Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 2735 2504381 2504309 2026-07-11T12:32:00Z ~2026-39352-32 64338 /* */ 2504381 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País |carta= |nom_local=''Slovenská republika'' ([[eslovac]]) |imatge_mapa=EU-Slovakia.svg |devisa= |capitala=[[Bratislava]] |coordenadas_capitala={{coord|48|08|9|N|17|07|7|E}} | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Bratislava]] |tipe_govèrn=[[Republica]] | títols_dirigents=[[Lista dels presidents d'Eslovaquia|President]]<br />[[Lista dels primièrs ministres d'Eslovaquia|Primièr ministre]] | noms_dirigents=[[Peter Pellegrini]]<br />[[Robert Fico]] |superfícia_reng=126 |superfícia_totala={{formatnum:49 035}} |percentatge_aiga=0.72 |populacion_reng=113 |populacion_totala={{formatnum:5 460 185}} |populacion_annada=2022 |densitat=111 |tipe_independéncia= |país_independéncia= |data_independéncia= |païses frontalièrs= |gentilici=Eslovac, Eslovaca |IDH_annada=2021 |IDH=0,848 |IDH_categoria= |IDH_reng=45en |còde_país= | moneda =Eur | còde_moneda=(EUR) |fus_orari=+1 |imne_nacional= |domeni_internet=[[.sk]] |indicatiu_telefonic=+421 | organizacions_internacionalas= |lengas_regionalas= {{Lista desenrotlanta | {{Bes | [[bulgar]] | [[chèc]] | [[croat]] | [[ongrés]] | [[alemand]] | [[polonés]] | [[romaní]] | [[rus]] | [[rutèn (lenga)|rutèn]] | [[sèrbe]] | [[ucraïnés]] }} }} |percentatge_aiga_an=2015 }} '''Eslovaquia''' (en [[eslovac]]: ''Slovensko''), oficialament la '''Republica Eslovaca''' (en eslovac: ''Slovenská republika''),<ref>Constitucion eslovaca, art. 1, 1: {{Blòc de citacion|Slovenská republika je zvrchovaný, demokratický a právny štát. Neviaže sa na nijakú ideológiu ani náboženstvo.}}</ref> es un [[estat sobeiran]] de l'[[Euròpa Centrala]] sens accès a la mar. Confronta [[Polonha]] al nòrd, [[Ucraïna]] a l'èst, [[Ongria]] al sud, e [[Àustria]] e [[Republica Chèca|Chèquia]] a l'oèst. La capitala n'es [[Bratislava]], la lenga oficiala es l'eslovac, però son reconegudas onze autras lengas minoritàrias. Eslovaquia es membre de l'[[Union Europèa]], l'[[OTAN]], las [[Nacions Unidas]], l'[[OCDE]] e l'[[Organizacion Mondiala del Comèrci|OMC]], entre d'autres. == Istòria == === De la Preïstòria a la conquista ongresa === Lei traças umanas pus ancianas descubèrtas en Eslovaquia datan de {{formatnum:200000}} ans. Durant lo [[Paleolitic]] Superior (entre {{formatnum:35000}} e {{formatnum:8000}} av. JC), divèrsei culturas liticas ocupèron la region e desvolopèron de formas artisticas pròprias. Puei, au [[Mesolitic]] (entre {{formatnum:8000}} e {{formatnum:6000}} av. JC), l'[[agricultura]] se difusèt pauc a pauc e favorizèt la sedentarizacion. Lo mestritge dau [[bronze]] e dau [[fèrre]] permetèt l'aparicion d'activitats novèlas coma lo norrigatge e la construccion d'abitats pus importants. Au sègle V av. JC, la region èra poblada per de populacions [[cèltas]] que dispareguèron au sègle I ap. JC en causa d'atacas [[Empèri Roman|romanas]] (dempuei lo [[sud]]) e germanicas (a partir dau [[nòrd]]). Puei, lo territòri eslovac foguèt un teatre d'afrontaments entre [[Empèri Roman|Romans]] e [[Marcomans]]. A partir dau sègle IV ap. JC, l'arribada de [[Empèris nomadas|cavaliers nomadas]] ([[Huns]]...) en [[Euròpa Orientala]] entraïnèt l'abandon d'Eslovaquia per lei Germans. Foguèron remplaçats per d'[[Eslaus]], a l'origina dei pòbles chèc e eslovac, vèrs [[500]]. En [[833]], aquelei pòbles participèron a la fondacion de la [[Granda Moràvia]]. Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle IX, lei princes d'aqueu reiaume sostenguèron son evangelizacion. Aquò suscitèt de tensions entre lei [[clergat]]s dependents de [[Roma]] e de [[Constantinòble]] mai permetèt, a l'iniciativa de [[Ciril]], l'invencion dau premier [[alfabet]] [[Lengas eslavas|eslau]]. Au començament dau sègle X, la [[Granda Moràvia]] foguèt destrucha per lei [[Ongria|Magiars]]. Dins lo corrent dau sègle, lo territòri eslovac, en despiech de son relèu [[montanha|montanhós]], passèt sota son contraròtle e prenguèt lo nom d'Auta Ongria. Una noblesa d'origina ongresa i prenguèt lo poder mai la populacion eslava se mantenguèt e demorèt majoritària. Pasmens, aquò rompèt l'unitat deis Eslaus dei [[Carpats]] Occidentaus e entraïnèt pauc a pauc la formacion dei pòbles chèc (a l'oèst) e eslovac (a l'èst). === Lo periòde austroongrés === ==== Lo periòde ongrés ==== L'Auta Ongria demorèt au sen d'[[Ongria]] fins a sa disparicion dins lo corrent deis annadas 1520. A partir dau sègle XIII, de colons [[Alemanha|alemands]] recebèron lo drech d'esplechar lei ressorsas minièras dau país e de fondar de « vilas reialas ». Vèrs [[1400]], formavan aperaquí un tèrç de la populacion e avián un ròtle important dins l'economia ongresa. Durant aqueu periòde, l'influéncia [[cultura]]la de [[Boèmia]], especialament aquela de l'[[Universitat de Praga]], gardèt son primat en Auta Ongria. Per exemple, leis abitants adoptèron lo [[chèc]] (amb certanei trachs eslovacs) coma lenga escricha. A la fin dau sègle XV e au començament dau sègle XVI, la region foguèt tocada per de trèbols sociaus (coma lo rèsta d'[[Ongria]]) en causa deis abüs de la noblesa qu'aprofichava lo declin dau poder reiau per renfòrçar sei prerogativas. Dins lo corrent deis annadas 1520-1530, l'invasion dau [[Reiaume d'Ongria]] per lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]] agantèt pas l'Auta Ongria qu'èra tròp alunchada dau teatre dei combats. La region foguèt ansin integrada dins « l'Ongria Reiala » dirigida per lei [[Ostal d'Absborg|Habsborg]]. [[Bratislava|Pozsony]] (uei [[Bratislava]]) ne venguèt la [[capitala]] en [[1536]]. ==== Lo periòde austrian ==== Au sen de l'Empèri Habsborg, leis Eslovacs, gaire nombrós, ocupèron una plaça relativament marginala en causa de sa demografia febla e de sa posicion periferica. Lo contèxte sociau malaisat i favorizèt la difusion dau [[protestantisme]] (sustot lo [[luterianisme]]). En despiech dau sostèn deis autoritats e de l'armada [[Àustria|austrianas]], la [[Còntra-Reforma]] menada per lei [[jesuista]]s aguèt de dificultats per tornar convertir la region au [[catolicisme]] e lo protestantisme i dispareguèt pas avans lo començament dau sègle XVIII. Dins aquò, la question religiosa empachèt pas lo redreiçament de l'economia de la region e lo sègle XVIII foguèt un periòde de prosperitat e de desvolopament culturau (fondacion d'una Societat dei Sciéncias en [[1793]]). ==== L'emergéncia dau sentiment nacionau eslovac ==== Au començament deis annadas 1830, leis idèas novèlas veïculadas per la [[Revolucion Francesa|Revolucion]] [[França|Francesa]] e l'emergéncia d'un [[nacionalisme]] ongrés vigorós entraïnèron l'afirmacion d'un sentiment nacionau eslovac. Premier, regardèt lo domeni lingüistic amb l'òbra de [[Ludovit Stúr]] ([[1815]]-[[1856]]) que creèt una lenga eslovaca literària a partir d'un dialècte de la region de [[Banská Bystrica]]. Puei, en [[1848]], lo nacionalisme eslovac s'afirmèt d'un biais politic amb la redaccion dei ''Demandas de la Nacion Eslovaca'' adreiçadas per [[Ludovit Stúr|Stúr]] ai revolucionaris [[Ongria|ongrés]]. Pasmens, lo [[govèrn]] de [[Budapèst]] refusèt de lei considerar e assaièt de'n arrestar l'autor. Leis Eslovacs jonhèron donc lei fòrças imperialas e participèron a la repression de la [[Prima dei Pòbles]]. Après l'instauracion de la [[Àustria-Ongria|Monarquia Dobla]] en [[1867]], leis Eslovacs foguèron laissats solets en fàcia dau [[govèrn]] de [[Budapèst]]. La region deguèt alora faciar una politica de magiarizacion, especialament durant lo govèrn de [[Kálmán Tisza]] ([[1875]]-[[1890]]), amb la nominacion de foncionaris ongrés ò amb la supression de l'ensenhament segondari en [[eslovac]]. Pasmens, aquò aguèt rapidament d'efècts contraris ais objectius cercats. D'efèct, la magiarizacion renforcèt lo nacionalisme eslovac que se raprochèt dei movements chècs e que se dotèt d'estructuras politicas coma lo [[Partit Popular Eslovac]] d'[[Andrej Hlinka]] ò lo [[Partit Agrarian]] de [[Milan Hodza]]. === Lo periòde checoslovac === ==== De la formacion de Checoslovaquia a la Segonda Guèrra Mondiala ==== [[Fichièr:Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png|thumb|right|Eslovaquia durant lei Partiments de [[Checoslovaquia]] de [[1938]]-[[1939]].]] En [[1914]], la mobilizacion dei soudats chècs e eslovacs au sen de l'armada imperiala austroongresa se debanèt sensa dificultat. En revènge, una partida deis elèits chausiguèt de sostenir l'Entenduda. En [[1916]], [[Tomás Masaryk]] e [[Edvard Benes]] fondèron ansin un Conseu Nacionau dei País Chècs que se transformèt en Conseu Checoslovac l'annada seguenta quand [[Milan Stefánik]] lo jonhèt. L'accion d'aqueu comitat permetèt la formacion d'unitats militaras checoslovacas que participèron a la guèrra amb leis Aliats. Reconegut per lei venceires, poguèt proclamar l'independéncia de [[Checoslovaquia]] lo 31 d'octòbre de [[1918]]. La definicion dei [[frontiera]]s dau país novèu foguèt basada sus de critèris totalament diferents entre lei territòris chècs e eslovacs. Dins lo premier cas, lei Chècs podián s'apielar sus lo legat istoric prestigiós de la Corona de Boèmia. Dins lo segond cas, leis Eslovacs, qu'avián plus d'estats pròpris dempuei la conquista magiara, deguèron negociar lei limits de son territòri a partir de consideracions [[etnia|etnicas]], economicas e estrategicas. Ansin, per protegir militarament la region, leis Aliats li donèron una frontiera fòrça meridionala qu'entraïnèt la formacion d'una importanta minoritat ongresa en Eslovaquia. Li donèron tanben [[Rutènia]] a l'[[èst]] qu'èra una region poblada per d'Ucraïnians. Durant l'entre doas guèrras, leis Eslovacs formavan 16 a 17% de la populacion [[Checoslovaquia|checoslovaca]]. De tensions apareguèron rapidament amb lei Chècs en causa de la manca de reconóissença dau particularisme eslovac (nominacion de foncionaris chècs, politica unificatritz de [[Praga]]...). [[Andrek Hlinka]] e la figura montanta dau periòde, [[Josef Tiso]], foguèron lei caps principaus de l'oposicion eslovac. Lo 6 d'octòbre de [[1938]], aprofichant lo partiment de [[Checoslovaquia]] organizat per [[Adolf Hitler]], [[Josef Tiso|Tiso]] proclamèt l'autonòmia d'Eslovaquia e de [[Rutènia]]. Pasmens, lo 2 de novembre seguent, deguèt abandonar lei regions magiarofònas e [[Rutènia]] a [[Ongria]]. Aquò empachèt pas lo raprochament amb [[Alemanha]]. Lo 14 de març de [[1939]], Eslovaquia proclamèt ansin son independéncia sota proteccion alemanda. Un regime [[faissisme|faissista]] se metèt alora en plaça. Sei tropas participèron activament a la guèrra dins lo camp de l'Axe e [[Bratislava]] participèt au genocidi dei [[judaïsme|judieus]] eslovacs ({{formatnum:65000}} mòrts). Pasmens, lo govèrn de [[Josef Tiso|Tiso]] se turtèt rapidament a de movements de partisans antinazis. Per exemple, a partir d'aost de [[1944]], una guerilha poderosa se formèt dins la region de [[Banská Bystrica]]. Enfin, lei [[URSS|Sovietics]] intrèron dins lo país en [[1945]] ocupant [[Kosice]] en març e [[Bratislava]] en abriu. ==== Lo periòde comunista ==== Après la desfacha [[Alemanha|alemanda]], [[Checoslovaquia]] foguèt restablida dins sei frontieras de [[1937]] mai deguèt laissar [[Rutènia]] a l'[[URSS|Union Sovietica]]. En Eslovaquia, aperaquí {{formatnum:8000}} personas foguèron condamnadas per collaboracion e [[Josef Tiso]] foguèt executat en [[1947]]. En [[1948]], a l'eissida dau [[Còp de Praga]], lo país intrèt au sen dau blòt [[comunisme|comunista]]. Durant lo periòde comunista, la question de l'especificitat eslovaca contunièt de trebolar la vida politica checoslovaca. Ansin, en [[1954]], [[Gustáv Husák]], important cap dau Partit d'origina eslovaca, foguèt condamnat per « nacionalisme borgés ». Pasmens, après l'invasion [[URSS|sovietica]] de [[1968]], foguèt cargat de la « normalizacion » de [[Checoslovaquia]]. Aquò permetèt a Eslovaquia d'obtenir una autonòmia intèrna (dins l'encastre d'una federacion) e de mejans per ragantar son retard economic a respèct dei regions chècas. [[Gustáv Husák|Husák]] gardèt lo poder fins a [[1987]] e son remplaçament per de quadres pus favorables a la ''[[perestroïka]]''. En [[1989]], leis Eslovacs participèron largament ai manifestacions còntra lo regime comunista. {{formatnum:100000}} personas defilèron lo 16 de novembre de [[1989]] a [[Bratislava]] e lo movement [[Public còntra la Violéncia]] (VPN) dau país organizèt una grèva generala a partir dau 27 de novembre. En abriu de [[1990]], [[Checoslovaquia]] prenguèt lo nom de Republica Federativa Chèca e Eslovaca. Dos mes pus tard, d'eleccions donèron 29,3% dei sufragis au [[Public còntra la Violéncia|VPN]], 19,2% ai crestians democratas, 13,9% ai nacionalistas e 13,3% ai comunistas. ==== Lo partiment de Checoslovaquia e l'independéncia ==== Après lo vòte de [[1990]], [[Vladimir Meciar]] ([[Public còntra la Violéncia|VPN]]) venguèt Premier Ministre dau govèrn eslovac. Pasmens, son partit se fragmentèt rapidament. En març, formèt ansin un partit de tendància [[nacionalisme|nacionalista]] dich [[Movement per una Eslovaquia Democratica]] (HZDS). Escartat dau poder en abriu en [[1991]], lo retrobèt en març de [[1992]] après una victòria electorala. Volentiers populista, s'opausèt a la politica liberala dau govèrn centrau de [[Praga]]. En julhet, proclamèt la sobeiranetat d'Eslovaquia e negocièt lo partiment de [[Checoslovaquia]] amb [[Václav Havel]]. L'independéncia d'Eslovaquia venguèt efectiva lo 1{{èr}} de genier de [[1993]]. === La Republica Eslovaca === Après l'[[independéncia]], [[Vladimir Meciar]] demorèt a la tèsta d'Eslovaquia fins a [[1998]]. [[Nacionalisme|Nacionalista]] e prorussa, sa politica maucontentèt lei país vesins e isolèt [[Bratislava]]. Una coalicion gropant crestians democratas, sociau-democratas e partits de la minoritat ongresa se formèt per s'opausar au [[Movement per una Eslovaquia Democratica|HZDS]]. Ganhèt leis eleccions legislativas en [[1998]] e presidencialas en [[1999]]. Lo president novèu, [[Rudolf Schuster]], adoptèt una politica prooccidentala e Eslovaquia integrèt l'[[OTAN]] e l'[[Union Europèa]] en [[2004]]. Pasmens, en [[2006]], de tensions a prepaus dei relacions amb la Glèisa Catolica entraïnèron la rompedura de la coalicion governamentala. La meteissa [[annada]], leis eleccions donèron la victòria ai sociau-democratas de [[Robert Fico]] ([[Direccion-Democracia Sociala|Smer]]) que s'alièt amb [[Vladimir Meciar]] per formar lo govèrn. Confiermèt l'orientacion atlantica de [[Bratislava]] e Eslovaquia adoptèt l'[[èuro]] en [[2009]]. En revènge, l'adopcion d'una [[lei|lèi]] d'enebiment dei lengas minoritàrias dins l'administracion entraïnèt tornarmai de tensions vivas amb [[Budapèst]]. La [[crisi economica de 2008]] aguèt de consequéncias grèvas sus l'economia eslovaca qu'es dependenta de seis [[exportacion]]s. Lei liberaus e la drecha averèron leis eleccions de [[2010]] e [[Iveta Radicová]] venguèt Premier Ministre. Pasmens, la coalicion governamentala se devesiguèt après quauquei mes de poder a prepaus de la question deis ajudas europèas destinadas a [[Grècia]]. En març de [[2012]], un escrutinh anticipat permetèt a [[Robert Fico]] de tornar trobar la direccion dau [[govèrn]]. Engatjèt una politica anti-austeritat e ganhèt leis eleccions de [[2016]]. == Geografia == === Divisions administrativas === En [[1993]], Eslovaquia eireta de las divisions administrativas de Checoslovaquia : se las quatre regions ([[Bratislava]], [[Eslovaquia Occidentala]], [[Eslovaquia Centrala]], [[Eslovaquia Orientala]]) son pas pus utilizadas dempuèi la fin de [[1990]], sèrva los 79 [[districtes d'Eslovaquia|districtes]] e las comunas. Dempuèi [[2001]] Eslovaquia es devesida en uèch regions (''kraje'') qu'agropan los districtes e qu'an un estatut d'autonomia. Se fa la diferéncia entre la region (''kraj'', subdivision administrativa, amb una administracion nomenada per l'Estat central) e la region autonòma (''samosprávny kraj'', collectivitat territoriala amb un executiu elegit). Lo mot popular per ''region'' es ''župa'', que correspond a l'occitan ''província''. Es admés coma sinonim per {{guil|region autonòma}}. Las comunas an tanben ganhat una autonomia locala. Las regions pòrtan lo nom de son capluòc : * [[Banská Bystrica (region)|Banská Bystrica]] * [[Bratislava (region)|Bratislava]] * [[Košice (region)|Košice]] * [[Nitra (region)|Nitra]] * [[Prešov (region)|Prešov]] * [[Trenčín (region)|Trenčín]] * [[Trnava (region)|Trnava]] * [[Žilina (region)|Žilina]] == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Paleta Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Eslovaquia|*]] 89wa0zy9d8pevf0j11ye4cn7749iyuo 0 2960 2504390 2503069 2026-07-11T22:24:38Z Icodense 28435 Rio de Janiero → Rio de Janeiro 2504390 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | nom_local = ''República Federativa do Brasil'' | devisa = ''Ordem e Progresso''<br>«Òrdre e Progrès» | imne_naiconal = ''Hino Nacional Brasileiro''<br>«Imne Nacional Brasilièr» | imatge_mapa = Brazil (orthographic projection).svg | lengas oficialas = [[Portugués]]<ref>{{Ref-publicacion|url=https://books.google.com/books?id=B8VE92tDqEEC&pg=PA148&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|títol=Encyclopedia of Global Warming and Climate Change, Second Edition|pagina=148|volum=Vol. 1 (2a ed.)|isbn=978-1-4129-9261-9|oclc=970592418|autor=Philander, S. George|an=2012}}</ref> | lengas regionalas = | capitala = [[Brasília]] | longitud = -15.783333 | latitud = -47.866667 | mai_granda_vila = [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] | coordenadas mai granda = {{coord|23|32|51|S|46|38|10|W}} | tipe_govèrn = [[Republica]] [[Federalisme|federala]] [[President|presidencialista]] | cap_títol1 = President | cap_títol2 = Vicepresident | cap1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]] | cap2 = [[Geraldo Alckmin]] | grops_etnics = {{Bes | 45,3% [[Pardo]]s | 43,5% [[Blanc (uman)|Blancs]] | 10,2% [[Negre (uman)|Negres]] | 0,6% [[Pòbles indigènas d'America|Indigènas]] | 0,4% [[Asiatic (uman)|Asiatics]] }} | grops_etnics_ref = <ref>{{Ref-web |títol=Censo 2022: Pela 1ª vez, Brasil se declara mais pardo que branco; populações preta e indígena também crescem |url=https://g1.globo.com/economia/censo/noticia/2023/12/22/censo-2022-cor-ou-raca.ghtml |consulta=2 de genièr de 2025}}</ref> | grops_etnics_an = 2022 | religion = {{Lista en arbre| *79% [[Cristianisme]] **51% [[Glèisa Catolica Romana|Catolicisme]] **28% [[Protestantisme]] *16% [[Ateïsme|Descresença]] *3% [[Espiritisme]] *2% autras religions }} | religion_ref = <ref>{{Ref-web |títol=022 Report on International Religious Freedom: Brazil |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2023/05/441219-BRAZIL-2022-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |autor=United States Department of State |url-archiu=https://web.archive.org/web/20240312161743/https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/brazil/#:~:text=Religious%20Demography,-The%20U.S.%20government&text=Datafolha's%202022%20electoral%20polls%20also,do%20not%20specify%20a%20religion. |data-archiu=12 de març de 2024 |consulta=2 de genièr de 2024}}</ref> | religion_an = 2022 | superfícia_totala = 8510417.771 | superfícia_reng = 5 | percentatge_aiga = 0.65 | populacion_totala = 202768562 | populacion_annada = 2014 | populacion_reng = 5 | densitat = 23.8 | tipe_independéncia = | país_independéncia = Reialme de Portugal, Brasil e los Algarves | data_independéncia = 7 de setembre de 1822 | gentilici = Brasilièr, Brasilièra<ref>{{Ref-web |url=https://www.jornalet.com/opinion/16692/brasil-brasilier-brasiliera |títol=Brasil, brasilièr, brasilièra |nom=Domergue |cognòm=Sumien |òbra=Jornalet |data=24 de junh de 2013 |consulta=2 de genièr de 2025}}</ref> | IDH = 0.744 | IDH_annada = 2013 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 79 | còde_país = BR | fus_orari = UTC−05:00 a UTC−02:00 | domeni_internet = [[.br]] | indicatiu_telefonic = 55 | organizacions_internacionalas = | nòtas = }} '''Brasil''' (en [[portugués]]: ''o Brasil'' {{AFI|[bɾaˈziw]}}),<ref name=":0">{{P-CLO|p=122}}</ref> oficialament la '''Republica Federala de Brasil''' (en portugués: ''República Federativa do Brasil'', {{AFI|[ʁeˈpublikɐ fedeɾaˈtʃivɐ du bɾaˈziw]|Pt-br-República Federativa do Brasil.ogg|afi}}),<ref>{{Ref-web|url=https://web.archive.org/web/20111208061954/http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/constituicao/constitui%C3%A7ao.htm|url-archiu=https://web.archive.org/web/20111208061954/http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/constituicao/constitui%C3%A7ao.htm|títol=Constituição da República Federativa do Brasil de 1988|an=1988|autor=Govèrn de Brasil|data-archiu=8 de decembre de 2011|consulta=2 de genièr de 2025}}</ref> es un [[estat sobeiran]] de l'[[America del Sud]]. La capitala n'es [[Brasília]], fondada en 1960, mentre que la ciutat mai granda es [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]]. Lo gentilici es '''brasilièr''', '''brasilièra''' (var. brasilèir, -èira, brasilèr, -èra, brasier, -iera).<ref name=":0" /> Amb una superfícia de {{unitat|8510417.771|km²}},<ref>{{Ref-web|url=https://biblioteca.ibge.gov.br/visualizacao/livros/liv101998.pdf|títol=Malha Municipal Digital e Áreas Territoriais|autor=Institut Brasilièr de Geografia e Estatistica|an=2022|url-archiu=https://web.archive.org/web/20230518062619/https://biblioteca.ibge.gov.br/visualizacao/livros/liv101998.pdf|data-archiu=18 de mai de 2023}}</ref> e lo cinquen país mai grand del mond, aprèp [[Russia]], [[Canadà]], los [[Estats Units d'America]] e [[China]]. Confronta al nòrd [[Veneçuèla]], [[Guyana]], [[Surinam]] e la [[Guaiana francesa]], al nòrd-oèst [[Colómbia]], a l'oèst [[Bolívia]] e [[Peró]], al sud [[Uruguai]], al sud-oèst [[Argentina]] e [[Paraguai]]. Limita a l'èst amb l'[[ocean Atlantic]], Brasil possedís una linha de còsta de {{unitat|7491|km}}.<ref>{{Ref-libre|url=https://www.google.com/books/edition/Fronti%C3%A8res/kRhEEAAAQBAJ?hl=oc&gbpv=0|títol=Frontières|isbn=9782340043992|nom=Philippe|cognòm=Sierra|editor=Éllipse|capítol=Entre politiques publiques de développement et difficile contrôle des frontières}}</ref> [[Chile]] e [[Eqüator]] son los unics païses que non partejan cap de frontièras amb Brasil. En defòra del continent, Brasil possedís qualques pichòtas illas de l'ocean Atlantic: [[Penedos de São Pedro e São Paulo]], [[Fernando de Noronha]], e [[Trindade (illa)|Trindade]] e [[Martim Vaz (illa)|Martim Vaz]] e las pichòtas illas coralianas sonadas [[Atol das Rocas]]. == Istòria == === Lo començament de la colonizacion === L'[[istòria]] de Brasil avans l'arribada deis [[Euròpa|Europèus]] es fòrça mau coneguda en causa de l'abséncia de documents [[escritura|escrichs]]. La premiera expedicion europèa dins la region arribèt en [[1500]]. Dirigida per lo [[Portugal|Portugués]] [[Pedro Alvares Cabral]], descurbiguèt la region de Santa Cruz. En [[1514]], tot lo [[litorau]] èra reconegut. Lo [[tractat de Tordesillas]] signat en [[1494]] permetèt a [[Portugal|Portugau]] d'i establir sa [[sobeiranetat]]. Lo nom « Brasil » vèn d'un [[aubre]] tinctoriau [[roge]] qu'interessèt de marchands portugués e [[França|francés]]. D'aventuriers de nacionalitats variadas s'installèron tanben lòng dau [[litorau]] onte se mesclèron ai populacions localas. Au començament dau sègle XVI, Brasil èra pas la prioritat de [[Portugal|Portugau]] mai l'aumentacion de l'interès francés cambièt la situacion. Lo rèi [[Joan III de Portugal|Joan III]] ([[1521]]-[[1557]]) ordonèt d'establir una colonia permanenta que foguèt fondada en [[1532]] per [[Martim Afonso de Sousa]] dins la region de [[Santos]]. [[Recife|Pernambuc]] foguèt fondada cinc ans pus tard per [[Duarte Coelho]]<ref>En revènge, 13 autrei temptativas d'installar de colonias permanentas mau capitèron durant aqueu periòde.</ref>. La produccion de [[sucre]] s'i desvolopèt rapidament e [[Recife|Pernambuc]] aguèt ansin de relacions frequentas amb la [[metropòli]]. En [[1548]], un governador generau foguèt nomat. S'installèt en [[1549]] dins la region de Bahia onte fondèt una [[capitala]] dicha [[Salvador (Bahia)|Salvador]]. Puei, dins lo corrent deis annadas seguentas, lei marchands francés foguèron marginalizats e expulsats. === Lo Brasil sucrier e lo periòde dei « bandeirantes » === Durant la segonda mitat dau sègle XVI, Brasil foguèt largament colonizat per lei [[Portugal|Portugués]]. Pasmens, aquela [[colonialisme|colonizacion]] aguèt pas la meteissa forma dins lei diferentei regions. Lo [[litorau]] [[sucre|sucrier]] èra la zòna pus poblada. Una societat coloniala basada sus l'[[esclavatge]] s'i formèt. L'interior dei tèrras demorèt mau contraròtlat. I apareguèt una societat autonòma dominada per de norriguiers e per lei ''bandeirantes''. Enfin, dins lo nòrd, se fondèt l'Estado de Maranhão qu'èra una colonia portuguesa distinta dau rèsta de Brasil. ==== La question indiana ==== Au començament dau periòde coloniau, lei relacions entre Portugués e Indians èran generalament pacificas. En cambi d'otís de [[metal|metau]], leis Indians ajudavan lei marchands europèus de tombar d'[[aubre]]s tinctoriaus. En revènge, refusèron de venir trabalhar dins lei plantacions de [[cana de sucre]], çò que marquèt lo començament d'una lònga epòca de conflictes. D'efèct, lei Portugués comencèron de capturar d'Indians per leis utilizar coma [[esclavatge|esclaus]]. En [[1548]], la corona portuguesa s'inquietèt dei tractaments infligits ais Indians e mandèt de missions [[jesuista]]s per leis evangelizar. Aquò empachava de lei redurre a l'esclavatge. Pasmens, lei jesuistas gropèron leis Indians dins de vilatges novèus que favorizèron leis epidemias de [[malautiá]]s importadas d'[[Euròpa]]. Puei, lo govèrn portugués esitèt entre sostèn ai jesuistas ò ai plantaires. La caça ais Indians durèt donc fòrça lòngtemps (fins ais annadas 1620) en despiech de l'arribada massisa d'esclaus [[africa]]ns. ==== L'utilizacion d'esclaus africans ==== Leis esclaus [[africa]]ns comencèron d'èsser importats en Brasil a partir de la fin deis annadas 1530. Vèrs [[1570]], aqueu trafec èra vengut fòrça important e aperaquí {{formatnum:50000}} esclaus foguèron desbarcats dins la [[colonialisme|colonia]] [[Portugal|portuguesa]] durant lo periòde [[1570]]-[[1600]]. Puei, durant lo sègle XVII, foguèron {{formatnum:560000}} Africans que foguèron menats en Brasil per trabalhr dins lei plantacions. La condicion d'esclaus en Brasil èra particularament dura car lei condicacions de vida dins lei plantacions èran atròças, compres a respèct deis autrei colonias americanas. D'efèct, lei plantaires portugués podián aisament remplaçar leis esclaus perduts e se preocupavan donc unicament d'esplechar per lo mielhs la fòrça de trabalh dei captius. Ansin, en [[1700]], la populacion servila de Brasil èra estimada a solament {{formatnum:160000}} personas que la màger part èra nascuda en [[Africa]]. Mai d'un esclau capitèt de s'enfugir dei plantacions e de s'escondre dins lei [[selva|seuvas]] dei regions interioras. De comunautats d'esclaus marrons, dichas ''quilombos'' ò ''mocambos''<ref>Lo tèrme ''quilombos'' es un tèrme portugués èra utilizada per designar lei comunautats pus importantas. Lo tèrme ''mocambos'' èra d'origina indigèna e designava puslèu una escondalha.</ref>, se formèron ansin a cha pauc. Certanei venguèron d'estats vertadiers coma lo ''quilombos'' de [[Palmares]] que durèt de [[1605]] a [[1694]], formèt una economia independenta e agantèt una populacion de {{formatnum:30000}} abitants a son apogèu. ==== L'ocupacion olandesa ==== Dins lo corrent dau sègle XVII, una partida significativa dei [[colonialisme|colonialas]] brasilieras foguèt ocupada per leis [[Províncias Unidas|Olandés]]. D'efèct, après l'union de [[Portugal|Portugau]] e d'[[Espanha]] en [[1580]], leis Olandés, en revòuta còntra leis Espanhòus, ataquèron lei colonias portuguesas. En [[1621]], creèron la [[Companhiá Olandesa deis Índias Occidentalas]] que concentrèt de mejans importants còntra Brasil. En [[1630]], prenguèt [[Recife]]. Au començament deis annadas 1640, ocupava {{formatnum:1800}} km de [[litorau]]. Pasmens, son administracion èra pas un empache : lei plantacions foguèron laissadas ai colons portugués, lo comèrci de [[sucre]] foguèt mantengut (mai dirigit vèrs lei [[Províncias Unidas]]) e la libertat religiosa assegurada. Portugau retrobèt son [[independéncia]] en [[1640]]. La reconquista de Brasil acomencèt en [[1644]]. Tre [[1648]], leis Olandés foguèron expulsats de totei lei colonias franc dau [[pòrt]] de [[Recife]]. Ne gardèron lo contraròtle fins a [[1654]]. Pasmens, l'ocupacion olandesa aviá permes de crear de plantacions de [[cana de sucre]] dins lei colonias antilhesas. Lei beneficis dau comèrci sucrier demeniguèron donc e lei Portugués acomencèron de cercar de ressorsas novèlas en Brasil, çò qu'anava menar a la descubèrta dei jaciments d'[[aur]] de [[Minas Gerais]]. ==== Lei ''bandeirantes'' ==== Lei ''bandeirantes'' son un autre aspèct important de la colonizacion portuguesa de Brasil. Èran de grops d'aventuriers en cèrca de jaciments de metaus preciós e d'esclaus. Dins lei fachs, la màger part èra subretot interessada per lo segond ponch e de conflictes recurrents opausèron ''bandeirantes'' e indigèns. Sa basa principala èra [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] que foguèt fondada en [[1560]] per gropar dins un meteis endrech lei colons de la region interiora de [[Santos]]. Lei ''bandeirantes'' aguèron un ròtle important dins l'expansion portuguesa car explorèron lei regions interioras e i establiguèron de pòstes. S'ataquèron regularament ai [[Guaraní]] de la region de [[Paraná]]. Pasmens, au començament dau sègle XVII, aqueu pòble foguèt plaçat per leis Espanhòus sota la proteccion dei jesuistas qu'organizèron de « reduccions » capablas de se protegir còntra leis incursions dei ''bandeirantes''. Ansin, dins la segonda mitat dau sègle XVII, l'interès per lei metaus preciós tornèt aparéisser au sen dei ''bandeirantes''. Seis esfòrç se concentrèron alora mai sus [[Minas Gerais]], [[Goias]] e [[Mato Grosso]]. ==== L'avançada dei colons en Sertão ==== En Sertão, lei colons portugués trobèron una region tròp eissucha per i cultivar la [[cana de sucre]]. En plaça, i desvolopèron lo norrigatge dei bovins, activitat extensiva qu'entraïnèt una expansion vèrs lei tèrras interioras. A partir de la segonda mitat dau sègle XVII, leis Indians assaièron de s'opausar a aquela progression que menaçava sei territòris [[agricultura|agricòla]]s. Pasmens, lei colons prenguèron pauc a pauc l'avantatge. ==== L'Estado de Maranhão ==== Dins lo [[nòrd]] de Brasil, de colons arribèron en [[1620]] sus l'illa de [[Maranhão]]. Tre [[1621]], i fondèron una colonia amb [[São Luis]] coma [[capitala]]. Coma lei corrents marins i rendon lei comunicacions pus aisadas amb Portugau qu'amb [[Recife]], aquela colonia recebèt un estatut distint e lo gardèt fins a [[1772]]. Lei colons i desvolopèron de culturas de [[tabac]] e de [[coton]]. Mens rentablas que lo [[sucre]], aquelei produchs permetèron pas ais abitants de crompar d'esclaus [[africa]]ns. En consequéncia, la caça ais esclaus indians contunièt dins lo nòrd de Brasil. Lei [[jesuista]]s assaièron de s'i opausar. Dins lo corrent dau sègle XVII, creèron un cinquantenau d'''aldeias'' per i gropar leis indigèns. Pasmens, aquò favorizèt leis epidemias ([[vairòla]]) e entraïnèt de revòutas entre lei colons. En [[1661]], una insureccion fòrça importanta capitèt ansin d'obtenir l'expulsion dei jesuistas. ==== L'exploracion de la Seuva Amazonica ==== Dins lo corrent deis annadas 1630, l'exploracion de la Seuva Amazonica venguèt una prioritat importanta per lei Portugués, especialament lòng d'[[Amazonas (fluvi)|Amazonas]]. D'efèct, en [[1637]], dos franciscans capitèron d'agantar lei bòcas dau fluvi a partir de [[Quito]]. Un an pus tard, lei Portugués organizèron una expedicion, dirigida per [[Pedro Teixeira]], que realizèt lo camin invèrs. En [[1639]], [[Pedro Teixeira|Teixeira]] fondèt [[Tabatinga]] per marcar lo limit entre lei domenis portugués e [[Espanha|espanhòu]]. Puei, lei Portugués acomencèron d'esplachar lei ressorsas d'[[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ([[cacau]], [[fusta]], [[espècia (cosina)|espècias]]... etc.) e de missionaris assaièron d'evangelizar la region e de protegir leis indigèns còntra lei colons. ==== Lo desvolopament demografic de Brasil ==== [[File:Brasil - Colonizacion vèrs 1690.png|thumb|Colonizacion de Brazil vèrs 1690.]] Durant lo periòde dau Brasil sucrier, lo país conoguèt un important desvolopament demografic. La capitala, [[Salvador (Brasil)|Salvador]] agantava {{formatnum:40000}} abitants en [[1700]] e [[Recife]] {{formatnum:10000}} abitants. Pasmens, en causa de la superficia colossala dei territòris portugués e de l'autonòmia laissada a cada capitanariá, la densitat de populacion èra febla e lei colonias fòrça dispersadas. L'ensems èra dirigit per un governador generau, principalament cargat deis afaires militars, que son autoritat foguèt completada au començament dau sègle XVII amb la creacion d'una cort de [[justícia]]. === La ronçada vèrs l'aur === ==== La descubèrta de jaciments d'aur e de diamants ==== En [[1698]], de ''bandeirantes'' descurbiguèron de jaciments d'[[aur]] fòrça important dins la region de [[Minas Gerais]]. Puei, dins lo corrent deis annadas 1710-1720, d'autrei trobalhas permetèron l'esplecha de jaciments en [[Mato Grosso]] e en [[Goias]]. Brasil venguèt un important productor d'[[aur]] fins ais annadas 1750. ==== La creissença demografica ==== Leis autoritats colonias organizèron rapidament la produccion d'[[aur]]. Organizèron de capitanariás novèlas ([[Minas Gerais]] en [[1720]], [[Goias]] en [[1744]] e [[Mato Grosso]] en [[1748]]) e creèron una administracion per collectar lei taxas e leis impòsts sus l'aur extrach. En [[1734]], un sistèma similar foguèt creat per menar la region [[diamant]]ifèra dau [[nòrd]]-[[oèst]] de [[Minas Gerais]]. Aquò entraïnèt un renfòrçament dau poder dei foncionaris reiaus dins lei tèrras interioras. La descubèrta d'[[aur]] entraïnèt l'arribada d'abitants novèus e una fòrta aumentacion demografica. Entre [[1700]] e [[1760]], aperaquí {{formatnum:500000}} Portugués venguèron s'installar en Brasil. Un nombre fòrça important d'esclaus foguèron tanben desbarcats car lei minas avián besonh de man d'òbra ({{formatnum:150000}} esclaus negres en Minas Gerais en [[1776]]). En causa de la manca de fremas blancas, lo mestissatge èra important, especialament dins lei regions minieras. ==== L'unificacion dei colonias portuguesas brasilièras ==== La descubèrta dei minas de [[Minas Gerais]] aguèt per consequéncia de favorizar l'unificacion dei colonias portuguesas aperavans dispersadas lòng dau [[litorau]]. D'efèct, la region miniera aviá de besonhs d'avitalhament fòrça importants e de cambis economics s'establiguèron donc rapidament amb leis autrei regions brasilièras. Lei Paulistas assaièron sensa succès de prendre lo contraròtle dei sectors miniers mai ne foguèron expulsats en [[1708]]-[[1709]] per una revòuta. Pasmens, ne demorèron de partenaris economics importants (muòlas, bovins... etc.). Lòng dau [[riu]] [[São Francisco]], de rotas foguèron tanben bastidas per liar Minas Gerais a la region de [[Bahia]]. Enterin, s'afirmèt la poissança de [[Rio de Janeiro]] que venguèt lo pòrt d'exportacion dei produchs miniers e lo pòrt d'importacion deis esclaus. La [[capitala]] i foguèt transferida en [[1763]]. ==== L'expansion portuguesa vèrs lo sud ==== Au començament dau sègle XVIII, lei territòris au sud de [[São Paulo]] èran pauc colonizats maugrat l'establiment en [[1680]] d'un pòste portugués, dich [[Colonia do Sacramento]], a l'origina de l'[[Uruguai]] actuau. Après son expulsion de [[Minas Gerais]], lei Paulistas s'interessèron a la region e i establiguèron divèrsei pòstes amb lo sostèn deis autoritats colonialas. Tre [[1737]], un camin permetiá d'anar de [[São Paulo]] a [[São Pedro de Rio Grande do Sul]]. Pasmens, aquela expansion entraïnèt de conflictes amb leis [[Espanha|Espanhòus]] e amb lei reduccions jesuistas de [[Paraguai]]. === La fin dau periòde portugués === ==== La transicion economica ==== A partir deis annadas 1750, la produccion d'[[aur]] acomencèt de declinar, çò que necessitèt de transformar l'economia de Brasil. Aquò entraïnèt un reviure d'interès per lei plantacions. Lo sector de [[sucre]] aprofichèt lei guèrras francoanglesas que desorganizèron la produccion antilhesa per aumentar sa produccion e sei beneficis. Lo [[tabac]], lo [[ris]] e lo [[coton]] dins lo [[nòrd]], lo [[cacau]] dins la region de Para e lo [[cafè]] dins tot lo territòri conoguèron tanben una creissença importanta. Aquela transicion modifiquèt la demografica brasilièra. La populacion se concentrèt tornarmai dins lei regions [[ocean]]icas e aumentèt d'un biais important. De [[1770]] a [[1808]], passèt de 1,9 milion d'abitants a 2,5-3,0 milions. Amb 1,8 milions d'esclaus importats pendent lo sègle XVIII, lei Negres ne representavan lei dos tèrç. ==== La societat coloniala ==== [[File:Brasil - Periòde coloniau vèrs 1790.png|thumb|Colonizacion de Brasil vèrs 1790.]] Coma dins totei lei [[colonialisme|colonias]] [[Euròpa|europèas]], la societat coloniala brasilièra èra fòrça inegalitària e ierarquizada. A sa cima, se trobavan lei grands proprietaris terrencs (''senhores de engenho''). Lei grands marchands avián un prestigi mens important, especialament lei [[judaïsme|jusieus]] convertits relativament nombrós, mai formavan un elèit economic non negligibla. La categoria inferiora èra formada per lei plantaires proprietaris de tèrras e d'esclaus. Son nombrós dins lo sector de la [[cana de sucre]]. Dins la region de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]], lei proprietaris de tenements e lei norriguiers proprietaris d'esclaus èran pas rars e avián tanben un certan prestigi. Après aquelei grops, se trobavan lei plantaires de [[tabac)] ò de [[coton]] qu'avián rarament una man d'òbra servila e lei comerçants. Leis artesans èran gaire consideradas car aquela classa sociala èra sovent compausada de mestís e mai de Negres afranquits. Lei Blancs paures èran sovent desclassats e mespresats. Enfin, en bas de l'escala sociala, i avián leis esclaus (aperaquí un tèrç de la populacion en [[1800]]). Leis esclaus èran fòrça mautractats — compres segon lei critèris deis autrei societats esclavagistas dau periòde — e destinats ai trabalhs agricòlas. Pasmens, lo nombre d'afranquits aumentèt a cha pauc. De confrariás fondadas per la Glèisa tenguèron un ròtle major dins aquela emancipacion. D'efèct, aqueleis organizacions se preocupavan de respèct de l'òrdre establit, de proteccion sociala e d'organizacion d'eveniments sociaus (organizacion de fèstas... etc.). Aquel enquadrament sociau permetiá de mantenir l'òrdre coloniau en plaça mai autorizava pasmens de donar mai d'autonòmia a sei sòcis. ==== Lo mantement de liames importants amb Portugau ==== A la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, lo territòri brasilier aviá gardat de liames fòrça importants amb sa metropòli. Premier, lei corrents oceanics permetián un viatge rapide e aisat entre Brasil e Portugau. De mai, l'equilibri economic entre lei dos país èra estable : Brasil exportava sei produccions vèrs Portugau que s'ocupava de lei distribuir sus lo mercat europèu. Enfin, lei colons avián una autonòmia certana e sei drechs èran gaire atacats per leis autoritats. === Lo periòde imperiau === ==== L'independéncia ==== En despiech dei rapòrts bòns entre Brasil e [[Portugal|Portugau]] a la fin dau sègle XVIII, la situacion se desgradèt rapidament au començament dau sègle XIX e entraïnèt l'[[independéncia]] de la colonia en [[1822]]. Son començament foguèt l'exili a [[Rio de Janeiro]] dau prince [[Joan VI de Portugal|Joan]] — lo futur [[Joan VI de Portugal|Joan VI]] — qu'assegurava la regéncia. D'efèct, Portugau èra estat ocupat per [[França]] e [[Espanha]] dins l'enquastre dei guèrras napoleonencas. La vila venguèt alora una [[capitala]] vertadiera amb l'installacion de l'administracion reiala, la creacion d'una Banca de Brasil ò d'una escòla militara. En [[1815]], Brasil venguèt un reiaume distint de Portugau e l'empèri coloniau portugués venguèt oficialament lo « Reiaume Unit de Portugau, de Brasil e d'Algarve ». Aquò contentèt la màger part dei Brasilièrs mai de movements d'oposicion, en partida influenciats per leis idèas novèlas, se formèron dins lo [[nòrd]]. Lo motiu principau d'aqueu maucontentament èra l'importància donada a [[Rio de Janeiro]] e au sud au detriment dei regions septentrionalas. En [[1817]], l'oligarquia de [[Pernambuc]] proclamèt la [[republica]]. Maugrat una desfacha rapida, sa temptativa laissèt de traças. Obligat de s'entornar en Portugau en [[1821]] en causa d'una revolucion liberala, [[Joan VI de Portugal|Joan VI]] donèt la regéncia de Brasil a son fiu [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire]]. En genier de [[1822]], lei Cortes liberaus de [[Lisbona]] ordonèron au prince de tornar venir en Portugau a son torn. Pasmens, [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire]] refusèt e, après una segonda convocacion, proclamèt l'independéncia de Brasil lo 7 de setembre. En decembre, èra coronat emperaire de Brasil. ==== Lo rèine de Pèire I{{èr}} ==== Lo rèine de [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire I{{èr}}]] durèt de [[1822]] a [[1831]]. Permetèt de donar au país un poder estable e legitim qu'empachèt lei còps d'estat multiples que se debanèron dins leis estats eissits de l'[[Empèri Espanhòl|Empèri Espanhòu]]. Pasmens, lo periòde foguèt pas exempt de trèbols grèus. La formacion dau regime durèt de [[1822]] a [[1824]]. Après la dissolucion d'una assemblada constituenta per l'emperaire que jutjava son trabalh tròp lent, una [[constitucion]] foguèt redigida en [[1824]] per una commission. Instaurèt un regime bicamerau amb un sufragi censitari fòrça reduch. Laissèt tanben un poder important a l'emperaire que nomava lo [[govèrn]] e sei ministres, teniá un drech de vetò e podiá dissòudre l'assemblada. Sostengut per la Glèisa e per la legitimitat reconegut a [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire I{{èr}}]], aqueu sistèma permetèt d'arbitrar lei conflictes intèrnes de l'[[oligarquia]]. Dins aquò, de trèbols sociaus e politics toquèron lo país en causa dau declin progressiu dei revenguts agricòlas. En [[1824]], una revòuta de pichons plantaires entraïnèt una novèla insureccion [[republica]]na en Pernambuc. Gràcias a sa superioritat navala, lo govèrn imperiau poguèt desbarcar de tropas e reprimir aisament l'insureccion. Puei, en [[1826]], la signatura d'un tractat enebissent lo comèrci negrier entraïnèt un conflicte entre l'emperaire e lei plantaires (dins lei fachs, la tracta negriera contunièt en Brasil fins a [[1850]]). L'abandon d'[[Uruguai]] foguèt tanben mau ressentit per lei Brasilièrs. Enfin, en [[1831]], d'esmogudas aguèron luòc còntra lei Portugués que son influéncia a la Cort èra jutjada tròp importanta. [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire I{{èr}}]] refusèt d'alunchar sei conselhiers, abdiquèt e s'entornèt en Portugau. ==== La regéncia de Pèire II ==== En [[1831]], l'emperaire [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] èra un enfant de cinc ans e una [[regéncia]] foguèt donc formada per dirigir l'Empèri. Durant aqueu periòde, se formèron tres corrents politics : lei conservadors, lei liberaus desirós d'establir una republica federala e lei liberaus moderats. En [[1834]], lei darriers capitèron d'obtenir la formacion d'assembladas províncialas. Pasmens, lei trèbols sociaus e politics contunièron dins tot lo país. Lei revòutas socialas opausèron sustot lei classas pauras a l'[[aristocracia]]. Lei pus importantas se debanèron en [[Pernambuc]] ([[1832]]-[[1835]]), dins la region de [[Belém]] ([[1835]]-[[1836]], {{formatnum:30000}} mòrts) e en Maranhão ([[1838]]-[[1841]]). Leis insureccions politicas apareguèron puslèu dins lei regions perifericas ò dins lei vilas importantas coma [[Salvador (Brasil)|Salvador]] ([[1837]]-[[1838]]) ò lo [[Rio Grande do Sul]] ([[1836]]-[[1842]]). ==== Lo rèine de Pèire II fins a 1870 ==== [[File:Brasil - Evolucion territòriala.png|thumb|Evolucion territòriala de Brasil après l'independéncia.]] Espaurida per lei trèbols deis annadas 1830, l'oligarquia dau sud sostenguèt la fin de la regéncia (en [[1840]]) e una recentralizacion dau poder imperiau amb la supression deis assembladas províncialas. Aquò entraïnèt una insureccion liberala novèla dins lei regions de [[São Paulo]] e de [[Minas Gerais]]. Pasmens, leis insurgents foguèron rapidament amnistiats. [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] acomencèt alora una politica de conciliacion entre lei doas brancas de l'oligarquia que dirigiguèron alternativament lo [[govèrn]]. Aquò amaisèt lei tensions politicas au sen de l'elèit e permetèt d'estabilizar la vida politica. Ansin, Brasil poguèt adoptar una politica estrangiera pus activa e participar au reversament dau ''caudillo'' [[Argentina|argentin]] [[Juan Manuel de Rosas]] en [[1852]] ò tenir un ròtle fòrça actiu durant la [[Guèrra de Paraguai|Guèrra de la Tripla Aliança]] ([[1865]]-[[1870]]) que li permetèt d'eliminar un rivau economic perilhós. Pasmens, la question principala de la vida politica brasiliera èra aquela de l'[[esclavatge]]. En [[1823]], i aviá dins l'Empèri 1,15 milion d'esclaus sus una populacion estimada a 4 milions d'abitants. Lo comèrci negrier èra en declin en causa de l'ostilitat dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] a la perseguida d'una activitat d'ara endavant condamnada. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, {{formatnum:700000}} esclaus foguèron desbarcats en Brasil entre [[1823]] e [[1850]]. D'efèct, se lo govèrn aviá enebit la tracta en [[1826]] per contentar lei Britanics, la [[lei|lèi]] èra jamai estada aplicada car la creissença dei culturas de [[cafè]] necessitavan totjorn mai de man d'òbra. La situacion cambièt en [[1850]]. Aquela annada, la pression britanica venguèt pus importanta e l'emperaire deguèt abolir lo comèrci negrier e aplicar la lèi. Aquò menacèt l'economia de plantacions car coma lo tractament deis esclaus se melhorèt pas, la natalitat de la populacion servila èra fòrça febla. Au començament d'aquela crisi, lei plantaires dau sud crompèron d'esclaus dins lei regions dau nòrd en declin economic. Pasmens, aquò reglèt pas lo fons dau problema que tornèt venir d'actualitat après la guèrra còntra [[Paraguai]]. ==== L'abolicion de l'esclavatge e la fin de l'Empèri ==== Après [[1870]], [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] deguèt faciar de dificultats novèlas que menèron a la fin de l'Empèri en [[1889]]. Una partida èra liada a l'emperaire eu meteis qu'èra vengut pus autoritari. Pasmens, lo sistèma qu'aviá permes d'estabilizar Brasil dempuei lei trèbols deis annadas 1830 èra tanben en crisi. L'oligarquia èra tornarmai devesida en causa de la question esclavagista e l'armada victoriosa de [[Paraguai]] voliá obtenir mai de reconóissença e d'autonòmia. Dins aquò, lo problema pus grèu èra aqueu de l'esclavatge car devesiá l'oligarquia. Lei liberaus èran a progressar au sen de la societat e de l'armada e l'idèa d'abolir l'esclavatge venguèt majoritària. En [[1871]], una lèi foguèt adoptada que prevesiá sa disparicion progressiva. Dicha lèi dau « ventre liure », donava automaticament la libertat ais enfants d'esclaus a sa majoritat. Lei conservadors e lei plantaires assaièron de s'i opausar, çò que suscitèt de tensions vivas amb lei liberaus. En [[1887]], l'armada refusèt d'ara endavant per perseguir leis esclaus en fugida e donèt lo còp de gràcia au sistèma esclavagista. Un an pus tard, lo Congrès votiá oficialament l'abolicion. Aquelei tensions tirèron fòrça sus lo regime imperiau que perdiguèt a cha pauc lo sostèn de l'elèit. En [[1889]], la volontat de [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] de fisar lo govèrn ai conservadors entraïnèt un còp d'estat organizat per lei militars e sostengut per lei [[republica]]ns. Fatigat, l'emperaire renoncièt au poder sensa combatre e s'exilèt. Lo [[manescau]] [[Manuel Deodoro da Fonseca]] proclamèt la « Republica deis Estats Units de Brasil ». === La « Republica Vielha » === ==== L'establiment de la republica ==== Lo [[manescau]] [[Manuel Deodoro da Fonseca|Deodoro da Fonseca]] e lei [[republica]]ns moderats establiguèron un regime [[federalisme|federau]] inspirat per leis [[USA|Estats Units d'America]]. Desseparèron tanben la Glèisa e l'Estat en [[1890]] e adoptèron una constitucion en [[1891]]. Cada província venguèt un estat federat amb la sieuna constitucion e lo sieu govèrn. Au nivèu federau, lo president èra elegit per un mandat de quatre ans e èra pas reeligible. Leis analfabèts perdiguèron lo drech de vòte — çò que permetiá d'exclure lei Negres deis eleccions. Vengut autoritari, [[Manuel Deodoro da Fonseca|Deodoro da Fonseca]] ordonèt la dissolucion dau Congrès e deguèt faciar una mutinariá de la flòta. Foguèt remplaçat per lo [[manescau]] [[Floriano Peixoto]]. Capitèt de restablir la patz dins lo país. ==== Lo periòde « café com leite » ==== En [[1894]], [[Marais Barros]] foguèt elegit president de la Republica. Prudent, foguèt a l'origina de la politica dicha « café com leite » (« cafè amb de lach » en [[occitan]]) que permetèt de dirigir lo país fins a [[1930]]. Segon aqueu sistèma, renfòrçat per [[Manuel de Campos Sales]] ([[1898]]-[[1902]]), lo president federau passava d'acòrds amb lei presidents d'Estats que s'ocupavan de contraròtlar lei parlamentaris elegits au Congrès. En cambi, lo president favorizava pas l'oposicion dins leis Estats. Aquò favorizèt l'emergéncia d'una classa de captaus locaus dichs ''coroneis'' qu'avián pron d'influéncia per contraròtlar lo vòte de la populacion. Autonòms dins lo nòrd, èran organizats au sen dei declinasons dau Partit republican (d'inspiracion liberala) dins lo sud. Ansin, dos estats dau sud dominèron lo periòde : São Paulo qu'èra economicament lo pus poderós e Minas Gerais qu'èra lo pòl electorau principau<ref>Aquela dominacion es a l'origina dau tèrme « cafè amb de lach » car lei productors de cafè èran nombrós dins l'Estat de São Paulo e lei norriguiers de bovins nombrós dins aqueu de Minas Gerais.</ref>. Lo [[Rio Grande do Sud]] venguèt pauc a pauc la tresena fòrça dau sistèma e sei caps poguèron de còps arbitrar lei conflictes entre Paulistas e Mineiros. ==== L'imigracion ==== Dins lo corrent dau sègle XIX, l'[[agricultura]] brasiliera, basa de l'economia nacionala, foguèt obligada de s'adaptar au declin de sei produccions tradicionalas ([[sucre]] e [[coton]]). Lei remplacèt per lo [[cacau]] e, subretot, lo [[cafè]] (aperaquí 50% deis exportacions en [[1870]]). Lo sistèma de plantacions se mantenguèt mai l'abolicion de l'esclavatge entraïnèt d'adaptacions de part dei proprietaris que favorizèron a partir deis annadas 1880 l'imigracion d'una man d'òbra pus qualificada originària d'[[Euròpa]]. De [[1890]] a [[1930]], aperaquí 3,5 milions d'Europèus arribèron dins lo país<ref>Lei país d'origina principaus èran Portugau ({{formatnum:1000000}}), Itàlia ({{formatnum:1000000}}), Espanha ({{formatnum:500000}}) e Alemanha ({{formatnum:100000}}). Se fau tanben nòtar l'arribada de {{formatnum:100000}} Japonés entre [[1925]] e [[1933]].</ref>. Coma lei condicions de trabalh èran inicialament gaire diferentas d'aquelei deis esclaus, solament dos tèrç i restèron. ==== L'emergéncia de contestacions intèrnas ==== Au començament dau sègle XX, lo desvolopament dei premiereis [[industria]]s brasilieras e l'arribada deis idèas socialistas veïculadas per leis imigrants europèus entraïnèron l'emergéncia de movements poderós de contestacions intèrnas. Per exemple, tre [[1917]], se debanèt la premiera [[grèva generala]] deis obriers de la region de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]]. Pasmens, lei movements de contestacion pus importants se desvolopèron au sen de l'armada. D'efèct, la generacion novèla d'[[oficier]]s es sovent originària deis estats pus paures e èra relativament ostila a l'oligarquia de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] e de [[Minas Gerais]]. En [[1922]], una premiera mutinariá toquèt la garnison dau fòrt de Copacabana. Foguèt rapidament reprimida. En revènge, dos ans pus tard, una insureccion pus importanta aguèt luòc dins la capitala e lei rebèls capitèron de se retirar dins leis estats dau sud. I formèron una colona mobila que realizèt un camin de {{formatnum:25000}} km en Brasil avans de s'enfugir en [[Bolívia]]. Son cap, [[Luis Carlos Prestes]], venguèt una figura dau progressisme brasilier. ==== La fin de la « Republica Vielha » ==== En [[1930]], una crisi grèva entraïnèt la rompedura de l'aliança entre leis oligarquias de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] e de [[Minas Gerais]] e la fin dau premier periòde republican. L'origina dei tensions foguèt la chausida per lo president [[Washington Luis]], un Paulista, de [[Julio Prestes]], un autre Paulista, per li succedir. L'oligarquia de [[Minas Gerais]] refusèt de sostenir aqueu candidat e formèt una aliança amb lei captaus dau [[Rio Grande do Sul]] e de [[Paraiba]]. Aquela aliança designèt [[Gertulio Vargas]] coma candidat. L'escrutinh foguèt organizat dins de condicions marridas e lei dos camps organizèron de fraudas massivas. [[Julio Prestes|Julio Prestes]] ganhèt l'eleccion mai l'assassinat de [[João Pessoa]], candidat a la vice-presidéncia per l'aliança, entraïnèt una guèrra civila. Sostengut per de tropas venguts dau sud, [[Gertulio Vargas]] capitèt d'ocupar [[Rio de Janeiro|Rio]] e [[Washington Luis]] li laissèt lo poder. === Lo periòde de Getulio Vargas === {{veire|Varguisme}} [[Getulio Vargas]] dirigiguèt Brasil de [[1930]] a [[1954]] (franc dau periòde [[1945]]-[[1950]]) durant tres fasas fòrça diferentas : president d'un regime republican mai e mai autoritari de [[1930]] a [[1937]], dictator dau regime mai ò mens faissista de l'''Estado Novo'' de [[1937]] a [[1945]] e president intervencionista e pròche dei partits de senèstra de [[1950]] a [[1954]]. Sa politica, relativament complèxa e cambiadissa, es dicha [[varguisme]]. Aguèt una influéncia considerabla sus la vida politica brasiliera fins au començament dau sègle XXI. ==== La presa dau poder ==== De [[1930]] a [[1937]], [[Getulio Vargas]] establiguèt pauc a pauc un poder dictatoriau mai ò mens inspirat per lo [[faissisme]] [[Euròpa|europèu]]. Per aquò, li fauguèt eliminar ò neutralizar lei diferentei faccions politicas brasilieras a cha una gràcias au sostèn de l'elèit militar. Ansin, en [[1930]], [[Getulio Vargas|Vargas]] acomencèt de dirigir lo país amb lei ''tenentes'', un grop de militars ostils au regime precedent. En [[1932]], lei liberaus reclamèron una restauracion de la « [[democracia]] liberala » avans de se revòutar. L'insureccion foguèt vencuda mai lo president aprofichèt la situacion per se conciliar seis enemics. En [[1933]], una assemblada constituenta foguèt elegida e lei ''tenentes'' i foguèron batuts per leis elèits regionaus. En [[1934]], permetèt l'adopcion d'una constitucion federala. Leis analfabèts (75% de la populacion) i avián totjorn pas lo drech de vòte mai lei fremas — alfabetizadas — podián d'ara endavant vòtar (èra ja estat lo cas en [[1933]]). [[Getulio Vargas|Vargas]] foguèt tornat elegir president en [[1935]] per un mandat de quatre ans non renovelable. Un axe major de sa politica foguèt de sostenir lo prètz de [[cafè]] que s'èra afondrat après la [[crisi economica de 1929]] (destruccion dei resèrvas... etc.). Pasmens, lo periòde veguèt una aumentacion dei tensions socialas e la naissença d'un movement [[faissisme|faissista]] dirigit per [[Plinio Salgado]]. En decembre de [[1935]], una insureccion militara [[comunisme|comunista]] foguèt esquichada dins la region de Natal après l'enebiment d'un « frònt popular » dirigit per [[Luis Carlos Prestes]]. La repression permetèt a [[Getulio Vargas]] d'afirmar son poder amb de miliers d'arrestacions d'opausants politics e la proclamacion de l'[[estat de sètge]] fins a [[1937]]. Puei, gràcias au sostèn de l'armada, poguèt dissòudre lo Congrès en novembre de [[1937]] e promulgar una constitucion novèla li permetent de gardar lo poder. ==== L'''Estado Novo'' ==== La dictatura de [[Getulio Vargas]] es dicha ''Estado Novo'' en referéncia au regime corporatista d'[[António de Oliveira Salazar]] en [[Portugal|Portugau]]. [[Getulio Vargas|Vargas]] i teniá lei plens poders e seis opausants foguèron sistematicament arrestats. En parallèl, se creèt un culte de la personalitat dau cap presentant coma « l'Apòstol de la Nacion » ò lo « Paire dei Paures ». D'inspiracion [[faissisme|faissista]], aqueu regime s'adreiçava a l'oligarquia, ai classas mejanas e ais obriers urbans. Lo [[proletariat]] rurau e la màger part dei paures dei vilas foguèron negligits. L'''Estado Novo'' favorizèt donc la modernizacion dau país amb la creacion d'un burocràcia pus eficaç, un programa de construccion d'infrastructuras novèlas (pònts, rotas, restancas... etc.), un sostèn afirmat au desvolopament de l'[[industria]] e l'adopcion d'una legislacion sociala relativament avançada dins lo sector industriau. Diplomaticament, lo Brasil de [[Getulio Vargas|Vargas]] se raprochèt dau [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] e de l'[[Itàlia]] de [[Benito Mussolini|Mussolini]] mai se preocupèt de gardar de relacions bònas amb [[Washington]]. Ansin, après l'intrada en guèrra deis [[USA|Estats Units]], Brasil poguèt jónher lo camp deis Aliats sensa dificultat. Un còrs expedicionari de {{formatnum:40000}} òmes foguèt mandat en [[Euròpa]] e combateguèt en [[Itàlia]]. ==== La fin de l'''Estado Novo'' ==== A partir de [[1944]], [[Getulio Vargas|Vargas]] perdiguèt lo sostèn de plusors [[generau]]s e son regime deguèt faciar divèrsei problemas economics. En febrier de [[1945]], foguèt obligat d'organizar l'eleccion d'una novèla assemblada constituenta e d'autorizar la creacion de [[partit politic|partits politics]]. Lei tres pus importants foguèron lo [[Partit Sociau-Democrata (Brasil)|Partit Sociau-Democrata]] (PSD) que gropava lei partisans de [[Getulio Vargas|Vargas]], lo [[Partit Trabalhista Brasilier]] (PTB) qu'èra pròche dei [[sindicat]]s e pas tròp alunchat dau poder e l'[[Union Democratica Nacionala]] (UDN) que gropava leis oposicions liberalas. Per leis eleccions presidencialas, [[Getulio Vargas|Vargas]] chausiguèt de sostenir son ministre de la Guèrra, [[Eurico Dutra]], abandonèt sei posicions [[faissisme|faissistas]] e se raprochèt dei partits de senèstra. En particular, liberèt lei presoniers comunistas arrestats en [[1935]] e obtenguèt lo sostèn de [[Luis Carlos Prestes]]. Pasmens, inquiets d'aquela evolucion, l'armada, [[Eurico Dutra|Dutra]] e lo candidat de l'[[Union Democratica Nacionala|UDN]], [[Eduardo Gomes]], trobèron un acòrd per reversar [[Getulio Vargas|Vargas]] en octòbre de [[1945]]. [[Eurico Dutra|Dutra]] e lo [[Partit Sociau-Democrata (Brasil)|PSD]] ganhèron leis eleccions presidencialas e legislativas. La constitucion novèla intrèt en vigor en [[1946]]. Lo [[federalisme]] e l'exclusion deis analfabèts de la vida politica i èran mantenguts. L'[[Union Democratica Nacionala|UDN]] acceptèt de participar au govèrn fòrça conservador de [[Eurico Dutra|Dutra]]. Tre [[1946]], sa politica entraïnèt d'importantei grèvas generalas organizadas per lo Partit Comunista que foguèt enebit l'annada seguenta. Aquò permetèt a [[Getulio Vargas]] d'èsser tornarmai elegit president dau país en octòbre de [[1950]]. Tornèt lançar l'intervencionisme de l'Estat amb d'investiments publics importants e la creacion de [[Petrobras]] per gerir la produccion nacionala d'[[idrocarbur]]s. Se turtèt a una oposicion acarnada de part dei liberaus de l'[[Union Democratica Nacionala|UDN]] e de [[Carlos Lacerda]]. Aqueu darrier foguèt victima d'una temptativa d'assassinat organizada en [[1954]] per un conselhier dau president. Somat de demissionar, [[Getulio Vargas|Vargas]] refusèt e se suicidiguèt lo 24 d'aost. === Lo Brasil contemporanèu === ==== La presidéncia de Juscelino Kubitschek ==== Après lo lòng periòde de [[Getulio Vargas]], son partit contunièt de dirigir lo país. Pasmens, deguèt tenir còmpte deis interès dei militars e de l'oligarquia que s'opausèron regularament a sa politica jutjada tròp intervencionista. Après un brèu intermèdi [[conservatisme|conservador]] assegurat per lo vice-president [[João Fernandes Campos Café Filho|Café Filho]], [[Juscelino Kubitschek]] ([[Partit Sociau-Democrata (Brasil)|PSD]]) foguèt elegit a la presidéncia. La drecha assaièt de s'i opausar amb un còp d'estat militar mai un segond còp d'estat, legalista, restabliguèt lo poder legitim. Dins aquò, [[Juscelino Kubitschek]] deguèt èsser prudent dins sei chausidas politicas. Nomèt lo cap dei militars legalistas, lo [[generau]] [[Henrique Teixeira Lott]], coma ministre de la Guèrra per tenir l'armada e assaièt de rassegurar l'oligarquia. Centrada sus d'investiments publics importants dins lei sectors de l'[[energia]], dei transpòrts, de l'alimentacion e de l'[[industria]], sa politica economica creèt una creissença fòrça importanta que li permetèt d'estabilizar lo regime, de transferir la [[capitala]] de [[Rio de Janeiro]] a [[Brasilia]] e de favorizar l'industrializacion dau sud. En revènge, lei relacions dau govèrn amb leis institucions internacionalas se desgradèron en causa de l'inflacion e dei deficits dei finanças publicas. En particular, Brasil rompèt amb lo [[FMI]] en [[1959]]. ==== Lei presidéncias de Janio Quadros e de João Goulart ==== En octòbre de [[1960]], [[Janio Quadros]], un Paulista de l'[[Union Democratica Nacionala|UDN]], foguèt elegit a la presidéncia. Au contrari de [[Juscelino Kubitschek|Kubitschek]], la basa de son programa èra de redurre lei despensas e de restablir de relacions bònas amb leis institucions financieras internacionalas. Pasmens, aviá ges de majoritat parlamentària per menar sa politica e sei projèctes finiguèron per irritar una partida deis elegits de drecha. Ansin, foguèt obligat de demissionar en aost de [[1961]]. [[Janio Quadros|Quadros]] foguèt remplaçat per son vice-president [[João Goulart]], pròche dei partits de senèstra. Pasmens, lei militars èran ostils ai partits progressistas e afirmèron son poder amb l'impausicion de plusors reformas [[constitucion]]alas decididas per l'Estat-Major : limitacion dei poders presidenciaus, creacion d'un pòste de Premier Ministre... etc. Per complicar la posicion de [[João Goulart|Goulart]], lei partits de senèstra se devesiguèron entre moderats e radicaus, çò que privèt lo president d'una majoritat establa. Incapable de dirigir lo país, [[João Goulart|Goulart]] adoptèt una politica populista per ganhar lo sostèn dau pòble. En particular, organizèt d'importantei manifestacions de sei partisans per demostrar sa fòrça. Aquò li permetèt d'annular lei reformas impausadas per lei militars en [[1963]] mai inquietèt l'oligarquia e leis [[USA|Estats Units]]. Ansin, après una campanha de destabilizacion organizada per la [[CIA]] e l'armada, un còp d'estat militar prenguèt lo poder lo 31 de març de [[1964]]. ==== Lo regime militar ==== Lei militars dirigiguèron Brasil de [[1964]] a [[1985]]. Reprimiguèron lei movements de senèstra e eliminèron divèrsei guerilhas [[comunisme|comunistas]]. En economia, adoptèron una politica fòrça liberala que conoguèt de succès importants fins a [[1974]] avans d'intrar en crisi e d'entraïnar l'afondrament dau regime. En abriu de [[1964]], lo pensament principau dei militars èra de luchar còntra lo « perilh comunista ». Organizèron donc un aparelh repressiu per eliminar seis opausants e susvelhar la [[premsa]]. Pasmens, mantenguèron una façada constitucionala e organizèron un sistèma de rotacion dei generaus-presidents que se succediguèron a la tèsta de l'Estat. Lei partits politics foguèron tornats organizar a l'entorn de l'[[Aliança Renovatritz Nacionala]] (Aréna, pro-governamentala) e dau [[Movemement Democratic Brasilier]] (MDB, gropament deis oposicions toleradas). Puei, una constitucion legitimèt lo regime novèu en [[1967]]. Entre [[1968]] e [[1972]], plusors sindicats ò movements politics organizèron de grèvas generalas ò de guerilhas que foguèron esquichadas. En matèria d'economia, lei militars laissèron la direccion deis afaires a de liberaus que se preocupèron de redurre lei despensas e lei deficits. De [[1968]] a [[1974]], aquela politica conoguèt un succès flamejaire amb de taus de creissença anuaus superiors a 10% en despiech d'una aumentacion d'inegalitats ja fòrça importantas. Pasmens, a partir de [[1974]], aquela politica mau capitèt de sostenir lo desvolopament dau país que conoguèt una tiera de crisis. Lei militars assaièron de resòuvre aqueu problema amb un retorn deis investiments publics mai aquò mau capitèt. A partir de [[1980]], lo [[caumatge]], l'[[inflacion]] e lo deute public aumentèron tornarmai. En parallèl, lei metòdes de contestacion de l'oposicion s'adaptèron a la dictatura e un sindicalisme pus dinamic capitèt d'organizar tornarmai de grèvas generalas per melhorar lei condicions de trabalh, especialament dins l'industria en [[1978]]-[[1979]]. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] dich Lula ne foguèt una dei figuras majoras. Tre [[1979]], lei militars deguèron acceptar d'aleujar lei limits impausats au país, liberar lei presoniers politics e autorizar la formacion de partits novèus coma lo [[Partit dei Trabalhaires]]. De mai, lei partits dau periòde militar cambièron de nom : l'Aréna venguèt lo [[Partit Democratic Sociau]] (PDS) e lo MDB lo [[Partit dau Movement Democratic Brasilier]] (PMDB). Après de resultats encoratjants en [[1982]], l'oposicion capitèt de se regropar en [[1983]]. En [[1984]], lei manifestacions còntra lo regime se multipliquèron e reüniguèron mai d'un milion de personas dins lei vilas pus grandas. En mai d'aquò, d'escandòls de corupcion impliquèron plusors caps importants dau regime militar. Aquò entraïnèt una scission au sen dau [[Partit Democratic Sociau|PDS]] menada per [[José Sarney]] que jonhèt l'oposicion. Sensa sostèn politic, lei militars laissèron lo poder. En genier de [[1985]], acceptèron l'organizacion d'una eleccion presidenciala e i presentèron ges de candidat. ==== Lo retorn de la democracia ==== Leis eleccions presidencialas de genier de [[1985]] foguèron ganhadas per un ancian ministre de [[Getulio Vargas]], [[Tancredo Neves]], que moriguèt avans son investidura. Foguèt remplaçat per son vice-president [[José Sarney]] que s'ocupèt de restablir la democracia. Una [[constitucion]] novèla, adoptada en [[1988]], reafirmèt lo [[federalisme]] e lo ròtle economic de l'Estat dins lei sectors estrategics, establiguèt lo sufragi universau e reconoguèt lo drech de grèva. En revènge, lo rèsta dau mandat Sarney foguèt endecat per d'escandòls recurrents de corupcion. ==== Lei presidéncias de Fernando Collor e de Fernando Henrique Cardoso ==== De [[1990]] a [[2002]], Brasil foguèt dirigit per tres presidents de drecha que menèron de politicas liberalas basadas sus una reduccion dei despensas e una demenicion de l'importància economica dau sector public. Lo premier foguèt [[Fernando Collor de Mello]] que lancèt un plan « reconstruccion nacionala » per arrestar l'[[inflacion]]. Agantèt son objectiu mai entraïnèt una recession economica e una aumentacion dau [[caumatge]]. Puei, tocat per d'escandòls de corupcion, foguèt obligat de demissionar en [[1992]]. Son vice-president, [[Itamar Franco]], li succediguèt. Lancèt un segond plan d'estabilizacion de l'inflacion. En [[1994]], foguèt batut per lo sociau-democrata [[Fernando Henrique Cardoso]]. Pasmens, sensa majoritat establa, [[Fernando Henrique Cardoso|Cardoso]] deguèt se contentar d'obtenir lo sostèn dei conservador en favor de lèis destinadas a redurre lo nombre de foncionaris. ==== La presidéncia de Lula ==== En [[2002]], lo candidat dau [[Partit dei Trabalhaires]], [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula]], foguèt elegit a la presidéncia amb 61,3% dei sufragis exprimits au segond torn. Leis inegalitats fòrça importantas de la societat brasiliera aguèron un ròtle major dins sa victòria car lei politicas de sei predecessors leis avián agravadas. Pasmens, batuts en [[1989]], en [[1994]] e en [[1998]] per lei candidats de drecha sostenguts per l'oligarquia, [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula]] deguèt adoptar una politica prudenta. Fins a [[2003]], lo president novèu contunièt de respectar leis exigéncias dau [[FMI]]. Donèt un aspèct pus sociau a sa presidéncia a partir de [[2004]]. En particular, creèt d'importants programas nacionaus destinats a redurre leis inegalitats e a melhorar l'educacion au sen dei classas pus pauras. Pasmens, sa politica economica s'adreicèt finalament largament ai classas mejanas que veguèron son nivèu de vida aumentar d'un biais important durant son mandat. Tornat elegir en [[2006]] sensa dificultat mai son segond mandat foguèt ensornit per d'afaires de corupcion. ==== Brasil dempuei 2010 ==== En [[2010]], [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula]] laissèt lo poder a sa cap de gabinet, [[Dilma Rousseff]], que foguèt aisament elegida a la presidéncia amb 56% dei votz au segond torn. Contunièt la politica de son predecessor mai la multiplicacion deis afaires de corupcion tocant son partit e leis efècts de la [[crisi economica de 2008]] minèron son autoritat. En [[2014]], foguèt tornada elegir just just dins un contèxte economic fòrça malaisat (baissa dei prètz dei matèrias premieras, aumentacion dau caumatge, ges de creissença... etc.). Decidiguèt alora d'adoptar una politica de rigor e de suprimir la màger part dei programas sociaus creats durant lo periòde Lula. Pasmens, aquelei mesuras an agravat la situacion e devesit la majoritat presidenciala. Sensa sostèn parlamentari e tocada per d'escandòls de corupcion novèus ([[afaire Petrobras]]), es en cors de destitucion. == Politica == {{Veire|Lista dels presidents de Brasil}} Segon la [[Constitucion]] de [[1988]], Brasil es una republica federativa presidencialista. La constitucion de [[1988]] dona d{{'}}amples poders al govèrn federal, e lo [[Lista dels presidents de Brasil|president]] e lo vicepresident<ref>http://www.presidencia.gov.br/espanhol/Estructura/</ref> son elegits amassa per [[vòte popular]] per un periòde de quatre ans. Lo president a un poder executiu important qu{{'}}es a l{{'}}encòp [[cap d'Estat|cap d{{'}}Estat]] e [[cap de govèrn]], e a la facultat de designar lo govèrn. Lo sistèma es inspirat pel modèl [[Estats Units d'America|nòrd-american]]. Malgrat aiçò, lo sistèma legal brasilièr seguís la tradicion romana-germanica. Actualament Brasil es governat per [[Dilma Rousseff]],<ref>http://www.presidencia.gov.br/presidente/</ref> la primièra femna president del país. Lo vicepresident es [[Michel Temer]]. De manièra simultànea a las eleccions presidencialas, son elegits los membres del Congrès Nacional de Brasil, sèti del [[poder legislatiu]], dividit en doas cambras parlamentàrias: la Cambra dels Deputats,<ref>http://www2.camara.gov.br/conheca</ref> que sos membres an mandat de quatre ans,<ref>http://www2.camara.gov.br/internet/conheca/comofunciona.html</ref> e lo Senat Federal,<ref>http://www.senado.gov.br/sf/senado/senado.asp</ref> que sos membres an de mandats de uèch ans e son renovats en un tèrç e dos tèrces alternativament cada quatre ans. S{{'}}elegisson actualament 81 senadors (tres per cada [[Estats de Brasil|estat]] e tres per lo Districte Federal) e 513 deputats. Los deputats son elegits mejançant la representacion proporcionala e los senadors segon lo metòde de l{{'}}escrutinh uninominal majoritari. Finalament, i a lo [[poder judiciari]], que son instància maximala es lo Tribunal Federal Suprèm, responsable d{{'}}interpretar la Constitucion Federala,<ref>https://web.archive.org/web/20110107102633/http://www.constitution.org/cons/brazil.htm</ref> e integrat per onze ministres a vida designats pel president, amb aprobacion del Senat. La carga de ministre del Suprèm Tribunal es vitalícia. Lo poder judicial compren tanben lo Tribunal Superior de Justícia, lo Tribunal Superior del Trabalh, lo Tribunal Superior Electoral e lo Tribunal Superior Militar. Totes jutjan en darrièra instància las matèrias de las siás qualificacions. <gallery mode="packed"> Palácio da Alvorada, Presidential residence, 1957.jpg|Lo '''Palácio da Alvorada''', residéncia oficiala dau president. Brazilian National Congress.jpg|Lo '''Congresso Nacional''', lo parlament bicameral de Brasil. Supremo Brasil.jpg|Lo '''Supremo Tribunal Federal''', lo cort major de Brasil. </gallery> == Geografia == {{veire|Estats de Brasil}} [[Fichièr:Brazil in South America (relief) (-mini map).svg|thumb|Carta de Brasil.]] La [[geografia]] es divèrsa, amb païsatges [[clima semiàrid|semiàrids]], [[montanha|montanhoses]], [[clima tropical|tropicals]], subtropicals, e amb climas que vàrian del sec al pus umid [[clima eqüatorial]]. Contrastan tanben lo clima mai doç de la [[Region Sud (Brasil)|Region Sud]] amb son [[clima subtropical]] e [[gelada]]s frequentas. Al Brasil se tròban divèrses recòrds de la geografia mondiala, coma la region del [[Pantanal]] en [[Mato Grosso do Sul]] e [[Mato Grosso]], un dels màgers airals immergits del mond, considerada per l{{'}}[[UNESCO]] coma resèrva de la [[biosfèra]]; l{{'}}[[illa del Bananal]], al [[riu Araguaia]], la pus granda illa fluviala del mond; l{{'}}[[illa de Marajó]], la pus granda illa maritimo-fluviala del mond; las [[illas Anavilhanas]], l{{'}}[[archipèla]] fluvial pus grand del mond, localizadas dins lo [[fluvi]] d{{'}}[[Amazonas]], qu{{'}}es lo pus grand en volum d{{'}}aiga e lo pus long del mond.<ref>http://noticias.uol.com.br/ultnot/cienciaesaude/ultnot/reuters/2007/06/01/ult4296u177.jhtm</ref>{{,}}<ref>http://opovo.uol.com.br/opovo/brasil/704392.html</ref> '''Ciutats mai grandas''' - (abitants en [[2005]]) * [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] - (10 927 985) * [[Rio de Janeiro (ciutat)|Rio de Janeiro]] - (6 094 183) * [[Salvador (Brasil)|Salvador]] - (2 673 560) * [[Belo Horizonte]] - (2 375 329) * [[Fortaleza]] - (2 374 944) * [[Brasília]] - (2 333 108) * [[Curitiba]] - (1 757 904) {{-}} == Economia == Brasiu possedìs la principau economia d'America de Sud. La majoritat de l’industria se concentra à S., sustot dins las provìncias de Sant-Paul, Parana e Minas. Lo Nòrd-Èst e l’Amazone son mens desvolopats, quitament se aver recebut d'inversions. Un programa d'estabilizacion foguèt realizat en 1990-2002 per mestrejar l'inflacion. Lo païs es un productor màger de cana de sucre (sustot pau produccion de biocombustible) e lo sossòu fornìs de fèrre, manganesa, petròli e diamants. Lo sector deus servicis se desvolopa gràcias au torisme e tecnologias novèlas (competèncias avançadas dins lo domeni medicau e lo clonatge de bèstias). Exportacions : equipaments de transport, minerau de fèrre, sòja, cauçaduras, cafè, automobilas... Per redusir la dependència deu petròli importat, lo govèrn federau a desvolopat la production d'energia idroelectrica (grands paissièras) ò nucleara (Estat de Rio de Janeiro). {{Veire|Economia de Brasil}} == Cultura == [[Fichièr:Roda de capoeira1.jpg|thumb|right|[[Brasilièrs]] practicant la [[capoeira]].]] A causa de las siás dimensions [[continent]]alas, Brasil es un país amb una rica diversitat de culturas, que sintetizan las divèrsas [[etnia]]s que forman lo pòble brasilièr. Per aquela rason, existís pas una cultura brasilièra omogenèa, mas un mosaïc de divèrses corrents culturals que forman, amassa, la cultura de Brasil. Es de notar que, après mai de tres sègles de [[colonizacion]] [[Portugal|portuguesa]], la [[cultura de Brasil]] es, majoritàriament, de raiç lusitana. Es justament aquel eiretatge cultural lusitan que compausa l{{'}}unitat de Brasil: son d{{'}}etnias diferentas, malgrat aiçò, totes parlan la meteissa lenga<ref>{{en}} [[Gilberto Freyre|Freyre, Gilberto]]. [https://web.archive.org/web/20080411100849/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022 L{{'}}experiéncia afrobrasilièra - l{{'}}influéncia africana en la cultura brasilièra]. [[UNESCO]], mai–junh de 1986. Obtengut lo [[16 d'agost|16 d{{'}}agost]], [[2007]].</ref> (es a dire portugués) e, gaireben totes, son [[cristianisme|crestians]], amb ampla predominança de [[catolicisme|catolics]]. Aquela egalitat lingüistica e [[religion|religiosa]] es un fach rar per un país immens coma Brasil. E mai siá un país de colonizacion portuguesa, d{{'}}autres grops etnics daissèron d{{'}}influéncias prigondas dins la cultura nacionala, en se destacant los pòbles [[indigèna]]s, los [[Africa|africans]], los d{{'}}[[Itàlia|italians]] e los d{{'}}[[Alemanha|alemands]]. Las influéncias indigènas e africanas daissèron de marcas dins lo domeni de la [[musica]], de la [[cosina]], del [[folclòre]], dins los caractèrs emocionals e dins las fèstas popularas de Brasil. Es evident que qualques regions recebèron una màger contribucion d{{'}}aqueles pòbles: los estats del [[Region Nòrd de Brasil|Nòrd]] an fòrta influéncia de las culturas indigènas, mentre que de regions del [[Region Nòrd-èst de Brasil|Nòrd-èst]] an una cultura fòrça africanizada. Mentre que mai al sud de Brasil, la cultura es mai europeïzada. Dins lo [[Region sud de Brasil|Sud]] del país las influéncias de l{{'}}immigracion italiana e alemanda son evidentas, que siá dins la cosina, la musica, las abituds e l{{'}}aparéncia fisica de las personas. D{{'}}autras etnias, coma los [[arabi]]s, [[Espanha|espanhòls]], [[Polonha|poloneses]] e [[Japon|japoneses]] contribuiguèron tanben a la cultura de Brasil, malgrat aiçò, d{{'}}un biais pus limitat. === Patrimòni istoric === {{ortografia}} [[Fichièr:Ouro Preto November 2009-11.jpg|thumb|[[Ouro Preto]] es un [[Patrimòni de l'Umanitat|Patrimòni de l{{'}}Umanitat]] segon l{{'}}[[UNESCO]].]] L{{'}}interès oficial per la preservacion del patrimòni istoric e artistic en Brasil comencèt amb l{{'}}institucion en [[1934]] de l{{'}}« Inspeccion del Monuments Nacionals ». Puèi lo « Servici del Patrimòni Istoric e Artistic Nacional » i succediguèt, e uèi lo sector es administrat nacionalament pel [[Institut del Patrimòni Istoric e Artistic Nacional]] (IPHAN), que possedís ja mai de {{formatnum:20000}} bastissas tombados, 83 ostals de camp e conjunts urbans, {{formatnum:12517}} ostals de camp arqueologic donat de nauta, mai d{{'}}un milion d{{'}}objèctes arrolados, en comprenent l{{'}}acervo museológico, près de {{formatnum:250000}} volums bibliográficos e vasta documentacion arquivística.<ref>[http://www.cultura.gov.br/web/?p=719 Ministèri de la Cultura.]</ref> Tradicions imateriais coma lo samba de ròda del [[Recôncavo Baiano]] e l{{'}}art grafic e pintura corporala dels indians [[Wajapi]] de l{{'}}Amapá tanben ja foguèron reconegudas coma [[Patrimòni de l'Umanitat|Patrimòni de l{{'}}Umanitat]] per l{{'}}[[UNESCO]]. Tanben los estats e qualques municipalitats possedisson ja d{{'}}instàncias pròprias de preservacion e l{{'}}interès dins aquel airal a crescut los darrièrs ans. Encara amb l{{'}}intensa activitat dels organs oficials, lo patrimòni nacional sofrís encara frequent depredação e a la siá proteccion e sustentabilidade limitadas per l{{'}}escassesa de budgèts e per la fauta de consciéncia de la populacion envèrs la riquesa de la siá eiretatge culturala e artistica e envèrs lo besonh d{{'}}un despartiment de responsabilitats per la siá salvaguarda efectiva a tèrme long.<ref>de Almeida, Luiz Fernando. ''O Brasil e os Desafios do Patrimônio'' (''Brasil i los Desafiaments del Patrimòni''). Portal del Ministèri de la Cultura, 13 de genièr de 2007.</ref> Lo patrimòni istoric brasilièr es un dels pus ancians d{{'}}[[America]], en essent risi mai que mai en relíquias d{{'}}art e arquitectura barròcas, concentradas sustot dins l{{'}}estat de [[Minas Gerais]] ([[Ouro Preto]], [[Diamantina]], [[São João del Rei]], [[Sabará]], [[Congonhas]], etc.) e en de centres istorics de [[Recife]], [[São Luís (Brasil)|São Luís]], [[Salvador (Bahia)|Salvador]], [[Olinda]], [[Santos]], entre d{{'}}autras vilas. Possedís tanben dins los grands capitals nombroses e d{{'}}importantas bastissas d{{'}}[[arquitectura eclectica]], de la transicion entre los sègles {{s|XIX}} e {{s|XX}}, e de [[Arquitectura modèrna en Brasil|arquitectura modernista]], ont [[Brasilia]], lo sieu exemple màger, es l{{'}}unica vila modèrna del mond reconeguda per l{{'}}UNESCO coma Patrimòni Cultural de l{{'}}Umanitat en foncion de la siá arquitectura, expression de la cultura brasilièra avalorada internacionalament. I a tanben diversitat dins d{{'}}ostals de camp arqueologic, coma lo trobat en lo sud de l{{'}}estat del [[Piauí]]: [[Parque Nacional da Ressèga de la Capivara|Serra da Capivara]]. Los problèmas afrontats per la majoritat dels ostals de camp arqueologic brasilièrs afèctan pas los mai de 600 ostals de camp que son en lo [[Parque Nacional da Ressèga da Capivara]], en lo [[Piauí]]. Localizat dins un airal de {{unitat|130000|ha}} lo Parque Nacional da Ressèga da Capivara es un exemple de conservacion del patrimòni istoric e artistic nacional. En [[1991]], foguèt consagrat Patrimòni Mondial per l{{'}}Unesco. La [[Ressèga da Capivara]] es una dels airals mai protegits de Brasil, doncas es jos la gàrdia de l{{'}}Iphan, Ministèri del Mitan ambient (MMA), Fundahm e del [[Ibama]] local, qu{{'}}a poder de polícia. En aquel meteis airal se localiza lo Musèu de l{{'}}Òme American, ont se tròba çò de mès de vièlh [[fossil]] uman trobat en America e lo segond mai vièlh del mond. === Espòrt === [[Fichièr:Abertura_Jogos_Panamericanos_1_13072007.jpg|thumb|Cerimônia De Dubertura dels [[de Jòcs de Pan-american de 2007]].]] Lo [[fotbòl]] es l{{'}}espòrt pus important en Brasil. La seleccion brasilièra de fotbòl es considerada la melhora del mond en detenent cinc còps lo títol de campion. Autres espòrts a grand pes dins lo país coma lo basketeball, lo volleyball, lo tennis, lo futsal, d{{'}}espòrts radicales, entre unes autres. Brasil aculhís ja divèrses eveniments esportius d{{'}}ample escalièr: lo país organizèt a [[Copa del Mond FIFA de 1950]] e foguèt causit per aculhir a [[Copa del Mond FIFA de 2014]]. [[São Paulo]] organizèt los [[de Jòcs de Pan-american de 1963]] e lo [[Rio de Janeiro]] recebèt los [[de Jòcs de Pan-american de 2007]]. Brasil ensaja a l{{'}}ora d{{'}}ara pel quatren còp lo drech de recebre los [[de Jòcs Olimpics d{{'}}Estiu de 2016]]. {{-}} === Lenga oficiala === [[Fichièr:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|center|thumb|upright=3|Païses e de regions ont la lenga portuguesa es parlada lo possedís status oficiala.]] La lenga oficiala de Brasil es lo [[lenga portuguesa|portugués]], idiòma parlat e escrit per l{{'}}immensa majoritat de la populacion. Lo portugués es la lenga usada dins las institucions d{{'}}ensenhament, dins los mejans de comunicacion e dins los negòcis. Brasil es l{{'}}unic país de [[lenga portuguesa]] de las [[Americas]]. L{{'}}idiòma parlat e escrit en Brasil diferís leugièrament de l{{'}}utilizat en [[Portugau]] e dins los autres païses [[lusofòn]]s. En rason de las diferéncias geograficas e culturalas entre Brasil e Portugau, e tanben de las divèrsas politicas lingüisticas bastidas pels dels païses a l{{'}}ample dels ans, lo [[portugués brasilièr]] e lo [[portugués europèu]] ne l{{'}}evolucionèron de forma uniformi. I a fòrça divergéncias entre las nòrmas cultas de las de las variantas de la lenga, sustot que se fa referéncia en el la la fonética, a l{{'}}ortografia e al sistèma pronominal. Encara aital, de talas diferéncias en lo comprometon la compreneson mutuau. I a encara divèrsas [[Portugués brasilièr|variacions dialectalas intèrnas al portugués brasilièr]], que se connèctan sustot la diferéncia regionala e sociala. Lo [[LIBRAS|lengatge brasilièr de senhals]] es tanben considerat un mejan legal de comunicacion dins lo país. === Lengas indigènas e d{{'}}immigrants === S{{'}}estima qu{{'}}a l{{'}}epòca del Descobrimento, se parlava mai de mila lengas en Brasil. A l{{'}}ora d{{'}}ara, aqueles idiòmas son redusits a 180 lengas. De las 180 lengas, sonque 24—o 13 %—an mai de mila locutors; 108 lengas—o 60 %—an entre cent e mila locutors; del temps que 50 lengas—o 27 %—an mens de 100 locutors e la mitat d{{'}}aquelas—o 13 %—an mens de 50 locutors, çò que mòstra qu{{'}}una granda part d{{'}}aqueles idiòmas son en risc seriós d{{'}}escandilhament. Los primièrs ans de colonizacion, las lengas indigènas èran parladas inclusivament pels colons portugueses, qu{{'}}adoptèron un idiòma mixte basat en la lenga tupi. Per èsser parlada per gaireben totes los abitants de Brasil, demorèt coneguda coma [[lenga generala]]. Malgrat aiçò, al sègle {{s|XVIII}}, la lenga portuguesa se faguèt oficiala de Brasil, çò que culminèt en la gaireben desaparicion d{{'}}aquela lenga comuna. Amb lo transcórrer dels sègles, los indians foguèron exterminats o aculturats per l{{'}}accion colonizadora e, amb aiçò, de centenats dels sieus idiòmas foguèron extints. A l{{'}}ora d{{'}}ara, los idiòmas indigènas son parlats sustot en lo [[Região Norte don Brasil|Nòrd]] e [[Região Centri-Oeste don Brasil|Centri-Oèst]]. Las lengas pus parladas son del tronc [[Tupi-guarani]]. De mai de las desenas de lengas autoctònas, de [[dialècte]]s d{{'}}origina alloctònas son parlats en de colònias ruralas mai isoladas del [[Sud de Brasil|Brasil meridional]], sustot lo [[hunsrückisch]] e lo [[talian]] (o [[vènet|vènet brasilièr]]), d{{'}}originas [[Lenga alemanda|alemanda]] e [[Lenga italiana|italiana]], respectivament.<ref>DW-World.de, ''[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,1174391,00.html L{{'}}alemand lusitano del Sud de Brasil]''</ref>{{,}}<ref>[http://www.labeurb.unicamp.br/elb/europeias/talian.htm Lo Talian.]</ref> == Referéncias == {{referéncias}} == Ligams extèrnes == * [http://www.brasil.gov.br Govèrn de Brasil], en portugués. * [http://www.turismo.gov.br/ Ministèri de Torisme de Brasil] en portugués, anglés, francés, castelhan, italian, alemand <div class="Boita de fusion"> {{boita de navigacion Estats membres OAS}} {{America del Sud}} </div> {{Portal Brasil}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Brasil|*]] qvuwkah74f6m4di69n71t1fib31f22n 0 55663 2504384 2504346 2026-07-11T14:20:52Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2504384 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox vila occitana d'Aran |nom=Arres |escut=Escut_d'Arres.svg |imatge=Localització d'Arres respecte de la Vall d'Aran.svg|130px |cp=25551 |ine=25031 |terçon=[[Lairissa]] |cònsol=Pere Castet Farré ([[Convergéncia Democratica Aranesa|CDA]])<ref>[http://municat.gencat.cat/upload/descarregues/ajuntaments.xls Lista des alcades suth site Municat]</ref> |mandat=1995-2027 |latitud=42.756944 |longitud=0.712222 |alt mej=1224 |alt mini= |alt maxi= |gentilici= |km²=11.57 |sens={{popes25|031}} |data-sens={{popes25|0}} |dens={{ #expr: ({{popes25|031}}/11.57) round 2 }} ||panorama=Bassa d´Arres 40,5x30,5.jpg|lengeda_panorama=Arres, Val d'Aran.|sit=[http://www.arres.cat/ arres.cat]}} '''Arres''' ei un [[municipi]] dera [[Val d'Aran]] en eth terçon de [[Lairissa]]. Dividit en dus pòbles, [[Arres de Jos]] (on es eth sèti deth municipi) e [[Arres de Sus]], s'atròba essenciaument sus era riba dreta de [[Garona]] ([[Era Bordeta]] ei sus era riba esquèrra). {{entpopcat}} == Istòria == Era glèisa parroquiau de Sant Joan ei enter [[Arres de Jos]] e [[Arres de Sus]]. Data de cap a [[1816]] o [[1817]].<ref>[http://www.grec.net/cgibin/ggcc01cl.pgm?USUARI=&SESSIO=&PGMORI=&NDCHEC=0604382 GREC].</ref>{{,|}}<ref name=Madoz /> === Toponimia === ''Arres'' qu'ei atestat en 1298.<ref name=vallsitaberner>“30 de juliol de 1298. Arnau de Sant Marsal, procurador i lloctinent del rei de Mallorca en la vall d'Aran, promet als cònsuls i jurats de les viles d'aquesta de guardà'ls-hi els bons usos i costums que el rei d'Aragó els hi havia mantingut; prometent ells pagar integrament els rèdits i drets que aquell solía rebre en dita vall.”. Ferran Valls i Taberner. ''Privilegis i ordinacions de les Valls Pirenenques. I. Vall d'Aran.'' Barcelona: Impremta de la Casa de Caritat. 1915. pp. 8-11. https://archive.org/details/privilegisiordin01vall/page/8/mode/2up Legir en linha sus l'Internet Archive].</ref> En espanhòl s’escriu ''Arrés''.<ref name=Madoz>{{Madoz|ARRES|5|5|12|1320}}</ref> </br> Era prononciacion qu'ei ['ares]. Que son enviroats per un gran bòsc. Era explica que ven d'era lenha o husta perida, cussoada, correspondent ath basc soletin ''(egur) arro'', basc comun ''(h)arro'', « mòth, cavat, voide » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II p. 250, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=250&columna=a&linia=42&terme=ARRES</ref>. Véder [[Alt Àneu|Àrreu]]. ===Conses (Alcaldes)=== {{ElegitDebuta |insee=|Títol= Lista des alcaldes}} |- | align="left"| [[1995]] || - ||align="center"| Pere Castet Farré || CiU / CDA |- | align="left"| [[1983]] || [[1995]] ||align="center"| Juan Josep Cortes Abella || Independent |- | align="left"| [[1979]] || [[1983]] ||align="center"| Eduard Castet Monge || Independent {{ElegitFin}} == Politica == Eleccions de 2023: CDA se guanhe es tres regidors. Eleccions de 2019: er ajuntament a 3 còssos o regidors. CDA se guarde eth municipi.<ref>[http://aplicacions.municat.gencat.cat/index.php?page=Eleccions&mostraEns=2503130008 ''Municat''.]</ref> {| class="wikitable" |- ! Parti ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 32 | 61,54 % | 2 |- | [[Unitat d'Aran]] | 19 | 36,54 % | 1 |} Eleccions de 2015:[[File:Arres Còssos 2015.svg|thumb|right|120px|Arres 2015<br/>CDA:2 PP:1]]L'ajuntament a 3 còssos o regidors. {| class="wikitable" |- ! Parti ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 25 | 59,52 % | 2 |- | [[Partit Popular]] | 15 | 35,71 % | 1 |} Eleccions de 2011: {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Regidors |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 27 | 54% | 2 |- | [[Unitat d'Aran]] | 2 | 4 % | 0 |- | [[Partit Popular]] | 21 | 42 % | 1 |} == Administracion == Eth caplòc ei eth pòble d'[[Arres de Jos]]. == Demografia == Era populacion ei de {{formatnum:{{popes25|031}}}} abitants ({{popes25|0}}). {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolucion demografica ![[1900]] !! [[1930]] !! [[1950]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1986]] !! [[2009]] |- | align=center|101|| align=center|212|| align=center|129|| align=center|61|| align=center|53|| align=center|49|| align=center|68 |} Populacion des pòbles en {{popese25|0}}: * [[Arres de Jos]]: {{formatnum:{{popese25|031000100}}}} * [[Arres de Sus]]: {{formatnum:{{popese25|031000200}}}} * [[Era Bordeta]]: {{formatnum:{{popese25|031000300}}}} == Eraldica == Arres a dus escuts, un quadrilaterau a la mòda catalana, un normau segontes era tradicion aranesa. <gallery> Escut_Aranés_d'Arres.svg|Escut d'Arres Escut d'Arres (Val d'Aran, Occitània).png|Escut catalan d’Arres<ref>[http://escuts.wikispaces.com/Arres Escuts i banderes oficials de Catalunya]</ref> </gallery> == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20100308181405/http://arres.ddl.net/ Siti oficiau deth municipi] * [http://www.idescat.cat/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&V1=25031 Ficha estatistica IDESCAT] * [https://web.archive.org/web/20240510140920/http://www.icc.cat/content/download/18362/59027/file/arres.pdf Toponimia deth municipi d'Arres] == Referéncies == <references/> {{Municipi aranés}} {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Municipi aranés]] paoymaeb8uvkwbeo7719y570sdm2w5h 2504385 2504384 2026-07-11T14:31:29Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2504385 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox vila occitana d'Aran |nom=Arres |escut=Escut_d'Arres.svg |imatge=Localització d'Arres respecte de la Vall d'Aran.svg|130px |cp=25551 |ine=25031 |terçon=[[Lairissa]] |cònsol=Pere Castet Farré ([[Convergéncia Democratica Aranesa|CDA]])<ref>[http://municat.gencat.cat/upload/descarregues/ajuntaments.xls Lista des alcades suth site Municat]</ref> |mandat=1995-2027 |latitud=42.756944 |longitud=0.712222 |alt mej=1224 |alt mini= |alt maxi= |gentilici= |km²=11.57 |sens={{popes25|031}} |data-sens={{popes25|0}} |dens={{ #expr: ({{popes25|031}}/11.57) round 2 }} ||panorama=Bassa d´Arres 40,5x30,5.jpg|lengeda_panorama=Arres, Val d'Aran.|sit=[http://www.arres.cat/ arres.cat]}} '''Arres''' ei un [[municipi]] dera [[Val d'Aran]] en eth terçon de [[Lairissa]]. Dividit en dus pòbles, [[Arres de Jos]] (on es eth sèti deth municipi) e [[Arres de Sus]], s'atròba essenciaument sus era riba dreta de [[Garona]] ([[Era Bordeta]] ei sus era riba esquèrra). {{entpopcat}} == Istòria == Era glèisa parroquiau de Sant Joan ei enter [[Arres de Jos]] e [[Arres de Sus]]. Data de cap a [[1816]] o [[1817]].<ref>[http://www.grec.net/cgibin/ggcc01cl.pgm?USUARI=&SESSIO=&PGMORI=&NDCHEC=0604382 GREC].</ref>{{,|}}<ref name=Madoz /> === Toponimia === ''Arres'' qu'ei atestat en 1298.<ref name=vallsitaberner>“30 de juliol de 1298. Arnau de Sant Marsal, procurador i lloctinent del rei de Mallorca en la vall d'Aran, promet als cònsuls i jurats de les viles d'aquesta de guardà'ls-hi els bons usos i costums que el rei d'Aragó els hi havia mantingut; prometent ells pagar integrament els rèdits i drets que aquell solía rebre en dita vall.”. Ferran Valls i Taberner. ''Privilegis i ordinacions de les Valls Pirenenques. I. Vall d'Aran.'' Barcelona: Impremta de la Casa de Caritat. 1915. pp. 8-11. https://archive.org/details/privilegisiordin01vall/page/8/mode/2up Legir en linha sus l'Internet Archive].</ref> En espanhòl s’escriu ''Arrés''.<ref name=Madoz>{{Madoz|ARRES|5|5|12|1320}}</ref> </br> Era prononciacion qu'ei ['ares]. Que son enviroats per un gran bòsc. Era explica que ven d'era lenha o husta perida, cussoada, correspondent ath basc soletin ''(egur) arro'', basc comun ''(h)arro'', « mòth, cavat, voide », en relacion tanben damb era idèa « agre, desèrt, arrossit » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II p. 250, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=250&columna=a&linia=42&terme=ARRES</ref>. Véder [[Alt Àneu|Àrreu]]. ===Conses (Alcaldes)=== {{ElegitDebuta |insee=|Títol= Lista des alcaldes}} |- | align="left"| [[1995]] || - ||align="center"| Pere Castet Farré || CiU / CDA |- | align="left"| [[1983]] || [[1995]] ||align="center"| Juan Josep Cortes Abella || Independent |- | align="left"| [[1979]] || [[1983]] ||align="center"| Eduard Castet Monge || Independent {{ElegitFin}} == Politica == Eleccions de 2023: CDA se guanhe es tres regidors. Eleccions de 2019: er ajuntament a 3 còssos o regidors. CDA se guarde eth municipi.<ref>[http://aplicacions.municat.gencat.cat/index.php?page=Eleccions&mostraEns=2503130008 ''Municat''.]</ref> {| class="wikitable" |- ! Parti ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 32 | 61,54 % | 2 |- | [[Unitat d'Aran]] | 19 | 36,54 % | 1 |} Eleccions de 2015:[[File:Arres Còssos 2015.svg|thumb|right|120px|Arres 2015<br/>CDA:2 PP:1]]L'ajuntament a 3 còssos o regidors. {| class="wikitable" |- ! Parti ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 25 | 59,52 % | 2 |- | [[Partit Popular]] | 15 | 35,71 % | 1 |} Eleccions de 2011: {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Regidors |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 27 | 54% | 2 |- | [[Unitat d'Aran]] | 2 | 4 % | 0 |- | [[Partit Popular]] | 21 | 42 % | 1 |} == Administracion == Eth caplòc ei eth pòble d'[[Arres de Jos]]. == Demografia == Era populacion ei de {{formatnum:{{popes25|031}}}} abitants ({{popes25|0}}). {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolucion demografica ![[1900]] !! [[1930]] !! [[1950]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1986]] !! [[2009]] |- | align=center|101|| align=center|212|| align=center|129|| align=center|61|| align=center|53|| align=center|49|| align=center|68 |} Populacion des pòbles en {{popese25|0}}: * [[Arres de Jos]]: {{formatnum:{{popese25|031000100}}}} * [[Arres de Sus]]: {{formatnum:{{popese25|031000200}}}} * [[Era Bordeta]]: {{formatnum:{{popese25|031000300}}}} == Eraldica == Arres a dus escuts, un quadrilaterau a la mòda catalana, un normau segontes era tradicion aranesa. <gallery> Escut_Aranés_d'Arres.svg|Escut d'Arres Escut d'Arres (Val d'Aran, Occitània).png|Escut catalan d’Arres<ref>[http://escuts.wikispaces.com/Arres Escuts i banderes oficials de Catalunya]</ref> </gallery> == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20100308181405/http://arres.ddl.net/ Siti oficiau deth municipi] * [http://www.idescat.cat/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&V1=25031 Ficha estatistica IDESCAT] * [https://web.archive.org/web/20240510140920/http://www.icc.cat/content/download/18362/59027/file/arres.pdf Toponimia deth municipi d'Arres] == Referéncies == <references/> {{Municipi aranés}} {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Municipi aranés]] 0qhm3s1mhdvrdn3ohheig3eqrzftpk9 0 55666 2504387 2423553 2026-07-11T17:05:19Z Alaric 506 44932 2504387 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox vila occitana d'Aran |nom=Bausen |escut=Escut_Aranés_de_Bausen.svg |nom2= |cp=25549 |ine=2504500000 |terçon=[[Quate Lòcs]] |cònsol=Alidé Sans Mas ([[Aran Amassa]]) |mandat=2023-2027 |latitud=42.836667 |longitud=0.7175 |alt mej=931 |alt mini= |alt maxi= |gentilici= |km²=17,62 |sens={{popes25|045}} |data-sens={{popes25|0}} |dens={{ #expr: ({{popes25|045}}/17.62) round 2 }} ||panorama=Bausen_2.jpg|lengeda_panorama=Vista de Bausen.|imatge=Aran Municipis 1970 Bausen.svg|sit=[https://bausen.ddl.net/ bausen.ddl.net] }} '''Bausen''' ei un [[municipi]] ath Nòrd Oèst dera [[Val d'Aran]], en eth terçon de [[Quate Lòcs]]. Eth municipi compren tanben eth nuclèu de [[Pontaut]] e eth lòc fronterer despoblat d'Eth Pònt de Rei. Eth vilatge, sus ua costièra, se religa ara carrièra de [[Vielha]] per ua pista horestau. Era glèisa parroquial actual de Sant Pèir estot construta probablement ath s. XVIII (l'antica, dedicada a Santa Eulàlia, ère emplaçada devath eth nuclèu actuau). Ath costat deth portau i a ua estela cinerària romana esculturada. == Demografia == Era poblacion ei de {{popes25|045}} abitants ({{popes25|0}}). {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolucion demografica ![[1900]] !! [[1930]] !! [[1950]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1986]] !! [[2000]] !! [[2020]] |- | align=center|370|| align=center|295|| align=center|178|| align=center|90|| align=center|79|| align=center|63 || align=center|62 || align=center|60 |} Poblacion des vilatges en {{popese25|0}}: * Bausen: {{formatnum:{{popese25|045000100}}}} * [[Pontaut]]: {{formatnum:{{popese25|045000200}}}} == Istòria == En [[1823]] un grand encendi destrusiguèt era quasi totalitat deth pòble (lhevat era glèisa). Abans [[1984]] er ortografia oficiau ère ''Bausén'' (catalan). ===Conses (Alcaldes)=== {{ElegitDebuta |insee=|Títol= Lista des alcaldes}} |- | align="left"| [[2023]] || 2027 ||align="center"| [[Alidé Sans]] Mas || Aran Amassa |- | align="left"| [[2019]] || 2023 ||align="center"| José Antonio Barés Martín || CDA-PNA |- | align="left"| [[2015]] || 2019 ||align="center"| Veronique Marie Noelle Fontan || UA |- | align="left"| [[1991]] || 2015 ||align="center"| Eugenio Ochoa de Alda Rodríguez || CiU / CDA |- | align="left"| [[1987]] || 1991 ||align="center"| José María Amiell Redonets || Independent |- | align="left"| [[1983]] || 1987 ||align="center"| Eugenio Ochoa de Alda Rodríguez || AP |- | align="left"| [[1979]] || 1983 ||align="center"| Didac Toldra Rodon || CiU {{ElegitFin}} ==Politica== L'ajuntament a 3 còssos o regidors. Eleccions de 2019: {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 19 | 39,58 % | 2 |- | [[Aran Amassa]] | 12 | 25 % | 1 |- | [[Unitat d'Aran]] | 3 | 6,25 % | 0 |- | Gropament d'electors de Bausen | 14 | 29,16 % | 0 |} Eleccions de 2015:[[File:Bausen Còssos 2015.svg|thumb|right|120px|Bausen 2015<br/>UA:2 CDA:1]] {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 20 | 40,82 % | 1 |- | [[Unitat d'Aran]] | 24 | 48,98 % | 2 |} Eleccions de 2011: {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Regidors |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 28 | 78,77% | 3 |- | [[Unitat d'Aran]] | 5 | 13,89 % | 0 |} ==Eraldica== [[File:Escut_Aranés_de_Bausen.svg|right|thumb|150px|Escut de Bausen]] '''Blasonament:''' De gules, dues claus (d’Aran) passades en aspa damb es dents dejós que guarden tà dehòra, era d’aur en banda e era d’argent en barra. Timbrat damb corona dubèrta deth sègle XIV des reis d’Aragon.<ref>Angel Claveria Aner, "Es escuts deth Terçon de Quate Lòcs", ''Miscellanèa en aumenatge a Melquíades Calzado de Castro “Damb eth còr Aranés”''. Vielha: Institut d’Estudis Aranesi, 2010</ref> == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20141030212618/http://bausen.ddl.net/ Siti oficiau deth municipi] * [http://www.idescat.cat/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&V1=25045 Ficha estatistica IDESCAT] == Referéncies == <references/> {{Municipi aranés}} {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Val d'Aran]] [[Categoria:Municipi aranés]] mypxlv7tyyjk3nh2cbikv0rp5vycffc 2504388 2504387 2026-07-11T17:26:40Z Alaric 506 44932 toponimia 2504388 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox vila occitana d'Aran |nom=Bausen |escut=Escut_Aranés_de_Bausen.svg |nom2= |cp=25549 |ine=2504500000 |terçon=[[Quate Lòcs]] |cònsol=Alidé Sans Mas ([[Aran Amassa]]) |mandat=2023-2027 |latitud=42.836667 |longitud=0.7175 |alt mej=931 |alt mini= |alt maxi= |gentilici= |km²=17,62 |sens={{popes25|045}} |data-sens={{popes25|0}} |dens={{ #expr: ({{popes25|045}}/17.62) round 2 }} ||panorama=Bausen_2.jpg|lengeda_panorama=Vista de Bausen.|imatge=Aran Municipis 1970 Bausen.svg|sit=[https://bausen.ddl.net/ bausen.ddl.net] }} '''Bausen''' ei un [[municipi]] ath Nòrd Oèst dera [[Val d'Aran]], en eth terçon de [[Quate Lòcs]]. Eth municipi compren tanben eth nuclèu de [[Pontaut]] e eth lòc fronterer despoblat d'Eth Pònt de Rei. Eth vilatge, sus ua costièra, se religa ara carrièra de [[Vielha]] per ua pista horestau. Era glèisa parroquial actual de Sant Pèir estot construta probablement ath s. XVIII (l'antica, dedicada a Santa Eulàlia, ère emplaçada devath eth nuclèu actuau). Ath costat deth portau i a ua estela cinerària romana esculturada. ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [baw'zen]. Eth nom qu'ei atestat en 1282 ''villas de Canejà e de Bausen''. Un ligam damb ''Belsinun'', lòc antic situat sus era estrada d'Aginnum a Lugdunum Convenarum ([[Sent Bertran de Comenge]]), qui benlèu èra [[Masseuva]], manca de ligam geografic solide. Que vau mèi pensar a un nom germanic de persona representat en eths eretèrs en Gasconha e Catalonha, ''Belisind'', ''Belisindis'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II p. 383-384, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=383&columna=b&linia=8&terme=BAUSÉN</ref>. == Demografia == Era poblacion ei de {{popes25|045}} abitants ({{popes25|0}}). {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolucion demografica ![[1900]] !! [[1930]] !! [[1950]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1986]] !! [[2000]] !! [[2020]] |- | align=center|370|| align=center|295|| align=center|178|| align=center|90|| align=center|79|| align=center|63 || align=center|62 || align=center|60 |} Poblacion des vilatges en {{popese25|0}}: * Bausen: {{formatnum:{{popese25|045000100}}}} * [[Pontaut]]: {{formatnum:{{popese25|045000200}}}} == Istòria == En [[1823]] un grand encendi destrusiguèt era quasi totalitat deth pòble (lhevat era glèisa). Abans [[1984]] er ortografia oficiau ère ''Bausén'' (catalan). ===Conses (Alcaldes)=== {{ElegitDebuta |insee=|Títol= Lista des alcaldes}} |- | align="left"| [[2023]] || 2027 ||align="center"| [[Alidé Sans]] Mas || Aran Amassa |- | align="left"| [[2019]] || 2023 ||align="center"| José Antonio Barés Martín || CDA-PNA |- | align="left"| [[2015]] || 2019 ||align="center"| Veronique Marie Noelle Fontan || UA |- | align="left"| [[1991]] || 2015 ||align="center"| Eugenio Ochoa de Alda Rodríguez || CiU / CDA |- | align="left"| [[1987]] || 1991 ||align="center"| José María Amiell Redonets || Independent |- | align="left"| [[1983]] || 1987 ||align="center"| Eugenio Ochoa de Alda Rodríguez || AP |- | align="left"| [[1979]] || 1983 ||align="center"| Didac Toldra Rodon || CiU {{ElegitFin}} ==Politica== L'ajuntament a 3 còssos o regidors. Eleccions de 2019: {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 19 | 39,58 % | 2 |- | [[Aran Amassa]] | 12 | 25 % | 1 |- | [[Unitat d'Aran]] | 3 | 6,25 % | 0 |- | Gropament d'electors de Bausen | 14 | 29,16 % | 0 |} Eleccions de 2015:[[File:Bausen Còssos 2015.svg|thumb|right|120px|Bausen 2015<br/>UA:2 CDA:1]] {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 20 | 40,82 % | 1 |- | [[Unitat d'Aran]] | 24 | 48,98 % | 2 |} Eleccions de 2011: {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Regidors |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 28 | 78,77% | 3 |- | [[Unitat d'Aran]] | 5 | 13,89 % | 0 |} ==Eraldica== [[File:Escut_Aranés_de_Bausen.svg|right|thumb|150px|Escut de Bausen]] '''Blasonament:''' De gules, dues claus (d’Aran) passades en aspa damb es dents dejós que guarden tà dehòra, era d’aur en banda e era d’argent en barra. Timbrat damb corona dubèrta deth sègle XIV des reis d’Aragon.<ref>Angel Claveria Aner, "Es escuts deth Terçon de Quate Lòcs", ''Miscellanèa en aumenatge a Melquíades Calzado de Castro “Damb eth còr Aranés”''. Vielha: Institut d’Estudis Aranesi, 2010</ref> == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20141030212618/http://bausen.ddl.net/ Siti oficiau deth municipi] * [http://www.idescat.cat/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&V1=25045 Ficha estatistica IDESCAT] == Referéncies == <references/> {{Municipi aranés}} {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Val d'Aran]] [[Categoria:Municipi aranés]] 7h3zelexp5xrv59wtr1pou4pmuur008 2504389 2504388 2026-07-11T17:29:07Z Alaric 506 44932 /* Ligams extèrnes */ sites mòrts 2504389 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox vila occitana d'Aran |nom=Bausen |escut=Escut_Aranés_de_Bausen.svg |nom2= |cp=25549 |ine=2504500000 |terçon=[[Quate Lòcs]] |cònsol=Alidé Sans Mas ([[Aran Amassa]]) |mandat=2023-2027 |latitud=42.836667 |longitud=0.7175 |alt mej=931 |alt mini= |alt maxi= |gentilici= |km²=17,62 |sens={{popes25|045}} |data-sens={{popes25|0}} |dens={{ #expr: ({{popes25|045}}/17.62) round 2 }} ||panorama=Bausen_2.jpg|lengeda_panorama=Vista de Bausen.|imatge=Aran Municipis 1970 Bausen.svg|sit=[https://bausen.ddl.net/ bausen.ddl.net] }} '''Bausen''' ei un [[municipi]] ath Nòrd Oèst dera [[Val d'Aran]], en eth terçon de [[Quate Lòcs]]. Eth municipi compren tanben eth nuclèu de [[Pontaut]] e eth lòc fronterer despoblat d'Eth Pònt de Rei. Eth vilatge, sus ua costièra, se religa ara carrièra de [[Vielha]] per ua pista horestau. Era glèisa parroquial actual de Sant Pèir estot construta probablement ath s. XVIII (l'antica, dedicada a Santa Eulàlia, ère emplaçada devath eth nuclèu actuau). Ath costat deth portau i a ua estela cinerària romana esculturada. ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [baw'zen]. Eth nom qu'ei atestat en 1282 ''villas de Canejà e de Bausen''. Un ligam damb ''Belsinun'', lòc antic situat sus era estrada d'Aginnum a Lugdunum Convenarum ([[Sent Bertran de Comenge]]), qui benlèu èra [[Masseuva]], manca de ligam geografic solide. Que vau mèi pensar a un nom germanic de persona representat en eths eretèrs en Gasconha e Catalonha, ''Belisind'', ''Belisindis'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II p. 383-384, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=383&columna=b&linia=8&terme=BAUSÉN</ref>. == Demografia == Era poblacion ei de {{popes25|045}} abitants ({{popes25|0}}). {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolucion demografica ![[1900]] !! [[1930]] !! [[1950]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1986]] !! [[2000]] !! [[2020]] |- | align=center|370|| align=center|295|| align=center|178|| align=center|90|| align=center|79|| align=center|63 || align=center|62 || align=center|60 |} Poblacion des vilatges en {{popese25|0}}: * Bausen: {{formatnum:{{popese25|045000100}}}} * [[Pontaut]]: {{formatnum:{{popese25|045000200}}}} == Istòria == En [[1823]] un grand encendi destrusiguèt era quasi totalitat deth pòble (lhevat era glèisa). Abans [[1984]] er ortografia oficiau ère ''Bausén'' (catalan). ===Conses (Alcaldes)=== {{ElegitDebuta |insee=|Títol= Lista des alcaldes}} |- | align="left"| [[2023]] || 2027 ||align="center"| [[Alidé Sans]] Mas || Aran Amassa |- | align="left"| [[2019]] || 2023 ||align="center"| José Antonio Barés Martín || CDA-PNA |- | align="left"| [[2015]] || 2019 ||align="center"| Veronique Marie Noelle Fontan || UA |- | align="left"| [[1991]] || 2015 ||align="center"| Eugenio Ochoa de Alda Rodríguez || CiU / CDA |- | align="left"| [[1987]] || 1991 ||align="center"| José María Amiell Redonets || Independent |- | align="left"| [[1983]] || 1987 ||align="center"| Eugenio Ochoa de Alda Rodríguez || AP |- | align="left"| [[1979]] || 1983 ||align="center"| Didac Toldra Rodon || CiU {{ElegitFin}} ==Politica== L'ajuntament a 3 còssos o regidors. Eleccions de 2019: {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 19 | 39,58 % | 2 |- | [[Aran Amassa]] | 12 | 25 % | 1 |- | [[Unitat d'Aran]] | 3 | 6,25 % | 0 |- | Gropament d'electors de Bausen | 14 | 29,16 % | 0 |} Eleccions de 2015:[[File:Bausen Còssos 2015.svg|thumb|right|120px|Bausen 2015<br/>UA:2 CDA:1]] {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 20 | 40,82 % | 1 |- | [[Unitat d'Aran]] | 24 | 48,98 % | 2 |} Eleccions de 2011: {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Regidors |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 28 | 78,77% | 3 |- | [[Unitat d'Aran]] | 5 | 13,89 % | 0 |} ==Eraldica== [[File:Escut_Aranés_de_Bausen.svg|right|thumb|150px|Escut de Bausen]] '''Blasonament:''' De gules, dues claus (d’Aran) passades en aspa damb es dents dejós que guarden tà dehòra, era d’aur en banda e era d’argent en barra. Timbrat damb corona dubèrta deth sègle XIV des reis d’Aragon.<ref>Angel Claveria Aner, "Es escuts deth Terçon de Quate Lòcs", ''Miscellanèa en aumenatge a Melquíades Calzado de Castro “Damb eth còr Aranés”''. Vielha: Institut d’Estudis Aranesi, 2010</ref> == Ligams extèrnes == == Referéncies == <references/> {{Municipi aranés}} {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Val d'Aran]] [[Categoria:Municipi aranés]] jr0plikoqonhbft2gmidnuvsgaanhnc 0 55714 2504391 2469457 2026-07-12T00:53:46Z Alaric 506 44932 Benós 2504391 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox vila occitana d'Aran |nom=Es Bòrdes |escut=Escut d'es Bòrdes N&B.png |nom2= |cp=25551 |ine=2505760009 |terçon=[[Lairissa]] |cònsol=Francisco Medan Juanmartí ([[Convergéncia Democratica Aranesa|CDA]]) |mandat=2015-2019 |latitud=42.739722 |longitud=0.720833 |alt mej=852 |alt mini= |alt maxi= |gentilici= |km²=21,55 |sens={{popes25|057}} |data-sens={{popes25|0}} |dens={{ #expr: ({{popes25|057}}/21.55) round 2 }} ||panorama=Es_Bordes_8470_resize.jpg|lengeda_panorama=Es Bordes, Val d'Aran.|imatge=Localització de les Bordes respecte de la Vall d'Aran.svg|sit=[http://www.esbordes.org/ esbordes.org]}} '''Es Bòrdes''' (en [[catalan]]: ''Les Bordes'' o ''Les Bordes de Castell-lleó''; en [[espanhòu]]: ''Las Bordas'') ei un vilatge e municipi dera [[Val d'Aran]], en eth terçon de [[Lairissa]]. Abantes [[1857]] eth sòn nom ère ''Benes, Besgos y Bordas''. De [[1877]] a [[1982]], eth sòn nom oficiau ère ''Las Bordas''. De [[1982]] a [[1984]] ère ''Les Bordes''. {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Benós=== Era prononciacion qu'ei [be'nus]. Eth nom qu'ei citat ''Benos'' en 1232. Que i a duas ipotèsis, era germanica e era basca, mès [[Joan Coromines]] que pensa era basca ei mèi solida. Era solucion germanica qu'ei basada sus eth nom d'òme ''Benno'', benlèu en ''villa Bennonis'' > ''*Ben(n)ons'', puish passatge hòrt ancian a ''Benós''. Era solucion basca que's justifica per era parentat damb [[Bunuze]], vilatge [[Baisha Navarra|baish navarrés]]. Era conservacion de ''-n-'' que hè pensar a ua ''-n-'' non subjècta a lenicion, er equivalent deth romanic ''-nn-'', çò qui exclutz autas solucions, com eth latin ''bon-'', Sanctus Bonosus, etc. Eth etime que pòt estar ''buno ósi(n)'' « er avenc deth turon » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II p. 452-453, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=452&columna=a&linia=47&terme=BENÓS</ref>. == Administracion == Eth municipi qu'a quate vilatges: Es Bòrdes, [[Benós]], [[Begós]] e [[Arró]], qui ei ua [[entitat municipau descentralizada]]. ==Istòria== En [[1857]] eth municipi de [[Benós, Begós e es Bòrdes]] annèxe l'ancian municipi d'[[Arró]], e càmbie eth sòn nom en Es Bòrdes (oficiaument Las Bordas). ===Conses (Alcaldes)=== {{ElegitDebuta |insee=|Títol= Lista des alcaldes}} |- | align="left"| [[1987]] || - ||align="center"| [[Francés Medan Juanmartí]] || CiU / CDA |- | align="left"| [[1979]] || [[1987]] ||align="center"| [[Ana Maria Tomás Palmartí]] || Independenta {{ElegitFin}} ==Politica== Eleccions de 2015:[[File:Es Bòrdes Còssos 2015.svg|thumb|right|120px|Es Bòrdes 2015<br/>CDA:4 UA:1]] {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 74 | 50% | 4 |- | [[Partit Popular]] | 6 | 4,05 % | 0 |- | [[Unitat d'Aran]] | 54 | 36,49 % | 1 |} Eleccions de 2011: {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Regidors |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 90 | 55,21% | 5 |- | [[Unitat d'Aran]] | 55 | 33,74 % | 0 |} == Demografia == Era poblacion ei de {{popes25|057}} abitants ({{popes25|0}})<ref>INE</ref>. Populacion des pòbles : * Es Bòrdes : 179 abitants * Benòs : 15 abitants * Begòs : 18 abitants * Arró : 25 abitants {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolucion demografica ! [[1900]] !! [[1930]] !! [[1950]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1986]] !! [[2007]] |- align=center | 446 || 384 || 635 || 205 || 167 || 192 || 241 |} == Eraudica== [[File:Escut d'es Bòrdes N&B.png|60px|thumb|left|Escut suth site deth municipi]] [[File:Escut d'es Bòrdes.png|60px|thumb|center|Escut suth site dera deputacion de Lhèida]] {{clear}} == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20080220185721/http://bordes.ddl.net/ Siti oficiau deth municipi] * [https://web.archive.org/web/20070929142324/http://www.municat.net:8000/omunicat/owa/mun_p01.dad_ens?via=1&cod=2505760009 Informacion dera generalitat] * [http://www.idescat.cat/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&V1=25057 Ficha estatistica IDESCAT] == Referéncies == <references/> {{Municipi aranés}} {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Municipi aranés]] faa3i3j21x5j0obweqstqiyx59533bs 2504392 2504391 2026-07-12T01:43:33Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2504392 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox vila occitana d'Aran |nom=Es Bòrdes |escut=Escut d'es Bòrdes N&B.png |nom2= |cp=25551 |ine=2505760009 |terçon=[[Lairissa]] |cònsol=Francisco Medan Juanmartí ([[Convergéncia Democratica Aranesa|CDA]]) |mandat=2015-2019 |latitud=42.739722 |longitud=0.720833 |alt mej=852 |alt mini= |alt maxi= |gentilici= |km²=21,55 |sens={{popes25|057}} |data-sens={{popes25|0}} |dens={{ #expr: ({{popes25|057}}/21.55) round 2 }} ||panorama=Es_Bordes_8470_resize.jpg|lengeda_panorama=Es Bordes, Val d'Aran.|imatge=Localització de les Bordes respecte de la Vall d'Aran.svg|sit=[http://www.esbordes.org/ esbordes.org]}} '''Es Bòrdes''' (en [[catalan]]: ''Les Bordes'' o ''Les Bordes de Castell-lleó''; en [[espanhòu]]: ''Las Bordas'') ei un vilatge e municipi dera [[Val d'Aran]], en eth terçon de [[Lairissa]]. Abantes [[1857]] eth sòn nom ère ''Benes, Besgos y Bordas''. De [[1877]] a [[1982]], eth sòn nom oficiau ère ''Las Bordas''. De [[1982]] a [[1984]] ère ''Les Bordes''. {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Benós=== Era prononciacion qu'ei [be'nus]. Eth nom qu'ei citat ''Benos'' en 1232. Que i a duas ipotèsis, era germanica e era basca, mès [[Joan Coromines]] que pensa era basca ei mèi solida. Era solucion germanica qu'ei basada sus eth nom d'òme ''Benno'', benlèu en ''villa Bennonis'' > ''*Ben(n)ons'', puish passatge hòrt ancian a ''Benós''. Era solucion basca que's justifica per era parentat damb [[Bunuze]], vilatge [[Baisha Navarra|baish navarrés]]. Era conservacion de ''-n-'' que hè pensar a ua ''-n-'' non subjècta a lenicion, er equivalent deth romanic ''-nn-'', çò qui exclutz autas solucions, com eth latin ''bon-'', Sanctus Bonosus, etc. Eth etime que pòt estar ''buno ósi(n)'' « er avenc deth turon » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II p. 452-453, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=452&columna=a&linia=47&terme=BENÓS</ref>. ===Begós=== Era prononciacion qu'ei [be'gus]. Er etime que deu estar ''*Villa Begonis'' deth nom germanic d'òme ''Bigo'', ''Bego'' ([[Ernst Förstemann|Förstemann]], 302) <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II p. 390-391, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=390&terme=BEGÓS&columna=b&linia=38</ref>. ===Arró=== <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II p. 251, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=251&columna=a&linia=27&terme=ARRÓ</ref>. == Administracion == Eth municipi qu'a quate vilatges: Es Bòrdes, [[Benós]], [[Begós]] e [[Arró]], qui ei ua [[entitat municipau descentralizada]]. ==Istòria== En [[1857]] eth municipi de [[Benós, Begós e es Bòrdes]] annèxe l'ancian municipi d'[[Arró]], e càmbie eth sòn nom en Es Bòrdes (oficiaument Las Bordas). ===Conses (Alcaldes)=== {{ElegitDebuta |insee=|Títol= Lista des alcaldes}} |- | align="left"| [[1987]] || - ||align="center"| [[Francés Medan Juanmartí]] || CiU / CDA |- | align="left"| [[1979]] || [[1987]] ||align="center"| [[Ana Maria Tomás Palmartí]] || Independenta {{ElegitFin}} ==Politica== Eleccions de 2015:[[File:Es Bòrdes Còssos 2015.svg|thumb|right|120px|Es Bòrdes 2015<br/>CDA:4 UA:1]] {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 74 | 50% | 4 |- | [[Partit Popular]] | 6 | 4,05 % | 0 |- | [[Unitat d'Aran]] | 54 | 36,49 % | 1 |} Eleccions de 2011: {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Regidors |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 90 | 55,21% | 5 |- | [[Unitat d'Aran]] | 55 | 33,74 % | 0 |} == Demografia == Era poblacion ei de {{popes25|057}} abitants ({{popes25|0}})<ref>INE</ref>. Populacion des pòbles : * Es Bòrdes : 179 abitants * Benòs : 15 abitants * Begòs : 18 abitants * Arró : 25 abitants {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolucion demografica ! [[1900]] !! [[1930]] !! [[1950]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1986]] !! [[2007]] |- align=center | 446 || 384 || 635 || 205 || 167 || 192 || 241 |} == Eraudica== [[File:Escut d'es Bòrdes N&B.png|60px|thumb|left|Escut suth site deth municipi]] [[File:Escut d'es Bòrdes.png|60px|thumb|center|Escut suth site dera deputacion de Lhèida]] {{clear}} == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20080220185721/http://bordes.ddl.net/ Siti oficiau deth municipi] * [https://web.archive.org/web/20070929142324/http://www.municat.net:8000/omunicat/owa/mun_p01.dad_ens?via=1&cod=2505760009 Informacion dera generalitat] * [http://www.idescat.cat/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&V1=25057 Ficha estatistica IDESCAT] == Referéncies == <references/> {{Municipi aranés}} {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Municipi aranés]] s2awn5n4yckzcskshspjgtls83s6egt 2504393 2504392 2026-07-12T01:59:33Z Alaric 506 44932 actualizacion cònsols, pop 2504393 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox vila occitana d'Aran |nom=Es Bòrdes |escut=Escut d'es Bòrdes N&B.png |nom2= |cp=25551 |ine=2505760009 |terçon=[[Lairissa]] |cònsol= ([[Convergéncia Democratica Aranesa|CDA]]) |mandat=2015-2019 |latitud=42.739722 |longitud=0.720833 |alt mej=852 |alt mini= |alt maxi= |gentilici= |km²=21,55 |sens={{popes25|057}} |data-sens={{popes25|0}} |dens={{ #expr: ({{popes25|057}}/21.55) round 2 }} ||panorama=Es_Bordes_8470_resize.jpg|lengeda_panorama=Es Bordes, Val d'Aran.|imatge=Localització de les Bordes respecte de la Vall d'Aran.svg|sit=[http://www.esbordes.org/ esbordes.org]}} '''Es Bòrdes''' (en [[catalan]]: ''Les Bordes'' o ''Les Bordes de Castell-lleó''; en [[espanhòu]]: ''Las Bordas'') ei un vilatge e municipi dera [[Val d'Aran]], en eth terçon de [[Lairissa]]. Abantes [[1857]] eth sòn nom ère ''Benes, Besgos y Bordas''. De [[1877]] a [[1982]], eth sòn nom oficiau ère ''Las Bordas''. De [[1982]] a [[1984]] ère ''Les Bordes''. {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Benós=== Era prononciacion qu'ei [be'nus]. Eth nom qu'ei citat ''Benos'' en 1232. Que i a duas ipotèsis, era germanica e era basca, mès [[Joan Coromines]] que pensa era basca ei mèi solida. Era solucion germanica qu'ei basada sus eth nom d'òme ''Benno'', benlèu en ''villa Bennonis'' > ''*Ben(n)ons'', puish passatge hòrt ancian a ''Benós''. Era solucion basca que's justifica per era parentat damb [[Bunuze]], vilatge [[Baisha Navarra|baish navarrés]]. Era conservacion de ''-n-'' que hè pensar a ua ''-n-'' non subjècta a lenicion, er equivalent deth romanic ''-nn-'', çò qui exclutz autas solucions, com eth latin ''bon-'', Sanctus Bonosus, etc. Eth etime que pòt estar ''buno ósi(n)'' « er avenc deth turon » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II p. 452-453, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=452&columna=a&linia=47&terme=BENÓS</ref>. ===Begós=== Era prononciacion qu'ei [be'gus]. Er etime que deu estar ''*Villa Begonis'' deth nom germanic d'òme ''Bigo'', ''Bego'' ([[Ernst Förstemann|Förstemann]], 302) <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II p. 390-391, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=390&terme=BEGÓS&columna=b&linia=38</ref>. ===Arró=== <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II p. 251, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=251&columna=a&linia=27&terme=ARRÓ</ref>. == Administracion == Eth municipi qu'a quate vilatges: Es Bòrdes, [[Benós]], [[Begós]] e [[Arró]], qui ei ua [[entitat municipau descentralizada]]. ==Istòria== En [[1857]] eth municipi de [[Benós, Begós e es Bòrdes]] annèxe l'ancian municipi d'[[Arró]], e càmbie eth sòn nom en Es Bòrdes (oficiaument Las Bordas). ===Conses (Alcaldes)=== {{ElegitDebuta |insee=|Títol= Lista des alcaldes}} |- | align="left"| [[2015]] || - ||align="center"| Rosa Mirat Marqués || |- | align="left"| [[1987]] || [[2015]] ||align="center"| Francés Medan Juanmartí || CiU / CDA |- | align="left"| [[1979]] || [[1987]] ||align="center"| Ana Maria Tomás Palmartí || Independenta {{ElegitFin}} ==Politica== Eleccions de 2015:[[File:Es Bòrdes Còssos 2015.svg|thumb|right|120px|Es Bòrdes 2015<br/>CDA:4 UA:1]] {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 74 | 50% | 4 |- | [[Partit Popular]] | 6 | 4,05 % | 0 |- | [[Unitat d'Aran]] | 54 | 36,49 % | 1 |} Eleccions de 2011: {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Regidors |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 90 | 55,21% | 5 |- | [[Unitat d'Aran]] | 55 | 33,74 % | 0 |} == Demografia == Era poblacion ei de {{popes25|057}} abitants ({{popes25|0}})<ref>INE</ref>. Populacion des pòbles : * Es Bòrdes : 205 abitants * Benós : 34 abitants * Begós : 15 abitants * Arró : 27 abitants {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolucion demografica ! [[1900]] !! [[1930]] !! [[1950]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1986]] !! [[2007]] !! [[2025]] |- align=center | 446 || 384 || 635 || 205 || 167 || 192 || 241 || 281 |} == Eraldica== [[File:Escut d'es Bòrdes N&B.png|60px|thumb|left|Escut suth site deth municipi]] [[File:Escut d'es Bòrdes.png|60px|thumb|center|Escut suth site dera deputacion de Lhèida]] {{clear}} == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20080220185721/http://bordes.ddl.net/ Siti oficiau deth municipi] * [https://web.archive.org/web/20070929142324/http://www.municat.net:8000/omunicat/owa/mun_p01.dad_ens?via=1&cod=2505760009 Informacion dera generalitat] == Referéncies == <references/> {{Municipi aranés}} {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Municipi aranés]] r1c8apwlj0qs27ufyxi7q4qgh1yuoqk 2504395 2504393 2026-07-12T11:01:11Z Alaric 506 44932 /* Arró */ 2504395 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox vila occitana d'Aran |nom=Es Bòrdes |escut=Escut d'es Bòrdes N&B.png |nom2= |cp=25551 |ine=2505760009 |terçon=[[Lairissa]] |cònsol= ([[Convergéncia Democratica Aranesa|CDA]]) |mandat=2015-2019 |latitud=42.739722 |longitud=0.720833 |alt mej=852 |alt mini= |alt maxi= |gentilici= |km²=21,55 |sens={{popes25|057}} |data-sens={{popes25|0}} |dens={{ #expr: ({{popes25|057}}/21.55) round 2 }} ||panorama=Es_Bordes_8470_resize.jpg|lengeda_panorama=Es Bordes, Val d'Aran.|imatge=Localització de les Bordes respecte de la Vall d'Aran.svg|sit=[http://www.esbordes.org/ esbordes.org]}} '''Es Bòrdes''' (en [[catalan]]: ''Les Bordes'' o ''Les Bordes de Castell-lleó''; en [[espanhòu]]: ''Las Bordas'') ei un vilatge e municipi dera [[Val d'Aran]], en eth terçon de [[Lairissa]]. Abantes [[1857]] eth sòn nom ère ''Benes, Besgos y Bordas''. De [[1877]] a [[1982]], eth sòn nom oficiau ère ''Las Bordas''. De [[1982]] a [[1984]] ère ''Les Bordes''. {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Benós=== Era prononciacion qu'ei [be'nus]. Eth nom qu'ei citat ''Benos'' en 1232. Que i a duas ipotèsis, era germanica e era basca, mès [[Joan Coromines]] que pensa era basca ei mèi solida. Era solucion germanica qu'ei basada sus eth nom d'òme ''Benno'', benlèu en ''villa Bennonis'' > ''*Ben(n)ons'', puish passatge hòrt ancian a ''Benós''. Era solucion basca que's justifica per era parentat damb [[Bunuze]], vilatge [[Baisha Navarra|baish navarrés]]. Era conservacion de ''-n-'' que hè pensar a ua ''-n-'' non subjècta a lenicion, er equivalent deth romanic ''-nn-'', çò qui exclutz autas solucions, com eth latin ''bon-'', Sanctus Bonosus, etc. Eth etime que pòt estar ''buno ósi(n)'' « er avenc deth turon » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II p. 452-453, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=452&columna=a&linia=47&terme=BENÓS</ref>. ===Begós=== Era prononciacion qu'ei [be'gus]. Er etime que deu estar ''*Villa Begonis'' deth nom germanic d'òme ''Bigo'', ''Bego'' ([[Ernst Förstemann|Förstemann]], 302) <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II p. 390-391, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=390&terme=BEGÓS&columna=b&linia=38</ref>. ===Arró=== Era prononciacion modèrna es [a'rru]. Eras mencions ancianas que son ''Arror'', ''Ror'', ''Errór''. Qu'ei un eretèr deth latin ''error'', ''-oris'' « virada, viraplec, cutorn ». Arró que tresplomba eth horcarriu entre [[Garona]] e Joeu e eth camin ral; en periòdes de granas plujas, era vath e eth camin ral qu'èran inondats; que calè pujar a Arró, puish baishar, çò qui justifica eth nom <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II p. 251, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=251&columna=a&linia=27&terme=ARRÓ</ref>. == Administracion == Eth municipi qu'a quate vilatges: Es Bòrdes, [[Benós]], [[Begós]] e [[Arró]], qui ei ua [[entitat municipau descentralizada]]. ==Istòria== En [[1857]] eth municipi de [[Benós, Begós e es Bòrdes]] annèxe l'ancian municipi d'[[Arró]], e càmbie eth sòn nom en Es Bòrdes (oficiaument Las Bordas). ===Conses (Alcaldes)=== {{ElegitDebuta |insee=|Títol= Lista des alcaldes}} |- | align="left"| [[2015]] || - ||align="center"| Rosa Mirat Marqués || |- | align="left"| [[1987]] || [[2015]] ||align="center"| Francés Medan Juanmartí || CiU / CDA |- | align="left"| [[1979]] || [[1987]] ||align="center"| Ana Maria Tomás Palmartí || Independenta {{ElegitFin}} ==Politica== Eleccions de 2015:[[File:Es Bòrdes Còssos 2015.svg|thumb|right|120px|Es Bòrdes 2015<br/>CDA:4 UA:1]] {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 74 | 50% | 4 |- | [[Partit Popular]] | 6 | 4,05 % | 0 |- | [[Unitat d'Aran]] | 54 | 36,49 % | 1 |} Eleccions de 2011: {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Regidors |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 90 | 55,21% | 5 |- | [[Unitat d'Aran]] | 55 | 33,74 % | 0 |} == Demografia == Era poblacion ei de {{popes25|057}} abitants ({{popes25|0}})<ref>INE</ref>. Populacion des pòbles : * Es Bòrdes : 205 abitants * Benós : 34 abitants * Begós : 15 abitants * Arró : 27 abitants {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolucion demografica ! [[1900]] !! [[1930]] !! [[1950]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1986]] !! [[2007]] !! [[2025]] |- align=center | 446 || 384 || 635 || 205 || 167 || 192 || 241 || 281 |} == Eraldica== [[File:Escut d'es Bòrdes N&B.png|60px|thumb|left|Escut suth site deth municipi]] [[File:Escut d'es Bòrdes.png|60px|thumb|center|Escut suth site dera deputacion de Lhèida]] {{clear}} == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20080220185721/http://bordes.ddl.net/ Siti oficiau deth municipi] * [https://web.archive.org/web/20070929142324/http://www.municat.net:8000/omunicat/owa/mun_p01.dad_ens?via=1&cod=2505760009 Informacion dera generalitat] == Referéncies == <references/> {{Municipi aranés}} {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Municipi aranés]] 14oeoismivndob6u83cm7ekfq8bwsxh 0 74524 2504386 2218432 2026-07-11T16:05:07Z JackyM59 60827 Photograph upadted 2504386 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna=Somain | nomcomuna2=Somain | imatge=Somain - La Mairie.jpg | descripcion=Comuna | lògo= | escut=Blason de la ville de Somain (59) Nord-France.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Douai|Douai]] | canton=[[Canton de Marchiennes|Marchiennes]] | insee =59574 | sitweb= | cp =59490 | cònsol = Jean-Claude Quennesson | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |longitud=3.28111111111 |latitud=50.3583333333 | alt mini =16 | alt mej = | alt maxi =48 | km² =12.32 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. ==Geografia== ==Istòria== {{Apertium|fr}} * ''Article de fons : [[Ist&ograve;ria del N&ograve;rd--Calava]]'' * ''Article de fons : [[Ist&ograve;ria del N&ograve;rd]]'' {{Original|fr}} * ''Article de fond : [[Histoire du Nord-Pas-de-Calais]]'' * ''Article de fond : [[Histoire du Nord]]'' ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=59574 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Claude Quennesson |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=59574 |1793=2233 |1800=2239 |1806=2387 |1821=2274 |1831=2452 |1836=2535 |1841=2544 |1846=2836 |1851=3065 |1856=3386 |1861=3650 |1866=3835 |1872=4221 |1876=5110 |1881=5590 |1886=5796 |1891=6043 |1896=6042 |1901=6093 |1906=6545 |1911=9048 |1921=8641 |1926=11058 |1931=11577 |1936=10511 |1946=10764 |1954=13643 |1962=15228 |1968=15261 |1975=14096 |1982=12620 |1990=11971 |1999=12013 |2004= |2005= |2006=12094 |2007=12099 |2008=12212 |2009=12334 |cassini=36491 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =59574 }} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] 70yz0wfjafabkobv4qh9gcosvxnbz4y 0 87646 2504382 2290805 2026-07-11T13:39:05Z Kontributor 2K 52367 escut @fichier commun 2504382 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Marchés}} {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Mareuil-sur-Lay-Dissais | nomcomuna2= Mareuil-sur-Lay-Dissais | imatge= Mareuil-sur-Lay-Dissais 001.JPG | descripcion= | lògo= | escut= Blason maison fr de La Trémoille.svg | escais= | region ist ={{Peitau}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de La Roche-sur-Yon|La Roche-sur-Yon]] | canton= [[Canton de Mareuil-sur-Lay-Dissais|Mareuil-sur-Lay-Dissais]] ([[capluòc]]) | insee = 85135 | sitweb= | cp = 85320 | cònsol = Jean-Pierre Hocq | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Mareuillais (en [[francés]]) | longitud= -1.22141 | latitud= 46.53519 | alt mini = 0 | alt mej = | alt maxi = 78 | km² = 25.65 }} '''Mareuil-sur-Lay-Dissais''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Peitau|peitavina]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Vendea (departament)|Vendea]] e la [[regions francesas|region]] daus [[País de Leire]]. ==Geografia== {{...}} ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Mareuil-sur-Lay-Dissais]]'''Mareuil-sur-Lay-Dissais'''}} {{Image label|x=0.50931207377|y=0.776905259952|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 523 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Péault]] (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.263302091653|y=0.628988358897|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 193 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Couture (Vendèa)|La Couture]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.748780414235|y=0.76040277382|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 870 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Corpe]] (4,4km)}}}} {{Image label|x=0.415075944393|y=0.111898373141|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1387 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Château-Guibert]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.876359329254|y=0.324902600198|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 614 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Moutiers-sur-le-Lay]] (5,2km)}}}} {{Image label|x=0.92036412199|y=0.488355826676|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 400 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bessay]] (5,2km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per lhuec: * - ''<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/XXXXXXXXX|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 85135 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Pierre Hocq|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 85135 |1793= |1800=457 |1806=447 |1821=665 |1831=1289 |1836=1497 |1841=1609 |1846=1705 |1851=1665 |1856=1729 |1861=1781 |1866=1870 |1872=1711 |1876=1779 |1881=1896 |1886=1912 |1891=1897 |1896=1840 |1901=1871 |1906=1835 |1911=1758 |1921=1633 |1926=1599 |1931=1488 |1936=1452 |1946=1347 |1954=1420 |1962=1547 |1968=1556 |1975=1831 |1982=2012 |1990=2207 |1999=2277 |2004= |2005= |2006=2570 |2007= 2588 |2008=2629 |2009=2 670 |cassini=21145 |senscomptesdobles=1962}} ==Lhuecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams internes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Peitau}} {{Comunas de| insee = 85135 }} [[Categoria:Comuna de Peitau]] [[Categoria:Comuna de Vendèa]] px5aimp9e7njtweoro2b5gzujxgmcr8 0 87701 2504383 2291012 2026-07-11T13:44:47Z Kontributor 2K 52367 escut @correct version 2504383 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Marchés}} {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Noirmoutier-en-l'Île | nomcomuna2= Noirmoutier-en-l'Île | imatge=Noirmoutier en l'Île (85).JPG | descripcion= Centre de la comuna. | lògo=Logo noirmoutier en l'ile 2010.png | escut=Blason ville fr Noirmoutier-en-l'Île 85.svg | escais= | region ist ={{Peitau}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment des Sables-d'Olonne|Sables-d'Olonne]] | canton= [[Canton de Noirmoutier-en-l'Île|Noirmoutier-en-l'Île]] ([[capluòc]]) | insee = 85163 | sitweb= [http://www.ville-noirmoutier.fr/ www.ville-noirmoutier.fr] | cp = 85330 | cònsol = Noël Faucher | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Noirmoutrin (en [[francés]]) | longitud= -2.2533 | latitud= 47.0044 | alt mini = 0 | alt mej = | alt maxi = 20 | km² = 19.59 }} '''Noirmoutier-en-l'Île''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Peitau|peitavina]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Vendea (departament)|Vendea]] e la [[regions francesas|region]] daus [[País de Leire]]. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Port de plaisance de l'herbaudière 1999.jpg|thumbnail|left|210px|Pòrt de l'Herbaudière. Batèl de pesca que dintra al pòrt]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 85163 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Noël Faucher|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 85163 |1793=5000 |1800=5405 |1806=5703 |1821=6722 |1831=7011 |1836=7027 |1841=7590 |1846=8082 |1851=8262 |1856=8253 |1861=6248 |1866=6128 |1872=6347 |1876=5787 |1881=5908 |1886=6107 |1891=6123 |1896=6093 |1901=6255 |1906=6644 |1911=6849 |1921=3281 |1926=3254 |1931=3254 |1936=3359 |1946=3445 |1954=3679 |1962=3906 |1968=4020 |1975=4070 |1982=4518 |1990=4846 |1999=5001 |2004= |2005=4847 |2006=4855 |2007=4 842 |2008=4756 |2009=4 661 |cassini=25137 |senscomptesdobles=1962}} == Lhuecs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == ==Veire tanben== ===Liams internes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Peitau}} {{Comunas de| insee = 85163 }} [[Categoria:Comuna de Peitau]] [[Categoria:Comuna de Vendèa]] gvc3lwc752tfa3kul8j3nicgaoja04v 0 99433 2504380 2210056 2026-07-11T12:28:54Z ~2026-39238-82 64340 2504380 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=frp | nomcomuna=La Vernaz | nomcomuna2=La Vernaz | imatge=Village-lavernaz.jpg | descripcion=Vista panoramique del p&ograve;ble | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Savòia}} | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Thonon-les-Bains|Thonon-les-Bains]] | canton= [[Canton de Le Biot|Le Biot]] | insee =74295 | sitweb= | cp =74200 | cònsol =Karine Luchini | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud=6.59388888889 | latitud=46.3158333333 | alt mini =520 | alt mej = | alt maxi =1890 | km² =7.78 }} '''La Vernaz''' en [[arpitan]] (''La Vernaz'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Arpitània|arpitana]] de [[Savòia]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Nauta Savòia]] e la [[regions francesas|region]] de [[Ròse-Aups]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|La Vernaz]]'''La Vernaz'''}} {{Image label|x=0.660989130478|y=0.44119520356|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 210 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Forclaz (Nauta Savòia)|La Forclaz]] (1,7km)}}}} {{Image label|x=0.271950208291|y=0.391579933789|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 452 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Reyvroz]] (2,9km)}}}} {{Image label|x=0.651247398739|y=0.847093671067|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 251 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Baume]] (3,9km)}}}} {{Image label|x=0.153222470475|y=0.614316236963|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 662 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vailly (Nauta Savòia)|Vailly]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.695392819942|y=0.145583604095|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 786 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vinzier]] (4,3km)}}}} {{Image label|x=0.850114441669|y=0.257479204076|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 544 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chevenoz]] (4,5km)}}}} {{Image label|x=0.293101895121|y=0.0987171355559|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1291 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Féternes]] (4,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=74295 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jacqueline Garin|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=74295 |1793=263 |1800=270 |1806=266 |1821=327 |1831= |1836=368 |1841= |1846=408 |1851= |1856=372 |1861=397 |1866=396 |1872=445 |1876=473 |1881=447 |1886=472 |1891=463 |1896=449 |1901=432 |1906=410 |1911=403 |1921=324 |1926=296 |1931=299 |1936=296 |1946=326 |1954=218 |1962=210 |1968=168 |1975=173 |1982=160 |1990=158 |1999=217 |2004= |2005= |2006=280 |2007=290 |2008=294 |2009=294 |cassini=39454 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Savòia}} {{Comunas de| insee =74295 }} [[Categoria:Comuna de Savòia]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Savòia]] 7y8kmut0ffbimmjord295eroe2ovrfd 0 121449 2504394 2252271 2026-07-12T10:36:15Z ~2026-39201-61 64347 2504394 wikitext text/x-wiki {{Infobox Illa | nom=Georgia del Sud | nom2=South Georgia | code_langue=en | imatge=South Georgia Island as seen by Sentinel-2.jpg | legenda=Imatge satellit de la Georgia del Sud. | país1=Reiaume Unit | revendicacion= {{Argentina}} | archipèla=[[Grop de Georgia del Sud]] | localizacion=[[Ocean Atlantic]] e [[mar de Scotia]] | latitud=-54.25 | longitud=-36.75 | superfícia=3755 | côtes= | point_culminant=[[Mont Paget]] | altitude=2935 | géologie= | pays1_lien_subdivision1=Territoire britannique d'outre-mer | pays1_subdivision1=Territoire britannique d'outre-mer | pays1_nom_subdivision1=[[Géorgie du Sud-et-les îles Sandwich du Sud]] | gentilé = | populacion=26 | date_population= 2005 | vila=[[Grytviken]] | descobèrta=[[1675]] | fuseau_horaire=[[UTC−04:00|UTC-4]] | web= |Categoria=[[:Catégoria:Illa del Reialme Unit|Illas del Reialme Unit]] | geolocalizacion =Géorgie du Sud-et-les îles Sandwich du Sud/Océan Atlantique (Sud) }} La '''Georgia del Sud''' (en [[anglés]]: ''South Georgia'', en [[espanhòl]]: ''Georgia del Sur'') es una illa del sud de l'[[ocean Atlantic]] que fa partida del territòri britanic d'otramar de las [[Illas Georgia del Sud e Sandwich del Sud]]. Lo poblament principal n'es [[Grytviken]]. La Georgia del Sud mesura 167,4 quilomètres de long e 1,4 à 37 km de larg. Se tròba a aperaquí 830 km a nòrd èst de l'illa Coronation e a 550 km al nòrd oèst de l'illa Zavodovski, l'illa Sandwich del Sud pus pròcha. == Geografia == La Georgia del Sud es una [[illa]] en forma de creissent. Es bordada per la [[mar de Scotia]] sus son [[litoral]] sud oèst e per l'[[ocean Atlantic]] Sud sus sos litorals nòrd, nòrd èst e èst. Se tròba a {{unitat|1357|quilomètres}} a l'èst-sud-èst de [[Stanley (illas Malvinas)|Stanley]], a las [[illas Malvinas]], e a {{unitat|1752|quilomètres}} a l'èst de la [[peninsula Mitre]] en [[Tèrra del Fuòc]]. quLonga de mai de {{unitat|170|quilomètres}} e larga de {{unitat|40|quilomètres}} al maximum, mesura {{unitat|3755|km|2}} de superfícia. Fòrça [[montanha|montanhosa]], compta onze soms que s'enauçan a mai de {{unitat|2000|mètres}} d'altitud despartits en doas sèrras : la [[sèrra d'Allardyce]] e la [[sèrra Salvesen]]<ref>{{Ouvrage |titre=Environmental Management Plan for South Georgia |éditeur=British Antarctic Survey |année=2000 |pages totales= |passage=1 |isbn=}}.</ref>. Lo [[mont Paget]], amb {{unitat|2935|mètres}} d'altitud, es lo [[punt culminant]] de l'illa, de la [[Géorgie du Sud-et-les îles Sandwich du Sud]] mas tanben del [[Reialme Unit]] dins son ensemble. Lo mont Paget es seguit del [[mont Carse]] ({{unitat|2330|m}}), del [[mont Sugartop]] ({{unitat|2323|m}}) e del [[mont Paterson]] ({{unitat|2200|m}}). Mai de la mitat (56 %) de l'illa es coberta de [[glacièr]]s e de [[nevièr]]s : 123 glacièrs i son repertoriats que los 5 màgers son los glacièrs [[Glacièr Brøgger|Brogger]], [[glacièr Neumayer|Neumayer]], [[glacièr Nordenskjöld|Nordenskjöld]], [[glacièr Esmark (Géorgie du Sud)|Esmark]] e [[glacièr Novosilski|Novosilski]]<ref name="Headland">{{harvsp|Headland|1992}}.</ref>. [[Categoria:Territòri britanic d'otramar]] ki8lvnzzgpiw67ghjado3k4hyuqvo5c 0 201272 2504379 2504377 2026-07-11T12:16:19Z ~2026-39238-18 64339 /* Sa vida */ 2504379 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}'''Nona Judlin'''<ref>En [[provençau]] se pronóncia ['nunɔ dʒyd'liⁿ].</ref> o originàriament '''Germana Clergue''' (en grafia mistralenca ''Nouno Judlin, Germano Clergue''; en francés ''Noune Judlin, Germaine Clergue'') (Carròs 1891, Niça 1987) es una escrivana [[Occitània|occitana]] de [[Provença]] qu'escriguèt sustot en [[occitan]] e de còps en [[francés]]. Visquèt mai que mai a [[Carròs]], en Provença Orientala, e en [[Camarga]], en Provença Rodanenca. Son òbra literària marca una produccion qualitosa e importanta dau sègle 20. Leis especialistas de la literatura occitana l'estúdian de mai en mai au sègle 21. == Sa vida == E mai s'es pron aisat d'accedir a l'òbra de Nona Judlin, dieumercé l'antologia de [[Michèu Courty]], ''Poèmas chausits [Pouèmo chausi]'' (L'Astrada), pasmens aquela escriveira es victima dau temps que s'escor, de la desconsideracion de la literatura provençala e de son estatut de femna, en tot cas uei lo jorn. Car, dau temps de [[Frederic Mistral]], lei causas se passavan pas ansin, bòrd que Mistral, eu, si que teniá a publicar aquelei femnas que lei reconeissiá coma de [[Felibritge|felibressas]], e Nona Judlin si que ne foguèt una. Se coneis ben la vida de Nona Judlin, mai que mai gràcias au libre de sa filha, Faneta Judlin Hills, ''Une enfance partagée'', e ai testimoniatges d'aquelei que la coneguèron lòng dau sègle 20. Sa vida foguèt un partiment, e mai un escartament, entre lei tèrras autas de la montanha (nasquèt a [[Carròs]]) e lei tèrras bassas de [[Camarga]] (que ne foguèt afogada coma [[Folco de Baroncelli-Javon|Folco de Baroncelli]], [[Josèp d'Arbaud]] e [[Farfantèla]]). Mai tanben Nona Judlin visquèt l'escartament entre l'abséncia d'estudis convencionaus —que passèt pas lo certificat d'estudis— e son escritura magistrala; entre sa vida au castèu de Gorg e son paure maset de Camarga. Foguèt una vida de passion, de rescòntres, de creacion e d'escritura. == Son òbra == Basta de considerar seis òbras: * ''Come finiguèt Mèstre Francés Villon [Coume finiguè Mèstre Francés Villon]'' (1931, Marselha: leis Edicions dau Fèrre [lis Edicioun dóu Ferre]), ont imagina la fin de [[François Villon]] puei sa reencarnacion en [[Verlaine]]. * ''Sénher Blai e Guilhaumeta [Segne Blai e Guilhaumeta]'' (s.d., s.l.), pèça de teatre, adaptada en [[niçard]] e mesa en scèna per son amic [[Francís Gag|Francis Gag]], lo creator dau teatre niçard. * ''Les lys dans la tempête'', çò es, ''Lei liris dins la tempèsta'' (1960, París: Fayard), roman de pròsa escrich en francés. * ''Sara'' o ''Sainte Sara la Brune'', çò es, ''Santa Sara la Bruna'' (1948, Lion: IAC), tanben en francés, libre dedicat a [[Santa Sara]] dei [[Lei Santei Marias de la Mar|Santei Marias de la Mar]]; es una òbra tan pròcha e tant alonhada dau libre ''Ratis'' de son amiga gemellara [[Farfantèla]]. A tot aquò i cau apondre de recuelhs de poesia: * ''Èr de flaütet [Èr de flahutet]'' (1937, Avinhon: lo Caburle [lou Caburle]) * ''Lei cabras negras [Li cabro negro]'' (1937, Sant Romieg de Provença: Imprimerie Lacroix), que ne dison fòrça sus son malèsser lancejant. * ''Poèmas chausits [Pouèmo chausi]'' (1997, Bèrra: l'Astrada [l'Astrado]), recuelh preparat per [[Michèu Courty]]. L'ensemble s'esmauta de desenats de poèmas publicats dins lei jornaus e revistas dau temps, sens comptar sei letras nombrosas, qu'entre elei se destacan aquelei que mandèt a [[Josèp d'Arbaud]]. De personas congudas li faguèron lei prefacis, coma [[Frederic Mistral|Mistral]] e [[Emili Ripèrt|Ripèrt]]; e tanben [[Carles Maurràs|Maurràs]] que prenguèt sa defensa, e mai la defensa de la lenga occitana, en fàcia deis atacas de Kempf. Tant vau dire que s'engatgèt per la causa coma fòrça gents o fasián d'aqueu temps. Nona Judlin èra enigmatica coma o evòca son subrenon. Èra una femna d'escomesa, aventurosa, intrepida, e pasmens aviá una malanconiá qu'es pas de dire e que «lei cabras negras sus la nèu» la laissan devinar. Pereu èra una femna d'amistat e de fidelitat coma ne testimònian sei poèmas a Baroncelli, a d'Arbaud e au Mèstre Mistral. Aviá una esperitalitat contemplativa coma sei personatges [[Santa Sara|Sara]] l'Elegida o [[François Villon|Villon]] que deven Frair Geli. Dins son òbra se sent l'amor intens de [[Camarga]], dei [[Equus caballus|chivaus]] e dei [[Bos taurus|buòus]], dei fèstas e dei temps fòrts de la vida dei [[Gardian (Camarga)|gardians]], dau silenci e de la solesa dei vidas dificilas e aspras. E mai se migra en pensant a la vida simpla dau temps passat, laissa sa darriera paraula a la lutz quand dedica son ''Èr de flaütet [Èr de flahutet]'': <blockquote>''A vos'' ''bèu somge'' ''sempre viu'' ''dins mon còr.''</blockquote><blockquote>''[À vous'' ''bèu sounge'' ''sèmpre viéu'' ''dins moun cor.]''</blockquote> == Bibliografia == * Anastàsia CHOPPLET, 2026, [https://chopplet.canalblog.com/2026/04/les-belles-endormies-les-ecrivaines-provencales-du-xixeme-siecle.html conferéncia sus Nona Judlin]. * Joan Ives CASANOVA = Jean-Yves CASANOVA, 2022, [https://www.erudit.org/fr/revues/voixpl/2022-v19-n2-voixpl07664/1096128ar/ «Intériorité et extériorité de la littérature d’oc en Provence : l’œuvre de Nouno Judlin»], ''Voix plurielles'', vol. 19, nº2 * Faneta JUDLIN HILLS = Fanette JUDLIN-HILLS, 2016, ''Une enfance partagée, de Carros aux Saintes-Maries-de-la-Mer'', Sant Romieg de Provença: Équinoxe == Nòtas e referéncias == hzudh82t61nvnh26bbpf63u88stbrkb