Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 227 2504301 2477245 2026-07-10T17:23:09Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Clara Luciani]] 2504301 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Julhet}} == Eveniments == * [[1973]] - Independéncia de las [[Bahamas]] == Naissenças == * [[1509]] - [[Joan Calvin]], teologian francés (m. [[1564]]) * [[1830]] - [[Camille Pissarro]], pintor francés (m. [[1903]]) * [[1856]] - [[Nikola Tesla]], fisician croata-american (m. [[1943]]) * [[1862]] - [[Helene Schjerfbeck]], pintora finesa (m. [[1946]]) * [[1867]] - Prince [[Maximilian von Baden]], cancelièr alemand (m. [[1929]]) * [[1871]] - [[Marcel Proust]], escrivan francés (m. [[1922]]) * [[1888]] - [[Giorgio de Chirico]], pintor italian (m. [[1978]]) * [[1901]] - [[Felipe Molas López]], president de Paraguai (m. [[1954]]) * [[1902]] - [[Kurt Alder]], quimista alemand, Prèmi Nobel (m. [[1958]]) * [[1920]] - [[Owen Chamberlain]], fisician american, Prèmi Nobel (m. [[2006]]) * [[1921]] - [[Eunice Kennedy Shriver]], filantròpa americana (m. [[2009]]) * [[1925]] - [[Mahathir bin Mohamad]], primièr ministre de Malàisia * [[1928]] - [[Bernard Buffet]], pintor francés (m. [[1999]]) * [[1931]] - [[Alice Munro]], escrivana canadiana, Prèmi Nobel * [[1941]] - [[Alain Krivine]], politician francés (m. [[2022]]) * [[1942]] - [[Ronnie James Dio]], cantaire, compositor e musician american ([[Black Sabbath]]) (m. [[2010]]) * [[1950]] - [[Prokopis Pavlopoulos]], president de Grècia * [[1953]] - [[John Edwards]], senator american * [[1954]] - [[Neil Tennant]], cantaire britanic ([[Pet Shop Boys]]) * [[1966]] - [[A. O. Scott]], jornalista american * [[1972]] - [[Sofia Vergara]], actritz e modèla colombiana * [[1980]] - [[Claudia Leitte]], cantaira brasilièra * 1980 - [[Jessica Simpson]], cantaira e actritz americana * [[1985]] - [[Mario Gómez]], fotbolaire alemand * [[1992]] - [[Clara Luciani]], cantaira francesa d'Occitània == Decèsses == * [[-323]] - [[Alexandre lo Grand]], rei de Macedònia (n. [[-356]]) * [[138]] - [[-323|Adrian]] emperaire roman (n. [76]]) * [[1559]] - Rei [[Enric II de França]] (n. [[1519]]) * [[1851]] - [[Louis Daguerre|Louis-Jacques Daguerre]], inventor francés, pionièr en la fotografia (n. [[1787]]) * [[1862]] - [[José Travassos Valdez]], primièr ministre de Portugal (n. [[1787]]) * [[1884]] - [[Karl Richard Lepsius]], egiptològ e lingüista alemand (n. [[1810]]) * [[1936]] - [[Abraham Berge]], primièr ministre de Norvègia (n. [[1851]]) * 1936 - [[Carl von Marr]], pintor alemand (n. [[1858]]) * [[1970]] - [[Bjarni Benediktsson]], primièr ministre d'Islàndia (n. [[1908]]) * 1970 - [[Félix Gaillard]], primièr ministre de França (n. [[1919]]) * [[1993]] - [[Armand Vaquerin]], fotbolaire roergàs (n. [[1951]]) * [[2004]] - [[Maria de Lourdes Pintasilgo]], primièr ministre de Portugal (n. [[1930]]) * [[2015]] - [[Omar Sharif]], actor egipcian (n. [[1932]]) ---- Veire tanben : * [[9 de julhet]] | [[11 de julhet]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] ehwpe77tycxwgo96x7qbui4hcjmy68k 2504303 2504301 2026-07-10T17:26:55Z Dostojewskij 20932 /* Decèsses */ ⚠ [[Adrian (emperaire)|Adrian]]: n. [[76]] 2504303 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Julhet}} == Eveniments == * [[1973]] - Independéncia de las [[Bahamas]] == Naissenças == * [[1509]] - [[Joan Calvin]], teologian francés (m. [[1564]]) * [[1830]] - [[Camille Pissarro]], pintor francés (m. [[1903]]) * [[1856]] - [[Nikola Tesla]], fisician croata-american (m. [[1943]]) * [[1862]] - [[Helene Schjerfbeck]], pintora finesa (m. [[1946]]) * [[1867]] - Prince [[Maximilian von Baden]], cancelièr alemand (m. [[1929]]) * [[1871]] - [[Marcel Proust]], escrivan francés (m. [[1922]]) * [[1888]] - [[Giorgio de Chirico]], pintor italian (m. [[1978]]) * [[1901]] - [[Felipe Molas López]], president de Paraguai (m. [[1954]]) * [[1902]] - [[Kurt Alder]], quimista alemand, Prèmi Nobel (m. [[1958]]) * [[1920]] - [[Owen Chamberlain]], fisician american, Prèmi Nobel (m. [[2006]]) * [[1921]] - [[Eunice Kennedy Shriver]], filantròpa americana (m. [[2009]]) * [[1925]] - [[Mahathir bin Mohamad]], primièr ministre de Malàisia * [[1928]] - [[Bernard Buffet]], pintor francés (m. [[1999]]) * [[1931]] - [[Alice Munro]], escrivana canadiana, Prèmi Nobel * [[1941]] - [[Alain Krivine]], politician francés (m. [[2022]]) * [[1942]] - [[Ronnie James Dio]], cantaire, compositor e musician american ([[Black Sabbath]]) (m. [[2010]]) * [[1950]] - [[Prokopis Pavlopoulos]], president de Grècia * [[1953]] - [[John Edwards]], senator american * [[1954]] - [[Neil Tennant]], cantaire britanic ([[Pet Shop Boys]]) * [[1966]] - [[A. O. Scott]], jornalista american * [[1972]] - [[Sofia Vergara]], actritz e modèla colombiana * [[1980]] - [[Claudia Leitte]], cantaira brasilièra * 1980 - [[Jessica Simpson]], cantaira e actritz americana * [[1985]] - [[Mario Gómez]], fotbolaire alemand * [[1992]] - [[Clara Luciani]], cantaira francesa d'Occitània == Decèsses == * [[-323]] - [[Alexandre lo Grand]], rei de Macedònia (n. [[-356]]) * [[138]] - [[Adrian (emperaire)|Adrian]] emperaire roman (n. [[76]]) * [[1559]] - Rei [[Enric II de França]] (n. [[1519]]) * [[1851]] - [[Louis Daguerre|Louis-Jacques Daguerre]], inventor francés, pionièr en la fotografia (n. [[1787]]) * [[1862]] - [[José Travassos Valdez]], primièr ministre de Portugal (n. [[1787]]) * [[1884]] - [[Karl Richard Lepsius]], egiptològ e lingüista alemand (n. [[1810]]) * [[1936]] - [[Abraham Berge]], primièr ministre de Norvègia (n. [[1851]]) * 1936 - [[Carl von Marr]], pintor alemand (n. [[1858]]) * [[1970]] - [[Bjarni Benediktsson]], primièr ministre d'Islàndia (n. [[1908]]) * 1970 - [[Félix Gaillard]], primièr ministre de França (n. [[1919]]) * [[1993]] - [[Armand Vaquerin]], fotbolaire roergàs (n. [[1951]]) * [[2004]] - [[Maria de Lourdes Pintasilgo]], primièr ministre de Portugal (n. [[1930]]) * [[2015]] - [[Omar Sharif]], actor egipcian (n. [[1932]]) ---- Veire tanben : * [[9 de julhet]] | [[11 de julhet]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] gr28u1lpdsfvro0mjcaaj70930axxk1 0 465 2504295 2502846 2026-07-10T17:12:11Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Kathleen Booth]] 2504295 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Julhet}} == Eveniments == * [[1816]] - Independéncia d'[[Argentina]]. == Naissenças == * [[1835]] - [[Tomás Estrada Palma]], president de Cuba (m. [[1908]]) * [[1836]] - [[Henry Campbell-Bannerman]], primièr ministre del Reialme Unit (m. [[1908]]) * [[1858]] - [[Franz Boas]], antropològ alemand-american (m. [[1942]]) * [[1879]] - [[Carlos Chagas]], mètge brasilièr (m. [[1934]]) * [[1894]] - [[Pyotr Kapitsa]], fisician rus, Prèmi Nobel (m. [[1984]]) * [[1897]] - [[Joan Casso]], escrivan, resistent, critic d'art, traductor e poèta occitan (m. [[1986]]) * [[1901]] - [[Barbara Cartland]], escrivan britanic (m. [[2000]]) * [[1911]] - [[John Archibald Wheeler]], fisician american (m. [[2008]]) * [[1914]] - [[Willi Stoph]], president e primièr ministre d'Alemanha Orientala (m. [[1999]]) * [[1916]] - [[Edward Heath]], primièr ministre del Reialme Unit (m. [[2005]]) * [[1922]] - [[Kathleen Booth]], cercaira en informatica e matematiciana (m. [[2022]]) * [[1926]] - [[Ben Roy Mottelson]], fisician danés-american, Prèmi Nobel * [[1928]] - [[Hans Modrow]], primièr ministre d'Alemanha Orientala * [[1929]] - Rei [[Hassan II de Marròc]] (m. [[1999]]) * [[1933]] - [[Oliver Sacks]], neurologista, professor e escrivan american * [[1935]] - [[Mercedes Sosa]], cantaira argentina (m. [[2009]]) * [[1937]] - [[David Hockney]], pintre e fotograf britanic (m. [[2026]]) * [[1938]] - [[Georges Frêche]], politician francés (m. [[2010]]) * [[1947]] - [[O. J. Simpson]], campion fotbòl american * [[1950]] - [[Víktor Ianokòvych]], primièr ministre d'Ucraïna * 1950 - [[Laurent Cayrel]], foncionari gascon del estat francés * [[1956]] - [[Tom Hanks]], actor american * [[1994]] - [[Courtney Love]], cantaira e actritz americana * [[1991]] - [[Mitchel Musso]], actor american == Decèsses == * [[1850]] - [[Zachary Taylor]], president dels Estats Units (n. [[1784]]) * 1850 - [[Jean Pierre Boyer]], president d'Haití (n. [[1776]]) * [[1856]] - [[Amedeo Avogadro]], quimista italian (n. [[1776]]) * [[1906]] - [[Alfred Stelzner]], compositor alemand (n. [[1852]]) * [[1932]] - [[King Camp Gillette]], inventor e entrepreneire american (n. [[1855]]) * [[1980]] - [[Vinicius de Moraes]], cantautor e poèta brasilièr (n. [[1913]]) * [[2002]] - [[Rod Steiger]], actor american (n. [[1925]]) ---- Vejatz tanben: * [[8 de julhet]] | [[10 de julhet]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 9jal2c7wwsoihtew8newbbwadjkv3o5 0 2735 2504309 2482713 2026-07-10T17:36:17Z ~2026-39129-09 64326 2504309 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País |carta= |nom_local=''Slovenská republika'' ([[eslovac]]) |nom_occitan=Republica Eslovaca |de= |imatge_bandièra=Flag of Slovakia.svg |ligam_bandièra= |imatge_blason= Coat of arms of Slovakia.svg |ligam_blason= |imatge_mapa=EU-Slovakia.svg |devisa= |capitala=[[Bratislava]] |coordenadas_capitala={{coord|48|08|9|N|17|07|7|E}} | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Bratislava]] |tipe_govèrn=[[Republica]] | títols_dirigents=[[Lista dels presidents d'Eslovaquia|President]]<br />[[Lista dels primièrs ministres d'Eslovaquia|Primièr ministre]] | noms_dirigents=[[Peter Pellegrini]]<br />[[Robert Fico]] |superfícia_reng=126 |superfícia_totala={{formatnum:49 035}} |percentatge_aiga=0.72 |populacion_reng=113 |populacion_totala={{formatnum:5 460 185}} |populacion_annada=2022 |densitat=111 |tipe_independéncia= |país_independéncia= |data_independéncia= |païses frontalièrs= |gentilici=Eslovac, Eslovaca |IDH_annada=2021 |IDH=0,848 |IDH_categoria= |IDH_reng=45en |còde_país= | moneda =Eur | còde_moneda=(EUR) |fus_orari=+1 |imne_nacional= |domeni_internet=[[.sk]] |indicatiu_telefonic=+421 | organizacions_internacionalas= |lengas_regionalas=[[bulgar]], [[chèc]], [[croat]], [[ongrés]], [[alemand]], [[polonés]], [[romaní]], [[rus]], [[rutèn (lenga)|rutèn]], [[sèrbe]], [[ucraïnés]]|percentatge_aiga_an=2015}} '''Eslovaquia''' (en [[eslovac]]: ''Slovensko''), oficialament la '''Republica Eslovaca''' (en eslovac: ''Slovenská republika''),<ref>Constitucion eslovaca, art. 1, 1: {{Blòc de citacion|Slovenská republika je zvrchovaný, demokratický a právny štát. Neviaže sa na nijakú ideológiu ani náboženstvo.}}</ref> es un [[estat sobeiran]] de l'[[Euròpa Centrala]] sens accès a la mar. Confronta [[Polonha]] al nòrd, [[Ucraïna]] a l'èst, [[Ongria]] al sud, e [[Àustria]] e [[Republica Chèca|Chèquia]] a l'oèst. La capitala n'es [[Bratislava]], la lenga oficiala es l'eslovac, però son reconegudas onze autras lengas minoritàrias. Eslovaquia es membre de l'[[Union Europèa]], l'[[OTAN]], las [[Nacions Unidas]], l'[[OCDE]] e l'[[Organizacion Mondiala del Comèrci|OMC]], entre d'autres. == Istòria == === De la Preïstòria a la conquista ongresa === Lei traças umanas pus ancianas descubèrtas en Eslovaquia datan de {{formatnum:200000}} ans. Durant lo [[Paleolitic]] Superior (entre {{formatnum:35000}} e {{formatnum:8000}} av. JC), divèrsei culturas liticas ocupèron la region e desvolopèron de formas artisticas pròprias. Puei, au [[Mesolitic]] (entre {{formatnum:8000}} e {{formatnum:6000}} av. JC), l'[[agricultura]] se difusèt pauc a pauc e favorizèt la sedentarizacion. Lo mestritge dau [[bronze]] e dau [[fèrre]] permetèt l'aparicion d'activitats novèlas coma lo norrigatge e la construccion d'abitats pus importants. Au sègle V av. JC, la region èra poblada per de populacions [[cèltas]] que dispareguèron au sègle I ap. JC en causa d'atacas [[Empèri Roman|romanas]] (dempuei lo [[sud]]) e germanicas (a partir dau [[nòrd]]). Puei, lo territòri eslovac foguèt un teatre d'afrontaments entre [[Empèri Roman|Romans]] e [[Marcomans]]. A partir dau sègle IV ap. JC, l'arribada de [[Empèris nomadas|cavaliers nomadas]] ([[Huns]]...) en [[Euròpa Orientala]] entraïnèt l'abandon d'Eslovaquia per lei Germans. Foguèron remplaçats per d'[[Eslaus]], a l'origina dei pòbles chèc e eslovac, vèrs [[500]]. En [[833]], aquelei pòbles participèron a la fondacion de la [[Granda Moràvia]]. Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle IX, lei princes d'aqueu reiaume sostenguèron son evangelizacion. Aquò suscitèt de tensions entre lei [[clergat]]s dependents de [[Roma]] e de [[Constantinòble]] mai permetèt, a l'iniciativa de [[Ciril]], l'invencion dau premier [[alfabet]] [[Lengas eslavas|eslau]]. Au començament dau sègle X, la [[Granda Moràvia]] foguèt destrucha per lei [[Ongria|Magiars]]. Dins lo corrent dau sègle, lo territòri eslovac, en despiech de son relèu [[montanha|montanhós]], passèt sota son contraròtle e prenguèt lo nom d'Auta Ongria. Una noblesa d'origina ongresa i prenguèt lo poder mai la populacion eslava se mantenguèt e demorèt majoritària. Pasmens, aquò rompèt l'unitat deis Eslaus dei [[Carpats]] Occidentaus e entraïnèt pauc a pauc la formacion dei pòbles chèc (a l'oèst) e eslovac (a l'èst). === Lo periòde austroongrés === ==== Lo periòde ongrés ==== L'Auta Ongria demorèt au sen d'[[Ongria]] fins a sa disparicion dins lo corrent deis annadas 1520. A partir dau sègle XIII, de colons [[Alemanha|alemands]] recebèron lo drech d'esplechar lei ressorsas minièras dau país e de fondar de « vilas reialas ». Vèrs [[1400]], formavan aperaquí un tèrç de la populacion e avián un ròtle important dins l'economia ongresa. Durant aqueu periòde, l'influéncia [[cultura]]la de [[Boèmia]], especialament aquela de l'[[Universitat de Praga]], gardèt son primat en Auta Ongria. Per exemple, leis abitants adoptèron lo [[chèc]] (amb certanei trachs eslovacs) coma lenga escricha. A la fin dau sègle XV e au començament dau sègle XVI, la region foguèt tocada per de trèbols sociaus (coma lo rèsta d'[[Ongria]]) en causa deis abüs de la noblesa qu'aprofichava lo declin dau poder reiau per renfòrçar sei prerogativas. Dins lo corrent deis annadas 1520-1530, l'invasion dau [[Reiaume d'Ongria]] per lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]] agantèt pas l'Auta Ongria qu'èra tròp alunchada dau teatre dei combats. La region foguèt ansin integrada dins « l'Ongria Reiala » dirigida per lei [[Ostal d'Absborg|Habsborg]]. [[Bratislava|Pozsony]] (uei [[Bratislava]]) ne venguèt la [[capitala]] en [[1536]]. ==== Lo periòde austrian ==== Au sen de l'Empèri Habsborg, leis Eslovacs, gaire nombrós, ocupèron una plaça relativament marginala en causa de sa demografia febla e de sa posicion periferica. Lo contèxte sociau malaisat i favorizèt la difusion dau [[protestantisme]] (sustot lo [[luterianisme]]). En despiech dau sostèn deis autoritats e de l'armada [[Àustria|austrianas]], la [[Còntra-Reforma]] menada per lei [[jesuista]]s aguèt de dificultats per tornar convertir la region au [[catolicisme]] e lo protestantisme i dispareguèt pas avans lo començament dau sègle XVIII. Dins aquò, la question religiosa empachèt pas lo redreiçament de l'economia de la region e lo sègle XVIII foguèt un periòde de prosperitat e de desvolopament culturau (fondacion d'una Societat dei Sciéncias en [[1793]]). ==== L'emergéncia dau sentiment nacionau eslovac ==== Au començament deis annadas 1830, leis idèas novèlas veïculadas per la [[Revolucion Francesa|Revolucion]] [[França|Francesa]] e l'emergéncia d'un [[nacionalisme]] ongrés vigorós entraïnèron l'afirmacion d'un sentiment nacionau eslovac. Premier, regardèt lo domeni lingüistic amb l'òbra de [[Ludovit Stúr]] ([[1815]]-[[1856]]) que creèt una lenga eslovaca literària a partir d'un dialècte de la region de [[Banská Bystrica]]. Puei, en [[1848]], lo nacionalisme eslovac s'afirmèt d'un biais politic amb la redaccion dei ''Demandas de la Nacion Eslovaca'' adreiçadas per [[Ludovit Stúr|Stúr]] ai revolucionaris [[Ongria|ongrés]]. Pasmens, lo [[govèrn]] de [[Budapèst]] refusèt de lei considerar e assaièt de'n arrestar l'autor. Leis Eslovacs jonhèron donc lei fòrças imperialas e participèron a la repression de la [[Prima dei Pòbles]]. Après l'instauracion de la [[Àustria-Ongria|Monarquia Dobla]] en [[1867]], leis Eslovacs foguèron laissats solets en fàcia dau [[govèrn]] de [[Budapèst]]. La region deguèt alora faciar una politica de magiarizacion, especialament durant lo govèrn de [[Kálmán Tisza]] ([[1875]]-[[1890]]), amb la nominacion de foncionaris ongrés ò amb la supression de l'ensenhament segondari en [[eslovac]]. Pasmens, aquò aguèt rapidament d'efècts contraris ais objectius cercats. D'efèct, la magiarizacion renforcèt lo nacionalisme eslovac que se raprochèt dei movements chècs e que se dotèt d'estructuras politicas coma lo [[Partit Popular Eslovac]] d'[[Andrej Hlinka]] ò lo [[Partit Agrarian]] de [[Milan Hodza]]. === Lo periòde checoslovac === ==== De la formacion de Checoslovaquia a la Segonda Guèrra Mondiala ==== [[Fichièr:Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png|thumb|right|Eslovaquia durant lei Partiments de [[Checoslovaquia]] de [[1938]]-[[1939]].]] En [[1914]], la mobilizacion dei soudats chècs e eslovacs au sen de l'armada imperiala austroongresa se debanèt sensa dificultat. En revènge, una partida deis elèits chausiguèt de sostenir l'Entenduda. En [[1916]], [[Tomás Masaryk]] e [[Edvard Benes]] fondèron ansin un Conseu Nacionau dei País Chècs que se transformèt en Conseu Checoslovac l'annada seguenta quand [[Milan Stefánik]] lo jonhèt. L'accion d'aqueu comitat permetèt la formacion d'unitats militaras checoslovacas que participèron a la guèrra amb leis Aliats. Reconegut per lei venceires, poguèt proclamar l'independéncia de [[Checoslovaquia]] lo 31 d'octòbre de [[1918]]. La definicion dei [[frontiera]]s dau país novèu foguèt basada sus de critèris totalament diferents entre lei territòris chècs e eslovacs. Dins lo premier cas, lei Chècs podián s'apielar sus lo legat istoric prestigiós de la Corona de Boèmia. Dins lo segond cas, leis Eslovacs, qu'avián plus d'estats pròpris dempuei la conquista magiara, deguèron negociar lei limits de son territòri a partir de consideracions [[etnia|etnicas]], economicas e estrategicas. Ansin, per protegir militarament la region, leis Aliats li donèron una frontiera fòrça meridionala qu'entraïnèt la formacion d'una importanta minoritat ongresa en Eslovaquia. Li donèron tanben [[Rutènia]] a l'[[èst]] qu'èra una region poblada per d'Ucraïnians. Durant l'entre doas guèrras, leis Eslovacs formavan 16 a 17% de la populacion [[Checoslovaquia|checoslovaca]]. De tensions apareguèron rapidament amb lei Chècs en causa de la manca de reconóissença dau particularisme eslovac (nominacion de foncionaris chècs, politica unificatritz de [[Praga]]...). [[Andrek Hlinka]] e la figura montanta dau periòde, [[Josef Tiso]], foguèron lei caps principaus de l'oposicion eslovac. Lo 6 d'octòbre de [[1938]], aprofichant lo partiment de [[Checoslovaquia]] organizat per [[Adolf Hitler]], [[Josef Tiso|Tiso]] proclamèt l'autonòmia d'Eslovaquia e de [[Rutènia]]. Pasmens, lo 2 de novembre seguent, deguèt abandonar lei regions magiarofònas e [[Rutènia]] a [[Ongria]]. Aquò empachèt pas lo raprochament amb [[Alemanha]]. Lo 14 de març de [[1939]], Eslovaquia proclamèt ansin son independéncia sota proteccion alemanda. Un regime [[faissisme|faissista]] se metèt alora en plaça. Sei tropas participèron activament a la guèrra dins lo camp de l'Axe e [[Bratislava]] participèt au genocidi dei [[judaïsme|judieus]] eslovacs ({{formatnum:65000}} mòrts). Pasmens, lo govèrn de [[Josef Tiso|Tiso]] se turtèt rapidament a de movements de partisans antinazis. Per exemple, a partir d'aost de [[1944]], una guerilha poderosa se formèt dins la region de [[Banská Bystrica]]. Enfin, lei [[URSS|Sovietics]] intrèron dins lo país en [[1945]] ocupant [[Kosice]] en març e [[Bratislava]] en abriu. ==== Lo periòde comunista ==== Après la desfacha [[Alemanha|alemanda]], [[Checoslovaquia]] foguèt restablida dins sei frontieras de [[1937]] mai deguèt laissar [[Rutènia]] a l'[[URSS|Union Sovietica]]. En Eslovaquia, aperaquí {{formatnum:8000}} personas foguèron condamnadas per collaboracion e [[Josef Tiso]] foguèt executat en [[1947]]. En [[1948]], a l'eissida dau [[Còp de Praga]], lo país intrèt au sen dau blòt [[comunisme|comunista]]. Durant lo periòde comunista, la question de l'especificitat eslovaca contunièt de trebolar la vida politica checoslovaca. Ansin, en [[1954]], [[Gustáv Husák]], important cap dau Partit d'origina eslovaca, foguèt condamnat per « nacionalisme borgés ». Pasmens, après l'invasion [[URSS|sovietica]] de [[1968]], foguèt cargat de la « normalizacion » de [[Checoslovaquia]]. Aquò permetèt a Eslovaquia d'obtenir una autonòmia intèrna (dins l'encastre d'una federacion) e de mejans per ragantar son retard economic a respèct dei regions chècas. [[Gustáv Husák|Husák]] gardèt lo poder fins a [[1987]] e son remplaçament per de quadres pus favorables a la ''[[perestroïka]]''. En [[1989]], leis Eslovacs participèron largament ai manifestacions còntra lo regime comunista. {{formatnum:100000}} personas defilèron lo 16 de novembre de [[1989]] a [[Bratislava]] e lo movement [[Public còntra la Violéncia]] (VPN) dau país organizèt una grèva generala a partir dau 27 de novembre. En abriu de [[1990]], [[Checoslovaquia]] prenguèt lo nom de Republica Federativa Chèca e Eslovaca. Dos mes pus tard, d'eleccions donèron 29,3% dei sufragis au [[Public còntra la Violéncia|VPN]], 19,2% ai crestians democratas, 13,9% ai nacionalistas e 13,3% ai comunistas. ==== Lo partiment de Checoslovaquia e l'independéncia ==== Après lo vòte de [[1990]], [[Vladimir Meciar]] ([[Public còntra la Violéncia|VPN]]) venguèt Premier Ministre dau govèrn eslovac. Pasmens, son partit se fragmentèt rapidament. En març, formèt ansin un partit de tendància [[nacionalisme|nacionalista]] dich [[Movement per una Eslovaquia Democratica]] (HZDS). Escartat dau poder en abriu en [[1991]], lo retrobèt en març de [[1992]] après una victòria electorala. Volentiers populista, s'opausèt a la politica liberala dau govèrn centrau de [[Praga]]. En julhet, proclamèt la sobeiranetat d'Eslovaquia e negocièt lo partiment de [[Checoslovaquia]] amb [[Václav Havel]]. L'independéncia d'Eslovaquia venguèt efectiva lo 1{{èr}} de genier de [[1993]]. === La Republica Eslovaca === Après l'[[independéncia]], [[Vladimir Meciar]] demorèt a la tèsta d'Eslovaquia fins a [[1998]]. [[Nacionalisme|Nacionalista]] e prorussa, sa politica maucontentèt lei país vesins e isolèt [[Bratislava]]. Una coalicion gropant crestians democratas, sociau-democratas e partits de la minoritat ongresa se formèt per s'opausar au [[Movement per una Eslovaquia Democratica|HZDS]]. Ganhèt leis eleccions legislativas en [[1998]] e presidencialas en [[1999]]. Lo president novèu, [[Rudolf Schuster]], adoptèt una politica prooccidentala e Eslovaquia integrèt l'[[OTAN]] e l'[[Union Europèa]] en [[2004]]. Pasmens, en [[2006]], de tensions a prepaus dei relacions amb la Glèisa Catolica entraïnèron la rompedura de la coalicion governamentala. La meteissa [[annada]], leis eleccions donèron la victòria ai sociau-democratas de [[Robert Fico]] ([[Direccion-Democracia Sociala|Smer]]) que s'alièt amb [[Vladimir Meciar]] per formar lo govèrn. Confiermèt l'orientacion atlantica de [[Bratislava]] e Eslovaquia adoptèt l'[[èuro]] en [[2009]]. En revènge, l'adopcion d'una [[lei|lèi]] d'enebiment dei lengas minoritàrias dins l'administracion entraïnèt tornarmai de tensions vivas amb [[Budapèst]]. La [[crisi economica de 2008]] aguèt de consequéncias grèvas sus l'economia eslovaca qu'es dependenta de seis [[exportacion]]s. Lei liberaus e la drecha averèron leis eleccions de [[2010]] e [[Iveta Radicová]] venguèt Premier Ministre. Pasmens, la coalicion governamentala se devesiguèt après quauquei mes de poder a prepaus de la question deis ajudas europèas destinadas a [[Grècia]]. En març de [[2012]], un escrutinh anticipat permetèt a [[Robert Fico]] de tornar trobar la direccion dau [[govèrn]]. Engatjèt una politica anti-austeritat e ganhèt leis eleccions de [[2016]]. == Geografia == === Divisions administrativas === En [[1993]], Eslovaquia eireta de las divisions administrativas de Checoslovaquia : se las quatre regions ([[Bratislava]], [[Eslovaquia Occidentala]], [[Eslovaquia Centrala]], [[Eslovaquia Orientala]]) son pas pus utilizadas dempuèi la fin de [[1990]], sèrva los 79 [[districtes d'Eslovaquia|districtes]] e las comunas. Dempuèi [[2001]] Eslovaquia es devesida en uèch regions (''kraje'') qu'agropan los districtes e qu'an un estatut d'autonomia. Se fa la diferéncia entre la region (''kraj'', subdivision administrativa, amb una administracion nomenada per l'Estat central) e la region autonòma (''samosprávny kraj'', collectivitat territoriala amb un executiu elegit). Lo mot popular per ''region'' es ''župa'', que correspond a l'occitan ''província''. Es admés coma sinonim per {{guil|region autonòma}}. Las comunas an tanben ganhat una autonomia locala. Las regions pòrtan lo nom de son capluòc : * [[Banská Bystrica (region)|Banská Bystrica]] * [[Bratislava (region)|Bratislava]] * [[Košice (region)|Košice]] * [[Nitra (region)|Nitra]] * [[Prešov (region)|Prešov]] * [[Trenčín (region)|Trenčín]] * [[Trnava (region)|Trnava]] * [[Žilina (region)|Žilina]] == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Paleta Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Eslovaquia|*]] icvngudr909wzgvp0ly6p8ux7k5pbfe 0 3113 2504376 2492638 2026-07-11T11:34:33Z ~2026-39352-32 64338 /* */ 2504376 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | nom_local = {{Lista desenrotlanta | estil_bóstia = background:transparent; text-align:center; font-weight:normal; line-height:normal; font-size:15px; | títol = Noms oficials | {{Infotaula | sosbóstia = òc | data1 = ''Koninkrijk België'' ([[neerlandés]]) | data2 = ''Royaume de Belgique'' ([[francés]]) | data3 = ''Königreich Belgien'' ([[alemand]]) }} }} | mapa = EU-Belgium.svg | devisa = {{Bes | «Einigkeit macht stark» ([[neerlandés]]) | «L{{'}}union fait la force» ([[francés]]) | «Eendracht maakt macht» ([[alemand]]) |(en occitan: «[[L'Union fa la fòrça]]») }} | capitala = [[Brussèlas]] | mai_granda_vila = [[Anvèrs]] | tipe_govèrn = [[monarquia constitucionala]]<br />[[Parlament|parlamentària]] | cap_títol1 = [[Lista dels monarcas de Belgica|Monarca]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres de Belgica|Primièr ministre]] | cap1 = [[Felip de Belgica]] | cap2 =[[Bart De Wever]]<ref>{{Ref-web |url=https://www.ejustice.just.fgov.be/cgi/article_body.pl?language=fr&caller=summary&pub_date=25-02-04&numac=2025001147 |títol=Arrêté royal du 3 février 2025 portant nomination du Premier ministre |editor=Cancelariá del Primièr ministre |lenga=fr |site=www.ejustice.just.fgov.be |consulta=7 de febrièr de 2025}}</ref> | superfícia_reng = 140 | superfícia_totala = {{formatnum:30689}} | percentatge_aiga = {{unitat|6,2}} | populacion_reng = 74 | populacion_totala = {{formatnum:11812354}} | populacion_an = 2025 | populacion_ref = <ref name="pop"/> | densitat = 384,91 | tipe_independéncia = Revolucion Bèlga | país_independéncia = dels [[Païses Basses]] | data_independéncia = en [[1830]] | gentilici = Bèlga ([[epicèn]]) | còde_país = BE | moneda = [[Èuro]] | còde_moneda = EUR | fus_orari = [[UTC]]+01:00 | imne_nacional = ''[[La Brabançonne]]''<ref>{{Ref-web |url=https://www.belgium.be/fr/la_belgique/connaitre_le_pays/la_belgique_en_bref/symboles/hymnes |títol=L'hymne national belge - texte officiel |lenga=fr |site=belgium.be}}</ref> | domeni_internet = [[.be]] | indicatiu_telefonic = +32 | organizacions_internacionalas = {{Bes | [[Organizacion de las Nacions Unidas|ONU]]: 27 de decembre de 1945<ref>{{Ref-web |url=http://www.un.org/fr/members/index.shtml|títol=Liste des membres des Nations Unies|lenga=fr|site=www.un.org}}</ref> | [[Organizacion del Tractat de l'Atlantic Nòrd|OTAN]]: 4 d'abril de 1949 | [[Union Europèa|UE]]: 25 de març de 1957 }} | imne audio = La Brabançonne.oga | lengas_oficialas = [[neerlandés]] · [[francés]] · [[alemand]] | lengas_regionalas = [[flamenc]] · [[valon]] · [[champanhòl]] · [[picard]] · [[luxemborgés]] · [[limborgés]] · [[lorenc]] | etiqueta_lengas_regionalas = Lengas autoctònas }} '''Belgica''',<ref group="nòta">En [[neerlandés]]: ''België'' {{AFI|[ˈbɛlɣijə]|Nl-belgie.ogg}}; en [[francés]]: ''Belgique'' {{AFI|[bɛlʒik]|LL-Q150 (fra)-Fhala.K-Belgique.wav}}; en [[alemand]]: ''Belgien'' {{AFI|[ˈbɛlɡi̯ən]|De-Belgien.ogg}}.</ref> oficialament lo '''Reialme de Belgica''' (var. '''Reiaume de Belgica'''),<ref group="nòta">En [[neerlandés]]: ''Koninkrijk België''; en [[francés]]: ''Royaume de Belgique;'' en [[alemand]]: ''Königreich Belgien''.</ref> es un [[país]] de l'[[Euròpa del Nòrd]], membre de l'[[Union Europèa]]. Confronta al nòrd los [[Païses Basses]], a l'èst [[Alemanha]], al sud [[Luxemborg (país)|Luxemborg]] e [[França]]. Es banhada al nòrd per la [[mar del Nòrd]]. Lo territòri ocupa una superfícia de 30 689 km²,<ref name="pop">{{Ref-web|url=https://statbel.fgov.be/fr/themes/construction-logement/occupation-du-sol-selon-le-registre-cadastral|títol=Occupation du sol selon le Registre cadastral|data=18 de novembre de 2024|editor=Statbel|consulta=8 de febrièr de 2025|lenga=fr}}</ref> amb una populacion de 11 812 354 abitants lo 1^r de genièr de 2025.<ref>{{Ref-web|url=https://www.ibz.rrn.fgov.be/fr/population/statistiques-de-population/|títol=Statistiques de la population|editor=Servici Public Federal de l'Interior|consulta=8 de febrièr de 2025|lenga=fr}}</ref> La capitala n'es la vila de [[Brussèlas]] qu'abrita las instàncias federalas<ref group="a">[[#constitucion|Constitucion bèlga, art. 194]].</ref> aital coma las institucions europèas, mentre que l'aglomeracion mai poblada n'es [[Anvèrs]]. Belgica es una monarquia constitucionala parlamentària amb un sistèma politic complèxe partejat entre las entitats regionalas e lingüisticas.<ref>{{Ref-libre|títol=Je pars vivre en Belgique|lenga=fr|an=2018|editor=Overseas|cognòm=Gauthier|nom=Sylvie|isbn=9791094735053|pagina=14}}</ref> L'Estat es dividit en tres regions autonòmas: al nòrd la [[Region Flamenca]] (Flandra), al sud la [[Valonia|Region Valona]] (Valonia), e al centre la [[Region de Brussèlas-Capitala]].<ref group="a">[[Belgica#constitucion|Constitucion bèlga, art. 3]].</ref> D'autra banda, la populacion forma doas comautats lingüisticas principalas: la [[Comunautat Flamenca de Belgica|Comunautat Flamenca]] de lenga neerlandesa, e la [[Comunautat Francesa]] de lenga francesa; la [[Comunautat Germanofòna de Belgica|Comunautat Germanofòna]] de lenga alemanda, existís tanben dins l'èst del país. == Istòria == {{veire|Istòria de Belgica}} Belgica resulta de la fusion de divèrses estats feudals del Sant Empèri Germanic: lo Principat de Lièja (985–1789), lo Ducat de Brabant (1183–1795), lo Comtat d'Enaut (c. 900–1795), lo Comtat de Flandra (866–1795), lo Ducat de Limborg (1101–1795) e la partida orientala del Ducat de Luxemborg (1353–1795). Fins al {{S|xvi}}, lo territòri bèlga èra sota l'influéncia germanica aital coma de la corona de França. Pasmens, ne foguèt separat a l'eissida de la [[Guèrra d'Uechanta Ans]] ([[1568]]–[[1648]]) que s'acabèt amb l'[[independéncia]] de las [[Províncias Unidas]]. === Païses Basses durant las dominacions espanhòla e austriana === Aprèp la scission dels Païses Basses, la [[Espanha|corona d'Espanha]] gardèt lo contraròtle del partida meridional ont menèt vigorosament la [[Còntra-Reforma]] qu'entraïnèt l'abjuracion o l'emigracion dels darrièrs [[Protestantisme|protestants]]. De [[1648]] a [[1697]], de guèrras quasi incessantas s'acabèron per la pèrda d'[[Artés]], de l'[[oèst]] e del [[sud]] de Flandra, de [[Cambrésis]], de [[Valencianas]] e del [[sud]] de Luxemborg. Aprèp la [[guèrra de Succession d'Espanha]], los Païses Basses espanhòls foguèron cedits pel [[tractat de la Barrièra]] als [[Àustria|Austrians]] en [[1715]]. La conclusion de la patz definitiva entre los ostals de [[Ostal de Borbon|Borbons]] e d'[[Ostal d'Absborg|Absborgs]] foguèt firmada en [[1748]] restablissent la prosperitat de la region. Lo regime austrian centralizèt l'administracion mai respectèt los privilègis tradicionals de cada província. A la fin del {{S|xviii}}, l'archiduc [[Josèp II (emperaire del Sant Empèri)|Josèp II]] menèt una importanta politica de modernizacion (edicte de tolerància en favor dels protestants, reorganizacion judiciària e administrativa). Pasmens, se turtèt als captals locals ([[clergat]], [[noblesa]], magistrats) que se revoltèron en agost de [[1789]]. Àustria deguèt esperar fins a la fin de [[1790]] per restablir l'òrdre. === Periòde revolucionari === === Formacion del Reialme de Belgica === ==== Unificacion e independéncia ==== ==== Definicion de las frontieras bèlgas ==== === Colonizacion de Còngo === === Primièra e Segonda Guèrras Mondialas === == Politica == Belgica es una [[monarquia]] federala [[constitucion]]ala e [[Democracia parlamentària|parlamentària]], qu'après la [[Segonda Guèrra Mondiala]] evolucionèt d'un estat unitari a una [[federacion]]. Lo [[Parlament]] bicameral es format d'un [[Senat]] e d'una Cambra de Representants. La primièra es una barreja de politics màgers elegits dirèctament e de representants de las comunautats e de las regions; del temps que la darrièra representa totes los bèlgas qu'an almens dètz-e-uèch ans en un sistèma de representacion proporcionala. Belgica es un dels paucs païses ont votar es obligatòri, e per aiçò a un dels taus pus auts de participacion electorala del mond<ref>{{En}} [https://web.archive.org/web/20101016083733/http://www.aph.gov.au/library/pubs/RN/1996-97/97rn29.htm Voter Turnout] - Australian Parliamentary Library</ref>. Lo nombre de ministres francofòns e neerlandofòns es lo meteis, coma es prescrit dins la constitucion.<ref group="a">[[Belgica#constitucion|Constitucion bèlga, art. 99]].</ref> Lo Rei o la Reina dels Bèlgas<ref group="nòta">L'apellacion «rei de Belgica» es sovent utilizada mas incorrècta. L'apellacion de «rei dels Bèlgas» es dirèctament eretat de França amb l'amassada constituenta de 1789 e la monarquia de Juillet que designa lo rei coma rei dels franceses, deten lo poder del pòble e es responsable davant el, succedissent a la denominacion «rei de França», tenent son poder de Dieu.</ref> ─actualament [[Felip de Belgica|Felip]]─ es lo [[cap d'Estat]], mai se an prerrogativas limitadas. Lo poder veritable es fisat al [[primièr ministre]] e als diferents govèrns que govèrnan lo país. Lo sistèma judiciari es basat sus lo [[drech civil]] e proven del [[Còdi civil (França)|Còdi napoleonenc]]. === Estatut d'autonomia comunautària federala === == Geografia == [[Fichièr:Be-map-fr.png|thumb|250px|Belgica|right]]Belgica ten de frontièras terrèstras amb [[França]] (620&nbsp;km), [[Alemanha]] (167&nbsp;km), [[Luxemborg]] (148&nbsp;km) e los [[Païses Basses]] (450&nbsp;km). Sa superfícia totala, en i incluent las massas d'aiga, es de 33.990&nbsp;km², mentre que la superfícia terrèstra es de 30.528&nbsp;km² (fòra las plajas). Belgica ten tres regions geograficas principalas:<ref name="catalana">{{Ca}} {{ligam web|títol=Bèlgica. La geologia|editor=Grand Enciclopèdia Catalana|url=http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0008720|consulta=28/08/2008}}</ref> * la Belgica Nauta: situada al sud-èst e constituïda pel massís de las [[Ardenas]]; * la Belgica Mejana: situada al nòrd de la linha Sambre-Mosa, territòri de transicion amb la Belgica bassa, amb d'altituds sempre inferiors als 200 m; * la Bèlgica Bassa, region que passa pas los 50 m d'altitud e que constituís un tròç de la granda planura europèa, qu'es pas separada per cap accident geografic natural dels Païses Basses. Idrograficament, i a tres sectors: * lo bacin de [[Mòsa]], amb son afluent principal, [[Sambre]], que drena 43% del territòri belga; * lo bacin d'[[Escalda]], que drena la Belgica mejana e la bassa; * l'extrèm nòrd-oèst del país, drenat per [[IJzer|Ijzer]], que desemboca dins la [[mar del Nòrd]]. A mai, Belgica es traversada per maitas rius e [[canal]]s navegables. Lo clima del territòri es [[clima oceanic|oceanic]] o maritim temperat, amb fòrça precipitacions dins totes las estacions. La temperatura metana atenh lo nivèl minimal en genièr (3°[[Gra Celsius|C]]) e lo nivèl maximal en julhet (18°C). La precipitacion mejana per mes varia entre 52&nbsp;mm entre febrièr e abril e 78&nbsp;mm en julhet. == Economia == ''De veire: [[Economia de Belgica]].'' == Lengas == Las [[lenga]]s oficialas de Belgica son lo [[neerlandés]] (55%), lo [[francés]] (45%) e l'[[alemand]] (1%).<ref>{{Ref-web|url-archiu=https://web.archive.org/web/20221129074849/https://www.vivreenbelgique.be/11-vivre-ensemble/la-belgique-en-quelques-chiffres|títol=La Belgique en quelques chiffres|url=https://www.vivreenbelgique.be/11-vivre-ensemble/la-belgique-en-quelques-chiffres|data=30 de mai de 2014|data-archiu=29 de novembre de 2022|consulta=8 de febrièr de 2025|site=www.vivreenbelgique.be|lenga=fr}}</ref> La [[Region de Brussèlas Capitala]] es bilingüa francés-neerlandés. == Simbòls nacionals == {| class="wikitable" |+ | [[Fichièr:State Coat of Arms of Belgium.svg|140px]] |Emblèma eraldic: ''De [[sable]] al leon reptant armat e lampassat de [[Gules|vermelh]]''.<ref>{{Ref-web|url=https://www.belgium.be/fr/la_belgique/connaitre_le_pays/la_belgique_en_bref/symboles/blasons|títol=Emblème héraldique et devise|lenga=fr|site=belgium.be}}</ref> |- |[[Fichièr:Flag of Belgium.svg|140px]] | Bandièra: ''Tricolòr de bandas verticalas negra, jauna e roja''.<ref group="a">[[#constitucion|Constitucion bèlga, art. 193]].</ref> |} == Nòtas == {{Referéncias|grop=nòta}} * {{Ref-web |ref=constitucion |títol=Constitucion bèlga (version francesa) |url=https://www.senate.be/doc/20241008_CONSTITUTION.pdf |editor=Senat de Belgica |url_accès = pdf |site=www.senate.be}} {{Referéncias|grop=a}} == Referéncias == {{Referéncias}} {{Commons|Belgium|Belgica}} {{Portal Belgica}} {{Províncias regions bèlgas}} {{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Belgica|*]] iqwcraadadh7v1kh4uztkgsovlvuvfw 0 3175 2504369 2502904 2026-07-11T10:30:00Z ~2026-39129-09 64326 2504369 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Niça | nom2 = ''Nice'' | imatge = Nizza-Côte d'Azur.jpg | descripcion = Vista de Niça | escut = Escut_Niça.svg | bandièra = Bandièra_de_Niça.svg | ist = {{Comtat de Niça}} | parçan = {{Costiera Niçarda}} | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | departament = {{Aups Maritims}} ([[prefectura]]) | arrondiment = [[Arrondiment de Niça|Niça]] ([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 14 cantons | insee = 06088 | sitweb = [http://www.nice.fr/ www.nice.fr] | cp = | gentilici = niçard -a | cònsol = [[Eric Ciotti]] | mandat = 2026-2033 | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de Niça-Còsta d'Azur]] (CANCA) | longitud = 7.271413 | latitud = 43.695949 | alt mini = 0 | alt mej = 10 | alt maxi = 520 | km² = 71.92 |}} '''Niça'''<ref>{{DicoFP|Nice|tèxt=Niça|consulta=8 de març de 2024}}</ref> es una dei vilas mai importanti d'[[Occitània]], es la capitala istorica dau [[Comtat de Niça]] e lo capluec dau departament deis [[Aups Maritims]], en riba de la [[mar Mediterranèa]], sobre la [[Còsta d'Azur]]. La sieu populacion municipala es de {{formatnum:{{Popfr06tot|088}}}} abitants ({{Popfr06|0}}). ==Geografia== {{...}} ==Nom== L'etimologia mai difonduda de l'origina de Niça es grèga: ''Νίκαια'' (Nikaia), variacion de ''Niké'' (Victoria), segon cen que sembla per la victòria qu'obtenguèron lu colons grècs sus la populacion ligura. Durant l'[[Empèri Roman]] se nomenèt dins aquela vila amb lo nom grèc: ''Nicæa''. ==Lenga== La lenga de Niça es l'[[occitan]], dins la sieu varietat [[niçard|niçarda]]. == Istòria == {{article detalhat|Istòria de Niça}} === De l'Antiquitat ai invasions sarrasini === Dominada per de [[palun|paluns]], la region de Niça non èra favorabla a l'ocupacion umana pendent lo periòde [[Preïstòria|preïstoric]]. Totun, de vestigis mòstran la preséncia de quaucu campaments [[paleolitic|paleolitics]] ([[Tèrra Amata]], [[bauma de Lazaret]]...)<ref>Alain Ruggiero (dir.), ''Nouvelle histoire de Nice'', Tolosa, Privat, 2006, pp. 17-18.</ref>. Au [[Neolitic]], l'ocupacion umana èra probablament totjorn limitada en despièch de l'existéncia de comunautats installadi sus lu sites de [[Caucada (Niça)|Caucada]] (vèrs lo 6000 avC) e de [[Cimiés]] (vèrs lo 4500 avC). L'antropizacion vertadiera comencèt a l'[[Edat del Bronze|Atge dau Bronze]] emb l'aparicon d'una economia [[agricultura|agricòla]] lòng de [[Palhon]]. Au sègle V avC, de Ligurs èran installats sus lo site de Cimiés. La vila de Niça (''Nikaïa'') foguèt fondada per de [[Focèa|Foceans]] de [[Marselha|Massàlia]] durant la segonda mitat dau sègle III avC ò durant la promiera mitat dau sègle II avC<ref>Adolfo J. Domínguez, ''An Inventory of archaic and classical poleis'', Oxford University Press, 2004, pp. 157-171.</ref>. La data precisa non es conoissuda. Lo sieu objectiu èra de dispauar d'un ponch de sostèn per protegir li sieui rotas maritimi còntra li atacas de [[pirataria|piratas]]. En lo 154 avC, la [[Via Julia]] arribèt a Cimiés, cen que permetèt de religar la region a la [[Rota romana|ret rotiera]] [[Roma antica|romana]]. Entre lo 122 e lo 118, lu Romans li fondèron la colonia de ''[[Cemenelum]]''. Totun, ''Nikaïa'' demorèt integrada ai possessions massaliòti, comprés après l'annexion de Massàlia per [[Roma]] en lo 49 avC. Pendent la màger part de l'epòca romana, ''[[Cemenelum]]'' foguèt la vila pus importanta de la region e venguèt lo sèti d'un evescat pendent lu sègles IV e V apC. Totun, a respièch dei autri vilas romani de [[Provença]], la colonia demorèt un centre segondari ({{formatnum:10000}} abitants maximom). Èra concurrenciada per [[Ambrun]] (capitala de la província dei [[Aups Maritimi (província romana)|Aups Maritims]]) e per Niça que venguèt lo centre demografic de la region pendent lo sègle IV apC. Pilhada mai d'un còp durant li invasions barbari, ''[[Cemenelum]]'' declinèt fins a un abandon definitiu au sègle VIII. Niça foguèt finda tocada per aqueli invasions e, mai tardi, per li atacas maritimi dei [[Sarrasins (pòble)|Sarrasins]] que pilhèron la ciutat en lo 813, en lo 859 e en lo 880. Pasmens, en despièch d'aqueli destruccions, la vila capitèt de sobreviure. === De la conquista provençala a la Dedicion === ==== La republica maritima ==== Entre lu sègles V e IX, Niça foguèt generalament integrada ai reiaumes italians aguent lo contraròtle de [[Gènoa]] (Ostrogòts, Lombards...). Mas, a la fin dau sègle X, la [[batalha de Tortor]] permetèt au còmte [[Guilhèm Ièr de Provença|Guilhèm I{{èr}} de Provença]] d'estendre la sieua influéncia fins ai [[Aups]]. Donèt lu feus de Provença Orientala ai sieus companhons e la region de Niça venguèt ensinda lo domeni d'[[Annon]], fondator de l'[[Ostau de Niça-Aurenja]] e dau [[Vescomtat de Niça]]. Totun, a partir dau 1070, l'autoritat dei senhors de Niça foguèt contestada per l'evesque local que venguèt lo promier personatge de la vila en lo 1117. Au nivèu institucional, Niça aprofitèt aquelu conflictes per venir una republica maritima en lo 1108. Aliada de [[Gènoa]] e de [[Pisa]], participèt ai guèrras entre republicas marchandi italiani<ref>Joseph-Napoléon Fervel, ''Histoire de Nice et des Alpes Maritimes pendant vingt et un siècles'', París, 1862, p. 38.</ref><ref>Louis Durante, ''Histoire de Nice depuis sa fondation jusqu'à l'année 1792'', t. 2, Turin, 1823.</ref>. A l'origina, la republica niçarda èra dirigida per un cap militar assistit de tres cònses que dirigissián l'administracion. Totun, en lo 1144, la vila venguèt un consolat. A partir dau 1153, lu quatre cònses qu'aquela institucion intrèron en conflicte emb l'evesque. Pauc a pauc, venguèron l'autoritat principala. Lo [[comèrci]] maritime enriquissèt fòrça l'elita urbana e de succès militars còntra lu [[Sarrasins (pòble)|Sarrasins]] renforcèron lo sieu poder. ==== La conquista provençala ==== En lo 1164, lu abitants de Niça refusèron de jurar fidelitat au còmte [[Ramon Berenguer II de Provença|Ramon Berenguer II]] (1144-1166) qu'èra intrat en guèrra còntra [[Republica de Gènoa|Gènoa]] per prendre lo contraròtle dei territòris a l'oèst dei [[Aups]]. [[Sètge de Niça (1166)|Assetjèt la vila en lo 1166]], mas morèt durant la batalha<ref>Laurent Dailliez, ''Vence. Une cité, un évêché, un canton'', Alpes-Méditerranée Impression - Impres'Sud Nice, 1978.</ref>. Totun, lu còmtes de Provença non renoncièron e pilhèron la vila en lo 1176. Aquela dominacion foguèt mau acceptada e una revòlta populara permetèt de restaurar l'independéncia de la ciutat en lo 1215<ref>Louis Durante, ''Histoire de Nice depuis sa fondation jusqu'à l'année 1792'', t. 2, Turin, 1823, p. 194.</ref>. Per s'aparar còntra la menaça provençala, Niça restaurèt li sieui relacions emb [[Republica de Gènoa|Gènoa]] e, en lo 1228, una aliança foguèt conclusa emb [[Grassa]], [[Draguinhan]] e [[Pisa]]. Pasmens, durant lo regne de [[Ramon Berenguier V de Provença|Ramon Berenguier V]], [[Provença]] si renforcèt considerablament. En lo 1229, una armada provençala pilhèt ensinda Niça un còp de mai. Lo sieu cap, lo baron [[Romeu de Vilanova]] foguèt nomenat governator de la vila. ==== Lo periòde provençau ==== Vilanova formèt un important feu en restacant divèrsi senhorias en la sieua possession ([[Grassa]], [[Vilanuòva e Lo Lobet]], [[Vença]], [[Greulieras]]...) emb Niça. Après la sieua disparicion, lo còmte [[Carles Ièr d'Anjau|Carles d'Anjau]] crompèt una partida d'aqueu domeni per lo cedir ai [[Ostau Grimaldi|Grimaldi]] (a l'excepcion de Vença). La populacion niçarda demorèt ostila ai còmtes de Provença, mas la vila intrèt dins un periòde de creissença e de desvolopament, passat de {{formatnum:4000}} abitants en lo 1250 a {{formatnum:7000}} en lo 1285. Lo comèrci de la [[Sal alimentària|sau]] aguèt un ròtle central dins aquela prosperitat. Totun, après un maximom demografic de {{formatnum:13500}} abitants en lo 1340, la [[pèsta negra]] reduguèt la populacion a {{formatnum:8400}} personas en lo 1365 e entre {{formatnum:4000}} e {{formatnum:5600}} en lo 1387. A la fin dau sègle XIII, lu còmtes acceptèron de restaurar lo consolat. En lo 1324, Niça avia un conseu permanent de 40 membres que pilhèt mai e mai de poder fins a la Dedicion. En particular, a partir dau 1344, obtenguèt lo drech d'elegir de [[Sindic|sindics]], es a dire de captaus encargats de defendre lu interès de la vila e detentors d'un poder executiu local. Pendent la promiera mitat dau sègle XIV, la vila bassa obtenguèt finda l'autorizacion de si [[Fortificacion|fortificar]]. ==== La Dedicion de Niça ==== {{veire|Guèrra de l'Union d'Ais|Dedicion de Niça}} En lo 1382, Niça s'engatjèt dins la [[Guèrra de l'Union d'Ais]]. A la basa, aquela guèrra èra un conflicte de succession dinastica entre dos pretendents a l'eiretatge dei domenis angevins. Totun, en Provença, foguèt agravat per li tensions locali entre vilas e lu combats foguèron fòrça violents durant la premiera partida de la guèrra (1382-1384). Pi, lu dos camps, sensa sòus, non posquèron tenir lo ritme dei operacions e una lònga fasa diplomatica comencèt. S'acabèt emb la victòria de [[Maria de Blois]] que capitèt d'obtenir la reconoissença de son fiu, [[Loís II d'Anjau]], coma còmte de [[Provença]] per la màger part dei vilas provençali. Niça demorèt lo darrier bastion dei sieus adversaris. Refusant de si sometre, lu abitants preferissèron cambiar de senhor e si raliar a [[Savòia]]. Aquela transformacion dei ligams feudaus de la regions, finalament acceptada per lu còmtes de Provença en lo 1419, aguèt de consequéncias majori per Niça e la sieua region. D'efècte, la vila venguèt lo pòrt unic de Savòia fins au sègle XVIII e intrèt dins l'esfèra culturala [[Itàlia|italiana]]. Li demorèt fins au vòte d'annexion dau 1860. Aquò entraïnèt una separacion emb l'espaci provençau e explica lu particularismes dau parlar niçard. De mai, permetèt de donar una importancia novèla a la vila. === Lo periòde savoiard === ==== Lo periòde modèrne ==== [[Imatge:French fleet with Barbarossa at the Siege of Nice 1543.jpg|thumb|right|Representacion dau [[Sètge de Niça (1543)|sètge francoturc dau 1543]].]] Pòrt unic dau [[comtat de Savòia]], Niça pilhèt una importanta militara e economica novèla. Totun, foguèt finda un enjuèc dei guèrras còntra [[França]] ò [[Espanha]] e la vila èra enviroutada de possessions [[Republica de Gènoa|genovesi]]. Li [[fortificacion]]s foguèron donc regularament renforçadi e li rotas melhoradi. Aquò èra necessari car lu sètges foguèron frequents ([[sètge de Niça (1543)|1543]], [[sètge de Niça (1600)|1600]], [[sètge de Niça (1642)|1642]], [[sètge de Niça (1691)|1691]], [[sètge de Niça (1705-1706)|1705-1706]]). Dau 1536 au 1559, Niça foguèt finda lo refugi de la dinastia comtala après l'ocupacion de la màger part de Savòia per [[França]]. Niça s'integrèt ensinda pauc a pauc ai [[Estats de Savòia]] e obtenguèt mai e mai d'autonòmia. Dau 1541 au 1587, un [[ostau de la moneda]] foguèt actiu dins la vila. Pi, en lo 1610, una rota reiala foguèt bastida per melhorar li comunicacions entre Niça e [[Turin]]. Aquò foguèt completat per la creacion d'un pòrt franc en lo 1612 e per la creacion d'una cort sobeirana – lo [[Senat de Niça]] – en lo 1614. Aquela autonòmia èra illustrada per l'existéncia d'una comunautat [[judaïsme|judieua]] juridicament reconoissuda en lo 1406. En lo 1448, a la demanda dau [[papa]], lu judieus niçards foguèron confinats dins una [[judaria]], mas la separacion emb lu [[Cristianisme|crestians]] foguèt jamai estrictament respectada. En lo 1713, [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ordonèt la destruccion dei fortificacions de la vila e Niça perdèt la sieua foncion militara e lo sieu ròtle estrategic. Pendent lo sègle XVIII, li guèrras locali si concentrèron ensinda pusleu sus lu còls dei [[Aups]]. Aquò permetèt de transformacions dau teissut urban. Per exemple, lo [[cors Salèia]] foguèt acabat en lo 1780 ò la [[plaça Vittorio]] (encuèi la [[plaça Garibaldi]]) en lo 1792. La populacion aumentèt tornarmai emb {{formatnum:14600}} en lo 1718 e {{formatnum:20000}} en lo 1790. Durant aqueu periòde, li elitas niçardi s'orientèron mai vèrs [[Turin]] e integrèron de mai en mai l'[[administracion]], l'[[armada]] ò lo [[diplomacia|còrs diplomatic]] savoiard. Es finda pendent lo sègle XVIII que Niça foguèt causida per d'[[Aristocracia|aristocratas]] [[Anglatèrra|anglés]] coma luèc de villegiatura [[Ivèrn|ivernenca]]<ref>Alain Ruggiero (dir.), ''Nouvelle histoire de Nice'', Tolosa, Privat, 2006.</ref>. En lo 1780, èran au mens 300. ==== Lu periòdes revolucionari e napoleonenc ==== Niça foguèt presa tre lo 29 de setembre dau 1792 per li tropas dau generau [[Jacques Bernard d'Anselme|d'Anselme]]. En decembre, d'eleccions municipali foguèron ganhadi per lo partit favorable a l'annexion de la Comtat per [[França]]. Una assemblada representant lu 18 comunas ocupadi demandèt alora lo restacament que foguèt acceptat per la Convencion lo 31 de genier dau 1793. Pi, lo 4 de febrier, foguèt creat lo departament dei [[Aups Maritimi]]<ref>Henri Moris, « Réunion de Nice à la France, en 1793 », ''Annales de la Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes'', t. XVI,‎ 1899, pp. 1-75.</ref>. Niça seguissèt alora li evolucions de l'istòria de la França revolucionària. Totun, si formèt localament una oposicion militara menada per lu [[Movement dei barbets|barbets]]. Li motivacions d'aqueu movement son pas clari e semblan de si situar entre lo combat politic còntra la [[Revolucion Francesa|Revolucion]] e lo bregandatge dins un contèxte de dificultats d'avitalhament<ref>Ralph Schor, ''Dictionnaire historique et biographique du comté de Nice'', Niça, Serre, 2002, pp. 39-41.</ref>. En lo 1799, la vila foguèt brevament reconquistada per lu Austrosardes. La situacion foguèt pauc a pauc restablida a partir dau 1803 emb l'arribada dau prefècte [[Marc-Joseph Gratet Dubouchage]] que pervenguèt a metre en plaça una administracion eficaça. Pasmens, la perseguida dei [[Guèrras napoleonencas|guèrras napoleonenqui]] alunhèt l'opinion publica de [[França]]. En lo 1813, la fola aclamèt ensinda lo retorn de [[Victor-Emmanuèl Ièr|Victor-Emmanuèl I{{èr}}]]. ==== La restauracion savoiarda ==== La restauracion savoiarda foguèt una restauracion dei institucions anciani e una abolucion de l'ensèms dei lèis revolucionari. Un periòde d'estabilitat politica e economica permetèt una creissença rapida de la vila que la sieua populacion passèt de {{formatnum:23500}} abitants en lo 1815 a {{formatnum:44000}} en lo 1858. L'abitat passèt ensinda la riba de [[Palhon]] e una [[Consiglio d'Ornato|comission]] foguèt creada per organizar la sieua extension e de règlas arquitecturali. Aquò es a l'origina de la construccion de la [[plaça Massena]], de la carriera Cassini e de la glèisa [[Nòstra Dòna dau Pòrt de Niça]]. Totun, maugrat la prosperitat, la borgesia niçarda si raprochèt pauc a pauc dei idèas [[Liberalisme|liberali]] e un partit profrancés si desvolopèt au sen de la populacion. === L'annexion francesa === L'origina de l'annexion francesa es lo resultat de la volontat de [[Napoleon III]] de sostenir l'unificacion d'[[Itàlia]] per redurre l'influéncia d'[[Àustria]]. Totun, per evitar la formacion d'un estat unificat potencialament dangierós, l'emperaire reclamèt lo ducat de [[Savòia]] e lo comtat de Niça, doas regions militarament estrategiqui<ref>Paul Guichonnet, ''Histoire de l'annexion de la Savoie à la France'', Montmélian, La Fontaine de Siloé, 2003, p. 151.</ref>. Lo principi d'aquel escambi foguèt acceptat emb lu acòrdis de Plombières.en lo 1858. Emb l'ajuda dei autoritats francesi e piemontesi, un plebiscite foguèt organizat en abriu dau 1860 per obtenir una ratificacion populara d'aquela decision. D'irregularitats divèrsi permetèron au partit profrancés de ganhar largament l'escrutin (83 % de vòtes favorables)<ref>Alain Ruggiero (dir.), N''ouvelle histoire de Nice'', Tolosa, Privat, 2006, p. 182.</ref>. L'annexion venguèt efectiva lo 14 de junh dau 1860. Un [[Exòde niçard|quart de la populacion]] emigrèt en [[Itàlia]]<ref>Fulvio Peirone, ''Per Torino da Nizza e Savoia. Le opzioni del 1860 per la cittadinanza torinese da un fondo dell'archivio storico della città di Torino'', Turin, 2011.</ref>. Totun, lo govèrn francés, en particular lo prefècte [[Denis Gavini]], capitèt d'obtenir lo raliament dei captaus locaus en privilegiant la continuitat. Per exemple, lo sindic [[François Malausséna]] foguèt nomenat cònse. D'investiments importants, coma la construccion d'un camin de fèrre en lo 1864, permetèron finda de sostenir l'[[economia]] locala. La riba drecha de Palhon si desvolopèt rapidament emb l'aparicion d'un quartier d'estil haussmanian. Maugrat l'exili dei abitants desirós de demorar italians, la populacion passèt ensinda de {{formatnum:44000}} abitants en lo 1858 a {{formatnum:48000}} en lo 1861. == Imno local == L'imno local de la vila es [[Niça la bèla]]. Menica Rondelly l'escriguèt en lo 1904. == Quartiers<ref>Dins aquesta seccion, lu noms autentics dei quartiers en [[niçard]] non son completament assegurats e demandan d'informacions complementari, e finda de correccions eventuali.</ref> == La vila de Niça còmpta mai d'una quarantena de quartiers amassats en uech territòris que cadun possedisse la sieu comuna. * Territòri 1: Plana e Costaus; 20 753 abitants ''Quartiers: [[Sant Agustin (Niça)|Sant Agustin]], [[Santa Margarida (Niça)|Santa Margarida]], [[Lu Molins (Niça)|Lu Molins]], [[Arenas (Niça)|Arenas]], [[Sant Isidòr (Niça)|Sant Isidòro]], [[Lingostiera (Niça)|Lingostiera]], [[Li Combas (Niça)|Li Combas]], [[Belet (Niça)|Belet]], [[Sant Antòni (Niça)|Sant Antòni]]'' * Territòri 2: Còlas Niçardi; 38 753 abitants ''Quartiers : [[Estienne d'Orves (Niça)|Estienne d'Orves]], [[Sant Felip (Niça)|Sant Filipo]], [[Gròsso (Niça)|Gròsso]], [[Lo Piòl (Niça)|Lo Piòl]], [[Sant Pèire de Feric (Niça)|Sant Pèire de Feric]], [[Sant Pancraci (Niça)|Sant Pancraci]]'' * Territòri 3: Tres Còlas; 34 158 abitants ''Quartiers : [[Cimiés]], [[Rimier]], [[Gairaud (Niça)|Gairaud]]'' * Territòri 4: Ribas de [[Palhon]]; 32 788 abitants ''Quartiers : [[L'Ariana (Niça)|L'Ariana]], [[La Lauveta (Niça)|La Lauveta]], [[L'Abadia (Niça)|L'Abadia]], [[Pasteur (Niça)|Pasteur]], [[Sant Ponç (Niça)|Sant Poanç]], [[Lo Trident (Niça)|Lo Trident]], [[Rocabilhiera (Niça)|Rocabilhiera]], [[Sant Carles (Niça)|Sant Carles]], [[Bòn Viatge (Niça)|Bòn Viatge]], [[Mont Gròs (Niça)|Mont Gròs]]'' * Territòri 5: Èst Litorau; 54 239 abitants ''Quartiers : [[Pòrt (Niça)|Pòrt]], [[Riquier (Niça)|Riquier]], [[Mont Boron (Niça)|Mont Boron]], [[Diables Blaus (Niça)|Diaus Blaus]], [[Sant Ròc (Niça)|Sant Ròc]], [[Vinagrier (Niça)|Vinagrier]]'' * Territòri 6: Nòrd Centre Niça; 48 898 abitants ''Quartiers: [[Las Planas (Niça)|Las Planas]], [[Sant Silvèstre (Niça)|Sant Silvèstre]], [[Cessòla (Niça)|Cessòla]], [[Gorbèla (Niça)|Gorbèla]], [[Borriglione (Niça)|Borriglione]], [[Sant Maurici (Niça)|Sant Maurici]], [[Lo Rai (Niça)|Lo Rai]], [[Valon dei Flors (Niça)|Valon dei Flors]] '' * Territòri 7: Còr de Vila; 48 333 abitants ''Quartiers : [[Niça Vielha (Niça)|Niça Vielha]], [[Carabacèu (Niça)|Carabacèu]], [[Medecin (Niça)|Medecin]], [[Gambetta (Niça)|Gambetta]], [[Dubouchage (Niça)|Dubouchage]], [[Liberacion (Niça)|Liberacion]], [[Malaussena (Niça)|Malaussena]], [[Josèp Garnier (Niça)|Josèp Garnier]]'' * Territòri 8: Oèst Litorau; 65 703 abitants ''Quartiers : [[La Magdalena (Niça)|La Magdalena]], [[Manhan (Niça)|Manhan]], [[Califòrnia (Niça)|Califòrnia]], [[Fabron (Niça)|Fabron]], [[Cantagalet (Niça)|Cantagalet]], [[Ventabrun (Niça)|Ventabrun]], [[Carras (Niça)|Carras]], [[Ferber (Niça)|Ferber]], [[La Lantèrna (Niça)|La Lantèrna]]'' [http://www.nice.fr/ressources/territoire_gd.jpg Fònt: Comuna de Niça] {{Clr}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 06088 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Christian Estrosi]]|Partit=UMP pis LR |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Jacques Peyrat |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 06088 |1793=24117 |1800=18475 |1806=19783 |1821=25231 |1831= |1836=33811 |1841= |1846=39000 |1851= |1856=44091 |1861=48273 |1866=50180 |1872=52377 |1876=53397 |1881=66279 |1886=77478 |1891=88273 |1896=93760 |1901=105109 |1906=134232 |1911=142940 |1921=155839 |1926=184441 |1931=219549 |1936=241916 |1946=211165 |1954=244360 |1962=292958 |1968=322442 |1975=344481 |1982=337085 |1990=342439 |1999=342738 |2004= |2005= |2006=347060 |2007=348721 |2008=344875 |2009=340735 |cassini=24984 |senscomptesdobles=1962}} == Cultura == === Gastronomia === {{article principal|Coïna niçarda}} La [[coïna niçarda]] es relativament prestigioa e es ben conoissuda dins lo monde gràcias ai [[torisme|toristas]]. Es una [[gastronomia|coïna]] de transicion entre [[Provença]] e [[Itàlia]] e, dins una mendra mesura, entre lu [[Aups]] e la [[Mar Mediterranèa|Mediterranea]]. Lu emprunts ai coïnas [[Coïna italiana|italiana]] e [[Coïna provençala|provençala]] son donc nombrós. Totun, la coïna niçarda tèn au mens 200 plats originals. En efècte, l'isolament de Niça pendent una partida importanta de la sieua [[istòria]] a favorizat una certana [[autarcia]], a l'origina de l'utilizacion importanta de produchs locals coma lo [[mesclum]], la [[blea]], li [[oliva]]s, lu liumes ò lo [[peis]]<ref>En causa d'aquel usatge important de la blea dins la coïna locala, lu Niçards son de còps sonats « manjablea » ò « cagablea ».</ref><ref>Payany Estérelle, ''Provence'', Hachette cuisine, 2014.</ref>. <gallery mode="packed"> NIKAIA-Mesclun1-2007-04-28.jpg|[[Mesclum]] Salade niçoise.jpg|[[Salada niçarda]] Fougasse 1.jpg|[[Fogassa]] tradicionala Pissaladière 02.jpg|[[Pissaladiera]] Tapenade dans un mortier.jpg|[[Tapenada]] Panbagnat.jpg|[[Pan banhat]] Porchetta sagra del vino Marino 2006.jpg|''Porchetta'' Ratatouille.jpg|[[Ratatolha]] La Socca.jpg|[[Sòca]] Stockfisch.wmt.jpg|[[Estocafic]] Bagna càuda (2016-01-30).jpg|[[Banha cauda]] Pissalat.jpg|[[Pissalat]] Tourte de blettes.jpg|[[Torta de blea]] </gallery> === Espòrt === * [[OGC Niça]] (fotbòl) * [[Estadi Niçard]] (rugbi de XV) === Luècs e monuments === <center><gallery mode="packed" heights="180"> Fichièr:Plan-Nice-1624.jpg|Plan de la vila en lo [[1624]] Fichièr:Cimiez thermes.jpg|Lu tèrmes de Cimier (Cemenelum) Fichièr:Nice-night-view-with-blurred-cars 1200x900.jpg|Vista de nuech Fichièr:Nizza rue vieux port.jpg|Una carriera de Niça Vielha Fichièr:Nice (FR-06000) Promenade des anglais.jpg|Camin dei Inglés </gallery></center> {{messatge galariá}} == Annèxas == === Ligams intèrnes === * ''[[Cemelenum]]''. === Bibliografia === '''Istòria generala de Niça :''' * Louis Durante, ''Histoire de Nice depuis sa fondation jusqu'à l'année 1792'', t. 2, Turin, 1823, p. 194. * Alain Ruggiero (dir.), ''Nouvelle histoire de Nice'', Tolosa, Privat, 2006. '''Obratges dedicats ai monedas niçardi :''' * Yves Brugière, ''La Monnaie de Nice sous les ducs de Savoie'', Hors série des Annales du Cercle numismatique de Nice, 2016-2018. * Luc Thévenon, ''Les ateliers monétaires niçois'', Annales du Cercle numismatique de Nice 1985, Niça, 1984. '''Obratges dedicats a la coïna niçarda e provençala :''' * Hélène Barale, ''La Cuisine niçoise d'Hélène Barale. Mes 106 recettes'', Gilletta Éditions, 2006. * Dominique Compans, ''La Cuisine provençale et niçoise'', Éditions Jean-Paul Gisserot, 1995. * Andrée Maureau, ''Tians et petits farcis'', Aix-en-Provence, Édisud, 1998. * Jacques Médecin, ''La Cuisine du Comté de Nice'', Éditions Julliard, 1972. === Personalitats ligadi emb la comuna === * [[Juli Bèssi]], poèta nascut en [[1844]] (Bessi? Bèssi? En mistralenc ''Jùli Bèssi)<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page0281.jpg</ref>. === Ligams extèrnes === {{commons|Niça}} * {{en}} {{fr}} {{oc}} [http://mtcn.free.fr/ Danças e musicas tradicionali dau País Niçard e dau "Miegjorn"]. * {{oc}} [https://jornalet1.rssing.com/chan-58687718/all_p51.html Una rivalitat Marselha, Niça, al servici de qual?] === Nòtas e referenças === <references/> {{Quartiers de Niça}} {{Clr}} {{Vilas Occitània 100 000}} {{Vilas França 100 000 ab}} {{Portal Comtat de Niça}} {{Comunas dei Aups Maritims}} [[Categoria:Comuna de Costiera Niçarda]] [[Categoria:Niça|*]] [[Categoria:Comuna dei Aups Maritims]] [[Categoria:Costiera Niçarda]] dq2gw3theu4ww1tq3ekvqr96rd90j53 0 3345 2504302 2504254 2026-07-10T17:25:34Z ~2026-39129-09 64326 2504302 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en provençau -->{{Infobox País | nom_local = Российская Федерация ([[rus]]) | imne_nacional = {{Bes | Государственный гимн Российской Федерации ([[rus]]) | [[transcripcion dels alfabets arabi, cirillic e grèc en occitan|Transcripcion]]: ''Gosudarstvennyy gimn Rossiyskoy Federatsii'' | «Imne nacionau de Russia» }} | imatge_mapa = Russian Federation (orthographic projection).svg | imne audio = Russian_Anthem_chorus.ogg | lengas_oficialas = [[Rus]]<ref>{{Ref-publiacion |cognòm=Chevalier |nom=Joan F. |an=2006 |títol=Russian as the National Language: An Overview of Language Planning in the Russian Federation |òbra=Russian Language Journal |volum=56 (1) |editor=American Councils for International Education ACTR / ACCELS |paginas=25–36 |doi=10.70163/0036-0252.1233 |jstor=43669126}}</ref> | tipe_lengas = | lengas = | capitala = [[Moscòu]] | coordenadas_capitala = {{Coord|55|45|8|N|37|37|56|E}} | mai_granda_vila = [[Moscòu]] | tipe_govèrn = Republica federala semipresidenciala (''de jure'')<br>regime autoritari (''de facto'')<ref>{{Ref-publicacion |cognòm=Kuzio |nom=Taras |an=2016 |títol=Nationalism and authoritarianism in Russia |òbra=Communist and Post-Communist Studies |volum=49 (1) |editor=University of California Press |pagina=1–11 |doi=10.1016/j.postcomstud.2015.12.002 |jstor=48610429}}</ref> | superfícia_reng = 1 | superfícia_totala = {{formatnum:17098242}} | percentatge_aiga = 13 | populacion_reng = 9 | populacion_totala = {{formatnum:143975923}} | populacion_annada = 2015 | densitat = 8.4 | tipe_formacion = {{Bes | [[Istòria de Russia|Formacion]] | • [[Rus' de Kiev|Rus' de Kyiiv]] | • [[Grand Principat de Moscòu|Principat de Moscòu]] | • [[Tsarat Rus]] | • [[Empèri Rus]] | • [[Revolucion de Febrièr]] | • Creacion de l'[[URSS]] | • Federacion de Russia | • Constitucion actuala }} | data_formacion = <br/>882<br/>1263<br/>16 de genièr de 1547<br/>2 de novembre de 1721<br/>15 de març de 1917<br/>30 de novembre de 1922<br/>12 de decembre de 1991<br/>12 de decembre de 1933 | país_independéncia = Dissolucion de l'[[URSS]] | data_independéncia = 26 de decembre de 1991 | gentilici = Rus, Russa | IDH_annada = 2013 | IDH = 0.778 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 57{{ena}} | moneda = [[Roble rus|Roble]] (₽) | còde_moneda = RUB | fus_orari = UTC+02:00 a +12:00 | domeni_internet = [[.ru]], [[.рф]] | indicatiu_telefonic = 7 | organizacions_internacionalas = | nòtas = | cap_títol1 = [[Lista dels presidents de Russia|President]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres de Russia|Primièr ministre]] | cap1 = [[Vladímir Pótin]] | cap2 = [[Mikhaïl Mishustin]] }} '''Russia''' (en [[rus]]: Россия, ''Rossiya''), cooficialament la '''Federacion de Russia''' (en rus: Российская Федерация, ''Rossiyskaya Federatsiya''),<ref>En rus se fa la diferéncia entre ''rus'' (''rosqui'', etnia) e ''russian'' (''rossiïsqui'', abitant de l'Estat, que se deuriá doncas dire "Federacion Russiana")</ref> es un estat transcontinental que s'estend entre l'[[Euròpa de l'Oèst|Euròpa de l'Èst]] e l'[[Asia del Nòrd|Asia dau Nòrd]]. Amb un territòri d'una superfícia d'aperaquí 17 milions km², Russia es lo país pus estendut de la planeta amb onze zonas oràrias. La capitala n'es la ciutat federala de [[Moscòu]]. Russia compartís lo pus grand nombre de frontieras, un total de sètze. Limita amb lei païses seguents: [[Norvègia]], [[Finlàndia]], [[Estònia]], [[Letònia]], [[Lituània]], [[Polonha]], [[Bielorussia]], [[Ucraïna]], [[Georgia (país)|Georgia]], [[Azerbaitjan|Arzerbaitjan]], [[Cazacstan|Cazactstan]], [[Republica Populara de China|China]], [[Mongolia]] e la [[Corèa del Nòrd|Corèa dau Nòrd]]. Confronta tanben leis [[Estats Units d'America]] e [[Japon]] amb quins ten de frontieras maritimas comunas. Russia es una civilizacion fòrça antiga que troba seis originas dins la [[Rus' de Kiev|Rus' de Kyiiv]], aital coma Bielorussia e Ucraïna. Amb leis invasions mongòlas dau premier estat deis Eslaus Occidentals, mantuns estats emergiguèron coma, per exemple lo principat de Kyiiv. Òm pòt parlar vertadierament d'«Estat rus» amb lo principat de Moscòu, fondat en 1147. Se succediguèron alara l'[[Empèri Rus]] e l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]] . Lo país a de ressorsas fòrças importantas ai nivèus miniers e energetics. Pasmens, en causa de sa posicion geografica, tèn tanben un clima fòrça freg e lei comunicacions son relativament malaisadas dins certanei regions. Coma eiretier de l'URSS, la Federacion de Russia a conegut una crisi economica grèva a la fin dau sègle XX. Dins aquò, una òbra importanta de redreiçament a començat dempuei leis annadas 2000 e lo país es tornarmai una poissança economica importanta. De mai, gràcias ais arsenaus sovietics, Russia tèn tanben una dei premiereis armadas mondialas e lo premièr arsenau nuclear mondiau. Dempuèi 2008, comencèt una nòva expansion territoriala au detriment de [[Georgia]] e d’[[Ucraïna]]. == Istòria == [[File:Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|thumb|Fragmentacion dau Rus' de Kiev durant lo periòde 1054-1132.]] {{veire|Istòria de Russia}} La premiera civilizacion coneguda sus lo territòri rus, aquela dei corgans, se desvolopèt a partir de {{formatnum:4000}} avC dins lo sud de Russia e en Asia Centrala. Vèrs {{formatnum:2000}} avC, un pòble indoeuropèu, lei Cimeris, ocupèt un ensems important de territòris situats entre [[Polonha]] e [[China]] orientala. Vèrs {{formatnum:1000}} avC, lei regions entre lei fluvis [[Dnièstre]] e [[Vòlga]] foguèron ocupadas per un autre autre pòble indoeuropèu dich Escites. Fondèron un ensems d'estats pauc estructurats — leis Escites èran principalament de nomadas — que dispareguèron entre lei sègles III e II avC. Foguèron remplaçats per lo pòble dei Sarmates qu'èran pereu un pòble nomada d'origina eurasiatica. A partir dau sègle IV, de pòbles germanics s'installèron dins lei regions occidentalas coma lei Gòts en Ucraïna mentre que lei territòris asiatics intrèron dins l'Empèri dei Huns. Aqueu darrier foguèt capable de s'estendre vèrs l'oèst entraïnant la migracion d'unei pòbles germanics vèrs l'Empèri Roman. Pasmens, sa manca d'organizacion e son extension entraïnèt sa disparicion après la mòrt dau rèi Atila en [[453]]. Lei regions occidentalas de Russia foguèron conquistadas per leis Avars au sègle VII. Deguèron rapidament faciar l'arribada dei Kazars e la montada en poissança deis eslaus que s'establiguèron pauc a pauc en Russia Europèa a partir de [[Bielorussia]]. Lo principat de Kiev, o Rus' de Kiev, foguèt lo premier estat vertadier organizat fondat en Russia. Sei fondators èran de [[Viking]]s venguts d'[[Escandinàvia]] que conquistèron un territòri important en Ucraïna, en Bielorussia e en Russia occidentala dins de regions pobladas per de populacions eslavas. En [[988]], lei princes de Kiev se convertiguèron au crestianisme que va venir religion d'estat e un element important de l'unitat dau principat. Au sègle seguent, lo principat deguèt faciar d'invasions novèlas a l'èst (pòbles asiatics) e a l'oèst (polonés) e una tièra de crisis intèrnas que van entraïnar sa division entre divèrsei principats independents. A partir de 1226, lei principats russas deguèron faciar leis invasions mongòlas que van pauc a pauc conquistar la màger part dau continent asiatic e de Russia. Lei senhors rus foguèron desfachs e un nombre important de vilas, coma [[Kiev]] o Moscòu, foguèron cremadas. Lei principats foguèron pas dirèctament ocupadas mai venguèron vassalas de l'Empèri Mongòl e deguèron pagar de tributs regulars. Aqueu sistèma va durar tres sègles fins a l'afondrament dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]]. Aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament de Russia. De'n premier, au nivèu religiós, l'[[islam]]izacion d'una partida importanta dei pòbles rus e l'installacion de pòbles turcs generalament musulmans va entraïnar lo renfòrçament de la Glèisa Ortodòxa dins lei territòris eslaus non o pauc islamizats. Au nivèu militar, lei senhors rus adoptèron l'organizacion mongòla basada sus de comunicacions rapidas, la levada de tropas importantas e l'usatge generalizat de la cavalariá leugiera. Enfin, au nivèu culturau, la lenga russa poguèt s'enriquir de divèrsei mòts d'origina mongòla. Sota la dominacion mongòla, lei sègles XIII-XVI foguèron caracterizats per lo desvolopament dau principat de Moscòu que va capitar de vencir lei Mongòls e de venir independent. Per se legitimar, sei senhors se presentèron coma lei successors dau principat de Kiev. Aquò li permetèt de fondar un estat poderós que va venir lo centre de Russia. Pasmens, lo procès de renfòrçament dau principat de Moscòu foguèt l'òbra d'una dinastia de senhors politicament abils per esplechar a son profiech lei divisions entre lei principats e lei republicas russas. En [[1485]], lo prince Ivan III èra sensa rivau e poguèt prendre lo títol de « Sobeiran de tota la Rus' » e se presentar coma lo successor dirècte dei princes de Kiev. A la fin dau sègle XVI, la disparicion de la dinastia au poder entraïnèt una crisi intèrna que va s'acabar en [[1613]] quand la dinastia Romanov prenguèt lo contraròtle dau país. Aquela dinastia va modernizar l'estat e fondar l'Empèri Rus gràcias a una politica d'expansion militara e coloniala. Ai sègles XVII e XVIII, Russia venguèt donc una poissança europèa majora. Aquela òbra acomencèt amb lo rèine de Pèire lo Grand (1682-1715). D'efèct, après una guèrra lònga e acarnada còntra [[Suècia]], Russia i obtenguèt tornarmai un accès a la Mar Baltica que li permetèt de comunicar amb lo rèsta d'[[Euròpa]]. Puei, sota lo rèine de Catarina II de Russia (1762-1796), l'Empèri Rus conquistèt la region au nòrd de la Mar Negra après una victòria còntra l'[[Empèri Otoman]] e lo Khanat de Crimèa. Russia participèt tanben ai partiments de [[Polonha]] puèi ai guèrras còntra la Revolucion Francesa e l'Empèri de Napoleon I{{èr}}. Maugrat de desfachas importantas (Austerlitz, Friedland), l'armada russa capitèt d'arrestar l'invasion francesa de [[1812]] e aguèt un ròtle de remarca dins la desfacha finala de Napoleon. [[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]] Lei sègles XVII, XVIII e XIX foguèron caracterizats per la perseguida d'una politica d'expansion russa vèrs l'èst que va entraïnar la formacion d'un estat fòrça estendut dins lo nòrd dau continent [[asia]]tic. Aquò foguèt permés per divèrsei procès : * l'exploracion dei regions asiaticas gaire pobladas en causa de condicions climaticas malaisadas. Permetèt d'installar de colons e donc de revendicar de territòris dins tot lo nòrd d'Asia e en Alaska. Aquela expansion necessitèt de còps un esfòrç militar mai se turtèt pas a d'estats ben organizats. De mai, lei [[Empèris nomadas|nomadas eurasiatics]] que representavan un potenciau militar important dins lo corrent de l'Antiquitat e de l'[[Edat Mejana]] èran pas equipats per resistir ais armas de fuòc modèrnas. * la guèrra e l'annexion de territòris o d'estats en Euròpa o dins la region de Caucàs. Leis estats principaus pertocats per aquela expansion foguèron lo Khanat de Crimèa, Polonha, l'Empèri Otoman e leis estats de Caucàs. Pasmens, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, l'Empèri Rus declinèt deguèt faciar de crisis economics intèrnas grèvas. De mai, foguèt pas capable de rivalizar amb lei nivèus economics o tecnologics agantats per lei país d'Euròpa Occidentala. La Premiera Guèrra Mondiala, fòrça saunosa per lei Rus, va accelerar l'afondrament dau regime que dispareguèt en [[1917]]. Una seguida de revòutas dins l'armada e lei vilas principalas entraïnèron l'abdicacion dau tsar Nicolau II e la formacion d'un Govèrn Provisòri. Après l'afondrament dau regime dei tsars, lo Govèrn Provisòri deguèt tanben faciar rapidament de dificultats importantas e foguèt rebutat per lei Bolchevics que fondèron un regime comunista. Atacats per lei partisans de l'Empèri e dau Govèrn Provisòri, lei Bolchevics capitèron de resistir e foguèron venceires après una tièra de batalhas menadas entre 1918 e 1924. Fondèron alora una federacion a partir dei pòbles presents dins l'Empèri. Dicha Union Sovietica, aquela federacion èra basada sus la dictatura dau proletariat. Après la mòrt de Lenin, sei successors se bateguèron entre elei per lo poder. [[Ïosif Stalin]] venguèt finalament lo cap de l'Union Sovietica e eliminèt rapidàment seis advèrsaris o seis aliats ancians. Establiguèt un regime fòrt e centralizat basat sus lo desvolopament economic e la repression deis oposants. Après una crisi economica grèva causada per la collectivizacion dei tèrras agricòlas au començament deis annadas 1930 (faminas d'Ucraïna), aquela politica permetèt de crear una industria poderosa. En [[1939]], l'URSS participèt au partiment de Polonha amb [[Alemanha]] e un acòrd de non agression foguèt signat amb Berlin. Lei sovietics ocupèron pereu lei país baltas e ataquèron Finlàndia. Maugrat de dificultats importantas causadas per lei combats ivernencs, capitèron d'obtenir una rectificacion favorabla dei frontieras entre lei dos país. Pasmens, en [[1941]], l'Union Sovietica foguèt a son torn atacada per sospresa per leis alemands. Mau preparats e mau comandats, lei Sovietics perdiguèron de milions d'òmes e una quantitat gròssa d'armaments avans d'arrestar l'ofensiva alemanda a la fin de [[1941]]. En [[1942]], una ofensiva alemanda novèla entraïnèt la pèrda de plusors territòris suplementaris e lo començament de la batalha de Stalingrad. Acabat en febrier de 1943, aqueu combat foguèt lo tornant de la guèrra : una armada alemanda i foguèt enceuclada e anientada. De [[1943]] a [[1945]], l'Armada Roja avancèt alora pauc a pauc e l'oèst. En abriu-mai de [[1945]], lei Sovietics prenguèron Berlin e ocupèron la mitat orientala d'Euròpa i installant de regimes favorables ais interès de [[Moscòu]]. L'aliança militara amb leis estats occidentaus capitalistas concluda dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] s'acabèt rapidàment e tre leis annadas 1947-1948, dos blòts ostils gropats a l'entorn deis Estats Units e de l'URSS se formèron. Foguèt lo començament de la Guèrra Freja que va durar fins a la fin deis annadas 1980. Lei dos camps desvolopèron d'arsenaus importants, especialament de fòrças nucleras de plusors milièrs d'ogivas, qu'empachèron un conflicte dirèct. La guèrra se debanèt donc sus de teatres periferics onte d'aliats dei dos blòts èran en guèrra. Fins ais annadas 1970, lei Sovietics aguèron l'avantatge gràcias au succès de la descolonizacion e a la revirada estatsunidenca au Vietnam. Dins aquò, au començament deis annadas 1980, l'absència de modernizacion vertadiera de l'economia russa entraïnèt de dificultats economicas mai e mai importantas. A partir deis annadas 1980, lei dificultats economicas de l'URSS e lei problemas militaras causadas per l'invasion d'Afganistan entraïnèt de tensions importantas dins sa societat. Desirós d'un regime pus liure, leis elèits intellectualas obtenguèron pauc a pauc lo sostèn dau rèsta de la societat entraïnant la desagragacion lenta dau poder. Lei país ocupats dins la mitat orientala d'Euròpa conoguèron d'evolucions similaras mai pus rapidas car una partida importanta dei populacions èran fòrça ostila a la preséncia sovietica. A partir de 1988, lei regimes aliats a l'Union Sovietica foguèron rebutats per de revolucions popularas o per de manòbras politicas sostengudas per la màger part de la populacion. En URSS, la politica de Mikhaïl Gorbachov per liberalizar la societat sovietica entraïnèt lo revelh de fòrças centrifugas coma lo nacionalisme de divèrsei pòbles menaçant l'unitat de la federacion (estats baltics, Ucraïna...) o la posicion de partit unic dau Partit Comunista de l'Union Sovietica. A la fin de 1991, un còp d'estat mancat menada per lei caps conservadors e lei partisans d'una URSS unificada entraïnèt la dissolucion deis institucions principalas dau poder sovietic puei dirèctament aquela de l'Union. Russia, sota lo nom de Federacion de Russia, venguèt donc oficialament independenta de l'Union Sovietica en decembre de 1991. Dins lei fachs, coma lo país èra la basa de l'Union, foguèt considerat coma l'eiretier de l'URSS e obtenguèt la posicion d'aquela darriera dins leis institucions internacionalas. Pasmens, la transicion entre leis economias comunistas e capitalistas, lo nivèu tecnologic feble e una corupcion fòrça importanta entraïnèt un afebliment dau país dins leis annadas 1990. La desfacha militara pendent la premiera guèrra de Chechenia marquèt aqueu afebliment. Russia deguèt donc abandonar lo ròtle de poissança mondiala de l'URSS. Lo redreiçament acomencèt a partir dau començament dau sègle XXI sota la direccion de Vladimir Poutin vengut president en 1999. Marcat per un regime presidenciau fòrt, la politica d'aqueu darrier es caracterizada per una creissença economica importanta basada sus leis exportacions d'idrocarburs e de matèrias premieras, un renfòrçament de l'autoritat dau govèrn centrau, la repression deis oligarcs opausats a la politica novèla e la restauracion de ligams amb una partida deis aliats ancians de l'URSS. == Geografia == {{veire|Geografia de Russia}} === Localizacion e frontieras === Lo territòri rus se situa en Euròpa orientala e dins lo nòrd dau continent asiatic. Es compausat d'un blòt continentau principau completat per lo territòri de Kaliningrad situat au nòrd de Polonha e per divèrseis illas situats au nòrd o au nord-èst d'Asia. Va dei Mars Balticas e Negras a l'oèst, a l'Ocean Artic au nòrd e a l'Ocean Pacific a l'èst. Russia tèn de frontieras terrèstras amb seize país que son Norvègia (196 km), Finlàndia ({{formatnum:1313}} km), Estonia (290 km), Letònia (292 km), Bielorussia (959 km), Lituania (227 km), Polonha (432 km), Ucraïna (1576 km), Georgia (723 km), Azerbaitjan (284 km), Cazacstan ({{formatnum:6846}} km), China ({{formatnum:3645}} km), Mongolia ({{formatnum:3441}} km) e Corèa dau Nòrd (19 km). Tèn tanben doas frontieras amb leis estats separatistas d'Abcazia e d'Ossetia dau Sud. === Geografia fisica === [[Fichièr:Russia edcp relief location map.jpg|thumb|right|Topografia dau relèu de Russia.]] Lo territòri de Russia es magerament compausat de plans dominats per d'[[estèpa]]s au sud, de forèsts au nòrd e de tondras de lòng dei ribas de l'Ocean Artic. Leis ensems montanhós principaus son lo [[Caucàs]] au sud-oèst, lei monts d'[[Altai]] au sud, lei monts de Verkhoiansk a l'èst, la cadena volcanica de [[Kamchatka]] egalament a l'èst e l'Oral au centre. Mai de {{formatnum:100000}} rius e fluvis son situats sus lo territòri rus. Certanei fan partida dei rius terrèstres pus importants coma la Volga, l'Ienissei, l'Ob, la Lena e l'Amor. Son caracterizats per d'aumentacions gròssas de lor debit au començament de l'estiu. Existís tanben de lacs continentaus grands coma lo [[lac Baikal]], lo lac Ladoga o lo lac Onega. === Clima === [[File:Clima - Russia.png|thumb|Clima de Russia.]] La màger part dau país se situa au nòrd de la latitud 60° e lei montanhas dei frontieras sud (Altai, Caucàs...) limitan lo desplaçament dei massas d'èr dempuei lo sud. En revènge, lei plans dau nòrd permeton ai massas d'èr polaras d'intrar prefondament dins lei regions continentalas. La temperatura mejana de Russia es donc negativa (-5,5°C) amb de variacions importantas entre l'ivèrn e l'estiu. Ansin, lo clima rus es caracterizat per l'existéncia de doas sasons principalas, l'ivèrn e l'estiu, e per de primas e d'automnes fòrça corts. La transicion entre temperaturas autas e frejas es donc fòrça rapida. Lei mes pus fregs son genier per lei regions continentalas e febrier per lei regions maritimas. La temperatura minimila demenís d'oèst en èst amb l'altitud. Per una latitud similara, va de -8°C a Sant Petersborg fins a -43°C a Iakotsk. La temperatura istorica pus freja foguèt mesurada a Verkhoiansk (-70°C). Lo sòu de certanei regions nordicas tèn una temperatura negativa permanenta. Lo mes pus caud es generalament julhèt e la temperatura mejana de l'estiu es de 20°C. Pasmens, pòu agantar mai de 38°C dins lei regions continentalas sud. Lei precipitacions son limitats per l'aspèct continentau dau clima. A l'oèst, se pòu mesurar 600 mm dins lei regions balticas e 525 mm a Moscòu. A l'èst, se pòu mesurar 425 mm a Novossibirsk. == Organizacion politica e sociala == === Forma de l'Estat === L'organizacion de l'estat rus es dirigida per la Constitucion de 1993 que definís Russia coma una republica presidenciala. Elegit au sufragi universau dirèct per sièis annadas, lo President es lo cap de l'Estat e de la Nacion e tèn una influéncia gròssa sus lo rèsta deis institucions. Lo poder executiu es dirigida per lo Premier Ministre qu'es lo cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lei doas chambras de l'Assemblada federala de la Federacion de Russia. Aquela darrier es compausada de la [[Doma d'Estat]] (450 deputats elegits au sufragi universau dirèct) e dau Consèu de la Federacion (166 representants dei regions de la Federacion). Enfin, lo poder judiciari es devesit entre tres brancas regardadas per leis afaires constitucionaus, penaus e comerciaus. La Constitucion russa assegura l'egalitat dei ciutadans en fàcia de la lèi, l'independéncia dei jutges e lo drech deis acusats de se defendre. Pasmens, l'aplicacion d'aquelei drechs dèu regularament faciar l'influéncia dau poder executiu. Au nivèu federau, divèrsei regions tènon d'autonòmia mai o mens importantas amb d'institucions pròprias. Aquelei regions son generalament centrats a l'entorn d'un pòble particular. La coabicion entre Rus e pòbles locaus es generalament pacifica mai pòu de còps èstre fòrça malaisadas o ostilas (Chechenia...). Pasmens, dempuei lo començament deis annadas 2000, lo poder centrau assaia de limitar leis autonomias localas. === Simbòls de l'Estat === [[Fichièr:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|right|Armoriaus de Russia.]] Lei simbòls principaus de la Federacion de Russia son son drapèu, seis armoriaus e son imne. Lo drapèu es lo simbòl de la sobeiranetat nacionala e sa descripcion es donada per la lèi. Leis armoriaus son lo simbòl oficiau de l'Estat. Enfin, l'imne marca l'unitat de l'Estat rus. Es eissit de l'imne sovietic. === Organizacion territoriala === [[File:Russian Regions-EN.svg|thumb|right|Subdivisions dau territòri rus.]] Russia es una federacion constituida de 83 "[[subjèctes federals de Russia|subjèctes federals]]" mai o mens autonòms. Cada subjècte manda dos representants au Consèu de la Federacion. La preséncia d'un nombre fòrça important de pòbles sus lo territòri rus e l'eiretatge istoric an entraïnat la formacion de divèrseis ensems d'estatuts e de foncionaments diferents: * 21 [[Republicas de Russia|republicas]] centradas a l'entorn d'una etnia que tènon una autonòmia fòrça importanta. * 46 oblasts (regions) e 9 krais formats de regions abitats per de populacions russas. * 4 ocrogs (districts autonòms) formats sus una basa etnica amb una autonòmia limitada. Son liats a una autra region. * 2 vilas federalas que son [[Moscòu]] e [[Sant Petersborg]]. Lo territòri de Birobidjan tèn un estatut especiau decidit per Stalin coma tèrra d'acuèlh per lei Jusieus d'URSS. Cada subjècte de la Federacion garda 40% de sei ressorsas fiscalas per sei despensas de foncionament e d'investiment. La Crimèa ocupada constituís una vila federala ([[Sebastòple]]) e una republica (rèsta de la peninsula). === Lengas === La lenga oficiala de la Federacion es lo rus. Coma mai de 80% de la populacion per lo pòble rus, aquela lenga es la principala de la Federacion e de seis institucions. Pasmens, totei lei republicas federalas an lo drech de definir sei lengas oficialas e un drech similar es autorizat ''de facto'' per lo rèsta dei subjèctes de la Federacion. Ansin, 27 autrei lengas an un estatut oficiau au nivèu locau e mai d'un centenau de lengas son regularament utilizadas per certanei minoritats etnicas. Certanei son menaçadas de disparicion. === Educacion === Lo taus d'alfabetisacion de Russia es quasi egau a 100% e lei populacions non russas son generalament bilingas. Entre 2003 e 2008, lei taus d'escolarizacion èran superiors a 90% e 85% deis enfants agantan l'escòla secondària. Lei diferéncias d'escolarizacion entre populacions masculinas e femeninas son feblas. L'ensenhament es devesit entre una escòla generala e una escòla d'especializacion. == Economia == [[File:Russia industrial growth chart YoY.PNG|thumb|right|Creissénça economica de Russia de 1992 a 2010.]] {{veire|Economia de Russia}} Russia fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta (8{{e}} reng en 2007 per son PIB) gràcias a de ressorsas geologicas fòrça importantas, una populacion importanta e un nivèu tecnologic relativament avançat. Cinc elements caracterizan aquela economia : * l'eiretatge sovietic e la transicion entre lo sistèma sovietic e un sistèma capitalista. * l'importància dei revenguts eissits de l'esplecha de ressorsas naturalas coma leis idrocarburs. * de dificultats causadas per lo vielhiment de la populacion. * lo ròtle fòrça important de l'Estat dins leis afaires economics. * lo ròtle important de la corrupcion. La reparticion dau PIB es fòrça inegala. La region de Moscòu representa en 2006 22% dau PIB rus e lo rèsta èra magerament concentrat a Sant Petersborg e dins certanei regions tenent d'indústrias rendablas coma la produccion d'idrocarburs. === Demografia === {{veire|Demografia de Russia}} Après la Segonda Guèrra Mondiala e de pèrdas sovieticas d'aperaquí 27 milions de personas, la populacion agantèt tornarmai son nivèu d'avans la guèrra (aperaquí 111 milions d'abitants) en [[1955]]. En [[1992]], agantèt son maximum amb 148,7 milions. Pasmens, après l'afondrament de l'URSS, divèrsei factors, coma la demenicion de la feconditat o de l'esperança de vida, an modificat e cambiat aquela dinamica demografica. Ansin, dempuei 1992, la populacion a demenit per agantar 143,0 milions d'abitants en [[2012]]. Lo deficit naturau de naissanças es limitat per de movements d'imigracion dempuei d'ancians país sovietics. Au nivèu etnic, en [[2002]], lei Rus representavan 80% de la populacion totala. Sièis autreis etnias tenián mai d'un milion d'abitants : lei Tatats (3,8%), leis Ucraïnians (2,0%), lei Bachkirs (1,1%), lei Chouvaches (1,1%), lei Chechèns (0,9%) e leis Armenians (0,8%). La densitat de populacion es egala a 8 ab/km³ mai la reparticion de la populacion es fòrça inegala. Se situa magerament dins lei regions europèas. En [[2025]], setze vilas tenián mai d'un milion d'abitants. Aquelei vilas se situan dins lei regions occidentalas e centralas. Lei principalei son [[Moscòu]] (13,3 milions d'abitants), [[Sant Petersborg]] (5,7 milions), [[Novossibirsk]] (1,6 milion), Iekaterinbourg (1,5 milion), Nijni Novgorod (1,2 milion) e [[Krasnodar]] (1,2 milion). === Agricultura e ressorsas minieras === [[Fichièr:Russian plain near Rostov-on-Don.jpg|thumb|right|Zonas agricòlas vèrs Rostov.]] En [[2004]], l'agricultura representava 7 milions d'emplechs siá 9% de la populacion activa e 5% dau PIB rus. En causa dei condicions climaticas malaisadas, solament 10% dau territòri èra cultivat e existís una especializacion diferenta entre lo sud (cerealas) e lo nòrd (norrigatge). Dempuei la fin de l'URSS e la disparicion de l'ajuda de l'estat, l'agricultura russa a conegut un declin important e lo país dèu importar una partida importanta de sa norridura. Lo nivèu tecnologic es tanben limitat e lei rendements son donc mens importants que dins lei país d'Euròpa Occidentala. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, Russia es un actor important per certanei produccions coma l'òrdi (1{{èr}} reng mondiau), lo séguel (1{{èr}}), la civada (1{{èr}}), lo vira-soleu (1{{èr}}), la tartifla (2{{e}}), lo caulet (3{{e}}), lo blat (4{{e}}), lo lach (5{{e}}), la galinhala (5{{e}}) e lei bovins (5{{e}}). Lei ressorsas minieras russas son fòrças importantas mai generalament d'accès malaisats en causa dau clima e de la distància entre la zona d'extraccion e d'utilizacion. D'en premier, lo sector deis idrocarburs èra lo premier mondiau en [[2010]] (petròli 1{{èr}} reng ; gas 2{{e}} reng) e es un element primordiau de la creissença russa. D'autra part, Russia es tanben un productor major de metaus meme s'una partida gròssas dei ressorsas pòdon pas encara èstre esplechas. === Indústria === Dins leis annadas 2000, l'indústria representava aperaquí 37% dau PIB de Russia. Lo país tèn una estructura industriala vièlha eissida de l'URSS e quauquei sectors novèus fòrça modèrns. Lei sectors industriaus principaus son : * lo tractament dei mineraus per la produccion de metaus coma la siderurgia. * lo sector de la construccion. * la produccion de veïculs gràcias a la preséncia de companhiás localas coma Lada e l'installacion d'un nombre important de companhiás estrangieras. * la produccion militara e l'indústria especiala que tènon una reputacion granda e es un sector fortàment exportator. Gropa tanben una partida fòrça importanta de la recèrca russa. * l'indústria agroalimentara qu'a conegut una crisi important a la fin dau sègle XX mai representa totjorn un nombre important d'emplechs. === Servicis === Lei servicis representavan aperaquí 56% dau PIB rus dins leis annadas 2000. Es un sector en créissença importanta gràcias a l'aparicion de classas mejanas mai e mai importantas. Sei sectors principaus son la distribucion granda e lo domeni dei bancas. === Recèrca === Gràcias a l'Empèri Rus e l'Union Sovietica, Russia a un eiretatge e una tradicion scientifics importants, especialament dins lei domenis militars, aeronautics e espaciaus. Pasmens, la crisi deis annadas 1990 a entraïnat l'emigracion d'un nombre gròs de cercaires e d'engenhaires e una demenicion dei mejans de recèrca. Dempuei 2000, una politica a donc acomençat per desvolopar tornarmai la recèrca russa a l'entorn de cinc tematicas definidas per lo govèrn : l'utilizacion melhora de l'energia, l'informatica, lei tecnologias espacialas, l'energia nucleara e la medecina. Una partida important d'aquel esfòrç es realizada per l'indústria militara que tèn d'estructuras scientificas importantas en causa de son ròtle primordiau dins l'economia sovietica. == Diplomacia e defensa == === Apartenéncia ais institucions internacionalas === La Federacion de Russia es considerat coma l'estat successor de l'Union Sovietica. Es un membre major de l'ONU amb l'estatut de membre permanent dau Consèu de Seguritat e lo país es donc un dei cinc estats possessors oficiaus de l'[[arma nucleara]]. Coma poissança economica importanta, es tanben membre dau G8, dau G20 e tèn de relacions especialas amb leis autrei poissanças economicas emergentas coma China, Índia e Brasil. En revènge, lo país es pas encara membre de l'OMC. Au nivèu diplomatic, Russia assaia de gardar de relacions amb leis ancians país sovietics au sen de la CEI e a desvolopat un partenariat amb l'OTAN. Pasmens, aqueu darrier evoluciona fortàment en foncion deis interés estatsunidencs o rus e pòu de còps conóisser d'interrupcions mai o mens lòngas. Russia fa tanben partida d'organizacions continentalas coma lo Consèu d'Euròpa, l'OSCE, l'APEC o lo Conseu Arctic. === Politica estrangiera === Dempuei lo començament dau sègle XXI, la politica estrangiera russa es caracterizada per l'afirmacion de la poissança novèla au nivèu internacionau, la defensa de seis interés dins leis estats sovietics ancians e dei minoritats russas situats dins de país estrangiers, la defensa d'un equilibri militar amb leis Estats Units e l'[[OTAN]] e d'assais per melhorar sei relacions amb l'[[Union Europèa]], leis ancians aliats de l'[[Union Sovietica]] e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca. Ansin, Russia garda un uèlh atentiu sus leis afaires e la diplomàcia d'unei país vesins qu'èran membres de l'URSS o qu'assostan de minoritats etnicas russas ([[Transnístria]], Ossetia...). De fòrças militaras son tanben situats dins de país coma [[Ucraïna]] o [[Cazacstan]]. La defensa dau mantenement d'un equilibri militara amb leis Estats Units es marcada per la contuniacion de la politica de limitacion deis armaments nuclears e l'oposicion au desvolopament d'armaments novèus dins lo domeni coma lo bloquier antimissils estatsunidencs. Enfin, Russia a acomençat d'assaiar de melhorar sei relacions amb l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic coma Siria e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca coma [[Veneçuela]]. Pasmens, au nivèu europèu, aquela politica dèu faciar l'oposicion deis estats dins un temps membre dau blòt sovietic. Ansin, Russia tèn de relacions variadas amb lei membres de l'UE. Per exemple, son relativament favorablas amb França e relativament ostilas amb Polonha. Dins lo rèsta dau monde, l'instauracion de partenariats amb de país mai o mens ostils a l'òrdre estatsunidenc se turta a l'oposicion estatsunidenca (Venezuela, Cuba...). === Fòrças armadas === [[Fichièr:T-90 tank during the Victory Day parade in 2009.jpg|thumb|right|Carri de combat rus T-90.]] {{veire|Fòrças armadas de Russia}} Lei fòrças armadas de la Federacion de Russia son eissidas de l'Armada Roja de l'URSS. Coma lo rèsta de Russia, conoguèron un periòde de declin important dins leis annadas 1990 puei an acomençat un redreiçament a partir de l'an 2000. En 2008, èran totjorn entre lei fòrças militaras pus poderosas de la planeta gràcias a la possession de l'arma nuclerara, a d'efectius importants, un complèx industriau desvolopat situat au còr de l'economia russa e un nivèu tecnologic corrèct. Aquelei fòrças son a l'ora en cors de reorganizacion per passer d'un modèl d'armada basat sus la conscripcion a un modèl basat sus una armada pus professionalizada. Leis efectius e lo nombre d'unitats son donc en cors de reduccion e de modernizacion importantas. En [[2008]], lei fòrças russas èran organizats en sièis brancas principalas sota l'autoritat dau President de la Republica : * lei Tropas dei Missils Estrategics ({{formatnum:120000}} òmes) formadas per leis unitats equipats de missils nuclears terrèstres. Èran equipadas de 415 missils intercontinentaus tenent {{formatnum:1575}} ogivas e d'un grop d'aviacion de transpòrt. * lei Fòrças Terrèstres ({{formatnum:360000}} òmes) formadas per lei tropas terrèstras covencionalas. Seis equipaments principaus son compausats èran compausats de {{formatnum:6700}} carris de combats, de {{formatnum:12400}} veïculs blindats, de {{formatnum:13000}} pèças d'artilhariá variadas e de {{formatnum:2500}} sistèmas de missils sòu-èr. Aquelei fòrças tènon tanben una quantitat fòrça granda d'armaments ancians non actius mai gardats en resèrva. * lei Fòrças Aerianas ({{formatnum:160000}} òmes) formadas per lei tropas aerianas. Mai de 4000 aeronaus èran en servici. * la Flòta ({{formatnum:133000}} òmes) devesida entre Flòta dau Nòrd, de la Mar Negra, de la Baltica, dau Pacific e de la Mar Caspiana. Teniá mai de 300 naviris qu'un pòrta-aeronau, 30 naviris de superficia importants e 59 sosmarins. La flòta russa tèn un ròtle important dins la dissuasion nucleara dau país gràcias a sei sosmarins mandaires d'engins. * lei Fòrças Espacialas ({{formatnum:100000}} òmes) cargadas de la lucha còntra lei missils estrategics enemics e l'ensenhament. Èran equipats d'un centenau de satellits. * lei Fòrças Aeroportadas ({{formatnum:35000}} òmes) equipadas de {{formatnum:2400}} veïculs blindats e 320 pèças d'artilhariá. == Arts e cultura == {{veire|Cultura de Russia}} [[Fichièr:Peter Tschaikowski.jpg|thumb|right|Retrach dau musician [[Piotr Ilich Chaikovskii]] ([[1840]]-[[1893]]).]] La cultura russa designa l'ensems dei produccions artisticas per d'autors nascuts sus lo territòri rus o russofòns. Gràcias a la talha granda dau territòri e de son aparicion tardiva a respèct d'Euròpa Occidentala, es relativament variada e originala. A partir dau sègle XVIII, certaneis òbras an una influéncia internacionala granda e la cultura russa es totjorn a l'ora d'ara un element non negligibla de la cultura mondiala, especialament dins lei domenis de la literatura, de la musica, de la dança e dau cinèma. La literatura russa prenguèt son essor a Sant Petersborg sota l'impulsion d'[[Aleksandr Pushkin]] qu'es considerat coma l'un dei fondators de la literatura russ modèrna e es de còps dich lo « Shakespeare rus ». Entre lei poëtas e escribans rus pus famós son presents [[Nicolau Gogol]], [[Mikhail Lermontov]], [[Fiodor Dostoievskii]], [[Leon Tolstoï]] e [[Anton Chekhov]]. Pasmens, lo periòde sovietic tenguèt tanben un nombre important d'escribans majors coma Boris Pasternak, Alexandre Soljenitsyne, Vladimir Maïakovski, Mikhaïl Cholokhov o lei poëtas Evgueni Evtouchenko e Andreï Voznessenski. La màger part dei grops etnics vivent sus lo territòri rus an de tradicions fòrça variadas. La musica russa fondada au sègle XIX es caracterizada per dos corrents principaus : aqueu representat per Mikhail Glinka e sei successors, coma lo Grop dei Cinc, a utilizat un nombre important d'elements eissits d'aquelei tradicions e aqueu dirigit per Anton e Nikolai Rubinstein qu'utiliza puslèu la tradicion russa. Lo movement romantic aguèt un succès gròs en Russia (Tchaikovski, Rimski-Korsakov...) e se contunièt fins au sègle XX (Rachmaninov). Per la seguida dau sègle XX, lei compositors rus pus famós son Alexandre Scriabine, Igor Stravinski, Sergueï Prokofiev e Dmitri Chostakovitch. Sota lo regime sovietic, lei musicians èran susvelhats car la musica èra un otís important d'educacion dei massas obrieras mai la musica demorèt un art important per lo govèrn. Coma lei periòdes precedents, leis institucions sovieticas an donc produch un nombre gròs de solistas fòrça talentuós coma David Oïstrakh, Leonid Kogan, Gidon Kremer, Mstislav Rostropovitch, Vladimir Horowitz, Sviatoslav Richter, Emil Guilels o Galina Vichnevskaïa. La dança es tanben un art important dins la cultura e fòrça famós dempuei leis òbras de Tchaikovski coma lo Lac dei Ciunes. Au començament dau sègle XX, lei ballets rus aguèron una influéncia mondiala sus l'evolucion de la dança e lei ballets sovietics contunièron aquela tradicion gràcias a de dançaires famós coma Maïa Plissetskaïa, Rudolf Noureev o Mikhaïl Barychnikov e de ballets coma aqueu dau Bolchou o dau Mariinsky. Aparegut au començament dau sègle XX mentre que lo país acomencèt de conóisser de cambiaments politics prefonds, lo cinèma aguèt un ròtle culturau important tre la Revolucion Sovietica. D'efèct, lo govèrn decidiguèt d'utilizar aquel art per l'educacion dei massas e una generacion de realisators tenguèt de mejans importants. Ansin, Sergueï Eisenstein e Andreï Tarkovski marquèron lor epòca. Sota Stalin, la creativitat foguèt limitada per la repression mai lei realisators sovietics capitèron de contuniar de produrre mai d'un film famós. Pasmens, lo cinèma foguèt fòrtament tocat per lo declin de l'URSS e la crisi deis annadas 1990. == Religion == {{veire|Religion de Russia}} [[Fichièr:RedSquare SaintBasile (pixinn.net).jpg|thumb|right|Catedrala de l'Intercession de la Verge de Moscòu.]] Au començament dau sègle XXI, lei religions principalas de Russia èran lo crestianisme ortodòx (56,4%), l'islam (8-15%), lo crestianisme protestant (9%), lo bodisme (2%), lo judaïsme (2%) e d'autrei versions dau crestianisme (1,8%). L'ateïsme regardava 10% de la populacion e 7% èran indecís. Lo crestianisme ortodòx es la religion istorica de l'estat rus dempuei lo sègle X e leis ortodòxs son magerament presents dins lei regions occidentalas de Russia. L'islam es la religion tradicionala de populacions turcas o vivent dins lo Caucàs. Lei musulmans rus son donc presents au sud dau país e vèrs lei regions pus pròchas d'Asia Centrala. Enfin, lo bodisme es tanben tradicionau dins certanei regions d'Asia Centrala coma la Republica Tovana. == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == {{Païses d'Euròpa (COE)}} {{Païses d'Asia}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Russia|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] ncmtr9gx2760v9qtsho8qnwbaowtqfe 2504305 2504302 2026-07-10T17:28:41Z ~2026-39129-09 64326 2504305 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en provençau -->{{Infobox País | nom_local = Российская Федерация ([[rus]]) | imne_nacional = <br/>{{Bes | Государственный гимн Российской Федерации | [[transcripcion dels alfabets arabi, cirillic e grèc en occitan|Transcripcion]]: ''Gosudarstvennyy gimn Rossiyskoy Federatsii'' | «Imne nacionau de Russia» }} | imatge_mapa = Russian Federation (orthographic projection).svg | imne audio = Russian_Anthem_chorus.ogg | lengas_oficialas = [[Rus]]<ref>{{Ref-publiacion |cognòm=Chevalier |nom=Joan F. |an=2006 |títol=Russian as the National Language: An Overview of Language Planning in the Russian Federation |òbra=Russian Language Journal |volum=56 (1) |editor=American Councils for International Education ACTR / ACCELS |paginas=25–36 |doi=10.70163/0036-0252.1233 |jstor=43669126}}</ref> | tipe_lengas = | lengas = | capitala = [[Moscòu]] | coordenadas_capitala = {{Coord|55|45|8|N|37|37|56|E}} | mai_granda_vila = [[Moscòu]] | tipe_govèrn = Republica federala semipresidenciala (''de jure'')<br>regime autoritari (''de facto'')<ref>{{Ref-publicacion |cognòm=Kuzio |nom=Taras |an=2016 |títol=Nationalism and authoritarianism in Russia |òbra=Communist and Post-Communist Studies |volum=49 (1) |editor=University of California Press |pagina=1–11 |doi=10.1016/j.postcomstud.2015.12.002 |jstor=48610429}}</ref> | superfícia_reng = 1 | superfícia_totala = {{formatnum:17098242}} | percentatge_aiga = 13 | populacion_reng = 9 | populacion_totala = {{formatnum:143975923}} | populacion_annada = 2015 | densitat = 8.4 | tipe_formacion = {{Bes | [[Istòria de Russia|Formacion]] | • [[Rus' de Kiev|Rus' de Kyiiv]] | • [[Grand Principat de Moscòu|Principat de Moscòu]] | • [[Tsarat Rus]] | • [[Empèri Rus]] | • [[Revolucion de Febrièr]] | • Creacion de l'[[URSS]] | • Federacion de Russia | • Constitucion actuala }} | data_formacion = <br/>882<br/>1263<br/>16 de genièr de 1547<br/>2 de novembre de 1721<br/>15 de març de 1917<br/>30 de novembre de 1922<br/>12 de decembre de 1991<br/>12 de decembre de 1933 | país_independéncia = Dissolucion de l'[[URSS]] | data_independéncia = 26 de decembre de 1991 | gentilici = Rus, Russa | IDH_annada = 2013 | IDH = 0.778 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 57{{ena}} | moneda = [[Roble rus|Roble]] (₽) | còde_moneda = RUB | fus_orari = UTC+02:00 a +12:00 | domeni_internet = [[.ru]], [[.рф]] | indicatiu_telefonic = +7 | cap_títol1 = [[Lista dels presidents de Russia|President]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres de Russia|Primièr ministre]] | cap1 = [[Vladímir Pótin]] | cap2 = [[Mikhaïl Mishustin]] }} '''Russia''' (en [[rus]]: Россия, ''Rossiya''), cooficialament la '''Federacion de Russia''' (en rus: Российская Федерация, ''Rossiyskaya Federatsiya''),<ref>En rus se fa la diferéncia entre ''rus'' (''rosqui'', etnia) e ''russian'' (''rossiïsqui'', abitant de l'Estat, que se deuriá doncas dire "Federacion Russiana")</ref> es un estat transcontinental que s'estend entre l'[[Euròpa de l'Oèst|Euròpa de l'Èst]] e l'[[Asia del Nòrd|Asia dau Nòrd]]. Amb un territòri d'una superfícia d'aperaquí 17 milions km², Russia es lo país pus estendut de la planeta amb onze zonas oràrias. La capitala n'es la ciutat federala de [[Moscòu]]. Russia compartís lo pus grand nombre de frontieras, un total de sètze. Limita amb lei païses seguents: [[Norvègia]], [[Finlàndia]], [[Estònia]], [[Letònia]], [[Lituània]], [[Polonha]], [[Bielorussia]], [[Ucraïna]], [[Georgia (país)|Georgia]], [[Azerbaitjan|Arzerbaitjan]], [[Cazacstan|Cazactstan]], [[Republica Populara de China|China]], [[Mongolia]] e la [[Corèa del Nòrd|Corèa dau Nòrd]]. Confronta tanben leis [[Estats Units d'America]] e [[Japon]] amb quins ten de frontieras maritimas comunas. Russia es una civilizacion fòrça antiga que troba seis originas dins la [[Rus' de Kiev|Rus' de Kyiiv]], aital coma Bielorussia e Ucraïna. Amb leis invasions mongòlas dau premier estat deis Eslaus Occidentals, mantuns estats emergiguèron coma, per exemple lo principat de Kyiiv. Òm pòt parlar vertadierament d'«Estat rus» amb lo principat de Moscòu, fondat en 1147. Se succediguèron alara l'[[Empèri Rus]] e l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]] . Lo país a de ressorsas fòrças importantas ai nivèus miniers e energetics. Pasmens, en causa de sa posicion geografica, tèn tanben un clima fòrça freg e lei comunicacions son relativament malaisadas dins certanei regions. Coma eiretier de l'URSS, la Federacion de Russia a conegut una crisi economica grèva a la fin dau sègle XX. Dins aquò, una òbra importanta de redreiçament a començat dempuei leis annadas 2000 e lo país es tornarmai una poissança economica importanta. De mai, gràcias ais arsenaus sovietics, Russia tèn tanben una dei premiereis armadas mondialas e lo premièr arsenau nuclear mondiau. Dempuèi 2008, comencèt una nòva expansion territoriala au detriment de [[Georgia]] e d’[[Ucraïna]]. == Istòria == [[File:Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|thumb|Fragmentacion dau Rus' de Kiev durant lo periòde 1054-1132.]] {{veire|Istòria de Russia}} La premiera civilizacion coneguda sus lo territòri rus, aquela dei corgans, se desvolopèt a partir de {{formatnum:4000}} avC dins lo sud de Russia e en Asia Centrala. Vèrs {{formatnum:2000}} avC, un pòble indoeuropèu, lei Cimeris, ocupèt un ensems important de territòris situats entre [[Polonha]] e [[China]] orientala. Vèrs {{formatnum:1000}} avC, lei regions entre lei fluvis [[Dnièstre]] e [[Vòlga]] foguèron ocupadas per un autre autre pòble indoeuropèu dich Escites. Fondèron un ensems d'estats pauc estructurats — leis Escites èran principalament de nomadas — que dispareguèron entre lei sègles III e II avC. Foguèron remplaçats per lo pòble dei Sarmates qu'èran pereu un pòble nomada d'origina eurasiatica. A partir dau sègle IV, de pòbles germanics s'installèron dins lei regions occidentalas coma lei Gòts en Ucraïna mentre que lei territòris asiatics intrèron dins l'Empèri dei Huns. Aqueu darrier foguèt capable de s'estendre vèrs l'oèst entraïnant la migracion d'unei pòbles germanics vèrs l'Empèri Roman. Pasmens, sa manca d'organizacion e son extension entraïnèt sa disparicion après la mòrt dau rèi Atila en [[453]]. Lei regions occidentalas de Russia foguèron conquistadas per leis Avars au sègle VII. Deguèron rapidament faciar l'arribada dei Kazars e la montada en poissança deis eslaus que s'establiguèron pauc a pauc en Russia Europèa a partir de [[Bielorussia]]. Lo principat de Kiev, o Rus' de Kiev, foguèt lo premier estat vertadier organizat fondat en Russia. Sei fondators èran de [[Viking]]s venguts d'[[Escandinàvia]] que conquistèron un territòri important en Ucraïna, en Bielorussia e en Russia occidentala dins de regions pobladas per de populacions eslavas. En [[988]], lei princes de Kiev se convertiguèron au crestianisme que va venir religion d'estat e un element important de l'unitat dau principat. Au sègle seguent, lo principat deguèt faciar d'invasions novèlas a l'èst (pòbles asiatics) e a l'oèst (polonés) e una tièra de crisis intèrnas que van entraïnar sa division entre divèrsei principats independents. A partir de 1226, lei principats russas deguèron faciar leis invasions mongòlas que van pauc a pauc conquistar la màger part dau continent asiatic e de Russia. Lei senhors rus foguèron desfachs e un nombre important de vilas, coma [[Kiev]] o Moscòu, foguèron cremadas. Lei principats foguèron pas dirèctament ocupadas mai venguèron vassalas de l'Empèri Mongòl e deguèron pagar de tributs regulars. Aqueu sistèma va durar tres sègles fins a l'afondrament dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]]. Aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament de Russia. De'n premier, au nivèu religiós, l'[[islam]]izacion d'una partida importanta dei pòbles rus e l'installacion de pòbles turcs generalament musulmans va entraïnar lo renfòrçament de la Glèisa Ortodòxa dins lei territòris eslaus non o pauc islamizats. Au nivèu militar, lei senhors rus adoptèron l'organizacion mongòla basada sus de comunicacions rapidas, la levada de tropas importantas e l'usatge generalizat de la cavalariá leugiera. Enfin, au nivèu culturau, la lenga russa poguèt s'enriquir de divèrsei mòts d'origina mongòla. Sota la dominacion mongòla, lei sègles XIII-XVI foguèron caracterizats per lo desvolopament dau principat de Moscòu que va capitar de vencir lei Mongòls e de venir independent. Per se legitimar, sei senhors se presentèron coma lei successors dau principat de Kiev. Aquò li permetèt de fondar un estat poderós que va venir lo centre de Russia. Pasmens, lo procès de renfòrçament dau principat de Moscòu foguèt l'òbra d'una dinastia de senhors politicament abils per esplechar a son profiech lei divisions entre lei principats e lei republicas russas. En [[1485]], lo prince Ivan III èra sensa rivau e poguèt prendre lo títol de « Sobeiran de tota la Rus' » e se presentar coma lo successor dirècte dei princes de Kiev. A la fin dau sègle XVI, la disparicion de la dinastia au poder entraïnèt una crisi intèrna que va s'acabar en [[1613]] quand la dinastia Romanov prenguèt lo contraròtle dau país. Aquela dinastia va modernizar l'estat e fondar l'Empèri Rus gràcias a una politica d'expansion militara e coloniala. Ai sègles XVII e XVIII, Russia venguèt donc una poissança europèa majora. Aquela òbra acomencèt amb lo rèine de Pèire lo Grand (1682-1715). D'efèct, après una guèrra lònga e acarnada còntra [[Suècia]], Russia i obtenguèt tornarmai un accès a la Mar Baltica que li permetèt de comunicar amb lo rèsta d'[[Euròpa]]. Puei, sota lo rèine de Catarina II de Russia (1762-1796), l'Empèri Rus conquistèt la region au nòrd de la Mar Negra après una victòria còntra l'[[Empèri Otoman]] e lo Khanat de Crimèa. Russia participèt tanben ai partiments de [[Polonha]] puèi ai guèrras còntra la Revolucion Francesa e l'Empèri de Napoleon I{{èr}}. Maugrat de desfachas importantas (Austerlitz, Friedland), l'armada russa capitèt d'arrestar l'invasion francesa de [[1812]] e aguèt un ròtle de remarca dins la desfacha finala de Napoleon. [[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]] Lei sègles XVII, XVIII e XIX foguèron caracterizats per la perseguida d'una politica d'expansion russa vèrs l'èst que va entraïnar la formacion d'un estat fòrça estendut dins lo nòrd dau continent [[asia]]tic. Aquò foguèt permés per divèrsei procès : * l'exploracion dei regions asiaticas gaire pobladas en causa de condicions climaticas malaisadas. Permetèt d'installar de colons e donc de revendicar de territòris dins tot lo nòrd d'Asia e en Alaska. Aquela expansion necessitèt de còps un esfòrç militar mai se turtèt pas a d'estats ben organizats. De mai, lei [[Empèris nomadas|nomadas eurasiatics]] que representavan un potenciau militar important dins lo corrent de l'Antiquitat e de l'[[Edat Mejana]] èran pas equipats per resistir ais armas de fuòc modèrnas. * la guèrra e l'annexion de territòris o d'estats en Euròpa o dins la region de Caucàs. Leis estats principaus pertocats per aquela expansion foguèron lo Khanat de Crimèa, Polonha, l'Empèri Otoman e leis estats de Caucàs. Pasmens, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, l'Empèri Rus declinèt deguèt faciar de crisis economics intèrnas grèvas. De mai, foguèt pas capable de rivalizar amb lei nivèus economics o tecnologics agantats per lei país d'Euròpa Occidentala. La Premiera Guèrra Mondiala, fòrça saunosa per lei Rus, va accelerar l'afondrament dau regime que dispareguèt en [[1917]]. Una seguida de revòutas dins l'armada e lei vilas principalas entraïnèron l'abdicacion dau tsar Nicolau II e la formacion d'un Govèrn Provisòri. Après l'afondrament dau regime dei tsars, lo Govèrn Provisòri deguèt tanben faciar rapidament de dificultats importantas e foguèt rebutat per lei Bolchevics que fondèron un regime comunista. Atacats per lei partisans de l'Empèri e dau Govèrn Provisòri, lei Bolchevics capitèron de resistir e foguèron venceires après una tièra de batalhas menadas entre 1918 e 1924. Fondèron alora una federacion a partir dei pòbles presents dins l'Empèri. Dicha Union Sovietica, aquela federacion èra basada sus la dictatura dau proletariat. Après la mòrt de Lenin, sei successors se bateguèron entre elei per lo poder. [[Ïosif Stalin]] venguèt finalament lo cap de l'Union Sovietica e eliminèt rapidàment seis advèrsaris o seis aliats ancians. Establiguèt un regime fòrt e centralizat basat sus lo desvolopament economic e la repression deis oposants. Après una crisi economica grèva causada per la collectivizacion dei tèrras agricòlas au començament deis annadas 1930 (faminas d'Ucraïna), aquela politica permetèt de crear una industria poderosa. En [[1939]], l'URSS participèt au partiment de Polonha amb [[Alemanha]] e un acòrd de non agression foguèt signat amb Berlin. Lei sovietics ocupèron pereu lei país baltas e ataquèron Finlàndia. Maugrat de dificultats importantas causadas per lei combats ivernencs, capitèron d'obtenir una rectificacion favorabla dei frontieras entre lei dos país. Pasmens, en [[1941]], l'Union Sovietica foguèt a son torn atacada per sospresa per leis alemands. Mau preparats e mau comandats, lei Sovietics perdiguèron de milions d'òmes e una quantitat gròssa d'armaments avans d'arrestar l'ofensiva alemanda a la fin de [[1941]]. En [[1942]], una ofensiva alemanda novèla entraïnèt la pèrda de plusors territòris suplementaris e lo començament de la batalha de Stalingrad. Acabat en febrier de 1943, aqueu combat foguèt lo tornant de la guèrra : una armada alemanda i foguèt enceuclada e anientada. De [[1943]] a [[1945]], l'Armada Roja avancèt alora pauc a pauc e l'oèst. En abriu-mai de [[1945]], lei Sovietics prenguèron Berlin e ocupèron la mitat orientala d'Euròpa i installant de regimes favorables ais interès de [[Moscòu]]. L'aliança militara amb leis estats occidentaus capitalistas concluda dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] s'acabèt rapidàment e tre leis annadas 1947-1948, dos blòts ostils gropats a l'entorn deis Estats Units e de l'URSS se formèron. Foguèt lo començament de la Guèrra Freja que va durar fins a la fin deis annadas 1980. Lei dos camps desvolopèron d'arsenaus importants, especialament de fòrças nucleras de plusors milièrs d'ogivas, qu'empachèron un conflicte dirèct. La guèrra se debanèt donc sus de teatres periferics onte d'aliats dei dos blòts èran en guèrra. Fins ais annadas 1970, lei Sovietics aguèron l'avantatge gràcias au succès de la descolonizacion e a la revirada estatsunidenca au Vietnam. Dins aquò, au començament deis annadas 1980, l'absència de modernizacion vertadiera de l'economia russa entraïnèt de dificultats economicas mai e mai importantas. A partir deis annadas 1980, lei dificultats economicas de l'URSS e lei problemas militaras causadas per l'invasion d'Afganistan entraïnèt de tensions importantas dins sa societat. Desirós d'un regime pus liure, leis elèits intellectualas obtenguèron pauc a pauc lo sostèn dau rèsta de la societat entraïnant la desagragacion lenta dau poder. Lei país ocupats dins la mitat orientala d'Euròpa conoguèron d'evolucions similaras mai pus rapidas car una partida importanta dei populacions èran fòrça ostila a la preséncia sovietica. A partir de 1988, lei regimes aliats a l'Union Sovietica foguèron rebutats per de revolucions popularas o per de manòbras politicas sostengudas per la màger part de la populacion. En URSS, la politica de Mikhaïl Gorbachov per liberalizar la societat sovietica entraïnèt lo revelh de fòrças centrifugas coma lo nacionalisme de divèrsei pòbles menaçant l'unitat de la federacion (estats baltics, Ucraïna...) o la posicion de partit unic dau Partit Comunista de l'Union Sovietica. A la fin de 1991, un còp d'estat mancat menada per lei caps conservadors e lei partisans d'una URSS unificada entraïnèt la dissolucion deis institucions principalas dau poder sovietic puei dirèctament aquela de l'Union. Russia, sota lo nom de Federacion de Russia, venguèt donc oficialament independenta de l'Union Sovietica en decembre de 1991. Dins lei fachs, coma lo país èra la basa de l'Union, foguèt considerat coma l'eiretier de l'URSS e obtenguèt la posicion d'aquela darriera dins leis institucions internacionalas. Pasmens, la transicion entre leis economias comunistas e capitalistas, lo nivèu tecnologic feble e una corupcion fòrça importanta entraïnèt un afebliment dau país dins leis annadas 1990. La desfacha militara pendent la premiera guèrra de Chechenia marquèt aqueu afebliment. Russia deguèt donc abandonar lo ròtle de poissança mondiala de l'URSS. Lo redreiçament acomencèt a partir dau començament dau sègle XXI sota la direccion de Vladimir Poutin vengut president en 1999. Marcat per un regime presidenciau fòrt, la politica d'aqueu darrier es caracterizada per una creissença economica importanta basada sus leis exportacions d'idrocarburs e de matèrias premieras, un renfòrçament de l'autoritat dau govèrn centrau, la repression deis oligarcs opausats a la politica novèla e la restauracion de ligams amb una partida deis aliats ancians de l'URSS. == Geografia == {{veire|Geografia de Russia}} === Localizacion e frontieras === Lo territòri rus se situa en Euròpa orientala e dins lo nòrd dau continent asiatic. Es compausat d'un blòt continentau principau completat per lo territòri de Kaliningrad situat au nòrd de Polonha e per divèrseis illas situats au nòrd o au nord-èst d'Asia. Va dei Mars Balticas e Negras a l'oèst, a l'Ocean Artic au nòrd e a l'Ocean Pacific a l'èst. Russia tèn de frontieras terrèstras amb seize país que son Norvègia (196 km), Finlàndia ({{formatnum:1313}} km), Estonia (290 km), Letònia (292 km), Bielorussia (959 km), Lituania (227 km), Polonha (432 km), Ucraïna (1576 km), Georgia (723 km), Azerbaitjan (284 km), Cazacstan ({{formatnum:6846}} km), China ({{formatnum:3645}} km), Mongolia ({{formatnum:3441}} km) e Corèa dau Nòrd (19 km). Tèn tanben doas frontieras amb leis estats separatistas d'Abcazia e d'Ossetia dau Sud. === Geografia fisica === [[Fichièr:Russia edcp relief location map.jpg|thumb|right|Topografia dau relèu de Russia.]] Lo territòri de Russia es magerament compausat de plans dominats per d'[[estèpa]]s au sud, de forèsts au nòrd e de tondras de lòng dei ribas de l'Ocean Artic. Leis ensems montanhós principaus son lo [[Caucàs]] au sud-oèst, lei monts d'[[Altai]] au sud, lei monts de Verkhoiansk a l'èst, la cadena volcanica de [[Kamchatka]] egalament a l'èst e l'Oral au centre. Mai de {{formatnum:100000}} rius e fluvis son situats sus lo territòri rus. Certanei fan partida dei rius terrèstres pus importants coma la Volga, l'Ienissei, l'Ob, la Lena e l'Amor. Son caracterizats per d'aumentacions gròssas de lor debit au començament de l'estiu. Existís tanben de lacs continentaus grands coma lo [[lac Baikal]], lo lac Ladoga o lo lac Onega. === Clima === [[File:Clima - Russia.png|thumb|Clima de Russia.]] La màger part dau país se situa au nòrd de la latitud 60° e lei montanhas dei frontieras sud (Altai, Caucàs...) limitan lo desplaçament dei massas d'èr dempuei lo sud. En revènge, lei plans dau nòrd permeton ai massas d'èr polaras d'intrar prefondament dins lei regions continentalas. La temperatura mejana de Russia es donc negativa (-5,5°C) amb de variacions importantas entre l'ivèrn e l'estiu. Ansin, lo clima rus es caracterizat per l'existéncia de doas sasons principalas, l'ivèrn e l'estiu, e per de primas e d'automnes fòrça corts. La transicion entre temperaturas autas e frejas es donc fòrça rapida. Lei mes pus fregs son genier per lei regions continentalas e febrier per lei regions maritimas. La temperatura minimila demenís d'oèst en èst amb l'altitud. Per una latitud similara, va de -8°C a Sant Petersborg fins a -43°C a Iakotsk. La temperatura istorica pus freja foguèt mesurada a Verkhoiansk (-70°C). Lo sòu de certanei regions nordicas tèn una temperatura negativa permanenta. Lo mes pus caud es generalament julhèt e la temperatura mejana de l'estiu es de 20°C. Pasmens, pòu agantar mai de 38°C dins lei regions continentalas sud. Lei precipitacions son limitats per l'aspèct continentau dau clima. A l'oèst, se pòu mesurar 600 mm dins lei regions balticas e 525 mm a Moscòu. A l'èst, se pòu mesurar 425 mm a Novossibirsk. == Organizacion politica e sociala == === Forma de l'Estat === L'organizacion de l'estat rus es dirigida per la Constitucion de 1993 que definís Russia coma una republica presidenciala. Elegit au sufragi universau dirèct per sièis annadas, lo President es lo cap de l'Estat e de la Nacion e tèn una influéncia gròssa sus lo rèsta deis institucions. Lo poder executiu es dirigida per lo Premier Ministre qu'es lo cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lei doas chambras de l'Assemblada federala de la Federacion de Russia. Aquela darrier es compausada de la [[Doma d'Estat]] (450 deputats elegits au sufragi universau dirèct) e dau Consèu de la Federacion (166 representants dei regions de la Federacion). Enfin, lo poder judiciari es devesit entre tres brancas regardadas per leis afaires constitucionaus, penaus e comerciaus. La Constitucion russa assegura l'egalitat dei ciutadans en fàcia de la lèi, l'independéncia dei jutges e lo drech deis acusats de se defendre. Pasmens, l'aplicacion d'aquelei drechs dèu regularament faciar l'influéncia dau poder executiu. Au nivèu federau, divèrsei regions tènon d'autonòmia mai o mens importantas amb d'institucions pròprias. Aquelei regions son generalament centrats a l'entorn d'un pòble particular. La coabicion entre Rus e pòbles locaus es generalament pacifica mai pòu de còps èstre fòrça malaisadas o ostilas (Chechenia...). Pasmens, dempuei lo començament deis annadas 2000, lo poder centrau assaia de limitar leis autonomias localas. === Simbòls de l'Estat === [[Fichièr:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|right|Armoriaus de Russia.]] Lei simbòls principaus de la Federacion de Russia son son drapèu, seis armoriaus e son imne. Lo drapèu es lo simbòl de la sobeiranetat nacionala e sa descripcion es donada per la lèi. Leis armoriaus son lo simbòl oficiau de l'Estat. Enfin, l'imne marca l'unitat de l'Estat rus. Es eissit de l'imne sovietic. === Organizacion territoriala === [[File:Russian Regions-EN.svg|thumb|right|Subdivisions dau territòri rus.]] Russia es una federacion constituida de 83 "[[subjèctes federals de Russia|subjèctes federals]]" mai o mens autonòms. Cada subjècte manda dos representants au Consèu de la Federacion. La preséncia d'un nombre fòrça important de pòbles sus lo territòri rus e l'eiretatge istoric an entraïnat la formacion de divèrseis ensems d'estatuts e de foncionaments diferents: * 21 [[Republicas de Russia|republicas]] centradas a l'entorn d'una etnia que tènon una autonòmia fòrça importanta. * 46 oblasts (regions) e 9 krais formats de regions abitats per de populacions russas. * 4 ocrogs (districts autonòms) formats sus una basa etnica amb una autonòmia limitada. Son liats a una autra region. * 2 vilas federalas que son [[Moscòu]] e [[Sant Petersborg]]. Lo territòri de Birobidjan tèn un estatut especiau decidit per Stalin coma tèrra d'acuèlh per lei Jusieus d'URSS. Cada subjècte de la Federacion garda 40% de sei ressorsas fiscalas per sei despensas de foncionament e d'investiment. La Crimèa ocupada constituís una vila federala ([[Sebastòple]]) e una republica (rèsta de la peninsula). === Lengas === La lenga oficiala de la Federacion es lo rus. Coma mai de 80% de la populacion per lo pòble rus, aquela lenga es la principala de la Federacion e de seis institucions. Pasmens, totei lei republicas federalas an lo drech de definir sei lengas oficialas e un drech similar es autorizat ''de facto'' per lo rèsta dei subjèctes de la Federacion. Ansin, 27 autrei lengas an un estatut oficiau au nivèu locau e mai d'un centenau de lengas son regularament utilizadas per certanei minoritats etnicas. Certanei son menaçadas de disparicion. === Educacion === Lo taus d'alfabetisacion de Russia es quasi egau a 100% e lei populacions non russas son generalament bilingas. Entre 2003 e 2008, lei taus d'escolarizacion èran superiors a 90% e 85% deis enfants agantan l'escòla secondària. Lei diferéncias d'escolarizacion entre populacions masculinas e femeninas son feblas. L'ensenhament es devesit entre una escòla generala e una escòla d'especializacion. == Economia == [[File:Russia industrial growth chart YoY.PNG|thumb|right|Creissénça economica de Russia de 1992 a 2010.]] {{veire|Economia de Russia}} Russia fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta (8{{e}} reng en 2007 per son PIB) gràcias a de ressorsas geologicas fòrça importantas, una populacion importanta e un nivèu tecnologic relativament avançat. Cinc elements caracterizan aquela economia : * l'eiretatge sovietic e la transicion entre lo sistèma sovietic e un sistèma capitalista. * l'importància dei revenguts eissits de l'esplecha de ressorsas naturalas coma leis idrocarburs. * de dificultats causadas per lo vielhiment de la populacion. * lo ròtle fòrça important de l'Estat dins leis afaires economics. * lo ròtle important de la corrupcion. La reparticion dau PIB es fòrça inegala. La region de Moscòu representa en 2006 22% dau PIB rus e lo rèsta èra magerament concentrat a Sant Petersborg e dins certanei regions tenent d'indústrias rendablas coma la produccion d'idrocarburs. === Demografia === {{veire|Demografia de Russia}} Après la Segonda Guèrra Mondiala e de pèrdas sovieticas d'aperaquí 27 milions de personas, la populacion agantèt tornarmai son nivèu d'avans la guèrra (aperaquí 111 milions d'abitants) en [[1955]]. En [[1992]], agantèt son maximum amb 148,7 milions. Pasmens, après l'afondrament de l'URSS, divèrsei factors, coma la demenicion de la feconditat o de l'esperança de vida, an modificat e cambiat aquela dinamica demografica. Ansin, dempuei 1992, la populacion a demenit per agantar 143,0 milions d'abitants en [[2012]]. Lo deficit naturau de naissanças es limitat per de movements d'imigracion dempuei d'ancians país sovietics. Au nivèu etnic, en [[2002]], lei Rus representavan 80% de la populacion totala. Sièis autreis etnias tenián mai d'un milion d'abitants : lei Tatats (3,8%), leis Ucraïnians (2,0%), lei Bachkirs (1,1%), lei Chouvaches (1,1%), lei Chechèns (0,9%) e leis Armenians (0,8%). La densitat de populacion es egala a 8 ab/km³ mai la reparticion de la populacion es fòrça inegala. Se situa magerament dins lei regions europèas. En [[2025]], setze vilas tenián mai d'un milion d'abitants. Aquelei vilas se situan dins lei regions occidentalas e centralas. Lei principalei son [[Moscòu]] (13,3 milions d'abitants), [[Sant Petersborg]] (5,7 milions), [[Novossibirsk]] (1,6 milion), Iekaterinbourg (1,5 milion), Nijni Novgorod (1,2 milion) e [[Krasnodar]] (1,2 milion). === Agricultura e ressorsas minieras === [[Fichièr:Russian plain near Rostov-on-Don.jpg|thumb|right|Zonas agricòlas vèrs Rostov.]] En [[2004]], l'agricultura representava 7 milions d'emplechs siá 9% de la populacion activa e 5% dau PIB rus. En causa dei condicions climaticas malaisadas, solament 10% dau territòri èra cultivat e existís una especializacion diferenta entre lo sud (cerealas) e lo nòrd (norrigatge). Dempuei la fin de l'URSS e la disparicion de l'ajuda de l'estat, l'agricultura russa a conegut un declin important e lo país dèu importar una partida importanta de sa norridura. Lo nivèu tecnologic es tanben limitat e lei rendements son donc mens importants que dins lei país d'Euròpa Occidentala. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, Russia es un actor important per certanei produccions coma l'òrdi (1{{èr}} reng mondiau), lo séguel (1{{èr}}), la civada (1{{èr}}), lo vira-soleu (1{{èr}}), la tartifla (2{{e}}), lo caulet (3{{e}}), lo blat (4{{e}}), lo lach (5{{e}}), la galinhala (5{{e}}) e lei bovins (5{{e}}). Lei ressorsas minieras russas son fòrças importantas mai generalament d'accès malaisats en causa dau clima e de la distància entre la zona d'extraccion e d'utilizacion. D'en premier, lo sector deis idrocarburs èra lo premier mondiau en [[2010]] (petròli 1{{èr}} reng ; gas 2{{e}} reng) e es un element primordiau de la creissença russa. D'autra part, Russia es tanben un productor major de metaus meme s'una partida gròssas dei ressorsas pòdon pas encara èstre esplechas. === Indústria === Dins leis annadas 2000, l'indústria representava aperaquí 37% dau PIB de Russia. Lo país tèn una estructura industriala vièlha eissida de l'URSS e quauquei sectors novèus fòrça modèrns. Lei sectors industriaus principaus son : * lo tractament dei mineraus per la produccion de metaus coma la siderurgia. * lo sector de la construccion. * la produccion de veïculs gràcias a la preséncia de companhiás localas coma Lada e l'installacion d'un nombre important de companhiás estrangieras. * la produccion militara e l'indústria especiala que tènon una reputacion granda e es un sector fortàment exportator. Gropa tanben una partida fòrça importanta de la recèrca russa. * l'indústria agroalimentara qu'a conegut una crisi important a la fin dau sègle XX mai representa totjorn un nombre important d'emplechs. === Servicis === Lei servicis representavan aperaquí 56% dau PIB rus dins leis annadas 2000. Es un sector en créissença importanta gràcias a l'aparicion de classas mejanas mai e mai importantas. Sei sectors principaus son la distribucion granda e lo domeni dei bancas. === Recèrca === Gràcias a l'Empèri Rus e l'Union Sovietica, Russia a un eiretatge e una tradicion scientifics importants, especialament dins lei domenis militars, aeronautics e espaciaus. Pasmens, la crisi deis annadas 1990 a entraïnat l'emigracion d'un nombre gròs de cercaires e d'engenhaires e una demenicion dei mejans de recèrca. Dempuei 2000, una politica a donc acomençat per desvolopar tornarmai la recèrca russa a l'entorn de cinc tematicas definidas per lo govèrn : l'utilizacion melhora de l'energia, l'informatica, lei tecnologias espacialas, l'energia nucleara e la medecina. Una partida important d'aquel esfòrç es realizada per l'indústria militara que tèn d'estructuras scientificas importantas en causa de son ròtle primordiau dins l'economia sovietica. == Diplomacia e defensa == === Apartenéncia ais institucions internacionalas === La Federacion de Russia es considerat coma l'estat successor de l'Union Sovietica. Es un membre major de l'ONU amb l'estatut de membre permanent dau Consèu de Seguritat e lo país es donc un dei cinc estats possessors oficiaus de l'[[arma nucleara]]. Coma poissança economica importanta, es tanben membre dau G8, dau G20 e tèn de relacions especialas amb leis autrei poissanças economicas emergentas coma China, Índia e Brasil. En revènge, lo país es pas encara membre de l'OMC. Au nivèu diplomatic, Russia assaia de gardar de relacions amb leis ancians país sovietics au sen de la CEI e a desvolopat un partenariat amb l'OTAN. Pasmens, aqueu darrier evoluciona fortàment en foncion deis interés estatsunidencs o rus e pòu de còps conóisser d'interrupcions mai o mens lòngas. Russia fa tanben partida d'organizacions continentalas coma lo Consèu d'Euròpa, l'OSCE, l'APEC o lo Conseu Arctic. === Politica estrangiera === Dempuei lo començament dau sègle XXI, la politica estrangiera russa es caracterizada per l'afirmacion de la poissança novèla au nivèu internacionau, la defensa de seis interés dins leis estats sovietics ancians e dei minoritats russas situats dins de país estrangiers, la defensa d'un equilibri militar amb leis Estats Units e l'[[OTAN]] e d'assais per melhorar sei relacions amb l'[[Union Europèa]], leis ancians aliats de l'[[Union Sovietica]] e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca. Ansin, Russia garda un uèlh atentiu sus leis afaires e la diplomàcia d'unei país vesins qu'èran membres de l'URSS o qu'assostan de minoritats etnicas russas ([[Transnístria]], Ossetia...). De fòrças militaras son tanben situats dins de país coma [[Ucraïna]] o [[Cazacstan]]. La defensa dau mantenement d'un equilibri militara amb leis Estats Units es marcada per la contuniacion de la politica de limitacion deis armaments nuclears e l'oposicion au desvolopament d'armaments novèus dins lo domeni coma lo bloquier antimissils estatsunidencs. Enfin, Russia a acomençat d'assaiar de melhorar sei relacions amb l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic coma Siria e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca coma [[Veneçuela]]. Pasmens, au nivèu europèu, aquela politica dèu faciar l'oposicion deis estats dins un temps membre dau blòt sovietic. Ansin, Russia tèn de relacions variadas amb lei membres de l'UE. Per exemple, son relativament favorablas amb França e relativament ostilas amb Polonha. Dins lo rèsta dau monde, l'instauracion de partenariats amb de país mai o mens ostils a l'òrdre estatsunidenc se turta a l'oposicion estatsunidenca (Venezuela, Cuba...). === Fòrças armadas === [[Fichièr:T-90 tank during the Victory Day parade in 2009.jpg|thumb|right|Carri de combat rus T-90.]] {{veire|Fòrças armadas de Russia}} Lei fòrças armadas de la Federacion de Russia son eissidas de l'Armada Roja de l'URSS. Coma lo rèsta de Russia, conoguèron un periòde de declin important dins leis annadas 1990 puei an acomençat un redreiçament a partir de l'an 2000. En 2008, èran totjorn entre lei fòrças militaras pus poderosas de la planeta gràcias a la possession de l'arma nuclerara, a d'efectius importants, un complèx industriau desvolopat situat au còr de l'economia russa e un nivèu tecnologic corrèct. Aquelei fòrças son a l'ora en cors de reorganizacion per passer d'un modèl d'armada basat sus la conscripcion a un modèl basat sus una armada pus professionalizada. Leis efectius e lo nombre d'unitats son donc en cors de reduccion e de modernizacion importantas. En [[2008]], lei fòrças russas èran organizats en sièis brancas principalas sota l'autoritat dau President de la Republica : * lei Tropas dei Missils Estrategics ({{formatnum:120000}} òmes) formadas per leis unitats equipats de missils nuclears terrèstres. Èran equipadas de 415 missils intercontinentaus tenent {{formatnum:1575}} ogivas e d'un grop d'aviacion de transpòrt. * lei Fòrças Terrèstres ({{formatnum:360000}} òmes) formadas per lei tropas terrèstras covencionalas. Seis equipaments principaus son compausats èran compausats de {{formatnum:6700}} carris de combats, de {{formatnum:12400}} veïculs blindats, de {{formatnum:13000}} pèças d'artilhariá variadas e de {{formatnum:2500}} sistèmas de missils sòu-èr. Aquelei fòrças tènon tanben una quantitat fòrça granda d'armaments ancians non actius mai gardats en resèrva. * lei Fòrças Aerianas ({{formatnum:160000}} òmes) formadas per lei tropas aerianas. Mai de 4000 aeronaus èran en servici. * la Flòta ({{formatnum:133000}} òmes) devesida entre Flòta dau Nòrd, de la Mar Negra, de la Baltica, dau Pacific e de la Mar Caspiana. Teniá mai de 300 naviris qu'un pòrta-aeronau, 30 naviris de superficia importants e 59 sosmarins. La flòta russa tèn un ròtle important dins la dissuasion nucleara dau país gràcias a sei sosmarins mandaires d'engins. * lei Fòrças Espacialas ({{formatnum:100000}} òmes) cargadas de la lucha còntra lei missils estrategics enemics e l'ensenhament. Èran equipats d'un centenau de satellits. * lei Fòrças Aeroportadas ({{formatnum:35000}} òmes) equipadas de {{formatnum:2400}} veïculs blindats e 320 pèças d'artilhariá. == Arts e cultura == {{veire|Cultura de Russia}} [[Fichièr:Peter Tschaikowski.jpg|thumb|right|Retrach dau musician [[Piotr Ilich Chaikovskii]] ([[1840]]-[[1893]]).]] La cultura russa designa l'ensems dei produccions artisticas per d'autors nascuts sus lo territòri rus o russofòns. Gràcias a la talha granda dau territòri e de son aparicion tardiva a respèct d'Euròpa Occidentala, es relativament variada e originala. A partir dau sègle XVIII, certaneis òbras an una influéncia internacionala granda e la cultura russa es totjorn a l'ora d'ara un element non negligibla de la cultura mondiala, especialament dins lei domenis de la literatura, de la musica, de la dança e dau cinèma. La literatura russa prenguèt son essor a Sant Petersborg sota l'impulsion d'[[Aleksandr Pushkin]] qu'es considerat coma l'un dei fondators de la literatura russ modèrna e es de còps dich lo « Shakespeare rus ». Entre lei poëtas e escribans rus pus famós son presents [[Nicolau Gogol]], [[Mikhail Lermontov]], [[Fiodor Dostoievskii]], [[Leon Tolstoï]] e [[Anton Chekhov]]. Pasmens, lo periòde sovietic tenguèt tanben un nombre important d'escribans majors coma Boris Pasternak, Alexandre Soljenitsyne, Vladimir Maïakovski, Mikhaïl Cholokhov o lei poëtas Evgueni Evtouchenko e Andreï Voznessenski. La màger part dei grops etnics vivent sus lo territòri rus an de tradicions fòrça variadas. La musica russa fondada au sègle XIX es caracterizada per dos corrents principaus : aqueu representat per Mikhail Glinka e sei successors, coma lo Grop dei Cinc, a utilizat un nombre important d'elements eissits d'aquelei tradicions e aqueu dirigit per Anton e Nikolai Rubinstein qu'utiliza puslèu la tradicion russa. Lo movement romantic aguèt un succès gròs en Russia (Tchaikovski, Rimski-Korsakov...) e se contunièt fins au sègle XX (Rachmaninov). Per la seguida dau sègle XX, lei compositors rus pus famós son Alexandre Scriabine, Igor Stravinski, Sergueï Prokofiev e Dmitri Chostakovitch. Sota lo regime sovietic, lei musicians èran susvelhats car la musica èra un otís important d'educacion dei massas obrieras mai la musica demorèt un art important per lo govèrn. Coma lei periòdes precedents, leis institucions sovieticas an donc produch un nombre gròs de solistas fòrça talentuós coma David Oïstrakh, Leonid Kogan, Gidon Kremer, Mstislav Rostropovitch, Vladimir Horowitz, Sviatoslav Richter, Emil Guilels o Galina Vichnevskaïa. La dança es tanben un art important dins la cultura e fòrça famós dempuei leis òbras de Tchaikovski coma lo Lac dei Ciunes. Au començament dau sègle XX, lei ballets rus aguèron una influéncia mondiala sus l'evolucion de la dança e lei ballets sovietics contunièron aquela tradicion gràcias a de dançaires famós coma Maïa Plissetskaïa, Rudolf Noureev o Mikhaïl Barychnikov e de ballets coma aqueu dau Bolchou o dau Mariinsky. Aparegut au començament dau sègle XX mentre que lo país acomencèt de conóisser de cambiaments politics prefonds, lo cinèma aguèt un ròtle culturau important tre la Revolucion Sovietica. D'efèct, lo govèrn decidiguèt d'utilizar aquel art per l'educacion dei massas e una generacion de realisators tenguèt de mejans importants. Ansin, Sergueï Eisenstein e Andreï Tarkovski marquèron lor epòca. Sota Stalin, la creativitat foguèt limitada per la repression mai lei realisators sovietics capitèron de contuniar de produrre mai d'un film famós. Pasmens, lo cinèma foguèt fòrtament tocat per lo declin de l'URSS e la crisi deis annadas 1990. == Religion == {{veire|Religion de Russia}} [[Fichièr:RedSquare SaintBasile (pixinn.net).jpg|thumb|right|Catedrala de l'Intercession de la Verge de Moscòu.]] Au començament dau sègle XXI, lei religions principalas de Russia èran lo crestianisme ortodòx (56,4%), l'islam (8-15%), lo crestianisme protestant (9%), lo bodisme (2%), lo judaïsme (2%) e d'autrei versions dau crestianisme (1,8%). L'ateïsme regardava 10% de la populacion e 7% èran indecís. Lo crestianisme ortodòx es la religion istorica de l'estat rus dempuei lo sègle X e leis ortodòxs son magerament presents dins lei regions occidentalas de Russia. L'islam es la religion tradicionala de populacions turcas o vivent dins lo Caucàs. Lei musulmans rus son donc presents au sud dau país e vèrs lei regions pus pròchas d'Asia Centrala. Enfin, lo bodisme es tanben tradicionau dins certanei regions d'Asia Centrala coma la Republica Tovana. == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == {{Païses d'Euròpa (COE)}} {{Païses d'Asia}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Russia|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] rxth3iww1jxt3b953eto9gsztl78e1z 0 3433 2504360 2451992 2026-07-11T08:56:04Z ~2026-39201-56 64337 /* */ 2504360 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{sciéncias}} La '''fisica''' es la sciéncia naturala qu'estúdia lei proprietats fondamentalas de la matèria e de l'espaci temps. Son nom vèn d'un mòt grèc liat a l'explicacion e a la significacion dei causas de la natura. Vengut fòrça rar après la fin de l'[[Empèri Roman]], lo mot ''«fisica»'' venguèt tornarmai popular a partir dau sègle XVII per designar la sciéncia novèla pertocant lo movement dei còrs e dei proprietats dei materiaus. Aquela [[sciéncia]] se desvolopèt gràcias a l'utilizacion d'un [[metòde scientific]] permetent de concebre de modèls validats o non per la realizacion d'[[Experiéncia|experiéncias]]. La fisica es donc un dei domenis scientifics modèrnes pus vièlh de l'[[istòria]] umana. Au començament dau sègle XXI, èra devesida entre divèrsei teorias centralas ([[Relativitat generala|relativitat]], [[mecanica quantica]]...) e disciplinas especializadas ([[fisica dei particulas]], fisica atomica, [[optica]]...). Pasmens, per mescla amb d'autrei disciplinas scientificas, la fisica a tanben donat naissança a de camps interdisciplinaris grands coma la [[quimia fisica]] o la [[biofisica]]. Gràcias a sei relacions amb d'autrei disciplinas scientificas, la fisica a tanben un nombre grand d'aplicacions [[Tecnologia|tecnologicas]] dins la vida quotidiana. == Etimologia == [[Fichièr:Newton's Principia title page.png|thumb|right|Premiera pagina de ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'', l'obratge fondator de la mecanica classica de Newton. Lo domeni de la mecanica i es dich « filosofia naturala ».]] Lo tèrme « fisica » vèn d'un tèrme grèc η φυσικ que sa significacion es « significacion de la natura ». Foguèt perpetuat per la tradicion filosofica antica car la fisica èra alora una partida de l'ensenhament [[filosofia|filosofic]]. Vengut fòrça rar après l'afondrament de l'[[Empèri Roman]], lo sens d'aqueu mòt evolucionèt gaire. D'efèct, lo mòt es atestat en [[francés]] e [[anglés]] ancians au [[sègle XII]]. Tracta totjorn de la « conoissança dei causas de la natura » e es magerament utilizat per designar la [[medecina]]. Au sègle XV, conoguèt doas evolucions dins un diccionari [[latin]]-[[francés]]. D'en premier, lo mòt qu'èra solament un nom a format l'adjectiu « fisic » que sa significacion es « ço que se reporta a la natura ». En segond, lo sens dau nom es d'ara endavant « sciéncia dei causas naturalas » (o dei fenomèns naturaus). Son usatge demora limitat. L'evolucion decisiva se debanèt au sègle XVII car lo mòt va se trobar associat au desvolopament de la « filosofia naturala » e dau metòde [[Sciéncia|scientific]] modèrn sota l'impulsion de sabents coma [[Isaac Newton]]. Per exemple, l'òbra principala d'aqueu darrier es dicha ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' (en [[occitan]] « Principis matematics de la filosofia naturala »). Au sègle seguent, la creacion d'un nombre grand de cadieras de « filosofia naturala » dins leis [[Universitat|universitats]] [[Euròpa|europèas]] va popularizar lo mòt que va designar inicialament la sciéncia experimentala puei dirèctament la sciéncia novèla basada sus la realizacion d'experiéncias. La [[quimia]], que se desvolopèt tanben a partir dau [[sègle XVII]], demorèt inicialament en fòra d'aqueu movement, en causa de son passat ja vièlh sota la forma d'[[alquimia]] e en causa d'una definicion diferenta de la « filosofia naturala ». D'efèct, en [[1661]], èra l'estudi dei principis materiaus dei compausats mesclats. Ansin, lei doas sciéncias conoguèron un desvolopament separat e l'estudi dei transformacions quimicas (reaccion...) demorèt en fòra dau camp d'aplicacion de la fisica. == Istòria == === Preïstòria === [[Fichièr:Stonehenge-Green.jpg|thumb|right|Roïnas dau monument de [[Stonehenge]] que foguèt probablament utilizat per de mesuras astronomicas o meteorologicas durant l'Edat de Bronze.]] La [[Preïstòria]] conoguèt pas d'estudis fisicas sota la fòrma modèrna dau mòt. Pasmens, aquela epòca foguèt marcada per lei premiereis observacions umanas dei fenomèns naturaus. Aqueleis observacions mostrèron la repeticion de fenomèns coma l'alternança dei sasons e la possibilitat de lei reprodurre o de leis utilizar. Ansin, la Preïstòria veguèt l'aparicion dei premierei mesuras [[Astronomia|astronomicas]], de la mecanica per lei besonhs de l'[[arquitectura]] o dei premierei tecnicas [[Agricultura|agricòlas]]. === Antiquitat === Durant l'[[Antiquitat]], apareguèt lei premiers assais per estudiar lo comportament de la [[matèria]]. Divèrsei teorias foguèron desvolopadas a partir d'un ponch de vista [[Filosofia|filosofic]] o religiós e de l'observacion de fenomèns naturaus. En revènge, l'absència de metòde scientific vertadier empachèt generalament una verificacion e la correccion de teorias erronèas. Pasmens, lo recors a l'experiéncia foguèt pauc a pauc admes. Per exemple, en [[Grècia antica]], d'observacions astronomicas d'[[Eratòstenes]] permetèron de determinar l'esferitat dau glòbe terrèstre. === Edat Mejana === La disparicion de l'[[Empèri Roman d'Occident]] e leis invasions barbaras dei [[Sègle V apC|sègles V-]][[Sègle VII|VII]] entraïnèron la disparicion de la màger part de la fisica grèga en Euròpa Occidentala. En revènge, aquela sciéncia demorèt dins lei regions [[Empèri Bizantin|bizantinas]] e musulmanas. De mai, lei sciéncias [[Índia|indianas]] e [[Republica Populara de China|chinesas]] se mantenguèron permetent un desvolopament important dins lei zonas musulmanas situadas a la crosiera d'aqueleis influéncias. Au [[sègle X]], la descubèrta d'otís matematics novèus va permetre una renaissança de la fisica, especialament sus lo [[continent]] europèu. Au sègle XII, lo mòt « fisica » i apareguèt tornarmai per designar la medecina qu'èra alora la sciéncia naturala principala. Sota l'influéncia de traduccions d'òbras d'[[Aristòtel]], venguèt basada sus l'observacion de la natura. Aqueu progrès foguèt decisiu vèrs l'aparicion de la sciéncia experimentala. Lei disciplinas principalas d'aqueu periòde èran l'[[arquitectura]], la navigacion, l'idraulica e la mecanica. Pasmens, au sègle XV, maugrat de progrès tecnics apreciables, lei [[Coneissença|conoissanças]] de l'epòca mostrèron sei limits per descriure corrèctament certanei fenomèns naturaus coma lo movement deis objèctes. Aquò va menar vèrs un renfòrçament dau ròtle de l'observacion per verificar una teoria e finalament vèrs la revolucion entraïnada per lei trabalhs de [[Nicolau Copernic]]. === L'aparicion e l'apogèu de la fisica classica === [[Fichièr:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|right|Retrach d'[[Isaac Newton]] ([[1643]]–[[1727]]).]] Lei sègles XVI–XIX son marcats per l'aparicion e l'apogèu de la fisica classica basada sus l'experiéncia e non plus sus lei recèrcas filosofics. D'efèct, au sègle XVI, lei trabalhs dau [[Polonha|Polonés]] Nicolau Copernic marquèron lo començament d'un trevirament major dins lo domeni scientific. Au contrari d'Aristotèl e de Ptolomèu, Copernic considerava un modèl onte la Tèrra èra en rotacion a l'entorn de [[Solelh|Soleu]]. Aquò va permetre la fondacion de la fisica modèrna per [[Galileo Galilei]] ([[1564]]–[[1642]]) que, maugrat sei problemas amb la Glèisa Catolica, capitèt de melhorar leis otís d'observacion astronomics e de realizar de progrès decisius en cinematica coma l'estudi dei movements accelerats d'un biais unifòrme. La rigor que mancava a Galilei dins la formulacion matematicas foguèt desvolopada per [[René Descartes]] ([[1596]]–[[1650]]) qu'inventèt lo sistèma de coordinats que tèn son nom e precisèt seis idèas dins lo [[Discors del Metòde]] publicat en [[1637]]. Aquela concepcion permetriá de progrès dins lei domenis de la mecanica classica, de l'optica, dau calcul diferenciau o encara de la geometria analitica... Au nivèu filosofic, Descartes ataquèt tanben la sciéncia basada sus lei concepcions d'Aristotèl per denonciar e condamnar seis errors. Lei trabalhs d'[[Isaac Newton]] ([[1643]]–[[1727]]) que formulèt lei lèis portant son nom e donèt un essor major a la mecanica classica. En [[1685]], capitèt de generalizar lei lèis de la gravitacion per descriure lo movement deis objèctes. Capitèt de confirmar lo modèl eliocentric dau [[Sistèma Solar]]. Sei metòdes de calcul permetèron d'estudiar per la seguida de fenomèns pus complèxes. De son caire, Leibniz ([[1646]]–[[1716]]) inventèt lo calcul infinitesimau que seis apòrts foguèron considerables e permetèron de desvolopar la fisica vèrs de domenis novèus : energia, lèi de conservacion, definicion de l'espaci e dau temps, dualitat onda-corpuscula. Gràcias a aqueleis evolucions, aqueu periòde veguèt l'evolucion dau sens dau mòt « fisica » qu'acomencèt de designar totei lei sciéncias assaiant d'estudiar lei proprietats generalas de la matèria. Lo sègle XVIII veguèt tanben de progrès novèus e l'aparicion de domenis d'estudis novèus coma aqueu de l'[[electricitat]]. Au sègle XIX, Sadi Carnot i apondiguèt la termodinamica e la descubèrta dau magnetisme entraïnèt l'aparicion de l'electromagnetisme sota l'impulsion de [[James Maxwell]] ([[1831]]–[[1879]]). Pasmens, lo periòde veguèt subretot la descubèrta de problemas mostrant lei limits dei teorias eissidas de la mecanica classica coma la natura de la lutz, lo problema dau raionament dau còrs negre o lo movement de certaneis objèctes astronomics coma [[Mercuri (planeta)|Mercuri]]. Ansin, vèrs la fin dau sègle XIX, lo besonh de teorias novèlas venguèt important e va marcar lo declin de la fisica classica. === Lo trevirament de la fisica classica e lo desvolopament de la fisica modèrna === [[Fichièr:BH LMC.png|thumb|right|Imatge simulada d'un [[trauc negre]] qu'es un objècte de recèrca majora per la fisica modèrna.]] Lei darriereis annadas dau sègle XIX e lo sègle XX an vist lo desvolopament de divèrsei teorias novèlas que van permetre de passar lei limits de la fisica classica e entraïnar d'un nombre grand de disciplinas fisicas novèlas que forman la fisica modèrna. Aquò acomencèt amb una tièra de descubèrtas coma aquela de la radioactivitat en [[1896]]. Lei còps decisius son donats amb la formulacion per [[Max Planck]] de sa teoria dei quantas e per [[Albert Einstein]] de sei teorias de la relativitat. D'ara endavant, la fisica classica permet solament de descriure una partida limitada dei fenomèns coneguts. Pasmens, de problemas importants que lo principau es l'incompatibilitat entre la [[relativitat generala]] e la [[mecanica quantica]]. Òr, la descubèrta de certanei fenomèns coma lei [[trauc negre|traucs negres]] a mostrat d'una teoria capabla de passar aquela dificultat. La recèrca modèrna assaia donc de trobar una teoria novèla capabla d'unificar aquelei domenis separats. Dins aquò, un problema important es lo limit dei mejans tecnics existent que la precision es generalament pas encara sufisenta per verificar la màger part deis ipotèsis actualas. D'autra part, la fisica modèrna es tanben caracterizada per doas evolucions importantas. La premiera es lo raprochament amb d'autrei domenis scientificas per formar de disciplinas novèlas coma la biofisica, mescla de fisica e de biologia. La segonda es l'utilizacion massiva dei capacitats de l'otís informatica per aumentar fòrtament lei capacitats de calcul deis experiéncias de modelizacion. == Teorias fisicas centralas == La fiscia tèn d'ensems de teorias diferentas especializadas dins la descripcion de fenomèns diferents. Lei principaus son : * la mecanica classica que depinta lo movement macroscopic. Es invalida per descriure certanei fenomèns mai sa simplicitat granda fa que sigue encara fòrça utilizada. * l'electromagnetisme que depinta lei fenomèns conjugant de fenomèns electrics e magnetics coma la propagacion de la lutz. * la relativitat que depinta l'[[Espacitemps|espaci temps]]. * la fisica estatistica que depinta lei fenomèns moleculars e lei cambis de [[calor]]. * la mecanica quantica que depinta lei fenomèns dau monde atomic. === Mecanica classica === [[File:Gyroscope operation.gif|thumb|right|Un [[giroscòpi]], dispositiu que son movement pòu èstre descrich per la mecanica classica.]] {{veire|Mecanica classica}} La mecanica classica permet de descriure lo movement dei còrs macroscopics que tènon una velocitat fòrça febla a respèct de la velocitat de la [[lutz]]. Au començament dau sègle XX, lo desvolopament de la teoria de la [[Relativitat generala|relativitat d'Einstein]] a mostrat seis insufiséncias. Pasmens, dins son domeni de validitat, la mecanica classica es pus aisada d'utilizar e permet d'obtenir de resultats fòrça pròches d'aquelei trobats per la relativitat. Es la rason que sa popularitat es encara granda entre lei scientifics e leis engenhaires. Dos tipes de formulacions de la mecanica classica existisson. La premiera es la mecanica newtoniana qu'utiliza dirèctament lei principis e lei nocions desvolopats per Isaac Newton. La segonda es la mecanica analitica qu'utiliza una formulacion matematica que permet d'estudiar lo movement gràcias au calcul de variablas pus generalas. Doas formulacions principalas i son utilizadas que son aquela de Lagrange e aquela d'Hamilton. === Electromagnetisme === {{veire|Electromagnetisme}} L'electromagnetisme depinta l'interaccion de particulas cargadas amb de camps electrics e magnetics. Son concèpte foguèt format au sègle XIX per descriure d'un biais unificat lei fenomèns liant [[Camp magnetic|camps magnetics]] e [[Camp electric|electrics]]. D'efèct, la mescla d'aquelei tipes de camps entraïna l'aparicion de fenomèns especiaus qu'èran pas descrichs per l'electrostatica e la magnetostatica. L'[[electromagnetisme]] engloba l'electricitat e gropa a l'ora d'ara lei fenomèns [[Electricitat|electrics]] e [[Magnetisme|magnetics]] seguents : * l'electrostatica qu'estudia lei sistèmas electrics a l'equilibri. * la magnetostatica qu'estudia lei fenomèns creats per un corrent electric estacionari. * l'induccion magnetica qu'estudia lei fenomèns creats per un corrent electric variables. * l'electrodinamica qu'estudia lei fenomèns dinamics entre corrents electrics. Se pòu devesir entre l'electronica e l'electrocinetica. Lo premier domeni pertonant l'utilizacion de corrents febles per lo transferiment, lo contraròtle e lo tractament de l'informacion. Lo segond regarda l'utilizacion de corrents mejans o grands per d'aplicacions domesticas o industrialas. * la radioelectricitat qu'estudia lei transmissions per ondas electromagneticas. === Relativitat === [[Fichièr:Geodesiques.png|thumb|right|Representacion de la corba de l'espaci temps.]] La relavitat foguèt desvolopat magerament per [[Albert Einstein]] au començament dau sègle XX. Es basada sus lei teorias de la relativitat restrencha e de la [[relativitat generala]]. La premiera es basada sus dos psotulats formulats : * lei lèis de la fisica an una meteissa forma dins lei referenciaus inerciaus. * la [[velocitat de la lutz]] dins lo vuege a la mema valor dins totei lei referenciaus inerciaus. La segonda es una generalizacion de la relativitat restrencha ai referenciaus non galileians. Es una teoria relativista de la [[gravitacion]] que depinta lo movement dei còrs en preséncia de matèria. Aquela teoria engloba la mecanica classica. Pasmens, sei principis son diferents car enoncia que la gravitacion es pas una fòrça mai la manifestacion de la corbura de l'espaci temps entraïnada esperela per la distribucion d'[[energia]] sota forma de [[massa]] o d'[[energia cinetica]]. === Fisica estatistica === La [[fisica estatistica]] depinta lo comportament e l'evolucion dei sistèmas fisicas compausats d'un nombre grand de particulas a partir dei caracteristicas de sei particulas. Aquelei darrierei son generalament de [[Molecula|moleculas]], d'[[Atòm|atòms]], d'[[Ion|ions]], d'[[Electron|electrons]], de [[Foton|fotons]], de neutrinos o de particulas elementàrias. Pasmens, la fisica estatistica estúdia generalament pas dirèctament lo comportament d'aquelei particulas car es impossible. Per exemple, l'estudi d'un [[mòl]] d'[[aiga]] necessitariá de mesurar lo comportament de 6,022.10²³ moleculas, ço qu'es impossible. L'objectiu es donc de definir lei paramètres macroscopics pertinents ([[massa volumica]], [[pression]], [[temperatura]]...) per descriure l'evolucion dau sistèma. Aqueu procediment necessita d'utilizar d'otís [[Matematicas|matematics]] estatistics a donat son nom a aquela branca de la fisica. === Mecanica quantica === {{veire|Mecanica quantica}} La [[mecanica quantica]] depinta lei fenomèns fisics se debanant a l'escala atomica o subatomica. Es tanben definida coma la fisica qu'utiliza la [[constanta de Planck]]. Foguèt desvolopada dempuei lo començament dau sègle XX per descriure lei fenomèns de raionament dau [[còrs negre]], l'[[efiech fotoelectric]] o l'existéncia de raias espectralas. La mecanica quantica es tanben la basa de la descripcion modèrn de l'estrucututa d'un atòm. D'un biais generau, aquela branca de la fisica es caracterizada per de lèis especialas pertocant l'additivitat dei [[probabilitat]]s e per l'existéncia de [[Grandor fisica|grandors fisicas]] se manifestant solament per de multiples de quantitats fixas dichas quantas. == Metòde scientific e domenis de recèrca principaus == === Metòde scientific === Lei fisicians utilizan un metòde scientific per experimentar e validar una teoria fisica. Lei teorias fisicas son generalament caracterizadas per una utilizacion importanta de l'otís matematica per lo desvolopament de modèls complèxes capables de depintar lei fenomèns observats pendent leis experiéncias. Lo ròtle deis experiéncias es de confirmar la validitat dei modèls e la descubèrta de fenomèns novèus non explicats per lei modèls existents. Pasmens, dempuei lo sègle XX, la fisica tèn una diferéncia importanta a respèct deis autrei sciéncias en causa de la separacion creissenta entre la teoria e l'experiéncia. D'efiech, mai d'un modèl se pòu pas verificar a l'ora d'ara en causa de l'impossibilitat tecnologic de realizar una experiéncia per lei validar. Ansin, aquò a entraïnat la formacion d'aquela especializacion e lo fach d'una partida importanta de la fisica modèrn es admesa per la communautat scientifica mai pas encara demostrada. Per exemple, lo [[boson de Higgs]], que son existéncia foguèt prevista en [[1964]], foguèt probablament observat per lo premier còp en [[2012]]. === Domenis de recèrca principaus === ==== Cosmologia ==== [[File:Hubble ultra deep field high rez edit1.jpg|thumb|right|Observacion de l'Univèrs prefond amb lo telescòpi Hubble. Aqueu tipe d'imatge permet d'obtenir d'ensenhaments sus la forma dei galaxias au començament de l'Univèrs e es utilizat per lo desvolopament de modèls de formacion de l'Univèrs.]] {{veire|Cosmologia}} La cosmologia es lo domeni qu'estúdia l'[[Univèrs]] coma sistèma fisic. Se caracteriza per lo desvolopament de modèls capables d'explicar la formacion de l'Univèrs observat. Es tanben un camp de desvolopament de teorias novèlas per assaiar d'explicar lei fenomèns mau descrichs per lei teorias actualas. ==== Planetologia ==== {{veire|Planetologia}} La planetologia es la sciéncia de l'estudi dei [[planeta]]s. Coma aquel objècte d'estudi evoluciona dei còrs rocassós fòrça pichons ai planetas gigantas gassósas, aqueu domeni gropa mai d'un aspèct scientific coma la geologia o la quimia. Dempuei la descubèrta dei premiereis exoplanetas en 1995, la planetologia conois un desvolopament important. ==== Fisica dei plasmas ==== {{veire|Fisica dei plasmas}} La [[fisica dei plasmas]] es la branca de la fisica qu'estúdia lei proprietats, la dinamica e leis aplicacions dei [[Plasma (fisica)|plasmas]]. Lo nombre grand de plasmas existents entraïna una division importanta que necessita l'utilizacion d'unei disciplinas coma la fisica quantica o la fisica estatistica. De mai, la fisica dei plasmas tèn d'objectius e d'aplicacions variadas segon lei plasmas estudiats car aquel estat de la matèria es fòrça present dins l'environament e dins l'industria. ==== Fisica deis astroparticulas ==== La fisica deis astroparticulas es un domeni novèu pertocant la fisica dei particulas, l'astronomia e la cosmologia. Son objectiu es l'estudi dei proprietats dei particulas composant l'[[Univèrs]]. Aquelei particulas pòdon èstre conegudas coma lei neutrinos e lei fotons o ipoteticas coma lei gravitons. Dempuei la fin dau sègle XX, aqueu domeni a vist un desvolopament espectaclós amb, per exemple, la bastida de laboratòri sosterranhs gigants per estudiar lei particulas pus raras de l'Univèrs. ==== Fisicas atomica e moleculara ==== [[File:D orbitals.svg|thumb|right|Representacion d'orbitalas atomicas d.]] La fisica atomica es lo camp de la fisica qu'estúdia leis atòmes coma de sistèmas isolats. Se concentra magerament sus l'arrenjament deis electrons a l'entorn dau nuclèu e sus lei modificacions d'aqueu darrier. La fisica moleculara estudia de son caire lei moleculas coma de sistèmas isolats. En causa de l'importància dei raionaments electromagnetics sus aquelei sistèmas, lei fisicas atomica e molecula an d'aplicacions importantas dins lo domeni de l'optica. ==== Optica e fotonica ==== {{veire|Optica}} L'optica es la branca de la fisica qu'estúdia lo tractament e lei proprietats de la lutz e dei raionaments electromagnetics, la vision e lei sistèmas permetent d'emetre o de recebre un raionament electromagnetic. La fotonica es generalament associada a l'estudi dei compausants permetent la generacion, la transmission, lo tractament e la conversion de sinhaus optics. Necessita d'utilizar d'aspècts de l'electronica per la fabricacion deis aparelhs fotonics. ==== Fisica dei particulas ==== [[File:CMS Higgs-event.jpg|thumb|right|Simulacion d'un tuert entre particulas dins un accelerator de particulas.]] {{veire|Fisica dei particulas}} La fisica dei particulas es lo domeni qu'estúdia lei constituents elementàris de la matèria e dau raionament e seis interaccions. Es de còps dicha fisica deis energias autas car la màger part dei particulas elementarias son pas establas e pòdon solament èstre observada dins d'accelerators de particulas pendent de collisions d'energia auta entre particulas establas. ==== Termodinamica ==== {{veire|Termodinamica}} La [[termodinamica]] es la sciéncia de la calor e dei [[Maquina|maquinas]] termicas. Inicialament, èra un domeni grand de la fisica que fa d'ara endavant partida de la fisica estatistica. Tèn donc una importància majora e d'aplicacions dins un nombre grand de domenis fisics diferents. ==== Fisica de la matèria condensada ==== {{veire|Fisica de la matèria condensada}} La fisica de la matèria condensada es la branca de la fisica qu'estudia lei proprietats macroscopicas de materiaus formadas d'un nombre grand de constituents liats per d'interaccions fòrtas. Aquò gropa lei solids, lei liquids, lei polimèrs, lei veires... etc. Per de rasons istoricas, se limita ai sistèmas capables d'èstre estudiats dins un laboratòri e non ai sistèmas pus grand de l'Univèrs observable. Segon lo materiau estudiat, es tanben devesida entre divèrsei especializacions coma la fisica dau solid, la fisica dei polimèrs, l'estudi de la matèria mòla... etc. ==== Biofisica ==== {{veire|Biofisica}} La biofisica es una disciplina situada a la frontiera entre fisica e biologia que se concentra sus l'estudi de fenomèns biologics necessitent d'utilizacion d'aparelhs d'observacion fisics. Aquela branca conois un desvolopament important. == Relacion amb leis autrei domenis intellectuaus == === Relacion amb leis autrei sciéncias === La fisica tèn de relacions importantas amb leis autrei sciéncias. Lei pus importantas son amb lei [[matematica]]s car la màger part dei lèis e dei relacions fisicas utilizan de notacions matematicas. Ansin, fins au sègle XIX, lei progrès e lei besonhs de la fisica permetèron de desvolopar lei matematicas per donar e desvolopar d'otís novèus. Lei fisicians, coma Isaac Newton o Joseph Fourier, èran donc sovent matematicians e inversament. La fisica tèn tanben de relacions importantas amb la quimia qu'es la sciéncia dei moleculas e dei compausats quimics. Mai d'un domeni scientific modèrn son partejats entre fisica e quimia coma la mecanica quantica, la termoquimia o l'electromagnetisme. Ansin, aqueu domeni interdisciplinari a entraïnat l'emergéncia dau concèpte de quimia fisica (o de fisica quimia). Per la seguida, d'autrei camps interdisciplinaris an aparegut ais interfàcias amb d'autrei sciéncias coma la biologia (biofisica) o l'astronomia (astrofisica). === Relacion amb la tecnica === La fisica a de relacions importantas amb lo camp tecnologic. D'en premier, lei descubèrtas fisicas pòdon trobar d'aplicacions tecnologicas permetent l'aparicion o lo melhorament de produchs o d'aparelhs. L'exemple pus famós es lo desvolopament de l'[[arma nucleara]] que foguèt l'òbra de grops de fisicians e d'engenhaire a partir dei teorias desvolopadas dempuei lo començament dau sègle XX. Pasmens, se pòu citar lo laser que son invencion necessitèt la descubèrta de la mecanica quantica per descriure certanei fenomèns optics. A l'invèrs, la fisica despend tanben de la tecnologia per realizar leis experiéncias necessàrias e validar sei modèls. Per exemple, es lo cas en cosmologia que seis experiéncias necessitan d'utilizar de telescòpis mai e mai complèxs o lo mandadís de sattelits a l'entorn de Tèrra. Dins totei lei cas, es necessàri d'utilizar de mejans tecnologics complèxs que lo foncionament es assegurat per un nombre grand d'engenhaires o de tecnicians. == Ligams intèrns == * [[Mecanica classica]]. * [[Mecanica quantica]]. * [[Relativitat generala]]. * [[Relativitat especiala]]. * [[Termodinamica]]. == Nòtas e referéncias == == Bibliografia == * {{cite book | nom = Jean Baudet | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | títol = Penser le monde : une histoire de la physique jusqu’en 1900 | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edicion = Vuibert | series = | volume = | date = | origyear = | an = 2006 | month = | publisher = | luòc = París | lenga = francés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | cognòm = Boudenot | nom = Jean-Claude | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | títol = Histoire de la physique et des physiciens, de Thalès au boson de Higgs | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edicion = Ellipses | series = | volume = | date = | origyear = | an = 2001 | month = | publisher = | luòc = París | lenga = francés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | autor = Albert Einstein, Léopold Infeld | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | títol = L’évolution des idées en physique | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edicion = Flammarion | series = | volume = | date = | origyear = | an = 1983 | month = | publisher = | luòc = París | lenga = francés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} [[Categoria:Fisica]] [[Categoria:Sciéncias]] hxal97el1mxj1shwid05zgjqx0zys67 0 5763 2504362 2382752 2026-07-11T10:12:48Z ~2026-39129-09 64326 2504362 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga | país= [[Bulgaria]], [[Ucraïna]], [[Moldàvia]], [[Serbia]], [[Romania]], [[Macedònia]], [[Grècia]], [[Turquia]] | regions = [[Euròpa de l'Oèst]] | personas = 12 milions | tipologia = {{Lista desenrotlanta | {{Bes | {{SVO}} | {{Tipologia Caen|BLG}} | {{Lenga flexionala}} | {{Lenga accentuala}} }} }} | fam1 = [[Lengas indoeuropèas]] | fam2 = [[Lengas baltoslavas]] | fam3 = [[Lengas eslavas]] | fam4 = [[Lengas eslavas meridionalas]] | fam5 = [[Lengas eslavas meridionalas orientalas]] | status = {{Bes | [[Bulgaria]] | [[Union Europèa]] }} | minoritats = {{Lista desenrotlanta | {{Bes | [[Albania]] | [[Chèquia]] | [[Ongria]] | [[Eslovaquia]] | [[Moldàvia (estat)|Moldàvia]] | [[Ucraïna]] | [[Turquia]] }} }} | mòstra = Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'Òme<br /><br /> '''Член 1'''<br /><br /> Bсички хора се раждат свободни и равни по достойнство и права. Те са надарени с разум и съвест и следва да се отнасят помежду си в дух на братство. }} Lo '''bulgar''' ''(''autonim: български, ''bǎlgarski'', {{AFI|[ˈbɤɫɡɐrski]|Bg-български.ogg|AFI:}}) es una [[lengas eslavas|lenga eslava]] qu'aperten al grop meridional oriental. Es essencialament parlada [[Bulgaria]] e dins los païses limitròfs. Fòrça pròche del [[macedonian (eslau)|macedonian]], lo bulgar s'escriu amb l'[[alfabet cirillic]], amb pasmens qualques diferéncias a respècte del [[rus]]. Se compausa en efièch de 30 letras, e la prononciacion del bulgar es pro diferenta d'aquela del rus. Tanben foguèt la primièra lenga eslava que produguèt una literatura, e la forma del primièr estadi d'aquesta lenga serviguèt de lenga eclesiastica per la Glèisa Ortodòxa. Lo bulgar es un cas particular dins l'ensems de las lengas eslavas, amb doas especificitats: es l'unica lenga del grop que possedís pas de flexions de cas, e es l'unica lenga del grop que possedís un article (postpausat). Aquela darrièra particularitat ne fa un dels membres de l'union lingüistica balcanica amb lo [[romanés]], lo [[grèc (lenga)|grèc]] e l'[[albanés]]. Ça que la lo bulgar a conservat tota la complexitat del sistèma verbal que caracteriza las lengas eslavas. {{Portal lengas}} {{Lenga oficiala|Bulgar|de Bulgaria}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga eslava]] [[Categoria:Lenga oficiala de l'Union Europèa]] [[Categoria:Bulgaria]] abfftw8stqcxszlbd1jrectfoqgmjro 2504363 2504362 2026-07-11T10:14:00Z ~2026-39129-09 64326 2504363 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga | país= [[Bulgaria]], [[Ucraïna]], [[Moldàvia]], [[Serbia]], [[Romania]], [[Macedònia]], [[Grècia]], [[Turquia]] | regions = [[Euròpa de l'Oèst]] | personas = 12 milions | tipologia = {{Lista desenrotlanta | {{Bes | {{SVO}} | {{Tipologia Caen|BLG}} | {{Lenga flexionala}} | {{Lenga accentuala}} }} }} | fam1 = [[Lengas indoeuropèas]] | fam2 = [[Lengas baltoslavas]] | fam3 = [[Lengas eslavas]] | fam4 = [[Lengas eslavas meridionalas]] | fam5 = [[Lengas eslavas meridionalas orientalas]] | status = {{Bes | [[Bulgaria]] | [[Union Europèa]] }} | minoritats = {{Lista desenrotlanta | {{Bes | [[Albania]] | [[Chèquia]] | [[Ongria]] | [[Eslovaquia]] | [[Moldàvia (estat)|Moldàvia]] | [[Ucraïna]] | [[Turquia]] }} }} | mòstra = Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'Òme<br /><br /> '''Член 1'''<br /><br /> Bсички хора се раждат свободни и равни по достойнство и права. Те са надарени с разум и съвест и следва да се отнасят помежду си в дух на братство. }} Lo '''bulgar''' ''(''autonim: български, ''bǎlgarski'', {{AFI|[ˈbɤɫɡɐrski]|Bg-български.ogg|AFI:}}) es una [[lengas eslavas|lenga eslava]] qu'aperten al grop meridional oriental. Es essencialament parlada en [[Bulgaria]] e dins los païses limitròfs. Fòrça pròche del [[macedonian (eslau)|macedonian]], lo bulgar s'escriu amb l'[[alfabet cirillic]], amb pasmens qualques diferéncias a respècte del [[rus]]. Se compausa en efièch de 30 letras, e la prononciacion del bulgar es pro diferenta d'aquela del rus. Tanben foguèt la primièra lenga eslava que produguèt una literatura, e la forma del primièr estadi d'aquesta lenga serviguèt de lenga eclesiastica per la Glèisa Ortodòxa. Lo bulgar es un cas particular dins l'ensems de las lengas eslavas, amb doas especificitats: es l'unica lenga del grop que non possedís pas de flexions de cas, e es l'unica lenga del grop que possedís un article (postpausat). Aquela darrièra particularitat ne fa un dels membres de l'union lingüistica balcanica amb lo [[romanés]], lo [[grèc (lenga)|grèc]] e l'[[albanés]]. Ça que la lo bulgar a conservat tota la complexitat del sistèma verbal que caracteriza las lengas eslavas. {{Portal lengas}} {{Lenga oficiala|Bulgar|de Bulgaria}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga eslava]] [[Categoria:Lenga oficiala de l'Union Europèa]] [[Categoria:Bulgaria]] 843ef1xsrgfzpckvh9597gu4g3do6kc 2504364 2504363 2026-07-11T10:16:53Z ~2026-39129-09 64326 2504364 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga | país= [[Bulgaria]], [[Ucraïna]], [[Moldàvia]], [[Serbia]], [[Romania]], [[Macedònia]], [[Grècia]], [[Turquia]] | regions = [[Euròpa de l'Oèst]] | personas = 12 milions | tipologia = {{Lista desenrotlanta | {{Bes | {{SVO}} | {{Tipologia Caen|BLG}} | {{Lenga flexionala}} | {{Lenga accentuala}} }} }} | fam1 = [[Lengas indoeuropèas]] | fam2 = [[Lengas baltoslavas]] | fam3 = [[Lengas eslavas]] | fam4 = [[Lengas eslavas meridionalas]] | fam5 = [[Lengas eslavas meridionalas orientalas]] | status = {{Bes | [[Bulgaria]] | [[Union Europèa]] }} | minoritats = {{Lista desenrotlanta | {{Bes | [[Albania]] | [[Chèquia]] | [[Ongria]] | [[Eslovaquia]] | [[Moldàvia (estat)|Moldàvia]] | [[Ucraïna]] | [[Turquia]] }} }} | mòstra = Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'Òme<br /><br /> '''Член 1'''<br /><br /> Bсички хора се раждат свободни и равни по достойнство и права. Те са надарени с разум и съвест и следва да се отнасят помежду си в дух на братство. }} Lo '''bulgar''' (autonim: български, ''bǎlgarski'', {{AFI|[ˈbɤɫɡɐrski]|Bg-български.ogg|AFI:}}) es una [[lengas eslavas|lenga eslava]] qu'aperten al grop meridional oriental. Es essencialament parlada en [[Bulgaria]] e dins los païses limitròfs. Fòrça pròche del [[macedonian (eslau)|macedonian]], lo bulgar s'escriu amb l'[[alfabet cirillic]], amb pasmens qualques diferéncias a respècte del [[rus]]. Se compausa en efièch de 30 letras, e la prononciacion del bulgar es pro diferenta d'aquela del rus. Tanben foguèt la primièra lenga eslava que produguèt una literatura, e la forma del primièr estadi d'aquesta lenga serviguèt de lenga eclesiastica per la Glèisa Ortodòxa. Lo bulgar es un cas particular dins l'ensems de las lengas eslavas, amb doas especificitats: es l'unica lenga del grop que non possedís pas de flexions de cas, e es l'unica lenga del grop que possedís un article enclitic (postpausat). Aquela darrièra particularitat ne fa un dels membres de l'union lingüistica balcanica amb lo [[romanés]], lo [[grèc (lenga)|grèc]] e l'[[albanés]].<ref>{{Ref-libre|títol=De llengua i societat: de la proposta fabriana a la reforma normativa de l'IEC|cognòm=Llinàs Suau|nom=Joan|capítol=La codificació de la llengua romanesa: un camí cap a la llatinitat|isbn=978-84-9965-586-4|editor=Institut d'Estudis Catalans|luòc=Barcelona|data=2021|colleccion=''Biblioteca filològic''a núm. 87|url=https://publicacions.iec.cat/repository/pdf/00000397/00000052.pdf|pàgines=337}}</ref> Ça que la lo bulgar a conservat tota la complexitat del sistèma verbal que caracteriza las lengas eslavas. == Referéncias == {{Referéncias}}{{Portal lengas}} {{Lenga oficiala|Bulgar|de Bulgaria}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga eslava]] [[Categoria:Lenga oficiala de l'Union Europèa]] [[Categoria:Bulgaria]] r84eyu417z0u1lho8m5wxoqy9gu8yst 0 6164 2504307 2504063 2026-07-10T17:30:41Z ~2026-39129-09 64326 2504307 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga | mapa = Ukrainian_in_the_world.svg | país = [[Ucraïna]], [[Russia]] | regions = | locutors =45 milions (2007) | tipologia = {{SVO}} | status = {{Bes | [[Ucraïna]] | [[Transnístria]] ([[Moldàvia]]) }} | academia = | imatge=Ukrainian_in_the_world.svg | fam1=[[Lengas indoeuropèas]] | fam2=[[Lengas baltoslavas]] | fam3=[[Lengas eslavas]] | fam4=[[Lengas eslavas orientalas]] | escritura=[[Alfabet cirillic]] }} [[File:WIKITONGUES- Vira speaking Ukrainian.webm|thumb|250px|Una locutritz de l'ucraïnian.]] [[Fichièr:Chyhrynets.B. Piven Hvalko. ilys. I. Padalka. 1927.djvu|thumb|249x249px|Illustracion d'un libre en ucraïnian.]] L''''ucraïnian''' o '''ucraïnés''' (autonim: украї́нська мо́ва, ''ukraiynska mova'', {{AFI|[ʊkrɐˈjinʲsʲkɐ ˈmɔwɐ]||pron}}) es una [[lengas eslavas orientalas|lenga eslava orientala]]. Lenga oficiala de l'Estat [[Ucraïna|ucraïnian]], s'escriu amb un [[alfabet cirillic]] amb qualques leugièras adaptacions. A una partida de son vocabulari qu'es comun amb las lengas eslavas vesinas, subretot amb la lenga [[bielorús|bielorussa]], lo [[polonés]] e plan segur lo [[rus]] e tanben l'[[eslovac]]. La lenga ucraïniana es sovent en competicion amb lo rus o amb de formas dialectalas intermediàrias sus son territòri. Sa situacion sociala es encara precària ara per ara e son futur incertan. Actualament, la lenga ucraïniana se tròba en situacion difícila, ja que sovent la lucha en condicions inegalas amb lo rus, se podriá comparar amb l´occitan, catalan, breton, galego, aragonés, asturiano, euskera, etc. en fàcia del castelhan o francés, d'un biais mai o mens grand. == Literatura == Demest los escrivans mai importants de la literatura ucraïniana cal citar lo filosòf [[Hryhori Skovoroda]], los escrivans [[Mykola Kostomarov]], [[Mikhaylo Kotsyubinsky]], [[Taras Shevchenko]], [[Ivan Franko]], e [[Lesia Ukrainka]]. == Lexic == * ''Привіт'' [pry'vit] - Adieu (arribada) * ''Дякую'' ['djakuju] - Mercé * ''До побачення'' [do po'bachennja] - Adieu (despartida) * ''Так'' ['tak] - Òc * ''Ні'' ['ni] - Non == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20080914095156/http://slovnenya.com/ Diccionari anglés-ucraïnian/ucraïnian-anglés en linha de Slovnenya] {{Portal lengas}} {{Lenga oficiala|Ucraïnien|d'Ucraïna}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga eslava]] [[Categoria:Lenga d'Ucraïna]] [[Categoria:Lenga de Polonha]] [[Categoria:Lenga d'Eslovaquia]] [[Categoria:Lenga de Moldàvia]] qr72a2yuj7t5wab57vnz34svvtp58cd 0 7819 2504375 2490117 2026-07-11T11:26:09Z ~2026-39352-32 64338 /* */ 2504375 wikitext text/x-wiki {{Veire omonims|Luxemborg}} {{Infobox País | nom=Luxemborg | nom_local = {{Lista desenrotlanta | estil_bóstia = background:transparent; text-align:center; font-weight:normal; line-height:normal; font-size:15px; | títol = Noms oficials | {{Infotaula | sosbóstia = òc | data1 = ''Großherzogtum Luxemburg'' ([[alemand]]) | data2 = ''Grand-Duché du Luxembourg'' ([[francés]]) | data3 = ''Groussherzogtum Lëtzebuerg'' ([[luxemborgés]]) }} }} | mapa=EU-Luxembourg.svg | capitala=[[Luxemborg (vila)|Vila de Luxemborg]] | lengas oficialas={{Bes | [[alemand]] | [[francés]] | [[luxemborgés]] (nacionala) }} | tipe_govèrn = [[Monarquia constitucionala]] | cap_títol1= [[Lista dels grands ducs de Luxemborg|Monarca]] | cap_títol2 = Primièr ministre | cap1 = [[Guilhèm V de Luxemborg|Guilhèm V]] | cap2 = [[Luc Frieden]] | moneda=[[èuro]] | fus_orari=UTC+01:00 | domeni_internet=[[.lu]] | indicatiu_telefonic=+352 | superfícia_totala=2586,36 | coordenadas_capitala={{Coord|49|36|38|N|6|7|58|E}} | percentatge_aiga=0,23 | superfícia_reng=168 | populacion_totala=672 050<ref>{{Ref-web|url=https://statistiques.public.lu/fr/actualites/2024/stn16-population-2024.html|lenga=fr|títol=Une croissance démographique réduite en 2023 |site=statistiques.public.lu}}</ref> | populacion_an=genièr de 2024 | populacion_reng = 163 | densitat=255 | data_independéncia=15 de març de 1815 | país_independéncia=de l'[[Empèri Francés]] }} '''Luxemborg''', oficialament lo '''Grand Ducat de Luxemborg''' (en [[alemand]] ''Großherzogtum Luxemburg''; en [[francés]] ''Grand-Duché du Luxembourg''; en [[luxemborgés]] ''Groussherzogtum Lëtzebuerg''), es un [[lista dels païses del mond|estat]] d'[[Euròpa]] sens accès a la mar, membre de l'[[Union Europèa]]. Confronta [[Alemanha]] a l'èst, [[França]] al sud e [[Belgica]] a l'oèst. La capitala n'es la [[Luxemborg (vila)|vila de Luxemborg]] e lo gentilici es '''luxemborgés -esa'''. == Lengas == Luxemborg a pas de lengas oficialas. Pasmens Luxemborg reconeis tres lengas administrativas: l'alemand, lo francés e lo luxemborgés. Aqueste benefícia d'estatut de lenga nacionala de Luxemborg. == Istòria == L'an 963 marca la debuta de l'istòria luxemborgesa amb un escambi entre lo comte [[Sigifred de Luxemborg]] e l'abadiá Sant-Maximin de Trevèri. En 1354, lo comtat de Luxemborg es auçat al reng de ducat del [[Sant Empèri Roman Germanic]]. Amb l'extincion de la dinastia dels comtes de Luxemborg, foguèt primièr integrada a l'Estat borgonhon de [[Felip III de Borgonha|Felip lo Bon]] puèi passèt als Habsborg d'Espanha, dins los Païses Basses espanhòls, malgrat que provisòriament annexada per [[Loís XIV de França|Loís XIV]] en 1684 al reialme de França. Una situacion economica grèu conduch a l'union doanièra amb Prússia e Luxemborg en 1842 ven indirèctament membre del [[Zollverein]], dont sortirà pas qu'en 1918. En mai de 1940, l'Alemanha nazi viòla la neutralitat luxemborgesa e ocupa lo Grand Ducat. Lo regim nazi considerava Luxemborg coma una region alemanda. En 1952, la vila de Luxemborg es lo sèti de la [[Comunautat Europèa del Carbon e de l'Acièr]]. L'adesion a la [[Comunautat Economica Europèa]] es lo ponch de partença d'una expansion economica caracterizada per una fòrta immigracion. En 1985, la [[Schengen|vila de Schengen]] a aquerit una reputacion internacionala en vertut del tractat omonim qu'es estat signat per d'unes païses europèus e qu'es a la basa de la liura circulacion de las personas dins l'Union Europèa. == Politica == Lo Luxemborg es una monarquia costitucionala ereditari de tipe monista. Lo parlament de Luxemborg es format per 60 deputats, près de lo qual es mes en plaça un Conselh d'Estat (en francés: ''Conseil d'État'') amb de poders consultatius. Lo governament el exercís lo poder executiu. L'actual granduca del Luxemborg es [[Enric de Luxemborg|Enric]] dempuèi l'abdicacion de son paire [[Joan de Luxemborg|Joan]] lo [[7 d'octobre|7 de octobre]] de [[2000]]. Son actual primièr ministre jos son regne es Luc Frieden dempuèi lo [[17 de novembre]] de [[2023]].<ref>{{Ref-web|url_accès=pdf|url=https://sip.gouvernement.lu/dam-assets/publications/brochure-livre/minist-etat/sip/brochure/Tout_savoir_Luxembourg/Tout_savoir-FR.pdf|lenga=fr|títol=«Tout savoir sur le Grand-Duché du Luxembourg»|sit=sip.gouvernement.lu}}</ref> == Geografia == [[Fichièr:Luxemborg.png|thumb|230px|right|Carta de Luxemborg]]Luxemborg es un dels païses pus pichons d'[[Euròpa]]. Los principals [[riu]]s del país son [[Mosèla (riu)|Mosèla]] ([[afluent]] de [[Ren]]) e Sûre. Lo nòrd del país es compausat de sèrras e de montanhas bassas, es traversat per de nombrosas vals e fa partida del massís de las [[Ardenas (montanha)|Ardenas]], amb la sèrra del Kneiff coma ponch culminant a 560 mètres.<ref>{{Ligam web|url=https://www.britannica.com/place/Luxembourg|títol=Luxembourg|editor=Encyclopædia Britannica|lenga=en}} </ref> == Economia == ''De veire: [[Economia de Luxemborg]].'' == Bibliografia == * {{Ref-web|langue=fr|autor=Imprimerie de Labroue et Compagnie, Rue de la Fourche, 36.|títol=Histoire du Duché de Luxembourg|url=https://www.google.be/books/edition/Histoire_du_duch%C3%A9_de_Luxembourg/_5Q6AAAAcAAJ?hl=fr&gbpv=1&dq=histoire+du+luxembourg&pg=PA127&printsec=frontcover|format=|série=|site=Google Books|consulta=18-03-2023|plume=}}. * {{Ref-web|lenga=fr|auteur=Jean-Marie Kreins|títol=Histoire du Luxembourg|url=https://www.google.be/books/edition/Histoire_du_Luxembourg/WBA3EAAAQBAJ?hl=fr&gbpv=1&dq=histoire+du+luxembourg&pg=PT66&printsec=frontcover|format=|série=|site=Google Books|consulta=18-03-2023|plume=}} == Nòtas e referéncias == <references responsive="1" group=""></references> === Ligams extèrnes === * Lo [https://gouvernement.lu/fr.html site web oficial] del Govèrn luxemborgés. == Vejatz tanben == {{Commons|Luxemburg|Luxemborg}} * [[Luxemborg (vila)|Luxemborg]] * [[Luxemborgés]] {{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Luxemborg|*]] ag6amw0ahbqscvooick8nwhg93crsy7 0 10493 2504358 2442909 2026-07-11T01:24:23Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en Iowa 2504358 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Herbert Clark Hoover'''</big></big> |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:President Hoover portrait.jpg|200px]] |- !align=right|President de (país): | [[Estats Units d'America]] |- !align=right|Periòde de govèrn: | [[4 de març]] de [[1929]]<br />[[3 de març]] de [[1933]] |- !align=right|Predecessor: | [[Calvin Coolidge]] |- !align=right|Successor: | [[Franklin Delano Roosevelt]] |- !align=right|Data de naissença: |[[10 d'agost]] de [[1874]] |- !align=right|Luòc de naissença: |West Branch, [[Iowa]] |- !align=right|Data de decès: |[[20 d'octobre]] de [[1964]] |- !align=right|Luòc de decès: | ciutat de [[Nòva York (ciutat)|Nòva York]] |- !align=right|Profession: | comerçant |- !align=right|Partit politic: | Republican |} '''Herbert Clark Hoover''', comerçant, foguèt president dels [[Estats Units d'America]] entre [[1929]] e [[1933]]. Son mandat comencèt amb la ''Granda Depression'' economica de [[1929]]-[[1933]], dempuèi l'esfondrament de la Borsa de Valors de [[Nòva York (ciutat)|Nòva York]] (''Wall Street''). * Claus Bernet: Herbert Hoover, in: BBKL, 30, 2009, 644-653: http://www.bautz.de/bbkl/h/hoover_h_c.shtml {{Clr}} {| border="1" align="center" |----- align="center" | width="30%"| '''Predecessor:'''<br />[[Calvin Coolidge]] | width="40%" | [[lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units d'America]] entre: [[1929]] - [[1933]] | width="30%" | '''Successor''':<br />[[Franklin Delano Roosevelt]] |} {{President dels Estats Units d'America}} {{DEFAULTSORT:Hoover, Herbert}} [[Categoria:Secretari al Comèrci dels Estats Units]] [[Categoria:Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit republican]] [[Categoria:Quakerisme]] [[Categoria:Decès en 1964]] [[Categoria:Naissença en 1874]] [[Categoria:president dels Estats Units d'America]] [[Categoria:Ancian estudiant de l'universitat Stanford]] [[Categoria:Personalitat du Parti progressiste (États-Unis)]] [[Categoria:Personalitat americana d'origina alemanda]] [[Categoria:Personalitat americana d'origina anglesa]] [[Categoria:Personalitat americana d'origina irlandesa]] [[Categoria:Naissença en Iowa]] n70aysr1bfd0efayzitdcbuib95zfke 10 15602 2504365 2417640 2026-07-11T10:19:59Z ~2026-39129-09 64326 2504365 wikitext text/x-wiki <div style="max-width:600px; font-size: 100%; color: #000000; margin: 5vh auto 2vh;"><div style="margin-bottom: 2em; padding: 0.8em; background-color: #fafafa; border-radius:10px; border-top: 5px solid #eeaaaa;">[[Fichièr:Wikipedia-logo-v2-oc.svg|esquèrra|129x129px]]Aquò es la pagina personala d’un contributor de la Wikipèdia. Es doncas pas de l’espaci enciclopedic. S’accedissètz a aquesta pagina sus un site autre que la Wikipèdia, aquò vòl dire que sètz sus un site miralh o un site que fa de reütilizacion de contenguts. Notatz qu’es possible qu’aquesta pagina siá pas a jorn e que la persona identificada aja probablement pas cap d’afiliacion amb lo site qu’i sètz. L’original d’aquesta pagina se tròba sus <span class="plainlinks">{{ligam web|url=http://oc.wikipedia.org/wiki/{{NAMESPACE}}:{{PAGENAMEE}}|títol={{NAMESPACE}}:{{PAGENAMEE}}}}<!-- URL de retorn a la Wikipèdia codat per contornar los remplaçaments automatizats de las ocurréncias Wikipèdia per d’autres tèrmes, sus d'unes sites de reütilizacion de contenguts. --></div></div> <noinclude> [[Categoria:Modèl de l'espaci d'utilizaire|{{PAGENAME}}]] [[Categoria:Modèl d'avertiment|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 4s7gb1f8e14oqstku2dqsw3wbcd3p45 0 37417 2504264 2441016 2026-07-10T16:05:11Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504264 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| cla[[Ligam del títol]]ss="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 1em 1em;" width="250" |+ style="font-size: larger; margin-left: inherit;"|'''''Pruvincia 'e Avellino<br />Provincia di Avellino''''' |- style="text-align: center;" | colspan="2" | |- | <!--'''[[Geografia d’Itàlia|Zona]]''' || {{{zone}}}/--> |- | '''Estat''' || {{Itàlia}} |- | '''Region''' || [[Fichièr:Campania-Bandiera.png|20px| ]] [[Campània]] |- | '''Capluòc''' || [[Avellin]] |- | '''[[Aira|Superfícia]]''' || 2792 [[km&sup2;]] |- | '''[[Populacion]]''' || 438 006 (2007) |- | '''[[Densitat]]''' || 156,9 ab./km² |- | '''Comunas''' || 119 |- | ''' Còde''' || AV |- style="text-align:center;" | colspan="2" class="toccolours" style="padding: 0;"| '''[[Fichièr:Avellino posizione.png |150px|]] ''' |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | colspan="2" | Localizacion en Itàlia |} La '''Província d'[[Avellin]]''' es una província de la region de [[Campània]] en [[Itàlia]]. Caup la comuna de [[Montagut]], una colonia "provençala".<ref>"En dehors des langues majoritaires que sont l’italien et l’apulien, le nord des Pouilles connait également d’autres situations d’enclave linguistique. Il y a eu une colonie occitane à Volturara et il y a pu avoir des colonies francoprovençales ou occitanes à Motta, Montaguto et Monteleone. Ces quatre colonies sont aujourd’hui éteintes." Manon Perrin. ''Le francoprovençal des colonies du sud de l’Italie : Évolutions présentes à Faeto dans les cartes de l’AIS, l’Atlas linguistique et ethnographique de l'Italie et de la Suisse méridionale, sous la direction de Michela Russo. - Lyon : Université Jean Moulin (Lyon 3), 2018.'' https://scd-resnum.univ-lyon3.fr/out/memoires/langues/2018_perrin_m.pdf</ref> <ref>Michele Melillo. "Briciole francoprovenzali nell’Italia meridionale". ''Vox Romanica''. n°40, 1981. pp 39-47. https://dx.doi.org/10.5169/seals-31330</ref> == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20050121084216/http://www.provincia.avellino.it/ Sit oficial] {{it}} {{ref}} [[Categoria:Província d'Itàlia|Avellino]] [[Categoria:Campània]] [[Categoria:Província d'Avellin]] 9wjsbn4qjaamd7103920p5pb9nngza6 0 37607 2504265 2399656 2026-07-10T16:05:26Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504265 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa}} La '''Província de [[Bergam]]''' es una província de la region de [[Lombardia]] en [[Itàlia]]. == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20110308225954/http://www.provincia.bergamo.it/ Sit oficial] {{it}} [[Categoria:Província d'Itàlia|Bergam]] [[Categoria:Lombardia]] o5ttjmfe6gijfuro9bym72d2tvnfj63 0 40092 2504304 1857683 2026-07-10T17:28:19Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504304 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''L'Hospitalet de Llobregat''' es un [[municipi]] de la [[comarca]] del [[Barcelonés]], dins l'airal metropolitan de [[Barcelona]]. Fa continuitat al malhum urban de [[Barcelona]] cap al sud. Es situat entre los municipis de [[Barcelona]], [[Esplugues de Llobregat]], [[Cornellà de Llobregat]] e [[El Prat de Llobregat]], en riba esquèrra del [[riu Llobregat]]. Amb una populacion de {{formatnum:261310}} abitants (2006), es la segonda vila de [[Catalonha]] en nombre d'abitants. Es una de las vilas pus densament pobladas d'Euròpa. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{commonscat|L'Hospitalet de Llobregat}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} jwwxvhjjsgzm97la54b8svi8pty6vw9 0 49721 2504258 2473121 2026-07-10T12:51:16Z Gyrostat 8146 2504258 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |nomcomuna=Sent Medard de Guisièras |carta=fr |nomcomuna2= Saint-Médard-de-Guizières | imatge=[[Imatge:cap|290px]] | descripcion= | lògo=[[Imatge:cap|150px]] |escut=[[Imatge:cap|60px]] |region={{Aquitània}} |region ist={{País Gavai}} |parçan={{Blaiés}} |departament={{Gironda}} |arrondiment=[[Arrondiment de Bordèu|Bordèu]] |insee= 33447 |cp= 33230 |cònsol= Jean Louis Chabrolles |mandat=[[2008]]-[[2014]] |longitud= -0.0577777777778 |latitud= 45.0161 |alt mej= |alt mej= |alt mini= 8 |alt maxi= 67 |km²= 10.37 |aire-urbaine= |nomhab= |sitweb= |géoloc-département= }} '''Sent Medard de Guisièras '''<ref>[https://web.archive.org/web/20100726153246/http://toponimiaoc.webs.com/ Sit Toponimia occitana]</ref> qu'ei ua [[comuna]] [[francés|francofòna]], administrada peu [[departament francés|departament]] de [[Gironda (departament)|Gironda]] de la [[region francesa|region]] d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee= 33447 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean Louis Chabrolles|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 33447 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=1571 |1968=1737 |1975=1828 |1982=1935 |1990=1897 |1999=2106 |2004= |2005= |2006=2154 |2007= |2008= |2009=2347 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de Gironda}} [[Categoria:Comuna de Blaiés]] [[categoria:Comuna de Gironda]] lwuc44iyena1k05uzk2c39mpt9tn3cl 0 55663 2504346 2494464 2026-07-10T19:22:55Z Alaric 506 44932 2504346 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox vila occitana d'Aran |nom=Arres |escut=Escut_d'Arres.svg |imatge=Localització d'Arres respecte de la Vall d'Aran.svg|130px |cp=25551 |ine=25031 |terçon=[[Lairissa]] |cònsol=Pere Castet Farré ([[Convergéncia Democratica Aranesa|CDA]])<ref>[http://municat.gencat.cat/upload/descarregues/ajuntaments.xls Lista des alcades suth site Municat]</ref> |mandat=1995-2027 |latitud=42.756944 |longitud=0.712222 |alt mej=1224 |alt mini= |alt maxi= |gentilici= |km²=11.57 |sens={{popes25|031}} |data-sens={{popes25|0}} |dens={{ #expr: ({{popes25|031}}/11.57) round 2 }} ||panorama=Bassa d´Arres 40,5x30,5.jpg|lengeda_panorama=Arres, Val d'Aran.|sit=[http://www.arres.cat/ arres.cat]}} '''Arres''' ei un [[municipi]] dera [[Val d'Aran]] en eth terçon de [[Lairissa]]. Dividit en dus pòbles, [[Arres de Jos]] (on es eth sèti deth municipi) e [[Arres de Sus]], s'atròba essenciaument sus era riba dreta de [[Garona]] ([[Era Bordeta]] ei sus era riba esquèrra). {{entpopcat}} == Istòria == Era glèisa parroquiau de Sant Joan ei enter [[Arres de Jos]] e [[Arres de Sus]]. Data de cap a [[1816]] o [[1817]].<ref>[http://www.grec.net/cgibin/ggcc01cl.pgm?USUARI=&SESSIO=&PGMORI=&NDCHEC=0604382 GREC].</ref>{{,|}}<ref name=Madoz /> === Toponimia === ''Arres'' es atestat en 1298.<ref name=vallsitaberner>“30 de juliol de 1298. Arnau de Sant Marsal, procurador i lloctinent del rei de Mallorca en la vall d'Aran, promet als cònsuls i jurats de les viles d'aquesta de guardà'ls-hi els bons usos i costums que el rei d'Aragó els hi havia mantingut; prometent ells pagar integrament els rèdits i drets que aquell solía rebre en dita vall.”. Ferran Valls i Taberner. ''Privilegis i ordinacions de les Valls Pirenenques. I. Vall d'Aran.'' Barcelona: Impremta de la Casa de Caritat. 1915. pp. 8-11. https://archive.org/details/privilegisiordin01vall/page/8/mode/2up Legir en linha sus l'Internet Archive].</ref> En espanhòl s’escriu ''Arrés''.<ref name=Madoz>{{Madoz|ARRES|5|5|12|1320}}</ref> ===Conses (Alcaldes)=== {{ElegitDebuta |insee=|Títol= Lista des alcaldes}} |- | align="left"| [[1995]] || - ||align="center"| Pere Castet Farré || CiU / CDA |- | align="left"| [[1983]] || [[1995]] ||align="center"| Juan Josep Cortes Abella || Independent |- | align="left"| [[1979]] || [[1983]] ||align="center"| Eduard Castet Monge || Independent {{ElegitFin}} == Politica == Eleccions de 2023: CDA se guanhe es tres regidors. Eleccions de 2019: er ajuntament a 3 còssos o regidors. CDA se guarde eth municipi.<ref>[http://aplicacions.municat.gencat.cat/index.php?page=Eleccions&mostraEns=2503130008 ''Municat''.]</ref> {| class="wikitable" |- ! Parti ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 32 | 61,54 % | 2 |- | [[Unitat d'Aran]] | 19 | 36,54 % | 1 |} Eleccions de 2015:[[File:Arres Còssos 2015.svg|thumb|right|120px|Arres 2015<br/>CDA:2 PP:1]]L'ajuntament a 3 còssos o regidors. {| class="wikitable" |- ! Parti ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 25 | 59,52 % | 2 |- | [[Partit Popular]] | 15 | 35,71 % | 1 |} Eleccions de 2011: {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Regidors |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 27 | 54% | 2 |- | [[Unitat d'Aran]] | 2 | 4 % | 0 |- | [[Partit Popular]] | 21 | 42 % | 1 |} == Administracion == Eth caplòc ei eth pòble d'[[Arres de Jos]]. == Demografia == Era populacion ei de {{formatnum:{{popes25|031}}}} abitants ({{popes25|0}}). {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolucion demografica ![[1900]] !! [[1930]] !! [[1950]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1986]] !! [[2009]] |- | align=center|101|| align=center|212|| align=center|129|| align=center|61|| align=center|53|| align=center|49|| align=center|68 |} Populacion des pòbles en {{popese25|0}}: * [[Arres de Jos]]: {{formatnum:{{popese25|031000100}}}} * [[Arres de Sus]]: {{formatnum:{{popese25|031000200}}}} * [[Era Bordeta]]: {{formatnum:{{popese25|031000300}}}} == Eraldica == Arres a dus escuts, un quadrilaterau a la mòda catalana, un normau segontes era tradicion aranesa. <gallery> Escut_Aranés_d'Arres.svg|Escut d'Arres Escut d'Arres (Val d'Aran, Occitània).png|Escut catalan d’Arres<ref>[http://escuts.wikispaces.com/Arres Escuts i banderes oficials de Catalunya]</ref> </gallery> == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20100308181405/http://arres.ddl.net/ Siti oficiau deth municipi] * [http://www.idescat.cat/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&V1=25031 Ficha estatistica IDESCAT] * [https://web.archive.org/web/20240510140920/http://www.icc.cat/content/download/18362/59027/file/arres.pdf Toponimia deth municipi d'Arres] == Referéncies == <references/> {{Municipi aranés}} {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Municipi aranés]] ejzabh9bl0o1om6lv2p8ewdtg7q6j3t 0 66808 2504368 2494809 2026-07-11T10:27:17Z ~2026-39129-09 64326 2504368 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta=arg |imatge=<!--wikidata:Himno Nacional Argentino.jpg--> |legenda=Purmèra interpretacion de l'Imne Nacionau Argentin dens l'ostau de [[Mariquita Sánchez de Thompson y Mendeville]], òli de [[Pedro Subercasaus Errázuriz]] }} {{son|Imne Nacionau Argentin|Himno Nacional Argentino instrumental.ogg}} Er '''Imne Nacionau Argentin''' (en espanhòu: ''Himno Nacional Argentín'') que ho compausat peth musician d'origina [[Múrcia|murciana]] [[Blai Parera i Moret]] dab paraulas de [[Vicente López y Planes]] (generaument mentavut com er autor der imne). Que compta dab ua introduccion, estròfas e un arrepic. Era soa version originau que dura ua vintea de minutas. Que ho abracada en bèth abandonar eras estròfas mei ostilas entà [[Espanha]] qui bremban eth contèxte de la Guèrra d'Independéncia quan e ho compausat. En situacion oficiau, qu'ei sovent abracat un chic mei en bèth interpretar sonque era introsuccion puish directament l'arrepic. == Paraulas == [[Imatge:Vicente Lopez 1860.jpg|thumb|200px|[[Vicente Lopez]]]][[Imatge:Blai Parera Moret.jpg|thumb|200px|[[Blai Parera i Moret]]]] {| cellpadding=10 |valign="top"| <p> '''Marcha patriotica (1813)'''<br /> </p> <p> Oíd, mortales, el grito sagrado:<br /> Libertad, Libertad, Libertad.<br /> Oíd el ruido de rotas cadenas,<br /> ved en trono a la noble igualdad.<br /> ''Se levanta a la faz de la Tierra''<br /> ''una nueva y gloriosa Nación,''<br /> ''coronada su sien de laureles,''<br /> ''y a sus plantas rendido un león.''<br /> <br /> '''''Arrepic:'''''<br /> <br /> Sean eternos los laureles,<br /> que supimos conseguir.<br /> Coronados de gloria vivamos...<br /> ¡o juremos con gloria morir!<br /> <br /> ''De los nuevos campeones los rostros''<br /> ''Marte mismo parece animar''<br /> ''la grandeza se anida en sus pechos:''<br /> ''a su marcha todo hacen temblar.''<br /> ''Se conmueven del Inca las tumbas,''<br /> ''y en sus huesos revive el ardor,''<br /> ''lo que va renovando a sus hijos''<br /> ''de la Patria el antiguo esplendor.''<br /> <br /> '''''Arrepic'''''<br /> <br /> ''Pero sierras y muros se sienten''<br /> ''retumbar con horrible fragor:''<br /> ''todo el país se conturba por gritos''<br /> ''de venganza, de guerra y furor.''<br /> ''En los fieros tiranos la envidia''<br /> ''escupió su pestífera hiel;''<br /> ''su estandarte sangriento levantan''<br /> ''provocando a la lid más cruel.''<br /> <br /> '''''Arrepic'''''<br /> <br /> ''¿No los véis sobre México y Quito''<br /> ''arrojarse con saña tenaz''<br /> ''y cuál lloran, bañados en sangre,''<br /> ''Potosí, Cochabamba y La Paz?''<br /> ''¿No los véis sobre el triste Caracas''<br /> ''luto, llantos y muerte esparcir?''<br /> ''¿No los véis devorando cual fieras''<br /> ''todo pueblo que logran rendir?''<br /> <br /> '''''Arrepic'''''<br /> <br /> ''A vosotros se atreve, ¡Argentinos!,''<br /> ''el orgullo del vil invasor.''<br /> ''Vuestros campos ya pisa contando''<br /> ''tantas glorias hollar vencedor.''<br /> ''Mas los bravos, que unidos juraron''<br /> ''su feliz libertad sostener,''<br /> ''a estos tigres sedientos de sangre''<br /> ''fuertes pechos sabrán oponer.''<br /> <br /> '''''Arrepic'''''<br /> <br /> ''El valiente argentino a las armas''<br /> ''corre ardiendo con brío y valor,''<br /> ''el clarín de la guerra, cual trueno,''<br /> ''en los campos del Sud resonó.''<br /> ''Buenos Aires se pone a la frente''<br /> ''de los pueblos de la ínclita unión,''<br /> ''y con brazos robustos desgarran''<br /> ''al ibérico altivo León.''<br /> <br /> '''''Arrepic'''''<br /> <br /> ''San José, San Lorenzo, Suipacha,''<br /> ''ambas Piedras, Salta y Tucumán,''<br /> ''La Colonia y las mismas murallas''<br /> ''del tirano en la Banda Oriental.''<br /> ''Son letreros eternos que dicen:''<br /> ''aquí el brazo argentino triunfó,''<br /> ''aquí el fiero opresor de la Patria''<br /> ''su cerviz orgullosa dobló.''<br /> <br /> '''''Arrepic'''''<br /> <br /> ''La victoria al guerrero argentino''<br /> ''con sus alas brillantes cubrió,''<br /> ''y azorado a su vista el tirano''<br /> ''con infamia a la fuga se dio.''<br /> ''Sus banderas, sus armas se rinden''<br /> ''por trofeos a la libertad,''<br /> ''y sobre alas de gloria alza el pueblo''<br /> ''trono digno a su gran majestad.''<br /> <br /> '''''Arrepic'''''<br /> <br /> ''Desde un polo hasta el otro resuena''<br /> ''de la fama el sonoro clarín,''<br /> ''y de América el nombre enseñado''<br /> ''les repite: "¡Mortales, oíd!:''<br /> ya su trono dignísimo abrieron<br /> las Provincias Unidas del Sud".<br /> Y los libres del mundo responden:<br /> "Al gran pueblo argentino, ¡salud!<br /> <br /> |valign="top"| '''Version modèrna abracada (1924)'''<br /> </p> <p> Oíd, mortales, el grito sagrado:<br /> "¡libertad, libertad, libertad!"<br /> Oíd el ruido de rotas cadenas,<br /> ved en trono a la noble igualdad.<br /><br /> Y a su trono dignísimo abrieron<br /> las Provincias Unidas del Sud<br /> y los libres del mundo responden:<br /> "Al gran pueblo argentino, ¡salud!<br /> Al gran pueblo argentino, ¡salud!"<br /> Y los libres del mundo responden:<br /> "Al gran pueblo argentino, ¡salud!"<br /> Y los libres del mundo responden:<br /> "Al gran pueblo argentino, ¡salud!"<br /> <br /> '''''Arrepic''''' <br /><br /> Sean eternos los laureles<br /> que supimos conseguir,<br /> que supimos conseguir.<br /> Coronados de gloria vivamos...<br /> ¡o juremos con gloria morir!,<br /> ¡o juremos con gloria morir!,<br /> ¡o juremos con gloria morir! |} {{Portal Argentina}} [[Categoria:Simbòl nacionau argentin]] [[Categoria:Imne nacional]] 0geyho822okv2pa917ugmiu68tl1b1e 10 69309 2504366 1996518 2026-07-11T10:23:50Z ~2026-39129-09 64326 2504366 wikitext text/x-wiki <div align="center"> {|style="background: #fafafa; text-align: center; border-radius:10px" |-align="center" | colspan="4" style="background-color: #cceecc; text-align: center; border-radius:10px;" | '''[[Alfabet grèc]]''' |-align="center" class= | [[alfa (letra)|Α α alfa]] || [[bèta|Β β bèta]] || [[gamma|Γ γ gamma]] || [[dèlta|Δ δ dèlta]] |-align="center" class= | [[Èpsilon|Ε ε èpsilon]] || [[zèta|Ζ ζ zèta]] || [[èta|Η η èta]] || [[tèta|Θ θ tèta]] |-align="center" class= | [[iòta|Ι ι iòta]] || [[kappa|Κ κ capa]] || [[lambda|Λ λ lambda]] || [[mi|Μ μ mi]] |-align="center" class= | [[ni (letra grèga)|Ν ν ni]] || [[xi|Ξ ξ xi]] || [[omicron|Ο ο omicron]] || [[pi (letra grèga)|Π π pi]] |-align="center" class= | [[rò|Ρ ρ rò]] || [[sigma|Σ σ sigma]] || [[tau (letra grèga)|Τ τ tau]] || [[ipsilon|Υ υ ipsilon]] |-align="center" class= | [[fi|Φ φ fi]] || [[qui|Χ χ qui]] || [[psi|Ψ ψ psi]] || [[omèga|Ω ω omèga]] |- |-align="center" | colspan="4" style="background-color: #8E80FF; text-align: center;" | '''[[letras arcaïcas e numeralas]]''' |-align="center" class= | [[Stigma|Ϛ ϛ stigma]] || [[koppa|Ϙ/Ϟ ϙ/ϟ koppa]] || [[Sampi|Ͳ/Ϡ ͳ/ϡ sampi]] |-align="center" | colspan="4" style="background-color: #8E80FF; text-align: center;" | '''[[letras obsolètas]]''' |-align="center" class= | [[Digamma|Ϝ/Ͷ ϝ/ͷ digamma]] || [[Eta (letra grèga obsolèta)|Ͱ ͱ eta]] || [[San (letra grèga)|Ϻ ϻ san]] || [[Shò|Ϸ ϸ shò]] |}</div><noinclude> [[Categoria:Modèl de navigacion d'alfabets|Grèc]] [[ja:Template:現代ギリシャ文字]] </noinclude> sijlzg0acul03ehwfsxacbcmacvz4gi 0 71641 2504290 1857985 2026-07-10T17:05:39Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504290 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Joan de Vilatorrada''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} ew98w7wa70eobne9heihnztp9soqhmv 0 72446 2504347 2503946 2026-07-10T20:07:24Z Toku 7678 /* L'Antiquitat Grèga */ 2504347 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. == La belesa entre natura e art == == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] 211ha2rk332u2fcf96hgr6n4b5bnxie 2504348 2504347 2026-07-10T20:19:59Z Toku 7678 /* L'Antiquitat Grèga */ 2504348 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. == La belesa entre natura e art == == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] 62r9leaxjxzi908non41r228j5wjg1s 2504349 2504348 2026-07-10T20:41:43Z Toku 7678 /* L'Antiquitat Grèga */ 2504349 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. == La belesa entre natura e art == == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] 84yqgk28ldq2o8nq8vjqq7oi0uqfmmu 2504350 2504349 2026-07-10T20:45:38Z Toku 7678 /* Lo neoplatonisme */ 2504350 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. == La belesa entre natura e art == == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] knkhnjtpoapr9u7qmyw8b7a8u8m6c3u 2504355 2504350 2026-07-10T20:54:43Z Toku 7678 /* Lo neoplatonisme */ 2504355 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond es un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. == La belesa entre natura e art == == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] s1vg8fjg1wc4yt0lfxy9w53zw30993f 2504356 2504355 2026-07-10T20:54:59Z Toku 7678 /* L'Edat Mejana */ 2504356 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèca|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond es un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. == La belesa entre natura e art == == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] j7qpl877s6559prqxttcel6z5pzzuyp 2504357 2504356 2026-07-10T20:55:14Z Toku 7678 /* L'Edat Mejana */ 2504357 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond es un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. == La belesa entre natura e art == == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] s1vg8fjg1wc4yt0lfxy9w53zw30993f 0 88067 2504374 2309220 2026-07-11T10:44:31Z Kontributor 2K 52367 escut @fichier commun - mais pas exactement celui-ci non plus - correction à faire globalement 2504374 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= La Tremolha | nomcomuna2= ''La Trimouille'' | imatge= Bastille Day 08 river view.jpg | descripcion=Vuda de La Tremolha en julhet de 2008. | lògo= | escut= Blason ville fr La Trimouille (Vienne).svg | escais= | region ist ={{Peitau}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Montmaurilhon|Montmaurilhon]] | canton= [[Canton de Trimouille|La Trimouille]] | insee = 86273 | sitweb= | cp = 86290 | cònsol = Régis Chambert | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = trimouillais -e (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= 1.04138888889 |latitud= 46.4672222222 | alt mini = 97 | alt mej = | alt maxi = 183 | km² = 41.65 }} '''La Tremolha''' (veire la [[#Toponimia|toponimia]]; ''La Trimouille'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Peitau|peitavina]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Viena (departament)|Viena]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Peitau-Charantas]]</small>. ==Geografia== ===Comunas limitròfas=== {{Comunas limitròfas |elision = |comuna = |nòrd = |nòrd-est = |est = |sud-est = |sud = |sud-oest = |oest = |nòrd-oest = }} ==Toponimia== Es probablhe que lo nom ven dau latin ''tremulus'', "tremol, tremola, tremble" e dau sufixe ''-ia'', coma la comuna de [[Tremolha]] en [[Auvèrnhe]] e es una francizacion dau nom. Las atestacions ancianas son ''Tremeollo'' (sens data), ''Tremollia'' entre [[1078]] e [[1086]], ''Castrum Tremoliæ'' au [[seglhe XII]], ''Guido de Tremulia'' en [[1214]], ''de Tremoila'', vers [[1215]], ''foresta Tremolheze'' en [[1246]], ''Tremolia'' en [[1292]], ''Trimollia'' e ''Tremoleria'' (sens data), ''Castellania de Tremolhia'' vers [[1300]], ''Capella beatæ Mariæ apud Tremulhiam'' en [[1334]], ''Trimoillia'' e ''Trimoilhia'' en [[1383]], ''Saint Perre de la Trimoille'' en [[1401]], ''la fourest Tremoilheise'' en [[1403]], ''La Tremoille'' en [[1433]], ''La Tremoilhe'' en [[1494]], ''La Trimoilhe'' en [[1530]], ''Ville et chastellenye de la Trimouilhe'' en [[1547]], ''La Tremouille'' en [[1553]], ''La Trimoulle'' en [[1573]], ''La Trimouille'' en [[1608]], ''S. Pierre de la Trimouille'' en [[1782]], ''de la Trémoille'' en [[1786]]<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P83732285|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="TopNègre">{{Cite book|lang=fr|títol=Toponymie générale de la France|autor=Ernest Nègre|page=1268|vol=2}}</ref>. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 86273 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Régis Chambert|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 86273 |1793=752 |1800=813 |1806=990 |1821=1120 |1831=1284 |1836=1339 |1841=1422 |1846=1664 |1851=1736 |1856=1919 |1861=1943 |1866=1842 |1872=1845 |1876=1858 |1881=1910 |1886=1810 |1891=1797 |1896=1842 |1901=1766 |1906=1813 |1911=1678 |1921=1481 |1926=1449 |1931=1372 |1936=1373 |1946=1308 |1954=1255 |1962=1255 |1968=1275 |1975=1257 |1982=1243 |1990=1130 |1999=1023 |2004= |2005= |2006=960 |2007= 966 |2008=971 |2009=977 |cassini=38233# |senscomptesdobles=1962}} ==Lhuecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Viena]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Peitau | Portal Vinhana | Portal Comunas de França }} {{Comunas de| insee = 86273 }} [[Categoria:Comuna de Peitau]] [[Categoria:Comuna de Vinhana]] tp9phne5odw6femkp11m82yyvbz012c 0 115756 2504261 2374284 2026-07-10T13:23:29Z Wyslijp16 49826 2504261 wikitext text/x-wiki {{Infobox Politician | nom = Jean-Luc Mélenchon | imatge = Mélenchon 2027 - 55261894422 (cropped).jpg | legenda = Jean-Luc Mélenchon en 2017. | nom naissença = Jean-Luc Antoine Pierre Mélenchon | naissença = 19 agost 1951 | luòc de naissença = [[Tànger]] ([[Marròc]]) | nationalitat = [[França|Francesa]] | partit = * OCI <small>(1972-1976)</small> * [[Partit Socialista (França)|PS]] <small>(1976-2008)</small> * PG <small>(Dempuèi 2009)</small> * [[França insomesa|FI]] <small>(Dempuèi 2016)</small> }} '''Jean-Luc Mélenchon''', nascut lo 19 d'agost de [[1951]] a [[Tànger]], [[Marròc]], es un [[òme politic]] [[francés]]. Elegit local de [[Massy]] puèi del departament de l'[[Essonne (departament)|Essonne]] a partir de [[1983]], foguèt elgit senator de l'Essonne en 1986, 1995 e 2004. Jean-Luc Mélenchon foguèt [[ministre]] de l'Ensenhament professional de [[2000]] a [[2002]], dins le [[Govèrn de Lionel Jospin|govèrn de coabitacion de Lionel Jospin]]. Al [[Partit Socialista (França)|Partit socialista]], se situa a l'ala èsquèrra fins al [[congrès]] de [[Rems]] de novembre de [[2008]], quand quitèt lo partit per crear lo [[Partit d'esquèrra]]. Foguèt elegit [[deputat]] europèu dins la [[circonscripcion]] [[Sud Oèst]] en [[2009]]. Es elegit deputat a [[Marselha]] en [[2017]]. Jean-Luc Mélenchon es [[candidat]] a las [[Eleccion presidenciala|eleccions presidencialas]] francesas de [[2012]], [[2017]] e [[2022]]. Capita pas a se qualificar pel segond torn. {{Politica}} [[Categoria:Naissença en 1951]] [[Categoria:Personalitat de la Cinquena Republica]] ot0ctabvw32joc8eucjjrjxack0vj4n 0 121982 2504268 2504184 2026-07-10T16:28:45Z Alaric 506 44932 2504268 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Bages''' (''Bages'' en [[catalan]]) es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]] e de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]]. La capitala es [[Manresa]]. ==Municipis== Las populacions son de [[2025]]. {{capentcat|}} {{entcat|[[Aguilar de Segarra]]|292}} {{entcat|[[Artés (Bages)|Artés]]|6.225}} {{entcat|[[Avinyó]]|2.322}} {{entcat|[[Balsareny]]|3.380}} {{entcat|[[Callús]]|2.180}} {{entcat|[[Cardona]]|4.553}} {{entcat|[[Castellbell i el Vilar]]|4.159}} {{entcat|[[Castellfollit del Boix]]|467}} {{entcat|[[Castellgalí]]|2.413}} {{entcat|[[Castellnou de Bages]]|1473}} {{entcat|[[Fonollosa]]|1.570}} {{entcat|[[Gaià]]|172}} {{entcat|[[Manresa]]|80.974}} {{entcat|[[Marganell]]|309}} {{entcat|[[Monistrol de Montserrat]]|3.250}} {{entcat|[[Mura]]|235}} {{entcat|[[Navarcles]]|6.276}} {{entcat|[[Navàs|Navars]]|6.238}} {{entcat|[[El Pont de Vilomara i Rocafort]]|4.193}} {{entcat|[[Rajadell]]|597}} {{entcat|[[Sallent]]|7.030}} {{entcat|[[Sant Feliu Sasserra]]|633}} {{entcat|[[Sant Fruitós de Bages]]|9.333}} {{entcat|[[Sant Joan de Vilatorrada]]|11.133}} {{entcat|[[Sant Mateu de Bages]]|641}} {{entcat|[[Sant Salvador de Guardiola]]|3.612}} {{entcat|[[Sant Vicenç de Castellet]]|10.164}} {{entcat|[[Santpedor]]|7.744}} {{entcat|[[Súria]]|6.200}} {{entcat|[[Talamanca]]|209}} |} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Bages]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] ssv5v2ylep83sf5dzq87lt7hv4ca2it 0 121983 2504311 2498553 2026-07-10T17:52:41Z Alaric 506 44932 actualizacion pop 2504311 wikitext text/x-wiki {{Comarca catalana | nom = Berguedan | nom comarca = Berguedà | blason = | bandièra = | mapa = Localització del Berguedà.svg | província = [[província de Barcelona|Barcelona]] e [[província de Lhèida|Lhèida]] (1 municipi) | vigariá = [[Comarques Centrals|Comarcas Centralas]] | capitala =[[Berga]] | gentilici = | latitud = | longitud = | alt mej = | km² = | cens = | data-cens = | dens = | municipalitats = | forma de govèrn = | president = | sitweb = }} [[File:Pedraforca2.jpg|thumb|<!--left-->|[[Pedraforca]]]] '''Berguedan''' o '''Berguedà''' (''Bergadan'', error : ə interpretat coma [a] per Mistral <ref>[https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Bergadan Lo Tresaur dau Felibritge].</ref> o ''Berguedan''<ref>https://biblio.cieldoc.com/libre/integral/libr0894.pdf</ref><ref>https://www.yumpu.com/fr/document/read/13429490/annado-v-n-51-mars-1937-calendau-revisto-felibrenco-mesadiero</ref><ref>https://books.google.com/books?id=I-WIS9u3XyIC&pg=RA1-PA170&dq=%22Berguedan%22+and+%22Prouv%C3%A8n%C3%A7o%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjD-abQv56BAxVEAzQIHXFqAykQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22Berguedan%22%20and%20%22Prouv%C3%A8n%C3%A7o%22&f=false</ref> en [[nòrma mistralenca]]; ''Berguedà'' en [[catalan]]) es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Catalonha (region)|Catalonha]]. == Comunas (municipis) == Las populacions son de [[2025]]. {| class="wikitable" |----- ! Comunas !! abitants |----- | [[Avià]] || align="right" | 2 267 |----- | [[Bagà]] || align="right" | 2 161 |----- | [[Berga]] || align="right" | 17 473 |----- | [[Borredà]] || align="right" | 433 |----- | [[Capolat]] || align="right" | 93 |----- | [[Casserres]] || align="right" |1 660 |----- | [[Castell de l'Areny]] || align="right" | 68 |----- | [[Castellar de n'Hug]] || align="right" | 166 |----- | [[Castellar del Riu]] || align="right" | 151 |----- | [[Cercs]] || align="right" | 1 236 |----- | [[L'Espunyola]] || align="right" | 260 |----- | [[Fígols]] || align="right" | 40 |----- | [[Gironella]] || align="right" | 5 083 |----- | [[Gisclareny]] || align="right" | 28 |----- | [[Guardiola de Berguedà]] || align="right" | 1 020 |----- | [[Gósol]] || align="right" | 205 |----- | [[Montclar (Espanha)|Montclar]] || align="right" | 132 |----- | [[Montmajor]] || align="right" | 473 |----- | [[La Nou de Berguedà]] || align="right" | 163 |----- | [[Olvan]] || align="right" | 924 |----- | [[La Pobla de Lillet]] || align="right" | 1 105 |----- | [[Puig-reig]] || align="right" | 4 565 |----- | [[La Quar]] || align="right" | 41 |----- | [[Sagàs]] || align="right" | 154 |----- | [[Saldes]] || align="right" | 302 |----- | [[Sant Jaume de Frontanyà]] || align="right" | 25 |----- | [[Sant Julià de Cerdanyola]] || align="right" | 234 |----- | [[Santa Maria de Merlès]] || align="right" | 179 |----- | [[Vallcebre]] || align="right" | 260 |----- | [[Vilada]] || align="right" | 432 |----- | [[Viver i Serrateix]] || align="right" | 178 |----- |} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Berguedà]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] qsxua07brx4b9u4r7sbf1biu8hz9jw1 0 122927 2504267 2420215 2026-07-10T16:16:16Z Alaric 506 44932 2504267 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Aguilar de Segarra''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} clqmjisfjvrjqno9eze0dev06s39ob9 0 122936 2504270 2253586 2026-07-10T16:38:34Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504270 wikitext text/x-wiki {{omon|Artés}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Artés''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 9cx6trlmj2kdvjtqatrbkchcvptm2ky 0 122937 2504312 2177558 2026-07-10T17:58:08Z Alaric 506 44932 divèrs 2504312 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Avià''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Galariá== <gallery mode="packed-hover" heights="170"> File:Serra de Noet des de la serra de Queralt.JPG|Avià and Serra de Noet from Queralt File:Cal Mas (Avià) IMG 7144.jpg|Cal Mas File:Colònia La Plana çIMG 7160.jpg|La Plana File:Masia Bellús (Avià).jpg|Bellús File:Masia Salvans IMG 7147.jpg|Salvans File:Molí de Bellús (Avià) 2.JPG|Molí de Bellús File:El Molí del Castell (Avià) 3.jpg|Molí del Castell File:004-pontorniu.jpg|Pont d'Orniu File:Sant Martí d'Avià IMG 7139.jpg|Sant Martí d'Avià File:Església de Sant Serni de Clarà.jpg|Sant Serni de Clarà File:Sant Vicenç d'Obiols, Avià, Berguedà - panoramio.jpg|Sant Vicenç d'Obiols File:Santa Maria d'Avià.jpg|Santa Maria d'Avià File:Avià amb l'església des de la piscina.jpg|Avià from the swimming pool File:Mural de la piscina d'Avia.jpg|Graffiti in the swimming pool File:Mural a prop de l'escola d'Avià.jpg|Graffiti close to the school </gallery> == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 5hc16txkdxfg0qj6svz3g8acwdmlmy2 0 122938 2504271 1857956 2026-07-10T16:39:57Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504271 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Avinyó''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 0g9jd6p8uoirq1aumd50mthdagx3byf 0 122940 2504306 1857682 2026-07-10T17:30:34Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504306 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Badalona''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Barcelonés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} m5egd34gk4sgdfxr4n8ugydhk8jz1sm 0 122942 2504313 1857692 2026-07-10T18:00:11Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504313 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bagà''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 5yiai65s7tgxq66hun2qdgkr5kk5se2 2504314 2504313 2026-07-10T18:01:21Z Alaric 506 44932 2504314 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bagà''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} arjr9amik93kh7ngg9eat2zfck5mx1e 0 122944 2504272 1857957 2026-07-10T16:42:29Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504272 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Balsareny''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 9reas77y1ygng2ii97wlfzxeun75u73 0 122947 2504315 2060682 2026-07-10T18:03:49Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504315 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Berga''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], que n'es la capitala, de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} hmt2007sp5cs0de3q45a1mlwlw81d85 0 122949 2504316 1857694 2026-07-10T18:05:30Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504316 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Borredà''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} hwsgtudfcfdlu9ylkc2kkwpws1sxwvn 0 122962 2504273 1857959 2026-07-10T16:43:45Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504273 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Callús''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} fsp5xgeua83bfiffa4s9dwsuocbdayy 0 122969 2504317 1857696 2026-07-10T18:07:10Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504317 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Capolat''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} e19gk3ddq8z3tauk7lnfyrz87ahkg9m 0 122971 2504274 1857960 2026-07-10T16:44:55Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504274 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Cardona''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} ra7tkhk9c39k4405wedcxdvyvfh8aow 0 122973 2504318 2060706 2026-07-10T18:10:31Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504318 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Casserres''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Galariá== <gallery mode="packed-hover" heights="170"> File:Ajuntament Casserres IMG 7085.jpg|Ajuntament de Casserres File:Font de l'hortet.jpg|Font de l'Hortet File:Barbats1.JPG|Barbats File:Ca n'Eloi IMG 7108.jpg|Ca n'Eloi File:Cal Bernadàs IMG 7103.jpg|Bernadàs File:Façana Canudas 01.JPG|Canudas File:Carrer Major IMG 7092.jpg|Carrer Major File:Carrer Major IMG 7097.jpg|Carrer Major File:Mare de Deu dels Àngels de Casserres façana.jpg|Mare de Déu dels Àngels de Casserres File:Mare de Deu dels Àngels de Casserres retaule.jpg|Retaule File:El Guixaró 3 Pisos.JPG|El Guixaró File:El Guixaró - Fàbrica 2.JPG|El Guixaró File:Pisos de la colònia de l'Ametlla de Casserres.jpg|L'Ametlla de Casserres File:Mare de Déu del Roser de l'Ametlla de Casserres 1.jpg|Mare de Déu del Roser de l'Ametlla de Casserres File:Torre de l'Ametlla de Casserres 1.jpg|Torre de l'Ametlla de Casserres File:Mare de Déu de lʼAntiguitat de Casserres IMG 7060.jpg|Mare de Déu de l'Antiguitat de Casserres File:Casserres-Plaça Creu.jpg|Plaça de la Creu File:Sant Pau 023.JPG|Sant Pau de Casserres File:Sant Pau 025.JPG|Sant Pau de Casserres File:Alzina monumental de casserres.jpg|Alsina dels Colls </gallery> == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} the0zpthx5w7e78orhwiz4hajlryzdv 0 122974 2504319 1857698 2026-07-10T18:11:52Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504319 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Castell de l'Areny''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 34h7khcixm24x2hizgng8vze2omkss9 0 122975 2504320 2437126 2026-07-10T18:12:30Z Alaric 506 44932 2504320 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Castellar de n'Hug''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} iwh8o9nix4nluxbx1eb8vfvn7wdez0g 0 122976 2504321 1857700 2026-07-10T18:13:21Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504321 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Castellar del Riu''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 03xqkbbzufle5pwair5nnradsilkt3f 0 122978 2504275 1857961 2026-07-10T16:46:07Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504275 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Castellbell i el Vilar''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} dit7umte68wrw5q7ixbo7fqjnd7bskl 0 122984 2504276 1857962 2026-07-10T16:47:14Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504276 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Castellfollit del Boix''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 1expecxz3dxs6fqq4w0ifr4wgmasi01 0 122985 2504277 1857963 2026-07-10T16:48:26Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504277 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Castellgalí''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} kz0r8hxnnyq9v54t8uwq0jsny6i1f7u 0 122986 2504278 1857965 2026-07-10T16:49:34Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504278 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Castellnou de Bages''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} epxq221yx8uthfqkmzjlc97fxo72brr 0 122992 2504322 1857703 2026-07-10T18:14:39Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504322 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Cercs''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} lxs8l3jqidi8txazff9kw9gvbcr18y1 0 123003 2504323 1857704 2026-07-10T18:15:43Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504323 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''L'Espunyola''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 6l6xuy2f08mr7yixqzs97bq6pckrzml 0 123006 2504324 1857705 2026-07-10T18:17:00Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504324 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Fígols''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} ecgxizop2n91c9ovw0ar7xb8zaq3u0n 0 123010 2504279 1857967 2026-07-10T16:50:47Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504279 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Fonollosa''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} oyr1dtleoyb1qe2lex5whyuuwvduqyt 0 123013 2504280 1857968 2026-07-10T16:51:53Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504280 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Gaià''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} kdhb2pv07d6h091q1ff12lupk9el5ta 0 123018 2504325 2060671 2026-07-10T18:21:04Z Alaric 506 44932 2504325 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Gironella''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Galariá de fòtos== <gallery mode="packed-hover" heights="170"> File:Castell Marqués de Gironella.jpg|Castell de Gironella File:Gironella després de la tempesta.jpg|Gironella després de la tempesta File:Nevada a Gironella - panoramio.jpg|Gironella nevada File:Posta de sol des de la carretera de Casserres a Gironella.jpg|Posta de sol a Gironella File:Riu Llobregat des del camí a la Font del Balç.jpg|Llobregat a Gironella amb resclosa File:Font de Cal Paco amb el pont vell i el nucli.jpg|Gironella des del Racó de Cal Paco File:L'església vella de Santa Eulàlia de Gironella CIC 20111108 02633.jpg|Campanar de l'església vella de Gironella </gallery> == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} j6c3wtqc0u0uxhqx74ksbuk4id0bfuz 0 123019 2504326 1857707 2026-07-10T18:22:29Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504326 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Gisclareny''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} fvi328bwvy24jo4hg3vnayzdnmg6ova 0 123024 2504327 1857709 2026-07-10T18:23:35Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504327 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Guardiola de Berguedà''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 9iru4hputdaz1gvoahaqqo73g5akwnh 0 123037 2504281 2446583 2026-07-10T16:54:04Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504281 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Manresa''<ref name="CLO2">{{Ref-web|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|pagina=127|lenga=oc}}</ref>''''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], que n'es la capitala, de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 4q0sseodbz0py1cadnn4zh2v15uyohb 0 123038 2504282 1857970 2026-07-10T16:55:21Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504282 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Marganell''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} o3byuj97txplysw2cidfqcirouthh3v 0 123052 2504283 1857974 2026-07-10T16:56:50Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504283 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Monistrol de Montserrat''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} hpzjlmogz8jf05dnbi338t48yanuumx 0 123054 2504330 1857711 2026-07-10T18:51:47Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504330 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Montclar''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 81c1x8selfu0pb3809fbrk6hmoblj97 0 123057 2504332 1857712 2026-07-10T18:54:50Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504332 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Montmajor''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} d7gvpewj1yo92759rs1ssiurb1x6vv4 0 123063 2504284 1857975 2026-07-10T16:57:55Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504284 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Mura''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} lmmecrdtyrltul1f71uqhaqk7ac1b1a 0 123064 2504266 1857976 2026-07-10T16:10:48Z Alaric 506 44932 2504266 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Navarcles''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 2c5g0z1j3ar59u89mjtcp3wcd9hpl9m 0 123066 2504333 1857713 2026-07-10T18:56:13Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504333 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Nou de Berguedà''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 0tfjmr2bvpzbxztm0dvxqmd7wipq7z6 0 123072 2504334 1857714 2026-07-10T18:56:58Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504334 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Olvan''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} bho6wfvispo87edul103uoojemjk2al 0 123089 2504335 1857715 2026-07-10T18:58:24Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504335 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Pobla de Lillet''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 8z5u9eaknxj9oov90fhxtxu06i7xrfk 0 123091 2504285 1857978 2026-07-10T16:59:32Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504285 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''El Pont de Vilomara i Rocafort''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} q6v4n4l4eaeacvqppxzd17nd2b8ekp1 0 123099 2504336 2060675 2026-07-10T19:00:05Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504336 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Puig-reig''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} p7wwciico6e1ni5lqguowu596c4mbr4 0 123101 2504337 1857717 2026-07-10T19:02:31Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504337 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Quar''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} nx79o1m1kgh7vakfb25cyqtevoen6hu 0 123102 2504286 1857979 2026-07-10T17:00:35Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504286 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Rajadell''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 8lbuz5vg7ooest0d9iv9qwgf2frlwai 0 123110 2504338 1857718 2026-07-10T19:03:38Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504338 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sagàs''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 9414aadmrj5yj24dj6eda5jejn6saep 0 123111 2504339 1936778 2026-07-10T19:04:53Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504339 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[File:Pedraforca2.jpg|thumb|left|[[Pedraforca]]]] '''Saldes''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} l0bwwxyz00t2m8jldikfmoq152c8jfg 0 123112 2504287 1857980 2026-07-10T17:01:59Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504287 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sallent''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 8s3gfq5eu3apu038f82wjcqmyskwkrt 0 123113 2504310 2495461 2026-07-10T17:36:43Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504310 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Adrià de Besòs''' qu'ei un [[municipi]] dera comarca deth [[Barcelonés|Barcelonès]], laguens der airau metropolitan de Barcelona, en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]]. {{entpopcat}} == Geografia == Eth tèrme municipau de Sant Adrià de Besòs ocupe un airau de 3,82 km². Confronta geograficaments es municipis de [[Barcelona]], [[Santa Coloma de Gramenet]] e [[Badalona]]. Eth territòri ei costèr e ocupe era desbocadura deth Besòs, en andús costats der arriu, que dividís eth tèrme de manèra irregulara, d'acòrd damb es limits fixadi en 1955. Eth terren ei generauments plan, trèt d'un petit tucò a on se formèc eth nuclèu ancian de poblacion. == Politica == Lista de bailes des des eleccions democratiques de 1979: {| class="wikitable" |'''Periòde''' |'''Baile''' |'''Partit''' |- | align="left" |[[:ca:1979|1979]]-1982 | align="left" |[[:ca:Josep_Vilanova_i_Vila|Josep Vilanova i Vila]] | align="left" |[[Partit des Socialistes de Catalonha|PSC]] |- | align="left" |1982-[[:ca:1992|1992]] | align="left" |[[:ca:Antoni_Meseguer_i_Mateo|Antoni Meseguer i Mateo]] | align="left" |[[Partit des Socialistes de Catalonha|PSC]] |- | align="left" |[[:ca:1992|1992]]-[[:ca:1995|1995]] | align="left" |[[:ca:Jaume_Vallès_i_Muntadas|Jaume Vallès i Muntadas]] | align="left" |CiU |- | align="left" |[[:ca:1995|1995]]-[[:ca:1996|1996]] | align="left" |[[:ca:Antoni_Meseguer_i_Mateo|Antoni Meseguer i Mateo]] | align="left" |[[Partit des Socialistes de Catalonha|PSC]] |- | align="left" |[[:ca:1996|1996]]-[[:ca:2013|2013]] | align="left" |[[:ca:Jesús_María_Canga|Jesús Maria Canga i Castaño]] | align="left" |[[Partit des Socialistes de Catalonha|PSC]] |- | align="left" |[[:ca:2013|2013]]-[[:ca:2021|2021]] | align="left" |[[:ca:Joan_Callau_i_Bartolí|Joan Callau i Bartolí]] | align="left" |[[Partit des Socialistes de Catalonha|PSC]] |- |2021-Aué |[[:ca:Filo_Cañete_Carrillo|Filo Cañete Carrillo]] |[[Partit des Socialistes de Catalonha|PSC]] |} == Lòcs d'interès == * Musèu d'Istòria dera Immigracion de Catalonha * Refugi antiaerian * Arc gotic. Aguesta portada son es rèstes dera glèisa deth convent carmelita de Barcelona, ja desapareishut. * Central termica de Sant Adrià de Besòs ("Les Tres Xemeneies") * Archiu Municipau de Sant Adrià de Besòs "Isabel Rojas Castroverde" * Edifici Polydor == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} sijio8t0l3tmtmu14ng0osexhz7lra7 0 123129 2504288 1857982 2026-07-10T17:03:04Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504288 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Feliu Sasserra''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} j97jvdaya42tl35ty3qmtm3176en8pz 0 123131 2504289 1857983 2026-07-10T17:04:17Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504289 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Fruitós de Bages''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} jert8f6fjojdvlo282n79cisfpsv8z6 0 123134 2504340 1857720 2026-07-10T19:06:05Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504340 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Jaume de Frontanyà''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} m5jhvawic927w600vfb360zt0p05x58 0 123136 2504341 1857721 2026-07-10T19:07:14Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504341 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Julià de Cerdanyola''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} ni5vjh5y9lqz283v9tq4wpo1pozjshk 0 123146 2504291 2009663 2026-07-10T17:07:12Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504291 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Mateu de Bages''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 2bl9l8k7l3zfqkpjq1bxuozri52m6wc 0 123158 2504292 1857988 2026-07-10T17:08:24Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504292 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Salvador de Guardiola''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 2ylico694tvk53kpj0z085u0l88hwsk 0 123159 2504293 1857990 2026-07-10T17:09:54Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504293 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Vicenç de Castellet''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 1ix9nu2m3y0bsiqo7psppbrglsqjkrb 0 123165 2504308 1857685 2026-07-10T17:32:07Z Alaric 506 44932 2504308 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Santa Coloma de Gramenet''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Barcelonés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} etn96fd97vegm1wc5wkbqb0i1e9e129 0 123175 2504342 1857722 2026-07-10T19:08:22Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504342 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Santa Maria de Merlès''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 4kdar7mrux35a3i857qqa94mzs9sgd2 0 123181 2504294 1857992 2026-07-10T17:11:03Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504294 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Santpedor''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} jgam10neas1u081p94r6qa4u1v2fwk3 0 123187 2504297 2364450 2026-07-10T17:14:01Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504297 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Súria''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} [[Imatge:View of Suria (2).jpg|thumb|center|Súria]] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 2ptpdb5498xphitv32jc597iyh4t92b 0 123189 2504299 1857994 2026-07-10T17:15:15Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504299 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Talamanca''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bages]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} h03kekx3tbr9cninq4anbljnm6bwy94 0 123203 2504343 1857723 2026-07-10T19:09:30Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504343 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vallcebre''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} q8k628shsm9ipzt0qy33cor4ov4gmhf 0 123209 2504344 1857724 2026-07-10T19:10:30Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504344 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilada''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} fh6jaopzgcx70gbtolpy4pqlvh44l45 0 123220 2504345 2434322 2026-07-10T19:11:18Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504345 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Viver i Serrateix''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Berguedan]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} sfvg19ffs35ejb3zp5lp6i8zdago0qn 0 124880 2504262 2502507 2026-07-10T14:55:44Z Alaric 506 44932 2504262 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Urús''' o oficialament '''Grus''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== Comparar ambe [[Aurús]] ([[Arièja (departament)|Arièja]]). </br> La prononciacion generala es [grus]. L'ancian Orús o Urús venguèt oficialament ''Grus'' en 1934. Las fòrmas ancianas son ''Oruz'' en 839, ''Oruco'' en 937, ''Orutio'' en 965, ''Oruz'' en 968, 985, ''Uruz'' en 1079, ''Urucz'' al sègle XIII, ''Orus'' en 1359. Ven del nom latin d'òme ''Aurucius'' ( > catalan ''Orús'', ''Oruç''). Los noms en ''-ucius'' ajustats a de mots latins, generalament d'adjectius (''Bonucius'', ''Bellucius'', ''Carucius'', ''Ferrucius'', etc) son frequents en antroponimia catalana. Per explicar la fòrma actuala del nom, l'epentèsi de ''-g-'' es frequenta dins la lenga parlada, quand una de las vocalas es ''o'' o ''u'' : ''profondus'' > ''preon'' > ''pregon'', ''dues'' > ''dugues'', participi passat de ''habere'' > ''haüt'' (per ''havut'') > ''hagut'', etc. Se passa tanben en fonetica sintactica. Donc ''a Urús'' > ''a Gurús'', puèi ''Gurús'' se contracta en ''Grus'', fenomèn facilitat pel fait que plan de noms cerdans son de monosillabes <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV p. 385, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=IV&pagina=385&columna=a&linia=38&terme=Urús</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} ncrgvmakzunmwxtp8usnpsgqbx2lh1g 2504263 2504262 2026-07-10T16:04:39Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ valira 2504263 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Urús''' o oficialament '''Grus''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== Comparar ambe [[Aurús]] ([[Arièja (departament)|Arièja]]). </br> La prononciacion generala es [grus]. L'ancian Orús o Urús venguèt oficialament ''Grus'' en 1934. Las fòrmas ancianas son ''Oruz'' en 839, ''Oruco'' en 937, ''Orutio'' en 965, ''Oruz'' en 968, 985, ''Uruz'' en 1079, ''Urucz'' al sègle XIII, ''Orus'' en 1359. Ven del nom latin d'òme ''Aurucius'' ( > catalan ''Orús'', ''Oruç''). Los noms en ''-ucius'' ajustats a de mots latins, generalament d'adjectius (''Bonucius'', ''Bellucius'', ''Carucius'', ''Ferrucius'', etc) son frequents en antroponimia catalana. Per explicar la fòrma actuala del nom, l'epentèsi de ''-g-'' es frequenta dins la lenga parlada, quand una de las vocalas es ''o'' o ''u'' : ''profondus'' > ''preon'' > ''pregon'', ''dues'' > ''dugues'', participi passat de ''habere'' > ''haüt'' (per ''havut'') > ''hagut'', etc. Se passa tanben en fonetica sintactica. Donc ''a Urús'' > ''a Gurús'', puèi ''Gurús'' se contracta en ''Grus'', fenomèn facilitat pel fait que plan de noms cerdans son de monosillabes <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV p. 385, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=IV&pagina=385&columna=a&linia=38&terme=Urús</ref>. ===La Valira=== ''Valira'', al femenin o sense article, es lo nom de rius e flumes del nòrd del territòri catalan. Aqueste es afluent de [[Segre]] e i a tanben un vilatjòt d'aquel nom. La prononciacion es [lə ba'lirə]. Las fòrmas ancianas son ''Valira'' en 989, 1058, 1069, ''in flumine Valerie'' abans 1180. L'etime es ''Valĕrĭa'', que coïncidís ambe la fòrma femenina del nom latin d'òme ''Valerius''. En catalan, ''ĕ'' davant ''i'' dona ''í''. De rius an sovent un nom de persona. Coma lo nom de ''Valira'' es generic, d'unes avián pensat a un apellatiu ancian, mès l'estructura es clarament latina e ''v'' es absent de l'ibèrobasc majoritari dins l'airal. Lo nom ''Valeri'' es lo d'un famós sant avesque de [[Saragossa]]. Batejar los mainatges de son nom deviá èsser frequent dins los tempses visigotics. E i a quicòm mai : las ''valiras'' son d'aigas pichonas o mejanas, mès que gardan totjorn d'aiga, quand d'autres son eissuts; e justament Sent Valèri èra invocat pels paisans contra la secada <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII p. 395-397, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VII&pagina=395&columna=b&linia=53&terme=Valira,%20La</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 20kuu04gymdiy5xbkgprc7w2g2e6rm0 0 125949 2504329 2498322 2026-07-10T18:25:45Z Alaric 506 44932 2504329 wikitext text/x-wiki '''Gósol''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Berguedà]]. Los autres municipis de Berguedà son dins la [[província de Barcelona]]. Lo 7 de decembre de 2025, los abitants del municipi votèron per s'integrar a la província de Barcelona. Aquel cambiament dependrà de la validacion de la Generalitat e de l'aprovacion al Congrés dels Deputats. {{entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es ['gozul]; coma la localitat es plan coneguda, se pòt tanben ausir la prononciacion segondària ['gɔzul]. Lo gentilici es ''gosolans''. Las fòrmas ancianas son ''Gosal'' en 839, 1010, 1030, 1107 e dins de nombroses documents d'aquí a 1250. Après se generalizèt la fòrma ''Gosol'', ''Gósol'' segon lo cambiament fonetic catalan de ''al'' pòsttonic en ''-ol'' : 1053 (plan datat ?), 1257-69, 1273, 1289, 1359; i a un ''Gosel'' intermediari en 1255. Es un nom prelatin, probablament ibèr. Ptolemèu la cita ''Egosa''. Se pòt admetre, per religar aquel nom ambe las fòrmas medievalas, un derivat *EGÓSALE, ambe'l sufixe -LE, basc e probablament iberic. Fa pensar a un nom del [[Sobrarb]]e ''Iguácel'' (diftongason ''ŏ'' > ''uá'' dins l'airal). La vocala iniciala ''E-'' tombèt, coma sovent los ''I-'' inicials en toponimia iberica. I a plan de noms en 'o-al o 'o-ar dins la toponimia iberica e tanben de noms ambe l'iniciala ''Eg-'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 370-372 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20784</ref>. ===Sorribes=== La prononciacion es [sur'ribəs]. Nom frequent de lòcs definits per la situacion, de ''sub rīpas'' SUB RÌPAS, « dejós de ribas o de bòrns de tucs ». Aicí situat al pè sud-oèst dels travèrses rabents del Pedraforca <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 385 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39552</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} hcn2bcodr3k5zygl8usdzdofqhu0xbq 2504331 2504329 2026-07-10T18:52:56Z Alaric 506 44932 infobox 2504331 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Gósol''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Berguedà]]. Los autres municipis de Berguedà son dins la [[província de Barcelona]]. Lo 7 de decembre de 2025, los abitants del municipi votèron per s'integrar a la província de Barcelona. Aquel cambiament dependrà de la validacion de la Generalitat e de l'aprovacion al Congrés dels Deputats. {{entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es ['gozul]; coma la localitat es plan coneguda, se pòt tanben ausir la prononciacion segondària ['gɔzul]. Lo gentilici es ''gosolans''. Las fòrmas ancianas son ''Gosal'' en 839, 1010, 1030, 1107 e dins de nombroses documents d'aquí a 1250. Après se generalizèt la fòrma ''Gosol'', ''Gósol'' segon lo cambiament fonetic catalan de ''al'' pòsttonic en ''-ol'' : 1053 (plan datat ?), 1257-69, 1273, 1289, 1359; i a un ''Gosel'' intermediari en 1255. Es un nom prelatin, probablament ibèr. Ptolemèu la cita ''Egosa''. Se pòt admetre, per religar aquel nom ambe las fòrmas medievalas, un derivat *EGÓSALE, ambe'l sufixe -LE, basc e probablament iberic. Fa pensar a un nom del [[Sobrarb]]e ''Iguácel'' (diftongason ''ŏ'' > ''uá'' dins l'airal). La vocala iniciala ''E-'' tombèt, coma sovent los ''I-'' inicials en toponimia iberica. I a plan de noms en 'o-al o 'o-ar dins la toponimia iberica e tanben de noms ambe l'iniciala ''Eg-'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 370-372 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20784</ref>. ===Sorribes=== La prononciacion es [sur'ribəs]. Nom frequent de lòcs definits per la situacion, de ''sub rīpas'' SUB RÌPAS, « dejós de ribas o de bòrns de tucs ». Aicí situat al pè sud-oèst dels travèrses rabents del Pedraforca <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 385 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39552</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} l6ts8xl95t9u9f11ir058ygj3cu9o01 0 131676 2504328 1955974 2026-07-10T18:24:48Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en 1973 2504328 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }}[[Fichièr:Tara Strong Portrait.jpg|thumb]] '''Tara Strong''' (1973) es una actora [[Estats Units d'America|americana]] de [[comèdia]] al [[cinèma]]. {{DEFAULTSORT:Strong,Tara}} [[Categoria:Actor especializat dins lo doblatge estrangièr]] [[Categoria:Naissença en 1973]] 9rq0sw8ex4uf5z7fvoekti0hrqsh0g4 0 149432 2504300 2144524 2026-07-10T17:21:33Z Dostojewskij 20932 Categoria:Decès en 2024 2504300 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Alice Munro teikna av Andreas Vartdal (cc-by-sa).jpg|thumb|250px|Retrach d'Alice Munro]] {{Nobel}} '''Alice Ann Munro''', nascuda '''Alice Ann Laidlaw''' ([[Wingham]], [[Ontàrio]], [[10 de julh]] de [[1931]]) es una escrivana [[Canadà|canadiana]]. Venguèt celèbra en [[Canadà]] en 1968 quand publiquèt son primièr recuèlh de narracions ''Dance of the Happy Shades'' que li faguèt ganhar lo prèmi literari mai prestigiós del país, lo [[Prèmi del Governador General]]. Sa notorietat se vegèt consolidada pel succès de son segond libre ''Lives of Girls and Women'' en 1971. D'autres libres posteriors foguèron recompensats amb divèrses prèmis coma lo [[Prèmi Giller]] en 1998 per ''The Love of a Good Woman'' o ''Runaway'' en 2004. Lo 10 d'octobre de 2013 sa trajectòria literària se vegèt recompensada per l'obtencion del [[Prèmi Nobel de Literatura]] de 2013. == Òbras == * ''Dance of the Happy Shades'' (1968) * ''Lives of Girls and Women'' (1971) * ''Something I've Been Meaning to Tell You'' (1974) * ''Who Do You Think You Are?'' (1978) * ''The Moons of Jupiter'' (1982) * ''The Progress of Love'' (1986) * ''Friend of My Youth'' (1990) * ''Open Secrets'' (1994) * ''The Love of a Good Woman'' (1998) * ''Hateship, Friendship, Courtship, Loveship, Marriage'' (2001) * ''Runaway'' (2004) * ''The View from Castle Rock'' (2006) * ''Too Much Happiness'' (2009) * ''Dear Life'' (2012) {{O|Munro}} {{nais|1931}} {{Paleta Prèmi Nobel de Literatura}} {{DEFAULTSORT:Munro, Alice}} [[Categoria:Escrivana canadiana]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Literatura]] [[Categoria:Decès en 2024]] ee9fttw8mem774a6nzvk6pr5b8tfvp7 0 150976 2504296 2342560 2026-07-10T17:12:50Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en Washington (estat) 2504296 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Amanda Knox.jpg|thumb|Amanda Knox (2016)]] '''Amanda Marie Knox''', escaissada dins la premsa '''Foxy Knoxie''' o "La Reina de Glaç" ([[Seattle]], [[9 de julhet]] de [[1987]]) es una estudianta [[Estats Units|americana]] que se trobèt al centre d'un afar criminal en 2009. Foguèt acusada amb son amic Raffaele Sollecito e Rudy Guede d'aver assassinat una estudianta anglesa, [[Meredith Kercher]], dins la vila italiana de Perosa. Faguèt quatre ans de preson abans d'èsser liberada lo 3 d'octobre de 2011. Pasmens lo jutjament contunhèt e lo 30 de genièr de 2014 foguèt condemnada amb Sollecito a 28 ans de preson. Knox que viviá dempuèi un temps als [[Estats Units]] podiá èsser l'objècte d'una extradicion cap a Itàlia mas finalament lo 28 de març de 2015, aprèp un quatren jutjament Amanda Knox e Sollecito se vegèron aquitats per la Cort de Cassacion italiana. {{ORDENA:Knox, Amanda}} [[Categoria:Personalitat americana]] [[Categoria:Naissença en Washington (estat)]] [[Categoria:Naissença en 1987]] eyl36zfd8vzoajzksefiif3a7uoncqz 0 171156 2504351 2503550 2026-07-10T20:46:47Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504351 wikitext text/x-wiki {{sostítol/Taxon|ns1=Bos taurus indicus}} {{Taxobox debuta | animal | ''Bos taurus indicus'' | Bos taurus indicus.jpg | Zebú }} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata }} {{Taxobox | classa | Mammalia }} {{Taxobox | sosclassa | Theria }} {{Taxobox | infraclassa | Eutheria }} {{Taxobox | òrdre | Artiodactyla }} {{Taxobox | familha | Bovidae }} {{Taxobox | sosfamilha | Bovinae }} {{Taxobox | genre | Bos }} {{Taxobox | espècia | Bos taurus }} {{Taxobox taxon | animal | sosespèce | Bos taurus indicus | [[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1758]] }} {{Taxobox fin}} [[Fichièr:Zébus_de_Madagascar_01.jpg|vinheta|De '''zebús''' de Madagascar.]] [[Fichièr:Burkina_longhorn_cattle_gorom_gorom.jpg|vinheta|De '''zebús''' al [[Burkina Faso]].]] Lo '''zebú''' (''Bos taurus indicus'') es un [[Bovidae|bovid]] [[Domesticacion|domestic]] davalant d'una sosespècia [[Índia|indiana]] de l'[[Ur (bovid)|urs]]. Lo mot zebú ven del [[tibetan]] « zeba » significant etimologicament « giba ». == Sistematica == Avent agut un estatut d'espècia separada (''Bos indicus''), lo zebú es aura considerat per la majoritat dels autors coma una sosespècia de ''[[Bos taurus]]'' : ''Bos taurus indicus''. Segon la tendéncia actuala dels biologistas a tornar classificar las espècias domesticas en simple sosgrop de las espècias salvatjas originalas, lo zebú est sovent presentat jol nom de ''Bos primigenius indicus'' (una sosespècia de ''[[Ur (bovid)|Bos primigenius]]''), o ''Bos primigenius f. indicus''<ref>Margret Bunzel-Drüke, « Ecological substitutes for Wild horse and Aurochs », [[World Wide Fund for Nature|WWF]] Large Herbivore Initiative, 2001, [https://web.archive.org/web/20061003003924/http://www.zoo-koeln.de/takhi/PDF/Auerochs_Bunzel.pdf PDF].</ref> » (f. per ''forma'' significant que lo zebú es una « forma » domestica, e non pas una sosespècias separada, estatut reservat per unes biologistas a d’animals salvatges). === Lista de la sosespècias eventualas === Segon NCBI (9 mai 2012)[2] : * sosespècia ''Bos indicus gudali'' == Origina == Lo zebú es originari de la peninsula indiana. Ja existiguèt dins la [[preïstòria]] una branca separada de l'us en [[Índia]], ''Bos primigenius namadicus''. N’es lo zebú lo descendent, o se separèt mai tard de la branca ''Bos primigenius taurus'' ? Las recercas actualas en arqueologia son pas seguraa. Mas, l'istòria del zebú contemporanèu, ''Bos taurus indicus'', es plan mai coneguda. Sa domesticacion comencèt fa {{Nombre amb unitat|8500}} ans a [[Mehrgarh]]. De là, colonizèt tota la peninsula indiana. Puèi, arribèt en [[Africa]] ont sas capacitats d'acclimatacion faguèron que s’adaptèt plas a l'assecament progressiu d'una partida de continent. Las tres teorias sus la data de son arribada en Africa son: * ''Arribada anciana'' (fa {{Nombre amb unitat|3000|ans}}) Seriá vengut per la [[Mesopotamia]] e l'[[Egipte antica|Egipte]]. (Payne e Wilson, 1999 et Henri Lhote, ''L'Extraordinaire aventure des Peuls''<ref>[http://ennedi.free.fr/peul.html sahara néolithique - peuls]</ref>) * ''Arribada al Millenari I AbC.'' d'un zebú vengut d'[[Egipte antica|Egipte]]. (teoria basada sus las recercas arqueologica: Muzzolini, 2000) Aqueste zebú, auriá lentament difusat sos gèns au dins las [[:en:Ancient Egyptian cattle|populacion bovinas autoctònas d'Africa]]. * ''Arribada tardièra'' del zebús [[Índia|indo]][[Paquistan|paquistanés]] menat dins la [[Bana d'Africa]] pels [[Arabs]]. ([[Etiopia]], [[Somalia]]) Aquesta tèsi se pièja sus de receras en genetica moleculària; (Hanotte et al, 2002) mòstra una difusion rapida dels gèns de zebús dins las populacions autoctònas. Una segonda arribada fòrça mai recenta en Africa data de las annadas 1880. De missionnaris italians introduguèron de bovids europèus per aumentar la productivitat en [[Eritrèa]]. Amb eles, menèran la pèsta bovina que decimèt lo cabal local. Una importacion massissa se faguèt dempuèi l'[[Índia]] per tornar a las populacions localas lor mejan de subsisténcia. Los Americans e Australians agradèron les qualitats del bovid gibós e tanben l’importèron. Desvolopèron un [[Noirigatge|elevatge]] florissent al [[Brasil]], als [[Estats Units d'America|EUA]], en [[America Centrala|America centrala]] e en [[Austràlia]]. Dempuèi l'independéncia de l'Índia, las exportacions de bovids son arrestadas. La vaca es sagrada, e lor viatge otramer es pas desirat. == Morfologia e aptituds == [[Fichièr:Brahman_(EMAPA)_110307_REFON_2.jpg|drecha|vinheta|Brahman (Bos Indicus), en Avaré]] Lo zebú existís en colors tan variadas coma aquestas del [[Bos taurus|buòu]]. Mas, las colors rojencas e gris clair son majoritàrias. Mai sovent, lo pèl es de color clara, li permetent de suportar la calor. Sota lo pel, la pèl es negra qu’es rica en [[melanina]] per minimizar los riscs de càncer. La pèl es ampla, veire flaca sota lo col: augenta la superfícia, permetent un melhor escambi termic. Aquesta pèl a la facultat de vibrar coma aquesta dels caval per far fugir las moscas e tavans. Sa resisténcia als parasits extèrnes es importanta. Una bòça de grais s’auça al nivèl del garròt, subretot pels mascles, aquesta giba es pichona o grossa, drecha o casentas segon las raças. Constituís una sèrva calorica lor perment de suportar de periòdes de carestiá: cofla en sason umida e descofla pendent la sason seca. Segon las raças e la riquesa de las pasturas, los individús pòdon pesar de {{Nombre amb unitat|200|kg}} a mai d'una tona. Malgrat aquestes excellents aptituds rustics, los zebús son sensibles a las atmosdèras umidas, als [[Tripanosoma|tripanosomas]], als lagasts e a las malautiás transmesas per aquestes <ref>P. Lhoste, V. Dollé, J. Rousseau and D. Soltner, ''Zootechnie des régions chaudes : les systèmes d'élevage'', Paris, [[Ministère de la Coopération]], {{Coll.}} ''Manuels et précis d'élevage'', 1993, p. 19, 288 p.</ref>. == Utilizacions == [[Fichièr:Cornes_de_zébus.jpg|vinheta|De banas de zebú utilizadas per de l'artisanat [[Madagascar|malgach]]]] En [[Índia]], es elevat per son lach e sa fòrça de trabalh. Los animals tròp vièlhs son relargats en libertat. Vagan dins los camps e las vilas, cercant lo manjar que los [[Indoïsme|indós]] lor donan. Lo zebú es tanben utilizat al Jalikatai qu’es un [[espòrt]] practicat al sud de l'Índia dins l'Estat del [[Tamil Nadu]]. Dins los autres païses, la produccion tanben se faguèt per la carn. Quand la seleccion a l'europèa joguèt, lor productivitat egala gaireben aquesta dels bovids europèus, mas dins de mitans climatics ont sols los zebús pòdon èsser rendables. Es elevat pels agricultors, per son [[lach]], per sa [[carn]], son [[cuer]] e coma [[Traccion animala|animal de tira]]. Las cornas de zebús son utilizadas en artisant coma en costeleriá. Son preferidas a las banas de buòu, que son mai grandas. Pels pòbles d'[[Africa]] practicant [[nomadisme]] e pastoralisme, coma los [[Massai|Massaïs]] o los [[Peuls]], lo prestigi de las familhas se mesura a l'importança dels tropels. Alara, los animals son rarament tuats. Lors elevaires utilizan lor lach; quitament se la produccion per animal es feble, la tracha es facha en rotacion sus totas las femelas, assegurant atal una quantitat sufisenta per la tribú. Pels Massaïs, de sang es levat mejans una flecha sus una vena del col dels animals. Provesisson atal un produch ric en proteïnas e en fèrre, sens aver a tuar l'animal. Lo zebú essent un bovid, la lista de las raças existentas es compresa dins la Lista de las raças bovinas. Es tanben difficil de destriar bovid eurasiatic e zebú en Africa, coma los mestissatges entre ambedoas brancas foguèron importants e repetits. A [[Madagascar]], existís un esport nomenat ''savika'', mena de tauromaquia sens chaple del zebú. Lo principi es de s'arrapar amb sas mans sus la bòça del naut de l’esquina del zebú e d'utilizar sas cambas coma de ressòrts per se fa pas trepejar per las patas del zebú. Aquestes que practican aquestes espòrt son nomenats los {{Lang|mg|''mpisavika''}} a Madagascar<ref>{{Ligam web}}</ref>. == Ibrids == * zopiok (femela a vegadfa feconda): zebú + [[iac]] * Fòrça raças resultan de l'ibridacion entre zebú e [[buòu]]: barzona, beefmaster, braford, brahmousin, Frisonne-sahiwal australiana, Santa Gertrudis, zebu lachièr australian... == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Bovinae|Bovids]] * [[Ur (bovid)|Ur]] === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20061119154010/http://www.mpl.ird.fr/LEA/french/niveau2/proda3.html#Muturu Des taurins et des hommes] * {{En}} [https://web.archive.org/web/20070928021700/http://www.odi.org.uk/publications/wp122pdf/chap3and4.pdf race de zébu indigènes au Nigéria] === Referéncias extèrnas === * (fr) Référence Catalogue of Life : Bos indicus Linnaeus, 1758 Non Valide (consulté le 9 mai 2012) * (fr) Référence Catalogue of Life : Bos taurus Linnaeus, 1758 (consulté le 9 mai 2012) * {{TPDB|104267|''Bos indicus'' Linnaeus 1758}} * (en) Référence NCBI : Bos indicus (consulté le 9 mai 2012) * {{UBIO|655948|''Bos indicus'' Linnaeus, 1758}} * (en) Référence Brainmuseum : Bos taurus indicus * (fr+en) Référence ITIS : Bos indicus Linnaeus, 1758 Non valide (+ version anglaise ) * (fr+en) Référence ITIS : Bos taurus Linnaeus, 1758 (+ version anglaise ) [[Categoria:Raça bovina]] [[Categoria:Bovid]] [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] 9cyg71dyjj0tulm5k57fsbnvsuoosz0 0 175929 2504352 2178082 2026-07-10T20:51:13Z Tuncker 59306 u --> ü 2504352 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila | carta = in | nom =Pfütsero | nom2 = | blason = | bandièra = | nom de division1 =país | division1 = {{Índia}} | títol autoritat = | autoritat = | nom de division2 = [[Lista dels Estats e territòris de l'Índia|estat]] | division2 = [[Nagaland]] | títol autoritat2 = | autoritat2 = | nom de division3 = districte | division3 = [[districte de Phek]] | títol autoritat3 = | autoritat3 = | nom de division4 = | division4 = | títol autoritat4 = | autoritat4 = | nom de division5 = | division5 = | títol autoritat5 = | autoritat5 = | nom de division6 = | division6 = | títol autoritat6 = | autoritat6 = | cp = | mapa = | imatge de mapa = | latitud = | longitud = | estatut = | altitud = | populacion =10 371 | annada-pop =2011 | superfícia = | sits-toristics = | divèrs = | imatge =Terrace cultivation, Pfutsero, Nagaland (6328134243).jpg | talha imatge = | legenda =Cultura sus de laissas, a l'entorn de Pfütsero | url = | imatgeloc = }} '''Pfütsero''' es una vila de l'estat de [[Nagaland]] en [[Índia]]. == Administracion == Pfütsero es situada dins lo [[districte de Phek]]. == Demografia == Al recensament de 2011, la populacion de la vila èra de 10 371 abitants. == Fonts == * {{en}} ''[https://www.census2011.co.in/data/town/801461-pfutsero-nagaland.html Pfütsero: Census 2011-2020 data]'' {{Paleta nagaland}} [[Categoria:Nagaland]] [[Categoria:Vila de Nagaland]] [[Categoria:Vila d'Índia]] 98gepfiqh4h1fyjx9v1srsc5jnxwmo1 2504353 2504352 2026-07-10T20:52:37Z Tuncker 59306 Tuncker a desplaçat la pagina [[Pfutsero]] cap a [[Pfütsero]] : Títol mal escrit 2504352 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila | carta = in | nom =Pfütsero | nom2 = | blason = | bandièra = | nom de division1 =país | division1 = {{Índia}} | títol autoritat = | autoritat = | nom de division2 = [[Lista dels Estats e territòris de l'Índia|estat]] | division2 = [[Nagaland]] | títol autoritat2 = | autoritat2 = | nom de division3 = districte | division3 = [[districte de Phek]] | títol autoritat3 = | autoritat3 = | nom de division4 = | division4 = | títol autoritat4 = | autoritat4 = | nom de division5 = | division5 = | títol autoritat5 = | autoritat5 = | nom de division6 = | division6 = | títol autoritat6 = | autoritat6 = | cp = | mapa = | imatge de mapa = | latitud = | longitud = | estatut = | altitud = | populacion =10 371 | annada-pop =2011 | superfícia = | sits-toristics = | divèrs = | imatge =Terrace cultivation, Pfutsero, Nagaland (6328134243).jpg | talha imatge = | legenda =Cultura sus de laissas, a l'entorn de Pfütsero | url = | imatgeloc = }} '''Pfütsero''' es una vila de l'estat de [[Nagaland]] en [[Índia]]. == Administracion == Pfütsero es situada dins lo [[districte de Phek]]. == Demografia == Al recensament de 2011, la populacion de la vila èra de 10 371 abitants. == Fonts == * {{en}} ''[https://www.census2011.co.in/data/town/801461-pfutsero-nagaland.html Pfütsero: Census 2011-2020 data]'' {{Paleta nagaland}} [[Categoria:Nagaland]] [[Categoria:Vila de Nagaland]] [[Categoria:Vila d'Índia]] 98gepfiqh4h1fyjx9v1srsc5jnxwmo1 0 178578 2504359 2192483 2026-07-11T04:26:41Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Cavilhargues]] 2504359 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Cavilhargues]] ilxm8xlajbrbb5dwcw65skgqotrin4g 0 184966 2504298 2311017 2026-07-10T17:14:39Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en 1983 2504298 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Sara Hebe.jpg|vinheta|Sara Hebe en concert]] '''Sara Hebe Merino''' (Trelew, [[9 de julhet]] de [[1983]]) mai coneguda coma '''Sara Hebe''', es una cantaira e compositritz [[argentina]], fa partida de la scèna hip-hop. Se definís coma feminista. == Biografia == Sara Hebe arribèt al hip-hop après èsser passada pel teatre e la dança. Comencèt a compausar en autodidacta en 2007, en creant de paraulas e melodías sobratz de ritmes que trobèt sus Internet. D'aquesta forma creèt de troces de çò que seriá lo sieu primièr disc: ''La Hija del Loco'', editat a la fin de l'an 2009. Dempuòi alavetz, Sara Hebe a fach d'innombrables espectacles en Argentina, aital coma en de divèrses emponts de [[America Latina]]. En genièr de 2010 foguèt convidada per lo Collectiu Cultura Liura del Fòrum Social Mondial de Pòrto Alegre per presentar la siá musician au Brasil e s'integrar a l'amassada. En octòbre del meteis an foguèt tanben convidada pel collectiu Hip-hop Revolucion de Caracas en Veneçuèla per representar en Argentina en la 5ª Recampament Internacional de Hip-hop. En abril de 2012 presenta lo sieu segond album ''Puentera'', produsit de forma independenta al bòrd de Ramiro Jota, la siá co-equiper en l'estudi e lo scenari. En 2016 compausèt lo tèma central de la banda sonòra de la seria Lo Marginal protagonizada per Juan Minujín e emesa per la TV Publica. En 2022 ròda un clip, Almacen de Dados, amb la famosa rapaira [[Ana Tijoux]]. == Discografia == * ''La Hija del Loco'' (2009) generèt de repercussions immediatament, amb una excellenta recepcion de la part del public e la critica. Disc qu'inclutz 12 tèmas elaborats a partir d'instru originals compausat per mantuns productors de la scèna hip-hop, entre eles, Rancho mc, Ramiro Jota Beats, Mariano Còsta, Prenes Argañaráz e Lo Crazy. * ''Puentera'' (2012) lo rap i es totjorn central mas va quèrre tanben dins las influencias [[reggae]] ,cumbia, dancehall e dins lo mond de la musica electronica. * ''Collectiu Vuèg'' (2015) amassa amb Ramiro Jota, en inclusent de genres coma lo rap, [[Punk rock|punk ròck]], funk carioca, e la [[cumbia]]. * ''Sara Hebe'' (2017) compilacion amb un tèma inedit, "No Hay fronteras". * ''Politicalpari'' (2019). * ''Bruta Estela'' (2022). == Formato Banda == Sara Hebe se fa acompanhar per las siás presentacions en viu de Ramiro Bochatay, mai conegut coma Ramiro Jota pels beats, la baissa, la guitarra e lo sampler, e Edu Morote a la batariá. == Referéncias == <references /> {{ORDENA:Hebe, Sara}} [[Categoria:Hip-hop]] [[Categoria:Rapaira]] [[Categoria:Hip-hop sud american]] [[Categoria:Argentina]] [[Categoria:Feminista]] [[Categoria:Rapaire]] [[Categoria:Naissença en 1983]] cqkq5wyfie42n01sk1ij6lo3bp9cknh 11 192682 2504269 2504253 2026-07-10T16:33:11Z Toku 7678 /* Proposicion: Wikidata parcial */ 2504269 wikitext text/x-wiki == Problemas amb la darriera version == Bonjorn, ai suprimit lei darrierei modificacions dau modèl car i aviá tròp de problemas dins leis articles. Exemples rapids : l'altitud de Vilnius èra de "120 e 98 m" (es fòrça precís...), la superficia de Dublin èra de "114.99" (sensa unitat, es unicament una chifra), etc. Es pas possible de realizar aqueu tipe de cambiament dins lei modèls sensa s'assegurar, avans, de la qualitat dau resultat per lei legeires. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 6 agost de 2023 a 10.07 (UTC) :<nowiki>Son pas de problèmas perque las donadas son collectadas dins la banca de donadas Wikidata, la tòca essent d'ajudar l'utilizator en preseleccionant las informacions. Quora a l'abséncia de las unitats de mesura, aquò es degut a l'utilizacion dels ligams Wikidata qu'implantan la valor e l'unitat a l'encòp. En modificant los camps de populacion, altitud, densitat, e superfícia, cal ajustar en mai las unitats de mesura. Coralament, ~~~</nowiki> [[Utilizaire:Joanoto de Trescasas|Joanoto de Trescasas]] ([[Discussion Utilizaire:Joanoto de Trescasas|d]]) 6 agost de 2023 a 12.10 (UTC) :: Per aver vist l'estat de l'infobox de l'article "Tolon", pòdi dire que « son de problemas » : altitud faussa, error de vocabulari, problema amb la carta lingüistica, valors curiosas (dins un recensament fach per leis autoritats francesas, la sòma deis òmes e dei fremas es necessiarament egala a 100 %...). Coralament, --[[Utilizaire:Argenç|Argenç]] ([[Discussion Utilizaire:Argenç|d]]) 6 agost de 2023 a 20.37 (UTC) == Proposicion: Wikidata parcial == Bonjorn a totes, M'agradaria far una proposicion d'utilizar de Wikidatas dins aquela infotaula. Ja avèm vist que pel moment non es una solucion miracle, però pensi que's pòt provar a introduir parcialament de Wikidatas per las donadas versatilas, siá p.e. los cambiaments de cònsols màgers, presidents, ministres, etc., o la populacion e la densitat. Per la rèsta, es mai important referenciar corrèctament las informacions dins la ficha per assegurar la qualitat de l'article. Qué'n pensatz? [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 8 julhet de 2026 a 11.18 (UTC) :@[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] @[[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] @[[Utilizaire:Jfblanc|Jfblanc]] @[[Utilizaire:Toku|Toku]] @[[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] @[[Utilizaire:Guilhemjoan|Guilhemjoan]] @[[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] [[Especial:Contribucions/&#126;2026-39129-09|&#126;2026-39129-09]] ([[Discussion Utilizaire:&#126;2026-39129-09|discussió]]) 10 julhet de 2026 a 10.38 (UTC) :: Pensi que fau una infobox amb d'informacions utilas, sensa error e en occitan. De mai, pensi qu'es a la persona que met l'infobox de corregir leis errors eventualas. Coralament, --[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 10 julhet de 2026 a 16.33 (UTC) 3hz5tahampdpxsuf1x1mobqti1i19ba 10 195893 2504371 2427470 2026-07-11T10:38:18Z ~2026-39129-09 64326 2504371 wikitext text/x-wiki {{Modèls per citar d'obratges de referéncia en occitan}} <templatedata> { "params": { "1": { "label": "pagina", "description": "Pagina de l'entrada en question", "example": "73", "type": "number", "suggested": true } }, "description": "Aquel modèl servís per citar l'òbra «Diccionari de la lenga d'òc d'apèrs lo parlar niçard» de Reinat Toscano.", "format": "inline" } </templatedata> hk84dhr1hdsc2bv1i1eql01jcxa4anj 3 196527 2504259 2435476 2026-07-10T13:13:37Z ~2026-39141-39 64329 /* Siege of Casseneuil / Sètge de Cassanuèlh */ Respònsa 2504259 wikitext text/x-wiki == Siege of Casseneuil / Sètge de Cassanuèlh == Hello, Apologies for the partial edits on the [[:oc:Sètge de Cassanuèlh (1209)]] page; I usually do that to save my progress while editing. As you can see from the subsequent edits, I was using a publication from the mayor of Casseneuil's website as a reference. Best, [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 17 abril de 2024 a 13.50 (UTC) :@[[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] it's fine. Thank you so much for contacting me. Have a nice day!--[[Utilizaire:Quinlan83|Quinlan83]] ([[Discussion Utilizaire:Quinlan83|d]]) 17 abril de 2024 a 14.15 (UTC) ::Quinlan83 admin italy Wiki and vandal in other wiki [[Especial:Contribucions/&#126;2026-39141-39|&#126;2026-39141-39]] ([[Discussion Utilizaire:&#126;2026-39141-39|discussió]]) 10 julhet de 2026 a 13.13 (UTC) hneqb18k0y6irh8wx365e5p8279uahr 2504260 2504259 2026-07-10T13:20:33Z NguoiDungKhongDinhDanh 45002 Anullacion de las modificacions de [[Special:Contributions/~2026-39141-39|~2026-39141-39]] ([[User talk:~2026-39141-39|Discussion]]) vèrs la darrièra version de [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 2435476 wikitext text/x-wiki == Siege of Casseneuil / Sètge de Cassanuèlh == Hello, Apologies for the partial edits on the [[:oc:Sètge de Cassanuèlh (1209)]] page; I usually do that to save my progress while editing. As you can see from the subsequent edits, I was using a publication from the mayor of Casseneuil's website as a reference. Best, [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 17 abril de 2024 a 13.50 (UTC) :@[[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] it's fine. Thank you so much for contacting me. Have a nice day!--[[Utilizaire:Quinlan83|Quinlan83]] ([[Discussion Utilizaire:Quinlan83|d]]) 17 abril de 2024 a 14.15 (UTC) namf7mwtf6t1skurwqm6x1yj0m1nstr 10 198053 2504370 2454754 2026-07-11T10:36:58Z ~2026-39129-09 64326 2504370 wikitext text/x-wiki {{Modèls per citar d'obratges de referéncia en occitan}} Aquel modèl permet d'accedir al trabalh de normalizacion efectuat pel Conselh de la Lenga Occitana en 2007, amb lo títol ''Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana''. Utilizat coma obratge de referéncia en conformitat amb la [[Wikipèdia:Carta lingüistica|carta lingüistica]] de la presenta version de Wikipèdia, lo modèl es fòrça preciós per justificar e corregir essencialament l'ortografia dels toponims. == Sintaxi == <pre> {{P-CLO | p = <!-- Pagina dins l'obratge --> | consulta = <!-- Data de consulta --> }} </pre> nbe49z3zzv5chl9jcjc8eotkq1pnyus 2504372 2504370 2026-07-11T10:41:32Z ~2026-39129-09 64326 2504372 wikitext text/x-wiki {{Modèls per citar d'obratges de referéncia en occitan}} <templatedata> { "params": { "1": { "label": "p", "description": "Pagina de l'entrada en question", "example": "73", "type": "number", "required": true }, "2": { "label": "consulta", "description": "Data de la darrièra consulta", "example": "22 de setembre de 2008", "type": "number", "suggested": true } }, "description": "Aquel modèl permet d'accedir al trabalh de normalizacion efectuat pel Conselh de la Lenga Occitana en 2007, amb lo títol ''Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana''. Utilizat coma obratge de referéncia en conformitat amb la [[Wikipèdia:Carta lingüistica|carta lingüistica]] de la presenta version de Wikipèdia, lo modèl es fòrça preciós per justificar e corregir essencialament l'ortografia dels toponims.", "format": "inline" } </templatedata> q5sc0sxomgwlngxvvx7xk39wcc82ysq 2504373 2504372 2026-07-11T10:41:53Z ~2026-39129-09 64326 2504373 wikitext text/x-wiki {{Modèls per citar d'obratges de referéncia en occitan}} <templatedata> { "params": { "1": { "label": "p", "description": "Pagina de l'entrada en question", "example": "73", "type": "number", "required": true }, "2": { "label": "consulta", "description": "Data de la darrièra consulta", "example": "22 de setembre de 2008", "type": "number", "suggested": true } }, "description": "Aquel modèl permet d'accedir al trabalh de normalizacion efectuat pel Conselh de la Lenga Occitana en 2007, amb lo títol ''Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana''. Utilizat coma obratge de referéncia en conformitat amb la [[Wikipèdia:Carta lingüistica|carta lingüistica]] de la presenta version de Wikipèdia, lo modèl es fòrça preciós per justificar e corregir essencialament l'ortografia dels toponims.", "format": "inline" } </templatedata> o50r3cch558n7v7c6a93umi66zsd4dp 0 200053 2504361 2488679 2026-07-11T09:48:07Z IvanScrooge98 25943 /* */ imatge 2504361 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Toto Cutugno.jpg|miniatura|Toto Cutugno en 1976]] '''Salvatore Cutugno''', mai conegut per son diminutiu '''Toto Cutugno''' <small>(prononciacion: {{AFI|[ˈtɔːto kuˈtuɲɲo]}})</small> ([[Fosdinovo]], [[Toscana]], [[7 de julh]] de [[1943]] - [[Milan]], [[22 d'agost]] de [[2023]]) foguèt un cantaire, cantautor, compositor e presentador de television [[Itàlia|italian]]. Participèt coma solista, en duo e mai en grop a 15 edicions del Festival de la cançon italiana e ganhèt l'edicion que se faguèt en 1980. Demorèt 6 vegadas segond e un còp tresen. Cutugno a escrich e produch mantas cançons per d'autres cantaires coma per exemple [[Adriano Celentano]] durant las annadas 1970 e 80. Venguèt famós internacionalament gràcias a sa cançon "L'Italiano", que foguèt un de sos succèsses mai importants. ==Referéncias== <references/> == Ligams extèrns == [[Categoria:Naissença en 1943]] [[Categoria:Decès en 2023]] [[Categoria:Cantaire italian]] pltso6n9ugovo87pide0g4fl7imubui 0 201272 2504377 2503672 2026-07-11T11:49:47Z Sovenhic 36254 2504377 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}'''Nona Judlin'''<ref>En [[provençau]] se pronóncia ['nunɔ dʒyd'liⁿ].</ref> o originàriament '''Germana Clergue''' (en grafia mistralenca ''Nouno Judlin, Germano Clergue''; en francés ''Noune Judlin, Germaine Clergue'') (Carròs 1891, Niça 1987) es una escrivana [[Occitània|occitana]] de [[Provença]] qu'escriguèt sustot en [[occitan]] e de còps en [[francés]]. Visquèt mai que mai a [[Carròs]], en Provença Orientala, e en [[Camarga]], en Provença Rodanenca. Son òbra literària marca una produccion qualitosa e importanta dau sègle 20. Leis especialistas de la literatura occitana l'estúdian de mai en mai au sègle 21. == Sa vida == E mai s'es pron aisat d'accedir a l'òbra de Nona Judlin, dieumercé l'antologia de [[Michèu Courty]], ''Poèmas chausits [Pouèmo chausi]'' (L'Astrada), pasmens aquela escriveira es victima dau temps que s'escor, de la desconsideracion de la literatura provençala e de son estatut de femna, en tot cas uei lo jorn. Car, dau temps de [[Frederic Mistral]], lei causas se passavan pas ansin, bòrd que Mistral, eu, si que teniá a publicar aquelei femnas que lei reconeissiá coma de [[Felibritge|felibressas]], e Nona Judlin si que ne foguèt una. Se coneis ben la vida de Nona Judlin, mai que mai gràcias au libre de sa filha, Faneta Judlin Hills, ''Une enfance partagée'', e ai testimoniatges d'aquelei que la coneguèron lòng dau sègle 20. Sa vida foguèt un partiment, e mai un escartament, entre lei tèrras autas de la montanha (nasquèt a [[Carròs]]) e lei tèrras bassas de[[Camarga]] (que ne foguèt afogada coma [[Folco de Baroncelli-Javon|Folco de Baroncelli]], [[Josèp d'Arbaud]] e [[Farfantèla]]). Mai tanben Nona Judlin visquèt l'escartament entre l'abséncia d'estudis convencionaus —que passèt pas lo certificat d'estudis— e son escritura magistrala; entre sa vida au castèu de Gorg e son paure maset de Camarga. Foguèt una vida de passion, de rescòntres, de creacion e d'escritura. == Son òbra == Basta de considerar seis òbras: * ''Come finiguèt Mèstre Francés Villon [Coume finiguè Mèstre Francés Villon]'' (1931, Marselha: leis Edicions dau Fèrre [lis Edicioun dóu Ferre]), ont imagina la fin de [[François Villon]] puei sa reencarnacion en [[Verlaine]]. * ''Sénher Blai e Guilhaumeta [Segne Blai e Guilhaumeta]'' (s.d., s.l.), pèça de teatre, adaptada en [[niçard]] e mesa en scèna per son amic [[Francís Gag|Francis Gag]], lo creator dau teatre niçard. * ''Les lys dans la tempête'', çò es, ''Lei liris dins la tempèsta'' (1960, París: Fayard), roman de pròsa escrich en francés. * ''Sara'' o ''Sainte Sara la Brune'', çò es, ''Santa Sara la Bruna'' (1948, Lion: IAC), tanben en francés, libre dedicat a [[Santa Sara]] dei [[Lei Santei Marias de la Mar|Santei Marias de la Mar]]; es una òbra tan pròcha e tant alonhada dau libre ''Ratis'' de son amiga gemellara [[Farfantèla]]. A tot aquò i cau apondre de recuelhs de poesia: * ''Èr de flaütet [Èr de flahutet]'' (1937, Avinhon: lo Caburle [lou Caburle]) * ''Lei cabras negras [Li cabro negro]'' (1937, Sant Romieg de Provença: Imprimerie Lacroix), que ne dison fòrça sus son malèsser lancejant. * ''Poèmas chausits [Pouèmo chausi]'' (1997, Bèrra: l'Astrada [l'Astrado]), recuelh preparat per [[Michèu Courty]]. L'ensemble s'esmauta de desenats de poèmas publicats dins lei jornaus e revistas dau temps, sens comptar sei letras nombrosas, qu'entre elei se destacan aquelei que mandèt a [[Josèp d'Arbaud]]. De personas congudas li faguèron lei prefacis, coma [[Frederic Mistral|Mistral]] e [[Emili Ripèrt|Ripèrt]]; e tanben [[Carles Maurràs|Maurràs]] que prenguèt sa defensa, e mai la defensa de la lenga occitana, en fàcia deis atacas de Kempf. Tant vau dire que s'engatgèt per la causa coma fòrça gents o fasián d'aqueu temps. Nona Judlin èra enigmatica coma o evòca son subrenon. Èra una femna d'escomesa, aventurosa, intrepida, e pasmens aviá una malanconiá qu'es pas de dire e que «lei cabras negras sus la nèu» la laissan devinar. Pereu èra una femna d'amistat e de fidelitat coma ne testimònian sei poèmas a Baroncelli, a d'Arbaud e au Mèstre Mistral. Aviá una esperitalitat contemplativa coma sei personatges [[Santa Sara|Sara]] l'Elegida o [[François Villon|Villon]] que deven Frair Geli. Dins son òbra se sent l'amor intens de [[Camarga]], dei [[Equus caballus|chivaus]] e dei [[Bos taurus|buòus]], dei fèstas e dei temps fòrts de la vida dei [[Gardian (Camarga)|gardians]], dau silenci e de la solesa dei vidas dificilas e aspras. E mai se migra en pensant a la vida simpla dau temps passat, laissa sa darriera paraula a la lutz quand dedica son ''Èr de flaütet [Èr de flahutet]'': <blockquote>''A vos'' ''bèu somge'' ''sempre viu'' ''dins mon còr.''</blockquote><blockquote>''[À vous'' ''bèu sounge'' ''sèmpre viéu'' ''dins moun cor.]''</blockquote> == Bibliografia == * Anastàsia CHOPPLET, 2026, [https://chopplet.canalblog.com/2026/04/les-belles-endormies-les-ecrivaines-provencales-du-xixeme-siecle.html conferéncia sus Nona Judlin]. * Joan Ives CASANOVA = Jean-Yves CASANOVA, 2022, [https://www.erudit.org/fr/revues/voixpl/2022-v19-n2-voixpl07664/1096128ar/ «Intériorité et extériorité de la littérature d’oc en Provence : l’œuvre de Nouno Judlin»], ''Voix plurielles'', vol. 19, nº2 * Faneta JUDLIN HILLS = Fanette JUDLIN-HILLS, 2016, ''Une enfance partagée, de Carros aux Saintes-Maries-de-la-Mer'', Sant Romieg de Provença: Équinoxe == Nòtas e referéncias == spsmezxc9bnjuvhrdzjavbxa6egxf38 0 201294 2504378 2503669 2026-07-11T11:56:42Z Sovenhic 36254 2504378 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}'''Elisabeth Dode'''<ref>L'escrivana assumissiá exactament aqueste nom, '''Elisabeth Dode''', amb la meteissa forma escricha en [[occitan]] e en [[francés]]. Es ben lo nom qu'apareis sus sei libres en occitan. D'erudits coma P. Rostanh e [[Michèu Courty]] prepausan un nom occitanizat, ''«Eisabèu Dode»'', mai sembla que l'interessada utilizava pas aquela forma.</ref> (Nimes 1868, Nimes 1927) es una escrivana [[Occitan|occitana]] de [[Nimes]], dei confinhas de [[Provença]] e [[Lengadòc]]. Elisabeth Dode fa partida d'aquelei «bèleis endormidas» que, segur, foguèron conegudas e reconegudas per lo mèstre [[Frederic Mistral]] mai que son —en particular Dode— tombadas dins un oblit abissau. Per astre, au sègle 21, d'especialistas de la literatura occitana redescobrisson la valor d'aquela femna de letras. E pasmens Dode escriguèt pron per recebre un vintenat de prèmis pendent sa vida, per èsser correspondenta a l'[[Acadèmia de Nimes]], per escambiar de letras amb [[Frederic Mistral]] e per encoratjar de poètas joines. Son òbra, essencialament postuma a una excepcion près, se compausa de: * ''L'òbra de Mistral [L'obro de Mistral]'' (1930) * ''Memòrias e racòntes d'un enfant [Memòri e raconte d'un enfant]'' (1931) * ''Pantais provençau: ai Santas de la Mar en Camarga [Pantai prouvençau: i Santo de la Mar en Camargo]'' (1923), editat mentre que viviá. * Una adaptacion per lo teatre d'una òbra de [[Carles Rieu|Charlon Rieu]], ''Margarida dau Destet [Margarido dóu Destet]'' (1966), drama en 4 actes. * De poèmas nombrós publicats dins ** ''l'Armanac Provençau [l'Armana Prouvençau]'' ** ''Viva Provença [Vivo Prouvènço]'' ** ''Le Journal du Midi'' ** ''lo Gau [lou Gau],'' ** ''lo Cacalacà [lou Calalaca]'' ** ''La nouvelle revue du Midi'' ** ''lo Rampèu [lou Rampèu]'' ** ''leis Annalas [lis Annalo]''... Sei poèmas son pas estats rassemblats dins ges d'antologia e es dificil e i accedir. Foguèt [[Felibritge|felibressa]], apassionada per la lenga e per la causa que defendèt. Frederic Mistral foguèt son mèstre coma ne testimònia lo títol eponim de son òbra biografica. En 1920 escriguèt de tèxts per collectar de fons en relacion amb la guèrra e per sostraire lei soudats. De sa vida se coneis quasi ren e sembla que i aviá ges de retrach ni de fòto d'ela. Es una enigma vertadiera. Ça que la, lei tèmas de seis escrichs nos en desvelan d'aspèctes. Ansin, dins ''Pantais provençau'', met en scèna un rassemblament de sants, de personalitats literàrias e istoricas que leis imagina mentre qu'es dins la Glèisa dei Santei Marias de la Mar. En fasent ansin, repren un tèma car per fòrça escrivans provençaus per fin d'exprimir un messatge de patz e d'amor sus un fons de nostalgia de çò que foguèt la [[Provença]] sobeirana. Aquela nostalgia se retròba dins tota son òbra en pròsa e en vèrs, per exemple dins sei poèmas ''Remembrança [Remembranço], [[Torre Manha|La Torre Manha]] [La Tourre-Magno], Lo castèu dau passat [Lou castèu dóu passat]''. Rend omenatge a Nimes lo benaimat mai tanben ai païsans dins sa ''Cançon dei blats [Cansoun di blat]'', e mai a la natura que sei sasons son associadas ais òbras dei tèrras. Sovent, una emocion intensa mesclada de dolor s'exprimís envèrs aquelei que se son taisats, per exemple dins ''La mòrt de la maire de Mirèlha [La mort de la maire de Mirèio]''. Tanben descriu leis eveniments tragics de la vida vidanta dins ''L'inondacion [L'inoundacioun].'' Mai subretot se sent lo desespèr prefond d'aquela femna que, après conéisser una enfança aürosa, aimada e acoconada, passèt a la dolor intensa, un an abans sa mòrt.<blockquote>''Siáu la chata sensa belor'' ''E jamai degun me convida...'' ''Siáu la chata sensa amor...'' ''E lo segren me desconsòla!...''</blockquote><blockquote>''[Siéu la chato sènso belour'' ''E jamai degun me counvido...'' ''Siéu la chato sènso amour...'' ''E lou segren me descounsolo!...]''</blockquote>Se saupriá pas clavar aquesta evocacion rapida sens mençonar ''Racòntes e memòrias d'un enfant'' ''[Raconte e memòri d'un enfant]'' qu'es a l'encòp lo testimoniatge de sa vida, mai tanben un document istoric dieumercé leis eveniments narrats dau temps de sei grands. E mai es un document sociologic bòrd que s'assistís au passatge d'un sègle a un autre e d'una vida tradicionala a una autra que la tecnica i borrola lo biais de viure deis aujòus. == Bibliografia == * Anastàsia CHOPPLET, 2026, [https://chopplet.canalblog.com/2026/04/les-belles-endormies-les-ecrivaines-provencales-du-xixeme-siecle.html «Les Belles Endormies, les écrivaines provençales au XIXe siècle: Elisabeth Dode»] == Nòtas e referéncias == hjd1mqdhhr7pu4h5oelr22w1zod2ez2 0 201335 2504354 2026-07-10T20:52:37Z Tuncker 59306 Tuncker a desplaçat la pagina [[Pfutsero]] cap a [[Pfütsero]] : Títol mal escrit 2504354 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Pfütsero]] 0hiwlqm6jau1vg050g5qqv3nygobnew 0 201336 2504367 2026-07-11T10:25:11Z ~2026-39129-09 64326 Redireccion cap a [[Imne Nacionau Argentin]] 2504367 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION[[Imne Nacionau Argentin]] fu19obv586otqs8v79s3t0hc71ga2u7