Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 283 2504416 2364354 2026-07-12T21:43:05Z Mistico Dois 45295 2504416 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Febrièr}} == Eveniments == * [[2002]] - fin del cors legal del [[franc francés]] * [[2008]] - [[Kosova]] se proclama indepdendent de la [[Serbia]] == Naissenças == * [[1653]] - [[Arcangelo Corelli]], compositor italian (m. [[1713]]) * [[1836]] - [[Gustavo Adolfo Bécquer]], poèta e autor de teatre espanhòl (m. [[1870]]) * [[1847]] - [[Otto Albert Blehr]], primièr ministre de Norvègia (m. [[1927]]) * [[1888]] - [[Otto Stern]], fisician alemand, Prèmi Nobel (m. [[1969]]) * [[1917]] - [[Herbert Aaron Hauptman]], matematician american, Prèmi Nobel de Quimia * [[1925]] - [[Hal Holbrook]], actor american (m. [[2021]]) * [[1930]] - [[Ruth Rendell]], escrivana anglesa * [[1941]] - [[Fernando Gabeira]], òme politic e jornalista brasilièr * [[1955]] - [[Mo Yan]], pseudonim de '''Guan Moye''', escrivan chinés, Prèmi Nobel * [[1961]] - [[Andrei Korotaiev]], antropològ, economista, istorian, e sociològ rus * [[1963]] - [[Michael Jordan]], basquetbolaire american * [[1991]] - [[Ed Sheeran]], cantaire e cantautor anglés == Decèsses == * [[1600]] - [[Giordano Bruno]], filosòf italian (n. [[1548]]) * [[1673]] - [[Molière]] (Jean-Baptiste Poquelin dit), dramaturgue e comedian de teatre francés (n. [[1622]]) * [[1874]] - [[Adolphe Quetelet]], matematician, astronòm, naturalista e estatician bèlga (n. [[1796]]) * [[1915]] - [[Joan Baptista Begaria]], poèta gascon (n. [[1892]]) * [[1919]] - [[Wilfrid Laurier]], primièr ministre de Canadà (n. [[1841]]) * [[1924]] - [[Oskar Merikanto]], compositor finlandés (n. [[1868]]) * [[1934]] - Rei [[Albèrt I de Belgica]] (n. [[1875]]) * [[1970]] - [[Shmuel Yosef Agnon]], escrivan israelian, Prèmi Nobel (n. [[1888]]) * [[1973]] - [[Pixinguinha]], pseudonim de '''Alfredo da Rocha Viana Filho''', musician e compositor brasilièr (n. [[1897]]) * [[1980]] - [[Graham Sutherland]], pintre britanic (n. [[1903]]) * [[1982]] - [[Thelonious Monk]], musician de ''jazz'' american (n. [[1917]]) * 1996 - [[Hervé Bazin]] (Jean-Pierre Hervé-Bazin dit), escrivan francés e president de l'[[Acadèmia Goncourt]] (n. [[1911]]) * [[1997]] - [[Darcy Ribeiro]], antropològ, escrivan, e òme politic brasilièr (n. [[1922]]) * [[1998]] - [[Ernst Jünger]], Germana escrivan alemand (n. [[1895]]) * [[2004]] - [[José López Portillo]], president de Mexic (n. [[1920]]) ---- Veire tanben : * [[16 de febrièr]] | [[18 de febrièr]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] d2mns024uwsmx2l65j59g85ql2mjszq 0 656 2504415 2363585 2026-07-12T21:42:00Z Mistico Dois 45295 2504415 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{agost}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1484]] - [[Bartolomé Casaus]], fraire dominican andalós (m. [[1566]]) * [[1772]] - Rei [[Guilhèm Ièr dels Païses Basses]] (m. [[1843]]) * [[1792]] - [[Joaquim António de Aguiar]], primièr ministre de Portugal (m. [[1884]]) * [[1856]] - [[Manuel Allendesalazar Muñoz]], primièr ministre d'Espanha (m. [[1923]]) * [[1865]] - Rei [[Ferrand Ièr de Romania]] (m. [[1927]]) * [[1893]] - [[Haim Ernst Wertheimer]], bioquimista alemand-israelian, Prèmi Nobel (m. [[1978]]) * [[1899]] - [[Jorge Luis Borges]], escrivan argentin (m. [[1986]]) * 1899 - [[Albert Claude]], biològ belga, Prèmi Nobel (m. [[1983]]) * [[1903]] - [[Graham Sutherland]], pintre britanic (m. [[1980]]) * [[1904]] - [[Aparicio Méndez]], president d'Uruguai (m. [[1988]]) * [[1905]] - [[Siaka Stevens]], president e primièr ministre de Sierra Leone (m. [[1988]]) * [[1916]] - [[Léo Ferré]], cantaire, musician e poèta monegasc (m. [[1993]]) * [[1922]] - [[René Lévesque]], jurnalista e politician canadian (m. [[1987]]) * [[1924]] - [[Ahmadou Ahidjo]], president del Cameron (m. [[1989]]) * [[1927]] - [[Harry Markowitz]], economista american, Prèmi Nobel * [[1928]] - [[Antonio Ozores]], actor espanhòl (m. [[2010]]) * [[1929]] - [[Yaser Arafat]], cap d'Estat palestinian (m. [[2004]]) * [[1933]] - [[Alberto Olmedo]], actor comic argentin de cinèma, de television e de teatre (m. [[1988]]) * [[1935]] - [[Tsutomu Hata]], primièr ministre de Japon * [[1947]] - [[Paulo Coelho]], escrivan brasilièr * [[1948]]- [[Jean-Michel Jarre]], compositor e musician francés * 1948 - [[Sauli Niinistö]], president de Finlàndia * [[1968]] - [[Andreas Kisser]], cantaire brasilièr ([[Sepultura]]) * [[1973]] - [[Inge de Bruijn]], nataira neerlandesa == Decèsses == * [[1832]] - [[Nicolas Léonard Sadi Carnot]], fisician e engenhaire francés (n. [[1798]]) * [[1838]] - [[Ferenc Kölcsey]], poèta nacional ongrés (n. [[1790]]) * [[1902]] - [[Juan Bautista Egusquiza]], president de Paraguai (n. [[1845]]) * [[1919]] - [[Juan Antonio Escurra]], president de Paraguai (n. [[1859]]) * [[1943]] - [[Simone Weil]], filosòf francés (n. [[1909]]) * [[1950]] - [[Arturo Alessandri Palma]], president de Chile (n. [[1868]]) * [[1954]] - [[Getúlio Vargas]], president brasilièr (n. [[1882]])<ref name=BBC1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/24/newsid_4544000/4544759.stm |títol= 1954: Brazilian president found dead|editor=BBC |consultat lo =4 d'agost 2016}}</ref> * [[1956]] - [[Mizoguchi Kenji]], cineasta japonés (n. [[1898]]) * [[1983]] - [[Pentti Saarikoski]], escrivan finlandés (n. [[1937]]) * [[2007]] - [[Abdul Rahman Arif]], president d'Iraq (n. [[1916]]) == Referéncias == {{reflist}} ---- Vejatz tanben: * [[23 d'agost]] | [[25 d'agost]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] rajskls3mhh1x3e8feh7lq01km1k57n 0 2687 2504436 2493204 2026-07-13T11:12:27Z ~2026-39392-93 64364 2504436 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox País | nom = Espanha | nom_local = {{Lista desenrotlanta | estil_bóstia = background:transparent; text-align:center; font-weight:normal; line-height:normal; font-size:15px; | títol = Noms oficiaus | {{Infotaula | sosbóstia = òc | data1 = ''Espainiako Erresuma'' ([[basc]]) | data2 = ''Regne d'Espanya'' ([[catalan]]/[[valencian]]) | data3 = ''Reino de España'' ([[espanhòu]]) | data4 = ''Reino de España'' ([[galèc]]) | data5 = ''Reiaume d'Espanha'' ([[aranés|occitan aranés]]) }} }} | imatge_mapa = EU-Spain.svg | devisa = ''Plus Ultra'' ([[latin]])<br>(en [[occitan]]: «Encara au delà») | lengas oficialas = [[Espanhòu|Castelhan]]{{NPP|(II)}} | etiqueta_lengas_regionalas = Lengas cooficialas | lengas_regionalas = [[Catalan]] · [[Basc]] · [[Galèc]] · [[Aranés|Occitan aranés]] · [[Valencian]]{{NPP|(III)}} | capitala = [[Madrid]] | coordenadas_capitala = {{coord|40|26|N|3|42|W}} | tipe_govèrn = [[Monarquia constitucionala]]<ref>{{Ref-libre |títol=España, historia de una nación |cognòm=Hernández Sánchez-Barba |nom=Mario |an=1995 |isbn=9788489365346 |editor=Universidad Compluntense de Madrid |luòc=Madrid |pagina=180}}</ref> | cap_títol1 = [[Lista dels monarcas d'Espanha|Monarca]] | cap_títol2 = [[Lista dels presidents del govèrn espanhòl|President del govèrn]] | cap1 = [[Felip VI d'Espanha|Felip VI]] | cap2 = [[Pedro Sánchez]] | superfícia_reng = 51 | superfícia_totala = 504 782 | percentatge_aiga = 1,04% | populacion_reng = 29 | populacion_totala = {{formatnum:{{popesp|100}}}} | populacion_annada = {{popesp|0}} | densitat = {{formatnum:{{ #expr: ({{popesp|100}}/504782) round 2 }}}} | mai_granda_vila = [[Madrid]] | gentilici = {{Bes | espanhòl, espanhòla | espanhòu, espanhòla }} | IDH_annada = 2005 | IDH = {{aumentacion}} 0,949 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 13{{e}} | moneda = [[Èuro]]{{NPP|(IV)}} | còde_moneda = EUR | còde_país = ES | fus_orari = [[UTC]]+01:00 | diferéncia_fus_orari = [[UTC]]+02:00 | imne_nacional = {{Bes | ''[[Marcha Real]]'' ([[espanhòu]]){{NPP|(I)}} | (en [[occitan]]: «Marcha Reiala») }} | imne audio = Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg | domeni_internet = [[.es]] | indicatiu_telefonic = +34 | nòtas = {{NPP-B|(I)|Lo Decret Reial 1560/1997 indica indiferentament ''Marcha Granadera'' e ''Marcha Real''.<ref>{{Ref-web|autor=Presidéncia del Govèrn |data=n. 244, 11 d'octobre de 1997 |títol=Real Decreto 1560/1997, de 10 de octubre, por el que se regula el Himno Nacional |òbra=[[Bulletin Oficial de l'Estat]] |format=PDF |url=http://www.boe.es/boe/dias/1997/10/11/pdfs/A29594-29600.pdf |url_accès=pdf}}</ref>}} {{NPP-B|(II)|Ja que l'[[Acadèmia Reiala Espanhòla]] a validat lei dos glotonims tant «espanhòu» coma «castelhan»,<ref>{{Ref-web |autor=Real Academia Española y Asociación de Academias de la Lengua Española |an=2023 |títol=español |òbra=Diccionario panhispánico de dudas (2.ª edición, versión provisional) |url=https://www.rae.es/dpd/espa%C3%B1ol}}</ref> la Constitucion emplega de manièra explicita «castelhan» per diferenciar-lo dau rèsta de lei lengas de la peninsula Iberica.<ref>[[#const|Constitucion Espanhòla, 1978]], art. 3.</ref>}} {{NPP-B|(III)|Confòrmament amb lor estatut d'autonomia, son cooficialas las lengas seguentas: lo [[catalan]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], las [[Illas Balearas]] e lo [[País Valencian]] (sonat ''[[valencian]]''); lo [[galèc]] en [[Galícia]]; lo [[basc]] al [[Comunautat Autonòma Basca|País Basc]] e la zona bascofòna de [[Comunautat Forala de Navarra|Navarra]]; l'[[aranés|occitan aranés]] en Catalonha.}} {{NPP-B|(IV)|Abans [[2002]], la [[pesseta]] (en espanhòu: ''peseta'').}} }} '''Espanha''', formalament lo '''Reiaume d'Espanha''' (var. '''Reialme d'Espanha'''),{{Refn|group=nòta|La [[Constitucion espanhòla de 1978|Constitucion Espanhòla]] non estipula cap de nom oficiau per l'Estat, malgrat que lei noms Espanha, Estat espanhòl e Nacion espanhòla sián utilizats de faiçon intercambiabla dins lo document —«Espanha es un Estat sociau e democratic de drech» (article 1.1)— per indicar lo nom dau país.<ref>[[#const|Constitucion Espanhòla, 1978]], art. 1.1.</ref> Lo ministèri daus Afars estrangiers a mentretant establit en 1984 que lei denominacions d'Espanha e de Reiaume d'Espanha (en espanhòu dins l'original) son egalament valablas dins lei signaturas de tractats internacionaus.}} es un [[estat sobeiran]] dau sud-oèst d'[[Euròpa]] qu'ocupa la màger part de la [[peninsula Iberica]]. La capitala n'es [[Madrid]].<ref>[[#const|Constitucion Espanhòla, 1978]], art. 5.</ref> Amb territòri d'una superfícia de 504 782 km²,<ref>{{Ref-libre|títol=Global Sourcebook of Address Data Management. A Guide to Address Formats and Data in 194 Countries|isbn=9781351933254|cognòm=Rhind|nom=Graham|editor=Taylor & Francis|an=2017}}</ref> Espanha es limitròfa au nòrd de [[França]] e d'[[Andòrra]] e a l'oèst de [[Portugal]]. Es banhat au nòrd e au sud per l'[[ocean Atlantic]] e a l'èst per la [[mar Mediterranèa]]. Possedís egalament de territòris extra-europèus essent las [[Illas Canàrias]] en l'ocean Atlantic, e las vilas autonòmas de [[Ceuta]] e [[Melilla]], ambedoas frontalièras de [[Marròc]]. Resultat d'un procès lòng de fusions d'unei reiaumes iberics formats dins lo corrent de la [[Reconquista]], Espanha presenta d'identitats regionalas fòrtas e una organizacion politica fòrça descentralizada. Poissança mondiala majora pendent lo {{S|XVI}} après la descubèrta e la colonizacion d'[[America]], lo país conoguèt un declin lòng fins au {{S|XX}} marcat per la pèrda progressiva de son empèri. De [[1936]] a [[1939]], una guèrra civila saunosa entraïnèt la formacion d'un regima [[faissisme|faissista]] dirigit per lo generau [[Francisco Franco]]. Après sa mòrt en [[1975]], una transicion permetèt de formar un regime democratic que permetèt d'integrar Espanha a l'[[Union Europèa]]. Aquò favorizèt lo desvolopament economic dau país que ne venguèt la cinquena poissança economica. == Geografia == {{veire|Geografia d'Espanha}} === Geografia fisica === [[File:Spain topo.jpg|thumb|left|Topografia d'Espanha.]] Espanha es un país [[montanha|montanhós]] d'una superficia de {{formatnum:497000}} km² que 56% de son territòri es situat entre 400 e {{formatnum:1000}} m d'[[altitud]]. Sus lo [[continent]] [[Euròpa|europèu]], solament [[Soïssa]] a una altitud mejana pus auta. En revènge, au contrari dei regions [[Aups|aupencas]] lei cimas pus importantas passan pas {{formatnum:3500}} m. Lo pus aut es lo [[mont Mulhacén]] (entre {{formatnum:3478}} e {{formatnum:3482}} m) dins la [[Sierra Nevada (Espanha)|Sierra Nevada]] au sud. Pasmens, fau nòtar l'existéncia dau [[Teide|mont Teide]] (entre {{formatnum:3715}} e {{formatnum:3718}} m) dins leis [[illas Canàrias]]. Sièis ensems compausan leis elements majors de la topografia dau país : * la region de [[Meseta]] cuerb aperaquí 40% de sa superficia e es l'ossatura de la peninsula. Es format de plans d'altitud auta enviroutat de cadenas de [[montanha]]s coma lei [[monts Cantabrics]] e la [[cordilhera Iberica centrala]]. Au centre, es marcat per la vau de [[Tage]] qu'es lo fluvi pus lòng de la [[Peninsula Iberica]]. Dos autrei rius majors, [[Douro]] e [[Guadiana]], passan tanben dins la region respectivament au nòrd e au sud. * lo bacin d'[[Èbre]] fa geologicament partida de [[Meseta]]. [[Riu|Fluvi]] pus poderós d'Espanha, forma una vau importanta entre lei regions centralas e lei Pirenèus. * lei [[cordilheras catalanas]] forman un relèu d'altitud mejana magerament situada en [[Catalonha]]. Son percorrudas per divèrsei [[riu]]s a l'origina d'una [[erosion]] importanta. * lei [[Pirenèus]] forman un relèu important au nòrd que marca la frontiera amb [[França]] dempuei l'[[Edat Mejana]]. * lei cadenas beticas son situadas dins lo sud lòng de la [[Mar Mediterranèa]]. La longor dau sistèma principau aganta 800 km. D'autrei cadenas mai ò mens isoladas existisson a l'entorn d'aquel ensems fins a la region de [[Meseta]]. * lo plan de [[Guadalquivir]] es una region sedimentària situada a l'oèst e au nòrd dei cadenas beticas. Es lo pus estendut d'Espanha.<ref>{{Es}} "[https://web.archive.org/web/20230415123350/https://www.educacionyfp.gob.es/reinounido/dam/jcr:9f792c12-9ad9-4f51-b5f2-403bdd02bdc0/spanish-workshops-10062017-geografia-espana.pdf Geografía de España Una lección básica para situar España.]", sus ''www.educacionyfp.gob.es.''</ref> === Clima === [[File:Espanha - Clima.png|thumb|left|Zònas climaticas principalas d'Espanha.]] Lo territòri espanhòla se devesís entre tres zònas [[clima]]ticas : * una region sud, nòrd-èst e nòrd-oèst que presenta un [[clima mediterranèu]] caracterizat per d'estius secs e cauds. Doas variantas existisson en foncion de l'[[altitud]] e de [[latitud]] que son aumentacion demenís l'aspèct canicular dei periòdes cauds. * una region sud-èst que presenta un clima semi arid. Pron similar au clima mediterranèu, es caracterizada per una sason seca lònga que pòu s'estendre sus la [[prima]] e sus l'[[Automne|autona]]. * una region que s'estend sus lo rèsta dau territòri que presenta un clima d'influéncia continentala. D'efècte, es pas un [[clima continentau]] tipe e sei caracteristicas vertadieras oscillan entre un clima sec moderat per lei precipitacions e l'èr portats per l'[[Ocean Atlantic]]. === Demografia === {{veire|Demografia d'Espanha}} [[File:Espanha - Densitat de populacion e vilas principalas.png|thumb|Densitat de populacion e vilas principalas d'Espanha.]] Espanha aviá oficialament {{formatnum:47059533}} abitants lo 1{{èr}} de genier de [[2013]]. Aquò representava una densitat de populacion de 93 ab/km². Èra fòrça inegalament despartida sus lo territòri e concentrada lòng dei regions litoralas e au sen de la region de [[Madrid]]. Son estructura es caracteristica d'un país desvolopat amb una esperança de vida auta (81 ans en 2012), de taus de feconditat e de mortalitat febles e una populacion que son temps se situa magerament entre 15 e 64 ans. L'imigracion a donc un ròtle importanta dins lo mantenement de la creissença demografica. La premiera vila espanhòla es [[Madrid]] que son aglomeracion agantava 5,8 milions d'abitants en [[2005]] e qua fa partida dei vilas pus importantas d'[[Euròpa]]. [[Barcelona]] (4,7 milions en 2005) es la segonda vila pus importanta e es tanben un centre europèu major. Sa posicion pus pròcha dau rèsta dau [[continent]] li permet d'aver un ròtle primordiau au sen de l'economia nacionala. Quatre autreis aglomeracions passan lo milion d'abitants ([[Valéncia]], [[Malaga]], [[Sevilha]] e [[Bilbao]]). Son situadas dins de regions litoralas. === Lengas === [[File:Spanish dialects in Spain-oc.png|thumb|Lengas tradicionalas d'Espanha.]] Unei lengas territorialas existisson en Espanha. An divèrseis estatuts. L'[[espanhòl]] ò castelhan es la lenga oficiala de l'estat. Es la lenga premiera de 74% de la populacion — magerament dins lei regions sud e centralas — e es mestrejada per la màger part deis abitants. Domina leis autrei lengas dins un rapòrt de [[diglossia]]. Quatre lengas a un estatut locau de cooficialitat definit per lei comunautats autonòmas : * lo [[catalan]] es la lenga premiera de 17% de la populacion. Es cooficiau dins la [[Generalitat de Catalonha]], lo [[País Valencian]] e leis [[illas Balearas]]. En revènge, a ges d'estatut dins lei regions perifericas de l'espaci catalan situadas dins d'autrei regions; * lo [[galèc]] es la lenga premiera de 7% de la populacion. Es coficiau en [[Galícia]] mai pas en Astúrias ont es parlat perifericament; * lo [[basco]] es la lenga premiera de 2% de la populacion concentrada dins lei regions bascas ([[Comunautat Autonòma Basca]], [[Comunautat Forala de Navarra]]) ont es cooficiau; * l'[[occitan]] ([[dialècte]] [[aranés]]) es la lenga premiera de la [[Val d'Aran]]. Es cooficiau dins la [[Generalitat de Catalonha]]. D'autrei lengas existisson encara sus lo territòri espanhòu mai an una reconóissança limitada ò, sovent, ges d'estatut oficiau : * l'[[aragonés]] es parlat au nòrd d'[[Aragon]]. De projèctes regionaus de proteccion existisson que se son gaire concretizats; * l'[[asturleonés]] (nomenat ''[[asturian]]'' en [[Astúrias]], ''[[leonés]]'' en [[Província de Leon|Leon]] e ''[[mirandés]]'' en [[Portugal]]) es parlat dins lo nòrd-oèst. Beneficia d'una proteccion parciala en [[Astúrias]]<ref group="nòta">En revènge, lo mirandés es cooficiau dins certanei regions de [[Portugal]].</ref>; * l'[[estremenu]] es parlat au nòrd d'[[Extremadura (Espanha)|Extremadura]]. Es considerat coma menaça en causa de la disparicion rapida de sei locutors. * lo [[berbèr]] es parlat dins l'enclava de Melilla e per de minoritats deis [[illas Canàrias]] (dialècte [[guanche]]); * l'[[arabi]] es parlat dins l'enclava de Ceuta. === Religions === Espanha es un país fòrça omogenèu regardant la [[religion]] de seis abitants. En [[2015]], 69,3% se considerava coma [[catolicisme|catolic]], 16% non cresents, 10,3 [[Ateïsme|atèus]] e 1,9% d'autra religion. Pasmens, coma dins la màger part d'[[Euròpa Occidentala]], l'influéncia de la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa Catolica]] demenís e mai de la mitat dei fidèus an una practica limitada. Leis autrei religions son minoritàrias.<ref>{{Es}} "[https://www.lavanguardia.com/vangdata/20150402/54429637154/interactivo-creencias-y-practicas-religiosas-en-espana.html Interactivo: Creencias y prácticas religiosas en España]", sus ''www.lavanguardia.com.''</ref> == Istòria == {{veire|Istòria d'Espanha}} === Preïstòria e Antiquitat === ==== Preïstòria e premiers pòblaments antics ==== Lei traças pus ancianas de preséncia d'[[Homo|ominidats]] (''[[Homo antecessor]]'') en Espanha foguèron descubèrtas sus lo sèti paleontologic d'Atapuerca e datan de 1,2 milions d'annadas<ref>{{en}} E. Carbonell et al., ''The first hominin of Europe'', Nature, vol. 452, p. 465-469.</ref>. Puei, s'i desvolopèron ò s'i installèron divèrseis espècias pus desvolopadas coma ''[[Homo heidelbergensis]]'' ò ''[[Homo neanderthalensis]]''. Enfin, l'òme modèrne (''[[Homo sapiens]]'') i arribèt i a {{formatnum:35000}} ans après lo passatge dei [[Pirenèus]]. Après la [[Preïstòria]], leis [[Ibèrs]] son le premier pòble mencionat dins la [[peninsula]] dins de documents [[escritura|escrichs]]. Avans lo sègle V avC, lei [[Cèltas]] migrèron dins la peninsula onte se mesclèron ai pòbles locaus. A partir dau sègle IX avC, lei [[Fenician]]s comencèron d'installar de comptadors maritims (Malaga, Cadix, Ibiza, Cartagèna...). Puei, au sègle VII avC, de colons [[Grècia antica|grècs]] s'installèron tanben lòng dei costats. Aquelei marchands e colons aguèron una influéncia importanta sus certanei populacions indigènas. Per exemple, se desvolopèt a l'entorn de la vila de Tartessos una [[lenga]] e una [[escritura]] pròprias fòrça marcadas per l'influéncia cultura [[fenician]]a e [[Egipte|egipciana]]. ==== Periòdes cartaginés e roman ==== Après la desfacha cartagenisa a l'eissida de la [[Primièra Guèrra Punica|Premiera Guèrra Punica]] ([[-264|264]]-[[-241|241 avC]]), la [[Peninsula Iberica]] venguèt lo còr de la poissança novèla de [[Cartage]] sota l'impulsion de l'ostau Barca. La màger part de son territòri foguèt conquista ò somesa per lei Cartaginés mai aquela expansion causèt de tensions novèlas amb [[Roma]]. En [[-219|219 avC]], lo sètge e la conquista de la vila de Sagonta, aliada ai Romans, foguèt a l'origina de la [[Segonda Guèrra Punica]] ([[-218|218]]-[[-201|201 avC]]) que s'acabèt per una desfacha novèla e majora de Cartage. Una partida de sei possessions ibericas foguèt ocupada per lei Romans e l'autra capitèt de restaurar son independéncia. Dins lo corrent dau sègle II avC, lei Romans acomencèron la conquista sistematica de la [[peninsula]] (dicha ''[[Hispania]]''). Se turtèt a de resisténcias importantas, especialament dins lo nòrd, e s'acabèt solament pendent lo rèine d'[[August]] ([[-37|37 avC]] - [[9|9 apC]]). L'influéncia romana aguèt d'efèctes importants dins la region — franc dei zònas [[montanha|montanhosas]] dau nòrd — regardant la politica, l'economia e la tecnica. L'[[aristocracia]] locala foguèt integrada au sen deis òrdres dei senators e dei chivaliers e, en [[74]], lo drech [[latin]] e la ciutadanetat romana foguèron estenduts a la region. ''[[Hispania]]'' foguèt la província d'origina d'uneis emperaires ([[Trajan]], [[Adrian (emperaire)|Adrian]]...) ò conselhiers importants dau govèrn ([[Senèca lo Jove|Senèca]]...). Gràcias a l'instauracion de la ''[[Pax Romana]]'', ''Hispania'' conoguèt un desvolopament economic important (exportacions de [[vin]], d'[[òli]], de metaus) e lei Romans creèron unei vilas novèlas coma [[Saragossa]] ò [[Valéncia]]. Favorizèt tanben l'expansion dau [[cristianisme|crestianisme]]. A partir dau sègle III, l'[[Empèri Roman]] acomencèt de declinar e son territòri deguèt faciar divèrseis invasions de pòbles barbaras venguts d'[[Euròpa]] Centrala e d'[[Asia]]. En [[406]]-[[407]], l'afondrament dei defensas romanas d'Occident entraïnèt l'installacion dei Vandals dins l'[[Andalosia]] actuala e dins lo nòrd de [[Galícia]] e dei Sueves dins lo sud de [[Galícia]] e leis Alans dins lo [[Portugal]] modèrne en [[411]]. En [[429]], lei [[Visigòts]] obliguèron lei Vandals de se desplaçar en Africa dau Nòrd e formèron un reiaume important estendut sus la [[Peninsula Iberica]] e sus [[Gàllia]]. === La formacion e l'expansion de l'Espanha de l'Edat Mejana e de la Renaissença === ==== Periòde visigòts e conquista musulmana ==== [[Fichièr:Reino de los visigodos-oc.svg|thumb|Extension maximala dau Reiaume Visigòt vèrs [[500]].]] En [[454]], lei [[Visigòts]] acomencèron de conquistar la [[Peninsula Iberica]] que foguèt totalament ocupada levat dau nòrd-oèst e dau litorau nòrd. Après la [[batalha de Vouillé]] ([[507]]) e la pèrda d'[[Aquitània]], la [[peninsula]] venguèt lo centre dau [[Reiaume Visigòt]] que sa [[capitala]] foguèt installada a [[Toledo]] en [[554]]. En [[586]], ne'n ocupèt la màger part après la somission dei Sueves. Dins lo corrent dau sègle VI, capitèt d'integrar leis [[aristocracia]]s germanicas e romanas au sen d'una classa dirigenta unica e leis envaïsseires foguèron tanben assimilats per lei populacions indigènas (abandon dau gòtic au profiech dei parlars romans). Pasmens, aquel edifici demorèt fragil en causa dei conflictes entre lo rèi e sei senhors pus importants. [[Fichièr:Peninsula Iberica vèrs 750.png|thumb|right|[[Peninsula Iberica]] vèrs [[750]].]] En [[711]], aquelei tensions foguèron belèu la causa de l'invasion d'una armada berbèra venguda sostenir lei princes en lucha còntra lo poder centrau. Lo rèi visigòt e son armada foguèron esquichadas e tota la [[peninsula]], franc dei montanhas meridionalas onte se formèt lo [[Reiaume deis Astúrias]], foguèron annexadas per lo [[Califat Omeia|Califat Omeiade]] en [[732]]. En [[756]], après l'afondrament dau Califat Omeiade, un eiretier de la [[dinastia]] capitèt de conquistar lo poder en Espanha e d'i formar l'[[Califat de Còrdoa|Emirat de Còrdoa]] que venguèt un califat en [[929]]. Lei musulmans s'installèron lòng dau litorau [[Mediterranèa|mediterranèu]], especialament en [[Andalosia]] e dins lo bacin de l'[[Èbre]]. Dicha [[Al Andalús]], la region [[islam|musulmana]] de la Peninsula Iberica conoguèt un desvolopament important gràcias a l'introduccion de tecnicas novèlas (subretot d'aigatge) per lei venceires. Lei [[cristianisme|crestians]] e lei [[judaïsme|josieus]] obtenguèron l'estatut de ''dhimmis'' e demorèron relativament liures. L'islamizacion de la peninsula acomencèt de progressar a partir dei sègles IX e X quand la pression per convertir lei populacions indigènas a l'islam venguèt pus fòrta. Pasmens, a partir de [[1002]], lo Califat de Còrdoa declinèt rapidament en causa de guèrras de succession ò de poder entre lei faccions arabias, berbèras e indigènas de son aristocracia. En [[1031]], aquò entraïnèt sa division entre 23 emirats locaus dichs taifas. ==== La Reconquista ==== La [[Reconquista]] designa lo lòng procès — de [[718]] a [[1492]] — que permetèt ai reiaumes crestians de la [[Peninsula Iberica]] de conquistar lei territòris sota contraròtle de princes musulmans. Associat ai [[Crosada]]s e renfòrçat per de chivaliers venguts d'[[Euròpa]] Occidentala, lo movement aguèt un ròtle primordiau sus l'estructuracion politica d'Espanha. Acomencèt tre lo sègle VIII quand lo [[Reiaume deis Astúrias]] capitèt d'estendre son influéncia en direccion de [[Galícia]] e vèrs lo sud. Installats a Oviedo, sei sobeirans se presentèron coma lei successors dei Visigòts. En [[912]], installèt sa frontiera amb lo [[Califat de Còrdoa|Emitat de Còrdoa]] lòng dau fluvi [[Douro]]. En revènge, dins lo bacin de l'[[Èbre]] — poblat per de populacions musulmanas nombrosas — resistiguèt ais ofensivas francas, especialament durant aquelei menats per [[Carlesmanhe]] que poguèt solament ocupar una faissa territòriala estrecha au sud dei [[Pirenèus]]. Dins lo corrent dau sègle XI, la fragmentacion deis estats musulmans après la disparicion dau [[Califat de Còrdoa]] foguèt una occasion novèla d'expansion per lei reiaumes crestians. Èran militarament pus poderós que lei taifas e poguèron impausar de tribúts importants en cambi d'un mantenement de la patz. Son organizacion acomencèt tanben de s'estabilizar après la mòrt dau rèi de [[Reiaume de Navarra|Navarra]] [[Sanç III de Navarra|Sanç lo Grand]] ([[1004]]-[[1035]]) amb la formacion de tres reiaumes dirigits per sei fius : lo [[Reiaume d'Aragon]] a l'èst, lo [[Reiaume de Navarra]] —que gardèt son independéncia mai demorèt un estat pichon — au nòrd e lo [[Reiaume de Castelha]] — aumentat per l'absorpcion dau [[Reiaume de Leon]] (estat successor dau [[Reiaume deis Astúrias]]) tre [[1037]] — au nòrd e a l'oèst. Completat per la formacion de [[Portugal]] en [[1139]], aquel esquèma demorèt en plaça fins a la fin de l'[[Edat Mejana]]. L'avançada militara d'aquelei reiaumes, especialament de Leon e de Castelha, foguèt inicialament aisada car progressèron dins lei regions vuejas entre Douro e la Cordilhera Centrala. En revènge, lei regions pobladas d'Arabis ò de convertits a l'islam resistiguèron. En [[1086]], en fàcia de la pression militara creissenta dei crestians (presa de [[Toledo]] en [[1085]] per [[Alfons VI de Leon]]), lei taifas demandèron l'ajuda deis [[Almoravides]]. Ocupèron leis estats musulmans de la peninsula e ganhèron la [[batalha de Sagrajas]] ([[1086]]) que permetèt d'arrestar lei progrès crestians. [[File:Reconquista - Sègle XIII.png|thumb|Debanament de la Reconquista dins lo corrent dau sègle XIII.]] Au sègle XIII, la Reconquista contunièt gràcias a la creacion deis òrdres religiós militars e a l'estrambòrd dei chivaliers crestians desirós de participar ai [[Crosada]]s. Pasmens, en [[1195]], aquelei fòrças foguèron esquichadas a [[Batalha d'Alarcos|Alarcos]] per leis [[Almohades]] — qu'avián conquistat leis estats musulmans espanhòus entre 1145 e 1172. Aquela desfacha suscitèt un apèu de la papautat qu'entraïnèt la reünion d'una coalicion gropant lei reiaumes de la peninsula sostenguts per d'importants còrs de chivaliers venguts d'[[Euròpa]] (principalament de [[França]]). En [[1212]], ganhèt la [[batalha de Las Navas de Tolosa]] onte la màger part dei fòrças musulmanas foguèron anientadas. Après aquela victòria, la màger part de la peninsula foguèt conquistada per leis estats crestians ([[Còrdoa]] en [[1236]], [[Sevilha]] en [[1248]], [[Cadis]] en [[1263]]) franc dau [[Emirat de Granada|Reiaume de Granada]] que gardèt son independéncia fins a [[1492]] en cambi dau pagament d'un tribút important. ==== L'afirmacion dau Reiaume de Castelha e lo declin catalan ==== Lo [[Reiaume de Castelha]] foguèt lo beneficiari principau de la [[Reconquista]] e son sobeiran esitèt pas d'adoptar lo títol d'''Imperator totius Hispaniae'' ai sègles XI e XII. Après l'union definitiva dei Reiaumes de Leon e de Castelha en [[1230]], èra la premiera poissança territòriala de la region. Adoptèt una politica pus dura — a respèct per exemple d'aquela d'Aragon — còntra lei populacions musulamanas que foguèron marginalizadas ò expulsadas après de revòutas. Aquò empachèt pas d'acòrds concluts per certanei rèis coma Alfons VI ò [[Ferdinand III de Castelha|Ferdinand III]] per limitar la resisténcia musulmana dins lo corrent dei periòdes d'avançadas. Pasmens, au sègle XIV, una crisi de succession e una lònga guèrra civila — que se transformèt en conflicte periferic de la [[Guèrra de Cent Ans]] — entre lei partisans de [[Pèire Ier de Castelha|Pèire I{{èr}}]] e d'[[Enric II de Castelha|Enric de Trastamare]] entraïnèt un novèu periòde d'ostilitat còntra lei [[islam|musulmans]] e tanben còntra lei [[Judaïsme|josieus]]. Aqueu periòde causèt una demenicion de la poissança castelhana durant lo sègle XIV (desfacha còntra lei Portugués en 1385) mai favorizèt l'emergéncia d'una [[aristocracia]] militara e un començament de sentiment d'unitat nacionala. [[File:Reiaume d'Aragon - Expansion en Mediterranèa.png|thumb|Expansion en Mediterranèa dau Reiaume d'Aragon fins a son union amb lo Reiaume de Castelha en [[1479]].]] D'aqueu temps, lo [[Reiaume d'Aragon]] èra vengut una poissança mediterranèa importanta. D'efècte, basat sus una aliança entre leis Ostaus d'Aragon e de Barcelona definitivament concluda en [[1137]], aqueu reiaume aguèt un ròtle important dins la Reconquista au sègle XII (presa de Saragossa, de Lerida e de Terual). En revènge, sa temptativa d'expansion au nòrd dei Pirenèus s'acabèt per una revirada e per la mòrt de [[Pèire II d'Aragon|Pèire II]] a la [[batalha de Murèth]] ([[1213]]). Puei, blocat après la conquista de Valéncia dins son expansion vèrs lo sud per la conquista castelhana de [[Múrcia]], dirigiguèt sa politica militara vèrs la [[Mar Mediterranèa]] (conquista deis [[illas Balearas]]). Aquelei conquistas foguèron integradas au sen d'un ensems complèx de reiaumes segondaris dirigits per de fius cadets de l'Ostau de Barcelona e liats entre elei per de pactes destinats a la proteccion dei libertats de cada entitat. Lei populacions aràbias conoguèron donc de sòrts variables segon lei regions : expulsion deis illas Balearas, mantenement dins lo bacin d'[[Èbre]] (pasmens amb pèrda de l'usatge oficiau de l'[[arabi]]) e a l'entorn de Valéncia (amb mantenement de l'usatge oficiau de l'[[arabi]]). A la fin dau sègle XIII, lo rèi aragonés capitèt tanben de venir rèi de Sicília segon un procès complèx que se debanèt entre [[1282]] e [[1296]] e que li permetèt tanben d'obtenir lo drech de conquistar [[Sardenha]] (conquista realizada entre [[1323]] e [[1412]]) e [[Corsega]] (ges de temptativa importanta per ocupar l'illa que demorèt possession de [[Republica de Gènoa|Gènoa]]). Enfin, en [[1442]], lo reiaume de Napòli foguèt conquistada. Aquò entraïnèt la formacion d'un reiaume important dependent de l'Ostau de Barcelona que gropava Aragon, la mitat sud d'Itàlia, leis illas Baleares, Sardenha e Sicília. Pasmens, a partir dau sègle XV, acomencèt de declinar en causa d'una crisi economica, de revòutas periodicas de paisans e de la disparicion d'Ostau de Barcelona que foguèt remplaçat per un Ostau castelhan eissit dei Trastamare. Aqueu cambiament de poder entraïnèt de tensions importantas entre lo rèi d'origina castelhana e son [[aristocracia]] d'origina catalana. En [[1462]], una guèrra civila comencèt entre lei dos camps. Marcada per d'intervencions estrangieras, en particular aquela de [[França]] que poguèt ocupar [[Cerdanha]] e [[Rossilhon]] fins a [[1493]], accelerèt lo declin dau reiaume e favorizèt son union amb Castelha gràcias au maridatge entre [[Ferrand II d'Aragon]] e [[Isabèl Ièra de Castelha]]. ==== Lo Sègle d'Aur Espanhòu e l'apogèu d'Espanha ==== [[Ferrand II d'Aragon]] e [[Isabèl Ièra de Castelha]] dirigiguèron ensems lo novèu reiaume. Cada entitat i gardèt seis institucions e sei drechs mai Castelha — reiaume pus poblat d'Espanha — prenguèt pauc a pauc l'egemonia. En [[1492]], foguèt aumentada de l'[[Emirat de Granada]] que sa conquista marquèt la fin de la [[Reconquista]]. Aquò renforcèt una politica religiosa, començada en [[1478]] amb la creacion d'una [[Inquisicion]] espanhòla, fòrça repressiva còntra lei non crestians. Ansin, en 1492, lei Josieus dau reiaume deguèron « chausir » entre la conversion ò l'expulsion. En [[1502]], foguèt lo torn dei musulmans de [[Castelha]] (levat de Granada) puei d'aquelei d'Aragon en [[1526]]. En [[1568]], aquela politica entraïnèt una revòuta massiva dei musulmans de Granada que foguèt esquichada. Enfin, entre [[1609]] e [[1614]], lei musulmans foguèron expulsats d'Espanha. En fòra de l'annexion dei darrierei regions musulmans de la [[peninsula]], [[1492]] foguèt tanben l'annada de la descubèrta d'[[America]] per [[Cristòl Colomb]]. En [[1494]], Espanha capitèt de s'assegurar la sobeiranetat — fòrça teorica — sus lei tèrras novèlas e acomencèt de lei conquistar. Aprofichant lei divisions politicas localas, lei desvastacions causadas per lei [[malautiá]]s novèlas vengudas d'[[Euròpa]] e sa superiotat tecnologica ([[arma de fuòc]]), leis Espanhòus capitèron de conquistar leis [[civilizacion astèca|estats astècs]] en [[1521]], l'[[Empèri Inca|Empèri Incà]] en [[1533]]<ref>Lo [[reiaume de Vilcabamba]] resistiguèt fins a [[1572]].</ref> e la màger part dei [[ciutat-estat|ciutats-estats]] [[civilizacion maia|maias]] entre [[1520]] e [[1547]]<ref>Unei ciutats maias, isoladas dins la [[jungla]] continentala demorèron independentas. La darriera, [[Tayasal]], foguèt conquistada en [[1697]].</ref>. Puei, l'expansion espanhòla contunièt en [[Asia]] (conquista dei [[Filipinas]] dins leis annadas 1560) e sus lo rèsta dau continent american, especialament en [[America]] dau Sud. Enterin, divèrsei pòrts arabis de Mediterranèa foguèt tanben atacats e ocupats coma Melilla ([[1497]]) ò [[Oran]] ([[1509]]). Espanha èra d'ara venguda una poissança mondiala majora — basada sus la poissança economica dei jaciments d'aur americans — qu'agantèt son apogèu durant lei rèines de [[Carles Quint]] ([[1516]]-[[1555]]) e de [[Felip II d'Espanha|Felipe II d'Espanha]] ([[1556]]-[[1598]]). [[Fichièr:Iberian Union Empires.png|thumb|Territòris contraròtlats per Felipe II coma rèi d'Espanha (roge) e coma rèi de [[Portugal]] (blau).]] D'efècte, [[Carles Quint]] capitèt d'unificar lei territòris espanhòus amb aquelei — alemands e austrians — de l'Ostau Habsborg. Premier prince europèu, se turtèt a l'oposicion acarnada de la [[França]] de [[Francés Ièr de França|Francés I{{èr}}]] mai capitèt de rompre leis ambicions francesas en [[Itàlia]]. En revènge, poguèt pas sometre França que contunièt d'assaiar de rompre la dominacion espanhòla en Euròpa. Après son abdicacion, foguèt remplaçat en Espanha, en [[Itàlia]] e ai [[Païses Basses|País Bas]] per Felipe II<ref>Lei territòris austrians demorèron en revènge sota lo contraròtle de la branca austriana de l'Ostau Habsborg.</ref>. En [[1580]], i foguèt apondut [[Portugal]], sei colonias e son comèrci d'espècias après la mòrt sensa eiretier de son rèi e l'adopcion d'una union personala entre lei coronas espanhòla e portuguesa. === Lo declin d'Espanha === ==== Lo declin dei Habsborg d'Espanha e la Guèrra de Succession d'Espanha ==== [[Fichièr:Guèrra Ibericas de 1640 a 1668.png|thumb|right|Guèrras dins la Peninsula Iberica de [[1640]] a [[1668]].]] A partir de la fin dau sègle XVI, Espanha acomencèt de subir una tièra de desfachas que minèron rapidament sa poissança. Dins l'encastre dau desvolopament de la [[Reforma]] protestanta, Felipe II assaièt de se pausar coma lo defensor dau [[catolicisme]] e mau contentèt leis estats e sei subjèctes protestants. En [[1581]], lei [[Païses Basses|Províncias Unidas]] se proclamèron independentas e la guèrra navala començada còntra l'[[Reialme Unit|Anglatèrra]] [[anglicanisme|anglicana]] s'acabèt per una revirada en [[1588]]. Dins leis annadas 1620, lo país s'engatjèt dins la [[Guèrra de Trenta Ans]] que s'acabèt tornarmai per una desfacha espanhòla ai [[tractats de Vestfàlia]] (reconóissança de l'independéncia dei Províncias Unidas en [[1648]]) e au [[Tractat dels Pirenèus|tractat dei Pirenèus]] (pèrda de Rossilhon annexat per [[França]] en [[1658]]). Enterin, divèrsei guèrras se debanèron dins la peninsula còntra [[Portugal]] que restaurèt son independéncia en [[1649]] e còntra [[Catalonha]] que faguèt secession sensa succès. Enfin, Espanha foguèt la victima principala de l'expansion francesa menada per [[Loís XIV de França|Loís XIV]]. La situacion s'agravèt a la fin dau sègle XVII quand lo rèi [[Carles II d'Espanha|Carles II]] moriguèt sensa eiretier. D'efècte, leis Espanhòus chausiguèron [[Felipe V d'Espanha|Felipe V]] un eiretier de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] coma rèi menaçant de permetre una unificacion entre [[França]] — alora premiera poissança mondiala — e Espanha — premiera poissança coloniala — èra pas acceptabla per leis autrei poissanças europèas. Una [[Guèrra de Succession d'Espanha|guèrra lònga e saunosa de 1701 a 1714]] s'acabèt per un compromés : Felipe V demorèt rèi d'Espanha mai deguèt renonciar au tròne de [[França]] e perdiguèt lei territòris espanhòus d'Itàlia (ocupats per lo candidat austrian a la corona d'Espanha), Gibraltar e Menòrca (annexats per [[Londres]]). Deguèt tanben tornarmai sometre Barcelona e sa region en seccession dempuei [[1705]]. ==== Lo declin dau sègle dei Lutz e lei dificultats dau periòde revolucionari ==== Après la fin de la Guèrra de Succession d'Espanha, Felipe V renoncièt pas ai territòris italians de la corona espanhòla. Gràcias a una diplomacia fòrça activa e a una reorganizacion de la flòta e de l'armada, capitèt de reconquistar lo ducat de Parma ([[1731]]) puei [[Sicília]] e [[Nàpols]] ([[1734]]). Poguèt pas annexar dirèctament aquelei territòris que formèron un reiaume distint. En Espanha, sei successors assaièron sensa succès de contuniar sa politica de reformas en causa de la manca de sostèn popular a la politica novèla. Lo país declinèt donc lentament dins lo corrent dau sègle dei Lutz. En [[1793]], participèt a la Coalicion opausada a la [[Revolucion Francesa]] mai sei fòrças foguèron rapidament desfachas e la patz signada. En [[1796]], [[Madrid]] cambièt d'aliança au profiech de la França Revolucionària per reconquistar Gibraltar. Pasmens, en fòra d'una guèrra frontaliera amb [[Portugal]] — aliat tradicionau deis Anglés — aquela aliança aguèt ges de resultat. Au contrari, en [[1805]], la signatura d'una convencion navala francoespanhòla entraïnèt la destruccion de sa flòta a [[Batalha de Trafalgar|Trafalgar]]. Puei, lei relacions se desgradèron amb [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I{{èr}}]] e França ocupèt Espanha en [[1808]]. Aquò foguèt l'acomençaça de la [[Guèrra d'Espanha]] còntra l'ocupacion francesa que s'acabèt per una victòria mai causèt de pèrdas e de destruccions considerablas dins lo reiaume. En [[1814]], [[Ferdinand VII d'Espanha|Ferdinand VII]] poguèt i restablir aisament l'autoritat dei Borbons. Pasmens, la desfacha continentala de 1808 demeniguèt lo prestigi espanhòu e favorizèt lei movements independentistas dins lei colonias d'America. Après una tièra de reviradas suplementàrias, Espanha perdiguèt la màger part de son empèri e gardèt en [[1825]] solament [[Cuba]], [[Puerto Rico]] e lei [[Filipinas]]. ==== L'instabilitat dau sègle XIX ==== Maugrat la fin dei Guèrras Napoleoncas, Espanha aguèt gaire d'estabilitat politica durant lo sègle XIX en causa d'una succession de còps d'estat e d'insureccions. Lo premier se debanèt en [[1820]] quand l'armada — bastion dei tendàncias liberalas espanhòlas fins ais annadas 1870 — prenguèt lo poder per installar un regime liberau que demorèt en plaça fins a una intervencion [[França|francesa]] en [[1823]], sostenguda per la [[Santa Aliança]]. Puei, dins leis annadas 1830, acomencèron lei crisis [[Carlisme|carlistas]] après la mòrt de Ferdinand. D'efècte, dins lo corrent de son rèine, aviá abolit la [[lèi salica]] permetent a una frema de lo remplaçar. Pasmens, aquela decision èra mau acceptada per una partida de la populacion. Ansin, en [[1833]], la filha de Ferdinand, [[Isabèl II d'Espanha|Isabèu II]] venguèt rèina d'Espanha mai son coronament foguèt refusat per lei partisans de [[Carles de Borbon (1788-1845)|Carles de Borbon]] e de la lèi salica. La [[Premiera Guèrra Carlista]] ([[1833]]-[[1840]]) s'acabèt per una victòria malaisada d'Isabèu que deguèt demandar l'ajuda dei Francés e dei Britanics. Doas guèrras suplementàrias se debanèron en [[1846]]-[[1848]] e en [[1872]]-[[1876]] sensa mai de succès per lei carlistas. Per faciar la pression carlista, la [[monarquia]] espanhòla assaièt de se raprochar dei movements liberaus. Pasmens, aquela aliança mau capitèt de dirigir lo país d'un biais eficaç e foguèt reversat en [[1868]] per un còp d'estat militar comandat per [[Joan Prim]] que foguèt rapidament assassinat. L'objectiu dei militars èra de fondar una monarquia parlementària. Acomencèt un periòde de trèbols intèrnes (abdicacion d'[[Amadèu Ièr d'Espanha|Amadèu de Savòia]] après un rèine cort de [[1870]] a [[1873]], guèrra carlista, I{{èra}} Republica esquichada per lei militars, restauracion dau fiu d'Isabèu en [[1874]]) que s'acabèt en [[1876]] amb l'adopcion d'una [[constitucion]]. Dins aquò, lo regime novèu se destrièt rapidament per la generalizacion dau clientelisme, de la corrupcion e de la frauda electorala. En [[1898]], Espanha foguèt donc totalament vencuda per leis [[Estats Units d'America]] après [[Guèrra Ispanoestatsunidenca|dètz setmanas de conflicte]]. Perdiguèt [[Cuba]], [[Puerto Rico]] e lei [[Filipinas]]. === L'Espanha modèrna === ==== La Segonda Republica e la Guèrra Civila ==== Après sa desfacha de [[1898]], Espanha acomencèt de participar a la corsa ai colonias en [[Africa]]. Pasmens, en causa de la feblessa de sei fòrças, limitèt seis ambicions a la region de [[Marròc]] que foguèt partejat amb [[França]]. [[Madrid]] obtenguèt lo nòrd e lo sud mentre que [[París]] ocupèt lo centre. Pasmens, l'armada espanhòla aguèt de dificultats importantas per conquistar sa zòna ([[Batalha d'Anoal|desfacha d'Anoal]] en [[1921]]) e la [[guèrra dau Rif]] ([[1921]]-[[1926]]) s'acabèt en victòria solament gràcias a l'ajuda de l'armada francesa. De son caire, la societat espanhòla conoguèt d'evolucions politicas importantas amb l'arribada d'idèas politicas novèlas ([[socialisme]], [[anarquisme]]) e lo desvolopament de movements nacionalistas dins lei regions bascas e catalanas. A partir de [[1917]], la crisi economica causada per lei reduccions dau comèrci internacionau entraïnadas per la [[Primièra Guèrra Mondiala |Premiera Guèrra Mondiala]] ([[1914]]-[[1918]]) suscitèt de tensions socialas importantas. En [[1923]], un còp d'estat militar menat per lo generau [[Miguel Primo de Rivera|Primo de Rivera]] assaièt d'establir un regime autoritari per assaiar d'acabar la crisi e de redreiçar l'economia dau país. Aguèt inicialament un sostèn larg (dei monarquistas moderats ai sindicats socialistas) mai son govèrn mau capitèt e s'afondrèt en [[1930]]. [[Fichièr:Guèrra d'Espanha.png|thumb|right|Esquèma generau de l'evolucion de la [[Guèrra Civiu Espanhòla|Guèrra Civila Espanhòla]].]] Après l'abdicacion d'[[Alfons XIII d'Espanha|Alfons XIII]] en [[1931]], la II{{a}} Republica foguèt proclamada e lei partits de senèstra, majoritaris dins lei Cortes cargats de preparar una constitucion, adoptèron de mesuras de reorganizacion de l'armada, de l'agricultura e dei relacions entre la glèisa e l'estat. Pasmens, lei divisions entre partits conservadors e progressistas empachèron de trobar un acòrd per adoptar una politica establa. Au contrari, lo desòrdre ganhèt la màger part dau país e la victòria dei partits de senèstra en [[1936]] entraïnèt un còp d'estat militar sostengut per lei conservadors. Aquò foguèt lo començament de [[Guèrra Civiu Espanhòla|Guèrra Civila Espanhòla]]. S'acabèt en [[1939]] per la victòria de l'armada dirigida per lo generau [[Francisco Franco|Franco]] sostenguda per l'[[Itàlia]] [[faissisme|faissista]] e l'[[Tresen Reich|Alemanha Nazia]]. ==== L'Espanha franquista ==== Autoproclamat cap de l'estat per la durada de la guèrra, Franco demorèt en plaça fins a sa mòrt en [[1975]]. Establiguèt un regime fòrça autoritari basat sus lei principis dau [[faissisme]] e sus la defensa dei valors tradicionalas de la societat espanhòla. Refusèt de participar a la [[Segonda Guèrra Mondiala]] ([[1939]]-[[1945]]) mai Espanha foguèt isolat en [[Euròpa]] après la desfacha nazia fins a la generalizacion de la logica diplomatica eissida de la [[Guèrra Freja]] que favorizèt un raprochament amb leis [[USA|Estats Units]]. Puei, a partir deis annadas 1960, Franco acomencèt una politica de modernizacion economica que menacèt pauc a pauc son regime. A la fin deis annadas 1960, Franco deguèt acceptar la restauracion de la monarquia après sa mòrt e nomèt [[Joan Carles I d'Espanha|Joan Carles]] coma successor. ==== La restauracion de la democracia ==== Vengut rèi en [[1975]], [[Joan Carles I d'Espanha|Joan Carles]] adoptèt una politica de democratizacion d'Espanha. Fins a [[1977]], divèrsei reformas permetèron de fondar una monarquia parlementària e democratica maugrat de temptativas de còps d'estat menats sensa succès per de partisans d'una restauracion de l'Espanha franquista. En [[1986]], aquò permetèt a Espanha de venir membre de la [[Union Europèa|Comunautat Economica Europèa]] puei de la Zòna Èuro en [[1999]]. Favorizèt lo desvolopament economic dau país que venguèt la cinquena poissança economica de l'Union après [[Alemanha]], [[França]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e [[Itàlia]]. En parallèl, Espanha adoptèt una politica en favor de l'autonòmia locala amb la creacion dei comunautats autonòmas localas entre [[1979]] e [[1983]]. Aquò permetèt de contentar certanei revendicacions nacionalistas. Pasmens, dins lo [[Bascoat|País Basc]] ò en [[Catalonha]], l'influéncia d'aquelei movements demora importanta. En particular, dempuei [[2010]] e lo refús d'un estatut d'autonòmia avançada, de tensions fòrtas existisson entre [[Madrid]] e [[Barcelona]], agravada en [[2013]] per l'anóncia d'un referendum sus l'independéncia de Catalonha per la fin de [[2014]]. == Organizacions politica e territòriala == === Organizacion generala === Espanha es una [[monarquia]] [[constitucion]]ala [[democracia|democratica]] e [[partit politic|multipartita]] que seis institucions son regidas per la constitucion de [[1978]]. Aplica lo [[Separacion dels poders|principi de separacion dei poders]] executiu, legislatiu e judiciari. L'executiu es dirigit per lo rèi d'Espanha e per lo cap dau govèrn. Lo premier es lo cap oficiau de l'estat e lo comandant suprèm dei fòrças armadas. Pasmens, son ròtle es subretot simbolic. En realitat, es lo cap dau govèrn qu'es cargat de la màger part dau poder executiu e de la definicion de la politica espanhòla. Lo Parlament es compausat de doas chambras que son lo Congrès dei Deputats elegits au sufragi universau dirèct e lo Senat que sei membres son elegits dirèctament ò designats indirèctament per lei regions. Regardant l'organizacion politica de son territòri, Espanha es caracterizada per una descentralizacion importanta, en particular au profiech dei comunautats autonòmas. Aqueleis entitats presentan d'estatuts variats mai son competentas per tractar d'afaires importants, compres de seguritat ò de finanças. === Poder executiu === Lo poder executiu es tengut per lo rèi e per lo cap dau govèrn dich president dau govèrn. Lo rèi fa ofici de cap de l'Estat e de cap de l'armada. Sei ròtles principaus son de designar lo cap dau govèrn (après designacion per lo Congrès) e de representar diplomaticament lo país, especialament dins l'encastre dei relacions amb [[America]]. Au sen dei províncias espanhòlas, es cargat de designar lei presidents deis autonòmias (totjorn après designacion per lo parlament locau). Lo govèrn es compausat de son president, de vice presidents e de minisitres. Lo mandat dau president es de quatre annadas. Son ròtle principau es de dirigir la politica interiora e exteriora, l'administracion civila e la defensa. Tèn tanben un poder reglementari e es cargat de la gestion dau budget. Es responsable davans lo Congrès dei Deputats. === Poder legislatiu === Lo poder legislatiu es tengut per un Parlament [[bicamerisme|bicamerau]]. Es compausat d'una chambra bassa dicha Congrès dei Deputats e formada de 350 deputats elegits au sufragi universau dirèct segon un sistèma proporcionau de lista. La durada dau mandat es de quatre annadas. Es tanben compausat d'una chambra auta dicha Senat qu'es formada de 264 senators elegits per lei províncias de peninsula (4 per cada província), per lei províncias insularas (3 per cada província) e per leis enclavas de Ceuta e Melilla (2 per cada enclava). Aquelei senators elegits dirèctament son completats per d'autrei senators elegits per lei parlaments regionaus (1 per cada parlament e un suplementari per un milion d'abitants). Lei doas chambras a de poders diferents. Lo Congrès es cargat de l'iniciativa legislativa, dau contraròtle dau govèrn e dau vòte dei lèis. Dèu tanben vòtar lo budget e pòu reversar lo govèrn. De son caire, lo Senat a per drech principau la possibilitat de s'opausar ai decisions dau Congrès gràcias a un drech de vetò. === Poder judiciari === Lo poder judiciari espanhòu es tengut per divèrsei tribunaus superiors cargats d'afaires diferents organizats segon un ret nacionau piramidau. Lo Tribunau Constitucionau es ansin en carga deis afaires constitucionaus e dau contraròtle deis eleccions. Un Conseu Superior dau Poder Judiciari es cargat de la regulacion e de l'organizacion de la justícia. Enfin, existís un Tribunau Suprèm que s'ocupa deis afaires jutjats en apèu e de certaneis afaires grèus ò especializadas. Lei tribunaus inferiors son generalament fòrça especializats. === Organizacion territòriala === [[Fichièr:Comunautat autonòmas Espanha.PNG|thumb|right|Comunautat autonòmas d'Espanha.]] L'organizacion territòriala es basada sus una division entre [[Comunautat autonòma d'Espanha|comunautats autonòmas]] compausadas de [[Província d'Espanha|províncias]]. A son torn, lei províncias son compausadas de comunas. D'autrei divisions existisson dins certaneis endrechs coma lei comarcas que son de gropaments de comunas. Aqueu descoptage es basat sus lei principis d'autonòmia dei comunautats autonòmas (compres financiera), de solidaritat entre lei diferentei comunautats e d'unitat politica e economica dau país. Es a dire que lei comunautats an una autonòmia locala importanta mai son obligadas de respectar divèrsei lèis nacionalas en matèria d'economia ò de politica. En particular, existís un fons nacionau per assegurar un equilibri financier entre lei comunautats gràcias a un sistèma de transferiment dei riquessas dei regions pus ricas vèrs lei pus pauras. Lei drechs de cada comunautats pòdon variar car lo procès de creacion foguèt pas identic per totei lei comunautats. Per exemple, lo País Basc e Navarra an l'autonòmia financiera gràcias au mantenement dei cartas medievalas assegurant de poders particulars a aquelei regions. La creacion d'aquelei comunautats foguèt rapide après la fin dau franquisme per lei « nacionalitats istoricas » ([[Catalonha]], [[Bascoat]], [[Galícia]]) e lo drech foguèt estendut ais autrei regions espanhòlas que s'organizèron en comunautats entre [[1979]] e [[1983]]. Regardant l'organizacion intèrna, cada comunautats dèu adoptar un sistèma democratic. Sa basa es generalament un parlament que son nom varia segon l'endrech (Generalitat en [[Catalonha]], Junta General en Astúrias...). Maugrat lei diferéncias entre regions, lei comunautats an generalament de competéncias per organizar son sistèma de santat e d'educacion, adoptar sa politica urbana, organizar una fòrça de [[polícia]] locala, adoptar un còde civiu regionau, definir de lengas oficialas suplementàrias. Lei domenis de l'estat centrau son lei relacions internacionalas, la defensa, l'administracion de la [[justícia]], lo comèrci, lei legislacions criminala e economicas, leis afaires financiers generaus, la legislacion generala, la coordenacion generala dei politicas e lo dèute public. === Questions regionalistas e independentistas === Divèrsei formas de regionalisme existisson en Espanha. Revendican l'idèa qu'Espanha sigue un estat format d'unei nacions diferentas. Lei movements moderats defendon generalament aqueleis identitats localas sènsa contestar lo mantenement de l'unitat espanhòla. Lei movements pus radicaus defendon lo drech a l'autodeterminacion d'aquelei pòbles. Dins la practica, certanei movements mesclan lei doas tendàncias. Aquelei movements son fòrts dins lei regions perifericas que formèron a passat temps d'estats independents ò autonòms e an gardat la sieuna lenga ([[Bascoat]], [[Catalonha]], [[Navarra]], [[Galícia]]...). Pasmens, n'existís dins de regions istoricas dau reiaume de Castelha coma [[Andalosia]]. Dins dos cas, aquelei movements an una importància primordiala. Lo premier es [[Bascoat]] que foguèt marcat per la guèrra lònga ([[1958]]-[[2011]]) menada per lo movement armat [[ETA]] revendicant l'independéncia de la region. Lo segond es [[Catalonha]] qu'a decidit d'organizar un referendum sus son independéncia per la fin de [[2014]] maugrat l'oposicion dau govèrn centrau. == Afaires estrangiers e defensa == === Afaires estrangiers === Espanha participa ai principaleis organizacions internacionalas ([[ONU]], [[OMC]]...) e regionalas ([[UE]], [[OTAN]]...). Sa diplomacia es caracterizada per tres axes principaus que son la participacion a l'[[OTAN]] e ai liames transatlantics, lo desvolopament de relacions bònas amb lei país [[Mar Mediterranèa|mediterranèus]] e lo renfòrçament dei liames amb lei país [[Espanhòu|ispanofòns]]. La participacion a l'[[OTAN]] e l'aliança amb leis [[Estats Units d'America]] son l'axe pus important de la diplomacia internacionala de [[Madrid]]. Ansin, lo govèrn espanhòu se representa coma un aliat fidèu de [[Washington]] e alinha generalament<ref>Lo limit principau dau govèrn espanhòu es lo refús de reconóisser l'independéncia de [[Kosova]] en crenhença d'encoratjar lei volontats independentistas sus lo sieu territòri.</ref> sa politica estrangiera sus aquela deis Estats Units (sostèn e participacion a la guèrra d'Iraq, participacion a aquela d'Afganistan... etc). Regardant lo renfòrçament dei relacions entre país [[Mar Mediterranèa|mediterranèus]], Espanha se concentra magerament sus [[Marròc]] que lei relacions son de còps marridas entre lei dos estats en causa de divèrsei questions deis [[enclava]]s de Ceuta e Melilla, de l'imigracion e de [[Sahara Occidental|Sahara Occidentau]]. Enfin, pertocant lei liames amb [[Ispanoamerica]], an un ròtle important dins leis afaires estrangiers espanhòus car son considerats coma un factor de desvolopament economic per lo país. Per aquò, doas politicas parallèlas son menadas per promòure e defendre la lenga espanhòla e encoratjar lei cambis economics. En fòra dei questions frontalieras amb [[Marròc]], existís tanben de territòris contestats amb [[Portugal]]. Lo premier regarda la sobeiranetat sus la comuna d'Olivença qu'es revendicada per [[Portugal]] mai administrada per Espanha. Pasmens, lei temptativas portuguesas per faire reconóisser sei drechs son gaire activas. Lo segond es pus important e regarda leis [[illas Selvagens]], una archipèla situada dins leis [[illas Canàrias]], que sa situacion es invèrsa. Son administradas per [[Portugal]] e revendicadas per Espanha. Entraïnèt cada annada l'intercepcion d'unei naviris per la marina portuguesa. === Fòrças armadas === Espanha fa partida de l'[[OTAN]] dempuei [[1982]]<ref>Dins l'encastre de la [[Guèrra Freja]], Espanha èra ja pròcha dau blòt occidentau amb l'installacion de basas estatsunidencas sus son territòri.</ref> qu'es lo fondament de la defensa dau país. En [[2012]], lei fòrças armadas espanhòlas alinhavan {{formatnum:123000}} militars professionaus amb un budget de 6,3 miliards de dolars. Èran devesits entre de compausantas terrèstra ({{formatnum:75000}} òmes), aeriana ({{formatnum:20000}} òmes) e navala ({{formatnum:21000}} òmes) equipadas d'armaments modèrnes. Lei principaus èran 327 [[carri de combat|carris de combat]] ([[Leopard II]] A4 e A6), mai de {{formatnum:2100}} veïculs blindats de combat, 192 pèças d'[[artilhariá]] pesuca, aperaquí 153 [[aeronau]]s de combat e 56 naviris (compres un naviri amfibí utilizat tanben coma [[pòrta-avions]] leugier, 2 naviris de transpòrt, 11 [[fregata (naviri)|fregatas]] e 3 [[sosmarin]]s). === Conflictes intèrnes === Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX e lo començament dau sègle XXI, Espanha conoguèt unei conflictes intèrnes d'intensitat bassa opausant lei govèrns centraus successius a de movements d'extrema drecha, d'extrema senèstra e independentistas. Lo pus important èra la [[Guèrra de Bascoat]] ([[1958]]-[[2011]]) que causèt la mòrt d'aperaquí un milièr de personas. S'acabèt en [[2011]] après la decision de l'organizacion indepentista basca [[ETA]] d'arrestar la lucha armada. Pasmens, n'existiguèt d'autrei en [[Catalonha]] (fins ais annadas 1990) e còntra lo movement maoista GRAPO (un centenau de tuats de [[1975]] a [[2008]]). == Economia == {{veire|Economia d'Espanha}} Dempuei son intrada au sen de l'[[Union Europèa]] en [[1986]], Espanha es venguda un país desvolopat e la 5{{a}} poissança economica de l'Union après [[Alemanha]], [[França]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e [[Itàlia]] amb un [[PIB]] egau a {{formatnum:1352}} miliards de dolars en [[2012]]. En particular, conoguèt una creissença economica anuala d'aperaquí 3,8% sus lo periòde 1997-2007. Pasmens, entraïnèt tanben la formacion d'una bofiga especulativa fòrça importanta dins lo sector de la construccion immobiliària. La crisi financiera començada en [[2008]] causèt l'afondrament d'aqueu sector e d'unei partidas de l'economia espanhòla. En [[2011]], lo taus de caumatge agantèt 26% de la populacion activa e lo govèrn adoptèt divèrsei mesuras fòrça duras per restaurar sa competitivitat amb la disparicion ò la demenicion d'unei drechs sociaus. === Sector primari === [[File:Espanha - Agricultura.png|thumb|Esquèma generau de l'agricultura espanhòla.]] En [[2012]], lo [[sector primari]] representava 4,2% deis emplechs e 3,1% dau [[PIB]]. L'[[agricultura]] permet pas d'assegurar l'auto-suficiéncia alimentara dau país e dèu faciar una manca frequenta d'[[aiga]], de tenements sovent pauc druds e d'altituds autas. Aquò entraïna la formacion de regions agricòlas — e de produccions — variadas. Lo nivèu de modernizacion dei tecnicas agricòlas presenta tanben de variacions importantas segon l'endrech. Lei culturas principalas son l'[[òrdi]] (4{{e}} reng mondiau), lo [[blat]], lo [[Milh|gròs blat]], la [[Beta vulgaris|bleda-raba]] de [[sucre]], la [[tartifla]], lo [[vin]] (3{{e}}), l'[[Òli d'oliva|òli d'oliva]] (1{{e}}), leis agrumes (1{{èr}} exportator mondiau d'[[irange|aranges]], lei [[fruch]]s e leis [[legum|èrbas]], lo norigatge de [[pòrc]]s, d'[[Ovis aries|ovin]]s e de [[Bos taurus|bovins]]. Una partida importanta d'aquelei produccions es destinada a l'exportacion vèrs leis autrei país de l'[[Union Europèa]]. Espanha a tanben de ressorsas naturalas diversificadas mai generalament sota la forma de jaciments limitats ò gaire concentrats. Ansin, maugrat la preséncia d'un centenau de [[minerau]]s sus son territòri, solament 17 èran esplechats en [[2009]]. Lei produccions principalas regardavan lo [[fèrre]], lo [[coire]], l'[[estam]], lo [[plomb]], lo [[mercuri (element)|mercuri]], lo [[tungstèn]], lo [[Sal (quimia)|sau]] e la [[fluorita]]. === Sector segondari === [[File:Espanha - Industria & Energia.png|thumb|Ressorsas naturalas e industria d'Espanha.]] Lo [[sector segondari]] espanhòu representava en [[2012]] 26,3% dau [[PIB]] nacionau e 24% deis emplechs. Tres regions principalas — [[Madrid]], [[Catalonha]] e lo [[Bascoat|País Basc]] — ne'n gropavan la màger part. Aquela [[industria]] èra diversificada e desvolopada especialament dins lo tèxtil, la [[metallurgia]], lo sector agroalimentari, la [[quimia]], la [[construccion navala]], la produccion [[automobila]] (5{{e}} reng mondiau), la fabricacion de maquina otís, la produccion de materiaus de construccion, lo sector farmaceutic e l'equipament medicau. === Sector terciari === En [[2012]], lo [[sector terciari]] representava 70,7% dau [[PIB]] e 71,7% de la populacion activa. Es caracterizat per l'importància de l'administracion publica e dau [[torisme|sector toristic]]. D'efècte, Espanha es lo quatren país pus visita de la [[Tèrra|planeta]] amb mai de 55 milions de toristas anuaus. Aqueu sector representava 11% dau PIB e un motor economic major per tota l'economia dau país, especialament dins lei regions situadas lòng de la [[Mar Mediterranèa]]. == Cultura == {{veire|Cultura d'Espanha}} === Arquitectura === L'arquitectura es un art fòrça present en Espanha. D'efècte, lei premiereis òbras [[arquitectura|arquitecturalas]] bastidas sus lo territòri de l'Espanha actuala apareguèron tre la [[Preïstòria]] ([[megalit]]s) e l'[[Antiquitat]] anciana (construccions [[Cèltas|celticas]] e ibericas). La conquista punica puei romana entraïnèron un desvolopament important dei vilas ([[Emerita Augusta]]) e deis infrastructuras ([[Aqüeducte de Segòvia|pòrta-aiga de Segòvia]]). Per la seguida, la conquista [[islam|musulmana]] favorizèt lo desvolopament d'una arquitectura islamica caracterizada per la bastida de [[mosqueta]]s (Granda Mosqueta de Còrdoa, Giralda de Sevilha...), de [[palais]] ([[Alhambra]]), de [[fortificacion|fortalessa]]s, de [[tomba]]s e d'infrastructuras urbanas (banhs publics...). D'aqueu temps, se desvolopèt au nòrd d'arts arquitecturaus d'origina crestiana (roman, gotic...) que foguèron influenciats per l'art islamic. Dins lei regions reconquistadas per lei reiaumes [[cristianisme|crestians]], se desvolopèt donc l'estil mudejar marcat per l'utilizacion de tecnicas ò de materiaus de construccion musulmans per la bastida d'edificis crestians. Après la fin de la [[Reconquista]], se desvolopèt fins a la fin dau sègle XVIII leis arts de la Renaissença, lo periòde barròc (catedrala de Granada), l'arquitectura coloniala espanhòla e lo neoclassic ([[Musèu del Prado]]). Au sègle XIX, apareguèt divèrseis estils regionaus, especialament d'estils basats sus l'utilizacion de [[veire]]. Enfin, lo sègle XX foguèt dominat per lo modernisme catalan ([[Sagrada Familha]] de [[Antoni Gaudí|Gaudí]]) e l'arquitectura contemporanèa. <gallery> Sagrada Familia 03.jpg|[[Sagrada Familha]], Barcelona Imatge:Cuenca Catedral 2.JPG|Catedrala de Cuenca Imatge:Cuenca CasasColgadas1.jpg|Los Ostals Penjats, Cuenca Image:Segovia aqueducte1.JPG|L'[[aqüeducte de Segòvia]] Palacio de Comunicaciones - 46.jpg|Ajuntament de Madrid Merida Roman Theatre1.jpg|Mérida Basilica of Our Lady of the Pillar and the Ebro River, Zaragoza.jpg|Saragossa Toledo de la Humanidad- España.jpg|Toledo </gallery> === Pintura e escultura === Espanha aguèt mai d'un pintor famós dempuei lo començament dau sègle XVII e lo país es un centre major d'aquel art amb d'artistas coma [[El Greco]], [[Bartolomé Esteban Murillo]], [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Diego Velázquez]], [[Francisco José de Goya y Lucientes|Francisco Goya]], [[Pablo Picasso|Pablo Picasso]], [[Salvador Dalí]], [[Juan Gris]], [[Joan Miró]] e [[Antoni Tàpies]]. === Literatura === Lo tèrme literatura espanhòla designa la literatura escricha en [[espanhòu]]. Pasmens, en Espanha, existís tanben a l'ora d'ara divèrsei literaturas escrichas dins d'autrei [[lenga]]s coma lo [[catalan]], lo [[basc]] ò lo [[galèc]]. Dins lei sègles precedents, existís tanben d'òbras escrichas dins de lengas ancianas ò ancianament parladas en Espanha coma lo [[latin]] ò l'[[arabi]]. Aquela literatura es un centre culturau major dempuei lei sègles XV e XVI e l'aparicion dau [[roman]] modèrne a l'inicitiava d'autors coma [[Miguel de Cervantes]] e son [[Don Quichòte]]. === Cinèma === Coma per lei domenis culturaus precedents, Espanha es un centre de remarca dau [[cinèma]] mondiau e [[Euròpa|europèu]] maugrat de dificultats importantas dins lo corrent dau periòde [[Francisco Franco|franquista]] que foguèt marcat per l'exil d'unei realizators. Dos realizators, [[Luis Buñuel]] e [[Pedro Almodóvar]] aguèron un ròtle important dins aqueu desvolopament amb d'actors venguts d'estelas mondialas coma [[Antonio Banderas]] ò [[Penélope Cruz]] == Bibliografia == * {{Ref-web |editor=Corts Generalas |data=27 de decembre de 1978 |títol=Constitución Española |lenga=es |òbra=[[Bulletin Oficial de l'Estat]] |issn=0212-033X |url=https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-1978-31229 |sit=www.boe.es |ref=const}} * {{Es}} ''Historia de España, La monarquia Isabelina'', Juan Jose Abad, 1979, Círculo de Amigos de la Historia. * {{Es}} ''Historia del reinado de Felipe Segundo, rey de España (Tomo 1)'', D.Cayetano Rosell, 1856-1857, Establimento tipográfico de Mellado. * {{Es}} ''La España que conquistó al nuevo mundo,'' Rodolfo Puiggrós, 1974, Corregidor. * {{Es}} ''Historia General de España (Tomo 1)'' D.Iuan de Mariana, 1601, Pedro Rodriguez. == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20061208205839/http://www.colegiosaofrancisco.com.br/novo/america_espanhola/america_espanhola_menu.html America Espanhòla] * [http://www.casareal.es Casa Real de España] * [http://eltiempo.growiktionary.org El Tiempo] == Nòtas == <references group="nòta" /> == Referéncias == <references /> {{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Espanha|*]] htr9mpi5qhgv6blk7autkia479ycyys 0 2705 2504427 2496090 2026-07-13T08:38:30Z ~2026-39594-19 64362 /* */ 2504427 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País |carta= | nom_local1 = (el) Κυπριακή Δημοκρατία<br />(el) ''Kypriakī́ Dīmokratía'' | nom_local2 = Kıbrıs Cumhuriyeti | lenga = | lenga2 = tr |nom_occitan=Republica chipriòta |de= |imatge_bandièra=Flag of Cyprus.svg| |ligam_bandièra= |imatge_blason= Coat of arms of Cyprus (old).svg| |ligam_blason= |imatge_mapa=EU-Cyprus.svg | |devisa= |lengas= [[grèc]] |capitala=[[Nicosia]] |coordenadas_capitala={{coord|35|08|N|33|28|E}} | ligam_vilas=Nicosia | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Nicosia]] |tipe_govèrn=[[Republica]] | títols_dirigents= [[Lista dels presidents de Chipre|President]]<br />[[Lista dels presents del Parlament de Chipre|President del Parlament]] | noms_dirigents=[[Níkos Christodoulídis]]<br />[[Anníta Dimitríou]] |superfícia_reng=160 |superfícia_totala={{formatnum:9251}} |percentatge_aiga={{unitat|0,11}} |populacion_reng=154 |populacion_totala={{formatnum:1120489}} |populacion_annada=2011 |densitat=84,38 |tipe_independéncia= |país_independéncia= [[Reialme Unit]] |data_independéncia={{data|16/08/1960}} |païses frontalièrs= |gentilici=chipriòta<ref name="CLO"/>, cipriòta<ref name="CLO"/> (var. quipriòta) |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país=CY | moneda =[[Èuro]] | còde_moneda=EUR |fus_orari=+2 |imne_nacional=''Imnos is tin Eleftherian'' |domeni_internet=[[.cy]] |indicatiu_telefonic=357 | organizacions_internacionalas= }} '''Chipre'''<ref name=CLO>{{Obratge|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|url_accès=pdf|edicion=clo-occitan.com|cita=|pagina=123}}</ref> o '''Cipre'''<ref name=CLO/> (en [[grèc (lenga)|grèc]]: Κύπρος, romanizat: ''Kýpros''; en [[turc]]: ''Kıbrıs''), oficialament la '''Republica de Chipre''', es un [[Estat|estat sobeiran]] situat sus l'[[Chipre (illa)|illa de Chipre]] en [[Asia]], dins la part orientala de la [[mar Mediterranèa]], dins lo [[bacin Levantin]]. E mai que Chipre siá geografiqcament e istoricament pròche de la region del [[Pròche Orient]], lo país es restacat politicament a l'[[Euròpa]] e es membre de l’[[Union Europèa]] (UE). La capitala n 'es [[Nicosia]], e las doas lengas oficialas son lo [[Grèc modèrne|grèc]] e lo [[turc]]. Dempuèi 1974, lo [[Estat federat turc de Chipre|tèrç nòrd de l’illa]], situada al delà de la [[Linha verda (Chipre)|linha verda]] (dicha « linha Attila ») contrarotlada per las tropas de l'[[Organizacion de las Nacions unidas|ONU]], es jos [[Invasion turca de Chipre|contraròtle turc]] e en 1983, aquel territòri sesessionista se proclamèt [[Chipre del Nòrd|republica turca de Chipre del Nòrd]] (RTCN). Aquesta es pas reconeguda per l’[[Organizacion de las Nacions Unidas]]. Chipre es reputada exercir ''de jure'' sa sobeiranetat sus l'ensemble de l'[[Chipre (illa)|illa]] (levat [[Akrotiri e Dhekelia]], las doas basas militaras sobeiranas britanicas}} es a dire sus un territòri d'aperaquí {{unitat|9000 km2}} ; pasmens contrarotla pas en pratica que la part meridionala, siá aperaquí 61 % del territòri ({{unitat|5896|km|2}}) delqual cal tanben sostraire la superfícia contrarotlada pels [[cascos blaus]] de l'ONU (la [[Linha verda (Chipre)|linha verda]]), que representa de l'òrdre de 3,7 % del territòri (sia aperaquí {{unitat|358|km|2}}, per un total de mai o mens {{unitat|5500|km|2}}). Chipre es membre de l'ONU (dempuèi lo [[20 de setembre]] de [[1960]]<ref>{{Ligam web |títol=États Membres {{!}} Nations Unies |url=http://www.un.org/fr/member-states/index.html#gotoC |site=un.org |consulté le=2018-03-15|brisé le = 2024-02-25}}.</ref>), del [[Commonwealth]], de l’[[Union Europèa|UE]] (dempuèi 2004<ref>{{Ligam web |títol=Chypre - Union européenne - European Commission |url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/cyprus_fr |site=europa.eu |date=2016-07-05 |consulté le=2018-03-15}}.</ref>), de l’[[Organizacion Mondiala del Comèrci|OMC]], de l’[[Organizacion per la securitat e la cooperacion en Euròpa|OSCE]] e de l’[[Organizacion internacionala de la francofònia|OIF]]. Chipre integrèt la [[Zona Èuro]] lo [[1èr de genièr]] de [[2008]]. == Geografia == [[Fichièr:Nicosia panoramic view Cyprus Tower 25 Jean Nouvel.jpg|vignette|La [[capitala]] de Chipre, [[Nicosia]].]][[Image:Cyprus lrg.jpg|vignette|Imatge satellit de Chipre.]] [[Fichièr:Baie de Khrysokhou.jpg|vignette|Baia de Khrysokhou.]] {{Article détaillé|Geografia de Chipre}} [[Fichièr:Isola de Cipro Questa e la vera descriptione et geographia de tutta linsula de Cypre ridutta alla vera forma secundo li moderni... RRA 3= 72. Pièce 43.jpg|vignette|L'illa de Chipre cartografiada pendent lo periòde de dominacion veniciana, 1538.]] D'una superfícia de {{unitat|9250|km|2}} (dont {{unitat|3355|km|2}} dins la part militarament ocupada per Turquia), l'illa de Chipre es situada dins lo [[bacin Levantin]], la part orientala de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]], a {{nobr|69 quilomètres}} al sud de las còstas d'[[Anatolia]] e a {{nobr|104 quilomètres}} a l'oèst de [[Siria]]. Compòrta {{unitat|648|km}} de litoral. Lo punt culminant n'es lo [[mont Olimp (Chipre)|mont Olimp]] amb {{unitat|1951|m}}. Emai que siá una illa, Chipre ten aperaquí {{unitat|150|km}} de frontièra terrèstra amb las [[Akrotiri e Dhekelia|basas militaras britanicas d'Akrotiri e Dhekelia]]<ref name="CIA Factbook">{{en}} {{Ligam web |auteur=CIA The World Factbook |títol=Chypre |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus |année=2010 |consulté le=4 avril 2009}}.</ref>. La topografia de l'illa es devesida en tres grands ensembles : * al nòrd de l'illa, lo [[serre de Kyrenia]], un acrin montanhós, d'orientacion èst/oèst, que la part oèst pòrta lo nom de massís de Pentadactylos ; * al centre, la [[plana de Mesorèa]] ; * al sud, lo [[massís de Troodos]]. [[Fichièr:Carte de Chypre.svg|centré|vignette|redresse=2|Mapa de l'illa de Chipre.]] == Istòria == === L'Antiquitat === L'[[illa]] foguèt poblada per d'[[Homo sapiens|èssers umans]] entre lo millenari XI e lo millenari IX av. JC. A partir de {{formatnum:2500}} av. JC, foguèt integrada ai rets marchands de [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa Occidentala]] gràcias a seis [[exportacion]]s de [[coire]] e de [[fusta]]. Au sègle XV av. JC, apareguèron una cultura e una [[escritura]] pròprias que foguèron rapidament influenciada per la [[civilizacion micenèa]]. Durament tocada per lei [[Pòbles de la Mar]] a la fin dau sègle XIII av. JC, Chipre foguèt colonizada per de Micenèus que restaurèron rapidament la prosperitat de l'illa. Pasmens, après una tiera de catastròfas naturalas e un declin dau comèrci maritim, plusors [[vila]]s foguèron abandonadas dins lo corrent dau sègle XI. Aqueu periòde malaisat durèt fins au sègle IX av. JC. Entraïnèt la fragmentacion de l'illa entre un desenau de reiaumes rivaus e veguèt l'arribada de [[Fenicia]]ns. Chipre demorèt devesida e sota l'influéncia dei dinastias dau [[continent]] ([[Empèri Assirian|assiriana]], [[Egipte|egipciana]]s ò [[Pèrsia|pèrsas]]) fins a sa conquista per la [[Dinastia dels Ptolemèus|dinastia dei Ptolemèus]] a la fin dau sègle IV av. JC. Dirigida per un governador, l'illa venguèt mai d'un còp un reiaume distint d'[[reialme lagida|Egipte]] ente [[-163|163]] e [[-50|50 av. JC]]. Après la conquista d'[[Egipte]] per lei [[Empèri Roman|Romans]], foguèt restacada a [[Cilícia]] avans de venir una [[província senatoriala]]. === De l'Edat Mejana a l'independéncia === Après la division de l'[[Empèri Roman]], l'illa faguèt partida de l'[[Empèri Bizantin]]. En [[688]], leis Arabes i desbarquèron e un compromés arabobizantin establiguèt una gestion comuna de l'illa. Leis Arabes èran en carga deis afaires politics, fiscaus e militars e lei Bizantins dei questions religiosas e administrativas. Lei revenguts èran partejats d'un biais egau entre lei dos partits. Aquela mena de condominium durèt fins au declin dei [[Califa abbassida|Abbassidas]] e a la reconquista totala de l'illa per [[Nicèfor II Focas]] ([[963]]-[[969]]) en [[965]]. Aprofichant lei guèrras civilas que tocavan regularament l'[[Empèri Bizantin]], l'illa venguèt pauc a pauc ''[[de facto]]'' independenta. En [[1192]], durant la [[Tresena Crosada]], foguèt conquistada per lo rèi [[Anglatèrra|anglés]] [[Ricard Ièr d'Anglatèrra|Ricard Còr de Lion]] ([[1189]]-[[1199]]). La vendèt ai Templiers que la vendèron a son torn en [[1192]] a [[Gui de Lusinhan]]. Lo Reiaume crosat de Chipre venguèt alora lo successor dau [[Reialme de Jerusalèm|reiaume de Jerusalèm]]. Existiguèt fins a la cession de l'illa per lei Lusinhan a la [[Republica de Venècia]] en [[1489]]. Leis [[Empèri Otoman|Otomans]] ataquèron e conquistèron l'illa en [[1570]]-[[1571]]. I establiguèron de colons [[Turquia|turcs]] e l'administrèron fins a [[1878]]. D'efèct, aquela annada, l'[[Empèri Otoman|Empèri]], en dificultat financiera, deguèt cedir lo contraròtle efectiu de l'illa ai [[Reialme Unit|Britanics]]. Lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] l'utilizèt coma basa estrategica lòng de la rota vèrs leis [[Índia]]s. L'annexèt en [[1914]] en aprofichant la declaracion de guèrra turca. En [[1925]], l'illa venguèt oficialament una [[colonialisme|colonia]] de la Corona e [[Londres]] reprimiguèt una revòuta, sostengud per la [[Ortodoxia|Glèisa Ortodoxa]], en favor de l'union ambé [[Grècia]] en [[1931]]. De trèbols apareguèron tornarmai après la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. A partir de [[1955]], una organizacion terrorista dirigida per lo [[coronèu]] [[Gheórghios Ghrivas]] comencèt d'atacar lei Britanics (sostenguts per leis abitants turcofòns). L'annada seguenta, l'arquevesque de [[Nicosia]] [[Makarios III]] foguèt desportat en [[1956]] en causa de son sostèn a la causa grèga. Pasmens, leis [[USA|Estats Units]] comencèron de far pression per trobar un acòrd susceptible d'amaisar lei tensions entre tres membres de l'[[OTAN]]. Ansin, en [[1959]], un acòrd organizèt la creacion d'un estat independent assegurant la defensa deis interès dei doas comunautats amb un president grèc, un vice-president turc, sèt ministres grècs e tres ministres turcs. De son caire, lei Britanics gardèron lo contraròtle de doas basas au sud-èst de l'illa. === L'independéncia === Après l'[[independéncia]], [[Makarios III]] foguèt elegit a la presidéncia de la Republica de Chipre en [[1960]]. Rapidament, de tensions opausèron lei comunautats grèga, fòrça favorabla a l'union ambé [[Grècia]], e turca. Pasmens, après lo còp militar de [[1967]] en Grècia, [[Makarios III|Makarios]] s'alunchèt d'[[Atenas]]. Puei, en julhet de [[1974]], reclamèt la partença deis [[oficièr|oficiers]] grècs qu'enquadravan la garda nacionala chipriòta. Aquò entraïnèt un còp d'estat lo 15 de julhet. Cinc jorns pus tard, de tropas turcas desbarcavan dins lo nòrd de l'illa. N'ocupèron lo tèrç nòrd fins a la conclusion d'una alta-au-fuòc lo 18 d'aost. Aqueu partiment de Chipre entraïnèt un desplaçament important deis abitants. Lei turcofòns migrèron vèrs lo nòrd onte una [[Chipre del Nòrd|Republica Turca de Chipre dau Nòrd]] (RTCN) foguèt proclamada en [[1983]] e leis abitants d'origina grèga se refugièron vèrs lo sud. Après aquela guèrra, lo sud de l'illa se raprochèt deis Occidentaus. Per desvolopar son economia, venguèt un [[paradís fiscau]] e negocièt son intrada au sen de l'[[Union Europèa]]. En revènge, la [[Chipre del Nòrd|RTCN]], unicament reconeguda per [[Turquia]], foguèt victima de son isolament e demorèt una region paura e pauc desvolopada. [[Ankara]] i encoratjèt una politica de colonizacion turca ambé l'installacion de Turcs originaris d'[[Anatolia]]. En [[2003]], dins l'encastre de l'adesion de la partida sud a l'[[Union Europèa]], un plan de reïunificacion foguèt prepausada. Acceptat au nòrd, foguèt largament refusat per leis abitants dau sud. La Republica de Chipre intrèt au sen de l'UE en [[2004]] e adoptèt l'[[èuro]] en [[2008]]. Pasmens, la meteissa annada, lo país foguèt durament tocat per la [[crisi economica de 2008]]. Entraïnèt l'afondrament dau sector financier. Per resòuvre la situacion, leis autoritats de l'UE impausèron un plan d'austeritat drastic ambé de reformas prefondas dau sistèma bancari e un prelèvament de sòus sus lei depaus de mai de {{formatnum:100000}} èuros. De mai, lo [[govèrn]] chipriòt foguèt tanben obligat d'adoptar una legislacion per luchar còntra la frauda fiscala. Dins aquò, en [[2015]], la situacion economica de l'illa èra totjorn fòrça marrida. == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Chipre|*]] ejxlcxv0cjjb4p45f56uvmyuypej7dh 0 2960 2504417 2504390 2026-07-13T02:58:28Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504417 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | nom_local = ''República Federativa do Brasil'' | devisa = ''Ordem e Progresso''<br>«Òrdre e Progrès» | imne_naiconal = ''Hino Nacional Brasileiro''<br>«Imne Nacional Brasilièr» | imatge_mapa = Brazil (orthographic projection).svg | lengas oficialas = [[Portugués]]<ref>{{Ref-publicacion|url=https://books.google.com/books?id=B8VE92tDqEEC&pg=PA148&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|títol=Encyclopedia of Global Warming and Climate Change, Second Edition|pagina=148|volum=Vol. 1 (2a ed.)|isbn=978-1-4129-9261-9|oclc=970592418|autor=Philander, S. George|an=2012}}</ref> | lengas regionalas = | capitala = [[Brasília]] | longitud = -15.783333 | latitud = -47.866667 | mai_granda_vila = [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] | coordenadas mai granda = {{coord|23|32|51|S|46|38|10|W}} | tipe_govèrn = [[Republica]] [[Federalisme|federala]] [[President|presidencialista]] | cap_títol1 = President | cap_títol2 = Vicepresident | cap1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]] | cap2 = [[Geraldo Alckmin]] | grops_etnics = {{Bes | 45,3% [[Pardo]]s | 43,5% [[Blanc (uman)|Blancs]] | 10,2% [[Negre (uman)|Negres]] | 0,6% [[Pòbles indigènas d'America|Indigènas]] | 0,4% [[Asiatic (uman)|Asiatics]] }} | grops_etnics_ref = <ref>{{Ref-web |títol=Censo 2022: Pela 1ª vez, Brasil se declara mais pardo que branco; populações preta e indígena também crescem |url=https://g1.globo.com/economia/censo/noticia/2023/12/22/censo-2022-cor-ou-raca.ghtml |consulta=2 de genièr de 2025}}</ref> | grops_etnics_an = 2022 | religion = {{Lista en arbre| *79% [[Cristianisme]] **51% [[Glèisa Catolica Romana|Catolicisme]] **28% [[Protestantisme]] *16% [[Ateïsme|Descresença]] *3% [[Espiritisme]] *2% autras religions }} | religion_ref = <ref>{{Ref-web |títol=022 Report on International Religious Freedom: Brazil |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2023/05/441219-BRAZIL-2022-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |autor=United States Department of State |url-archiu=https://web.archive.org/web/20240312161743/https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/brazil/#:~:text=Religious%20Demography,-The%20U.S.%20government&text=Datafolha's%202022%20electoral%20polls%20also,do%20not%20specify%20a%20religion. |data-archiu=12 de març de 2024 |consulta=2 de genièr de 2024}}</ref> | religion_an = 2022 | superfícia_totala = 8510417.771 | superfícia_reng = 5 | percentatge_aiga = 0.65 | populacion_totala = 202768562 | populacion_annada = 2014 | populacion_reng = 5 | densitat = 23.8 | tipe_independéncia = | país_independéncia = Reialme de Portugal, Brasil e los Algarves | data_independéncia = 7 de setembre de 1822 | gentilici = Brasilièr, Brasilièra<ref>{{Ref-web |url=https://www.jornalet.com/opinion/16692/brasil-brasilier-brasiliera |títol=Brasil, brasilièr, brasilièra |nom=Domergue |cognòm=Sumien |òbra=Jornalet |data=24 de junh de 2013 |consulta=2 de genièr de 2025}}</ref> | IDH = 0.744 | IDH_annada = 2013 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 79 | còde_país = BR | fus_orari = UTC−05:00 a UTC−02:00 | domeni_internet = [[.br]] | indicatiu_telefonic = 55 | organizacions_internacionalas = | nòtas = }} '''Brasil''' (en [[portugués]]: ''o Brasil'' {{AFI|[bɾaˈziw]}}),<ref name=":0">{{P-CLO|p=122}}</ref> oficialament la '''Republica Federala de Brasil''' (en portugués: ''República Federativa do Brasil'', {{AFI|[ʁeˈpublikɐ fedeɾaˈtʃivɐ du bɾaˈziw]|Pt-br-República Federativa do Brasil.ogg|afi}}),<ref>{{Ref-web|url=https://web.archive.org/web/20111208061954/http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/constituicao/constitui%C3%A7ao.htm|url-archiu=https://web.archive.org/web/20111208061954/http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/constituicao/constitui%C3%A7ao.htm|títol=Constituição da República Federativa do Brasil de 1988|an=1988|autor=Govèrn de Brasil|data-archiu=8 de decembre de 2011|consulta=2 de genièr de 2025}}</ref> es un [[estat sobeiran]] de l'[[America del Sud]]. La capitala n'es [[Brasília]], fondada en 1960, mentre que la ciutat mai granda es [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]]. Lo gentilici es '''brasilièr''', '''brasilièra''' (var. brasilèir, -èira, brasilèr, -èra, brasier, -iera).<ref name=":0" /> Amb una superfícia de {{unitat|8510417.771|km²}},<ref>{{Ref-web|url=https://biblioteca.ibge.gov.br/visualizacao/livros/liv101998.pdf|títol=Malha Municipal Digital e Áreas Territoriais|autor=Institut Brasilièr de Geografia e Estatistica|an=2022|url-archiu=https://web.archive.org/web/20230518062619/https://biblioteca.ibge.gov.br/visualizacao/livros/liv101998.pdf|data-archiu=18 de mai de 2023}}</ref> e lo cinquen país mai grand del mond, aprèp [[Russia]], [[Canadà]], los [[Estats Units d'America]] e [[China]]. Confronta al nòrd [[Veneçuèla]], [[Guyana]], [[Surinam]] e la [[Guaiana francesa]], al nòrd-oèst [[Colómbia]], a l'oèst [[Bolívia]] e [[Peró]], al sud [[Uruguai]], al sud-oèst [[Argentina]] e [[Paraguai]]. Limita a l'èst amb l'[[ocean Atlantic]], Brasil possedís una linha de còsta de {{unitat|7491|km}}.<ref>{{Ref-libre|url=https://www.google.com/books/edition/Fronti%C3%A8res/kRhEEAAAQBAJ?hl=oc&gbpv=0|títol=Frontières|isbn=9782340043992|nom=Philippe|cognòm=Sierra|editor=Éllipse|capítol=Entre politiques publiques de développement et difficile contrôle des frontières}}</ref> [[Chile]] e [[Eqüator]] son los unics païses que non partejan cap de frontièras amb Brasil. En defòra del continent, Brasil possedís qualques pichòtas illas de l'ocean Atlantic: [[Penedos de São Pedro e São Paulo]], [[Fernando de Noronha]], e [[Trindade (illa)|Trindade]] e [[Martim Vaz (illa)|Martim Vaz]] e las pichòtas illas coralianas sonadas [[Atol das Rocas]]. == Istòria == === Lo començament de la colonizacion === L'[[istòria]] de Brasil avans l'arribada deis [[Euròpa|Europèus]] es fòrça mau coneguda en causa de l'abséncia de documents [[escritura|escrichs]]. La premiera expedicion europèa dins la region arribèt en [[1500]]. Dirigida per lo [[Portugal|Portugués]] [[Pedro Alvares Cabral]], descurbiguèt la region de Santa Cruz. En [[1514]], tot lo [[litorau]] èra reconegut. Lo [[tractat de Tordesillas]] signat en [[1494]] permetèt a [[Portugal|Portugau]] d'i establir sa [[sobeiranetat]]. Lo nom « Brasil » vèn d'un [[aubre]] tinctoriau [[roge]] qu'interessèt de marchands portugués e [[França|francés]]. D'aventuriers de nacionalitats variadas s'installèron tanben lòng dau [[litorau]] onte se mesclèron ai populacions localas. Au començament dau sègle XVI, Brasil èra pas la prioritat de [[Portugal|Portugau]] mai l'aumentacion de l'interès francés cambièt la situacion. Lo rèi [[Joan III de Portugal|Joan III]] ([[1521]]-[[1557]]) ordonèt d'establir una colonia permanenta que foguèt fondada en [[1532]] per [[Martim Afonso de Sousa]] dins la region de [[Santos]]. [[Recife|Pernambuc]] foguèt fondada cinc ans pus tard per [[Duarte Coelho]]<ref>En revènge, 13 autrei temptativas d'installar de colonias permanentas mau capitèron durant aqueu periòde.</ref>. La produccion de [[sucre]] s'i desvolopèt rapidament e [[Recife|Pernambuc]] aguèt ansin de relacions frequentas amb la [[metropòli]]. En [[1548]], un governador generau foguèt nomat. S'installèt en [[1549]] dins la region de Bahia onte fondèt una [[capitala]] dicha [[Salvador (Bahia)|Salvador]]. Puei, dins lo corrent deis annadas seguentas, lei marchands francés foguèron marginalizats e expulsats. === Lo Brasil sucrier e lo periòde dei « bandeirantes » === Durant la segonda mitat dau sègle XVI, Brasil foguèt largament colonizat per lei [[Portugal|Portugués]]. Pasmens, aquela [[colonialisme|colonizacion]] aguèt pas la meteissa forma dins lei diferentei regions. Lo [[litorau]] [[sucre|sucrier]] èra la zòna pus poblada. Una societat coloniala basada sus l'[[esclavatge]] s'i formèt. L'interior dei tèrras demorèt mau contraròtlat. I apareguèt una societat autonòma dominada per de norriguiers e per lei ''bandeirantes''. Enfin, dins lo nòrd, se fondèt l'Estado de Maranhão qu'èra una colonia portuguesa distinta dau rèsta de Brasil. ==== La question indiana ==== Au començament dau periòde coloniau, lei relacions entre Portugués e Indians èran generalament pacificas. En cambi d'otís de [[metal|metau]], leis Indians ajudavan lei marchands europèus de tombar d'[[aubre]]s tinctoriaus. En revènge, refusèron de venir trabalhar dins lei plantacions de [[cana de sucre]], çò que marquèt lo començament d'una lònga epòca de conflictes. D'efèct, lei Portugués comencèron de capturar d'Indians per leis utilizar coma [[esclavatge|esclaus]]. En [[1548]], la corona portuguesa s'inquietèt dei tractaments infligits ais Indians e mandèt de missions [[jesuista]]s per leis evangelizar. Aquò empachava de lei redurre a l'esclavatge. Pasmens, lei jesuistas gropèron leis Indians dins de vilatges novèus que favorizèron leis epidemias de [[malautiá]]s importadas d'[[Euròpa]]. Puei, lo govèrn portugués esitèt entre sostèn ai jesuistas ò ai plantaires. La caça ais Indians durèt donc fòrça lòngtemps (fins ais annadas 1620) en despiech de l'arribada massisa d'esclaus [[africa]]ns. ==== L'utilizacion d'esclaus africans ==== Leis esclaus [[africa]]ns comencèron d'èsser importats en Brasil a partir de la fin deis annadas 1530. Vèrs [[1570]], aqueu trafec èra vengut fòrça important e aperaquí {{formatnum:50000}} esclaus foguèron desbarcats dins la [[colonialisme|colonia]] [[Portugal|portuguesa]] durant lo periòde [[1570]]-[[1600]]. Puei, durant lo sègle XVII, foguèron {{formatnum:560000}} Africans que foguèron menats en Brasil per trabalhr dins lei plantacions. La condicion d'esclaus en Brasil èra particularament dura car lei condicacions de vida dins lei plantacions èran atròças, compres a respèct deis autrei colonias americanas. D'efèct, lei plantaires portugués podián aisament remplaçar leis esclaus perduts e se preocupavan donc unicament d'esplechar per lo mielhs la fòrça de trabalh dei captius. Ansin, en [[1700]], la populacion servila de Brasil èra estimada a solament {{formatnum:160000}} personas que la màger part èra nascuda en [[Africa]]. Mai d'un esclau capitèt de s'enfugir dei plantacions e de s'escondre dins lei [[selva|seuvas]] dei regions interioras. De comunautats d'esclaus marrons, dichas ''quilombos'' ò ''mocambos''<ref>Lo tèrme ''quilombos'' es un tèrme portugués èra utilizada per designar lei comunautats pus importantas. Lo tèrme ''mocambos'' èra d'origina indigèna e designava puslèu una escondalha.</ref>, se formèron ansin a cha pauc. Certanei venguèron d'estats vertadiers coma lo ''quilombos'' de [[Palmares]] que durèt de [[1605]] a [[1694]], formèt una economia independenta e agantèt una populacion de {{formatnum:30000}} abitants a son apogèu. ==== L'ocupacion olandesa ==== Dins lo corrent dau sègle XVII, una partida significativa dei [[colonialisme|colonialas]] brasilieras foguèt ocupada per leis [[Províncias Unidas|Olandés]]. D'efèct, après l'union de [[Portugal|Portugau]] e d'[[Espanha]] en [[1580]], leis Olandés, en revòuta còntra leis Espanhòus, ataquèron lei colonias portuguesas. En [[1621]], creèron la [[Companhiá Olandesa deis Índias Occidentalas]] que concentrèt de mejans importants còntra Brasil. En [[1630]], prenguèt [[Recife]]. Au començament deis annadas 1640, ocupava {{formatnum:1800}} km de [[litorau]]. Pasmens, son administracion èra pas un empache : lei plantacions foguèron laissadas ai colons portugués, lo comèrci de [[sucre]] foguèt mantengut (mai dirigit vèrs lei [[Províncias Unidas]]) e la libertat religiosa assegurada. Portugau retrobèt son [[independéncia]] en [[1640]]. La reconquista de Brasil acomencèt en [[1644]]. Tre [[1648]], leis Olandés foguèron expulsats de totei lei colonias franc dau [[pòrt]] de [[Recife]]. Ne gardèron lo contraròtle fins a [[1654]]. Pasmens, l'ocupacion olandesa aviá permes de crear de plantacions de [[cana de sucre]] dins lei colonias antilhesas. Lei beneficis dau comèrci sucrier demeniguèron donc e lei Portugués acomencèron de cercar de ressorsas novèlas en Brasil, çò qu'anava menar a la descubèrta dei jaciments d'[[aur]] de [[Minas Gerais]]. ==== Lei ''bandeirantes'' ==== Lei ''bandeirantes'' son un autre aspèct important de la colonizacion portuguesa de Brasil. Èran de grops d'aventuriers en cèrca de jaciments de metaus preciós e d'esclaus. Dins lei fachs, la màger part èra subretot interessada per lo segond ponch e de conflictes recurrents opausèron ''bandeirantes'' e indigèns. Sa basa principala èra [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] que foguèt fondada en [[1560]] per gropar dins un meteis endrech lei colons de la region interiora de [[Santos]]. Lei ''bandeirantes'' aguèron un ròtle important dins l'expansion portuguesa car explorèron lei regions interioras e i establiguèron de pòstes. S'ataquèron regularament ai [[Guaraní]] de la region de [[Paraná]]. Pasmens, au començament dau sègle XVII, aqueu pòble foguèt plaçat per leis Espanhòus sota la proteccion dei jesuistas qu'organizèron de « reduccions » capablas de se protegir còntra leis incursions dei ''bandeirantes''. Ansin, dins la segonda mitat dau sègle XVII, l'interès per lei metaus preciós tornèt aparéisser au sen dei ''bandeirantes''. Seis esfòrç se concentrèron alora mai sus [[Minas Gerais]], [[Goias]] e [[Mato Grosso]]. ==== L'avançada dei colons en Sertão ==== En Sertão, lei colons portugués trobèron una region tròp eissucha per i cultivar la [[cana de sucre]]. En plaça, i desvolopèron lo norrigatge dei bovins, activitat extensiva qu'entraïnèt una expansion vèrs lei tèrras interioras. A partir de la segonda mitat dau sègle XVII, leis Indians assaièron de s'opausar a aquela progression que menaçava sei territòris [[agricultura|agricòla]]s. Pasmens, lei colons prenguèron pauc a pauc l'avantatge. ==== L'Estado de Maranhão ==== Dins lo [[nòrd]] de Brasil, de colons arribèron en [[1620]] sus l'illa de [[Maranhão]]. Tre [[1621]], i fondèron una colonia amb [[São Luis]] coma [[capitala]]. Coma lei corrents marins i rendon lei comunicacions pus aisadas amb Portugau qu'amb [[Recife]], aquela colonia recebèt un estatut distint e lo gardèt fins a [[1772]]. Lei colons i desvolopèron de culturas de [[tabac]] e de [[coton]]. Mens rentablas que lo [[sucre]], aquelei produchs permetèron pas ais abitants de crompar d'esclaus [[africa]]ns. En consequéncia, la caça ais esclaus indians contunièt dins lo nòrd de Brasil. Lei [[jesuista]]s assaièron de s'i opausar. Dins lo corrent dau sègle XVII, creèron un cinquantenau d'''aldeias'' per i gropar leis indigèns. Pasmens, aquò favorizèt leis epidemias ([[vairòla]]) e entraïnèt de revòutas entre lei colons. En [[1661]], una insureccion fòrça importanta capitèt ansin d'obtenir l'expulsion dei jesuistas. ==== L'exploracion de la Seuva Amazonica ==== Dins lo corrent deis annadas 1630, l'exploracion de la Seuva Amazonica venguèt una prioritat importanta per lei Portugués, especialament lòng d'[[Amazonas (fluvi)|Amazonas]]. D'efèct, en [[1637]], dos franciscans capitèron d'agantar lei bòcas dau fluvi a partir de [[Quito]]. Un an pus tard, lei Portugués organizèron una expedicion, dirigida per [[Pedro Teixeira]], que realizèt lo camin invèrs. En [[1639]], [[Pedro Teixeira|Teixeira]] fondèt [[Tabatinga]] per marcar lo limit entre lei domenis portugués e [[Espanha|espanhòu]]. Puei, lei Portugués acomencèron d'esplachar lei ressorsas d'[[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ([[cacau]], [[fusta]], [[espècia (cosina)|espècias]]... etc.) e de missionaris assaièron d'evangelizar la region e de protegir leis indigèns còntra lei colons. ==== Lo desvolopament demografic de Brasil ==== [[File:Brasil - Colonizacion vèrs 1690.png|thumb|Colonizacion de Brazil vèrs 1690.]] Durant lo periòde dau Brasil sucrier, lo país conoguèt un important desvolopament demografic. La capitala, [[Salvador (Brasil)|Salvador]] agantava {{formatnum:40000}} abitants en [[1700]] e [[Recife]] {{formatnum:10000}} abitants. Pasmens, en causa de la superficia colossala dei territòris portugués e de l'autonòmia laissada a cada capitanariá, la densitat de populacion èra febla e lei colonias fòrça dispersadas. L'ensems èra dirigit per un governador generau, principalament cargat deis afaires militars, que son autoritat foguèt completada au començament dau sègle XVII amb la creacion d'una cort de [[justícia]]. === La ronçada vèrs l'aur === ==== La descubèrta de jaciments d'aur e de diamants ==== En [[1698]], de ''bandeirantes'' descurbiguèron de jaciments d'[[aur]] fòrça important dins la region de [[Minas Gerais]]. Puei, dins lo corrent deis annadas 1710-1720, d'autrei trobalhas permetèron l'esplecha de jaciments en [[Mato Grosso]] e en [[Goias]]. Brasil venguèt un important productor d'[[aur]] fins ais annadas 1750. ==== La creissença demografica ==== Leis autoritats colonias organizèron rapidament la produccion d'[[aur]]. Organizèron de capitanariás novèlas ([[Minas Gerais]] en [[1720]], [[Goias]] en [[1744]] e [[Mato Grosso]] en [[1748]]) e creèron una administracion per collectar lei taxas e leis impòsts sus l'aur extrach. En [[1734]], un sistèma similar foguèt creat per menar la region [[diamant]]ifèra dau [[nòrd]]-[[oèst]] de [[Minas Gerais]]. Aquò entraïnèt un renfòrçament dau poder dei foncionaris reiaus dins lei tèrras interioras. La descubèrta d'[[aur]] entraïnèt l'arribada d'abitants novèus e una fòrta aumentacion demografica. Entre [[1700]] e [[1760]], aperaquí {{formatnum:500000}} Portugués venguèron s'installar en Brasil. Un nombre fòrça important d'esclaus foguèron tanben desbarcats car lei minas avián besonh de man d'òbra ({{formatnum:150000}} esclaus negres en Minas Gerais en [[1776]]). En causa de la manca de fremas blancas, lo mestissatge èra important, especialament dins lei regions minieras. ==== L'unificacion dei colonias portuguesas brasilièras ==== La descubèrta dei minas de [[Minas Gerais]] aguèt per consequéncia de favorizar l'unificacion dei colonias portuguesas aperavans dispersadas lòng dau [[litorau]]. D'efèct, la region miniera aviá de besonhs d'avitalhament fòrça importants e de cambis economics s'establiguèron donc rapidament amb leis autrei regions brasilièras. Lei Paulistas assaièron sensa succès de prendre lo contraròtle dei sectors miniers mai ne foguèron expulsats en [[1708]]-[[1709]] per una revòuta. Pasmens, ne demorèron de partenaris economics importants (muòlas, bovins... etc.). Lòng dau [[riu]] [[São Francisco]], de rotas foguèron tanben bastidas per liar Minas Gerais a la region de [[Bahia]]. Enterin, s'afirmèt la poissança de [[Rio de Janeiro]] que venguèt lo pòrt d'exportacion dei produchs miniers e lo pòrt d'importacion deis esclaus. La [[capitala]] i foguèt transferida en [[1763]]. ==== L'expansion portuguesa vèrs lo sud ==== Au començament dau sègle XVIII, lei territòris au sud de [[São Paulo]] èran pauc colonizats maugrat l'establiment en [[1680]] d'un pòste portugués, dich [[Colonia do Sacramento]], a l'origina de l'[[Uruguai]] actuau. Après son expulsion de [[Minas Gerais]], lei Paulistas s'interessèron a la region e i establiguèron divèrsei pòstes amb lo sostèn deis autoritats colonialas. Tre [[1737]], un camin permetiá d'anar de [[São Paulo]] a [[São Pedro de Rio Grande do Sul]]. Pasmens, aquela expansion entraïnèt de conflictes amb leis [[Espanha|Espanhòus]] e amb lei reduccions jesuistas de [[Paraguai]]. === La fin dau periòde portugués === ==== La transicion economica ==== A partir deis annadas 1750, la produccion d'[[aur]] acomencèt de declinar, çò que necessitèt de transformar l'economia de Brasil. Aquò entraïnèt un reviure d'interès per lei plantacions. Lo sector de [[sucre]] aprofichèt lei guèrras francoanglesas que desorganizèron la produccion antilhesa per aumentar sa produccion e sei beneficis. Lo [[tabac]], lo [[ris]] e lo [[coton]] dins lo [[nòrd]], lo [[cacau]] dins la region de Para e lo [[cafè]] dins tot lo territòri conoguèron tanben una creissença importanta. Aquela transicion modifiquèt la demografica brasilièra. La populacion se concentrèt tornarmai dins lei regions [[ocean]]icas e aumentèt d'un biais important. De [[1770]] a [[1808]], passèt de 1,9 milion d'abitants a 2,5-3,0 milions. Amb 1,8 milions d'esclaus importats pendent lo sègle XVIII, lei Negres ne representavan lei dos tèrç. ==== La societat coloniala ==== [[File:Brasil - Periòde coloniau vèrs 1790.png|thumb|Colonizacion de Brasil vèrs 1790.]] Coma dins totei lei [[colonialisme|colonias]] [[Euròpa|europèas]], la societat coloniala brasilièra èra fòrça inegalitària e ierarquizada. A sa cima, se trobavan lei grands proprietaris terrencs (''senhores de engenho''). Lei grands marchands avián un prestigi mens important, especialament lei [[judaïsme|jusieus]] convertits relativament nombrós, mai formavan un elèit economic non negligibla. La categoria inferiora èra formada per lei plantaires proprietaris de tèrras e d'esclaus. Son nombrós dins lo sector de la [[cana de sucre]]. Dins la region de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]], lei proprietaris de tenements e lei norriguiers proprietaris d'esclaus èran pas rars e avián tanben un certan prestigi. Après aquelei grops, se trobavan lei plantaires de [[tabac)] ò de [[coton]] qu'avián rarament una man d'òbra servila e lei comerçants. Leis artesans èran gaire consideradas car aquela classa sociala èra sovent compausada de mestís e mai de Negres afranquits. Lei Blancs paures èran sovent desclassats e mespresats. Enfin, en bas de l'escala sociala, i avián leis esclaus (aperaquí un tèrç de la populacion en [[1800]]). Leis esclaus èran fòrça mautractats — compres segon lei critèris deis autrei societats esclavagistas dau periòde — e destinats ai trabalhs agricòlas. Pasmens, lo nombre d'afranquits aumentèt a cha pauc. De confrariás fondadas per la Glèisa tenguèron un ròtle major dins aquela emancipacion. D'efèct, aqueleis organizacions se preocupavan de respèct de l'òrdre establit, de proteccion sociala e d'organizacion d'eveniments sociaus (organizacion de fèstas... etc.). Aquel enquadrament sociau permetiá de mantenir l'òrdre coloniau en plaça mai autorizava pasmens de donar mai d'autonòmia a sei sòcis. ==== Lo mantement de liames importants amb Portugau ==== A la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, lo territòri brasilier aviá gardat de liames fòrça importants amb sa metropòli. Premier, lei corrents oceanics permetián un viatge rapide e aisat entre Brasil e Portugau. De mai, l'equilibri economic entre lei dos país èra estable : Brasil exportava sei produccions vèrs Portugau que s'ocupava de lei distribuir sus lo mercat europèu. Enfin, lei colons avián una autonòmia certana e sei drechs èran gaire atacats per leis autoritats. === Lo periòde imperiau === ==== L'independéncia ==== En despiech dei rapòrts bòns entre Brasil e [[Portugal|Portugau]] a la fin dau sègle XVIII, la situacion se desgradèt rapidament au començament dau sègle XIX e entraïnèt l'[[independéncia]] de la colonia en [[1822]]. Son començament foguèt l'exili a [[Rio de Janeiro]] dau prince [[Joan VI de Portugal|Joan]] — lo futur [[Joan VI de Portugal|Joan VI]] — qu'assegurava la regéncia. D'efèct, Portugau èra estat ocupat per [[França]] e [[Espanha]] dins l'enquastre dei guèrras napoleonencas. La vila venguèt alora una [[capitala]] vertadiera amb l'installacion de l'administracion reiala, la creacion d'una Banca de Brasil ò d'una escòla militara. En [[1815]], Brasil venguèt un reiaume distint de Portugau e l'empèri coloniau portugués venguèt oficialament lo « Reiaume Unit de Portugau, de Brasil e d'Algarve ». Aquò contentèt la màger part dei Brasilièrs mai de movements d'oposicion, en partida influenciats per leis idèas novèlas, se formèron dins lo [[nòrd]]. Lo motiu principau d'aqueu maucontentament èra l'importància donada a [[Rio de Janeiro]] e au sud au detriment dei regions septentrionalas. En [[1817]], l'oligarquia de [[Pernambuc]] proclamèt la [[republica]]. Maugrat una desfacha rapida, sa temptativa laissèt de traças. Obligat de s'entornar en Portugau en [[1821]] en causa d'una revolucion liberala, [[Joan VI de Portugal|Joan VI]] donèt la regéncia de Brasil a son fiu [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire]]. En genier de [[1822]], lei Cortes liberaus de [[Lisbona]] ordonèron au prince de tornar venir en Portugau a son torn. Pasmens, [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire]] refusèt e, après una segonda convocacion, proclamèt l'independéncia de Brasil lo 7 de setembre. En decembre, èra coronat emperaire de Brasil. ==== Lo rèine de Pèire I{{èr}} ==== Lo rèine de [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire I{{èr}}]] durèt de [[1822]] a [[1831]]. Permetèt de donar au país un poder estable e legitim qu'empachèt lei còps d'estat multiples que se debanèron dins leis estats eissits de l'[[Empèri Espanhòl|Empèri Espanhòu]]. Pasmens, lo periòde foguèt pas exempt de trèbols grèus. La formacion dau regime durèt de [[1822]] a [[1824]]. Après la dissolucion d'una assemblada constituenta per l'emperaire que jutjava son trabalh tròp lent, una [[constitucion]] foguèt redigida en [[1824]] per una commission. Instaurèt un regime bicamerau amb un sufragi censitari fòrça reduch. Laissèt tanben un poder important a l'emperaire que nomava lo [[govèrn]] e sei ministres, teniá un drech de vetò e podiá dissòudre l'assemblada. Sostengut per la Glèisa e per la legitimitat reconegut a [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire I{{èr}}]], aqueu sistèma permetèt d'arbitrar lei conflictes intèrnes de l'[[oligarquia]]. Dins aquò, de trèbols sociaus e politics toquèron lo país en causa dau declin progressiu dei revenguts agricòlas. En [[1824]], una revòuta de pichons plantaires entraïnèt una novèla insureccion [[republica]]na en Pernambuc. Gràcias a sa superioritat navala, lo govèrn imperiau poguèt desbarcar de tropas e reprimir aisament l'insureccion. Puei, en [[1826]], la signatura d'un tractat enebissent lo comèrci negrier entraïnèt un conflicte entre l'emperaire e lei plantaires (dins lei fachs, la tracta negriera contunièt en Brasil fins a [[1850]]). L'abandon d'[[Uruguai]] foguèt tanben mau ressentit per lei Brasilièrs. Enfin, en [[1831]], d'esmogudas aguèron luòc còntra lei Portugués que son influéncia a la Cort èra jutjada tròp importanta. [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire I{{èr}}]] refusèt d'alunchar sei conselhiers, abdiquèt e s'entornèt en Portugau. ==== La regéncia de Pèire II ==== En [[1831]], l'emperaire [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] èra un enfant de cinc ans e una [[regéncia]] foguèt donc formada per dirigir l'Empèri. Durant aqueu periòde, se formèron tres corrents politics : lei conservadors, lei liberaus desirós d'establir una republica federala e lei liberaus moderats. En [[1834]], lei darriers capitèron d'obtenir la formacion d'assembladas províncialas. Pasmens, lei trèbols sociaus e politics contunièron dins tot lo país. Lei revòutas socialas opausèron sustot lei classas pauras a l'[[aristocracia]]. Lei pus importantas se debanèron en [[Pernambuc]] ([[1832]]-[[1835]]), dins la region de [[Belém]] ([[1835]]-[[1836]], {{formatnum:30000}} mòrts) e en Maranhão ([[1838]]-[[1841]]). Leis insureccions politicas apareguèron puslèu dins lei regions perifericas ò dins lei vilas importantas coma [[Salvador (Brasil)|Salvador]] ([[1837]]-[[1838]]) ò lo [[Rio Grande do Sul]] ([[1836]]-[[1842]]). ==== Lo rèine de Pèire II fins a 1870 ==== [[File:Brasil - Evolucion territòriala.png|thumb|Evolucion territòriala de Brasil après l'independéncia.]] Espaurida per lei trèbols deis annadas 1830, l'oligarquia dau sud sostenguèt la fin de la regéncia (en [[1840]]) e una recentralizacion dau poder imperiau amb la supression deis assembladas províncialas. Aquò entraïnèt una insureccion liberala novèla dins lei regions de [[São Paulo]] e de [[Minas Gerais]]. Pasmens, leis insurgents foguèron rapidament amnistiats. [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] acomencèt alora una politica de conciliacion entre lei doas brancas de l'oligarquia que dirigiguèron alternativament lo [[govèrn]]. Aquò amaisèt lei tensions politicas au sen de l'elèit e permetèt d'estabilizar la vida politica. Ansin, Brasil poguèt adoptar una politica estrangiera pus activa e participar au reversament dau ''caudillo'' [[Argentina|argentin]] [[Juan Manuel de Rosas]] en [[1852]] ò tenir un ròtle fòrça actiu durant la [[Guèrra de Paraguai|Guèrra de la Tripla Aliança]] ([[1865]]-[[1870]]) que li permetèt d'eliminar un rivau economic perilhós. Pasmens, la question principala de la vida politica brasiliera èra aquela de l'[[esclavatge]]. En [[1823]], i aviá dins l'Empèri 1,15 milion d'esclaus sus una populacion estimada a 4 milions d'abitants. Lo comèrci negrier èra en declin en causa de l'ostilitat dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] a la perseguida d'una activitat d'ara endavant condamnada. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, {{formatnum:700000}} esclaus foguèron desbarcats en Brasil entre [[1823]] e [[1850]]. D'efèct, se lo govèrn aviá enebit la tracta en [[1826]] per contentar lei Britanics, la [[lei|lèi]] èra jamai estada aplicada car la creissença dei culturas de [[cafè]] necessitavan totjorn mai de man d'òbra. La situacion cambièt en [[1850]]. Aquela annada, la pression britanica venguèt pus importanta e l'emperaire deguèt abolir lo comèrci negrier e aplicar la lèi. Aquò menacèt l'economia de plantacions car coma lo tractament deis esclaus se melhorèt pas, la natalitat de la populacion servila èra fòrça febla. Au començament d'aquela crisi, lei plantaires dau sud crompèron d'esclaus dins lei regions dau nòrd en declin economic. Pasmens, aquò reglèt pas lo fons dau problema que tornèt venir d'actualitat après la guèrra còntra [[Paraguai]]. ==== L'abolicion de l'esclavatge e la fin de l'Empèri ==== Après [[1870]], [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] deguèt faciar de dificultats novèlas que menèron a la fin de l'Empèri en [[1889]]. Una partida èra liada a l'emperaire eu meteis qu'èra vengut pus autoritari. Pasmens, lo sistèma qu'aviá permes d'estabilizar Brasil dempuei lei trèbols deis annadas 1830 èra tanben en crisi. L'oligarquia èra tornarmai devesida en causa de la question esclavagista e l'armada victoriosa de [[Paraguai]] voliá obtenir mai de reconóissença e d'autonòmia. Dins aquò, lo problema pus grèu èra aqueu de l'esclavatge car devesiá l'oligarquia. Lei liberaus èran a progressar au sen de la societat e de l'armada e l'idèa d'abolir l'esclavatge venguèt majoritària. En [[1871]], una lèi foguèt adoptada que prevesiá sa disparicion progressiva. Dicha lèi dau « ventre liure », donava automaticament la libertat ais enfants d'esclaus a sa majoritat. Lei conservadors e lei plantaires assaièron de s'i opausar, çò que suscitèt de tensions vivas amb lei liberaus. En [[1887]], l'armada refusèt d'ara endavant per perseguir leis esclaus en fugida e donèt lo còp de gràcia au sistèma esclavagista. Un an pus tard, lo Congrès votiá oficialament l'abolicion. Aquelei tensions tirèron fòrça sus lo regime imperiau que perdiguèt a cha pauc lo sostèn de l'elèit. En [[1889]], la volontat de [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] de fisar lo govèrn ai conservadors entraïnèt un còp d'estat organizat per lei militars e sostengut per lei [[republica]]ns. Fatigat, l'emperaire renoncièt au poder sensa combatre e s'exilèt. Lo [[manescau]] [[Manuel Deodoro da Fonseca]] proclamèt la « Republica deis Estats Units de Brasil ». === La « Republica Vielha » === ==== L'establiment de la republica ==== Lo [[manescau]] [[Manuel Deodoro da Fonseca|Deodoro da Fonseca]] e lei [[republica]]ns moderats establiguèron un regime [[federalisme|federau]] inspirat per leis [[USA|Estats Units d'America]]. Desseparèron tanben la Glèisa e l'Estat en [[1890]] e adoptèron una constitucion en [[1891]]. Cada província venguèt un estat federat amb la sieuna constitucion e lo sieu govèrn. Au nivèu federau, lo president èra elegit per un mandat de quatre ans e èra pas reeligible. Leis analfabèts perdiguèron lo drech de vòte — çò que permetiá d'exclure lei Negres deis eleccions. Vengut autoritari, [[Manuel Deodoro da Fonseca|Deodoro da Fonseca]] ordonèt la dissolucion dau Congrès e deguèt faciar una mutinariá de la flòta. Foguèt remplaçat per lo [[manescau]] [[Floriano Peixoto]]. Capitèt de restablir la patz dins lo país. ==== Lo periòde « café com leite » ==== En [[1894]], [[Marais Barros]] foguèt elegit president de la Republica. Prudent, foguèt a l'origina de la politica dicha « café com leite » (« cafè amb de lach » en [[occitan]]) que permetèt de dirigir lo país fins a [[1930]]. Segon aqueu sistèma, renfòrçat per [[Manuel de Campos Sales]] ([[1898]]-[[1902]]), lo president federau passava d'acòrds amb lei presidents d'Estats que s'ocupavan de contraròtlar lei parlamentaris elegits au Congrès. En cambi, lo president favorizava pas l'oposicion dins leis Estats. Aquò favorizèt l'emergéncia d'una classa de captaus locaus dichs ''coroneis'' qu'avián pron d'influéncia per contraròtlar lo vòte de la populacion. Autonòms dins lo nòrd, èran organizats au sen dei declinasons dau Partit republican (d'inspiracion liberala) dins lo sud. Ansin, dos estats dau sud dominèron lo periòde : São Paulo qu'èra economicament lo pus poderós e Minas Gerais qu'èra lo pòl electorau principau<ref>Aquela dominacion es a l'origina dau tèrme « cafè amb de lach » car lei productors de cafè èran nombrós dins l'Estat de São Paulo e lei norriguiers de bovins nombrós dins aqueu de Minas Gerais.</ref>. Lo [[Rio Grande do Sud]] venguèt pauc a pauc la tresena fòrça dau sistèma e sei caps poguèron de còps arbitrar lei conflictes entre Paulistas e Mineiros. ==== L'imigracion ==== Dins lo corrent dau sègle XIX, l'[[agricultura]] brasiliera, basa de l'economia nacionala, foguèt obligada de s'adaptar au declin de sei produccions tradicionalas ([[sucre]] e [[coton]]). Lei remplacèt per lo [[cacau]] e, subretot, lo [[cafè]] (aperaquí 50% deis exportacions en [[1870]]). Lo sistèma de plantacions se mantenguèt mai l'abolicion de l'esclavatge entraïnèt d'adaptacions de part dei proprietaris que favorizèron a partir deis annadas 1880 l'imigracion d'una man d'òbra pus qualificada originària d'[[Euròpa]]. De [[1890]] a [[1930]], aperaquí 3,5 milions d'Europèus arribèron dins lo país<ref>Lei país d'origina principaus èran Portugau ({{formatnum:1000000}}), Itàlia ({{formatnum:1000000}}), Espanha ({{formatnum:500000}}) e Alemanha ({{formatnum:100000}}). Se fau tanben nòtar l'arribada de {{formatnum:100000}} Japonés entre [[1925]] e [[1933]].</ref>. Coma lei condicions de trabalh èran inicialament gaire diferentas d'aquelei deis esclaus, solament dos tèrç i restèron. ==== L'emergéncia de contestacions intèrnas ==== Au començament dau sègle XX, lo desvolopament dei premiereis [[industria]]s brasilieras e l'arribada deis idèas socialistas veïculadas per leis imigrants europèus entraïnèron l'emergéncia de movements poderós de contestacions intèrnas. Per exemple, tre [[1917]], se debanèt la premiera [[grèva generala]] deis obriers de la region de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]]. Pasmens, lei movements de contestacion pus importants se desvolopèron au sen de l'armada. D'efèct, la generacion novèla d'[[oficier]]s es sovent originària deis estats pus paures e èra relativament ostila a l'oligarquia de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] e de [[Minas Gerais]]. En [[1922]], una premiera mutinariá toquèt la garnison dau fòrt de Copacabana. Foguèt rapidament reprimida. En revènge, dos ans pus tard, una insureccion pus importanta aguèt luòc dins la capitala e lei rebèls capitèron de se retirar dins leis estats dau sud. I formèron una colona mobila que realizèt un camin de {{formatnum:25000}} km en Brasil avans de s'enfugir en [[Bolívia]]. Son cap, [[Luis Carlos Prestes]], venguèt una figura dau progressisme brasilier. ==== La fin de la « Republica Vielha » ==== En [[1930]], una crisi grèva entraïnèt la rompedura de l'aliança entre leis oligarquias de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] e de [[Minas Gerais]] e la fin dau premier periòde republican. L'origina dei tensions foguèt la chausida per lo president [[Washington Luis]], un Paulista, de [[Julio Prestes]], un autre Paulista, per li succedir. L'oligarquia de [[Minas Gerais]] refusèt de sostenir aqueu candidat e formèt una aliança amb lei captaus dau [[Rio Grande do Sul]] e de [[Paraiba]]. Aquela aliança designèt [[Gertulio Vargas]] coma candidat. L'escrutinh foguèt organizat dins de condicions marridas e lei dos camps organizèron de fraudas massivas. [[Julio Prestes|Julio Prestes]] ganhèt l'eleccion mai l'assassinat de [[João Pessoa]], candidat a la vice-presidéncia per l'aliança, entraïnèt una guèrra civila. Sostengut per de tropas venguts dau sud, [[Gertulio Vargas]] capitèt d'ocupar [[Rio de Janeiro|Rio]] e [[Washington Luis]] li laissèt lo poder. === Lo periòde de Getulio Vargas === {{veire|Varguisme}} [[Getulio Vargas]] dirigiguèt Brasil de [[1930]] a [[1954]] (franc dau periòde [[1945]]-[[1950]]) durant tres fasas fòrça diferentas : president d'un regime republican mai e mai autoritari de [[1930]] a [[1937]], dictator dau regime mai ò mens faissista de l'''Estado Novo'' de [[1937]] a [[1945]] e president intervencionista e pròche dei partits de senèstra de [[1950]] a [[1954]]. Sa politica, relativament complèxa e cambiadissa, es dicha [[varguisme]]. Aguèt una influéncia considerabla sus la vida politica brasiliera fins au començament dau sègle XXI. ==== La presa dau poder ==== De [[1930]] a [[1937]], [[Getulio Vargas]] establiguèt pauc a pauc un poder dictatoriau mai ò mens inspirat per lo [[faissisme]] [[Euròpa|europèu]]. Per aquò, li fauguèt eliminar ò neutralizar lei diferentei faccions politicas brasilieras a cha una gràcias au sostèn de l'elèit militar. Ansin, en [[1930]], [[Getulio Vargas|Vargas]] acomencèt de dirigir lo país amb lei ''tenentes'', un grop de militars ostils au regime precedent. En [[1932]], lei liberaus reclamèron una restauracion de la « [[democracia]] liberala » avans de se revòutar. L'insureccion foguèt vencuda mai lo president aprofichèt la situacion per se conciliar seis enemics. En [[1933]], una assemblada constituenta foguèt elegida e lei ''tenentes'' i foguèron batuts per leis elèits regionaus. En [[1934]], permetèt l'adopcion d'una constitucion federala. Leis analfabèts (75% de la populacion) i avián totjorn pas lo drech de vòte mai lei fremas — alfabetizadas — podián d'ara endavant vòtar (èra ja estat lo cas en [[1933]]). [[Getulio Vargas|Vargas]] foguèt tornat elegir president en [[1935]] per un mandat de quatre ans non renovelable. Un axe major de sa politica foguèt de sostenir lo prètz de [[cafè]] que s'èra afondrat après la [[crisi economica de 1929]] (destruccion dei resèrvas... etc.). Pasmens, lo periòde veguèt una aumentacion dei tensions socialas e la naissença d'un movement [[faissisme|faissista]] dirigit per [[Plinio Salgado]]. En decembre de [[1935]], una insureccion militara [[comunisme|comunista]] foguèt esquichada dins la region de Natal après l'enebiment d'un « frònt popular » dirigit per [[Luis Carlos Prestes]]. La repression permetèt a [[Getulio Vargas]] d'afirmar son poder amb de miliers d'arrestacions d'opausants politics e la proclamacion de l'[[estat de sètge]] fins a [[1937]]. Puei, gràcias au sostèn de l'armada, poguèt dissòudre lo Congrès en novembre de [[1937]] e promulgar una constitucion novèla li permetent de gardar lo poder. ==== L'''Estado Novo'' ==== La dictatura de [[Getulio Vargas]] es dicha ''Estado Novo'' en referéncia au regime corporatista d'[[António de Oliveira Salazar]] en [[Portugal|Portugau]]. [[Getulio Vargas|Vargas]] i teniá lei plens poders e seis opausants foguèron sistematicament arrestats. En parallèl, se creèt un culte de la personalitat dau cap presentant coma « l'Apòstol de la Nacion » ò lo « Paire dei Paures ». D'inspiracion [[faissisme|faissista]], aqueu regime s'adreiçava a l'oligarquia, ai classas mejanas e ais obriers urbans. Lo [[proletariat]] rurau e la màger part dei paures dei vilas foguèron negligits. L'''Estado Novo'' favorizèt donc la modernizacion dau país amb la creacion d'un burocràcia pus eficaç, un programa de construccion d'infrastructuras novèlas (pònts, rotas, restancas... etc.), un sostèn afirmat au desvolopament de l'[[industria]] e l'adopcion d'una legislacion sociala relativament avançada dins lo sector industriau. Diplomaticament, lo Brasil de [[Getulio Vargas|Vargas]] se raprochèt dau [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] e de l'[[Itàlia]] de [[Benito Mussolini|Mussolini]] mai se preocupèt de gardar de relacions bònas amb [[Washington]]. Ansin, après l'intrada en guèrra deis [[USA|Estats Units]], Brasil poguèt jónher lo camp deis Aliats sensa dificultat. Un còrs expedicionari de {{formatnum:40000}} òmes foguèt mandat en [[Euròpa]] e combateguèt en [[Itàlia]]. ==== La fin de l'''Estado Novo'' ==== A partir de [[1944]], [[Getulio Vargas|Vargas]] perdiguèt lo sostèn de plusors [[generau]]s e son regime deguèt faciar divèrsei problemas economics. En febrier de [[1945]], foguèt obligat d'organizar l'eleccion d'una novèla assemblada constituenta e d'autorizar la creacion de [[partit politic|partits politics]]. Lei tres pus importants foguèron lo [[Partit Sociau-Democrata (Brasil)|Partit Sociau-Democrata]] (PSD) que gropava lei partisans de [[Getulio Vargas|Vargas]], lo [[Partit Trabalhista Brasilier]] (PTB) qu'èra pròche dei [[sindicat]]s e pas tròp alunchat dau poder e l'[[Union Democratica Nacionala]] (UDN) que gropava leis oposicions liberalas. Per leis eleccions presidencialas, [[Getulio Vargas|Vargas]] chausiguèt de sostenir son ministre de la Guèrra, [[Eurico Dutra]], abandonèt sei posicions [[faissisme|faissistas]] e se raprochèt dei partits de senèstra. En particular, liberèt lei presoniers comunistas arrestats en [[1935]] e obtenguèt lo sostèn de [[Luis Carlos Prestes]]. Pasmens, inquiets d'aquela evolucion, l'armada, [[Eurico Dutra|Dutra]] e lo candidat de l'[[Union Democratica Nacionala|UDN]], [[Eduardo Gomes]], trobèron un acòrd per reversar [[Getulio Vargas|Vargas]] en octòbre de [[1945]]. [[Eurico Dutra|Dutra]] e lo [[Partit Sociau-Democrata (Brasil)|PSD]] ganhèron leis eleccions presidencialas e legislativas. La constitucion novèla intrèt en vigor en [[1946]]. Lo [[federalisme]] e l'exclusion deis analfabèts de la vida politica i èran mantenguts. L'[[Union Democratica Nacionala|UDN]] acceptèt de participar au govèrn fòrça conservador de [[Eurico Dutra|Dutra]]. Tre [[1946]], sa politica entraïnèt d'importantei grèvas generalas organizadas per lo Partit Comunista que foguèt enebit l'annada seguenta. Aquò permetèt a [[Getulio Vargas]] d'èsser tornarmai elegit president dau país en octòbre de [[1950]]. Tornèt lançar l'intervencionisme de l'Estat amb d'investiments publics importants e la creacion de [[Petrobras]] per gerir la produccion nacionala d'[[idrocarbur]]s. Se turtèt a una oposicion acarnada de part dei liberaus de l'[[Union Democratica Nacionala|UDN]] e de [[Carlos Lacerda]]. Aqueu darrier foguèt victima d'una temptativa d'assassinat organizada en [[1954]] per un conselhier dau president. Somat de demissionar, [[Getulio Vargas|Vargas]] refusèt e se suicidiguèt lo 24 d'aost. === Lo Brasil contemporanèu === ==== La presidéncia de Juscelino Kubitschek ==== Après lo lòng periòde de [[Getulio Vargas]], son partit contunièt de dirigir lo país. Pasmens, deguèt tenir còmpte deis interès dei militars e de l'oligarquia que s'opausèron regularament a sa politica jutjada tròp intervencionista. Après un brèu intermèdi [[conservatisme|conservador]] assegurat per lo vice-president [[João Fernandes Campos Café Filho|Café Filho]], [[Juscelino Kubitschek]] ([[Partit Sociau-Democrata (Brasil)|PSD]]) foguèt elegit a la presidéncia. La drecha assaièt de s'i opausar amb un còp d'estat militar mai un segond còp d'estat, legalista, restabliguèt lo poder legitim. Dins aquò, [[Juscelino Kubitschek]] deguèt èsser prudent dins sei chausidas politicas. Nomèt lo cap dei militars legalistas, lo [[generau]] [[Henrique Teixeira Lott]], coma ministre de la Guèrra per tenir l'armada e assaièt de rassegurar l'oligarquia. Centrada sus d'investiments publics importants dins lei sectors de l'[[energia]], dei transpòrts, de l'alimentacion e de l'[[industria]], sa politica economica creèt una creissença fòrça importanta que li permetèt d'estabilizar lo regime, de transferir la [[capitala]] de [[Rio de Janeiro]] a [[Brasilia]] e de favorizar l'industrializacion dau sud. En revènge, lei relacions dau govèrn amb leis institucions internacionalas se desgradèron en causa de l'inflacion e dei deficits dei finanças publicas. En particular, Brasil rompèt amb lo [[FMI]] en [[1959]]. ==== Lei presidéncias de Janio Quadros e de João Goulart ==== En octòbre de [[1960]], [[Janio Quadros]], un Paulista de l'[[Union Democratica Nacionala|UDN]], foguèt elegit a la presidéncia. Au contrari de [[Juscelino Kubitschek|Kubitschek]], la basa de son programa èra de redurre lei despensas e de restablir de relacions bònas amb leis institucions financieras internacionalas. Pasmens, aviá ges de majoritat parlamentària per menar sa politica e sei projèctes finiguèron per irritar una partida deis elegits de drecha. Ansin, foguèt obligat de demissionar en aost de [[1961]]. [[Janio Quadros|Quadros]] foguèt remplaçat per son vice-president [[João Goulart]], pròche dei partits de senèstra. Pasmens, lei militars èran ostils ai partits progressistas e afirmèron son poder amb l'impausicion de plusors reformas [[constitucion]]alas decididas per l'Estat-Major : limitacion dei poders presidenciaus, creacion d'un pòste de Premier Ministre... etc. Per complicar la posicion de [[João Goulart|Goulart]], lei partits de senèstra se devesiguèron entre moderats e radicaus, çò que privèt lo president d'una majoritat establa. Incapable de dirigir lo país, [[João Goulart|Goulart]] adoptèt una politica populista per ganhar lo sostèn dau pòble. En particular, organizèt d'importantei manifestacions de sei partisans per demostrar sa fòrça. Aquò li permetèt d'annular lei reformas impausadas per lei militars en [[1963]] mai inquietèt l'oligarquia e leis [[USA|Estats Units]]. Ansin, après una campanha de destabilizacion organizada per la [[CIA]] e l'armada, un còp d'estat militar prenguèt lo poder lo 31 de març de [[1964]]. ==== Lo regime militar ==== Lei militars dirigiguèron Brasil de [[1964]] a [[1985]]. Reprimiguèron lei movements de senèstra e eliminèron divèrsei guerilhas [[comunisme|comunistas]]. En economia, adoptèron una politica fòrça liberala que conoguèt de succès importants fins a [[1974]] avans d'intrar en crisi e d'entraïnar l'afondrament dau regime. En abriu de [[1964]], lo pensament principau dei militars èra de luchar còntra lo « perilh comunista ». Organizèron donc un aparelh repressiu per eliminar seis opausants e susvelhar la [[premsa]]. Pasmens, mantenguèron una façada constitucionala e organizèron un sistèma de rotacion dei generaus-presidents que se succediguèron a la tèsta de l'Estat. Lei partits politics foguèron tornats organizar a l'entorn de l'[[Aliança Renovatritz Nacionala]] (Aréna, pro-governamentala) e dau [[Movemement Democratic Brasilier]] (MDB, gropament deis oposicions toleradas). Puei, una constitucion legitimèt lo regime novèu en [[1967]]. Entre [[1968]] e [[1972]], plusors sindicats ò movements politics organizèron de grèvas generalas ò de guerilhas que foguèron esquichadas. En matèria d'economia, lei militars laissèron la direccion deis afaires a de liberaus que se preocupèron de redurre lei despensas e lei deficits. De [[1968]] a [[1974]], aquela politica conoguèt un succès flamejaire amb de taus de creissença anuaus superiors a 10% en despiech d'una aumentacion d'inegalitats ja fòrça importantas. Pasmens, a partir de [[1974]], aquela politica mau capitèt de sostenir lo desvolopament dau país que conoguèt una tiera de crisis. Lei militars assaièron de resòuvre aqueu problema amb un retorn deis investiments publics mai aquò mau capitèt. A partir de [[1980]], lo [[caumatge]], l'[[inflacion]] e lo deute public aumentèron tornarmai. En parallèl, lei metòdes de contestacion de l'oposicion s'adaptèron a la dictatura e un sindicalisme pus dinamic capitèt d'organizar tornarmai de grèvas generalas per melhorar lei condicions de trabalh, especialament dins l'industria en [[1978]]-[[1979]]. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] dich Lula ne foguèt una dei figuras majoras. Tre [[1979]], lei militars deguèron acceptar d'aleujar lei limits impausats au país, liberar lei presoniers politics e autorizar la formacion de partits novèus coma lo [[Partit dei Trabalhaires]]. De mai, lei partits dau periòde militar cambièron de nom : l'Aréna venguèt lo [[Partit Democratic Sociau]] (PDS) e lo MDB lo [[Partit dau Movement Democratic Brasilier]] (PMDB). Après de resultats encoratjants en [[1982]], l'oposicion capitèt de se regropar en [[1983]]. En [[1984]], lei manifestacions còntra lo regime se multipliquèron e reüniguèron mai d'un milion de personas dins lei vilas pus grandas. En mai d'aquò, d'escandòls de corupcion impliquèron plusors caps importants dau regime militar. Aquò entraïnèt una scission au sen dau [[Partit Democratic Sociau|PDS]] menada per [[José Sarney]] que jonhèt l'oposicion. Sensa sostèn politic, lei militars laissèron lo poder. En genier de [[1985]], acceptèron l'organizacion d'una eleccion presidenciala e i presentèron ges de candidat. ==== Lo retorn de la democracia ==== Leis eleccions presidencialas de genier de [[1985]] foguèron ganhadas per un ancian ministre de [[Getulio Vargas]], [[Tancredo Neves]], que moriguèt avans son investidura. Foguèt remplaçat per son vice-president [[José Sarney]] que s'ocupèt de restablir la democracia. Una [[constitucion]] novèla, adoptada en [[1988]], reafirmèt lo [[federalisme]] e lo ròtle economic de l'Estat dins lei sectors estrategics, establiguèt lo sufragi universau e reconoguèt lo drech de grèva. En revènge, lo rèsta dau mandat Sarney foguèt endecat per d'escandòls recurrents de corupcion. ==== Lei presidéncias de Fernando Collor e de Fernando Henrique Cardoso ==== De [[1990]] a [[2002]], Brasil foguèt dirigit per tres presidents de drecha que menèron de politicas liberalas basadas sus una reduccion dei despensas e una demenicion de l'importància economica dau sector public. Lo premier foguèt [[Fernando Collor de Mello]] que lancèt un plan « reconstruccion nacionala » per arrestar l'[[inflacion]]. Agantèt son objectiu mai entraïnèt una recession economica e una aumentacion dau [[caumatge]]. Puei, tocat per d'escandòls de corupcion, foguèt obligat de demissionar en [[1992]]. Son vice-president, [[Itamar Franco]], li succediguèt. Lancèt un segond plan d'estabilizacion de l'inflacion. En [[1994]], foguèt batut per lo sociau-democrata [[Fernando Henrique Cardoso]]. Pasmens, sensa majoritat establa, [[Fernando Henrique Cardoso|Cardoso]] deguèt se contentar d'obtenir lo sostèn dei conservador en favor de lèis destinadas a redurre lo nombre de foncionaris. ==== La presidéncia de Lula ==== En [[2002]], lo candidat dau [[Partit dei Trabalhaires]], [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula]], foguèt elegit a la presidéncia amb 61,3% dei sufragis exprimits au segond torn. Leis inegalitats fòrça importantas de la societat brasiliera aguèron un ròtle major dins sa victòria car lei politicas de sei predecessors leis avián agravadas. Pasmens, batuts en [[1989]], en [[1994]] e en [[1998]] per lei candidats de drecha sostenguts per l'oligarquia, [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula]] deguèt adoptar una politica prudenta. Fins a [[2003]], lo president novèu contunièt de respectar leis exigéncias dau [[FMI]]. Donèt un aspèct pus sociau a sa presidéncia a partir de [[2004]]. En particular, creèt d'importants programas nacionaus destinats a redurre leis inegalitats e a melhorar l'educacion au sen dei classas pus pauras. Pasmens, sa politica economica s'adreicèt finalament largament ai classas mejanas que veguèron son nivèu de vida aumentar d'un biais important durant son mandat. Tornat elegir en [[2006]] sensa dificultat mai son segond mandat foguèt ensornit per d'afaires de corupcion. ==== Brasil dempuei 2010 ==== En [[2010]], [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula]] laissèt lo poder a sa cap de gabinet, [[Dilma Rousseff]], que foguèt aisament elegida a la presidéncia amb 56% dei votz au segond torn. Contunièt la politica de son predecessor mai la multiplicacion deis afaires de corupcion tocant son partit e leis efècts de la [[crisi economica de 2008]] minèron son autoritat. En [[2014]], foguèt tornada elegir just just dins un contèxte economic fòrça malaisat (baissa dei prètz dei matèrias premieras, aumentacion dau caumatge, ges de creissença... etc.). Decidiguèt alora d'adoptar una politica de rigor e de suprimir la màger part dei programas sociaus creats durant lo periòde Lula. Pasmens, aquelei mesuras an agravat la situacion e devesit la majoritat presidenciala. Sensa sostèn parlamentari e tocada per d'escandòls de corupcion novèus ([[afaire Petrobras]]), es en cors de destitucion. == Politica == {{Veire|Lista dels presidents de Brasil}} Segon la [[Constitucion]] de [[1988]], Brasil es una republica federativa presidencialista. La constitucion de [[1988]] dona d{{'}}amples poders al govèrn federal, e lo [[Lista dels presidents de Brasil|president]] e lo vicepresident<ref>http://www.presidencia.gov.br/espanhol/Estructura/</ref> son elegits amassa per [[vòte popular]] per un periòde de quatre ans. Lo president a un poder executiu important qu{{'}}es a l{{'}}encòp [[cap d'Estat|cap d{{'}}Estat]] e [[cap de govèrn]], e a la facultat de designar lo govèrn. Lo sistèma es inspirat pel modèl [[Estats Units d'America|nòrd-american]]. Malgrat aiçò, lo sistèma legal brasilièr seguís la tradicion romana-germanica. Actualament Brasil es governat per [[Dilma Rousseff]],<ref>http://www.presidencia.gov.br/presidente/</ref> la primièra femna president del país. Lo vicepresident es [[Michel Temer]]. De manièra simultànea a las eleccions presidencialas, son elegits los membres del Congrès Nacional de Brasil, sèti del [[poder legislatiu]], dividit en doas cambras parlamentàrias: la Cambra dels Deputats,<ref>http://www2.camara.gov.br/conheca</ref> que sos membres an mandat de quatre ans,<ref>http://www2.camara.gov.br/internet/conheca/comofunciona.html</ref> e lo Senat Federal,<ref>http://www.senado.gov.br/sf/senado/senado.asp</ref> que sos membres an de mandats de uèch ans e son renovats en un tèrç e dos tèrces alternativament cada quatre ans. S{{'}}elegisson actualament 81 senadors (tres per cada [[Estats de Brasil|estat]] e tres per lo Districte Federal) e 513 deputats. Los deputats son elegits mejançant la representacion proporcionala e los senadors segon lo metòde de l{{'}}escrutinh uninominal majoritari. Finalament, i a lo [[poder judiciari]], que son instància maximala es lo Tribunal Federal Suprèm, responsable d{{'}}interpretar la Constitucion Federala,<ref>https://web.archive.org/web/20110107102633/http://www.constitution.org/cons/brazil.htm</ref> e integrat per onze ministres a vida designats pel president, amb aprobacion del Senat. La carga de ministre del Suprèm Tribunal es vitalícia. Lo poder judicial compren tanben lo Tribunal Superior de Justícia, lo Tribunal Superior del Trabalh, lo Tribunal Superior Electoral e lo Tribunal Superior Militar. Totes jutjan en darrièra instància las matèrias de las siás qualificacions. <gallery mode="packed"> Palácio da Alvorada, Presidential residence, 1957.jpg|Lo '''Palácio da Alvorada''', residéncia oficiala dau president. Brazilian National Congress.jpg|Lo '''Congresso Nacional''', lo parlament bicameral de Brasil. Supremo Brasil.jpg|Lo '''Supremo Tribunal Federal''', lo cort major de Brasil. </gallery> == Geografia == {{veire|Estats de Brasil}} [[Fichièr:Brazil in South America (relief) (-mini map).svg|thumb|Carta de Brasil.]] La [[geografia]] es divèrsa, amb païsatges [[clima semiàrid|semiàrids]], [[montanha|montanhoses]], [[clima tropical|tropicals]], subtropicals, e amb climas que vàrian del sec al pus umid [[clima eqüatorial]]. Contrastan tanben lo clima mai doç de la [[Region Sud (Brasil)|Region Sud]] amb son [[clima subtropical]] e [[gelada]]s frequentas. Al Brasil se tròban divèrses recòrds de la geografia mondiala, coma la region del [[Pantanal]] en [[Mato Grosso do Sul]] e [[Mato Grosso]], un dels màgers airals immergits del mond, considerada per l{{'}}[[UNESCO]] coma resèrva de la [[biosfèra]]; l{{'}}[[illa del Bananal]], al [[riu Araguaia]], la pus granda illa fluviala del mond; l{{'}}[[illa de Marajó]], la pus granda illa maritimo-fluviala del mond; las [[illas Anavilhanas]], l{{'}}[[archipèla]] fluvial pus grand del mond, localizadas dins lo [[fluvi]] d{{'}}[[Amazonas]], qu{{'}}es lo pus grand en volum d{{'}}aiga e lo pus long del mond.<ref>http://noticias.uol.com.br/ultnot/cienciaesaude/ultnot/reuters/2007/06/01/ult4296u177.jhtm</ref>{{,}}<ref>http://opovo.uol.com.br/opovo/brasil/704392.html</ref> '''Ciutats mai grandas''' - (abitants en [[2005]]) * [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] - (10 927 985) * [[Rio de Janeiro (ciutat)|Rio de Janeiro]] - (6 094 183) * [[Salvador (Brasil)|Salvador]] - (2 673 560) * [[Belo Horizonte]] - (2 375 329) * [[Fortaleza]] - (2 374 944) * [[Brasília]] - (2 333 108) * [[Curitiba]] - (1 757 904) {{-}} == Economia == Brasiu possedìs la principau economia d'America de Sud. La majoritat de l’industria se concentra à S., sustot dins las provìncias de Sant-Paul, Parana e Minas. Lo Nòrd-Èst e l’Amazone son mens desvolopats, quitament se aver recebut d'inversions. Un programa d'estabilizacion foguèt realizat en 1990-2002 per mestrejar l'inflacion. Lo païs es un productor màger de cana de sucre (sustot pau produccion de biocombustible) e lo sossòu fornìs de fèrre, manganesa, petròli e diamants. Lo sector deus servicis se desvolopa gràcias au torisme e tecnologias novèlas (competèncias avançadas dins lo domeni medicau e lo clonatge de bèstias). Exportacions : equipaments de transport, minerau de fèrre, sòja, cauçaduras, cafè, automobilas... Per redusir la dependència deu petròli importat, lo govèrn federau a desvolopat la production d'energia idroelectrica (grands paissièras) ò nucleara (Estat de Rio de Janeiro). {{Veire|Economia de Brasil}} == Cultura == [[Fichièr:Roda de capoeira1.jpg|thumb|right|[[Brasilièrs]] practicant la [[capoeira]].]] A causa de las siás dimensions [[continent]]alas, Brasil es un país amb una rica diversitat de culturas, que sintetizan las divèrsas [[etnia]]s que forman lo pòble brasilièr. Per aquela rason, existís pas una cultura brasilièra omogenèa, mas un mosaïc de divèrses corrents culturals que forman, amassa, la cultura de Brasil. Es de notar que, après mai de tres sègles de [[colonizacion]] [[Portugal|portuguesa]], la [[cultura de Brasil]] es, majoritàriament, de raiç lusitana. Es justament aquel eiretatge cultural lusitan que compausa l{{'}}unitat de Brasil: son d{{'}}etnias diferentas, malgrat aiçò, totes parlan la meteissa lenga<ref>{{en}} [[Gilberto Freyre|Freyre, Gilberto]]. [https://web.archive.org/web/20080411100849/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022 L{{'}}experiéncia afrobrasilièra - l{{'}}influéncia africana en la cultura brasilièra]. [[UNESCO]], mai–junh de 1986. Obtengut lo [[16 d'agost|16 d{{'}}agost]], [[2007]].</ref> (es a dire portugués) e, gaireben totes, son [[cristianisme|crestians]], amb ampla predominança de [[catolicisme|catolics]]. Aquela egalitat lingüistica e [[religion|religiosa]] es un fach rar per un país immens coma Brasil. E mai siá un país de colonizacion portuguesa, d{{'}}autres grops etnics daissèron d{{'}}influéncias prigondas dins la cultura nacionala, en se destacant los pòbles [[indigèna]]s, los [[Africa|africans]], los d{{'}}[[Itàlia|italians]] e los d{{'}}[[Alemanha|alemands]]. Las influéncias indigènas e africanas daissèron de marcas dins lo domeni de la [[musica]], de la [[cosina]], del [[folclòre]], dins los caractèrs emocionals e dins las fèstas popularas de Brasil. Es evident que qualques regions recebèron una màger contribucion d{{'}}aqueles pòbles: los estats del [[Region Nòrd de Brasil|Nòrd]] an fòrta influéncia de las culturas indigènas, mentre que de regions del [[Region Nòrd-èst de Brasil|Nòrd-èst]] an una cultura fòrça africanizada. Mentre que mai al sud de Brasil, la cultura es mai europeïzada. Dins lo [[Region sud de Brasil|Sud]] del país las influéncias de l{{'}}immigracion italiana e alemanda son evidentas, que siá dins la cosina, la musica, las abituds e l{{'}}aparéncia fisica de las personas. D{{'}}autras etnias, coma los [[arabi]]s, [[Espanha|espanhòls]], [[Polonha|poloneses]] e [[Japon|japoneses]] contribuiguèron tanben a la cultura de Brasil, malgrat aiçò, d{{'}}un biais pus limitat. === Patrimòni istoric === {{ortografia}} [[Fichièr:Ouro Preto November 2009-11.jpg|thumb|[[Ouro Preto]] es un [[Patrimòni de l'Umanitat|Patrimòni de l{{'}}Umanitat]] segon l{{'}}[[UNESCO]].]] L{{'}}interès oficial per la preservacion del patrimòni istoric e artistic en Brasil comencèt amb l{{'}}institucion en [[1934]] de l{{'}}« Inspeccion del Monuments Nacionals ». Puèi lo « Servici del Patrimòni Istoric e Artistic Nacional » i succediguèt, e uèi lo sector es administrat nacionalament pel [[Institut del Patrimòni Istoric e Artistic Nacional]] (IPHAN), que possedís ja mai de {{formatnum:20000}} bastissas tombados, 83 ostals de camp e conjunts urbans, {{formatnum:12517}} ostals de camp arqueologic donat de nauta, mai d{{'}}un milion d{{'}}objèctes arrolados, en comprenent l{{'}}acervo museológico, près de {{formatnum:250000}} volums bibliográficos e vasta documentacion arquivística.<ref>[http://www.cultura.gov.br/web/?p=719 Ministèri de la Cultura.]</ref> Tradicions imateriais coma lo samba de ròda del [[Recôncavo Baiano]] e l{{'}}art grafic e pintura corporala dels indians [[Wajapi]] de l{{'}}Amapá tanben ja foguèron reconegudas coma [[Patrimòni de l'Umanitat|Patrimòni de l{{'}}Umanitat]] per l{{'}}[[UNESCO]]. Tanben los estats e qualques municipalitats possedisson ja d{{'}}instàncias pròprias de preservacion e l{{'}}interès dins aquel airal a crescut los darrièrs ans. Encara amb l{{'}}intensa activitat dels organs oficials, lo patrimòni nacional sofrís encara frequent depredação e a la siá proteccion e sustentabilidade limitadas per l{{'}}escassesa de budgèts e per la fauta de consciéncia de la populacion envèrs la riquesa de la siá eiretatge culturala e artistica e envèrs lo besonh d{{'}}un despartiment de responsabilitats per la siá salvaguarda efectiva a tèrme long.<ref>de Almeida, Luiz Fernando. ''O Brasil e os Desafios do Patrimônio'' (''Brasil i los Desafiaments del Patrimòni''). Portal del Ministèri de la Cultura, 13 de genièr de 2007.</ref> Lo patrimòni istoric brasilièr es un dels pus ancians d{{'}}[[America]], en essent risi mai que mai en relíquias d{{'}}art e arquitectura barròcas, concentradas sustot dins l{{'}}estat de [[Minas Gerais]] ([[Ouro Preto]], [[Diamantina]], [[São João del Rei]], [[Sabará]], [[Congonhas]], etc.) e en de centres istorics de [[Recife]], [[São Luís (Brasil)|São Luís]], [[Salvador (Bahia)|Salvador]], [[Olinda]], [[Santos]], entre d{{'}}autras vilas. Possedís tanben dins los grands capitals nombroses e d{{'}}importantas bastissas d{{'}}[[arquitectura eclectica]], de la transicion entre los sègles {{s|XIX}} e {{s|XX}}, e de [[Arquitectura modèrna en Brasil|arquitectura modernista]], ont [[Brasilia]], lo sieu exemple màger, es l{{'}}unica vila modèrna del mond reconeguda per l{{'}}UNESCO coma Patrimòni Cultural de l{{'}}Umanitat en foncion de la siá arquitectura, expression de la cultura brasilièra avalorada internacionalament. I a tanben diversitat dins d{{'}}ostals de camp arqueologic, coma lo trobat en lo sud de l{{'}}estat del [[Piauí]]: [[Parque Nacional da Ressèga de la Capivara|Serra da Capivara]]. Los problèmas afrontats per la majoritat dels ostals de camp arqueologic brasilièrs afèctan pas los mai de 600 ostals de camp que son en lo [[Parque Nacional da Ressèga da Capivara]], en lo [[Piauí]]. Localizat dins un airal de {{unitat|130000|ha}} lo Parque Nacional da Ressèga da Capivara es un exemple de conservacion del patrimòni istoric e artistic nacional. En [[1991]], foguèt consagrat Patrimòni Mondial per l{{'}}Unesco. La [[Ressèga da Capivara]] es una dels airals mai protegits de Brasil, doncas es jos la gàrdia de l{{'}}Iphan, Ministèri del Mitan ambient (MMA), Fundahm e del [[Ibama]] local, qu{{'}}a poder de polícia. En aquel meteis airal se localiza lo Musèu de l{{'}}Òme American, ont se tròba çò de mès de vièlh [[fossil]] uman trobat en America e lo segond mai vièlh del mond. === Espòrt === [[Fichièr:Abertura_Jogos_Panamericanos_1_13072007.jpg|thumb|Cerimônia De Dubertura dels [[de Jòcs de Pan-american de 2007]].]] Lo [[fotbòl]] es l{{'}}espòrt pus important en Brasil. La seleccion brasilièra de fotbòl es considerada la melhora del mond en detenent cinc còps lo títol de campion. Autres espòrts a grand pes dins lo país coma lo basketeball, lo volleyball, lo tennis, lo futsal, d{{'}}espòrts radicales, entre unes autres. Brasil aculhís ja divèrses eveniments esportius d{{'}}ample escalièr: lo país organizèt a [[Copa del Mond FIFA de 1950]] e foguèt causit per aculhir a [[Copa del Mond FIFA de 2014]]. [[São Paulo]] organizèt los [[de Jòcs de Pan-american de 1963]] e lo [[Rio de Janeiro]] recebèt los [[de Jòcs de Pan-american de 2007]]. Brasil ensaja a l{{'}}ora d{{'}}ara pel quatren còp lo drech de recebre los [[de Jòcs Olimpics d{{'}}Estiu de 2016]]. {{-}} === Lenga oficiala === [[Fichièr:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|center|thumb|upright=3|Païses e de regions ont la lenga portuguesa es parlada lo possedís status oficiala.]] La lenga oficiala de Brasil es lo [[lenga portuguesa|portugués]], idiòma parlat e escrit per l{{'}}immensa majoritat de la populacion. Lo portugués es la lenga usada dins las institucions d{{'}}ensenhament, dins los mejans de comunicacion e dins los negòcis. Brasil es l{{'}}unic país de [[lenga portuguesa]] de las [[Americas]]. L{{'}}idiòma parlat e escrit en Brasil diferís leugièrament de l{{'}}utilizat en [[Portugau]] e dins los autres païses [[lusofòn]]s. En rason de las diferéncias geograficas e culturalas entre Brasil e Portugau, e tanben de las divèrsas politicas lingüisticas bastidas pels dels païses a l{{'}}ample dels ans, lo [[portugués brasilièr]] e lo [[portugués europèu]] ne l{{'}}evolucionèron de forma uniformi. I a fòrça divergéncias entre las nòrmas cultas de las de las variantas de la lenga, sustot que se fa referéncia en el la la fonética, a l{{'}}ortografia e al sistèma pronominal. Encara aital, de talas diferéncias en lo comprometon la compreneson mutuau. I a encara divèrsas [[Portugués brasilièr|variacions dialectalas intèrnas al portugués brasilièr]], que se connèctan sustot la diferéncia regionala e sociala. Lo [[LIBRAS|lengatge brasilièr de senhals]] es tanben considerat un mejan legal de comunicacion dins lo país. === Lengas indigènas e d{{'}}immigrants === S{{'}}estima qu{{'}}a l{{'}}epòca del Descobrimento, se parlava mai de mila lengas en Brasil. A l{{'}}ora d{{'}}ara, aqueles idiòmas son redusits a 180 lengas. De las 180 lengas, sonque 24—o 13 %—an mai de mila locutors; 108 lengas—o 60 %—an entre cent e mila locutors; del temps que 50 lengas—o 27 %—an mens de 100 locutors e la mitat d{{'}}aquelas—o 13 %—an mens de 50 locutors, çò que mòstra qu{{'}}una granda part d{{'}}aqueles idiòmas son en risc seriós d{{'}}escandilhament. Los primièrs ans de colonizacion, las lengas indigènas èran parladas inclusivament pels colons portugueses, qu{{'}}adoptèron un idiòma mixte basat en la lenga tupi. Per èsser parlada per gaireben totes los abitants de Brasil, demorèt coneguda coma [[lenga generala]]. Malgrat aiçò, al sègle {{s|XVIII}}, la lenga portuguesa se faguèt oficiala de Brasil, çò que culminèt en la gaireben desaparicion d{{'}}aquela lenga comuna. Amb lo transcórrer dels sègles, los indians foguèron exterminats o aculturats per l{{'}}accion colonizadora e, amb aiçò, de centenats dels sieus idiòmas foguèron extints. A l{{'}}ora d{{'}}ara, los idiòmas indigènas son parlats sustot en lo [[Região Norte don Brasil|Nòrd]] e [[Região Centri-Oeste don Brasil|Centri-Oèst]]. Las lengas pus parladas son del tronc [[Tupi-guarani]]. De mai de las desenas de lengas autoctònas, de [[dialècte]]s d{{'}}origina alloctònas son parlats en de colònias ruralas mai isoladas del [[Sud de Brasil|Brasil meridional]], sustot lo [[hunsrückisch]] e lo [[talian]] (o [[vènet|vènet brasilièr]]), d{{'}}originas [[Lenga alemanda|alemanda]] e [[Lenga italiana|italiana]], respectivament.<ref>DW-World.de, ''[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,1174391,00.html L{{'}}alemand lusitano del Sud de Brasil]''</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20110915175634/http://www.labeurb.unicamp.br/elb/europeias/talian.htm Lo Talian.]</ref> == Referéncias == {{referéncias}} == Ligams extèrnes == * [http://www.brasil.gov.br Govèrn de Brasil], en portugués. * [http://www.turismo.gov.br/ Ministèri de Torisme de Brasil] en portugués, anglés, francés, castelhan, italian, alemand <div class="Boita de fusion"> {{boita de navigacion Estats membres OAS}} {{America del Sud}} </div> {{Portal Brasil}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Brasil|*]] 59ujqibzsw4ejcnows303dny0es9i5q 0 3345 2504424 2504305 2026-07-13T08:28:12Z ~2026-39594-19 64362 /* */ 2504424 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en provençau -->{{Infobox País | nom_local = Российская Федерация ([[rus]]) | imne_nacional = <br/>{{Bes | Государственный гимн Российской Федерации | [[transcripcion dels alfabets arabi, cirillic e grèc en occitan|Transcripcion]]: ''Gosudarstvennyy gimn Rossiyskoy Federatsii'' | «Imne nacionau de Russia» }} | imatge_mapa = Russian Federation (orthographic projection).svg | imne audio = Russian_Anthem_chorus.ogg | lengas_oficialas = [[Rus]]<ref>{{Ref-publicacion |cognòm=Chevalier |nom=Joan F. |an=2006 |títol=Russian as the National Language: An Overview of Language Planning in the Russian Federation |òbra=Russian Language Journal |volum=56 (1) |editor=American Councils for International Education ACTR / ACCELS |paginas=25–36 |doi=10.70163/0036-0252.1233 |jstor=43669126}}</ref> | tipe_lengas = | lengas = | capitala = [[Moscòu]] | coordenadas_capitala = {{Coord|55|45|8|N|37|37|56|E}} | mai_granda_vila = [[Moscòu]] | tipe_govèrn = Republica federala semipresidenciala (''de jure'')<br>regime autoritari (''de facto'')<ref>{{Ref-publicacion |cognòm=Kuzio |nom=Taras |an=2016 |títol=Nationalism and authoritarianism in Russia |òbra=Communist and Post-Communist Studies |volum=49 (1) |editor=University of California Press |pagina=1–11 |doi=10.1016/j.postcomstud.2015.12.002 |jstor=48610429}}</ref> | superfícia_reng = 1 | superfícia_totala = {{formatnum:17098242}} | percentatge_aiga = 13 | populacion_reng = 9 | populacion_totala = {{formatnum:143975923}} | populacion_annada = 2015 | densitat = 8.4 | tipe_formacion = {{Bes | [[Istòria de Russia|Formacion]] | • [[Rus' de Kiev|Rus' de Kyiiv]] | • [[Grand Principat de Moscòu|Principat de Moscòu]] | • [[Tsarat Rus]] | • [[Empèri Rus]] | • [[Revolucion de Febrièr]] | • Creacion de l'[[URSS]] | • Federacion de Russia | • Constitucion actuala }} | data_formacion = <br/>882<br/>1263<br/>16 de genièr de 1547<br/>2 de novembre de 1721<br/>15 de març de 1917<br/>30 de novembre de 1922<br/>12 de decembre de 1991<br/>12 de decembre de 1933 | país_independéncia = Dissolucion de l'[[URSS]] | data_independéncia = 26 de decembre de 1991 | gentilici = Rus, Russa | IDH_annada = 2013 | IDH = 0.778 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 57{{ena}} | moneda = [[Roble rus|Roble]] (₽) | còde_moneda = RUB | fus_orari = UTC+02:00 a +12:00 | domeni_internet = [[.ru]], [[.рф]] | indicatiu_telefonic = +7 | cap_títol1 = [[Lista dels presidents de Russia|President]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres de Russia|Primièr ministre]] | cap1 = [[Vladímir Pótin]] | cap2 = [[Mikhaïl Mishustin]] }} '''Russia''' (en [[rus]]: Россия, ''Rossiya''), cooficialament la '''Federacion de Russia''' (en rus: Российская Федерация, ''Rossiyskaya Federatsiya''),<ref>En rus se fa la diferéncia entre ''rus'' (''rosqui'', etnia) e ''russian'' (''rossiïsqui'', abitant de l'Estat, que se deuriá doncas dire "Federacion Russiana")</ref> es un estat transcontinental que s'estend entre l'[[Euròpa de l'Oèst|Euròpa de l'Èst]] e l'[[Asia del Nòrd|Asia dau Nòrd]]. Amb un territòri d'una superfícia d'aperaquí 17 milions km², Russia es lo país pus estendut de la planeta amb onze zonas oràrias. La capitala n'es la ciutat federala de [[Moscòu]]. Russia compartís lo pus grand nombre de frontieras, un total de sètze. Limita amb lei païses seguents: [[Norvègia]], [[Finlàndia]], [[Estònia]], [[Letònia]], [[Lituània]], [[Polonha]], [[Bielorussia]], [[Ucraïna]], [[Georgia (país)|Georgia]], [[Azerbaitjan|Arzerbaitjan]], [[Cazacstan|Cazactstan]], [[Republica Populara de China|China]], [[Mongolia]] e la [[Corèa del Nòrd|Corèa dau Nòrd]]. Confronta tanben leis [[Estats Units d'America]] e [[Japon]] amb quins ten de frontieras maritimas comunas. Russia es una civilizacion fòrça antiga que troba seis originas dins la [[Rus' de Kiev|Rus' de Kyiiv]], aital coma Bielorussia e Ucraïna. Amb leis invasions mongòlas dau premier estat deis Eslaus Occidentals, mantuns estats emergiguèron coma, per exemple lo principat de Kyiiv. Òm pòt parlar vertadierament d'«Estat rus» amb lo principat de Moscòu, fondat en 1147. Se succediguèron alara l'[[Empèri Rus]] e l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]] . Lo país a de ressorsas fòrças importantas ai nivèus miniers e energetics. Pasmens, en causa de sa posicion geografica, tèn tanben un clima fòrça freg e lei comunicacions son relativament malaisadas dins certanei regions. Coma eiretier de l'URSS, la Federacion de Russia a conegut una crisi economica grèva a la fin dau sègle XX. Dins aquò, una òbra importanta de redreiçament a començat dempuei leis annadas 2000 e lo país es tornarmai una poissança economica importanta. De mai, gràcias ais arsenaus sovietics, Russia tèn tanben una dei premiereis armadas mondialas e lo premièr arsenau nuclear mondiau. Dempuèi 2008, comencèt una nòva expansion territoriala au detriment de [[Georgia]] e d’[[Ucraïna]]. == Istòria == [[File:Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|thumb|Fragmentacion dau Rus' de Kiev durant lo periòde 1054-1132.]] {{veire|Istòria de Russia}} La premiera civilizacion coneguda sus lo territòri rus, aquela dei corgans, se desvolopèt a partir de {{formatnum:4000}} avC dins lo sud de Russia e en Asia Centrala. Vèrs {{formatnum:2000}} avC, un pòble indoeuropèu, lei Cimeris, ocupèt un ensems important de territòris situats entre [[Polonha]] e [[China]] orientala. Vèrs {{formatnum:1000}} avC, lei regions entre lei fluvis [[Dnièstre]] e [[Vòlga]] foguèron ocupadas per un autre autre pòble indoeuropèu dich Escites. Fondèron un ensems d'estats pauc estructurats — leis Escites èran principalament de nomadas — que dispareguèron entre lei sègles III e II avC. Foguèron remplaçats per lo pòble dei Sarmates qu'èran pereu un pòble nomada d'origina eurasiatica. A partir dau sègle IV, de pòbles germanics s'installèron dins lei regions occidentalas coma lei Gòts en Ucraïna mentre que lei territòris asiatics intrèron dins l'Empèri dei Huns. Aqueu darrier foguèt capable de s'estendre vèrs l'oèst entraïnant la migracion d'unei pòbles germanics vèrs l'Empèri Roman. Pasmens, sa manca d'organizacion e son extension entraïnèt sa disparicion après la mòrt dau rèi Atila en [[453]]. Lei regions occidentalas de Russia foguèron conquistadas per leis Avars au sègle VII. Deguèron rapidament faciar l'arribada dei Kazars e la montada en poissança deis eslaus que s'establiguèron pauc a pauc en Russia Europèa a partir de [[Bielorussia]]. Lo principat de Kiev, o Rus' de Kiev, foguèt lo premier estat vertadier organizat fondat en Russia. Sei fondators èran de [[Viking]]s venguts d'[[Escandinàvia]] que conquistèron un territòri important en Ucraïna, en Bielorussia e en Russia occidentala dins de regions pobladas per de populacions eslavas. En [[988]], lei princes de Kiev se convertiguèron au crestianisme que va venir religion d'estat e un element important de l'unitat dau principat. Au sègle seguent, lo principat deguèt faciar d'invasions novèlas a l'èst (pòbles asiatics) e a l'oèst (polonés) e una tièra de crisis intèrnas que van entraïnar sa division entre divèrsei principats independents. A partir de 1226, lei principats russas deguèron faciar leis invasions mongòlas que van pauc a pauc conquistar la màger part dau continent asiatic e de Russia. Lei senhors rus foguèron desfachs e un nombre important de vilas, coma [[Kiev]] o Moscòu, foguèron cremadas. Lei principats foguèron pas dirèctament ocupadas mai venguèron vassalas de l'Empèri Mongòl e deguèron pagar de tributs regulars. Aqueu sistèma va durar tres sègles fins a l'afondrament dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]]. Aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament de Russia. De'n premier, au nivèu religiós, l'[[islam]]izacion d'una partida importanta dei pòbles rus e l'installacion de pòbles turcs generalament musulmans va entraïnar lo renfòrçament de la Glèisa Ortodòxa dins lei territòris eslaus non o pauc islamizats. Au nivèu militar, lei senhors rus adoptèron l'organizacion mongòla basada sus de comunicacions rapidas, la levada de tropas importantas e l'usatge generalizat de la cavalariá leugiera. Enfin, au nivèu culturau, la lenga russa poguèt s'enriquir de divèrsei mòts d'origina mongòla. Sota la dominacion mongòla, lei sègles XIII-XVI foguèron caracterizats per lo desvolopament dau principat de Moscòu que va capitar de vencir lei Mongòls e de venir independent. Per se legitimar, sei senhors se presentèron coma lei successors dau principat de Kiev. Aquò li permetèt de fondar un estat poderós que va venir lo centre de Russia. Pasmens, lo procès de renfòrçament dau principat de Moscòu foguèt l'òbra d'una dinastia de senhors politicament abils per esplechar a son profiech lei divisions entre lei principats e lei republicas russas. En [[1485]], lo prince Ivan III èra sensa rivau e poguèt prendre lo títol de « Sobeiran de tota la Rus' » e se presentar coma lo successor dirècte dei princes de Kiev. A la fin dau sègle XVI, la disparicion de la dinastia au poder entraïnèt una crisi intèrna que va s'acabar en [[1613]] quand la dinastia Romanov prenguèt lo contraròtle dau país. Aquela dinastia va modernizar l'estat e fondar l'Empèri Rus gràcias a una politica d'expansion militara e coloniala. Ai sègles XVII e XVIII, Russia venguèt donc una poissança europèa majora. Aquela òbra acomencèt amb lo rèine de Pèire lo Grand (1682-1715). D'efèct, après una guèrra lònga e acarnada còntra [[Suècia]], Russia i obtenguèt tornarmai un accès a la Mar Baltica que li permetèt de comunicar amb lo rèsta d'[[Euròpa]]. Puei, sota lo rèine de Catarina II de Russia (1762-1796), l'Empèri Rus conquistèt la region au nòrd de la Mar Negra après una victòria còntra l'[[Empèri Otoman]] e lo Khanat de Crimèa. Russia participèt tanben ai partiments de [[Polonha]] puèi ai guèrras còntra la Revolucion Francesa e l'Empèri de Napoleon I{{èr}}. Maugrat de desfachas importantas (Austerlitz, Friedland), l'armada russa capitèt d'arrestar l'invasion francesa de [[1812]] e aguèt un ròtle de remarca dins la desfacha finala de Napoleon. [[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]] Lei sègles XVII, XVIII e XIX foguèron caracterizats per la perseguida d'una politica d'expansion russa vèrs l'èst que va entraïnar la formacion d'un estat fòrça estendut dins lo nòrd dau continent [[asia]]tic. Aquò foguèt permés per divèrsei procès : * l'exploracion dei regions asiaticas gaire pobladas en causa de condicions climaticas malaisadas. Permetèt d'installar de colons e donc de revendicar de territòris dins tot lo nòrd d'Asia e en Alaska. Aquela expansion necessitèt de còps un esfòrç militar mai se turtèt pas a d'estats ben organizats. De mai, lei [[Empèris nomadas|nomadas eurasiatics]] que representavan un potenciau militar important dins lo corrent de l'Antiquitat e de l'[[Edat Mejana]] èran pas equipats per resistir ais armas de fuòc modèrnas. * la guèrra e l'annexion de territòris o d'estats en Euròpa o dins la region de Caucàs. Leis estats principaus pertocats per aquela expansion foguèron lo Khanat de Crimèa, Polonha, l'Empèri Otoman e leis estats de Caucàs. Pasmens, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, l'Empèri Rus declinèt deguèt faciar de crisis economics intèrnas grèvas. De mai, foguèt pas capable de rivalizar amb lei nivèus economics o tecnologics agantats per lei país d'Euròpa Occidentala. La Premiera Guèrra Mondiala, fòrça saunosa per lei Rus, va accelerar l'afondrament dau regime que dispareguèt en [[1917]]. Una seguida de revòutas dins l'armada e lei vilas principalas entraïnèron l'abdicacion dau tsar Nicolau II e la formacion d'un Govèrn Provisòri. Après l'afondrament dau regime dei tsars, lo Govèrn Provisòri deguèt tanben faciar rapidament de dificultats importantas e foguèt rebutat per lei Bolchevics que fondèron un regime comunista. Atacats per lei partisans de l'Empèri e dau Govèrn Provisòri, lei Bolchevics capitèron de resistir e foguèron venceires après una tièra de batalhas menadas entre 1918 e 1924. Fondèron alora una federacion a partir dei pòbles presents dins l'Empèri. Dicha Union Sovietica, aquela federacion èra basada sus la dictatura dau proletariat. Après la mòrt de Lenin, sei successors se bateguèron entre elei per lo poder. [[Ïosif Stalin]] venguèt finalament lo cap de l'Union Sovietica e eliminèt rapidàment seis advèrsaris o seis aliats ancians. Establiguèt un regime fòrt e centralizat basat sus lo desvolopament economic e la repression deis oposants. Après una crisi economica grèva causada per la collectivizacion dei tèrras agricòlas au començament deis annadas 1930 (faminas d'Ucraïna), aquela politica permetèt de crear una industria poderosa. En [[1939]], l'URSS participèt au partiment de Polonha amb [[Alemanha]] e un acòrd de non agression foguèt signat amb Berlin. Lei sovietics ocupèron pereu lei país baltas e ataquèron Finlàndia. Maugrat de dificultats importantas causadas per lei combats ivernencs, capitèron d'obtenir una rectificacion favorabla dei frontieras entre lei dos país. Pasmens, en [[1941]], l'Union Sovietica foguèt a son torn atacada per sospresa per leis alemands. Mau preparats e mau comandats, lei Sovietics perdiguèron de milions d'òmes e una quantitat gròssa d'armaments avans d'arrestar l'ofensiva alemanda a la fin de [[1941]]. En [[1942]], una ofensiva alemanda novèla entraïnèt la pèrda de plusors territòris suplementaris e lo començament de la batalha de Stalingrad. Acabat en febrier de 1943, aqueu combat foguèt lo tornant de la guèrra : una armada alemanda i foguèt enceuclada e anientada. De [[1943]] a [[1945]], l'Armada Roja avancèt alora pauc a pauc e l'oèst. En abriu-mai de [[1945]], lei Sovietics prenguèron Berlin e ocupèron la mitat orientala d'Euròpa i installant de regimes favorables ais interès de [[Moscòu]]. L'aliança militara amb leis estats occidentaus capitalistas concluda dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] s'acabèt rapidàment e tre leis annadas 1947-1948, dos blòts ostils gropats a l'entorn deis Estats Units e de l'URSS se formèron. Foguèt lo començament de la Guèrra Freja que va durar fins a la fin deis annadas 1980. Lei dos camps desvolopèron d'arsenaus importants, especialament de fòrças nucleras de plusors milièrs d'ogivas, qu'empachèron un conflicte dirèct. La guèrra se debanèt donc sus de teatres periferics onte d'aliats dei dos blòts èran en guèrra. Fins ais annadas 1970, lei Sovietics aguèron l'avantatge gràcias au succès de la descolonizacion e a la revirada estatsunidenca au Vietnam. Dins aquò, au començament deis annadas 1980, l'absència de modernizacion vertadiera de l'economia russa entraïnèt de dificultats economicas mai e mai importantas. A partir deis annadas 1980, lei dificultats economicas de l'URSS e lei problemas militaras causadas per l'invasion d'Afganistan entraïnèt de tensions importantas dins sa societat. Desirós d'un regime pus liure, leis elèits intellectualas obtenguèron pauc a pauc lo sostèn dau rèsta de la societat entraïnant la desagragacion lenta dau poder. Lei país ocupats dins la mitat orientala d'Euròpa conoguèron d'evolucions similaras mai pus rapidas car una partida importanta dei populacions èran fòrça ostila a la preséncia sovietica. A partir de 1988, lei regimes aliats a l'Union Sovietica foguèron rebutats per de revolucions popularas o per de manòbras politicas sostengudas per la màger part de la populacion. En URSS, la politica de Mikhaïl Gorbachov per liberalizar la societat sovietica entraïnèt lo revelh de fòrças centrifugas coma lo nacionalisme de divèrsei pòbles menaçant l'unitat de la federacion (estats baltics, Ucraïna...) o la posicion de partit unic dau Partit Comunista de l'Union Sovietica. A la fin de 1991, un còp d'estat mancat menada per lei caps conservadors e lei partisans d'una URSS unificada entraïnèt la dissolucion deis institucions principalas dau poder sovietic puei dirèctament aquela de l'Union. Russia, sota lo nom de Federacion de Russia, venguèt donc oficialament independenta de l'Union Sovietica en decembre de 1991. Dins lei fachs, coma lo país èra la basa de l'Union, foguèt considerat coma l'eiretier de l'URSS e obtenguèt la posicion d'aquela darriera dins leis institucions internacionalas. Pasmens, la transicion entre leis economias comunistas e capitalistas, lo nivèu tecnologic feble e una corupcion fòrça importanta entraïnèt un afebliment dau país dins leis annadas 1990. La desfacha militara pendent la premiera guèrra de Chechenia marquèt aqueu afebliment. Russia deguèt donc abandonar lo ròtle de poissança mondiala de l'URSS. Lo redreiçament acomencèt a partir dau començament dau sègle XXI sota la direccion de Vladimir Poutin vengut president en 1999. Marcat per un regime presidenciau fòrt, la politica d'aqueu darrier es caracterizada per una creissença economica importanta basada sus leis exportacions d'idrocarburs e de matèrias premieras, un renfòrçament de l'autoritat dau govèrn centrau, la repression deis oligarcs opausats a la politica novèla e la restauracion de ligams amb una partida deis aliats ancians de l'URSS. == Geografia == {{veire|Geografia de Russia}} === Localizacion e frontieras === Lo territòri rus se situa en Euròpa orientala e dins lo nòrd dau continent asiatic. Es compausat d'un blòt continentau principau completat per lo territòri de Kaliningrad situat au nòrd de Polonha e per divèrseis illas situats au nòrd o au nord-èst d'Asia. Va dei Mars Balticas e Negras a l'oèst, a l'Ocean Artic au nòrd e a l'Ocean Pacific a l'èst. Russia tèn de frontieras terrèstras amb seize país que son Norvègia (196 km), Finlàndia ({{formatnum:1313}} km), Estonia (290 km), Letònia (292 km), Bielorussia (959 km), Lituania (227 km), Polonha (432 km), Ucraïna (1576 km), Georgia (723 km), Azerbaitjan (284 km), Cazacstan ({{formatnum:6846}} km), China ({{formatnum:3645}} km), Mongolia ({{formatnum:3441}} km) e Corèa dau Nòrd (19 km). Tèn tanben doas frontieras amb leis estats separatistas d'Abcazia e d'Ossetia dau Sud. === Geografia fisica === [[Fichièr:Russia edcp relief location map.jpg|thumb|right|Topografia dau relèu de Russia.]] Lo territòri de Russia es magerament compausat de plans dominats per d'[[estèpa]]s au sud, de forèsts au nòrd e de tondras de lòng dei ribas de l'Ocean Artic. Leis ensems montanhós principaus son lo [[Caucàs]] au sud-oèst, lei monts d'[[Altai]] au sud, lei monts de Verkhoiansk a l'èst, la cadena volcanica de [[Kamchatka]] egalament a l'èst e l'Oral au centre. Mai de {{formatnum:100000}} rius e fluvis son situats sus lo territòri rus. Certanei fan partida dei rius terrèstres pus importants coma la Volga, l'Ienissei, l'Ob, la Lena e l'Amor. Son caracterizats per d'aumentacions gròssas de lor debit au començament de l'estiu. Existís tanben de lacs continentaus grands coma lo [[lac Baikal]], lo lac Ladoga o lo lac Onega. === Clima === [[File:Clima - Russia.png|thumb|Clima de Russia.]] La màger part dau país se situa au nòrd de la latitud 60° e lei montanhas dei frontieras sud (Altai, Caucàs...) limitan lo desplaçament dei massas d'èr dempuei lo sud. En revènge, lei plans dau nòrd permeton ai massas d'èr polaras d'intrar prefondament dins lei regions continentalas. La temperatura mejana de Russia es donc negativa (-5,5°C) amb de variacions importantas entre l'ivèrn e l'estiu. Ansin, lo clima rus es caracterizat per l'existéncia de doas sasons principalas, l'ivèrn e l'estiu, e per de primas e d'automnes fòrça corts. La transicion entre temperaturas autas e frejas es donc fòrça rapida. Lei mes pus fregs son genier per lei regions continentalas e febrier per lei regions maritimas. La temperatura minimila demenís d'oèst en èst amb l'altitud. Per una latitud similara, va de -8°C a Sant Petersborg fins a -43°C a Iakotsk. La temperatura istorica pus freja foguèt mesurada a Verkhoiansk (-70°C). Lo sòu de certanei regions nordicas tèn una temperatura negativa permanenta. Lo mes pus caud es generalament julhèt e la temperatura mejana de l'estiu es de 20°C. Pasmens, pòu agantar mai de 38°C dins lei regions continentalas sud. Lei precipitacions son limitats per l'aspèct continentau dau clima. A l'oèst, se pòu mesurar 600 mm dins lei regions balticas e 525 mm a Moscòu. A l'èst, se pòu mesurar 425 mm a Novossibirsk. == Organizacion politica e sociala == === Forma de l'Estat === L'organizacion de l'estat rus es dirigida per la Constitucion de 1993 que definís Russia coma una republica presidenciala. Elegit au sufragi universau dirèct per sièis annadas, lo President es lo cap de l'Estat e de la Nacion e tèn una influéncia gròssa sus lo rèsta deis institucions. Lo poder executiu es dirigida per lo Premier Ministre qu'es lo cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lei doas chambras de l'Assemblada federala de la Federacion de Russia. Aquela darrier es compausada de la [[Doma d'Estat]] (450 deputats elegits au sufragi universau dirèct) e dau Consèu de la Federacion (166 representants dei regions de la Federacion). Enfin, lo poder judiciari es devesit entre tres brancas regardadas per leis afaires constitucionaus, penaus e comerciaus. La Constitucion russa assegura l'egalitat dei ciutadans en fàcia de la lèi, l'independéncia dei jutges e lo drech deis acusats de se defendre. Pasmens, l'aplicacion d'aquelei drechs dèu regularament faciar l'influéncia dau poder executiu. Au nivèu federau, divèrsei regions tènon d'autonòmia mai o mens importantas amb d'institucions pròprias. Aquelei regions son generalament centrats a l'entorn d'un pòble particular. La coabicion entre Rus e pòbles locaus es generalament pacifica mai pòu de còps èstre fòrça malaisadas o ostilas (Chechenia...). Pasmens, dempuei lo començament deis annadas 2000, lo poder centrau assaia de limitar leis autonomias localas. === Simbòls de l'Estat === [[Fichièr:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|right|Armoriaus de Russia.]] Lei simbòls principaus de la Federacion de Russia son son drapèu, seis armoriaus e son imne. Lo drapèu es lo simbòl de la sobeiranetat nacionala e sa descripcion es donada per la lèi. Leis armoriaus son lo simbòl oficiau de l'Estat. Enfin, l'imne marca l'unitat de l'Estat rus. Es eissit de l'imne sovietic. === Organizacion territoriala === [[File:Russian Regions-EN.svg|thumb|right|Subdivisions dau territòri rus.]] Russia es una federacion constituida de 83 "[[subjèctes federals de Russia|subjèctes federals]]" mai o mens autonòms. Cada subjècte manda dos representants au Consèu de la Federacion. La preséncia d'un nombre fòrça important de pòbles sus lo territòri rus e l'eiretatge istoric an entraïnat la formacion de divèrseis ensems d'estatuts e de foncionaments diferents: * 21 [[Republicas de Russia|republicas]] centradas a l'entorn d'una etnia que tènon una autonòmia fòrça importanta. * 46 oblasts (regions) e 9 krais formats de regions abitats per de populacions russas. * 4 ocrogs (districts autonòms) formats sus una basa etnica amb una autonòmia limitada. Son liats a una autra region. * 2 vilas federalas que son [[Moscòu]] e [[Sant Petersborg]]. Lo territòri de Birobidjan tèn un estatut especiau decidit per Stalin coma tèrra d'acuèlh per lei Jusieus d'URSS. Cada subjècte de la Federacion garda 40% de sei ressorsas fiscalas per sei despensas de foncionament e d'investiment. La Crimèa ocupada constituís una vila federala ([[Sebastòple]]) e una republica (rèsta de la peninsula). === Lengas === La lenga oficiala de la Federacion es lo rus. Coma mai de 80% de la populacion per lo pòble rus, aquela lenga es la principala de la Federacion e de seis institucions. Pasmens, totei lei republicas federalas an lo drech de definir sei lengas oficialas e un drech similar es autorizat ''de facto'' per lo rèsta dei subjèctes de la Federacion. Ansin, 27 autrei lengas an un estatut oficiau au nivèu locau e mai d'un centenau de lengas son regularament utilizadas per certanei minoritats etnicas. Certanei son menaçadas de disparicion. === Educacion === Lo taus d'alfabetisacion de Russia es quasi egau a 100% e lei populacions non russas son generalament bilingas. Entre 2003 e 2008, lei taus d'escolarizacion èran superiors a 90% e 85% deis enfants agantan l'escòla secondària. Lei diferéncias d'escolarizacion entre populacions masculinas e femeninas son feblas. L'ensenhament es devesit entre una escòla generala e una escòla d'especializacion. == Economia == [[File:Russia industrial growth chart YoY.PNG|thumb|right|Creissénça economica de Russia de 1992 a 2010.]] {{veire|Economia de Russia}} Russia fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta (8{{e}} reng en 2007 per son PIB) gràcias a de ressorsas geologicas fòrça importantas, una populacion importanta e un nivèu tecnologic relativament avançat. Cinc elements caracterizan aquela economia : * l'eiretatge sovietic e la transicion entre lo sistèma sovietic e un sistèma capitalista. * l'importància dei revenguts eissits de l'esplecha de ressorsas naturalas coma leis idrocarburs. * de dificultats causadas per lo vielhiment de la populacion. * lo ròtle fòrça important de l'Estat dins leis afaires economics. * lo ròtle important de la corrupcion. La reparticion dau PIB es fòrça inegala. La region de Moscòu representa en 2006 22% dau PIB rus e lo rèsta èra magerament concentrat a Sant Petersborg e dins certanei regions tenent d'indústrias rendablas coma la produccion d'idrocarburs. === Demografia === {{veire|Demografia de Russia}} Après la Segonda Guèrra Mondiala e de pèrdas sovieticas d'aperaquí 27 milions de personas, la populacion agantèt tornarmai son nivèu d'avans la guèrra (aperaquí 111 milions d'abitants) en [[1955]]. En [[1992]], agantèt son maximum amb 148,7 milions. Pasmens, après l'afondrament de l'URSS, divèrsei factors, coma la demenicion de la feconditat o de l'esperança de vida, an modificat e cambiat aquela dinamica demografica. Ansin, dempuei 1992, la populacion a demenit per agantar 143,0 milions d'abitants en [[2012]]. Lo deficit naturau de naissanças es limitat per de movements d'imigracion dempuei d'ancians país sovietics. Au nivèu etnic, en [[2002]], lei Rus representavan 80% de la populacion totala. Sièis autreis etnias tenián mai d'un milion d'abitants : lei Tatats (3,8%), leis Ucraïnians (2,0%), lei Bachkirs (1,1%), lei Chouvaches (1,1%), lei Chechèns (0,9%) e leis Armenians (0,8%). La densitat de populacion es egala a 8 ab/km³ mai la reparticion de la populacion es fòrça inegala. Se situa magerament dins lei regions europèas. En [[2025]], setze vilas tenián mai d'un milion d'abitants. Aquelei vilas se situan dins lei regions occidentalas e centralas. Lei principalei son [[Moscòu]] (13,3 milions d'abitants), [[Sant Petersborg]] (5,7 milions), [[Novossibirsk]] (1,6 milion), Iekaterinbourg (1,5 milion), Nijni Novgorod (1,2 milion) e [[Krasnodar]] (1,2 milion). === Agricultura e ressorsas minieras === [[Fichièr:Russian plain near Rostov-on-Don.jpg|thumb|right|Zonas agricòlas vèrs Rostov.]] En [[2004]], l'agricultura representava 7 milions d'emplechs siá 9% de la populacion activa e 5% dau PIB rus. En causa dei condicions climaticas malaisadas, solament 10% dau territòri èra cultivat e existís una especializacion diferenta entre lo sud (cerealas) e lo nòrd (norrigatge). Dempuei la fin de l'URSS e la disparicion de l'ajuda de l'estat, l'agricultura russa a conegut un declin important e lo país dèu importar una partida importanta de sa norridura. Lo nivèu tecnologic es tanben limitat e lei rendements son donc mens importants que dins lei país d'Euròpa Occidentala. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, Russia es un actor important per certanei produccions coma l'òrdi (1{{èr}} reng mondiau), lo séguel (1{{èr}}), la civada (1{{èr}}), lo vira-soleu (1{{èr}}), la tartifla (2{{e}}), lo caulet (3{{e}}), lo blat (4{{e}}), lo lach (5{{e}}), la galinhala (5{{e}}) e lei bovins (5{{e}}). Lei ressorsas minieras russas son fòrças importantas mai generalament d'accès malaisats en causa dau clima e de la distància entre la zona d'extraccion e d'utilizacion. D'en premier, lo sector deis idrocarburs èra lo premier mondiau en [[2010]] (petròli 1{{èr}} reng ; gas 2{{e}} reng) e es un element primordiau de la creissença russa. D'autra part, Russia es tanben un productor major de metaus meme s'una partida gròssas dei ressorsas pòdon pas encara èstre esplechas. === Indústria === Dins leis annadas 2000, l'indústria representava aperaquí 37% dau PIB de Russia. Lo país tèn una estructura industriala vièlha eissida de l'URSS e quauquei sectors novèus fòrça modèrns. Lei sectors industriaus principaus son : * lo tractament dei mineraus per la produccion de metaus coma la siderurgia. * lo sector de la construccion. * la produccion de veïculs gràcias a la preséncia de companhiás localas coma Lada e l'installacion d'un nombre important de companhiás estrangieras. * la produccion militara e l'indústria especiala que tènon una reputacion granda e es un sector fortàment exportator. Gropa tanben una partida fòrça importanta de la recèrca russa. * l'indústria agroalimentara qu'a conegut una crisi important a la fin dau sègle XX mai representa totjorn un nombre important d'emplechs. === Servicis === Lei servicis representavan aperaquí 56% dau PIB rus dins leis annadas 2000. Es un sector en créissença importanta gràcias a l'aparicion de classas mejanas mai e mai importantas. Sei sectors principaus son la distribucion granda e lo domeni dei bancas. === Recèrca === Gràcias a l'Empèri Rus e l'Union Sovietica, Russia a un eiretatge e una tradicion scientifics importants, especialament dins lei domenis militars, aeronautics e espaciaus. Pasmens, la crisi deis annadas 1990 a entraïnat l'emigracion d'un nombre gròs de cercaires e d'engenhaires e una demenicion dei mejans de recèrca. Dempuei 2000, una politica a donc acomençat per desvolopar tornarmai la recèrca russa a l'entorn de cinc tematicas definidas per lo govèrn : l'utilizacion melhora de l'energia, l'informatica, lei tecnologias espacialas, l'energia nucleara e la medecina. Una partida important d'aquel esfòrç es realizada per l'indústria militara que tèn d'estructuras scientificas importantas en causa de son ròtle primordiau dins l'economia sovietica. == Diplomacia e defensa == === Apartenéncia ais institucions internacionalas === La Federacion de Russia es considerat coma l'estat successor de l'Union Sovietica. Es un membre major de l'ONU amb l'estatut de membre permanent dau Consèu de Seguritat e lo país es donc un dei cinc estats possessors oficiaus de l'[[arma nucleara]]. Coma poissança economica importanta, es tanben membre dau G8, dau G20 e tèn de relacions especialas amb leis autrei poissanças economicas emergentas coma China, Índia e Brasil. En revènge, lo país es pas encara membre de l'OMC. Au nivèu diplomatic, Russia assaia de gardar de relacions amb leis ancians país sovietics au sen de la CEI e a desvolopat un partenariat amb l'OTAN. Pasmens, aqueu darrier evoluciona fortàment en foncion deis interés estatsunidencs o rus e pòu de còps conóisser d'interrupcions mai o mens lòngas. Russia fa tanben partida d'organizacions continentalas coma lo Consèu d'Euròpa, l'OSCE, l'APEC o lo Conseu Arctic. === Politica estrangiera === Dempuei lo començament dau sègle XXI, la politica estrangiera russa es caracterizada per l'afirmacion de la poissança novèla au nivèu internacionau, la defensa de seis interés dins leis estats sovietics ancians e dei minoritats russas situats dins de país estrangiers, la defensa d'un equilibri militar amb leis Estats Units e l'[[OTAN]] e d'assais per melhorar sei relacions amb l'[[Union Europèa]], leis ancians aliats de l'[[Union Sovietica]] e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca. Ansin, Russia garda un uèlh atentiu sus leis afaires e la diplomàcia d'unei país vesins qu'èran membres de l'URSS o qu'assostan de minoritats etnicas russas ([[Transnístria]], Ossetia...). De fòrças militaras son tanben situats dins de país coma [[Ucraïna]] o [[Cazacstan]]. La defensa dau mantenement d'un equilibri militara amb leis Estats Units es marcada per la contuniacion de la politica de limitacion deis armaments nuclears e l'oposicion au desvolopament d'armaments novèus dins lo domeni coma lo bloquier antimissils estatsunidencs. Enfin, Russia a acomençat d'assaiar de melhorar sei relacions amb l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic coma Siria e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca coma [[Veneçuela]]. Pasmens, au nivèu europèu, aquela politica dèu faciar l'oposicion deis estats dins un temps membre dau blòt sovietic. Ansin, Russia tèn de relacions variadas amb lei membres de l'UE. Per exemple, son relativament favorablas amb França e relativament ostilas amb Polonha. Dins lo rèsta dau monde, l'instauracion de partenariats amb de país mai o mens ostils a l'òrdre estatsunidenc se turta a l'oposicion estatsunidenca (Venezuela, Cuba...). === Fòrças armadas === [[Fichièr:T-90 tank during the Victory Day parade in 2009.jpg|thumb|right|Carri de combat rus T-90.]] {{veire|Fòrças armadas de Russia}} Lei fòrças armadas de la Federacion de Russia son eissidas de l'Armada Roja de l'URSS. Coma lo rèsta de Russia, conoguèron un periòde de declin important dins leis annadas 1990 puei an acomençat un redreiçament a partir de l'an 2000. En 2008, èran totjorn entre lei fòrças militaras pus poderosas de la planeta gràcias a la possession de l'arma nuclerara, a d'efectius importants, un complèx industriau desvolopat situat au còr de l'economia russa e un nivèu tecnologic corrèct. Aquelei fòrças son a l'ora en cors de reorganizacion per passer d'un modèl d'armada basat sus la conscripcion a un modèl basat sus una armada pus professionalizada. Leis efectius e lo nombre d'unitats son donc en cors de reduccion e de modernizacion importantas. En [[2008]], lei fòrças russas èran organizats en sièis brancas principalas sota l'autoritat dau President de la Republica : * lei Tropas dei Missils Estrategics ({{formatnum:120000}} òmes) formadas per leis unitats equipats de missils nuclears terrèstres. Èran equipadas de 415 missils intercontinentaus tenent {{formatnum:1575}} ogivas e d'un grop d'aviacion de transpòrt. * lei Fòrças Terrèstres ({{formatnum:360000}} òmes) formadas per lei tropas terrèstras covencionalas. Seis equipaments principaus son compausats èran compausats de {{formatnum:6700}} carris de combats, de {{formatnum:12400}} veïculs blindats, de {{formatnum:13000}} pèças d'artilhariá variadas e de {{formatnum:2500}} sistèmas de missils sòu-èr. Aquelei fòrças tènon tanben una quantitat fòrça granda d'armaments ancians non actius mai gardats en resèrva. * lei Fòrças Aerianas ({{formatnum:160000}} òmes) formadas per lei tropas aerianas. Mai de 4000 aeronaus èran en servici. * la Flòta ({{formatnum:133000}} òmes) devesida entre Flòta dau Nòrd, de la Mar Negra, de la Baltica, dau Pacific e de la Mar Caspiana. Teniá mai de 300 naviris qu'un pòrta-aeronau, 30 naviris de superficia importants e 59 sosmarins. La flòta russa tèn un ròtle important dins la dissuasion nucleara dau país gràcias a sei sosmarins mandaires d'engins. * lei Fòrças Espacialas ({{formatnum:100000}} òmes) cargadas de la lucha còntra lei missils estrategics enemics e l'ensenhament. Èran equipats d'un centenau de satellits. * lei Fòrças Aeroportadas ({{formatnum:35000}} òmes) equipadas de {{formatnum:2400}} veïculs blindats e 320 pèças d'artilhariá. == Arts e cultura == {{veire|Cultura de Russia}} [[Fichièr:Peter Tschaikowski.jpg|thumb|right|Retrach dau musician [[Piotr Ilich Chaikovskii]] ([[1840]]-[[1893]]).]] La cultura russa designa l'ensems dei produccions artisticas per d'autors nascuts sus lo territòri rus o russofòns. Gràcias a la talha granda dau territòri e de son aparicion tardiva a respèct d'Euròpa Occidentala, es relativament variada e originala. A partir dau sègle XVIII, certaneis òbras an una influéncia internacionala granda e la cultura russa es totjorn a l'ora d'ara un element non negligibla de la cultura mondiala, especialament dins lei domenis de la literatura, de la musica, de la dança e dau cinèma. La literatura russa prenguèt son essor a Sant Petersborg sota l'impulsion d'[[Aleksandr Pushkin]] qu'es considerat coma l'un dei fondators de la literatura russ modèrna e es de còps dich lo « Shakespeare rus ». Entre lei poëtas e escribans rus pus famós son presents [[Nicolau Gogol]], [[Mikhail Lermontov]], [[Fiodor Dostoievskii]], [[Leon Tolstoï]] e [[Anton Chekhov]]. Pasmens, lo periòde sovietic tenguèt tanben un nombre important d'escribans majors coma Boris Pasternak, Alexandre Soljenitsyne, Vladimir Maïakovski, Mikhaïl Cholokhov o lei poëtas Evgueni Evtouchenko e Andreï Voznessenski. La màger part dei grops etnics vivent sus lo territòri rus an de tradicions fòrça variadas. La musica russa fondada au sègle XIX es caracterizada per dos corrents principaus : aqueu representat per Mikhail Glinka e sei successors, coma lo Grop dei Cinc, a utilizat un nombre important d'elements eissits d'aquelei tradicions e aqueu dirigit per Anton e Nikolai Rubinstein qu'utiliza puslèu la tradicion russa. Lo movement romantic aguèt un succès gròs en Russia (Tchaikovski, Rimski-Korsakov...) e se contunièt fins au sègle XX (Rachmaninov). Per la seguida dau sègle XX, lei compositors rus pus famós son Alexandre Scriabine, Igor Stravinski, Sergueï Prokofiev e Dmitri Chostakovitch. Sota lo regime sovietic, lei musicians èran susvelhats car la musica èra un otís important d'educacion dei massas obrieras mai la musica demorèt un art important per lo govèrn. Coma lei periòdes precedents, leis institucions sovieticas an donc produch un nombre gròs de solistas fòrça talentuós coma David Oïstrakh, Leonid Kogan, Gidon Kremer, Mstislav Rostropovitch, Vladimir Horowitz, Sviatoslav Richter, Emil Guilels o Galina Vichnevskaïa. La dança es tanben un art important dins la cultura e fòrça famós dempuei leis òbras de Tchaikovski coma lo Lac dei Ciunes. Au començament dau sègle XX, lei ballets rus aguèron una influéncia mondiala sus l'evolucion de la dança e lei ballets sovietics contunièron aquela tradicion gràcias a de dançaires famós coma Maïa Plissetskaïa, Rudolf Noureev o Mikhaïl Barychnikov e de ballets coma aqueu dau Bolchou o dau Mariinsky. Aparegut au començament dau sègle XX mentre que lo país acomencèt de conóisser de cambiaments politics prefonds, lo cinèma aguèt un ròtle culturau important tre la Revolucion Sovietica. D'efèct, lo govèrn decidiguèt d'utilizar aquel art per l'educacion dei massas e una generacion de realisators tenguèt de mejans importants. Ansin, Sergueï Eisenstein e Andreï Tarkovski marquèron lor epòca. Sota Stalin, la creativitat foguèt limitada per la repression mai lei realisators sovietics capitèron de contuniar de produrre mai d'un film famós. Pasmens, lo cinèma foguèt fòrtament tocat per lo declin de l'URSS e la crisi deis annadas 1990. == Religion == {{veire|Religion de Russia}} [[Fichièr:RedSquare SaintBasile (pixinn.net).jpg|thumb|right|Catedrala de l'Intercession de la Verge de Moscòu.]] Au començament dau sègle XXI, lei religions principalas de Russia èran lo crestianisme ortodòx (56,4%), l'islam (8-15%), lo crestianisme protestant (9%), lo bodisme (2%), lo judaïsme (2%) e d'autrei versions dau crestianisme (1,8%). L'ateïsme regardava 10% de la populacion e 7% èran indecís. Lo crestianisme ortodòx es la religion istorica de l'estat rus dempuei lo sègle X e leis ortodòxs son magerament presents dins lei regions occidentalas de Russia. L'islam es la religion tradicionala de populacions turcas o vivent dins lo Caucàs. Lei musulmans rus son donc presents au sud dau país e vèrs lei regions pus pròchas d'Asia Centrala. Enfin, lo bodisme es tanben tradicionau dins certanei regions d'Asia Centrala coma la Republica Tovana. == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == {{Païses d'Euròpa (COE)}} {{Païses d'Asia}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Russia|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] 40dwrqky1rwrtqm9cgpbnb46q6kbbo2 0 40168 2504399 2428866 2026-07-12T17:34:07Z JackyM59 60827 Photographs updated 2504399 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Egipte antica Dius}} [[Imatge:Amun.svg|left|thumb|200px|Imen]] [[Fichièr:Buste du dieu Amon (Louvre E 10377).jpg|vinheta|Bust del dieu Amun (circa 1330-1321 av. J.-C.), Musèu del Louvre]] '''Amon''' (en egipcian antic ''jmn'', en còpte ⲁⲙⲟⲩⲛ ''Amoun'', en grèc antic Ἄμμων ''Ámmōn'') qu'ei un diu egipcian de [[Oaset|Tèbas]] considerat com diu deu [[só]]. Per aquesta rason, quan l'importància deu son culte be creishè, que ho associat per sincretisme dab [[Ra|Rè]] (lo diu só d'Eliòpol arron peus grècs) entà formar ua divinitat navèra : Amon Rè {| cellpadding="0" cellspacing="0" style="right; margin:5px; border:2px solid peru" |- | style="border-bottom:2px solid peru; padding:5px; text-align:center;background:navajowhite;" | '''''jmn'' <br /> en escritura [[ieroglif]]ica''' |- | style="text-align:center;text-valign:middle;padding:10px;" | <hiero>-i-mn:n-C12-</hiero> |} Diu segondari durant l'[[Empèri Ancian egipcian|Empèri Ancian]], lo son culte que ganhè ua grana importància religiosa e politica dab la vaduda de la soa ciutat de [[Oaset]] com capitau deu país. Lo punt culminant d'aqueth arrajada que ho la [[XVIIau dinastia egipciana|XVIIau dinastia]] (durant l'[[Empèri Navèth egipcian|Empèri Navèth]]) qui ne ho lo diu tutelar. A Tèbas, lo [[temple de Karnak]] que'u èra vodat e que's considerava qu'èra l'espòs de la divessa [[Mot]] e lo pair deu diu [[Khonso]]. {{Egipte antica}} [[Categoria:Indèx egiptologic]] [[Categoria:Divinitat egipciana]] 3md5q2zdl8k8v6m4jmv6hnmbrx9h5ri 0 47910 2504426 2490801 2026-07-13T08:34:47Z ~2026-39594-19 64362 /* */ 2504426 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Parthenon from west.jpg|thumb|300px|Lo [[Partenon]], un temple dedicat a [[Atena]], situat dins l'[[Acropòli]] a [[Atenas]], es un dei simbòls pus representatius de la cultura e de la sofisticacion dei grècs ancians.]] La '''Grècia antica''', tanben sonada '''Grècia classica''', es l'ensems dei [[civilizacion]]s que visquèron sus lo territòri grèc fins a la fin de l'[[Antiquitat]]. Acomencèt son desvolopament tre lo sègle XVI avC amb la [[Civilizacion micenèa|civilizacion micenèa]] qu'existiguèt fins vèrs la mitat dau sègle XII avC. Aquela disparicion foguèt marcada per de migracions dau [[Dorians|pòble dorian]] que marquèron lo començament d'una èra novèla en [[Grècia]]. L'apogèu d'aquela civilizacion aguèt luòc durant lo sègle V avC amb la resisténcia a l'invasion de l'[[Empèri Pèrsa]] puei lo raionament culturau dau periòde classic. Pasmens, lei [[ciutat-estat|ciutats-Estats]] principalas de Grècia s'encalèron dins de conflictes intèrnes per l'egemonia. Tre la mitat dau sègle IV avC, lo país passèt sota la dominacion de [[Macedònia]] puei de l'[[Empèri Roman]]. La produccion [[sciéncia|scientifica]] e culturala de la Grècia antica aguèt un ròtle primordiau dins l'aparicion e la formacion de la cultura occidentala modèrna. Ansin, lei Grècs ancians son generalament considerats coma leis inventors de la [[filosofia]] o de la recèrca scientifica en [[astronomia]], en [[matematicas]] o en [[medecina]]. La literatura grèga joguèt tanben un ròtle major especialament au nivèu dau [[teatre]] o de la [[poesia]] (epopèias d'[[Omèr]]). == Definicion == L'expression ''« Grècia antica »'' designa l'ensems dei civilizacions anticas de lenga e de cultura grègas. Se pòu tanben restacar a l'epòca de la Grècia classica, especialament ai sègles V e IV avC. Pasmens, la cultura grèga antica s'estend sus un periòde pus important, probablament dempuei lo sègle IX avC fins ai premiers sègles de l'èra crestiana. Sa zona d'influéncia s'estend en Grècia e tanben en delà, sus l'ensems dau bacin de la [[Mar Mediterranèa]] e dins l'Orient Pròche onte d'estats grecs existiguèron durant l'[[Antiquitat]]. Se mesclèt amb lei culturas localas coma aquelei de Roma o dei país conquists per [[Alexandre lo Grand]]. == Istòria == === Preïstòria === ==== Lo Paleolitic ==== Lo començament d'una ocupacion umana permanenta de Grècia, demostrat per de cavaments, aguèt luòc vèrs {{formatnum:40000}} avC durant lo Paleolitic. Foguèt lo fach d' ''[[Homo neanderthalensis]]'' e d' ''[[Homo sapiens]]''. Demorèt principalament concentrada dins lo nòrd dau país e relativament limitada car lei traças de sites [[Preïstòria|preïstorics]] son fòrça raras. ==== Lo Neolitic ==== Lo passatge dau Paleolitic au Neolitic aguèt probablament luòc entre lei millenaris V e III avC. Vèrs la fin d'aqueu periòde, la region foguèt poblada per una migracion indoeuropèa provenent d'[[Anatolia]] o de la region situada entre lei mars [[Mar Caspiana|Caspiana]] e [[Mar Negra|Negra]]. Lo nombre de sites d'installacions venguèt important, especialament en Tessàlia. Aquela civilizacion èra basada sus l'agricultura e lo norrigatge. Tenguèt de relacions comercialas amb sei vesinas deis illas Cicladas o de l'illa de Milo. L'usatge dau [[metau]] comencèt vèrs {{formatnum:3000}} avC a partir d'un pople novèu qu'envaïguèt lei Cicladas. Enterin, una ierarquia se formèt a l'entorn d'una classa aristocratica coma o mòstra la descubèrta d'armas e d'objèctes decorats probablament reservats a l'elèit. Aqueu periòde es marcat per una expansion demografica fins vèrs {{formatnum:1950}} avC onte se debanèt una crisi caracterizada per la destruccion de sites importants. La rason d'aquelei cambiaments sembla d'èsser l'arribada d'un pòple novèu, leis Ellens. === La civilizacion micenèa === [[Fichièr:Centres de la civilizacion micenèa 2.jpg|thumb|right|Centres principaus de la civilizacion micenèa.]] [[Fichièr:Lions-Gate-Mycenae.jpg|thumb|right|Intrada de la vila de [[Micenas]].]] ''De veire : [[Civilizacion micenèa]].'' Vèrs lo sègle XVI avC, un ensems de centres de civilizacions apareguèron vèrs [[Tròia (Anatolia)|Tròia]], a [[Chipre]] e dins lo sud de Grècia (Peloponès, Beocia...). Tre lo sègle seguent, capitèron d'envaïr lei palais de [[Creta]] de la [[civilizacion minoïca]]. Aquela invasion influencièt leis Ellens qu'adoptèron lo sistèma d'escritura minoïc sillabic per lor lenga. Enterin, de reiaumes poderós se formèron en Grècia a l'entorn dei centres de civilizacions existent dempuei lo sègle precedent coma Peloponès ([[Micenas]], [[Pilos]], [[Tirint]]) e Beocia ([[Gla]]). Aquela civilizacion es dicha « civilizacion micenèa » segon lo nom de son site principau. Formèt un ensems unit au nivèu economic e tecnologic amb la difusion d'una ceramica similara e de cambis comerciaus amb de regions alunchadas per obtenir certanei materiaus coma lo coire o l'estam. Son influéncia èra presenta dins leis illas de la Grècia modèrna, a [[Chipre]] e dins una partida dei Balcans. Lo declin comencèt a partir dau sègle XIII avC per de rasons mau conegudas. Lei principalas son l'invasion dei Dorians o dei [[Pòbles de la Mar|Pòples de la Mar]], de conflictes intèrnes o encara una tiera de de catastròfas naturalas. Ansin, vèrs la fin dau sègle XIII, la màger part dei palais fortificats micenèus èran destruchs, sovent en causa d'un eveniment brutau coma un incendi. Una segonda tiera de destruccions, vèrs leis annadas 1125-1100 acC, marca la fin de la civilizacion micenèa e tanben aquela de l'unitat culturala de Grècia que foguèt dirigida per un ensems d'estats independents pichons e generalament replegats sus lor territòri. === Lo periòde sorn === Lo periòde situat entre lo sègle XIII avC, après l'arribada dei Dorians, e lo sègle VIII avC, es fòrça mau conegut en causa de la disparicion de l'escritura micenèa e de l'abséncia d'un sistèma de remplaçament. Es per aquò, es generalament dich « periòde sorn ». Dins aquò, es una epòca de cambiaments importants au nivèu demografic, tecnologic, economic e politic. La diminucion dau nombre d'abitants, ja acomençada durant lo declin de la civilizacion micenèa, contunièt amb de migracions novèlas dins lei regions occidentalas d'Anatolia. Aquelei pèrdas d'abitants son acompanhadas per la formacion d'una organizacion politica novèla centrada sus la ciutat e son territòri pròche que vendriá preponderanta dins lo periòde seguent. De rites funèbres novèus apareguèron tanben amb una aumentacion importanta dau nombre de cremacions. Enfin, au nivèu tecnologic, aquelei sègles son marcats per l'aparicion d'una ceramica novèla e per lo passatge dau bronze au fèrre que venguèt majoritari au sègle IX avC. === Lo periòde arcaïc === [[File:Colonizacion antica de Mediterranèa.png|thumb|right|Colonizacion antica de Mediterranèa per lei Fenicians, lei Grècs e leis Etruscs.]] Lo periòde arcaïc es situat entre lei sègles VII e V avC. Son nom vèn dau fach que sei nivèus arqueologics correspòndon ai premierei manifestacions artisticas de l'art grèc de l'èra classica. Es una epòca de mutacions prefondas dins la societat grèga dau periòde sorn que va destraucar sus la civilizacion de l'èra classica a partir dau sègle V avC. Pasmens, lei conoissenças son limitadas en causa d'una manca de fònts istoricas contemporanèas. Dins lo corrent dau sègle VIII avC, l'economia dau país venguèt pus diversificada enterin que lo poder dei rèis foguèt pauc a pauc pres per l'ensems de l'aristocracia. Aqueu cambiament acomencèt dins lei ciutats d'Anatolia e causèt, ai sègles VII e VI, la confiscacion dei tèrras per una minoritat. Puei, aquò entraïnèt una crisi agricòla e de trébols sociaus, especialament a [[Milet]] e a [[Focèa]]. Foguèt donc lo començament d'una tièra de migracions per colonizar e poplar de territòris novèus, resòuvre lo problema de la subrepopulacion puei desvolopar lei liames comerciaux entre vilas. Ansin, Milet creèt divèrsei ciutats a l'entorn de la [[mar de Marmara]] enterin que [[Focèa]] s'installèt solidament dins la partida occidentala de la [[Mar Mediterranèa]]. Pasmens, lei tensions entre lei classas diferentas dei vilas grègas contunièron maugrat la colonizacion, especialament aquelei causadas per lei crisis agricòlas. De mai, lo comèrci novèu amb lei colonias entraïnèt l'aparicion de classas novèlas, marchandas e richas, qu'aspirèron au poder. Ansin, la dominacion de l'aristocracia foguèt estrementida a partir dau sègle VI. Certanei ciutats assaièron de nomar un legislator, coma [[Solon]] a [[Atenas]] o [[Pittacos]] a [[Mitilene]], per escriure una lèi comuna, valabla per l'ensems deis abitants. Pasmens, aquelei refòrmas mostrèron lèu sei limits e unei govèrns son reversats e remplaçats per de regims de tirania s'apielant mai o mens sus lo pòple per dirigir la vila. Lei tirans, coma [[Pisistrate]] a [[Atenas]], permetèron d'equilibrar lei relacions entre lei diferentei classas socialas mai subrevisquèron rarament a la mòrt de lor creator, ais esfòrç de l'aristocracia per reprendre lo poder e ai desirs politic de la màger part dei ciutadans. Se desvolopèron, especialament a [[Atenas]], lei premierei formas de govèrn democratic conegudas. === Lei guèrras medicas === ''De veire : [[Guèrras medicas]]'' ==== Causas deis intervencions pèrsas en Grècia ==== Lei guèrras medicas, que leis accions principalas se debanèron entre [[-490|490]] e [[-479|479]] avC, marquèron lo passatge de l'epòca arcaïca au periòde classic. Aquelei guèrras son lo produch de la resisténcia grèga a l'expansion de l'Empèri Pèrsa vèrs Grècia. D'efèct, lei Pèrsas capitèron la conquista dei ciutats grègas d'Anatolia durant leis annadas 540 avC. Puei, Pèrsia contunièt de desvolopar son influéncia dins la region. Ansin, per exemple, en [[-513|513]] avC, lo rèi de [[Macedònia]] venguèt son vassau e, en [[-508|508]] avC, Atenas mandèt una aliança comuna còntra leis Escites. Pasmens, a partir de [[-512|512 avC]], una taxacion novèla dei vilas d'Anatolia, conjuguada amb lei dificultats comercialas de la region, entraïnèt un maucontentament important. La revòuta acomencèt en [[-499|499 avC]] a [[Milet]] e foguèt malaisament vencuda per lei Pèrsas en [[-493|493 avC]]. Durant lo conflicte, [[Atenas]] e [[Eretria]] mandèron una flòta per ajudar la revòuta entre [[-499|499]] e [[-498|498 avC]]. Aquò atirèt l'atencion de l'Empèri Pèrsa sus l'ostilitat de certanei ciutats grègas e sus lei menaças pesant sus sa frontiera nòrd-occidentala. ==== Premiera Guèrra Medica ==== Una premiera expedicion militara pèrsa aguèt donc luòc en [[-492|492]] avC. L'objectiu èra de reprendre lo contraròtle dei territòris nòrd de Grècia, teoricament vassaus dempuei lo sègle precedent, evacuats per l'armada pèrsa pendent la revòuta dei Grècs anatolians. Pasmens, après quauquei succès iniciaus, la campanha foguèt una revirada en causa de la destruccion de la màger part de la flòta pèrsa per una tempèsta au mont Athos. En [[-490|490]], una segonda expedicion foguèt donc mandada. Capitèt de prendre leis illas Cicladas e [[Eubèa]], que [[Eretria]] après un sètge de sièis jorns. En revenge, leis assais realizats per desbarcar una fòrça sus lo territòri d'Atenas foguèron severament replegats per una aliança deis Atenencs e dei Plateans durant la [[Batalha de Maraton]]. ==== Segonda Guèrra Medica ==== [[File:Grècia - Guèrras Medicas.png|thumb|Guèrras Medicas de 490 a 477 av. JC]] Après lor revirada de Maraton, lei Pèrsas foguèron ocupats durant dètz ans per una revòuta intèrna d'Egipte puei per la mòrt dau rèi Dàrius I{{èr}} en [[-486|486 avC]]. En fàcia, la màger part dei ciutats grègas (Esparta, Atenas, Corint, Megara...) avián format una aliança defensiva au congrès de Corint en [[-481|481 avC]] enterin que la preparacion pèrsa anoncièt un assaut imminent. D'efèct, en [[-480|480]] avC, lei Pèrsas mandèron una tièra d'ofensivas amb una armada e una flòta importantas. Capitèron de forçar lei posicions defensivas grègas ai batalhas dei [[Batalha dei Termopilas|Termopilas]] e d'[[Batalha de l'Artemision|Artemision]] permetent la presa d'Atenas, evacuada per seis abitants. Pasmens, la flòta grèga averèt un succès decisiu pendent la [[Batalha de Salamina]] marcada per la destruccion de son omològ pèrsa. Lo comandament pèrsa deguèt donc evacuar Atenas e mantenir sei posicions au centre de Grècia durant l'ivèrn sensa atacar lo sud dau país. De son caire, lei Grècs renforcèron sei fòrças e capitèron de reünir l'armada pus importanta de l'Antiquitat grèga. Poguèron donc atacar en [[-479|479 avC]] a [[Batalha de Platea|Platea]] onte lei fòrças pèrsas foguèron esquichadas e compelidas a una retirada fòra d'[[Euròpa]]. Puei, la darriera flòta pèrsa foguèt incendiada au [[Batalha dau cap Mícale|cap Mícale]] a la fin de l'an e lo pònt de batèus bastit sus lo destrech dei [[Dardanèls]] destruch. La victòria deis Atenencs a [[Sètge de Sestos|Sestos]] marquèt la fin deis operacions de l'aliança de Corint còntra lei Pèrsas. ==== Consequéncias dei guèrras medicas ==== Per Grècia, lei consequéncias dei guèrras foguèron lo renforçament de la poissança e dau prestigi d'[[Atenas]] e d'[[Esparta]] que serà la caracteristica principala de la fin dau sègle V avC. D'efèct, lei doas ciutats prenguèron la direccion d'alianças rivalas que foguèron : * la [[Liga de Delos]] per Atenas que gropava de vilas principalament situadas a l'entorn de la [[mar Egèa]] e que se podián estimar menaçadas per un retorn ofensiu dei Pèrsas. * la [[Liga de Peloponès]] per Esparta que reünissiá la màger part dei ciutats dau sud de Grècia qu'èran opausadas a la dominacion deis Atenencs. === La dominacion d'Atenas === [[File:Guèrra de Peloponès.png|thumb|right|Esquèma generau de la [[Guèrra de Peloponès]].]] ''De veire : [[Guèrra de Peloponès]]'' La fin dau sègle V avC se caracteriza per la dominacion d'Atenas fins a sa desfacha de [[-404|404]] avC durant la [[Guèrra de Peloponès]] (431-404 avC). L'apogèu d'Atenas es tanben considerat coma aqueu de la civilizacion grèga antica gràcias a la represa dei ribatges de la mar Egèa encara tenguts per lei Pèrsas en 479, la formacion d'un « empèri » maritim, una produccion intellectuala fòrça importanta, l'esplendor dei monuments construchs e la reüssida de son sistèma democratic. Pasmens, la dominacion d'Atenas se tuerta au poder d'Esparta que capitèt de reünir lei vilas opausadas a Atenas dins una aliança. La guèrra entre lei doas ciutats acomençèt en [[-431|431]] avC e s'acabèt en [[-404|404]] avC per la desfacha deis Atenencs. D'efèct, après la Segonda Guèrra Medica, leis Atenencs contunièron la lucha còntra lei Pèrsas qu'ocupavan totjorn Anatolia e un nombre important d'illas de la mar Egèa. En [[-477|477]], se formèt donc una aliança de ciutats desirosas de combatre lei Pèrsas e Atenas foguèt designada per prendre la direccion d'aqueu ensems dich [[Liga de Delos]]. Capitèt de rebutar lei Pèrsas dei vilas grègas d'Anatolia après sa victòria de l'[[Eurymedon]] en [[-469|469]] avC. Pasmens, lei relacions entre lei membres de la liga cambièron pauc a pauc e leis aliats d'Atenas venguèron sei vassaus a partir de la mitat dau sègle V avC. Lei revòutas dei ciutats aliadas principalas de la Liga coma [[Tassos]] o [[Samos]] foguèron donc reprimidas. Ansin en [[-431|431]] avC au començament de la guèrra còntra Esparta, la màger part dei vilas grègas de la mar Egèa fan partida de l'Empèri Atenenc. Enterin, gràcias au tesaur de la Liga de Delos, Atenas poguèt abelir la vila amb la construccion de monuments coma l'Acropòli, atirar d'intellectuaus nombrós e melhorar son sistèma de democracia. De mai, expòrta son sistèma politic dins leis autrei membres de la Liga de Delos e consèrva la premiera flòta militara de Grècia. Pasmens, la dominacion atenenca s'opausa a la confederacion d'Esparta e ai desirs d'independéncia dei membres de la Liga de Delos. Un tièra de batalhas aguèt luòc entre 460 e 445 avC. Lo resultat foguèt la signatura d'un tractat de patz vèrs [[-446|446]]-[[-445|445]] avC e la reconoissença de la division de Grècia entre esfèras d'influéncia atenenca e espartana. Lo conflicte recomencèt en [[-431|431 avC]] après divèrsei diferents entre [[Megara]] e [[Corint]] d'un caire, qu'èran aliadas d'Esparta, e [[Atenas]] d'autre caire. La guèrra s'estendèt rapidament a totei lei regions de Grècia. L'estrategia d'Atenas es de resistir a l'interior de sei fortificacions enterin que sa flòta ataque Peloponès. Pasmens, la ciutat foguèt devastada per una epidemia de [[pèsta]] en [[-430|430]]-[[-429|429]] avC. En [[-425|425 avC]], leis Atenencs capitèron d'averar la [[batalha d'Esfacteria]] e de menaçar Messenia mai Esparta prenguèt la vila d'Anfipolis, important centre de provesiment atenenc dins lo nòrd de Grècia, l'an seguent. Ansin, en [[-421|421 avC]], lei dos camps signèron una patz novèla. Aqueu tractat dura pas lòngtemps. Leis Atenencs assaièron de sostenir leis esfòrç d'Argos de crear una liga rivala d'aquela d'Esparta en Peloponès. Pasmens, Esparta averèt la [[batalha de Mantinèa]] en [[-418|418 avC]] restaurant sa dominacion sus lo sud dau país. En 415, Atenas mandèt una expedicion en [[Sicília]] per luchar còntra [[Siracusa]] que s'acabèt en [[-413|413]] avC per un desastre militar amb la pèrda de la flòta atenenca e d'aperaquí {{formatnum:40000}} òmes. De mai, en consequéncia, lei membres de la Liga de Delos aprofichèron la desfacha en Sicília per tornar prendre lor indepéndencia. Ansin, leis Atenencs foguèron reduchs a la defensiva enterin que seis enemics ataquèron sei proviments. Una tièra de còntraofensivas permetèron ais Atenencs de conservar lo contraròtle dei destrechs. Pasmens, Esparta obtenguèt lo sostèn dei Pèrsas per equipar de flòtas novèlas. Ansin, en [[-405|405]] avC, la darriera flòta atenenca foguèt destrucha a la [[Batalha d'Aegospotami]] e la vila foguèt assetjada per lei tropas de la Liga de Peloponès. Deguèt capitular en [[-404|404 avC]] marcant la victòria d'Esparta e la fin de la dominacion deis Atenencs. === La lucha per l'egemonia e l'afebliment dei ciutats === Lo periòde après la Guèrra de Peloponès es caracterizat per la lucha entre lei ciutats principalas per obtenir la supremacia. D'efèct, après sa victòria, Esparta es venguda la poissança dominanta de la region. Dins aquò, son poder es rapidament concurrenciat per [[Tebas (Grècia)|Tebas]] e tornarmai per Atenas enterin que lei Pèrsas assaian d'afeblir lei ciutats grègas e d'arbitrar sei conflictes. Pasmens, lei conflictes incessants entre ciutats desboquèron sus un equilibri fragil caracterizat per l'afebliment dei poissanças principalas de Grècia. D'efèct, en [[-395|395]] avC, Atenas, Tebas, Argos e Corint formèron una aliança per luchar còntra l'egemonia d'Esparta. Leis aliats capitèron de véncer sus la mar onte leis Atenencs construguèron una flòta novèla amb l'ajuda de l'Empèri Pèrsa mai lei combats s'encalèron sus la tèrra. La patz foguèt realizada en [[-387|387]] avC : Esparta capitèt de tenir la màger part de son poder sus Grècia gràcias au sostèn dei Pèrsas, finalament inquiets de la poissança novèla d'Atenas, en cambi de l'abandon dei ciutats grègas d'Anatolia. Aqueu tractat foguèt aculhit per la desaprovacion generala dei Grècs e la guèrra recomencèt vèrs la mitat deis annadas 370 avC. Opausèt una aliança formada per Atenas e Tebas a la liga deis aliats d'Esparta. S'acabèt per la victòria de Tebas a Leuctra onte lei fòrças d'Esparta foguèron espoutidas. Aquela batalha marca lo començament dau declin d'Esparta e un periòde de dètz ans de dominacion tebana. Entraïnèt un novèu cambiament d'aliança amb lo raprochament d'Atenas e d'Esparta. La guèrra foguèt marcada per la [[Batalha de Mantinèa (362 av. JC)|batalha de Mantinèa]] en [[-362|362]] avC e l'afebliment generau dei ciutats principaus de Grècia. D'efèct, leis Atenencs e leis Espartans foguèron desfachs severament enterin que la màger part dei caps de Tebas èran tuats dins lei combats. De mai, lei tropas tebanas s'encalèron dins la malaisada tresena guèrra santa a partir de 357 avC. === La dominacion de Macedònia === [[File:Formacion de l'Empèri d'Alexandre lo Grand.png|thumb|Formacion de l'Empèri d'Alexandre lo Grand.]] Lo reiaume de Macedònia èra situat au nòrd de Grècia. Format tre lo sègle VII avC, son ròtle foguèt feble dins leis afaires politcs grècs fins au sègle V avC. Pasmens, au sègle IV avC, l'afebliment politic dei ciutats grègas e la politica e lei refòrmas de son rèi Felipe II li permetèt de venir la poissança dominanta de la region. D'efèct, capitèt de conquistar lei vilas minieras dau nòrd de la region puei l'ensems dei territòris au nòrd dei Termopilas. En [[-346|346]] avC, Tebas deguèt demandar son ajuda per contuniar la tresena guèrra santa. Aquò permetèt ai Macedonians d'intervenir dins leis afaires interiors grècs puei d'intrar dins l'Amfictionica grèga. En [[-339|339]] avC, Tebas e Atenas formèron donc una aliança per resistir ai progrès de Felipe II vèrs lo sud. La batalha entre lei dos camps aguèt luòc en [[-338|338]] avC a [[Batalha de Queronèa|Queronea]] e foguèt una victòria dei Macedonians. Après aquela batalha, Tebas deguèt abandonar sei pretencions sus Beocia e Atenas deguèt intrar dins la Liga de Corint, un ensems d'estats favorables ai Macedonians. Ansin, Felipe II installèt sa dominacion sus Grècia. Entre [[-334|334]] e [[-323|323]], un nombre important de soudats participèt ai conquistas de l'Empèri d'Alexandre. Aquò permetèt d'estendre la cultura grèga sus un territòri important a l'èst enterin que certanei cultes orientaus arribèron vèrs lei territòris grècs. lo començament d'aqueu periòde veguèt la destruccion totala de Tebas après una revòuta còntra l'òrdre macedonian. En revenge, Atenas foguèt esparnhada e sa flòta gardarà una poissança significativa fins a la conquista romana. === Lo declin de l'egemonia macedoniana === La dominacion de Macedònia demorèt maugrat divèrseis assais de revòutas deis Atenencs o de temptativas d'Esparta per restaurar son poder ancian en Peloponès. Lei principalas aguèron luòc en [[-336|336]] avC amb la revòuta de Tèbas, la guèrra d'Esparta còntra Antipater en [[-331|331]] avC e la [[Guèrra Lamiaca]] en [[-323|323]]-[[-322|322]] avC, totjorn còntra Antipater. Puei, Macedònia e Grècia son partejats entre leis oficiers d'Alexandre coma lo rèsta de son Empèri. Aquò entraïna un afebliment relatiu de Macedònia e permetèt tornarmai la formacion d'estats o de liga poderós amb la Liga d'Etolia, la Liga d'Achaïe e Esparta a la fin dau sègle III avC. Dins aquò, aqueleis estats foguèron pas units còntra lei Macedonians. Ansin, per exemple, Peloponès venguèt lo luòc d'unei guèrras entre l'Achaïe e Esparta. Lei participants deguèron donc demandar l'ajuda d'autrei fòrças coma aquelei de la Republica Romana enterin que lo poder de Macedònia èra vengut feble au sud de Grècia. === La conquista romana === [[Fichièr:Grècia - Situacion generala en 200 avC.png|thumb|Situacion generala en Grècia en 200 avC.]] Lei rivalitats entre leis estats grècs entraïnèron l'intervencion dei Romans a partir de [[-229|229]] avC. Puei, l'aliança entre [[Cartage]] e Macedònia durant la [[Segonda Guèrra Punica]] ([[-218|218]]-[[-202|202]] avC) causèt una degradacion dei relacions amb la Republica Romana. Una premiera guèrra comencèt en [[-215|215]] fins a [[-205|205]] avC entre lei Macedonians d'un caire e leis Etolians, aliats ai Romans, d'autre caire. S'acabèt per una victòria macedoniana. Pasmens, après la desfacha de Cartage en [[-202|202 avC]], Roma mandèt una armada novèla per ajudar Rodes e Pèrgam còntra Macedònia. En [[-197|197]] avC, l'armada dau cònsol [[Titus Quinctius Flamininus]] ganhèt la [[Batalha de Cinoscèfales]]. La patz foguèt signada en [[-196|196]] avC : Macedònia deguèt abandonar sei posicions en Grècia centrala e venir un aliat dei Romans. Lei Romans venguèron donc leis arbitres deis afaires interiors grècs, especialament en Peloponès entre Esparta e Achaïe. Aquò entraïnèt una tièra de conflictes entre Grècs e Romans que permetèron a Roma d'estendre son influéncia sus lo país e d'annexar pauc a pauc lo territòri. Lei principaus foguèron : * la Tresena Guèrra de Macedònia ([[-172|172]]-[[-168|168]] avC) que son resultat foguèt la fin dau reiaume macedonian devesit en divèrseis estats pichons après la [[Batalha de Pidna]]. * la revòuta de Macedònia entre [[-150|150]] e [[-148|148]] avC qu'entraïnèt l'annexion dau país per la Republica Romana. * la revòuta de l'Achaïe en [[-146|146]] avC que s'acabèt per la destruccion de Corint e la fin de la Liga d'Achaïe. * la revòuta d'Atenas entre [[-88|88]] e [[-86|86]] avC que marquèt la fin de l'independéncia politica de la ciutat que deguèt rasar sei barris. En [[-27|27]] avC, l'Empèri creèt la província d'Achaïe per dirigir lei territòris grècs. Pasmens, certanei vilas, coma Esparta o Atenas, gardèron una autonomia teorica durant la màger part de l'Empèri. == Economia == L'[[economia]] de Grècia es caracterizada per lo ròtle primordiau de l'[[agricultura]] e deis esclaus. La màger part de la populacion es rurala e l'ensems de mecanismes de produccion faiçonan lei relacions entre lei membres dei societats dei diferentei ciutats-estats. Ansin, lei ciutadans de la vila son generalament lei proprietaris dei tèrras e la proprietat agricòla es un ideau. En fòra d'aqueleis activitats, existís tanben de cambis comerciaus e un artisanat. Lei cambis comerciaus son liures, levat dau comèrci dei grans estrictament contraròtlat per lei vilas principalas coma Atenas o Corint que son dependentas d'aproviments luenchs. Leis activitats artisanalas principalas son lo trabalh dei teissuts, de la fusta, dei metaus e de la terralha. Per permetre lo desvolopament d'aqueu comèrci, lei vilas adoptèron pauc a pauc l'utilizacion de la moneda a partir dau sègle VI. == Sciéncias == Lei sciéncias de Grècia antica son principalament lo fach dei filosòfs que realizèron de recèrcas e de tractats dins divèrsei domenis coma lei [[matematicas]], la [[fisica]] e l'[[astronomia]], la [[biologia]] e la [[medecina]]. Lo país assostèt tanben lei premiers istorians e un nombre important de geografs. Ansin, leis escòlas de [[filosofia]], l'Acadèmia de [[Platon]] o dau Licèu d'[[Aristòtel]], coma son lei centres de recèrcas principaus dau país. Lor ròtle es important per lei matematicas o l'astronomia, per exemple amb lo desvolopament d'un sistèma astronomic eliocentric. De descubèrtas majoras foguèron tanben fachas en mecanica ([[Arquimèdes]]) e en medecina ([[Heròfil de Calcedònia|Heròfil]]). De mai, lei trabalhs dei sabents grècs gardaràn una influéncia capitala durant lei sègles seguents. Es lo cas dau sistèma astronomic [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]] serà utilizat fins ai trabalhs de [[Nicolau Copernic]] au sègle XVI. D'autra part, en fòra dei sciéncias « duras », lei premiers istorians coneguts assaièron de recensar leis eveniments d'una epòca per articular e raportar la veritat sus lei fachs istorics. Lei mai coneguts son [[Erodòt]] e [[Tucidides]] qu'estudièron respectivament lo periòde situat entre lo rèine de [[Cir II lo Gran]] e lei guèrras medicas e la Guèrra de Peloponès. Lei viatges grècs entraïnèron egalament l'aparicion d'una [[geografia]] activa e d'autors nombrós. Aquò comencèt durant lo sègle VI avC e prenguèt vam gràcias a l'exploracion dei mars d'Euròpa Occidentala e per lei conquistas d'Alexandre. Ansin, au sègle III avC, [[Eratostènes]] capitèt de mesurar lo diamètre de la [[Tèrra]]. == Arts e cultura == === Arquitectura === L'arquitectura grèga fa son aparicion tre lo periòde micenèu vèrs lo sègle XII avC. Pasmens, lei construccions d'aquela epòca èran principalament realizadas en materiaus gaire solids coma la fusta. Ansin, la màger part dei monuments micenèus son perduts. Ansin, l'arquitectura grèga coneguda es aquela de l'èra classica que foguèt descricha per d'autors, qu'inspirèt l'arquitectura romana e que certanei de sei monuments existisson totjorn a l'ora d'ara. Es per exemple lo cas dau [[Partenon]] d'Atenas, construch durant lo sègle V avC o de monuments romans coma lo Panteon de Roma, bastit segon lei règlas arquitecturalas grègas. Lo materiau de construccion principau èra la pèira, especialament per leis estructuras sostenent la bastida. Lo [[marbre]] èra rar e limitat ai partidas decorativas en causa de son còst important. Lei formas son generalament cubicas o en forma de parallelepipède. Leis construccions avián una autor febla. En consequéncia, lei costats èran finits per una forma triangulara, dicha « fronton », que podiá èsser adornada d'esculturas. Lei temples son lei bastiments pus coneguts de l'Antiquitat grèga. Èran utilizats per lo culte dei dieus mai certanei avián d'autrei foncions coma la proteccion dau tesaur associat au dieu. Cada ciutat grèga aviá tanben una [[palestra]] o un gimnasi qu'èran de luòcs a cèu dubèrt e enviroutats per una paret. Aqueleis endrechs èran utilizats per l'entraïnament fisic. Lo teatre èra egalament un bastiment comun. Èran generalament situats a l'exterior dei vilas per lei representacions teatralas e tanben per certanei reünions publicas. Enfin, i aviá un bastiment, generalament rectangular, que servissiá de centre de reünion per lo govèrn e per la justícia. === Literatura === La literatura de Grècia antica es la pus anciana coneguda en Euròpa e es totjorn, dau fach de sa richessa e de sa varietat, considerada coma una referéncia centrala de la literatura d'Euròpa Occidentala. D'efèct, la diversitat dei periòdes traversats per lo país a entraïnat l'aparicion de genres variats que lo premier foguèt la poesia de l'epòca arcaïca fins a la fin dau sègle VI avC. Puei, l'èra classica foguèt dominada per Atenas, especialament per son teatre. Amb l'arribada dei Macedonians puei dei Romans, la literatura grèga gardèt son prestigi e lo grèc venguèt la lenga dei sabents dei reiaumes ellenics puei deis elèits romans. ==== L'epopèia ==== Lo genre de l'[[epopèia]] es principalament representat per leis òbras d'[[Omèr]] que son l'[[Iliada]] e l'[[Odissèa]] (s. VIII avC) que l'influéncia demorèt durant lei sègles seguents. Una epopèia es compausada d'una tièra de poèmas que son lo racònte d'un ensems de fachs e d'accions eroïcs e mitics d'un pòple o d'un eròi. Lo genre existissiá durant tota l'Antiquitat grèga mai foguèt concurrenciat per d'autrei formas de poesia a partir dau sègle V avC. ==== La poesia ==== La poesia, en fòra deis epopèias, es un genre fòrça escampat en Grècia antica dempuei lo sègle VII avC pendent lo periòde arcaïc. Se diversifica rapidament. D'efèct, au sègle VII avC, leis estils principaus son la poesia iambica e elegiaca. Lo premier es generalament ironic e satiric enterin que lo segond tracta puslèu de tèmas guerriers. Vèrs la fin dau sègle VI avC, apareis lo genre de la corala lirica que foguèt fòrça present durant l'èra classica enterin que divèrseis autrei tipes de poesia fan lor aparicion au sègle V avC. Aqueu darrier sègle veguèt tanben lei premiers poètas « professionau » demandant de sòus per l'exercici de lor art. A partir dau sègle III avC, quand Alexàndria venguèt pauc a pauc lo centre principau de la cultura grèga, lei poetas foguèron inspirats per lei recèrcas scientificas de la vila. Lei poemas venguèron generalament pus corts ([[Teocrit de Siracusa|Teocrit]]) e mai se leis òbras d'inspiracion epica son totjorn presentas (''Leis Argonautas''). En revenge, lo genre liric venguèt pauc a pauc marginau amb l'arribada dei Romans a partir dau sègle II avC. ==== Lo teatre ==== ''De veire : [[Teatre grèc antic]].'' Lo teatre foguèt un aspèct important de l'Antiquitat grèga, especialament entre [[-550|550]] e [[-220|220]] avC. Tres genres principaus de pèças i existisson que son la tragedia, apareguda vèrs la fin dau sègle VI avC, la comedia, a partir dau començament dau sègle V avC, e la satira. La ciutat-estat d'Atenas joguèt un ròtle capitau dins son desvolopament, magement durant lo periòde classic amb la cracion de fèstas publicas centradas sus lo teatre. Ansin, lo teatre atenenc es a l'origina dau teatre occidentau modèrne. === Filosofia === ''De veire : [[Filosofia grèga antica]]''. La filosofia grèga designa una activitat e una disciplina se presentant coma un questionament, una interpretacion e una reflexion sus lo monde e l'existéncia umana. Conoguèt un desvolopament fòrça important en Grècia antica e l'influéncia dei filosòfs grècs sus la filosofia modèrna es encara primordiala. D'efèct, tre lo periòde arcaïc, lei filosòfs presocratics ([[Tales de Milet]] ai sègles VIII e VII avC) acomencèron d'estudiar l'òrdre dau monde e sei lèis politicas o matematicas. Lo movement se desvolopèt ai sègles VI e V avC amb lei sofistas puei de filosòfs coma [[Pitagòras]], Parmenides o Eraclit. Pasmens, la conoissença dirècta de seis òbras es limitada a quauquei fragments. Lo sègle IV avC marquèt una etapa importanta amb lei trabalhs de Platon e d'Aristòtel e la naissença de divèrsei movements coma l'epicurisme e l'estoïcisme en [[-306|306]] e [[-301|301]] avC. == Religion == === Lo panteon grèc === La religion grèga es un religion politeïsta que tèn un nombre fòrça important de divinitats. D'efèct, la màger part dei causas (montanha, fònt...) pòdon aver una divinitat particulara. Aquelei divinitats son pas eternalas (existéncia sensa començament e fin) mai solament immortalas (naissença sensa mòrt). Son tanben pas exterioras au mond e son, coma leis òmes, somesas au destin. Forman una societat ierarquizada dirigida per un rèi. Lei membres de sa familha son lei dieus pus poderós de la societat grèga e son venerats dins la màger part dei vilas. Vivon a la cima dau [[Mont Olimp]]. Lei principaus son [[Zèus]] (rèi dei dieus e dau cèu), [[Poseidon]] (rèi dei mars), [[Ades]] (rèi deis infèrns), [[Èra]] (frema de [[Zèus]]), [[Atenas]] (filha de Zèus e divessa de la guèrra e de la saviesa), [[Apollon]] (dieu de la poesia) o encara [[Afrodita]] (divessa de l'amor e de la beutat). === Lo culte === [[File:Grècia - Santuaris principaus de Grècia antica.png|thumb|Santuaris principaus de Grècia antica.]] Lo culte grèc antic tèn un nombre important de rites diferents que son lei preguieras, leis ofrendas, lei sacrificis, lei fèstas publicas e lei jòcs. Aquelei formas diferentas pòdon èsser reünidas. Lei preguieras necessitan un estat de puretat e son dichas a votz auta generalament drech davant l'estatua de la divinitat. Leis ofrendas son donadas per obtenir l'ajuda dei dieus o solament coma una forma de reconoissença. Pòdon èsser lo fach d'individús, de grops o de vilas. Lei sacrificis fan sovent partida d'una ceremonia pus importanta coma una fèsta publica. Aquelei fèstas avián pereu un ròtle important per la coesion de la ciutat. === Leis oracles === Leis oracles son un autre aspècte important de la religion e de la cultura grègas. Es la respònsa donada per un dieu a una question d'un individú, pus rarament per un ensems de personas. Aqueleis oracles son solament lo fach de certanei dieus dins de luòcs precís, sus de subjèctes determinats e d'un biais particular. L'interpretacion dei respònsas necessita sovent un aprendissatge car son generalament fòrça enigmaticas. L'oracle principau de Grècia èra situat dins lo temple d'[[Apollon]] de Dèlfes. Tèn un ròtle politic important, especialament durant la colonizacion, lei guèrras medicas e pendent lei guèrras per l'egemonia sus lo país. == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Portal istòria}} [[Categoria:Grècia antica|*]] 7a761ev8z27bceunqo3t1txf096lwru 0 49596 2504421 2280872 2026-07-13T05:34:11Z WikiPedant 52628 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:MorganFairchild07.jpg]] → [[File:Morgan Fairchild in 2007.jpg]] expanded file name a bit to improve readability 2504421 wikitext text/x-wiki {{Infobox Cinèma (personalitat) |nom = Morgan Fairchild |imatge = Morgan Fairchild in 2007.jpg |talha imatge = 200px |legenda = Morgan Fairchild, 2007. |nom de naissença = Patsy Ann McClenny |escais= |data de naissença = [[3 de febrièr]] de [[1950]] |luòc de naissença = [[Dallas]], [[Tèxas]] |nacionalitat = {{Estats Units}} |filmes notables= |conjunt= |enfant= |sit = |activitats = [[Actritz]] de [[television]] |recompensas = |imdb =0000392 }} {{ortografia}} '''Morgan Fairchild''' (n. '''Patsy Ann McClenny''' en [[1950]]) es una actritz [[Estats Units d'America|americana]] de [[television]]. == Biografia == Es la filha de la professora Martha Jane Hartt McClenny e a una sòr qu'es tanben actritz nomenada Cathryn Hartt.<ref>[http://www.filmreference.com/film/39/Morgan-Fairchild.html Morgan Fairchild Biography] at filmreference.com</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20161008235528/http://www.genealogymagazine.com/fairchild.html Family Tree of Morgan Fairchild]</ref> Dempuèi mainada la siá maire l'apuntèt en classas d'interpretacion e als 10 ans comencèt a agir en foncions de teatre infantil, en esperlongant la siá trajectòria posteriora amb divèrsas òbras en cafès-teatres. Coma donada coriosa, val dire que la siá primièra experiéncia cinematografica la menèt a tèrme coma dobla de [[Faye Dunaway]] en qualques scènas de ''Bonnie y Clyde'' (1967) d'Arthur Penn. === Inicis en los ans 1970 === En 1968 se graduèt en l'institut Lake Highland de Dallas e après aparéisser coma extra en la pellicula ''A Bullet for Pretty Boy'' (1970), decidiguèt provar astre coma actritz. En 1973 obtenguèt lo ròtle de Jennifer Pace dins ''Search for Tomorrow'', seria que demorèt fins a 1977. A la fin dels ans 70 la siá bèla preséncia se faguèt palpabla amb las siás collaboracions dins de serias televisivas coma ''Kojak'', ''Happy Days'', ''Police Woman'' (protagonizada per [[Angie Dickinson]]), ''Spider-Man'', ''Barnaby Jones'' e la legendària ''Dallas''. Va compaginar aqueles trabalhs amb los sieus primièrs ròtle dins de telefilms coma ''Escapade'' (1978), ''Murder in Music City'' (1979) e ''The Memory of Eva Ryker'' (1980). == Referéncias == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Fairchild, Morgan}} [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença en 1950]] 6ck76obtxdsnhd6l4cw3k11z1wlgtzd 10 55318 2504428 2488545 2026-07-13T08:42:19Z ~2026-39594-19 64362 /* */ 2504428 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox País/formatglobal | títol = {{{nom|{{PAGENAME}} }}} {{#if:{{{nom_local|}}}|<br><div style="padding-top:0.25em;font-weight: normal;display:inline">{{{nom_local}}}</div>}} | imatge1 = <div style="display:grid; grid-template-columns:auto {{#if:{{{bandièra|}}}{{#Property:P41}}{{{ligam_bandièra|}}}|{{#if:{{{blason|}}}{{#Property:P94}}{{{legenda_blason|}}}|50%}}}}; align-items:center; text-align:center;"> <div>{{#if:{{{bandièra|}}}{{#Property:P41}} |[[Fichièr:{{#invoke:Wikidadas | claim | item={{{item|}}} | property=P41 | list=false | value={{{bandièra|}}}}}|bordadura|120x90px]]}} </div> <div>{{#if:{{{blason|}}}{{#Property:P94}} |[[Fichièr:{{#invoke:Wikidadas | claim | item={{{item|}}} | property=P94 | list=false | value={{{blason|}}}}}|75px]]}} </div> <div>{{#if:{{{ligam_bandièra|}}} | {{{ligam_bandièra|}}} | {{#invoke:Wikidadas | claim| property=P163 |qualifier=/P163| list=false |formatting=table |rowformat=[[$0|$1]] | colformat0=sitelink |editicon=false |rowsubformat1={{GetLabelFix|Q14660|lang={{{lang|}}}|linked=no}} }} }}</div> <div>{{#if:{{{ligam_blason|}}} | {{{ligam_blason|}}} | {{#invoke:Wikidadas | claim| property=P237 |qualifier=/P237| list=false |formatting=table |rowformat=[[$0|$1]] | colformat0=sitelink |editicon=false |rowsubformat1={{GetLabelFix|Q331357|lang={{{lang|}}}|linked=no}} }} }}</div></div> | data1 = {{#if:{{{imne_nacional|}}}|<div class="center">[[Imne nacional|Imne]]: {{{imne_nacional}}}</div>{{#if:{{{imne audio|}}}|[[Fichièr:{{{imne audio}}}|140px|center]]}}}} | data2 = {{#if:{{{devisa|}}}|<div class="center">[[Devisa nacionala|Devisa]]: {{{devisa}}}</div>}} | data3 = {{#if:{{{autre_simbòl|}}}{{{tèxte_simbòl|}}} |<div class="center">{{#if:{{{autre_simbòl|}}}{{{tèxte_simbòl_tipe|}}} | '''{{if empty|{{{autre_simbòl_tipe|}}}|{{{tèxte_simbòl_tipe|}}}}}'''<br/>}}<!-- -->{{if empty|{{{autre_simbòl|}}}|{{{tèxte_simbòl|}}}}}</div> }} | data4 = {{#if:{{{imatge_mapa|{{{mapa|}}}}}}| <div class="center">[[Imatge:{{{imatge_mapa|{{{mapa}}}}}}|270px|center|link=|{{{descr_mapa|{{{legenda mapa|Localizacion}}}}}}]]}} {{#if:{{{descr_mapa|{{{legenda mapa|}}}}}}|<br>{{{descr_mapa|{{{legenda mapa|}}}}}}</div>}} | label5 = {{#if:{{{etiqueta_capitala|}}} | {{{etiqueta_capitala}}} | Capitala }}{{#ifeq: {{#ifeq:{{{mai_granda_vila|}}}{{{mai_granda_vila|}}}|capitala |capitala<!-- -->|{{#switch:{{{capitala}}} | [[{{{mai_granda_vila|}}}]] = capitala | {{{mai_granda_vila|}}}= capitala | non capitala }}<!-- -->}}|capitala <!-- (#ifeq:)-->|<!------------------------------------------ capitala = ciutat mai granda ------------------------------------------- --><div class="ib-geografia-text">e ciutat mai granda</div> }} | data5 = {{#if:{{{capitala|}}}|{{{capitala|}}}}}{{#if:{{{latitud|}}}{{{longitud|}}}{{#Property:P625}}|<br/>{{#Invoke:Coordinates|coord|{{#invoke: Wikidadas |claim | property=P625 | formatting=latitude | list=false | value={{{latitud|}}}}}|{{#invoke:Wikidadas | claim| property=P625 | formatting=longitude| list=false| value={{{longitud|}}} }} }} }} | label6 = Ciutat mai granda | data6 = {{#ifeq: {{#ifeq:{{{mai_granda_vila|}}}|capitala |capitala<!-- -->|{{#switch:{{{capitala}}} | [[{{{mai_granda_vila|}}}]] = capitala | {{{mai_granda_vila|}}} = capitala | non capitala }}<!-- -->}}|capitala <!-- (#ifeq:)-->|<!-- non apareis ja res çai-sus --> | {{if empty| {{{mai_granda_vila|}}} }} }} | label7 = [[Lenga oficiala|Lengas oficialas]] | data7 = {{{lengas_oficialas|{{{lengas oficialas|}}}}}} | label8 = {{{etiqueta_lengas_regionalas|<div class="ib-geografia-text">• Lengas reconegudas</div>}}} | data8 = {{{lengas_regionalas|{{{lengas reconegudas|}}}}}} | label9 = <div class="ib-geografia-text">'''{{{etiqueta_grops_etnics|[[Grop etnic|Grops&nbsp;etnics]]}}}''' <!-- -->{{#if:{{{grops_etnics_an|}}}|({{{grops_etnics_an}}}){{{grops_etnics_ref|}}}|{{{grops_etnics_ref|}}}}}</div> | data9 = {{{grops_etnics|}}} | label10 = <div class="ib-geografia-text">'''Religion''' <!-- -->{{#if:{{{religion_an|}}}|({{{religion_an}}}){{{religion_ref|}}}|{{{religion_ref|}}}}}</div> | data10 = {{{religion|}}} | label11 = Gentilici | data11 = {{{gentilici|}}} | label12 = Forma de govèrn | data12 = {{{tipe_govèrn|}}} | label13 = <div class="ib-geografia-text">{{Bes|{{{títols_dirigents|}}}|{{{cap_títol1|}}}|{{{cap_títol2|}}}|{{{cap_títol3|}}}|{{{cap_títol4|}}}}}</div> | data13 = {{Bes|{{{noms_dirigents|}}}|{{{cap1|}}}|{{{cap2|}}}|{{{cap3|}}}|{{{cap4|}}}}} | label14 = [[Independéncia]] | data14 = {{{país_independéncia|}}} | label15 = <div class="ib-geografia-text">Data</div> | data15 = {{{data_independéncia|}}} | label16 = {{{tipe_formacion|}}} | data16 = {{{data_formacion|}}} | label17 = [[Superfícia]] | data17 = {{#if:{{{superfícia_reng|}}}|[[Lista dels païses per superfícia| {{{superfícia_reng}}}{{e}}]]}} | label18 = <div class="ib-geografia-text">• Totala <!-- -->{{#if:{{{superfícia_an|}}}|({{{superfícia_an}}}){{{superfícia_ref|}}}|{{{superfícia_ref|}}}}}</div> | data18 = {{#if:{{{superfícia_totala|}}}|{{formatnum:{{{superfícia_totala}}}}}&nbsp;{{km2}}}} | label19 = <div class="ib-geografia-text">• Aiga <!-- -->{{#if:{{{percentatge_aiga_an|}}}|({{{percentatge_aiga_an}}}){{{percentatge_aiga_ref|}}}|{{{percentatge_aiga_ref|}}}}}</div> | data19 = {{#if:{{formatnum:{{{percentatge_aiga|}}}}}|{{formatnum:{{{percentatge_aiga}}}}}&nbsp;%}} | label20 = [[Populacion]] | data20 = {{#if:{{{populacion_reng|}}}|[[Lista dels païses per populacion|{{{populacion_reng}}}{{e}}]]}} | label21 = <div class="ib-geografia-text">• Totala <!-- -->{{#if:{{{populacion_an|{{{populacion_annada|}}}}}}|({{{populacion_an|{{{populacion_annada}}}}}}){{{populacion_ref|}}}|{{{populacion_ref|}}}}}</div> | data21 = {{#if:{{{populacion_totala|}}}|{{formatnum:{{{populacion_totala}}}}} ab.}} | label22 = <div class="ib-geografia-text">• [[Densitat de populacion|Densitat]]</div> | data22 = {{#if:{{{densitat|}}}|{{{densitat}}} ab./{{km2}}}} | label23 = <div class="ib-geografia-text">'''[[Produch interior brut|PIB]]''' <!-- -->{{#if:{{{PIB_an|{{{PIB_annada|}}}}}}|({{{PIB_an|{{{PIB_annada}}}}}}){{{PIB_ref|}}}|{{{PIB_ref|}}}}}</div> | data23 = {{{PIB|}}} | label24 = <div class="ib-geografia-text">'''[[Deta publica|Deta publica bruta]]''' <!-- -->{{#if:{{{deta_publica_an|{{{deta_publica_annada|}}}}}}|({{{deta_publica_an|{{{deta_publica_annada}}}}}}){{{deta_publica_ref|}}}|{{{deta_publica_ref|}}}}}</div> | data24 = {{{deta_publica|}}} | label25 = <div class="ib-geografia-text">'''[[Indici de desvolopament uman|IDH]]''' <!-- -->{{#if:{{{IDH_an|{{{IDH_annada|}}}}}}|({{{IDH_an|{{{IDH_annada}}}}}}){{{IDH_ref|}}}|{{{IDH_ref|}}}}}</div> | data25 = {{{IDH|}}} | label26 = [[Moneda]] | data26 = {{#invoke:Wikidadas | claim | property=P38 |qualifier=P489 | value={{{moneda|}}} |formatting=internallink |list=false |rowformat= $0 $1 |rowsubformat1= ($1)| rowsubformat2=, $2}} {{#if:{{{còde_moneda|}}}|(<code>{{{còde_moneda}}}</code>)}} | label27 = [[Lista dels indicatius telefonics internacionals per país|Indicatiu telefonic]] | data27 = {{{indicatiu_telefonic|}}} | label28 = [[ISO 3166]] | data28 = {{{còde_país|}}} | label29 = [[Fus orari]] | data29 = {{{fus_orari|}}} | label30 = [[Domeni de primièr nivèl|Domeni internet]] | data30 = {{{domeni_internet|}}} | label31 = [[Organizacion internacionala|Membre de]] | data31 = {{{organizacions_internacionalas|}}} | nòtas = {{{nòtas|}}} }}</includeonly><noinclude>{{Documentacion}}</noinclude> 536cc3inf57fmzp0ix6259ibz0gu5he 2504431 2504428 2026-07-13T10:31:51Z ~2026-39392-93 64364 Apondi del fus orari d'estiu 2504431 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infotaula | títol = {{{nom|{{PAGENAME}}}}} | sostítol1 = {{{nom_local|}}} | imatge1 = <div style="display:grid; grid-template-columns:auto {{#if:{{{bandièra|}}}{{#Property:P41}}{{{ligam_bandièra|}}}|{{#if:{{{blason|}}}{{#Property:P94}}{{{legenda_blason|}}}|50%}}}}; align-items:center; text-align:center;"> <div>{{#if:{{{bandièra|}}}{{#Property:P41}} |[[Fichièr:{{#invoke:Wikidadas | claim | item={{{item|}}} | property=P41 | list=false | value={{{bandièra|}}}}}|bordadura|120x90px]]}} </div> <div>{{#if:{{{blason|}}}{{#Property:P94}} |[[Fichièr:{{#invoke:Wikidadas | claim | item={{{item|}}} | property=P94 | list=false | value={{{blason|}}}}}|75px]]}} </div> <div>{{#if:{{{ligam_bandièra|}}} | {{{ligam_bandièra|}}} | {{#invoke:Wikidadas | claim| property=P163 |qualifier=/P163| list=false |formatting=table |rowformat=[[$0|$1]] | colformat0=sitelink |editicon=false |rowsubformat1={{GetLabelFix|Q14660|lang={{{lang|}}}|linked=no}} }} }}</div> <div>{{#if:{{{ligam_blason|}}} | {{{ligam_blason|}}} | {{#invoke:Wikidadas | claim| property=P237 |qualifier=/P237| list=false |formatting=table |rowformat=[[$0|$1]] | colformat0=sitelink |editicon=false |rowsubformat1={{GetLabelFix|Q331357|lang={{{lang|}}}|linked=no}} }} }}</div></div> | data1 = {{#if:{{{imne_nacional|}}}|<div class="center">[[Imne nacional|Imne]]: {{{imne_nacional}}}</div>{{#if:{{{imne audio|}}}|[[Fichièr:{{{imne audio}}}|140px|center]]}}}} | data2 = {{#if:{{{devisa|}}}|<div class="center">[[Devisa nacionala|Devisa]]: {{{devisa}}}</div>}} | data3 = {{#if:{{{autre_simbòl|}}}{{{tèxte_simbòl|}}} |<div class="center">{{#if:{{{autre_simbòl|}}}{{{tèxte_simbòl_tipe|}}} | '''{{if empty|{{{autre_simbòl_tipe|}}}|{{{tèxte_simbòl_tipe|}}}}}'''<br/>}}<!-- -->{{if empty|{{{autre_simbòl|}}}|{{{tèxte_simbòl|}}}}}</div> }} | data4 = {{#if:{{{imatge_mapa|{{{mapa|}}}}}}| <div class="center">[[Imatge:{{{imatge_mapa|{{{mapa}}}}}}|270px|center|link=|{{{descr_mapa|{{{legenda mapa|Localizacion}}}}}}]]}} {{#if:{{{descr_mapa|{{{legenda mapa|}}}}}}|<br>{{{descr_mapa|{{{legenda mapa|}}}}}}</div>}} | label5 = {{#if:{{{etiqueta_capitala|}}} | {{{etiqueta_capitala}}} | Capitala }}{{#ifeq: {{#ifeq:{{{mai_granda_vila|}}}{{{mai_granda_vila|}}}|capitala |capitala<!-- -->|{{#switch:{{{capitala}}} | [[{{{mai_granda_vila|}}}]] = capitala | {{{mai_granda_vila|}}}= capitala | non capitala }}<!-- -->}}|capitala <!-- (#ifeq:)-->|<!------------------------------------------ capitala = ciutat mai granda ------------------------------------------- --><div class="ib-geografia-text">e ciutat mai granda</div> }} | data5 = {{#if:{{{capitala|}}}|{{{capitala|}}}}}{{#if:{{{latitud|}}}{{{longitud|}}}{{#Property:P625}}|<br/>{{#Invoke:Coordinates|coord|{{#invoke: Wikidadas |claim | property=P625 | formatting=latitude | list=false | value={{{latitud|}}}}}|{{#invoke:Wikidadas | claim| property=P625 | formatting=longitude| list=false| value={{{longitud|}}} }} }} }} | label6 = Ciutat mai granda | data6 = {{#ifeq: {{#ifeq:{{{mai_granda_vila|}}}|capitala |capitala<!-- -->|{{#switch:{{{capitala}}} | [[{{{mai_granda_vila|}}}]] = capitala | {{{mai_granda_vila|}}} = capitala | non capitala }}<!-- -->}}|capitala <!-- (#ifeq:)-->|<!-- non apareis ja res çai-sus --> | {{if empty| {{{mai_granda_vila|}}} }} }} | label7 = [[Lenga oficiala|Lengas oficialas]] | data7 = {{{lengas_oficialas|{{{lengas oficialas|}}}}}} | label8 = {{{etiqueta_lengas_regionalas|<div class="ib-geografia-text">• Lengas reconegudas</div>}}} | data8 = {{{lengas_regionalas|{{{lengas reconegudas|}}}}}} | label9 = <div class="ib-geografia-text">'''{{{etiqueta_grops_etnics|[[Grop etnic|Grops&nbsp;etnics]]}}}''' <!-- -->{{#if:{{{grops_etnics_an|}}}|({{{grops_etnics_an}}}){{{grops_etnics_ref|}}}|{{{grops_etnics_ref|}}}}}</div> | data9 = {{{grops_etnics|}}} | label10 = <div class="ib-geografia-text">'''Religion''' <!-- -->{{#if:{{{religion_an|}}}|({{{religion_an}}}){{{religion_ref|}}}|{{{religion_ref|}}}}}</div> | data10 = {{{religion|}}} | label11 = Gentilici | data11 = {{{gentilici|}}} | label12 = Forma de govèrn | data12 = {{{tipe_govèrn|}}} | label13 = <div class="ib-geografia-text">{{Bes|{{{títols_dirigents|}}}|{{{cap_títol1|}}}|{{{cap_títol2|}}}|{{{cap_títol3|}}}|{{{cap_títol4|}}}}}</div> | data13 = {{Bes|{{{noms_dirigents|}}}|{{{cap1|}}}|{{{cap2|}}}|{{{cap3|}}}|{{{cap4|}}}}} | label14 = [[Independéncia]] | data14 = {{{país_independéncia|}}} | label15 = <div class="ib-geografia-text">Data</div> | data15 = {{{data_independéncia|}}} | label16 = {{{tipe_formacion|}}} | data16 = {{{data_formacion|}}} | label17 = [[Superfícia]] | data17 = {{#if:{{{superfícia_reng|}}}|[[Lista dels païses per superfícia| {{{superfícia_reng}}}{{e}}]]}} | label18 = <div class="ib-geografia-text">• Totala <!-- -->{{#if:{{{superfícia_an|}}}|({{{superfícia_an}}}){{{superfícia_ref|}}}|{{{superfícia_ref|}}}}}</div> | data18 = {{#if:{{{superfícia_totala|}}}|{{formatnum:{{{superfícia_totala}}}}}&nbsp;{{km2}}}} | label19 = <div class="ib-geografia-text">• Aiga <!-- -->{{#if:{{{percentatge_aiga_an|}}}|({{{percentatge_aiga_an}}}){{{percentatge_aiga_ref|}}}|{{{percentatge_aiga_ref|}}}}}</div> | data19 = {{#if:{{formatnum:{{{percentatge_aiga|}}}}}|{{formatnum:{{{percentatge_aiga}}}}}&nbsp;%}} | label20 = [[Populacion]] | data20 = {{#if:{{{populacion_reng|}}}|[[Lista dels païses per populacion|{{{populacion_reng}}}{{e}}]]}} | label21 = <div class="ib-geografia-text">• Totala <!-- -->{{#if:{{{populacion_an|{{{populacion_annada|}}}}}}|({{{populacion_an|{{{populacion_annada}}}}}}){{{populacion_ref|}}}|{{{populacion_ref|}}}}}</div> | data21 = {{#if:{{{populacion_totala|}}}|{{formatnum:{{{populacion_totala}}}}} ab.}} | label22 = <div class="ib-geografia-text">• [[Densitat de populacion|Densitat]]</div> | data22 = {{#if:{{{densitat|}}}|{{{densitat}}} ab./{{km2}}}} | label23 = <div class="ib-geografia-text">'''[[Produch interior brut|PIB]]''' <!-- -->{{#if:{{{PIB_an|{{{PIB_annada|}}}}}}|({{{PIB_an|{{{PIB_annada}}}}}}){{{PIB_ref|}}}|{{{PIB_ref|}}}}}</div> | data23 = {{{PIB|}}} | label24 = <div class="ib-geografia-text">'''[[Deta publica|Deta publica bruta]]''' <!-- -->{{#if:{{{deta_publica_an|{{{deta_publica_annada|}}}}}}|({{{deta_publica_an|{{{deta_publica_annada}}}}}}){{{deta_publica_ref|}}}|{{{deta_publica_ref|}}}}}</div> | data24 = {{{deta_publica|}}} | label25 = <div class="ib-geografia-text">'''[[Indici de desvolopament uman|IDH]]''' <!-- -->{{#if:{{{IDH_an|{{{IDH_annada|}}}}}}|({{{IDH_an|{{{IDH_annada}}}}}}){{{IDH_ref|}}}|{{{IDH_ref|}}}}}</div> | data25 = {{{IDH|}}} | label26 = [[Moneda]] | data26 = {{#invoke:Wikidadas | claim | property=P38 |qualifier=P489 | value={{{moneda|}}} |formatting=internallink |list=false |rowformat= $0 $1 |rowsubformat1= ($1)| rowsubformat2=, $2}} {{#if:{{{còde_moneda|}}}|(<code>{{{còde_moneda}}}</code>)}} | label27 = [[Lista dels indicatius telefonics internacionals per país|Indicatiu telefonic]] | data27 = {{{indicatiu_telefonic|}}} | label28 = [[ISO 3166]] | data28 = {{{còde_país|}}} | label29 = {{Bes | [[Fus orari]] | {{#if:{{{diferéncia_fus_orari|}}}|{{Non-negreta|• Estiu}} ([[Ora d'estiu|DST]])}} }} | data29 = {{Bes | {{{fus_orari|}}} | {{{diferéncia_fus_orari|}}} }} | label30 = [[Domeni de primièr nivèl|Domeni internet]] | data30 = {{{domeni_internet|}}} | label31 = [[Organizacion internacionala|Membre de]] | data31 = {{{organizacions_internacionalas|}}} | data85 = {{{nòtas|}}} | data85estil = text-align:left; }}</includeonly><noinclude>{{Documentacion}}</noinclude> tnhbo9zsfjgzo9dzrdwzie6ml90vduq 2504433 2504431 2026-07-13T10:44:12Z ~2026-39392-93 64364 2504433 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Infotaula/styles.css"/> {{Infotaula | classa-basica = infobox geografia vcard | títol = {{{nom|{{PAGENAME}}}}} | sostítol1 = {{{nom_local|}}} | sostítolestil = border-top: transparent; font-size: 16.5px; line-height: 1.3em | imatge1 = <div style="display:grid; grid-template-columns:auto {{#if:{{{bandièra|}}}{{#Property:P41}}{{{ligam_bandièra|}}}|{{#if:{{{blason|}}}{{#Property:P94}}{{{legenda_blason|}}}|50%}}}}; align-items:center; text-align:center;"> <div>{{#if:{{{bandièra|}}}{{#Property:P41}} |[[Fichièr:{{#invoke:Wikidadas | claim | item={{{item|}}} | property=P41 | list=false | value={{{bandièra|}}}}}|bordadura|120x90px]]}} </div> <div>{{#if:{{{blason|}}}{{#Property:P94}} |[[Fichièr:{{#invoke:Wikidadas | claim | item={{{item|}}} | property=P94 | list=false | value={{{blason|}}}}}|75px]]}} </div> <div>{{#if:{{{ligam_bandièra|}}} | {{{ligam_bandièra|}}} | {{#invoke:Wikidadas | claim| property=P163 |qualifier=/P163| list=false |formatting=table |rowformat=[[$0|$1]] | colformat0=sitelink |editicon=false |rowsubformat1={{GetLabelFix|Q14660|lang={{{lang|}}}|linked=no}} }} }}</div> <div>{{#if:{{{ligam_blason|}}} | {{{ligam_blason|}}} | {{#invoke:Wikidadas | claim| property=P237 |qualifier=/P237| list=false |formatting=table |rowformat=[[$0|$1]] | colformat0=sitelink |editicon=false |rowsubformat1={{GetLabelFix|Q331357|lang={{{lang|}}}|linked=no}} }} }}</div></div> | data1 = {{#if:{{{imne_nacional|}}}|<div class="center">[[Imne nacional|Imne]]: {{{imne_nacional}}}</div>{{#if:{{{imne audio|}}}|[[Fichièr:{{{imne audio}}}|140px|center]]}}}} | data2 = {{#if:{{{devisa|}}}|<div class="center">[[Devisa nacionala|Devisa]]: {{{devisa}}}</div>}} | data3 = {{#if:{{{autre_simbòl|}}}{{{tèxte_simbòl|}}} |<div class="center">{{#if:{{{autre_simbòl|}}}{{{tèxte_simbòl_tipe|}}} | '''{{if empty|{{{autre_simbòl_tipe|}}}|{{{tèxte_simbòl_tipe|}}}}}'''<br/>}}<!-- -->{{if empty|{{{autre_simbòl|}}}|{{{tèxte_simbòl|}}}}}</div> }} | data4 = {{#if:{{{imatge_mapa|{{{mapa|}}}}}}| <div class="center">[[Imatge:{{{imatge_mapa|{{{mapa}}}}}}|270px|center|link=|{{{descr_mapa|{{{legenda mapa|Localizacion}}}}}}]]}} {{#if:{{{descr_mapa|{{{legenda mapa|}}}}}}|<br>{{{descr_mapa|{{{legenda mapa|}}}}}}</div>}} | label5 = {{#if:{{{etiqueta_capitala|}}} | {{{etiqueta_capitala}}} | Capitala }}{{#ifeq: {{#ifeq:{{{mai_granda_vila|}}}{{{mai_granda_vila|}}}|capitala |capitala<!-- -->|{{#switch:{{{capitala}}} | [[{{{mai_granda_vila|}}}]] = capitala | {{{mai_granda_vila|}}}= capitala | non capitala }}<!-- -->}}|capitala <!-- (#ifeq:)-->|<!------------------------------------------ capitala = ciutat mai granda ------------------------------------------- --><div class="ib-geografia-text">e ciutat mai granda</div> }} | data5 = {{#if:{{{capitala|}}}|{{{capitala|}}}}}{{#if:{{{latitud|}}}{{{longitud|}}}{{#Property:P625}}|<br/>{{#Invoke:Coordinates|coord|{{#invoke: Wikidadas |claim | property=P625 | formatting=latitude | list=false | value={{{latitud|}}}}}|{{#invoke:Wikidadas | claim| property=P625 | formatting=longitude| list=false| value={{{longitud|}}} }} }} }} | label6 = Ciutat mai granda | data6 = {{#ifeq: {{#ifeq:{{{mai_granda_vila|}}}|capitala |capitala<!-- -->|{{#switch:{{{capitala}}} | [[{{{mai_granda_vila|}}}]] = capitala | {{{mai_granda_vila|}}} = capitala | non capitala }}<!-- -->}}|capitala <!-- (#ifeq:)-->|<!-- non apareis ja res çai-sus --> | {{if empty| {{{mai_granda_vila|}}} }} }} | label7 = [[Lenga oficiala|Lengas oficialas]] | data7 = {{{lengas_oficialas|{{{lengas oficialas|}}}}}} | label8 = {{{etiqueta_lengas_regionalas|<div class="ib-geografia-text">• Lengas reconegudas</div>}}} | data8 = {{{lengas_regionalas|{{{lengas reconegudas|}}}}}} | label9 = <div class="ib-geografia-text">'''{{{etiqueta_grops_etnics|[[Grop etnic|Grops&nbsp;etnics]]}}}''' <!-- -->{{#if:{{{grops_etnics_an|}}}|({{{grops_etnics_an}}}){{{grops_etnics_ref|}}}|{{{grops_etnics_ref|}}}}}</div> | data9 = {{{grops_etnics|}}} | label10 = <div class="ib-geografia-text">'''Religion''' <!-- -->{{#if:{{{religion_an|}}}|({{{religion_an}}}){{{religion_ref|}}}|{{{religion_ref|}}}}}</div> | data10 = {{{religion|}}} | label11 = Gentilici | data11 = {{{gentilici|}}} | label12 = Forma de govèrn | data12 = {{{tipe_govèrn|}}} | label13 = <div class="ib-geografia-text">{{Bes|{{{títols_dirigents|}}}|{{{cap_títol1|}}}|{{{cap_títol2|}}}|{{{cap_títol3|}}}|{{{cap_títol4|}}}}}</div> | data13 = {{Bes|{{{noms_dirigents|}}}|{{{cap1|}}}|{{{cap2|}}}|{{{cap3|}}}|{{{cap4|}}}}} | label14 = [[Independéncia]] | data14 = {{{país_independéncia|}}} | label15 = <div class="ib-geografia-text">Data</div> | data15 = {{{data_independéncia|}}} | label16 = {{{tipe_formacion|}}} | data16 = {{{data_formacion|}}} | label17 = [[Superfícia]] | data17 = {{#if:{{{superfícia_reng|}}}|[[Lista dels païses per superfícia| {{{superfícia_reng}}}{{e}}]]}} | label18 = <div class="ib-geografia-text">• Totala <!-- -->{{#if:{{{superfícia_an|}}}|({{{superfícia_an}}}){{{superfícia_ref|}}}|{{{superfícia_ref|}}}}}</div> | data18 = {{#if:{{{superfícia_totala|}}}|{{formatnum:{{{superfícia_totala}}}}}&nbsp;{{km2}}}} | label19 = <div class="ib-geografia-text">• Aiga <!-- -->{{#if:{{{percentatge_aiga_an|}}}|({{{percentatge_aiga_an}}}){{{percentatge_aiga_ref|}}}|{{{percentatge_aiga_ref|}}}}}</div> | data19 = {{#if:{{formatnum:{{{percentatge_aiga|}}}}}|{{formatnum:{{{percentatge_aiga}}}}}&nbsp;%}} | label20 = [[Populacion]] | data20 = {{#if:{{{populacion_reng|}}}|[[Lista dels païses per populacion|{{{populacion_reng}}}{{e}}]]}} | label21 = <div class="ib-geografia-text">• Totala <!-- -->{{#if:{{{populacion_an|{{{populacion_annada|}}}}}}|({{{populacion_an|{{{populacion_annada}}}}}}){{{populacion_ref|}}}|{{{populacion_ref|}}}}}</div> | data21 = {{#if:{{{populacion_totala|}}}|{{formatnum:{{{populacion_totala}}}}} ab.}} | label22 = <div class="ib-geografia-text">• [[Densitat de populacion|Densitat]]</div> | data22 = {{#if:{{{densitat|}}}|{{{densitat}}} ab./{{km2}}}} | label23 = <div class="ib-geografia-text">'''[[Produch interior brut|PIB]]''' <!-- -->{{#if:{{{PIB_an|{{{PIB_annada|}}}}}}|({{{PIB_an|{{{PIB_annada}}}}}}){{{PIB_ref|}}}|{{{PIB_ref|}}}}}</div> | data23 = {{{PIB|}}} | label24 = <div class="ib-geografia-text">'''[[Deta publica|Deta publica bruta]]''' <!-- -->{{#if:{{{deta_publica_an|{{{deta_publica_annada|}}}}}}|({{{deta_publica_an|{{{deta_publica_annada}}}}}}){{{deta_publica_ref|}}}|{{{deta_publica_ref|}}}}}</div> | data24 = {{{deta_publica|}}} | label25 = <div class="ib-geografia-text">'''[[Indici de desvolopament uman|IDH]]''' <!-- -->{{#if:{{{IDH_an|{{{IDH_annada|}}}}}}|({{{IDH_an|{{{IDH_annada}}}}}}){{{IDH_ref|}}}|{{{IDH_ref|}}}}}</div> | data25 = {{{IDH|}}} | label26 = [[Moneda]] | data26 = {{#invoke:Wikidadas | claim | property=P38 |qualifier=P489 | value={{{moneda|}}} |formatting=internallink |list=false |rowformat= $0 $1 |rowsubformat1= ($1)| rowsubformat2=, $2}} {{#if:{{{còde_moneda|}}}|(<code>{{{còde_moneda}}}</code>)}} | label27 = [[Lista dels indicatius telefonics internacionals per país|Indicatiu telefonic]] | data27 = {{{indicatiu_telefonic|}}} | label28 = [[ISO 3166]] | data28 = {{{còde_país|}}} | label29 = {{Bes | [[Fus orari]] | {{#if:{{{diferéncia_fus_orari|}}}|{{Non-negreta|• Estiu}} ([[Ora d'estiu|DST]])}} }} | data29 = {{Bes | {{{fus_orari|}}} | {{{diferéncia_fus_orari|}}} }} | label30 = [[Domeni de primièr nivèl|Domeni internet]] | data30 = {{{domeni_internet|}}} | label31 = [[Organizacion internacionala|Membre de]] | data31 = {{{organizacions_internacionalas|}}} | data85 = {{{nòtas|}}} | data85estil = text-align:left; }}</includeonly><noinclude>{{Documentacion}}</noinclude> masx9pqyn4x3zs3okzj92klshblup2s 2504434 2504433 2026-07-13T10:58:31Z ~2026-39392-93 64364 2504434 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Infotaula/styles.css"/> {{Infotaula | classa-basica = infobox geografia vcard | títol = {{{nom|{{PAGENAME}}}}} | sostítol1 = {{{nom_local|}}} | sostítolestil = border-top: transparent; font-size: 16.5px; line-height: 1.3em | imatge1 = <div style="display:grid; grid-template-columns:auto {{#if:{{{bandièra|}}}{{#Property:P41}}{{{ligam_bandièra|}}}|{{#if:{{{blason|}}}{{#Property:P94}}{{{legenda_blason|}}}|50%}}}}; align-items:center; text-align:center;"> <div>{{#if:{{{bandièra|}}}{{#Property:P41}} |[[Fichièr:{{#invoke:Wikidadas | claim | item={{{item|}}} | property=P41 | list=false | value={{{bandièra|}}}}}|bordadura|120x90px]]}} </div> <div>{{#if:{{{blason|}}}{{#Property:P94}} |[[Fichièr:{{#invoke:Wikidadas | claim | item={{{item|}}} | property=P94 | list=false | value={{{blason|}}}}}|75px]]}} </div> <div>{{#if:{{{ligam_bandièra|}}} | {{{ligam_bandièra|}}} | {{#invoke:Wikidadas | claim| property=P163 |qualifier=/P163| list=false |formatting=table |rowformat=[[$0|$1]] | colformat0=sitelink |editicon=false |rowsubformat1={{GetLabelFix|Q14660|lang={{{lang|}}}|linked=no}} }} }}</div> <div>{{#if:{{{ligam_blason|}}} | {{{ligam_blason|}}} | {{#invoke:Wikidadas | claim| property=P237 |qualifier=/P237| list=false |formatting=table |rowformat=[[$0|$1]] | colformat0=sitelink |editicon=false |rowsubformat1={{GetLabelFix|Q331357|lang={{{lang|}}}|linked=no}} }} }}</div></div> | data1 = {{#if:{{{imne_nacional|}}}|<div class="center">[[Imne nacional|Imne]]: {{{imne_nacional}}}</div>{{#if:{{{imne audio|}}}|[[Fichièr:{{{imne audio}}}|140px|center]]}}}} | data2 = {{#if:{{{devisa|}}}|<div class="center">[[Devisa nacionala|Devisa]]: {{{devisa}}}</div>}} | data3 = {{#if:{{{autre_simbòl|}}}{{{tèxte_simbòl|}}} |<div class="center">{{#if:{{{autre_simbòl|}}}{{{tèxte_simbòl_tipe|}}} | '''{{if empty|{{{autre_simbòl_tipe|}}}|{{{tèxte_simbòl_tipe|}}}}}'''<br/>}}<!-- -->{{if empty|{{{autre_simbòl|}}}|{{{tèxte_simbòl|}}}}}</div> }} | data4 = {{#if:{{{imatge_mapa|{{{mapa|}}}}}}| <div class="center">[[Imatge:{{{imatge_mapa|{{{mapa}}}}}}|270px|center|link=|{{{descr_mapa|{{{legenda mapa|Localizacion}}}}}}]]}} {{#if:{{{descr_mapa|{{{legenda mapa|}}}}}}|<br>{{{descr_mapa|{{{legenda mapa|}}}}}}</div>}} | label5 = {{#if:{{{etiqueta_capitala|}}} | {{{etiqueta_capitala}}} | Capitala }}{{#ifeq: {{#ifeq:{{{mai_granda_vila|}}}{{{mai_granda_vila|}}}|capitala |capitala<!-- -->|{{#switch:{{{capitala}}} | [[{{{mai_granda_vila|}}}]] = capitala | {{{mai_granda_vila|}}}= capitala | non capitala }}<!-- -->}}|capitala <!-- (#ifeq:)-->|<!------------------------------------------ capitala = ciutat mai granda ------------------------------------------- --><div class="ib-geografia-text">e ciutat mai granda</div> }} | data5 = {{#if:{{{capitala|}}}|{{{capitala|}}}}}{{#if:{{{latitud|}}}{{{longitud|}}}{{#Property:P625}}|<br/>{{#Invoke:Coordinates|coord|{{#invoke: Wikidadas |claim | property=P625 | formatting=latitude | list=false | value={{{latitud|}}}}}|{{#invoke:Wikidadas | claim| property=P625 | formatting=longitude| list=false| value={{{longitud|}}} }} }} }} | label6 = Ciutat mai granda | data6 = {{#ifeq: {{#ifeq:{{{mai_granda_vila|}}}|capitala |capitala<!-- -->|{{#switch:{{{capitala}}} | [[{{{mai_granda_vila|}}}]] = capitala | {{{mai_granda_vila|}}} = capitala | non capitala }}<!-- -->}}|capitala <!-- (#ifeq:)-->|<!-- non apareis ja res çai-sus --> | {{if empty| {{{mai_granda_vila|}}} }} }} | label7 = [[Lenga oficiala|Lengas oficialas]] | data7 = {{{lengas_oficialas|{{{lengas oficialas|}}}}}} | label8 = {{{etiqueta_lengas_regionalas|<div class="ib-geografia-text">• Lengas reconegudas</div>}}} | data8 = {{{lengas_regionalas|{{{lengas reconegudas|}}}}}} | label9 = <div class="ib-geografia-text">'''{{{etiqueta_grops_etnics|[[Grop etnic|Grops&nbsp;etnics]]}}}''' <!-- -->{{#if:{{{grops_etnics_an|}}}|({{{grops_etnics_an}}}){{{grops_etnics_ref|}}}|{{{grops_etnics_ref|}}}}}</div> | data9 = {{{grops_etnics|}}} | label10 = <div class="ib-geografia-text">'''Religion''' <!-- -->{{#if:{{{religion_an|}}}|({{{religion_an}}}){{{religion_ref|}}}|{{{religion_ref|}}}}}</div> | data10 = {{{religion|}}} | label11 = Gentilici | data11 = {{{gentilici|}}} | label12 = Forma de govèrn | data12 = {{{tipe_govèrn|}}} | label13 = <div class="ib-geografia-text">{{Bes|{{{títols_dirigents|}}}|{{{cap_títol1|}}}|{{{cap_títol2|}}}|{{{cap_títol3|}}}|{{{cap_títol4|}}}}}</div> | data13 = {{Bes|{{{noms_dirigents|}}}|{{{cap1|}}}|{{{cap2|}}}|{{{cap3|}}}|{{{cap4|}}}}} | label14 = [[Independéncia]] | data14 = {{{país_independéncia|}}} | label15 = <div class="ib-geografia-text">Data</div> | data15 = {{{data_independéncia|}}} | label16 = {{{tipe_formacion|}}} | data16 = {{{data_formacion|}}} | label17 = [[Superfícia]] | data17 = {{#if:{{{superfícia_reng|}}}|[[Lista dels païses per superfícia| {{{superfícia_reng}}}{{e}}]]}} | label18 = <div class="ib-geografia-text">• Totala <!-- -->{{#if:{{{superfícia_an|}}}|({{{superfícia_an}}}){{{superfícia_ref|}}}|{{{superfícia_ref|}}}}}</div> | data18 = {{#if:{{{superfícia_totala|}}}|{{formatnum:{{{superfícia_totala}}}}}&nbsp;{{km2}}}} | label19 = <div class="ib-geografia-text">• Aiga <!-- -->{{#if:{{{percentatge_aiga_an|}}}|({{{percentatge_aiga_an}}}){{{percentatge_aiga_ref|}}}|{{{percentatge_aiga_ref|}}}}}</div> | data19 = {{#if:{{formatnum:{{{percentatge_aiga|}}}}}|{{formatnum:{{{percentatge_aiga}}}}}&nbsp;%}} | label20 = [[Populacion]] | data20 = {{#if:{{{populacion_reng|}}}|[[Lista dels païses per populacion|{{{populacion_reng}}}{{e}}]]}} | label21 = <div class="ib-geografia-text">• Totala <!-- -->{{#if:{{{populacion_an|{{{populacion_annada|}}}}}}|({{{populacion_an|{{{populacion_annada}}}}}}){{{populacion_ref|}}}|{{{populacion_ref|}}}}}</div> | data21 = {{#if:{{{populacion_totala|}}}|{{formatnum:{{{populacion_totala}}}}} ab.}} | label22 = <div class="ib-geografia-text">• [[Densitat de populacion|Densitat]]</div> | data22 = {{#if:{{{densitat|}}}|{{{densitat}}} ab./{{km2}}}} | label23 = <div class="ib-geografia-text">'''[[Produch interior brut|PIB]]''' <!-- -->{{#if:{{{PIB_an|{{{PIB_annada|}}}}}}|({{{PIB_an|{{{PIB_annada}}}}}}){{{PIB_ref|}}}|{{{PIB_ref|}}}}}</div> | data23 = {{{PIB|}}} | label24 = <div class="ib-geografia-text">'''[[Deta publica|Deta publica bruta]]''' <!-- -->{{#if:{{{deta_publica_an|{{{deta_publica_annada|}}}}}}|({{{deta_publica_an|{{{deta_publica_annada}}}}}}){{{deta_publica_ref|}}}|{{{deta_publica_ref|}}}}}</div> | data24 = {{{deta_publica|}}} | label25 = <div class="ib-geografia-text">'''[[Indici de desvolopament uman|IDH]]''' <!-- -->{{#if:{{{IDH_an|{{{IDH_annada|}}}}}}|({{{IDH_an|{{{IDH_annada}}}}}}){{{IDH_ref|}}}|{{{IDH_ref|}}}}}</div> | data25 = {{{IDH|}}} | label26 = [[Moneda]] | data26 = {{#invoke:Wikidadas | claim | property=P38 |qualifier=P489 | value={{{moneda|}}} |formatting=internallink |list=false |rowformat= $0 $1 |rowsubformat1= ($1)| rowsubformat2=, $2}} {{#if:{{{còde_moneda|}}}|(<code>{{{còde_moneda}}}</code>)}} | label27 = [[Lista dels indicatius telefonics internacionals per país|Indicatiu telefonic]] | data27 = {{{indicatiu_telefonic|}}} | label28 = [[ISO 3166]] | data28 = {{{còde_país|}}} | label29 = {{Bes | [[Fus orari]] | {{#if:{{{diferéncia_fus_orari|}}}|{{Non-negreta|• Estiu}} ([[Ora d'estiu|DST]])}} }} | data29 = {{Bes | {{{fus_orari|}}} | {{{diferéncia_fus_orari|}}} }} | label30 = [[Domeni de primièr nivèl|Domeni internet]] | data30 = {{{domeni_internet|}}} | label31 = [[Organizacion internacionala|Membre de]] | data31 = {{{organizacions_internacionalas|}}} | data85 = <div style="text-align:left">{{{nòtas|}}}</div> }}</includeonly><noinclude>{{Documentacion}}</noinclude> 0z5xd3hyh6dk1q70p9ybdlmluu9d070 0 55713 2504430 2423555 2026-07-13T09:15:28Z Alaric 506 44932 2504430 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox vila occitana d'Aran | nom=Bossòst | escut=Escut_de_Bossòst.svg | nom2= | cp=25550 | ine=2505950006 | terçon=[[Quate Lòcs]] | cònsol=[[Montse de Burgos Barbé]] ([[Vesins e vesies de Bossòst|VVB]]) | mandat=2023-2027 | latitud=42.7853 | longitud=0.6921 | alt mej=924 | alt mini= | alt maxi= | gentilici= | km²=28,17 | sens= {{popes25|059}} | data-sens={{popes25|0}} | dens={{ #expr: ({{popes25|059}}/28.17) round 2 }} |imatge=Localització de Bossost respecte de la Vall d'Aran.svg |panorama=Bossost_village.jpg|lengeda_panorama=Bossòst, Val d'Aran. }} '''Bossòst''' ei ua vila [[Occitània|occitana]] e [[municipi]] dera [[Val d'Aran]], en eth terçon de [[Quate Lòcs]]. Situat a 710 m d'altitud e ena riba esquèrra de [[Garona]], comptave {{popes25|059}} abitants en {{popes25|0}}. D'interès ei era glèisa romanica d'Era Assompcion de Maria, deth sègle XII. [[Imatge:Europe2005 bossost-eglise.jpg|thumb|250px|Glèisa d'era Assompcion de Maria de Bossòst.]] {{entpopcat}} == Geografia == Aucupe un terrenh accidentat pes contrafòrts dera sèrra que separe era Val d'Aran dera val de [[Luishon]], en es quaus s'encastren, en tot sauvar un desnivèu de 1200&nbsp;m, es [[afluent]]s dera Garona pera quèrra (arrisses de Peira-ròia, Casteràs, de Marra, de Casteths), e pera sèrra de Montlude, er arriu de Margalida pera dreta. Era vegetacion naturau (bòsqui de [[avet]], de hèsqui e, as solanes, de roure de huelha grana) aucupe era major part deth tèrme. Era explotacion forestau e era ramaderia son es bases economiques tradicionaus. Eth 1980 i auie 351 a conreades, mès des 80% prats, e la rèste [[milhòc]], farratge e truhes. I a vacum e ovin. Es mines de blenda de Margalida non son espletades actuauments. I a dus ressèqui, ua planta elaboradora de productes leitèrs e ua centrau electrica. Era proximitat deth balneari de [[Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] convertic era vila en lòc d'ostiuatge dempús deth començament deth s XX; actuauments ei eth tresau centre toristic dera Val d'Aran. Era vila, ar arribatge esquèr de [[Garona]], ei plaçada ath pè deth castèth de Bossòst o era Castèra, fortificacion medievau arroïada. Siguec un centre mercadèr deth baish Aran e eth caplòc deth terçon o alcaldia de Bossòst. Era glèisa parroquiau dera Assompcion, romanica, ei deth s XII; a planta rectangulara, damb tres naus e tres absides. ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [bu'sɔst]. Eras fòrmas ancianas que son ''Belsost'' en 1130, 1265, 1313, ''Bolsost'' en 1194, etc. Era evolucion es de ''Bels-'' a ''Boss-'', en passant, sia per ''Bols-'', assimilat (''Bols-'' > ''Boss-''), sia per [beŭs-], simplificat. Que cau partir de ''Belsosto'', qui conten eth basc ''beltz'' « negre », varianta de l'aquitan ''belex'' e de l'ibèr ''beles''. Era nocion « negre » qu'ei excellenta per Bossòst, enviroat de grans bòsques d'avets e de pins negres. Eth segond element es pas tant aisit a trobar. Probablament ''-osto'' qu'ei un sufixe toponimic basc, quitament se non se pòt escartar ''osto'' « huèlha ». Que i autes exemples en Gasconha : ''Ansòst'', 7 km ath nòrd de [[Rabastens de Bigòrra]], [[Uròst]], près de [[Morlans]], [[Gasòst]] e, considerats com noms celtics, [[Biost]], [[Arbiost]] [remarcar eth vocalisme]. En Catalonha, que i a tanben [[Olost]] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III p. 99-100, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=III&pagina=99&columna=b&linia=1&terme=BOSSOST</ref>. == Demografia == Era poblacion ei de {{popes25|059}} abitants ({{popes25|0}}). {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolucion demografica ![[1900]] !! [[1930]] !! [[1950]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1986]] !! [[2004]] !! [[2025]] |- | align=center|756|| align=center|897|| align=center|1063|| align=center|687|| align=center|727|| align=center|784 || align=center|1015|| align=center|1189 |} ==Istòria== ===Conses (Alcaldes)=== {{ElegitDebuta |insee=|Títol= Lista des alcaldes de Bossòst}} |- | align="left"| [[2023]] || 2027 ||align="center"| Montse de Burgos Barbé || VVB |- | align="left"| [[2015]] || 2023 ||align="center"| Amador Marqués Atés || UA |- | align="left"| [[2003]] || 2015 ||align="center"| Francisco Rodríguez Miranda || Independent puish UA-PSC |- | align="left"| [[1991]] || 2003 ||align="center"| Felip Delseny Caubet || Independent puish CDA |- | align="left"| [[1983]] || 1991 ||align="center"| Hipolito Cruces Socasau || Independent |- | align="left"| [[1979]] || 1983 ||align="center"| Francisco Berdie Peremarti || Independent {{ElegitFin}} ===Eleccions=== Eleccions de 2015: [[File:Bossòst Còssos 2015.svg|thumb|right|120px|Bossòst 2015<br/>UA:7 CDA:2]]L'ajuntament a 9 còssos. {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 159 | 25,69 % | 2 |- | [[Unitat d'Aran]] | 447 | 72,21 % | 7 |} Eleccions de 2011: {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Regidors |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 265 | 42,74 % | 4 |- | [[Unitat d'Aran]] | 338 | 54,52 % | 5 |} == Simbèls == '''Blasonament:''' D’argent, un Fènix, de sable, neishent dera Immortalitat. D’azur, bordadura siglada damb era devisa, en sable: “PULVERE SURGAM CANDIDA PURE ECCE. BOSSÒST”. Timbrat damb corona dubèrta deth sègle xiv des reis d’Aragon.<ref>Angel Claveria Aner, "Es escuts deth Terçon de Quate Lòcs", ''Miscellanèa en aumenatge a Melquíades Calzado de Castro “Damb eth còr Aranés”''. Vielha: Institut d’Estudis Aranesi, 2010</ref> {| align=center cellspacing=5 cellpadding=2 |- | align=center|[[Imatge:Escut_Aranés_de_Bossòst.svg|100px]] | align=center|[[Imatge:Banèra de Bossòst (Val d'Aran, Catalonha, Espanha).svg|100px]] |- | align=center|Escut ancian | align=center|Banèra |} == Ligams extèrnes == * [http://www.bossost.es Siti oficiau deth municipi] * [http://www.idescat.cat/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&V1=25059 Ficha estatistica IDESCAT] == Referéncies == <references/> {{Municipi aranés}} {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Municipi aranés]] 2bve0j0lspnc8o40tbz1tc6gqto69xx 0 57286 2504403 1781082 2026-07-12T18:26:41Z Alaric 506 44932 2504403 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Fichièr:Sitges.jpg|300px|thumb|right|Sitges, Catalonha, Espanha]] '''Sitges''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Garraf]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} Sitges, vila catalana situada a 40 km al sud de [[Barcelona]], longtemps demorèt enclavada. Encerclada pels serrats e la mar, es uèi accessibla per l'autoestrada dempuèi [[Barcelona]] mas, fòrça longtemps, solas una rota pichona en bòrd de mar e una rota traversant las montanhas per [[Sant Pere de Ribes]] permetián de la rejónher. Cosmopolita, dobèrta e gaujosa, la vila es fòrça presada. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} [[Categoria:Quartièr ròse]] [[Categoria:Estacion balneària catalana]] ckmguvijn4glfi48lwiy1cp65yrtsdm 0 74284 2504429 2217130 2026-07-13T09:07:14Z JackyM59 60827 Photograph updated 2504429 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna=Lallaing | nomcomuna2=Lallaing | imatge= Mairie de Lallaing et ancienne entrée du château 02.jpg | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Marpent (Nord).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Douai|Douai]] | canton=[[Canton de Douai-Nord|Douai-Nord]] | insee =59327 | sitweb= | cp =59167 | cònsol =Thierry Dancoine | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =Lallinois (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.16916666667 |latitud=50.3908333333 | alt mini =16 | alt mej = | alt maxi =30 | km² =5.99 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} La geografia explica las originas del p&ograve;ble La localizacion de Lallaing en bordure de la [[Scarpe]] a determinat las si&aacute;s originas, lo sieu desvolopament e marca encara la si&aacute; vida. Las circonst&agrave;ncias fisicas an impausat un remodelage per l'&ograve;me per drainer, assainir e permetre la si&aacute; ponduda en cultura. Originellement, En aquela [[plana]] f&ograve;r&ccedil;a humide, s&ograve;la una pichona part dels terrens en bordure de scarpe &egrave;ra a pauc pr&egrave;s shuta e d&eacute;gag&eacute;e (reven a l'ora d'ara al lu&ograve;c es los sieus environs immediats). {{Original|fr}} La géographie explique les origines du village L'emplacement de Lallaing en bordure de la [[Scarpe]] a déterminé ses origines, son développement et marque encore sa vie. Les circonstances physiques ont imposé un remodelage par l'homme pour drainer, assainir et permettre sa mise en culture. Originellement, dans cette [[plaine]] très humide, seule une petite partie des terrains en bordure de scarpe était à peu près sèche et dégagée (elle correspond actuellement à la place est ses environs immédiats). ==Istòria== {{Apertium|fr}} Es sus aquela part de t&egrave;rra barra #que s'es installat, a una data f&ograve;r&ccedil;a alunhada, una comunitat #que, en [[1365]], data del primi&egrave;r d&eacute;nombrement conegut, amassava ja 60 &laquo; fu&ograve;cs &raquo; si&aacute; 250 personas aperaqu&iacute;. Mas aquela situacion al b&ograve;rd d'una [[riu]], quand l'abs&eacute;ncia de [[exped&iacute;s]] impausava lo recors a la via d'aiga, a f&ograve;r&ccedil;a rapidament #&egrave;sser considerada coma estrategica perque lo riu servissi&aacute; de fronti&egrave;ra entre las possessions de la [[Comtat de Flandre|Flandre]] e aquelas del [[Comtat d'Enaut|Enaut]]. Dempu&egrave;i [[1184]], existissi&aacute; un cast&egrave;l f&eacute;odal sus una motte naturala partiellement condicionada de 50 ares, doncas que &ccedil;&ograve; [[comte d'Enaut]] i i avi&aacute; mes una f&ograve;rta garnison. Es sens dobte pauc abans aquela data #que s'i &egrave;ra installat a Lallaing una familha de [[senhor]]s venguda de [[Forest-sus-Marca]], en la region Lilloise, las Forest, #que #prene de contunh lo nom de Lalaing quand se #desligar de lo sieu lu&ograve;c d'origina. En [[1285]], [[Jacques Bretel]] cita Simon e Simars de '''Lalaing''' entre los convidats del comte de [[Chiny]], venguts al tournoi de [[Chauvency-lo-Cast&egrave;l]], en companhi&aacute; de las [[Hondschoote]], [[Linha (familha)|Linha]], [[Haussy]], [[Montigny]] e dels fils dels comtes d'Enaut e [[Flandres]]… {{Original|fr}} C'est sur cette partie de terre ferme que s'est installé, à une date très reculée, une communauté qui, en [[1365]], date du premier dénombrement connu, rassemblait déjà 60 « feux » soit 250 personnes environ. Mais cette situation au bord d'une [[rivière]], lorsque l'absence de [[route]] imposait le recours à la voie d'eau, a très vite été considérée comme stratégique car la rivière servait de frontière entre les possessions de la [[Comté de Flandre|Flandre]] et celles du [[Comté de Hainaut|Hainaut]]. Dès [[1184]], il existait un château féodal sur une motte naturelle partiellement aménagée de 50 ares, puisque le [[comte de Hainaut]] y avait placé une forte garnison. C'est sans doute peu avant cette date que s'était installée à Lallaing une famille de [[seigneur]]s venus de [[Forest-sur-Marque]], dans la région Lilloise, les Forest, qui prirent ensuite le nom de Lalaing quand ils se détachèrent de leur lieu d'origine. En [[1285]], [[Jacques Bretel]] cite Simon et Simars de '''Lalaing''' parmi les invités du comte de [[Chiny]], venus au tournoi de [[Chauvency-le-Château]], en compagnie des [[Hondschoote]], [[Ligne (famille)|Ligne]], [[Haussy]], [[Montigny]] et des fils des comtes de Hainaut et [[Flandres]]… ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=59327 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Thierry Dancoine|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=59327 |1793=1218 |1800=1108 |1806=1217 |1821=1389 |1831=1559 |1836=1612 |1841=1692 |1846=1837 |1851=1831 |1856=1911 |1861=1991 |1866=2081 |1872=2099 |1876=2072 |1881=2063 |1886=2025 |1891=2001 |1896=2059 |1901=2217 |1906=2328 |1911=2712 |1921=2576 |1926=3683 |1931=3632 |1936=3540 |1946=3937 |1954=4658 |1962=7631 |1968=8795 |1975=8399 |1982=8174 |1990=8001 |1999=6999 |2004= |2005= |2006=6538 |2007=6533 |2008=6527 |2009=6521 |cassini=18413 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =59327 }} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] hm9y6zbtinhu7802vhd9v09vulf2d0a 0 79864 2504400 2503468 2026-07-12T18:10:57Z Alaric 506 44932 populacions 2504400 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Garraf''' (en catalan: ''el Garraf'', tanben nomenat ''Penedès Marítim''<ref>{{Ref-web|url=http://www.apibcn.com/revistas/14/20.pdf|títol=Així som: L'Alt Penedès}}</ref> o ''Marina del Penedès''<ref>{{Ref-web|url=https://web.archive.org/web/20120219110129/http://hemeroteca.lafura.cat/pdf-split/1137/fura-1137-pg-010.pdf |títol=Què en fem, del Penedès |nom=Ramon |cognòm=Arnabat}}</ref>) es una comarca de [[Catalonha]], eissida de la divison comarcala del [[Penedés]] original en 1936. Lo capluòc es [[Vilanova i la Geltrú]]. Es frontalièra amb l'[[Alt Penedès]] al nòrd; amb lo [[Baix Llobregat|Bas Lhobregat]] a l'èst; amb lo [[Baix Penedès|Bas Penedés]] a l'oèst e amb la [[Mediterranèa]] al sud. == Geografia == Lo nom Garraf designa tres realitats diferentas, que cal pas confondre. Garraf es abans tot lo nom d'un massís montanhós, situat entre Penedès e la mar. Garraf es tanben lo nom de la comarca. Fin finala Garraf es el nom d'un vilatge situat al fons de la calanca del meteis nom, dins lo ''municipi'' de [[Sitges]]. La gara ferroviari de Garraf se trapa dins aquel luòc. Malgrat sa superfícia pichona, la comarca de Garraf a una certa importància perque inclutz un territòri fòrça poblat. Es l'airal d'influéncia dirècta de [[Vilanova i la Geltrú]]. La comarca de Garraf es economicament fòrça activa. L'agricultura e l'elevatge i son pas gaire importants. Al contrari, l'industria, lo comèrci e los servicis, amai lo torisme, ocupan fòrça monde. == Etimologia == Lo nom ven de l'[[arab]] غراف "garrafa", que vòl dire ''sénia'' o "luòc d'aigas abondantas". ==Lista de las comunas == [[Fichièr:Municipis del Garraf.svg|center|350px]] Las populacions son de 2025. *[[Vilanova i la Geltrú]] (71.641 ab.) *[[Sant Pere de Ribes]] (32.705) *[[Sitges]] (32.609) *[[Cubelles]] (17.673) *[[Canyelles]] (5.505) *[[Olivella]] (4.435) == Referéncias == <references/> [[categoria:comuna de Garraf]] 3ys21uwkj0y1ctwkxujh1mbyjrlsagb 0 79877 2504401 2420217 2026-07-12T18:18:56Z Alaric 506 44932 precisions 2504401 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Vilanova i la Geltrú''' es la capitala de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Garraf]], situada dins la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Patrimòni == * Biblioteca Museu Víctor Balaguer ==Cultura == Festival de las musicas del monde a Vilanova i la Geltrú: nòvas creacions artisticas que s’inspiran de la tradicion. == Personas ligadas a la vila == * Aitana Bonmatí i Conca, fotbolaira * Sergi López i Ayats, actor * Isaac Gàlvez López, ciclista * [[Francesc Macià i Llussà]], politician * Leonora Milà i Romeu, pianista * Joaquim Mir i Trinxet, pintor == Embessonatges == * [[Vila-real]], {{Espanha}}, [[País Valencian]] * [[Matanzas]], {{Cuba}} * [[Merinhac]], {{Occitània}}<ref>[https://web.archive.org/web/20091026153135/http://www.afccre.org/fr/annuaire_jumelles.asp Annuaire des villes jumelées]</ref> == Articles connèxes == * [[Comarcas de Catalonha]] == Nòtas e referéncias == <References/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} hmc8zelax5pa2joj6615ozqua5473qu 0 79879 2504406 2024265 2026-07-12T18:34:43Z Alaric 506 44932 2504406 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Olivella''' es una comuna (''[[municipi]]'') de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]], situada dins la [[Comarcas de Catalonha|Comarca]] de [[Garraf]] de la [[Generalitat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Luòcs e Monuments == * [[Palau Novella|Monestèri Bodista d'Olivella]] e lo musèu dels monges budistas "Sakya Tashi Ling".<ref>{{ca}}Museus i Centres de Patrimoni Cultural a Catalunya, 2010, ed: Departament de Cultura de la Generalitat de Catalunya, Barcelona,p. 89 ISBN84-393-5437-1</ref> == Veire tanben == === Articles connèxes === * [[comarcas de Catalonha]] == Nòtas e referéncias == <References/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} t555z0uit5sugqkzxkgpx2s25ovsv0x 0 79880 2504402 1791989 2026-07-12T18:22:42Z Alaric 506 44932 2504402 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Pere de Ribes''' es una comuna (''Municipi'') de la [[Província d'Espanha]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]], en [[Catalonha]], dins la [[Comarcas de Catalonha|Comarca]] de [[Garraf]]. {{entpopcat}} == Geografia == Sant Pere de Ribes es situada dins la partida Sud del massís del [[Garraf]], que representa lo sud extrèm de la serrada costièra dins une region ont lo relief es plan e forma una depression de sediments quaternaris amb una seria de puèges e costièras que forman lo paisatge. == Istòria == Sant Pere de Ribes possedís los rèstas d'un castèl del sègle XII que foguèt bastit pel trobador Guillem de Ribes. Guillem de Ribes (nascut en 1140) èra un senhor catalan seigneur e trobador e castelhan de Sant Pere de Ribes. Èra un compositor conegut per sa poesia lirica, mas ges d'òbras nos venguèron. A causa de la cançon de Pèire d'Alvernhe, benlèu foguèt executada pels gents d'Eleanor, la filha d'[[Enric II d'Anglatèrra]] e nòbia d'Anfós VIII de Castelha, en [[Gasconha]] sul camin ont tornèron cap a Castelha en 1173, Guillem es un dels dotze trobadors contemporanèus satirics. == Luòcs e monuments == * Castèl del sègle XII ont viviá Guillem de Ribes == Veire tanben == === Articles connèxes === * [[comarcas de Catalonha]] == Nòtas e referéncias == <References/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} ob30ao0a2my4v1ff4fhp67tljmkpmnn 0 79881 2504405 1925411 2026-07-12T18:31:53Z Alaric 506 44932 2504405 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Image:Urbanització les Palmeres (Canyelles).jpg|300px|thumb|right|Sitges, Catalonha, Espanha]] '''Canyelles''' es una comuna [[Catalonha|catalana]] de la província de [[Barcelona (província)|Barcelona]], en [[Catalonha]], dins la [[Comarcas de Catalonha|Comarca]] de [[Garraf]]. {{entpopcat}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[comarcas de Catalonha]] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} ngyetnsvohzuno2x0ka4ltjhavbdcrn 0 79882 2504404 1883281 2026-07-12T18:29:47Z Alaric 506 44932 2504404 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Cubelles''', es una comuna (''Municipi'') de la [[Província d'Espanha]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]], en [[Catalonha]], dins la [[Comarcas de Catalonha|Comarca]] de [[Garraf]]. {{entpopcat}} == Geografia == === Accès === Comuna situada sus [[Mediterranèa]], amb un accès par l'[[AP C-32]] e C-31. Cubelles es desservida pal tren de banlèga religat à Barcelona (viatge de 45 minutas) cada mièg ora. === Lo riu Foix === Lo dèlta del riu mediterranèu ''Foix'' se trapa a Cubelles, e va cap a la Mediterranèa. Pasmens, lo riu es sovent sec dempuèi la construccion de la restanca de [[Castellet i la Gornal]]. L'embocadura del permetèt la formacion d'un espaci de tèrras paludencas d'aiga doça, apreciada pel torisme e a lo plaser dels abitants. Las aigadas de 1994 separèron lo corrent en dos braces, formant atal una pichona illa de sabla ligada a la riba per una plana. == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[comarcas de Catalonha]] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} newtltocwec7pgy5qdvbdq94honv2u0 0 80620 2504420 2406262 2026-07-13T04:03:14Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504420 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Cautarés | nom2 = ''Cauterets'' | imatge = Cauterets IMG 9359.JPG | descripcion = L'ostau de comuna. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Cauterets (65).svg | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Bigòrra}} <br/>[[Lavedan]] | departament = {{Hauts Pirenèus}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Argelèrs de Gasòst|Argelèrs de Gasòst]] | canton = Era Vath deths Gaves ([[Canton d'Argelèrs de Gasòst|Argelèrs de Gasòst]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Vaths deths Gaves|CC deths Pirenèus Vaths deths Gaves]] | insee = 65138 | cp = 65110 | cònsol = Jean-Pierre Florence | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 42.89 | longitud = -0.1125 | alt mini = 503 | alt mej = | alt maxi = 3298 | km² = 156.84 | gentilici = |}} [[Fichièr:Vallée de Cauterets.JPG|thumb|left|200px|Vath]] [[Fichièr:Thermes de César (Cauterets).JPG|thumb|left|200px|Tèrmes de Cesar]] [[Fichièr:Église Notre-Dame de_Cauterets.JPG|thumb|left|200px|Glèisa de Nosta Dauna]] [[Fichièr:Ancienne gare ferroviaire de Cauterets.JPG|thumb|left|200px|Anciana gara ferroviària, uei vienguda gara rotèra]] '''Cautarés'''<ref>font:''Archives départementales de Midi-Pyrénées''</ref>{{bdtopoc|5408}}<ref>https://dicodoc.eu/oc/diccionaris?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=cauterets&q2=&submit=Cercar</ref> o '''Cauterés'''<ref>http://toponimiaoc.webs.com/65hautspirenus.htm</ref> (''Cauterets'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Bigòrra]], en [[Lavedan]], ena arribèra de Sent Savin, situada dens eth [[departament francés|departament]] deths [[Hauts Pirenèus]] e era [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 65138.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [kawta'rés] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : ''Caldarez'', cap a 1060, 1077-1078, 1094, ''vallem Caldarensem'', en latin, en 1083-1094 e en 1317, ''in valle Caldarea'', en latin, en 1094-1118, ''de Cautereis'', en latin, en 1168, ''Cautares'' en 1285, ''De Cauteresio'', en latin, en 1342, ''De Cautaresio'', en latin, en 1379, ''Cauteres'' en 1429, ''Cauterez'' en 1614, ''Cauterés'' en 1790, ''Cauterez'' en 1790<ref name = glb>Michel Grosclaude et Jean-François Le Nail, ''Dictionnaire toponymique des communes des Hautes-Pyrénées intégrant les travaux de Jacques Boisgontier'', Conseil Général des Hautes-Pyrénées, 2000 https://www.archivesenligne65.fr/article.php?laref=821&titre=cauterets</ref>. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Cautarés'' que vien deth latin ''caldaria'', « estuba », dab eth sufixe ''-ellum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 156, a ''Caudiès''</ref>. Segon [[Ernèst Negre|Negre]] e R. Aymard, eth nom d'origina de ''Cautarés'' èra probablament ''caldaria'', « banhs d'aiga cauda », puish per era vath, que la nommèn ''*Vallem Caldar-ensem'' (vath de Caldaria). Qu'ei ''*caldarensem'' qui miè a Cautarés<ref name = glb/>. Segon [[Miquèu Grosclaude]], Dauzat, enganat peth ''-ts'' francés, que supausè eth sufixe ''-ellum''; qu'ei ua error. Eth étime latin qu'ei ''caldaria'', « estuba », qui miè a ''cautèra'' en gascon. Qu'i ajustèren eth sufixe adjectivau ''-ensis'' (> ''-és'' en gascon), eth ensemble qu'èra a l'origina l'adjectiu epitèt de ''villa'' o de ''vallis''. [[Jacques Boisgontier|Boisgontier]] que constatava lo ''t'' de ''Cauterets'' ei absurde, quitament en francés; dens aquera lenga, que caleré escríver ''Cauterés''<ref name = glb/>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 65138 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Jean-Pierre Florence |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2006]] |Fin= 2020 |Identitat= Michel Aubry|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat=2006 |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= avant [[1981]] |Fin= |Identitat=Justin Longue |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=65138 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1054 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1786 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=1424 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=1034 |1968=1130 |1975=1065 |1982=1105 |1990=1201 |1999=1305 |2004=1107 |2005= |2006= |2007= |2008= |2009=1118 |cassini=7287 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr65|0}} era populacion èra de {{popfr65|138}} abitants e era densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr65|138}}/156.84) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab era comuna == ==Véder tanben== * [[Comunas deths Hauts Pirenèus]] ==Ligams extèrnes== * [http://www.ville-cauterets.fr/ Sit oficiau] * [http://www.cauterets.com Sit deth Ofici de Torisme] * [http://www.thermesdecauterets.com/ Sit deras tèrmas] * [http://www.esf-cauterets.com Sit dera escòla d'esquí francés] * [https://web.archive.org/web/20110224222515/http://casino-cauterets.com/ Sit deth casino] * [https://web.archive.org/web/20071205172057/http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087&CommuneId=62376 Eth vilatge suu sit der'Institut geografic nacionau] * [http://www.lacsdespyrenees.com/vallee-Cauterets.html Lacs dera vath] * [https://web.archive.org/web/20080509195302/http://www.hautespyreneesphoto.com/Cauterets.htm Cauterèrs - Vinhamala] * [http://www.cestenfrance.net/art/Chalet_Galitzine Chalet Galitzine]. ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas deths Hauts Pirenèus}} [[Categoria:Comuna de Lavedan]] [[Categoria:Comuna de Bigòrra]] [[Categoria:Comuna deths Hauts Pirenèus]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] 5qkztr51h62xsvmsbo415mhw3zsixua 0 114610 2504418 2501459 2026-07-13T03:50:22Z ~2026-39373-96 64359 /* Toponimia */ 2504418 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Vaira e Monton | nomcomuna2= ''Veyre-Monton'' | imatge=Veyre-Monton.JPG | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Veyre-Monton (Puy-de-Dôme).svg | escais=Los Tortaròus | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee = 63455 | cp = 63960 | cònsol = Yves Fafournoux | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = montonaire/-a |alt mej= |longitud= 3.1583 |latitud= 45.6778 | alt mini = 347 | alt maxi = 621 | km² = 12.11 }} '''Vaira e Monton''' (''Veyre-Monton'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Montonaires'' e las ''Montonairas''. Son sobrenommats ''Los Tortaròus''. ==Geografia== Le vialatge se compausa de doas partidas distinctas : *'''Vaira''' : en bas dau puèi de Monton; *'''Monton''' : situat sobre le puèi de Monton, au pè de la Vièrja, dins le centre istoric dau vialatge se pòt veire de maisons ancianas e de pichòtas andronas e charrèiras. Lai trobèm la maison de comuna, una bibliotèca, l'escòla e la glèisa. ==Toponimia== Per luòcs : * '''Vaira''' : ''Vaire, Vayre'' (1260), ''Vaira'' (1303)<ref>[https://web.archive.org/web/20200114173913/https://www.macarel.net/files/parlem/Parlem_2-070.pdf Revista ''Parlem! vai-i qu'as paur! n°70, pagina3, paragraf 1c. Atestat ''Vaira'' en 1303'']</ref>, ''Prope Variam'' (1315), ''Vaire'' (1315), ''Vayre'' (1347-1510) e ''Vaires'' (1789). En [[occitan ancian]] se disiá dejà ''Vaira''<ref>[https://web.archive.org/web/20160305113916/http://elec.enc.sorbonne.fr/montferrand/C1286-1287#CC3.468 Atestat ''Vaira'' dins los Comptes daus Cònsols de Montferrand. (comptes de l'annada 1286–1287]</ref>. Dins le parlar de la comuna se ditz [ˈvejrɔ]<ref name=":0">[[Jules Gilliéron]], [[Edmond Edmont]], ''Matériaux de l'[[Atlas Linguistique de la France]]'', 797-809. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b52509106h/f373.item</ref>. * '''Monton''' : ''Montanico'' (860), ''Monto'' (XIe), ''Montons'' (1031), ''Castrum Montonensis'' (1080), ''Monte'' (1096), ''Montonium'' (1255), ''Castrum Montonü'' (1315). Dins le parlar de la comuna se ditz [ˈmɔ̃tũ]<ref name=":0" /> o [mũⁿˈtbu] <ref>[[Albèrt Dauzat]], Carnets d'enquèsta per la preparacion de ''l'Atlàs Lingüistic de l'Auvèrnha e dau Lemosin'', enquèsta realizada en julhet 1955 dins la comuna. (document inedit).</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63455 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Yves Fafournoux|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63455 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] hsgsyl6to4cdy8jo33pg69zy04ga1qu 2504419 2504418 2026-07-13T03:55:33Z ~2026-39373-96 64359 /* Geografia */ 2504419 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Vaira e Monton | nomcomuna2= ''Veyre-Monton'' | imatge=Veyre-Monton.JPG | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Veyre-Monton (Puy-de-Dôme).svg | escais=Los Tortaròus | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee = 63455 | cp = 63960 | cònsol = Yves Fafournoux | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = montonaire/-a |alt mej= |longitud= 3.1583 |latitud= 45.6778 | alt mini = 347 | alt maxi = 621 | km² = 12.11 }} '''Vaira e Monton''' (''Veyre-Monton'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Montonaires'' e las ''Montonairas''. Son sobrenommats ''Los Tortaròus''. ==Geografia== Le vialatge se compausa de doas partidas distinctas : *'''Vaira''' : en bas dau puèi de Monton; *'''Monton''' : situat sobre le puei de Monton, au pè de la Vièrja, dins le centre istoric dau vialatge se pòt veire de maisons ancianas e de petiòtas charreironas e charrèiras. Lai trobèm la maison de comuna, una bibliotèca, l'escòla e la glèisa. ==Toponimia== Per luòcs : * '''Vaira''' : ''Vaire, Vayre'' (1260), ''Vaira'' (1303)<ref>[https://web.archive.org/web/20200114173913/https://www.macarel.net/files/parlem/Parlem_2-070.pdf Revista ''Parlem! vai-i qu'as paur! n°70, pagina3, paragraf 1c. Atestat ''Vaira'' en 1303'']</ref>, ''Prope Variam'' (1315), ''Vaire'' (1315), ''Vayre'' (1347-1510) e ''Vaires'' (1789). En [[occitan ancian]] se disiá dejà ''Vaira''<ref>[https://web.archive.org/web/20160305113916/http://elec.enc.sorbonne.fr/montferrand/C1286-1287#CC3.468 Atestat ''Vaira'' dins los Comptes daus Cònsols de Montferrand. (comptes de l'annada 1286–1287]</ref>. Dins le parlar de la comuna se ditz [ˈvejrɔ]<ref name=":0">[[Jules Gilliéron]], [[Edmond Edmont]], ''Matériaux de l'[[Atlas Linguistique de la France]]'', 797-809. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b52509106h/f373.item</ref>. * '''Monton''' : ''Montanico'' (860), ''Monto'' (XIe), ''Montons'' (1031), ''Castrum Montonensis'' (1080), ''Monte'' (1096), ''Montonium'' (1255), ''Castrum Montonü'' (1315). Dins le parlar de la comuna se ditz [ˈmɔ̃tũ]<ref name=":0" /> o [mũⁿˈtbu] <ref>[[Albèrt Dauzat]], Carnets d'enquèsta per la preparacion de ''l'Atlàs Lingüistic de l'Auvèrnha e dau Lemosin'', enquèsta realizada en julhet 1955 dins la comuna. (document inedit).</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63455 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Yves Fafournoux|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63455 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] coc365upreqwn580s4oerlopzqfyalg 0 121975 2504407 2481418 2026-07-12T21:02:37Z Alaric 506 44932 lista dels municipis 2504407 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica }} Lo '''Bas Lhobregat''' (en [[Aranés|occitan aranés]]: '''Baish Lhobregat'''; oficialament en catalan: ''Baix Llobregat'') es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]] e de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]]. La capitala es [[Sant Feliu de Llobregat]]. ==Municipis== Las populacions son de [[2025]]. {{capentcat|}} {{entcat|[[Abrera]]|13.227}} {{entcat|[[Begues]]|7.561}} {{entcat|[[Castelldefels]]|70.057}} {{entcat|[[Castellví de Rosanes]]|2.171}} {{entcat|[[Cervelló]]|9.743}} {{entcat|[[Collbató]]|4.828}} {{entcat|[[Corbera de Llobregat]]|16.010}} {{entcat|[[Cornellà de Llobregat]]|92.237}} {{entcat|[[Esparreguera]]|22.665}} {{entcat|[[Esplugues de Llobregat]]|48.221}} {{entcat|[[Gavà]]|48.243}} {{entcat|[[Martorell]]|29.175}} {{entcat|[[Molins de Rei]]|27.300}} {{entcat|[[Olesa de Montserrat]]|24.966}} {{entcat|[[Pallejà]]|12.006}} {{entcat|[[la Palma de Cervelló]]|3.056}} {{entcat|[[el Papiol]]|4.404}} {{entcat|[[el Prat de Llobregat]]|66.338}} {{entcat|[[Sant Andreu de la Barca]]|27.094}} {{entcat|[[Sant Boi de Llobregat]]|85.610}} {{entcat|[[Sant Climent de Llobregat]]|4.187}} {{entcat|[[Sant Esteve Sesrovires]]|8.121}} {{entcat|[[Sant Feliu de Llobregat]]|46.781}} {{entcat|[[Sant Joan Despí]]|35.926}} {{entcat|[[Sant Just Desvern]]|21.037}} {{entcat|[[Sant Vicenç dels Horts]]|28.746}} {{entcat|[[Santa Coloma de Cervelló]]|8.273}} {{entcat|[[Torrelles de Llobregat]]|6.170}} {{entcat|[[Vallirana]]|16.245}} {{entcat|[[Viladecans]]|67.587}} |} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Comarca de Catalonha]] 2myaml52ogn4lcaez8j0778p0navu85 0 153202 2504423 2423738 2026-07-13T08:14:23Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:HMS Ark Royal attack.jpg]] → [[File:Bombs falling astern of HMS Ark Royal A2298.jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]]) 2504423 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[File:Bombs falling astern of HMS Ark Royal A2298.jpg|thumb|right|Explosion d'[[obús]] [[Itàlia|italians]] a l'entorn dau [[pòrta-avions]] [[Reialme Unit|britanic]] ''HMS Ark Royal''.]] La '''batalha dau cap Teulada''' foguèt un combat navau que se debanèt dau 27 au 28 de novembre de [[1939]] durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Opausèt una flòta italiana de 22 [[naviri]]s (2 [[cuirassat]]s, 6 [[crosaire]]s e 22 [[destroièr]]s) a una flòta britanica de 18 unitats (1 [[pòrta-avions]], 1 [[cuirassat]], 2 [[crosaire]]s, 5 [[crosaire]]s leugiers, 1 [[crosaire]]antiaerian, 4 [[destroièr]]s e 4 [[corveta]]s). Tacticament, s'acabèt sensa resultat decisiu car solament un crosaire italian e un destroièr britanic foguèron endomatjats. Estrategicament, leis Italians capitèron d'empachar lo passatge d'un convòi de naviris a destinacion de la basa britanica de [[Malta]]. == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Segonda Guèrra Mondiala]] 1na4u6vnjtiribktcx7tkj9ah50gac3 0 164527 2504435 2252669 2026-07-13T11:02:29Z OrionNimrod 54118 evidentemente mapa de historia falsa, de los tiempos comunistas de Ceausescu, explicacion: https://cdn.imgpile.com/f/c8RPmcn_xl.jpg 2504435 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Imper-Barbar.jpg|vinheta|261x261px| * Violet<span></span>: Volcae, Volcs<span></span>: denominacions d'ont ven «&nbsp;Walh&nbsp;» ("nongerman"), a l'origina de Wales (Galas), Wallon, Welsh, Walha (Galó) e '''Valaquia'''. * Roge<span></span>: las Valaquias mencionadas dins las fonts anterioras al sègle XI o atestadas per la [[toponimia]]. * [[França|Walha]], Valaquia morava, Valaquia interiora, Bogdano-Valaquia, Ongro-Valaquia: denominacions medievalea de las populacions o d'estats romans mai tardius. ]] Lo mot '''Valaquia''' es una denominacion polisemica, que pòt èsser un nom pròpri o un nom comun. == Origina == Lo mot ''Walach'' tira son origina de l'ancian germanic Walh que significa « locutor d'una lenga celtica o latina » e que el meteis vendriá del nom d'un [[Cèltas|pòble celt]]<span></span>: los [[Vòlcs]]. ''Walach'' designava tanben los Cèltas<span></span>: los ''Welsh'' dels Anglosaxons, los ''Walhs'' dels Francs. Lo « W » germanic dona un G : ''Welsh''" donèt « Galas » e ''Walh''<span></span>: « Gàlia », que los letrats roman aprochèron de la Gàlia romana. == Especificitat == Istoricament, cal pas confondre las ''valaquias'' (nom commun) amb las regions istoricas de Romania (noms pròpres). Per qu’un país tradicional o una « ''region etnografica'' » siá una ''valaquia'', cal que siá governada de biais autonòma segon lo ''[[jus valachicum]]'' (« drech valac »)<ref>En Transilvània, per exemple, los jopans « romaneses », ortodòxes, govèrnan las comunautats segon lo ''jus valachicum'' garantit per la carta dels privilègis de 1383 (vejats János Mihályi de l'universitat de Budapèst : ''Máramarosi diplomák a XIV és XV századbol'' (Cartas de Marmacia dels sègles XIV e XV), Sighet, 1900, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;619 et suiv., et Alexandru Filipașcu de l’université de Cluj: ''L’ancienneté des Roumains de Marmatie'' (en francés), ed. del Centre d’estudis e de recercas transilvània de l'Universitat "Ferrand I" de Sibiu, Bibliotheca rerum Transsilvaniae, 1945, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;8 à 33) mas après la revòlta de Bobâlna (la carta es reveocada e los jopans devon causir entre d’un costat la pèrda de lors privilègis e la casuda en servatge, o d’un autre costat lor integracion, per passatge al catolicisme, dins la noblesa ongresa, amb lo títol d’ispán comte).</ref>. Per exemple<span></span>: * pasmens se son nom a una etimologia romanesa e qu'istoricament una partida dels sieus abitants son de soca romanesa, lo País de la Barsa ([[romanés]]<span></span>: Țara Bârsei) es pas una ''valaquia'' que foguèt d'en primièr un fèu de l'[[Cavalièrs Teutonics|òrdre Teutonic]] de 1211 a 1225 ; * del meteis pel país de Călata qu'es una region etnografica [[Ongrés|ongresa]] quitament se compta una importanta populacion romanesa; * al Maramureș, se lo voïvodat de Marmacia es plan una ''valaquia'' (èra governat segon lo ''jus valachicum'' fins al sègle XIV), son successor lo comtat del Maramureș o es pas, que s'agís d'una division administrativa ongresa; * d'entre los tres grands voïvodats poblat de [[Lengas romanicas|lenga romanica]]: la [[Transilvània|Transilviana]], la [[Moldàvia (region)|Moldàvia]] e la [[Principat de Valaquia|Valaquia]] (nom pròpri), lo primièr essent governat segon de leis ongresas e alemandas, e pòt pas èsser qualificat de ''valaquia'', alara que las doas autras pòdon l'èsser. == Definicion == [[Fichièr:Balkans_1265.jpg|esquèrra|vinheta|301x301px|En [[1265]] de ''valaquias'' èran integradas al ''Regnum Bulgarorum et Valachorum'' (blai clar) sul bas-[[Danubi]], una autra èra en [[Tessàlia]] (blau escur).]] [[Fichièr:TransylvaniaEthnography_ro.png|esquèrra|vinheta|250x250px|Las regions etnograficas romanesas en [[Transilvània]] (ròse), Maramureş (blau), Satu Mare (verc), Sălaj, Bihor e Zărand (jaune) e [[Banat]] (violet).]] Uèi lo nom pòt designar doas realitats, l'una [[Geografia|geografica]] actuala (la ''Valaquia'', nom pròpre), l'autre [[Istòria|istorica]] (''valaquia'', nom comun). * La region [[Geografia|geografica]] de [[Valaquia (region)|Valaquia]] de la [[Romania]] actuala (en [[romanés]]<span></span>: ''Țara Românească''), compausada de l'Oltenia e de la Muntenia; * Çò que los [[Istòria|istorians]] nomenan une « romania populara » es a dire una comunautat de [[Lengas romanicas|lenga romanica]] demorada sens cobertura politica [[Empèri Roman|romana]] après la retirada de las regions fàcia als Germans<span></span>: n'i aguèt en [[Mar del Nòrd]] (illa de Walcheren als [[Reialme dels Païses Basses|Païses Basses]]) e la [[Mar Negra]] (país « ''valacs'' », es a dira de lenga romanica) passant per las Ardenas (« ''Wallons'' »), las Vòges d'[[Alsàcia]] (« ''Welche'' ») e lo Jura soïs (« ''Welsches'' »), los Alps bavarencas (« ''Walchenthal'' », « ''Walchengau'' », « ''Walchensee'' »), los [[Carpats]] (« ''Valachie morave'' en [[Moràvia]] chèca, « ''Vlachfölds'' » en [[Ongria]]), los monts Dinarics («''Romanija Planina'' », « ''Vlašina'' », « ''Vlašic'' » en Bosnia ; Stari Vlah en [[Serbia]]) e dins los monts [[Balcans]] (« ''Vlahina'' », « ''Vlashina'' », « ''Vlachoklissoura'' »). Los abitants d'aquelas ''valacquias'' entre eles se nomenavan Romans, [[Romanch|Romancs]], [[Ladin|Ladini]], Armani, Aromani, Cipani, Cinçari, Grãmuşteni, Fãrșeroți, Rãmãni, Rumâni. Aromani e Rumani donèron los mots modèrnes « Aromans » e « Romanés », que remplacèson lo tèrme de Valacs vengut arcaïc. Entre las ''valaquias'' del bacin del bas [[Danubi]] se son, als sègles VII e IX, intercaladas de las ''sklavinies'' eslavas<ref>Jordanès, dans son òbra ''Getica]'' nòta par exemple : „''… Sclavini a civitate nova et sclavino rumunense et lacu qui appellantur Mursianus…''” in : [http://books.google.com/books?id=DLMQAAAAIAAJ&pg=PA51&dq=sclavino+rumunnense&hl=de#PPA51,M1 ''De rebus Geticis''] citant lo manuscrit de Viena; quitament se ''et sclavino rumunense'' es une interpolacion del sègle XI coma foguèt supausat, es pasmens significativa.</ref>. == Estats modèrnes == Uèi, se poiriá considerar coma de ''valaquias'' la [[Romania|Roumania]], que la Constitucion e las leis son promulgadas per de representants eissits en granda majoritat del pòble romanés, e dins una mendre mesura la [[Moldàvia (estat)|Moldàvia]], Estat que la Constitucion e las leis son lo resultat d'una longa seriá de compromeses politics entre la majoritat de lenga romanica (dos tèrces de la populacion) e los colons de lenga eslava sostenguts per la Russia (un tèrç de la populacion). Lo [[Romanés|romanés]] es [[lenga oficiala]] dins los dos païses. Las autras ''valaquias'' son pas mai que de noms geografics o pasmens se de regions etnograficas ont contunhan unas minoritats de lengas romanicas e a vegada sonque unes mots d'origina romanica dins la lenga eslava locala. == Bibliografia == Cartografica<span></span>: * ''Atlas istorico-geografic'' de l'Académie roumaine, Bucarest 1995, {{ISBN|973-27-0500-0}}, * Alexandru Filipașcu, ''Istoria Maramureșului'', Bucarest 1940, 270 p., * Dinu Giurescu, ''Istoria ilustrată a Românilor'', éd. Sport-Turism, Bucarest 1981, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;72-121, * G. I. Brătianu, ''Recherches sur Vicina et Cetatea Albă'', Univ. de Iași, 1935, Florin Constantiniu et al., ''Istoria lumii în date'', éd. Enciclopedică, Bucarest 1971, * Nicolae Iorga, ''Istoria românilor'', Part II, Vol. 2, ''Oameni ai pământului'' (avant l'an 1000), Bucarest, 1936, 352 p. and Vol. 3, ''Ctitorii'', Bucarest, 1937, 358 p., * Thede Kahl, ''Rumänien: Raum und Bevölkerung, Geschichte und Gesichtsbilder, Kultur, Gesellschaft und Politik heute, Wirtschaft, Recht und Verfassung, Historische Regionen'' * Constantin-Mircea Ștefănescu, ''Nouvelles contributions à l’étude de la formation et de l’évolution du delta du Danube'', Paris, Bibliothèque nationale, 1981, * Gheorghe Postică, ''Civilizația veche românească din Moldova, éd. Știința, Chișinău 1995,'' * George Vâlsan: ''Opere Alese'' (dir.: Tiberiu Morariu), éd. științifică, Bucarest 1971. == Nòtas == <references/> ai9eca06meq4w8wfsalj3nkwg032isf 0 168451 2504422 2459149 2026-07-13T05:44:58Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504422 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Line3174_-_Shipping_Containers_at_the_terminal_at_Port_Elizabeth,_New_Jersey_-_NOAA.jpg|vinheta|Contenedors de 40 pès als terminal Port Elizabeth dins lo New Jersey.]] [[Fichièr:Container_ship_loading-700px.jpg|vinheta|[[Pòrtacontenedor|Pòrtacontenedors]] a [[Copenaga]].]] [[Fichièr:Conteneurs1.jpg|vinheta|Estocatge de contenedors de 20 pès dins lo pòrt del Havre, Sèina-Maritima.]] [[Fichièr:Stack_of_containers.JPG|vinheta|Empilament de contenedors, amb unes refrigerats, sus un pòrtacontenedors.]] Dins lo domèni del [[transpòrt]], un '''contenedor''' (var. '''conteneire''', '''conteneder''') (''{{Lang|en|container}} ''en anglés) es un caisson metallic [[Parallelepipède|parallelepipedic]] concebut pel transpòrt de merças per diferents mòdes de transpòrt. Sas dimensions foguèron normalizadas al nivèl internacional. Es dotat a cada caires de pèças de prension permetent de l'arrimar e de lo transbordar d'un veïcul a l'autre. Fa partit de la categoria de las UTI (« unitats de transpòrt intermodal »), coma las caissas mobilas e de semiremòrcas. Permet atal de demesir los temps de [[rompedura de carga]] e de transbordament. Aquestas adaptacions especificas facilitan las operacions de « mesa en bóstia » e de voidatge. Segon la norma [[Organizacion Internacionala de Normalizacion|ISO]] (Organizacion internacionala de normalizacion) etablida en [[1967]], i a tres grandas serias de contenedors que la longor es respectivament de 20 [[Pè (unitat)|pès]], 30 pès (9,14&nbsp;m) e 40&nbsp;pès. Totes los contenedors d'aquestas serias an la mèsme largor, 8&nbsp;pès (243,84&nbsp;cm), çò que permèt lo desvolopament dels naviris [[pòrtacontenedors]], mas aquesta largor sufís pas en general per transportar de front doas [[Paleta de manutencion|paletas]] normalizadasées (1 200&nbsp;mm × 800&nbsp;mm) dins lo sens de lor longor, ni tres dins lo sens de lor largor. Es perque las [[Caissa mobila|caissas mobilas]] (que las dimensions lo permeton) cenguèron un grand vam en Euròpa. Lo devolopament del contenedor es estrechament ligat a aqueste dels escambis internacionals per via maritima, subretot de produchs manufacturats. Las estatisticas de [[Transport intermodal|transpòrt intermodal]] son sovent estimadas en unitats « EVP », o « equivalent vint pès ». Los primièrs cargos 8 500&nbsp;EVP dintrèron en servici al començament de las [[Ans 2000|annadas 2000]] e lors talha e capacitat contunhèron de créisser. Los sièis mai grands (pabalhon de Hong Kong) an una capcitat de 21 413 EVP seguit pel [[CMA CGM Antoine de Saint Exupery]] (pabelhon de França) amb una capacitat de 20 600 EVP. Los màger fabricants de contenedors son doas societats chinesas: CIMC que ten la mitat del mercat mondial amb 1,2&nbsp;milion d'unitats produchas en [[2004]] (contra 70 000&nbsp;en [[1994]]) e Singama. Un contenedor simple de 20 pès costava en [[2007]] unes 1 400&nbsp;èuros, per una durada de vida de {{Nobr|15 ans}}. == Istòria == Levat unas primièras experiéncias que foguèron pas generalizadas<ref>De tecnicas de contenedorizacion foguèron ensejadas abans la Segonda guèrra mondiala als EUA (per exemple un contenedor en 1937 amb le cargo rebastit ''Ideal X'' de la Pan-Atlantic Steamship) per de companhiás ferroviàrias o de transportaires maritims, e tanben en Granda Bretanha, mas aguèron pas succès.</ref>, lo principi del contenedor foguèt inventat en [[1956]] per [[Malcom McLean]], un transportaire rotièr american, que pensava que lo transbordament de merças al pes èra tròp long. Confrontat amb sa societat ''McLean Trucking Co'' a la saturacion dels transpòrts sus la còsta èst dels Estats Units d'America, adapta quatre naviris per transportar des remòrcas de camions per via maritima, en cargant dirèctament lo camion e sa remòrca sus la nau. Fàcia al succès de l'experiéncia, decidís de desolidarizar « la caissa » contenent las merças del chassís de la remòrca, fasent naísser lo « contenedor »<ref>[https://web.archive.org/web/20160917101937/http://www.lomag-man.org/animation/conteneurs/superstructures-legeantdesmers/hommage-a-malcolm-mcLean_inventeurgenialduconteneur_isotc104-2002.pdf Hommage à Malcom McLean]</ref>{{,}}<ref>{{Cite book}} <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;73.</ref>. Son invencion demorèt localizada per l'utilizacion a la còsta èst dels EUA pendent detz ans, puèi passèt l'Atlantic en [[1966]] e coneguèt una creissença fulgurante<ref name="LeMonde20061122">''Le Monde'', {{date|22 novembre 2006}}</ref>. Mas cal esperar la [[Guèrra de Vietnam|guèrra del Vietnam]], qu'obligava l'armada americana a desplaçar de massas importantas de merças d'America cap en Asia, per que la demanda venga pro importanta e que son invencion se generaliza<ref name="Science">Jeffrey Mervis, "The information highway gets physical", ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Science_(revue) Science]'', 6 juin 2014, Vol. 344 n°6188, pp. 1104-1107 </ref>, e quitament lo començament de las [[annadas 1980]] per que l'estandard de McLean siá utilizat a l'escala mondiala. En efièch, lo desvelopament, e l'atot màger, del transpòrt de contenedors es ligat a l'estandardizacion. Doas companhiás, Sea-Land Service, fondada per McLean, e Matson Navigation, establiguèron a partir de las annadas 1960 la lors talhas de contenedors, respectivament 35&nbsp;pès e 24&nbsp;pès. L'American National Standards Institute (ASA) fixèt enseguida las longors a 10, 20, {{Nobr|30 e 40 pès}} per una nautor e una largor de 2,44&nbsp;m. L'[[Organizacion Internacionala de Normalizacion|ISO]] fixèt enseguida d'estandards mondials. Atal, las mesuras sempre foguèron fixadas en [[Pè (unitat)|pès]]. Le comitat ISO TC-104 prenguèt lo relais per definir las dimensions, materials, constrenchas, etc., aplicadas als contenedors, donadas dins las nòrmas ISO 1496-1 (1990) e ISO 668 (1995). Pasmens, las dimensions dels contenedors se trapan incompatiblas amb aquestas dels entrepauses e amb lo biais que los camions son cargats, alara son utilizat pas que pel transpòrt maritima e [[Camin de fèrre|ferroviari]]. De projèctes son en cors, als EUA amb l'ajuda de la'' National Science Foundation ''o dins l'[[Union Europèa|Union europèa]] (projècte ''Modulushca''), per inventar ds contenedors podent s'adaptar tanben al transpòrt rotier e atal favorizar lo transpòrt combinat ralh-rota. Aquestes projèctes son assemblats dins lo ''Physical Internet Initiative'' . == Atots e limitas == * Los atouts son nombroses, çò qu'explica son desvelopament prodigiós après la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]]<span></span>: ** melhora proteccion de la merça – contra las avarias e los panatòris – fasent baissar las primas d'assegurança; ** possibilitats de ligams de pòrta a pòrta sens rompadura de carga de la quita merça; ** rapiditat de transbordament; ** economias suls embalatges, sus la manutencion, l'estocatge ; ** possibilitats d'identificacion e de seguida logistica. * Los punts febles son coneguts<span></span>: ** investiment inicial carestiós a la crompa mas i a de possibilitats de locacion; ** necessitat d'entreten regular (rovilh, pintura, marcatge…) o adobatge (flancs, varrolhatge de las pòrtas, pèças als caires…) ; ** cost dels retorns a vuèg sus unes ligams; ** normalizacion de las dimensions que tend a se destandardizar; ** necessitat, a vegada, de pagar d'entrepresas especializadas per l'empliment, la fumigacion, lo tractament fitosanitari… ; ** dificultats de desdoanament dins de zonas non aderentas a la Convencion Internacionala dels Contenedors; ** duradas d'espera de mesa al cai a vegada longas (o impossible per unas dimensions) dins los pòrts maritims mal o insufisentament equipats. == Talhas e massas actualas == Los estandards donats per l'ISO empachan pas d'autras talhas d'existir, utilizats per unes transportaires. En America del Nòrd, se trpa de longors de 48 e 53&nbsp;pès. Pasmens dins la mai granda majoritat los contenedors an de dimensions exterioras estandardas<span></span>: * longor de 20 pès (6,058&nbsp;m) o 40 pès (12,192&nbsp;m); * largor de 8 pès (2,438&nbsp;m); * nauteur de 8,5 pès (2,591&nbsp;m). Las dimensions interioras son las seguentas: * longor de 20 pès ''dry acier'' (5,905&nbsp;m) o 40 pès (12,04&nbsp;m); * largor de 2,33&nbsp;m; * nautor de 2,38&nbsp;m; * nautor passatge de pòrta 2,30&nbsp;m. Son mai frequents los contenedors ''high cube'' de 9&nbsp;pès (2,743&nbsp;m) o 9,5&nbsp;pès (2,896&nbsp;m) de naut. Le contenedor ''half height'' (4,25&nbsp;pès) prepausa una nautor dos còps mendre, per transportar de cargas pesuca (qu'atengan lo pes maxim autorizat) dins un volum redusit. La massa d'un contenedor varia entre 1,8&nbsp;tona (per un 20&nbsp;pès) a 4,2&nbsp;tonas (per un 40&nbsp;pès ''high cube''). Segon los besonhs de cargaires d'autras dimensions apareguèron. Per exemple : * los ''{{Lang|en|babytainers}}'' de mens de 20', subretot utilizats cap a de païses en via de desvolopament amb equipaments de terminals de manutencion limitats; * lo contenedors ''gigants'' de mai de 60&nbsp;m³ ; sus de grandas linhas transoceanicas cargada e plan equipadas en terminals modèrnes; * lo ''{{Lang|en|pallet-wide}}'' que, beneficiant de l'aparision de materials novèls utilizats per lor encastre permetent de ganhs sus las dimensions interioras e una melhora compatibilitat amb las paletas estandardas. La referéncia estatistica demora lo 20', lo EVP (Equivalent Vint Pès) o, mai sovent, lo TEU (Twenty feet Equivalent Unit) amb las conversions seguentas<span></span>: * Un 20 pès val 1 EVP. * Un > 20 pès e < 40 pès val 1,5 EVP * Un 40 pès val 2 EVP * Un > 40 pès val 2,25 EVP Tara dels contenedors<span></span>: * 2,3 tonas es la tara mejana d'un contenedor de 20 pès * 3,0 tonas es la tara mejana d'un contenedor > 20 pès e < 40 pès * 3,7 tonas es la tara mejana d'un contenedor de 40 pès * 4,7 tonas es la tara mejana d'un contenedor > 40 pès == Tipes == [[Fichièr:Container_lashed.jpg|vinheta|Detalh del sistèma de fixation d'un contenedor.]] Se lo contenedor « de basa » (e mai espandit) demora una simpla bóstia, sovent en [[acièr corten]] sòudat, existís de contenedors especializats: refrigerats, ventilats, desumidificats, amb una sèrva de [[carburant]], per municions, per vestits, sens teulat, plegants, per bestial, per veituras, plans, cistèrnas, etc. Pasmens, partejan lo mèsme sistèma de fixacion, per pèças de caire presentas suls uèit sucs del parallelepipède, e verrolh tornejant fixats suls chassís dels veïculs o las maquinas de manutencion. Se pòt destriar quatre grandas categorias. === Contenedor de basa === [[Fichièr:Inside_of_a_container_3.jpg|vinheta|Interior d'un contenedor.]] Destinat a las merças. * Contenedor claus (''{{Lang|en|closed container}}'', Dry o CTS), contenedor estandard equipat de pòrtes als tèrle utilizat per las merças secas. * Contenedor de teulat dobrissent (''{{Lang|en|open top}}'') mai sovent tendat per empliment vertical sovent de pèças voluminosas o/e indivisiblas. * Contenedor de parets lateralas largament dobrissenta permetent l'evolucion de carris de forcas, amb multiplas variantas, segon lo nombre de costat dobrissents, d'un a quatre. * Contenedor avent lo teulat e un oo dos flanc(s) longitudinal(s) tendat(s), aquestes podent èsser dotat de [[Telièra|telièras]]. * Contenedor ventilat, es a dire transforat per permetre la circulacion de l'aire; utilizat per de fruchs e legums, cafè en sacas… * Contenedor de temperatura contrarotlada amb un grop generator (Conair, CGM…) podent èsser connectat sul sistèma electric del portaire; pòt èsser<span></span>: ** caufat, manten una temperatura minima; ** refrigerat (''{{Lang|en|reefer}}'', ''{{Lang|en|refrigerated}}'' o CTR), per la conservacion dels produchs alimentaris; ** simple isotèrme. * Contenedor amb atmosfèra contrarotlada, per alentir o accelerar lo maduracion dels fruchs o legums. * Contenedor especializat per vestits sus cindres (''{{Lang|en|garmentainer}}'', en anglés la contraccion de ''{{Lang|en|garment}}'' – « vestits » – e ''{{Lang|en|container}}'')<ref>https://web.archive.org/web/20100305075008/http://www.oocl.com/eng/ourservices/containers/containerspecifications/garmentainers.htm</ref>{{,}}<ref>https://web.archive.org/web/20161223122520/http://www.3plnews.com/3pl/db-schenker-logistics-offers-new-solution-for-garments-on-hangers.html</ref>. [[Fichièr:Garments_on_Hangers_in_Container.jpg|vinheta|Vestits sus cindres.]] === Contenedor cistèrna === Cistèrna plaçada dins un encastre utilizada per de produchs liquids, en polvera o gasoses. Los produchs gasoses son transportats jos nauta pression, a l'estat liquid. De contenedors pòdon presentar de riscs d'explosion, subretot pendent de retorns a vuèg se son pas plan netejats. === Contenedor sens embaltge === Contenedor per las merças de granèl (farina, grans…) de cargament/descargament gravitarie o pneumatic. === Contenedor plan e plegable === Tanben nomenat ''{{Lang|en|flattainer}}'', ''{{Lang|en|flat rack}}'' o'' gondola''. Contenedor constituit d'una basa e de doas parets als tèrme amb de telièras su las parets lateralas. Aquò permet lo cambiament de produchs voluminós (tractor per exemple) passant las dimensions en nautor e/o en largor. D'arranjaments especifics pòdon los equipar, per exemple los ''{{Lang|en|coils carrier}}'' amb lors fòssas d'arrimatge pels ròtles siderurgics. Las parets frontalas pòdon èsser rebatables çò que permet l'empilatge pel retorn a vuèg (en dimensions estandard<span></span>: 5 replegats = 1 desplegat). == Verificacions e manutencions == Unes elements demandan a èsser aisidament verificables abans usatge<span></span>: lo bon estat de las parets, de las pèça de caires, la tampadura de las pòrtas, la lisibilitat del marcatge. A l'interior, las parets devon èsser en bon estat, sens tusts indesirables; abséncia d'odors, d'umiditat segon las merças; estanqueïtat; estat dels punts de fixacion. Lo levatge se realiza a partir de las quatre pèças dels caires superiors amb de varrolhs tornejnants que s'i engatjan. Aqueste levatge se pòt realizar per una multitud de maquinas mas que lo punt comun es la preséncia d'un quadre rectangular portant los varrolhs tornejants<span></span>: lo ''{{Lang|en|spreader}}'' (palenc repartidor). Suls cais maritims, de portics, d'elevators de flecha, de gruas mobilas… asseguran los transbordaments e los desplaçaments. Lo carri cavalièr, naut sus patas e fòrça mobil, asseguda l'engarbatge. L'engarbatge pòt èsser realizat sus diferents nivèls (sièis a uèit) e, se cal, de varrolhs tornejants dobles plaçats entre cada contenedor engarbat asseguran la rigiditat de l'ensemble. L'empliment consistís a cargar la merça dins lo contenedor, a l'arrimar, a la repartir per assegurar l'estabilitat. Mai sovent s'utiliza d'entrpresas especializadas que, mal realizat, pòt aver des consequéncias sus la merça, sul quita contenedor, ss las personas, sul constat d'avaria. L'empliment es regís per de règlas de bon sens<span></span>: * planificar l'empliment, per permetre l'equilibratge, la compensacion massa-volum, la gestion del volum; * equilibrar las massas<span></span>: centre de gravetat près del postam e de son centre, massas pesucas al centre e mai près del postam, massas fluidas jos las massas solidas, massas omogenèas repartidas uniformament sul postam; * solidarizar las massas per los empachar de « butar » sus las parets; * plaçar los contenedor vuègs al centre, los dotar d'amortidors; * surcargar pas dins lo cas d'unas merças<span></span>: pòdon conflar segon los climats e provocar la desformacion de las parets e alara lo blocatge dins las cellulas del naviri pòrtacontenedors; * respectar las constrenchas en cas de merças dangierosas. Segon çò qu'es transportat dins un contenedor, o seguent lo tractament que podèt subir (desinfeccion per exemple), los operators encargats de son desempliment pòdon èsser expausat a l'inalacion de poscas o de substéncias quimicas dangirosas, qu'unas son cancerigènas <ref>http://www.inrs.fr/accueil/produits/mediatheque/doc/publications.html?refINRS=FAR%2045 Document INRS. Fiche d'aide au repérage de cancérogène. Réception et déchargement de conteneurs de transport logistique</ref>. == De formulas d'aviament == Segon las operacions d'empliment e desempliment, lo contenedor serà: * un FCL partença - FCL arribada<span></span>: ''{{Lang|en|Full Container Load}}'' ; D'un expeditor A a un destinatari A ; * un FCL-LCL ({{Lang|en|Less than a Container Load}})<span></span>: expeditor A puèi desgropatge a l'arribada cap a diferents destinataris; * un LCL-FCL<span></span>: gropatge a la partença cap a un destinatari; * un LCL-LCL<span></span>: gropatge a la partença e desgropatge a l'arribada. * Un mandadís H/H (''{{Lang|en|House to House}}'') se fa d'ostal a ostal. Pasmens aqueste tèrme es imprecís e sa significacion varia dins lo mond. Es pas sempre menat en terrèstre pel transportaire. * Un mandadís P/P (''{{Lang|en|Pier to Pier}}'') es LCL-LCL entre dos centres de gropatge. La mencion « ''{{Lang|en|member line to stuff and to strip}}'' » pòt precizar los ròtles. * Un mandadís ''{{Lang|en|Door to Door}}'' designa un contenedor portat sul luòc de produccion e desemplit sul luòc de liurason. * Un ''{{Lang|en|Door to Pier}}'' entre lo luòc de produccion e un terminal a cai. * Lo ''{{Lang|en|merchant haulage}}'' fa que l'expeditor (o lo destinatari segon lo cas) se carga del preacaminament e del pòstacaminement en FCL e ne paga los còsts. Se procura un contenedor, l'emplena e lo plaça sul luòc designat per la linha; realiza las mèsmas operacions a l'arribada. * Lo ''{{Lang|en|carrier haulage}}'' es diferent que fa qu'es la companhiá maritima que se carga del pretranspòrt e pòstranspòrt per rota, [[Camin de fèrre|ralh]] o gabarra, alara solas las operacions d'empliment e d'desempliment son a la carga de l'expeditor e del destinatari. == Las mai grossas companhiás == Lo trafec mondial èra 116&nbsp;milions de viatges d'EVP en 2005. {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" |+ Companhiás de transpòrt de contenedors en capacitat EVP ! Companhiá ! Capacitat EVP ! part de mercat ! naviris |- | [[Fichièr:Flag of Denmark.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] Maersk | 3 271 384 | 15,8 % | 626 |- | [[Fichièr:Flag of Italy.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] Mediterranean Shipping Company | 2 996 743 | 14,5 % | 500 |- | [[Fichièr:Flag_of_France.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] CMA CGM | 2 154 575 | 10,4 % | 439 |- | [[Fichièr:Flag of the Republic of China.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] COSCO | 1 683 673 | 8,1 % | 304 |- | [[Fichièr:Flag of the People's Republic of China.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] Evergreen Marine Corporation | 1 000 991 | 4,8 % | 189 |- | [[Fichièr:Flag_of_Germany.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] Hapag-Lloyd | 992 714 | 4,8 % | 173 |- | [[Fichièr:Flag of Hong Kong.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] Orient Overseas Container Line | 573 052 | 2,8 % | 94 |- | [[Fichièr:Flag of the Republic of China.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] Yang Ming Marine Transport | 570 003 | 2,8 % | 99 |- | [[Fichièr:Flag_of_Germany.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] Hamburg Süd | 560 130 | 2,7 % | 107 |- | [[Fichièr:Flag of Japan.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] NYK Line | 529 241 | 2,6 % | 98 |- | [[Fichièr:Flag of Japan.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] Mitsui O.S.K. Lines | 528 550 | 2,6 % | 82 |- | [[Fichièr:Flag of Kuwait.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] United Arab Shipping Company | 510 878 | 2,5 % | 53 |- | [[Fichièr:Flag of Korea (1882-1910).svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] Hyundai Merchant Marine | 478 733 | 2,3 % | 70 |- | [[Fichièr:Flag of Japan.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] K Line | 375 020 | 1,8 % | 64 |- | [[Fichièr:Flag of Korea.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] Pacific International Lines | 365 671 | 1,8 % | 140 |- | [[Fichièr:Flag of Israel.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] Zim Integrated Shipping Services | 293 472 | 1,4 % | 64 |- | [[Fichièr:Flag of Singapore.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] Wan Hai Lines | 225 201 | 1,1 % | 87 |- | [[Fichièr:Flag of Singapore.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] [https://www.x-pressfeeders.com/ X-Press Feeders Group] | 137 906 | 0,7 % | 83 |- | [[Fichièr:Flag of South Korea.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] [https://web.archive.org/web/20180601134944/http://www.ekmtc.com/ KMTC] | 118 765 | 0,6 % | 58 |- | [[Fichièr:Flag of Hong Kong.svg|bordadura|class=noviewer|20x20px]] [http://www.sitc.com/en/ SITC] | 98 950 | 0,5 % | 76 |} == Galariá de contenedors == <gallery> Fichièr:Containers MSC.jpg|Engarbatge de contenedors MSC. Fichièr:King size containers.jpg|Contenedors high cube. Fichièr:Conteneur fixation.JPG|Fixacion de contenedors sus un pòrtacontenedors. Fichièr:Panama Kanal 01 (44).jpg|Passatge del canal de Panamà per un pòrtacontenedors. Fichièr:Kalmar Peinemann reachstacker (1).jpg|Manutencion per tractor lèvacontenedor (reach stacker). Fichièr:SISU Valmet 44011 Straddle carrier p5.JPG|Portic automotor (Carri cavalièr, o cavalièr engarbaire) transportant un contenedor. Fichièr:Containerzug 100 7207.jpg|Tren de vagons pòrtacontenedors. Fichièr:DTTX 724681 20050529 IL Rochelle.jpg|Vagons articulats ''double-stack''. Fichièr:Gefahrguttransport.jpg|Semiremòrca per contenedor de 20 pès. Fichièr:Täysperävaunurekka.jpg|Aqueste tren rotièr, compausat d'un semiremòrca e d'una remòrca, es pas pus reglamentari en Finlàndia. Fichièr:IntermodalContainers Rotterdam.JPG|Empilament de contenedors dins lo pòrt de Rotterdam. Fichièr:Skystacker reach stacker.jpg|Contenedor manipulat per un stacker (en) Fichièr:Grue autoportee.JPG|Grua autoportada metent en plaça un contenedor enterrat a bordilhas d'ostal. Fichièr:Lève conteneur.jpg|Lèvacontenedors dins lo pòrt de Bejaia. </gallery> == Los contenedors coma abitat == Dempuèi [[2006]], en [[Reialme dels Païses Basses|Olanda]], d'artistas aguèron l'idèa d'utilizar de contenedors per amenatjar primièr de talhièrs, puèi de lotjaments d'estudiants. Lor caractèr empilable permetèt  d'arquitèctes de desvelopar lo projècte los empilant sus d'estatges per crear de verias imòbles de ciutats universitàrias. L'avantatge es de segur mens lo cost de retorn, que, per un confòrt egal, los amenatjaments de segond òbra son identics a aquestes d'una construccion de maçonariá, que la rapiditat d'una installacion prefabricada e autoportaira, e tanben lo caractèr rapidament desmontable que permet als promotors de se passar de demandar una autorizacion de construire normala<ref name="tempohousing">{{En}} [http://www.tempohousing.com/ Site hollandais]</ref>. Existís ara de companhiás especializadas dins la transformacion de contenedors en burèls o en ostal d'abitacion.<gallery> Fichièr:Container City.jpg|Container City I Fichièr:Container building.jpg|Abitat collectiu en Catalònha Fichièr:ShippingContainerCottage.jpg|Ostal de vacanças a basa de contenedors Fichièr:Studentenboot Zwolle.jpg|Gabarra amb contenedors d'abitacion a Zwolle </gallery> == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Malcom McLean]], l'inventor del contenedor en 1956 * [[Pòrtacontenedors]] === Bibliografia === * {{En}} Peter F. Zink et Eugene Van Rynbach, chap. XXX « Container Ships », dans Thomas Lamb (dir.), {{SNAME}} * {{En}} Marc Levinson, '' The Box, How the Shipping Container Made the World Smaller and the World Economy Bigger'', Princeton University Press, 2008 === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20180606190059/http://www.containerinfo.net/ Le container - une révolution dans le transport international] sur containerinfo.net * [https://web.archive.org/web/20160313042309/http://revue-du-commerce-international.info/logistique/100-millions-de-conteneurs-2010 100 millions de conteneurs maritimes] sur revue-du-commerce-international.info * [https://web.archive.org/web/20070622161136/http://www.delmas.com/upload/PDF/Guide%20des%20Conteneurs%20FR.pdf Guide d'utilisation des conteneurs] de l'armateur Delmas {{Pdf}} * [https://web.archive.org/web/20190703010655/http://www.ieb.be/Le-container-au-rayon-des-utopies,15002 Le container, au rayon des « utopies réalisables » ?], Gwenaël Breës, « Bruxelles en mouvements », 2013. * {{En}} [http://theweek.com/article/index/252438/the-secret-world-of-cargo-ships The secret world of cargo ships], Rose George, ''The Week'', 10 nov. 2013. d86h7b2wbwsov4g9rd154dxm5kfbyk2 0 176656 2504425 2465270 2026-07-13T08:34:08Z ~2026-39594-19 64362 /* */ 2504425 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Akropolis by Leo von Klenze.jpg|upright=1.9|thumb|Reconstruccion ideala de l'[[Acropòli d'Atenas|Acropòli]] e de l'[[Areopag]] d'Atenas. [[Leo von Klenze]], 1846 ([[Neue Pinakothek]], [[Munic]]).]] La '''polis''' (en [[grèc ancian]]: πόλις «ciutat»<ref>{{Ref-web|títol=Henry George Liddell, Robert Scott, An Intermediate Greek-English Lexicon, πόλις|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0058:entry=po/lis|consulta=2025-01-26}}</ref>) èra dins la [[Grècia antica|Grècia classica]] lo modèl d'estat lo mai espandit, constituida d'una [[ciutat-Estat]] qu'acampa una vila e un territòri campèstre. Los òmes liures èran ciutadans de lor ''polis'' d'origina. == Referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Grècia antica]] huvxwdquoa2ympj6ycbtl3l50b8y5ov 0 197101 2504396 2490123 2026-07-12T15:49:59Z Raymond Trencavel 26125 2504396 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Mobilisation de la CR 47 le 19 décembre 2025.jpg|200px|thumb|right|Recampament lo 19 de decembre de 2025 de la Coordinacion rurala cap a la prefectura d'Òut e Garona, a Agen. Sus l'empont : '''Karine Duc''' (a esquèrra) e José Pérez (a drecha)]] '''Karine Duc''', nascuda a [[Agen]] ([[Guiana]]) en 1985, es una agricultritz e una sindicalista [[Occitans|occitana]] membre de la [[Coordinacion rurala]], que n'es estada designada lo 24 de febrièr de 2023 co-presidenta ambe [[José Pérez]] pel [[Departament d'Òut e Garona|departament d'Òut e Garona]].<ref>Agriculture : José Pérez, nouveau président de la Coordination rurale 47 https://www.sudouest.fr/economie/agriculture/agriculture-jose-perez-nouveau-president-de-la-coordination-rurale-47-14184494.php</ref> <ref>Ce n’est pas un mais deux coprésidents que la CR 47 a élu pour succéder à Pascal Béteille, ce vendredi 24 février https://www.coordinationrurale.fr/nos-cr-locales-actualites/aquitaine-limousin-poitou-charentes/cr-47/la-cr-47-joue-la-parite-et-la-complementarite-pour-sa-nouvelle-presidence/</ref> [[Imatge:Agriculteurs bloquant l'autoroute à Agen, 24 janvier 2024 (2).jpg|200px|thumb|right|Blocatge de l'autorota Tolosa-Bordèu al nivèu d'Agen (aquí : lo 24 de genièr de 2024) pels sòcis de la [[Coordinacion rurala]].]] [[Imatge:CR 47 Monflanquin Occitania.jpg|CR_47_Monflanquin_Occitania|200px|thumb|right|Recampament de la Coordinacion rurala lo 11 de julhet de 2024 sul trajècte del [[Torn de França]] de passatge dins [[Departament d'Òut e Garona|Òut e Garona]]]] Foguèt l'una dels menaires del [[movement dels agricultors de 2024]] en avent en particular, en seguida de las accions de barratge de las rotas iniciadas en [[Occitània]] lo 18 de genièr per [[Jérôme Bayle|Jiròni Baile]], organizat a partir del 22 de genièr lo blocatge de l'autorota Tolosa-Bordèu al nivèl d'[[Agen]] ; puèi menèt lo rambalh cap a la prefectura d'[[Agen]] l'aprèp-miègjorn del 24 de genièr<ref>Ce mercredi 24 janvier, pour le troisième jour de mobilisation des agriculteurs du Lot-et-Garonne, la CR 47 a mené une action de grande ampleur devant la préfecture à Agen https://www.ladepeche.fr/2024/01/25/colere-des-agriculteurs-a-agen-la-prefecture-prise-pour-cible-11718337.php</ref> ; mentre, d'unes sòcis de la [[Coordinacion rurala]] an tanben aqueste meteis jorn de lor pròpia iniciativa perturbat lo restaurant [[McDonald's]]<ref>Attaque d’un Mcdo : Quand les paysans se tirent une balle dans le pied https://www.europe1.fr/emissions/chronique-en-absurdie/attaque-dun-mcdo-quand-les-paysans-se-tirent-une-balle-dans-le-pied-4227014</ref> ; enfin, entre lo 29 e lo 31 de genièr, '''Karine Duc''' participèt al cortègi d'agricultors en tractor organizatz per anar cap a [[París (França)|París]] ([[França]]) dins l'idea d'ensajar de blocar las rotas de la ciutat, o al mens lo Mercat d'Interès Nacional (MIN) de [[Rungis]].<ref>Le convoi d'agriculteurs en route vers Rungis passe la nuit dans le Loir-et-Cher https://www.lefigaro.fr/actualite-france/en-direct-colere-des-agriculteurs-les-blocages-en-ile-de-france-maintenus-en-attendant-de-nouvelles-annonces-du-gouvernement-20240130</ref> ; se lo cortègi de tractors es estat blocat per las fòrças de l'òrdre al nivèl de la comuna de [[Jargeau]] dins lo [[Loiret (departament)|Loiret]], [[Karine Duc]] capitèt ambe una punhada d'activistas d'anar fins a [[París (França)|París]] e quitament de dintrar dins lo MIN de Rungis, ont foguèron aquí còp-sec interpelats per las fòrças de l'òrdre e botats en garda-a-vista.<ref>Agriculteurs : deux des leaders lot-et-garonnais de la contestation interpellés à Rungis https://actu.fr/faits-divers/agriculteurs-deux-des-leaders-lot-et-garonnais-de-la-contestation-interpelles-a-rungis_60642348.html</ref> Lo 11 de julhet de 2024, participa a un recampament pacific de la [[Coordinacion rurala]] sul trajècte del [[Torn de França]] de passatge dins [[Departament d'Òut e Garona|Òut e Garona]].<ref>Pour Karine Duc, coprésidente de la CR 47, "nous serons présents pour une vraie piqûre de rappel". https://www.ladepeche.fr/2024/07/08/tour-de-france-ce-que-la-cr-47-prepare-pour-le-passage-de-grande-boucle-en-lot-et-garonne-12067003.php</ref> <ref>Tour de France 2024 : pourquoi vous n’avez pas vu l’action de la Coordination Rurale du Lot-et-Garonne à la télévision https://www.sudouest.fr/sport/cyclisme/tour-de-france/tour-de-france-2024-pourquoi-vous-n-avez-pas-vu-l-action-de-la-coordination-rurale-du-lot-et-garonne-a-la-television-20527362.php</ref> Lo 22 de julhet de 2025, es estada elegida presidenta de la cambra d'agricultura d'[[Departament d'Òut e Garona|Òlt e Garona]].<ref>Karine Duc, une nouvelle présidente de la chambre d’agriculture du Lot-et-Garonne https://www.ladepeche.fr/2025/07/26/portrait-karine-duc-une-nouvelle-presidente-de-la-chambre-dagriculture-du-lot-et-garonne-pas-la-pour-faire-de-la-politique-12846367.php</ref> ==Vejatz tanben== * [[Coordinacion rurala]] * [[Movement dels agricultors de 2024]] * [[Revòlta agricòla europèa de 2024]] ==Referéncias== {{ORDENA:Duc, Karine}} [[Categoria:Naissença en 1985]] [[Categoria:Politica francesa]] pv4jm2by584asu64xwgckn050zizwzq 2504397 2504396 2026-07-12T15:50:45Z Raymond Trencavel 26125 2504397 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Mobilisation de la CR 47 le 19 décembre 2025.jpg|200px|thumb|right|Recampament lo 19 de decembre de 2025 de la Coordinacion rurala cap a la prefectura d'Òut e Garona, a Agen. Sus l'empont : '''Karine Duc''' (a esquèrra) e José Pérez (a drecha)]] '''Karine Duc''', nascuda a [[Agen]] ([[Guiana]]) en 1985, es una agricultritz e una sindicalista [[Occitans|occitana]] membre de la [[Coordinacion rurala]], que n'es estada designada lo 24 de febrièr de 2023 co-presidenta ambe [[José Pérez]] pel [[Departament d'Òut e Garona|departament d'Òut e Garona]].<ref>Agriculture : José Pérez, nouveau président de la Coordination rurale 47 https://www.sudouest.fr/economie/agriculture/agriculture-jose-perez-nouveau-president-de-la-coordination-rurale-47-14184494.php</ref> <ref>Ce n’est pas un mais deux coprésidents que la CR 47 a élu pour succéder à Pascal Béteille, ce vendredi 24 février https://www.coordinationrurale.fr/nos-cr-locales-actualites/aquitaine-limousin-poitou-charentes/cr-47/la-cr-47-joue-la-parite-et-la-complementarite-pour-sa-nouvelle-presidence/</ref> [[Imatge:Agriculteurs bloquant l'autoroute à Agen, 24 janvier 2024 (2).jpg|200px|thumb|right|Blocatge de l'autorota Tolosa-Bordèu al nivèu d'Agen (aquí : lo 24 de genièr de 2024) pels sòcis de la [[Coordinacion rurala]].]] [[Imatge:CR 47 Monflanquin Occitania.jpg|CR_47_Monflanquin_Occitania|200px|thumb|right|Recampament de la Coordinacion rurala lo 11 de julhet de 2024 sul trajècte del [[Torn de França]] de passatge dins [[Departament d'Òut e Garona|Òut e Garona]]]] Foguèt l'una dels menaires del [[movement dels agricultors de 2024]] en avent en particular, en seguida de las accions de barratge de las rotas iniciadas en [[Occitània]] lo 18 de genièr per [[Jérôme Bayle|Jiròni Baile]], organizat a partir del 22 de genièr lo blocatge de l'autorota Tolosa-Bordèu al nivèl d'[[Agen]] ; puèi menèt lo rambalh cap a la prefectura d'[[Agen]] l'aprèp-miègjorn del 24 de genièr<ref>Ce mercredi 24 janvier, pour le troisième jour de mobilisation des agriculteurs du Lot-et-Garonne, la CR 47 a mené une action de grande ampleur devant la préfecture à Agen https://www.ladepeche.fr/2024/01/25/colere-des-agriculteurs-a-agen-la-prefecture-prise-pour-cible-11718337.php</ref> ; mentre, d'unes sòcis de la [[Coordinacion rurala]] an tanben aqueste meteis jorn de lor pròpia iniciativa perturbat lo restaurant [[McDonald's]]<ref>Attaque d’un Mcdo : Quand les paysans se tirent une balle dans le pied https://www.europe1.fr/emissions/chronique-en-absurdie/attaque-dun-mcdo-quand-les-paysans-se-tirent-une-balle-dans-le-pied-4227014</ref> ; enfin, entre lo 29 e lo 31 de genièr, '''Karine Duc''' participèt al cortègi d'agricultors en tractor organizatz per anar cap a [[París (França)|París]] ([[França]]) dins l'idea d'ensajar de blocar las rotas de la ciutat, o al mens lo Mercat d'Interès Nacional (MIN) de [[Rungis]].<ref>Le convoi d'agriculteurs en route vers Rungis passe la nuit dans le Loir-et-Cher https://www.lefigaro.fr/actualite-france/en-direct-colere-des-agriculteurs-les-blocages-en-ile-de-france-maintenus-en-attendant-de-nouvelles-annonces-du-gouvernement-20240130</ref> ; se lo cortègi de tractors es estat blocat per las fòrças de l'òrdre al nivèl de la comuna de [[Jargeau]] dins lo [[Loiret (departament)|Loiret]], [[Karine Duc]] capitèt ambe una punhada d'activistas d'anar fins a [[París (França)|París]] e quitament de dintrar dins lo MIN de Rungis, ont foguèron aquí còp-sec interpelats per las fòrças de l'òrdre e botats en garda-a-vista.<ref>Agriculteurs : deux des leaders lot-et-garonnais de la contestation interpellés à Rungis https://actu.fr/faits-divers/agriculteurs-deux-des-leaders-lot-et-garonnais-de-la-contestation-interpelles-a-rungis_60642348.html</ref> Lo 11 de julhet de 2024, participa a un recampament pacific de la [[Coordinacion rurala]] sul trajècte del [[Torn de França]] de passatge dins [[Departament d'Òut e Garona|Òut e Garona]].<ref>Pour Karine Duc, coprésidente de la CR 47, "nous serons présents pour une vraie piqûre de rappel". https://www.ladepeche.fr/2024/07/08/tour-de-france-ce-que-la-cr-47-prepare-pour-le-passage-de-grande-boucle-en-lot-et-garonne-12067003.php</ref> <ref>Tour de France 2024 : pourquoi vous n’avez pas vu l’action de la Coordination Rurale du Lot-et-Garonne à la télévision https://www.sudouest.fr/sport/cyclisme/tour-de-france/tour-de-france-2024-pourquoi-vous-n-avez-pas-vu-l-action-de-la-coordination-rurale-du-lot-et-garonne-a-la-television-20527362.php</ref> Lo 22 de julhet de 2025, es estada elegida presidenta de la cambra d'agricultura d'[[Departament d'Òut e Garona|departament d'Òut e Garona]].<ref>Karine Duc, une nouvelle présidente de la chambre d’agriculture du Lot-et-Garonne https://www.ladepeche.fr/2025/07/26/portrait-karine-duc-une-nouvelle-presidente-de-la-chambre-dagriculture-du-lot-et-garonne-pas-la-pour-faire-de-la-politique-12846367.php</ref> ==Vejatz tanben== * [[Coordinacion rurala]] * [[Movement dels agricultors de 2024]] * [[Revòlta agricòla europèa de 2024]] ==Referéncias== {{ORDENA:Duc, Karine}} [[Categoria:Naissença en 1985]] [[Categoria:Politica francesa]] okbro56bcu4psqb3bmam2r74eaxivp8 2504398 2504397 2026-07-12T15:51:12Z Raymond Trencavel 26125 2504398 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Mobilisation de la CR 47 le 19 décembre 2025.jpg|200px|thumb|right|Recampament lo 19 de decembre de 2025 de la Coordinacion rurala cap a la prefectura d'Òut e Garona, a Agen. Sus l'empont : '''Karine Duc''' (a esquèrra) e José Pérez (a drecha)]] '''Karine Duc''', nascuda a [[Agen]] ([[Guiana]]) en 1985, es una agricultritz e una sindicalista [[Occitans|occitana]] membre de la [[Coordinacion rurala]], que n'es estada designada lo 24 de febrièr de 2023 co-presidenta ambe [[José Pérez]] pel [[Departament d'Òut e Garona|departament d'Òut e Garona]].<ref>Agriculture : José Pérez, nouveau président de la Coordination rurale 47 https://www.sudouest.fr/economie/agriculture/agriculture-jose-perez-nouveau-president-de-la-coordination-rurale-47-14184494.php</ref> <ref>Ce n’est pas un mais deux coprésidents que la CR 47 a élu pour succéder à Pascal Béteille, ce vendredi 24 février https://www.coordinationrurale.fr/nos-cr-locales-actualites/aquitaine-limousin-poitou-charentes/cr-47/la-cr-47-joue-la-parite-et-la-complementarite-pour-sa-nouvelle-presidence/</ref> [[Imatge:Agriculteurs bloquant l'autoroute à Agen, 24 janvier 2024 (2).jpg|200px|thumb|right|Blocatge de l'autorota Tolosa-Bordèu al nivèu d'Agen (aquí : lo 24 de genièr de 2024) pels sòcis de la [[Coordinacion rurala]].]] [[Imatge:CR 47 Monflanquin Occitania.jpg|CR_47_Monflanquin_Occitania|200px|thumb|right|Recampament de la Coordinacion rurala lo 11 de julhet de 2024 sul trajècte del [[Torn de França]] de passatge dins [[Departament d'Òut e Garona|Òut e Garona]]]] Foguèt l'una dels menaires del [[movement dels agricultors de 2024]] en avent en particular, en seguida de las accions de barratge de las rotas iniciadas en [[Occitània]] lo 18 de genièr per [[Jérôme Bayle|Jiròni Baile]], organizat a partir del 22 de genièr lo blocatge de l'autorota Tolosa-Bordèu al nivèl d'[[Agen]] ; puèi menèt lo rambalh cap a la prefectura d'[[Agen]] l'aprèp-miègjorn del 24 de genièr<ref>Ce mercredi 24 janvier, pour le troisième jour de mobilisation des agriculteurs du Lot-et-Garonne, la CR 47 a mené une action de grande ampleur devant la préfecture à Agen https://www.ladepeche.fr/2024/01/25/colere-des-agriculteurs-a-agen-la-prefecture-prise-pour-cible-11718337.php</ref> ; mentre, d'unes sòcis de la [[Coordinacion rurala]] an tanben aqueste meteis jorn de lor pròpia iniciativa perturbat lo restaurant [[McDonald's]]<ref>Attaque d’un Mcdo : Quand les paysans se tirent une balle dans le pied https://www.europe1.fr/emissions/chronique-en-absurdie/attaque-dun-mcdo-quand-les-paysans-se-tirent-une-balle-dans-le-pied-4227014</ref> ; enfin, entre lo 29 e lo 31 de genièr, '''Karine Duc''' participèt al cortègi d'agricultors en tractor organizatz per anar cap a [[París (França)|París]] ([[França]]) dins l'idea d'ensajar de blocar las rotas de la ciutat, o al mens lo Mercat d'Interès Nacional (MIN) de [[Rungis]].<ref>Le convoi d'agriculteurs en route vers Rungis passe la nuit dans le Loir-et-Cher https://www.lefigaro.fr/actualite-france/en-direct-colere-des-agriculteurs-les-blocages-en-ile-de-france-maintenus-en-attendant-de-nouvelles-annonces-du-gouvernement-20240130</ref> ; se lo cortègi de tractors es estat blocat per las fòrças de l'òrdre al nivèl de la comuna de [[Jargeau]] dins lo [[Loiret (departament)|Loiret]], [[Karine Duc]] capitèt ambe una punhada d'activistas d'anar fins a [[París (França)|París]] e quitament de dintrar dins lo MIN de Rungis, ont foguèron aquí còp-sec interpelats per las fòrças de l'òrdre e botats en garda-a-vista.<ref>Agriculteurs : deux des leaders lot-et-garonnais de la contestation interpellés à Rungis https://actu.fr/faits-divers/agriculteurs-deux-des-leaders-lot-et-garonnais-de-la-contestation-interpelles-a-rungis_60642348.html</ref> Lo 11 de julhet de 2024, participa a un recampament pacific de la [[Coordinacion rurala]] sul trajècte del [[Torn de França]] de passatge dins [[Departament d'Òut e Garona|Òut e Garona]].<ref>Pour Karine Duc, coprésidente de la CR 47, "nous serons présents pour une vraie piqûre de rappel". https://www.ladepeche.fr/2024/07/08/tour-de-france-ce-que-la-cr-47-prepare-pour-le-passage-de-grande-boucle-en-lot-et-garonne-12067003.php</ref> <ref>Tour de France 2024 : pourquoi vous n’avez pas vu l’action de la Coordination Rurale du Lot-et-Garonne à la télévision https://www.sudouest.fr/sport/cyclisme/tour-de-france/tour-de-france-2024-pourquoi-vous-n-avez-pas-vu-l-action-de-la-coordination-rurale-du-lot-et-garonne-a-la-television-20527362.php</ref> Lo 22 de julhet de 2025, es estada elegida presidenta de la cambra d'agricultura del [[Departament d'Òut e Garona|departament d'Òut e Garona]].<ref>Karine Duc, une nouvelle présidente de la chambre d’agriculture du Lot-et-Garonne https://www.ladepeche.fr/2025/07/26/portrait-karine-duc-une-nouvelle-presidente-de-la-chambre-dagriculture-du-lot-et-garonne-pas-la-pour-faire-de-la-politique-12846367.php</ref> ==Vejatz tanben== * [[Coordinacion rurala]] * [[Movement dels agricultors de 2024]] * [[Revòlta agricòla europèa de 2024]] ==Referéncias== {{ORDENA:Duc, Karine}} [[Categoria:Naissença en 1985]] [[Categoria:Politica francesa]] 8zczhsgb2bcu94m0limb5rog5pdldes 11 200813 2504432 2504170 2026-07-13T10:36:43Z Bertault34 59124 /* Problèma */ Respònsa 2504432 wikitext text/x-wiki == Problèma == [[Utilizaire:Lhanars]] Soi novèl, sabi pas cossi marcha, voldriai far un modèl infobox per las eleccions sens vos comandar [[Utilizaire:Bertault34|Dam]] ([[Discussion Utilizaire:Bertault34|d]]) 5 març de 2026 a 13.34 (UTC) :Adieu, qué es lo vòstre problema exactement? [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 8 julhet de 2026 a 15.54 (UTC) ::Ai pas jamai fach d'infobox ara, e enseje de crear aquel [[Modèl:Infobox Eleccion|Modèl:Infobox Eleccion — Wikipèdia]] per las eleccions, mas comprene pas vertadierament cossi se pòt far... [[Utilizaire:Bertault34|Dam]] ([[Discussion Utilizaire:Bertault34|d]]) 13 julhet de 2026 a 10.36 (UTC) egzlloirt9x5izf61yp9tq9lct9szmf 0 201337 2504408 2026-07-12T21:35:22Z Mistico Dois 45295 Articol nóvel. 2504408 wikitext text/x-wiki Graham Sutherland (24 d'agost de 1903 – 17 de febrièr de 1980) foguèt un artista anglés. Es famós per las suas pinturas de paisatges abstrachs e los seus retrachs de personatges públics. Trabalhèt tanben dins la gravaçon, la tapissariá e lo veiral. Trabalhèt d'en primièr coma estampaire, abans de passar a l'aquarèla, e fin finala a la pintura a l'òli, dins los ans 1940. Venguèt famós per las suas pinturas de paisatges de Pembrokeshire. Èra un pintre de guèrra oficial durant la Segonda Guèrra Mondiala. Après aquò venguèt un pintre figuratiu, sovent de motius religioses. Creèt divèrses retrachs de personatges públics dins los ans 1950; d'unes èran polèmics. Per exemple, faguèt un retrach de Winston Churchill, que desagradèt a l'òme d'estat e que seriá mai tard destruch. gso4m5x8tek4evre5x5sc0gcz01jvya 2504409 2504408 2026-07-12T21:36:20Z Mistico Dois 45295 2504409 wikitext text/x-wiki '''Graham Sutherland''' (24 d'agost de 1903 – 17 de febrièr de 1980) foguèt un artista anglés. Es famós per las suas pinturas de paisatges abstrachs e los seus retrachs de personatges públics. Trabalhèt tanben dins la gravaçon, la tapissariá e lo veiral. Trabalhèt d'en primièr coma estampaire, abans de passar a l'aquarèla, e fin finala a la pintura a l'òli, dins los ans 1940. Venguèt famós per las suas pinturas de paisatges de Pembrokeshire. Èra un pintre de guèrra oficial durant la Segonda Guèrra Mondiala. Après aquò venguèt un pintre figuratiu, sovent de motius religioses. Creèt divèrses retrachs de personatges públics dins los ans 1950; d'unes èran polèmics. Per exemple, faguèt un retrach de Winston Churchill, que desagradèt a l'òme d'estat e que seriá mai tard destruch. {{ORDENA:Sutherland, Graham}} [[Categoria:Pintre britanic]] [[Categoria:Naissença en 1903]] [[Categoria:Decès en 1980]] 89rvu22tblyi79n2bqeqi2q6xi21iju 2504410 2504409 2026-07-12T21:37:49Z Mistico Dois 45295 2504410 wikitext text/x-wiki '''Graham Sutherland''' ([[24 d'agost]] de [[1903]] – [[17 de febrièr]] de [[1980]]) foguèt un pintre anglés. Es famós per las suas pinturas de paisatges abstrachs e los seus retrachs de personatges públics. Trabalhèt tanben dins la gravaçon, la tapissariá e lo veiral. Trabalhèt d'en primièr coma estampaire, abans de passar a l'aquarèla, e fin finala a la pintura a l'òli, dins los ans 1940. Venguèt famós per las suas pinturas de paisatges de [[Pembrokeshire]]. Èra un pintre de guèrra oficial durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Après aquò venguèt un pintre figuratiu, sovent de motius religioses. Creèt divèrses retrachs de personatges públics dins los ans 1950; d'unes èran polèmics. Per exemple, faguèt un retrach de [[Winston Churchill]], que desagradèt a l'òme d'estat e que seriá mai tard destruch. {{ORDENA:Sutherland, Graham}} [[Categoria:Pintre britanic]] [[Categoria:Naissença en 1903]] [[Categoria:Decès en 1980]] 8s32n9dlt45jxe23nn5nawgiwlj98oe 2504411 2504410 2026-07-12T21:39:00Z Mistico Dois 45295 2504411 wikitext text/x-wiki '''Graham Sutherland''' ([[24 d'agost]] de [[1903]], [[Londres]] – [[17 de febrièr]] de [[1980]], [[Londres]]) foguèt un pintre anglés. Es famós per las suas pinturas de paisatges abstrachs e los seus retrachs de personatges públics. Trabalhèt tanben dins la gravaçon, la tapissariá e lo veiral. Trabalhèt d'en primièr coma estampaire, abans de passar a l'aquarèla, e fin finala a la pintura a l'òli, dins los ans 1940. Venguèt famós per las suas pinturas de paisatges de [[Pembrokeshire]]. Èra un pintre de guèrra oficial durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Après aquò venguèt un pintre figuratiu, sovent de motius religioses. Creèt divèrses retrachs de personatges públics dins los ans 1950; d'unes èran polèmics. Per exemple, faguèt un retrach de [[Winston Churchill]], que desagradèt a l'òme d'estat e que seriá mai tard destruch. {{ORDENA:Sutherland, Graham}} [[Categoria:Pintre britanic]] [[Categoria:Naissença en 1903]] [[Categoria:Decès en 1980]] k0emmuqf9q5gmxuvbowko5d7zz59wae 2504412 2504411 2026-07-12T21:39:39Z Mistico Dois 45295 2504412 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Graham Sutherland''' ([[24 d'agost]] de [[1903]], [[Londres]] – [[17 de febrièr]] de [[1980]], [[Londres]]) foguèt un pintre anglés. Es famós per las suas pinturas de paisatges abstrachs e los seus retrachs de personatges públics. Trabalhèt tanben dins la gravaçon, la tapissariá e lo veiral. Trabalhèt d'en primièr coma estampaire, abans de passar a l'aquarèla, e fin finala a la pintura a l'òli, dins los ans 1940. Venguèt famós per las suas pinturas de paisatges de [[Pembrokeshire]]. Èra un pintre de guèrra oficial durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Après aquò venguèt un pintre figuratiu, sovent de motius religioses. Creèt divèrses retrachs de personatges públics dins los ans 1950; d'unes èran polèmics. Per exemple, faguèt un retrach de [[Winston Churchill]], que desagradèt a l'òme d'estat e que seriá mai tard destruch. {{ORDENA:Sutherland, Graham}} [[Categoria:Pintre britanic]] [[Categoria:Naissença en 1903]] [[Categoria:Decès en 1980]] smpzv8gp5z9z9h58i3cj9gjx4z7lvf7 2504413 2504412 2026-07-12T21:40:14Z Mistico Dois 45295 2504413 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Graham Sutherland''' ([[24 d'agost]] de [[1903]] – [[17 de febrièr]] de [[1980]]) foguèt un pintre anglés. Es famós per las suas pinturas de paisatges abstrachs e los seus retrachs de personatges públics. Trabalhèt tanben dins la gravaçon, la tapissariá e lo veiral. Trabalhèt d'en primièr coma estampaire, abans de passar a l'aquarèla, e fin finala a la pintura a l'òli, dins los ans 1940. Venguèt famós per las suas pinturas de paisatges de [[Pembrokeshire]]. Èra un pintre de guèrra oficial durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Après aquò venguèt un pintre figuratiu, sovent de motius religioses. Creèt divèrses retrachs de personatges públics dins los ans 1950; d'unes èran polèmics. Per exemple, faguèt un retrach de [[Winston Churchill]], que desagradèt a l'òme d'estat e que seriá mai tard destruch. {{ORDENA:Sutherland, Graham}} [[Categoria:Pintre britanic]] [[Categoria:Naissença en 1903]] [[Categoria:Decès en 1980]] il9ia0vgzi0yo22t56qlwz2bbbmgdhg 2504414 2504413 2026-07-12T21:41:24Z Mistico Dois 45295 2504414 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Graham Sutherland''' ([[24 d'agost]] de [[1903]] – [[17 de febrièr]] de [[1980]]) foguèt un pintre britanic. Es famós per las suas pinturas de paisatges abstrachs e los seus retrachs de personatges públics. Trabalhèt tanben dins la gravaçon, la tapissariá e lo veiral. Trabalhèt d'en primièr coma estampaire, abans de passar a l'aquarèla, e fin finala a la pintura a l'òli, dins los ans 1940. Venguèt famós per las suas pinturas de paisatges de [[Pembrokeshire]]. Èra un pintre de guèrra oficial durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Après aquò venguèt un pintre figuratiu, sovent de motius religioses. Creèt divèrses retrachs de personatges públics dins los ans 1950; d'unes èran polèmics. Per exemple, faguèt un retrach de [[Winston Churchill]], que desagradèt a l'òme d'estat e que seriá mai tard destruch. {{ORDENA:Sutherland, Graham}} [[Categoria:Pintre britanic]] [[Categoria:Naissença en 1903]] [[Categoria:Decès en 1980]] kh7wfp3du6qtzhvwa0xdq4doovw3aln