504235 2504234 2026-07-09T21:19:23Z Raymond Trencavel 26125 2504235 wikitext text/x-wiki '''Oui Oui''' èra un grop [[francés]] de [[Pop (musica)|musica pop]] format en 1983 en [[París|region parisenca]] per Étienne Charry (al cant) e Michel Gondry (a la batariá), acompanhats de divèrses musicians segon las periòdas. En [[Occitània]], an agut de resson entre 1989 e 1992 ambe tres cançons en particular, ''Les cailloux'', ''Ma maison'' e ''La ville''. Lo grop es quasi inactiu dempuèi 1993. ==Discografia== * 1989 : ''Chacun tout le monde'' * 1991 : ''Formidable'' [[Categoria:Grop de musica francés]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] fajdludau7zcf30qlunysm6fc3sif1x 0 201334 2504257 2026-07-10T11:01:14Z ~2026-39129-09 64326 Redireccion cap a [[Enfantesa]] 2504257 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION[[Enfantesa]] o0xasumx94uxpjmevehopzt3xn160lw