Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 3439 2504740 2497981 2026-07-20T08:25:14Z Alaric 506 44932 cal gardar lo sistèma d'actualizacion de la pop. 2504740 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox Subdivision administrativa | dialècte = aranés | nom = Val d'Aran | blason = Escut_de_la_Vall_d'Aran.svg | bandièra = Flag-Val d'Aran.svg | ligam_blason = [[Escut d'armes dera Val d'Aran|Escut d'armes]] | ligam_bandièra = [[Bandèra dera Val d'Aran|Bandèra]] | capitala = [[Vielha e Mijaran]] | gentilici = aranés, -esa | division1 = [[Espanha]] | nom_de_division1 = Estat | division2 = [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]] | nom_de_division2 = Comunautat autonòma | division3 = [[Província de Lhèida|Lhèida]] | nom_de_division3 = Província | division4 = [[Arties e Garòs]], [[Castièro]], [[Irissa]], [[Marcatosa]], [[Quate Lòcs]], [[Pujòlo]] | nom_de_division4 = Terçons | division5 = [[Arres]], [[Bausen]], [[Es Bòrdes]], [[Bossòst]], [[Canejan]], [[Les]], [[Naut Aran]], [[Vielha e Mijaran]], [[Vilamòs]] | nom_de_division5 = Municipis | ist = [[Occitània]] | web = [https://www.conselharan.org conselharan.org] | lenga = [[occitan]]<br>[[catalan]]<br>[[espanhòu]] }} Era '''Val d'Aran''' (mens locaument, ''era/la Vath d'Aran'', ''la Vau d'Aran''),{{Refn|Era paraula «val» (antigament escrita ''valh'') ei un ispanisme,<ref>{{Obratge|nom=Aitor|cognòm=Carrera|títol=L'aportació de Joan Coromines a l'occità de la Vall d'Aran, Homenatge de l'IEC a Joan Coromines, en el centenari de la seva naixença|pagina=97}}</ref> er equivalent en [[gascon pirenenc]] ei ''vath'' ([{{AFI|bac͡ç}}]).}}<ref>{{Ligam web|títol=Ua lengua oficiau {{!}} Conselh Generau d’Aran |url=https://www.conselharan.org/ua-lengua-oficiau/ |lenga=oc |consulta lo=9 de deceme de 2023}}</ref> o simplament '''Aran''', ei ua val pirenca e país constituit coma ua entitat territoriala singulara ena [[Comunautat autonòma d'Espanha|comunitat autonòma]] de [[Catalonha (region)|Catalonha]], en eth nòrd d'[[Espanha]]. Damb caplòc en [[Vielha e Mijaran|Vielha]], Aran gaudís d'ua administracion autonòma, eth [[Conselh Generau d'Aran]], en vertut dera Lei 16/1990 suth regim especiau dera Val d'Aran, actualizada damb era naua [[Lei suth regim especiau dera Vath d'Aran (2015)|Lei d'Aran]] deth 21 de gèr de 2015. Ei un [[parçans d'Occitània|parçan]] de [[Gasconha]], istoricament, culturalament, geograficament e lingüisticament ligat damb [[Occitània]] d'acòrd damb er article 11 der [[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 2006|Estatut d'autonomia de Catalonha]].<ref>[[Val d'Aran#EAC|Estatut d'autonomia de Catalonha]], art. 11, alinèa 2.</ref> Reconeish tanben er aranesi com un pòble.<ref>[[Val d'Aran#EAC|Estatut d'autonomia de Catalonha]], art. 11, alinèa 1.</ref> == Generalitats == Era Val d’Aran se trape ena part centrau dera sarrada pirenenca e ei era soleta val des Pirenèus [[Espanha|espanhòus]] d'[[Aigavèrs|aiguavessant]] atlantic. Era sua estenuda ei de {{unitat|620|km|2}}, tèrmie ath nòrd damb eths [[parçan]]s occitans de [[Comenge]] e [[Coserans]] (oficiaument en [[França]], enes departaments d'[[Arièja (departament)|Arièja]] e [[Nauta Garona]]), ath sud damb era comarca dera [[Nauta Ribagòrça]] e era region d'[[Aragon]], ar èst damb era comarca catalana deth [[Palhars Sobeiran]]. Eth sòn arriu principau, [[Garona]], trauèsse e vertèbre tota era Val e desbòque en Atlantic ([[Bordèu]]). Aguest emplaçament geografic, ei a díder era sua orientacion naturau cap ara rèsta d'[[Occitània]], amassa damb era manca ath long des sègles d’unes bones comunicacions damb [[Catalonha]] e [[Aragon]], an hèt qu’era Val d’Aran age clares diferéncies damb es vals e contrades catalanes vesies tant en aspècte fisic com culturau. Era pròva mès clara d’aguesta diferéncia se manifèste en hèt d’auer coma lengua pròpia er occitan, coneishut en Aran com [[aranés]]. Era populacion censada ena Val d’Aran er an {{popes25|0}} ei de {{formatnum:{{poparan}}}} abitants e era sua economia ei completament orientada tath sector des servicis. == Toponimia == Segon es teories admetudes, eth nòm ''Aran'' vien deth protobasco, pr'amor qu'Aran significa dirèctament era "val" (''Haran'', ''Harana''), ei a díser que se tracta d'un [[tautotoponim]]. {{Blòc de citacion|(...) és simplement el nom rediviu de valí en el base aquitànic local, que allí pervisqué fins a la fi del primer millenni d. C. No descartem del tot que en el del Vallès hi hagi en una forma o altra alguna reminiscència del mot ibèric corresponent. Però és mera possibilitat vaga i innecessària.|Joan Coromines|{{obratge|títol=Onomasticon Cataloniae|nom=Joan|cognòm=Coromines|editor=Institut d'Estudis Catalans|consulta lo=22 d'abriu de 2023}}}} == Istòria == === Era [[Antiquitat]] === Era toponimia aranesa semble justificar qu'era poblacion anteriora as Romans ère mixta: cèlta e bascona. Polibi nomente es ''airenosi''. Era romanizacion siguec prohonda e siguec alavetz quan s'introdusic eth cultiu dera vinha, totun non s'efacèren pas es caracteristiques araneses. Era ciutat principal ere "Vetula", era [[Vielha]] d'aué, e siguec un pagus deth Convent juridic de Lugdunum ([[Sant Bertran de Comenge]]). Ua via romana anaue des dera actuau [[Tolosa]] a Esterri d'Anèu, e a Urgèl. Formèc part dempús de [[Novempopulània]], e dempús queiguec en mas des problacions germaniques enquia colsolidà-se eth domeni [[Visigòts|visigòt]] en tota era region. Es musulmans estèren bèth viatge ena Val enes sues expedicions de pilhatge e represalha, totun jamès i auec ua aucupacion permanenta. === Era [[Edat Mejana]] === [[Fichièr:Europe2005 bossost1.jpg|thumb|Bossòst]] Sometuda as francs demorèc integrada ath comtat de [[Comenge]], mès a compdar deth [[sègle X]] apartien soent ath comtat de [[Comtat de Palhars| Palhars]]. Es disputes territoriaus feudaus afavoriren eth manteniment d'ua independéncia reiau encara que non juridica. En [[1036]] Gerbèrga de Fois aportèc era Val coma dòt ath sòn òme Ramir I d'Aragon, totun es comtes de Comenge sagèren fòrça viatges de hèr a valer es sòns drets, mès es aranesi se i opausèren e es soldats deth comte sigueren refusats. En [[1130]]<ref>{{ref-publicacion|cognòm=Benito Monclús |nom=Pere |coautors= |article=Llibertat, protectorat, sobirania. Els aranesos i la Corona d'Aragó (1104-1283) |url= |format= |llengua= |consulta= |òbra=La reintegració de la Vall d'Aran a Catalunya |editor=Institut d'Estudis Catalans |luòc=Barcelona |volum= |exemplar= |data=2015 |paginas=pp. 11–26 |issn=978-84-9965-260-3 |citació= |ref= }}</ref> es autoritats dera Val se meteren jos era proteccion d'Anfós I, [[rei d'Aragon]]: eth Tractat de Sant Andrèu de Barrabés, dit [[Tractat d'Emparança]], establic era emparança catalana a cambi deth pagament d'un galin reiau o tribut de blat. Mès eth rei, damb motiu des sues actuacions politiques, ne hec donacion a Centul III de Bigòrra a cambi de vassalatge d'aguest e des sòns successors, tant tara Val coma tath madeish comdat de [[Bigòrra]]. Era arrehilla de Centul III, Peironèla, se maridèc damb Gaston VI de [[Bearn]] en 1192, e Anfós I les balhèc eth comdat de Bigòrra mès se sauvèc eth domeni util dera Val. Eth nau rei de Catalonha e Aragon, [[Pèire II d'Aragon|Pèire II]], cedic era Val en 1201 ath comte [[Bernat IV de Comenge]], a cambi (com auie estat abantes tà Bigòrra) deth vassalatge de Bernat, tant tara Val com tath madeish comdat de Comenge. Es aranesi non acceptèren damb resignacion eth domeni de Bernat e lo combatiren damb es armes. Era des·hèta des fòrces occitanocatalanes en front des imperialistes fondamentalistes francesi en [[Murèth]], en [[1213]], metec fin ara aliança occitanocatalana. Era Val d'Aran demorèc en mans dera corona catalana e [[Jaume I d'Aragon|Jaume I]] pretenec infeudà-la tà Guilhèm d'Entença en [[1220]], mès es aranesi mostrèren era sua oposicion. Alavetz Jaume I acceptec era decision aranesa e prometec qu'era Val jamès tornarie a serà-se dera corona catalana. Era fidelitat des aranesi des d'alavetz siguec constanta. En [[1295]], era invasion francesa contra Catalonha siguec des·hèta, totun es francesi aucupèren era Val en tot annexà-la ara senescalia de Tolosa e en tot abolir es intitucions pròpies dera Val, e caleren negociacions fòrça dures entara sua restitucion. En [[1298]], er acòrd d'[[Argelers]] transferic era sobeiranetat dera Val a un sobeiran nèutre, eth rei Jaume II de Malhòrca (que comprenie tanben [[Rosselhon]]). Pendent uns ans es governadors malhorquins (Arnau de Sant Marçal de 1298 a 1307, Pere Bernat d'Asnava, de 1307 ath 1310, e Pere de Castell, de 1310 a 1313) restabliren es institucions araneses. En [[1313]], un arbitratge retornèc era Val ath rei Jaume II de Catalonha, qui confirmèc es Usatges e Constitucions des sòns abitants amassadi en Privilègi dera [[Querimònia]], confirmat de nau peth rei Anfós III en 1328, e respectat tanben per Pèire III dempús d'acceptar era oposicion aranesa ara venta deth territòri ath comte Uc de Palhars en 1385. Non guaire mès tard eth rei Joan II concedic as aranesi diuèrses exempcions e drets e en [[1389]] es Corts de [[Montson]] declarèren era Val part deth territòri deth Principat de Catalonha (integracion confirmada dempús pera Generalitat pendent er interregne esdevengut ena mòrt deth Rei Martin en 1410), çò que metec fin de hèt ara independéncia dera Val qu'enquia alavetz sonque ère ligada a Catalonha pera comunitat de sobeiran. En [[1390]], es francesi manats per Loís d'Anjau tornèren a atacar era Val mès sigueren refusats. En 1396, era invasion deth comte de Fois siguec tanben refusada, e dempús era deth rei de França [[Carles VI de França|Carles VI]] en 1410, eth quau aprofitèc era mòrt deth rei catalan. Totun era mancança de guarnison permanenta afavoric era presa de poder ena Val des capdulhs Cabdet, Ramonet e Maixicot que la dominèren enquia que sigueren vençuts en [[1477]]. Eth rei Ferrand II d'artenhec era pacificacion completa en [[1491]]. === Era [[Edat Modèrna]] === [[Fichièr:PrivilegisAran.JPG|thumb|210px|Cobèrta des ''Privilegis, franqueses i llibertats'' concedidi ara Val d'Aran]] En 1579 es [[uganaud]]s arribèren tara Val mès sigueren refusadi pes aranesi ajudats pes fòrces enviades peth rei Felip II de Castelha. Ena [[Guèrra dels Segaires|Guèrra des Segadors]], ena qué era Generalitat de Catalonha nomentèc un nau rei (eth francés Loís XIII, I de Catalonha) opausat ath rei de Castelha, es aranesi non acceptèren eth sobeiran francés e siguec de besonh era preséncia des tropes catalanes. En 1651 es castelhans aucupèren era Val mès es libertats araneses sigueren respectades. Era [[Tractat dels Pirenèus|Patz des Pirenèus]] en 1659 permetec a França dominar ua part de Catalonha (domeni qu'encara dure) mès era Val d'Aran se mantenguec ena sua situacion juridica d'abantes dera guèrra. En sègle XVIII quan esclatèc era Guèrra de Succession, ena quau Catalonha pren part ath costat deth rei-archiduc Carles III, es aranesi sigueren tanben partidaris deth madeish; totun es francesi artenheren plaçar coma rei a Felip V e era Val siguec conquerida peth francés Arpajon en tot èster sometuda a hòrti tributs. Gaspar, baron de Les, siguec nomentat governador (era familha senhorau de Les ère tradicionaument francofila e sigueren ath cap de quauques revòutes a favor de França; eth pair de Gaspar siguec executat pr'amor dera sua actitud a favor de França ena Guèrra de Succession). Eth nau governador se caracterizèc peth sòn despotisme. En 1715 era Val demorèc excluida deth decret de Nava Planta que metec fin ara independéncia des reines dera Corona Catalana (eth Principat, Aragon, Valéncia e Malhòrca). Felip V confirmèc es drets des aranesi mès en 1717 Gaspar tornèc a èster nomenat governador. En 1719 es tropes franceses aucupèren era Val e exerciren ua repression forena (mès encara que Gaspar) jos eth comandament deth francés Champier, que finaument siguec destituit en conseishé-se es sòns excèssi. Eth Tractat de Madrid retornèc era Val a Espanha e Felip V restablic es libertats des aranesi e eth dret deth liure comèrci damb França. En 1735 les concedic era exempcion der impòst deth papèr segerat (Privilègi qu'encara se manten). === Eth periòde contemporanèu === [[Imatge:Europe2005 bossost-aranes1.jpg|thumb|Senhalizacion oficiala en [[Aranés (parlar)|aranés]] a Bossòst, Val d'Aran]] [[Fichièr:VISTA BAQUEIRA 1500.jpg|thumb|left|L'estacion d'esquí de [[Vaquèira-Beret|Vaquèira]]]] Era Val d'Aran depenie deth Bisbe de [[Comenge]] mès en [[1770]] eth Sant Pare Clement XIV accedic a que passèsse tara jurisdiccion deth Bisbat d'Urgèl, traspàs que siguec efectiu en [[1804]]. En [[1794]] siguec aucupada pes francesi pendent era Gran Guèrra e retornada dempús ([[1796]]) a cambi d'auantatges ena isla de [[Sant Domingo]]. Conquerida Catalonha per Napoleon pendent era Guèrra deth Francés (1810), era Val siguec aucupada pes tropes franceses establides en Principat. En 1812 siguec incorporada ath departament francés dera [[Nauta Garona]] e totes es libertats sigueren abolides. Derrotadi es francesi ([[1814]]) era aucupacion encara contunhèc damb era esperança de conservà-la enquia qu'en [[1815]] Ferrand VII n'ordenèc eth conqueriment e era incorporacion ath corregiment der Talarn, causa que non siguec acceptada de bon grad pes aranesi. En [[1820]] era Constitucion liberau includís era Val ena [[província de Lhèida]], en tot créisher eth descontet e en tot méter as aranesi en braci der absolutiste Carles. En 1822 se proclame era regéncia d'Urgèl en nòm deth rei Carles, e encara que vençuda era regéncia, era Val se mantenguec carlina enquia 1823 damb era queiguda deth regim liberau. En [[1835]] torne a èster en mas deth pretendent carlin Carles, totun es liberaus la recupèren as pògui mesi, maugrat que tornèc a quèir en mans des carlins diuèrsi còps enquia [[1840]]. Dempús d'ans de tranquillitat, en [[1944]], damb era derrota de Hitler en França, es exilats catalans e espanhòus, dirigits sustot peth Partit Socialista Unificat de Catalonha e eth Partit Comunista d'Espanha dominèren era region ben lèu. [[Francisco Franco|Franco]] manèc er exercit mès enquiar an [[1948]], en qué se dauric un tunèl que permetec mantíer es conunicacions en iuèrn, non se podec expulsar as resistents antifranquistes. En [[1979]] er Estatut d'Autonomia de Catalonha remassèc es singularitats dera Val en tot reconéisher es peculiaritats istoriques e administratiues e restablic es sues institucions, eth Conselh Generau e eth Sindic, restabliment efectiu en [[1991]]. En 1983 eth President dera Generalitat signèc eth Decret qu'adoptaue nòrmes ortografiques tar aranés. Eren ues nòrmes elaborades per ua comission d'expèrts occitans (dont aranesi) e catalans e que seguien es plantejaments dera grafia tradicionau qu'establie er [[Institut d'Estudis Occitans]]; dab ua actualizacion ulteriora segontes eth trabalh normatiu deth [[CLO|Conselh dera Lengua Occitana]]. Desempuish 1982 er [[aranés]] comencèc a impartí-se en totes es escòles dera Val, e en [[1994]] eth Conselh Generau aprovèc eth reglament der usatge oficiau der aranés. === Administracion tradicionau === Era administracion tradicionau dera Val ère a tres nivèus: es vesins, assemblada generau des caps de familha; es còssos, formats pes representants de cada vila; e eth [[Conselh Generau d'Aran]], format per representants nomenats pes còssos. Eth rei ère representat peth baile, mès tard governador, eth quau recaptaue es tributs. == Lista des municipis aranesi e poblacion == {{veire|Lista des municipis dera Val d'Aran}}Era poblacion dera Aran eth 2025 ère de 10.651 abitants des quau un 27% neisheren ar Aran, 27% ara rèsta de Catalonha, 18% ara rèsta der estat espanhòu e un 28% ar estrangèr.<ref>Institut d'Estadistica de Catalonha (2025). Cens de poblacion e abitatge (en catalan).</ref>[[Imatge:Aran Municipis 1970 Fons.svg|thumb|450px|Es municipis d'Aran dempús 1970]] Municipis actuaus: * [[Arres]] ({{popes25|031}} abitants) * [[Bausen]] ({{popes25|045}} abitants) * [[Es Bòrdes]] ({{popes25|057}} abitants) * [[Bossòst]] ({{formatnum:{{popes25|059}}}} abitants) * [[Canejan (Val d'Aran)|Canejan]] ({{popes25|063}} abitants) * [[Les (Val d'Aran)|Les]] ({{formatnum:{{popes25|121}}}} abitants) * [[Naut Aran]] ({{formatnum:{{popes25|025}}}} abitants) * [[Vielha e Mijaran]], damb eth caplòc, Vielha ({{formatnum:{{popes25|243}}}} abitants) * [[Vilamòs]] ({{popes25|247}} abitants) Es ancians municipis: * [[Arró]] (annexat per Es Bòrdes eth 1847) * [[Arròs]] (fusionat damb Vila eth 1885) * [[Arròs e Vila]] (fusionat dens Vielha e Mijaran eth 1970) * [[Arties]] (fusionat dens Naut Aran eth 1968) * [[Bagergue]] (fusionat dens Naut Aran eth 1968) * [[Betren]] (annexat per Escunhau eth 1847) * [[Betlan]] (fusionat dens Vielha e Mijaran eth 1970) * [[Casau]] (annexat per Gausac eth 1847) * [[Escunhau]] (fusionat dens Vielha e Mijaran eth 1970) * [[Garòs (Aran)|Garròs]] (annexat per Arties eth 1856) * [[Gausac]] (fusionat dens Vielha e Mijaran eth 1970) * [[Gessa]] (fusionat dens Naut Aran eth 1968) * [[Mont]] (annexat per Betlan eth 1847) * [[Montcorbau]] (annexat per Betlan eth 1847) * [[Salardú]] (fusionat dens Naut Aran eth 1968) * [[Tredòs]] (fusionat dens Naut Aran eth 1968) * [[Unha]] (annexat per Salardú eth 1847) * [[Vielha]] (fusionat dens Vielha e Mijaran eth 1970) * Vila (fusionat damb Arròs eth 1885) * [[Vilac]] (fusionat dens Vielha e Mijaran eth 1970) [[Imatge:Aran Municipis 1968 Fons.svg|thumb|280px|Es municipis d'Aran enter 1968 e 1970<br/>{{legend|#0005d7|Arres}} {{legend|#ffd42a|Arròs e Vila}} {{legend|#ff5555|Bausen}} {{legend|#ffdd55|Betlan}} {{legend|#000080|Es Bòrdes}} {{legend|#800000|Bossòst}} {{legend|#aa0000|Canejan}} {{legend|#d42aff|Escunhau}} {{legend|#e580ff|Gausac}} {{legend|#d40000|Les}} {{legend|#44aa00|Naut Aran (Arties e Garòs)}} {{legend|#dc5800|Naut Aran (Pujòlo)}} {{legend|#aa00d4|Vielha}} {{legend|#ffeeaa|Vilac}} {{legend|#0000ff|Vilamòs}} ]] [[Imatge:Aran Municipis 1885 Fons.svg|thumb|280px|Es municipis d'Aran enter 1885 e 1968{{legend|#0005d7|Arres}} {{legend|#ffd42a|Arròs e Vila}} {{legend|#44aa00|Arties }} {{legend|#ff6600|Bagergue}} {{legend|#ff5555|Bausen}} {{legend|#ffdd55|Betlan}} {{legend|#000080|Es Bòrdes}} {{legend|#800000|Bossòst}} {{legend|#aa0000|Canejan}} {{legend|#d42aff|Escunhau}} {{legend|#e580ff|Gausac}} {{legend|#ffb380|Gessa}} {{legend|#d40000|Les}} {{legend|#dc5800|Salardú}} {{legend|#ff9955|Tredòs}} {{legend|#aa00d4|Vielha}} {{legend|#ffeeaa|Vilac}} {{legend|#0000ff|Vilamòs}} {{legend|#ffe6d5|condominis en Naut Aran}} ]] [[Imatge:Aran Municipis 1860 Fons.svg|450px|thumb|Es municipis d'Aran enter 1857 e 1885]] == Lista des terçons aranesi == [[Imatge:Terçons d'Aran.svg|thumb|Es sièis [[terçon]]s, representats superposats as limits municipaus, fòrman era division territoriau tradicionau ena val e son tanben es circonscripcions electoraus deth [[Conselh Generau d'Aran|Conselh Generau]].]] Aran ei divisada en sièis [[terçon]]s, qui serveishen tanben com circonscripcions electoraus deth [[Conselh Generau d'Aran|Conselh Generau]] : * [[Quate Lòcs]] * [[Lairissa]] * [[Marcatosa]] * [[Pujòlo]] * [[Castièro]] * [[Arties e Garòs]] == Personalitats == * [[Felip Aner d'Esteve|Felip Aner Benosa des d'Esteue d'Aubèrt]] * [[Carles Barrera|Carles Barrera Sánchez]] * [[Francés Boya|Francés Xavier Boya Alòs]] * [[Jusèp Boya|Jusèp Maria Boya Busquet]] * [[Mireia Boya|Mireia Boya Busquet]] * [[Maria Pilar Busquet Medan]] * [[Gaspar de Portolà|Gaspar de Portolà Rovira]] * [[Alidé Sans|Alidé Sans Mas]] * [[Jusèp Loís Sans Socasau]] * [[Amparo Serrano Iglesias]] * [[Maria Vergés Pérez]] == Bibliografia == * {{Ref-web|ref=EAC|url=https://www.parlament.cat/document/cataleg/150261.pdf|editor=Parlament de Catalonha|lenga=occitan aranés|títol=Lei Organica 6/2006, de 19 de junhsèga, de reforma der Estatut d'autonomia de Catalonha|òbra=[[Bulletin Oficiau dera Generalitat de Catalonha]] (BOGA)|data=19 de junhsèga de 2006}} == Referéncies == <references/> == Ligams extèrni == * {{oc}} [https://web.archive.org/web/20070607183720/http://www.aran.org/ Conselh Generau d'Aran] * {{oc}} [http://www.vielha-mijaran.org Municipi de Vielha e Mijaran] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20080103225041/http://xn--arn-fla.com/ Val d'Aran] * {{es}} [http://www.nautaran.org Municipi de Naut Aran] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20070905213255/http://www.aranportal.com/ Fotos dera Val d'Aran] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20111022042222/http://www.hotelenbaqueira.com/restaurantes-en-el-valle-de-aran/ Llistat de restaurants en Aran] * {{ca}} [http://bossost.ddl.net Municipi de Bossòst] * {{es}}{{en}} [https://web.archive.org/web/20181103210142/http://www.adrianlorente.com/tuneldevielha/ Nou Tunel de Vielha] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20111022042154/http://www.hotelenbaqueira.com/noticias/ Notícies toristiques dera Val d'Aran] {{OcDivDep}} {{Comarcas de Catalonha}} {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Val d'Aran|*]] cocjac3dfw6ckdic1loda8vfbl9hf6a 10 7797 2504723 2502752 2026-07-20T07:31:56Z Jfblanc 104 /* Resultat sus la pagina d’acuèlh */ 2504723 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- === Avertiments (invisibles dins l'acuèlh) === -->{{Acuèlh actualitat/instruccions}} == Resultat sus la pagina d’acuèlh == </noinclude><div><!-- Inseriscatz pas aicí QUE las informacions e eveniments que se prèstan a una cobertura enciclopedica e qu'an provocat la CREACION D'UN ARTICLE o que n'an pregondament modificat un. == Lista visibla de tèmas generics non datats (periòde long, sens mesa a jorn jornalièra) == ==== EDITAR EN DEJÓS D'AQUESTA LINHA ! ==== --> </div><!--== un desenat d'informacions brèvas datadas al mai == --> <imagemap>Fichièr:Aymeric_Laporte_France_v_Spain_7.24.26-033_(cropped).jpg|right|150px</imagemap> * [[19 de julhet]] de [[2026]]: l’[[Agen|agenés]] [[Amalric Lapòrta]] se ganha la copa del mond de fotbòl amb la seleccion d’Espanha. (imatge) * [[13 de junh]]: l’[[Aubanha|aubanhenc]] [[Pacôme Dadiet]] se ganha lo campionat d’NBA amb los Knicks de [[Nòva York|Nòva Iòrc]]. * [[7 de junh]]: la marselhesa [[Lucie Granier]] e la peçaguesa [[Lylou Borg]] se guanhan la liga de las campionas d’andball damb lo Metz Handball entraïnat preu bordalés [[Emmanuel Mayonnade]]. * [[24 de mai]]: [[Romuald Wadagni]] ven president de [[Benin]]. * [[23 de mai]]: l’[[Union Bordèu Begla]] se guanha preu dusau còp la Copa d’Euròpa deus Campions de rugbi de XV. * [[22 de mai]]: lo [[Club de Rugbi de Montpelhièr Erau]] se ganha pel tresen còp la ''Challenge Cup'' europèa de rugbi de XV. * [[12 de mai]]: [[Rhun ap Iorwerth]] es elegit primièr ministre de [[Galas]]. * [[9 de mai]]: [[Péter Magyar]] es elegit primièr ministre d'[[Ongria]]. * [[8 de mai]]: [[Laura Fernández Delgado|Laura Fernández]] ven presidenta de [[Còsta Rica]]. * [[4 de mai]]: [[Gilles Giovannangeli]] ven president de l'executiu de [[Corsega]]. * [[13 d'abril]]: [[Beinir Johannesen]] es elegit primièr ministre de las [[Illas Feròe]]. * [[12 d'abril]]: [[Nîzar Amêdî]] ven president d'[[Iraq|Irac]]. * [[10 d'abril]]: [[Min Aung Hlaing]] ven president de [[Birmania]]. * [[7 d'abril]]: [[Tô Lâm]] es elegit president de [[Vietnam]]. * [[4 d'abril]]: [[Albulena Haxhiu]] ven presidenta interimària de [[Cossòva]]. * [[1èr d'abril]]: [[Alice Mina]] e [[Vladimiro Selva]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[10 de març|10]] e [[13 de març]]: l’esquiaire occitan [[Arthur Bauchet]] se ganha doas medalhas d’aur als [[Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina]]. * [[23 de febrièr]]: morís a [[Manòsca]] l'escrivan e istorian occitan [[Glaudi Barsotti]]. * [[18 de febrièr]]: [[José María Balcázar]] es elegit president interimari de [[Peró]]. * [[7 de febrièr|7 de heurèr]] de [[2026]]: a la fin deu mandat deu [[Conselh presidenciau de transicion (Haití)|Conselh presidenciau de transicion]] a Haití, [[Alix Didier Fils-Aimé]] ven president interimari. * [[25 de genièr]]: morís a [[Sant Africa]] l'escrivana e cantaira occitana [[Maria Roanet]]. * [[3 de genièr]]: los [[Estats Units d'America]] atacan [[Veneçuèla]] e capturan lo president [[Nicolás Maduro|Maduro]]. * [[2 de genièr]] : [[Ciutat de La Patz]] ven la capitala de la [[Guinèa Eqüatoriala]]. * [[1 de genièr]] : [[Guy Parmelin]] ven tornar president de [[Soïssa]]; [[Bulgaria]] rejonh la zona de l’[[èuro]]. {{clr}} <noinclude> * [[27 de decembre]] de [[2025]]: morís l’entrainaire occitan [[Joan Loís Gasset]]. * [[24 de decembre]]: [[Nasry Asfura]] se ganha las eleccions presidencialas d'[[Onduras]]. * [[23 de decembre]]: lo govèrn Trump sanciona d'europèus opausats a la desinformacion coma [[Clare Melford]] e [[Anna-Lena von Hodenberg]]. * [[14 de decembre]]: [[José Antonio Kast]] se ganha las eleccions presidencialas de [[Chile]]. * [[13 de decembre]]: beatificacion de 50 crestians antinazis a París. Demèst eles Raimond Caire e d'autres occitans. * [[30 de novembre]]: Jeffrey Bostic ven president de Barbada. * [[27 de novembre]]: Juan Francisco Pérez Llorca es elegit president de la Generalitat de Valéncia. * [[27 de novembre]]: en seguida d'un còp d'estat, lo general Horta Nta Na Man ven president de transicion de la Guinèa de Bissau. * [[26 de novembre]]: Andrej Babiš es nommat primièr ministre de Chequia. * [[18 de novembre]]: John Main es elegit primièr de Nunavut. * [[15 de novembre]]: Khaled al-Anany ven president de l'UNESCO. * [[13 de novembre]]: Francis Itimai ven governaire de Iap. * [[11 de novembre]]: Catherine Connolly ven presidenta d'Irlanda. * [[5 de novembre]]: Shawn Christian es elegit primièr cònsol de las Illas Pitcairn. * [[4 de novembre]]: Zohran Mamdani es elegit primièr cònsol de New York. * [[24 d'octobre]]: morís l’esquiaire occitan [[Julian Besson]]. * [[24 d'octobre]]: [[Tufan Erhürman]] ven president de Chipre del Nòrd. * [[23 d'octobre]]: morís lo cantaire de reggae panamenc [[Japanese]]. * [[18 d'octobre]]: morís lo cantaire arlatenc [[Jan Mari Carlòtti]]. * [[14 d'octobre]]: lo president [[Andry Rajoelina]] fugís de [[Madagascar]]. * [[11 d'octobre]]: [[Patrick Herminie]] se ganha l'eleccion presidenciala de [[Seichèlas]]. </noinclude> <noinclude><!-- ==== EDITAR AL DESSÚS D'AQUESTA LINHA ! ==== == Totas las categorias per aqueste modèl gropadas aicí (de daissar a la fin) == --> [[Categoria:Modèl per las paginas d'acuèlh|Acuelh]] [[Categoria:Actualitat]] [[Categoria:Cronologia]] <!-- == Ligams vèrs los modèls d’autres projèctes Wikipèdia (de daissar a la fin) == --> </noinclude> hvbg4qtrqty4vzgq4uf1uitkex6bo8r 0 22159 2504734 2504637 2026-07-20T08:01:09Z Alaric 506 44932 2504734 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{omon|Vielha (omonimia)}} {{Infobox Subdivision administrativa |dialècte=aranés |division1=[[Espanha]] |division2=[[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]] |division3=[[Província de Lhèida|Lhèida]] |division4=[[Val d'Aran]] |division5=[[Vielha (terçon)|Vielha]] |nom_de_division1=Estat |nom_de_division2=Comunautat autonòma |nom_de_division3=Província |nom_de_division4=Comarca |nom_de_division5=Terçon |país={{Gasconha}} }} '''Vielha e Mijaran''' ({{AFI-oc|biˈeʎa e miʒaˈɾan|local}}<ref>{{Ref-libre|isbn=978-84-09-06340-6|editor=[[Institut d'Estudis Aranesi-Acadèmia Aranesa dera Lengua Occitana]]|url=http://www.institutestudisaranesi.cat/wp-content/uploads/2019/11/33519-vocabulari-fonetic.pdf|títol=Vocabulari fonetic basic der aranés|an=2018|pagina=59|url_accès=pdf}}</ref>) ei un [[municipi]] aranés, era capitau dera [[Val d'Aran]]. Eth caplòc deth municipi ei era vila de '''Vielha'''. Eth tèrme de 211,74 km² ocupa era part mejana de la val pirenenca, e correspon as terçons [[Marcatosa]] e [[Castièro]]. Eth 2022 auie ua poblacion de 5.581 abitants distribuïdi en 13 entitats de poblacion.<ref>{{Indicacion de lenga|oc, ca, es, en}} [https://www.idescat.cat/emex/?id=252430&lang=es «Vielha e Mijaran (Aran)»], suu ''www.idescat.cat''.</ref> Siguec creat per eth regim franquista en eth 1970<ref>"Decreto 1283/1970, de 23 de abril, por el que se aprueba la fusión de los Municipios de Viella, Escuñau, Gausach, Arros y Vila, Betlan y Vilach, de la provincia de Lérida.", ''BOE'', núm. 107, de 5 de mayo de 1970, páginas 7033 a 7034, [https://www.boe.es/boe/dias/1970/05/05/pdfs/A07033-07034.pdf archiu en linha].</ref> damb era fusion des municipis d'[[Arròs e Vila]], [[Betlan]], [[Vilac]] (terçon de [[Marcatosa]]); [[Escunhau]], [[Gausac]] e [[Vielha]] (terçon de [[Castièro]]). {{entpopcat}} == Geografia == A junhetz situacion centrau ena val e se lhèue a 974 m d'altitud, ena confluéncia der arriu [[Garona]] damb eth sòn afluente er arriu [[Nere (Val d'Aran)|Nere]]. === Municipis limitròfs === {{Comunas limitròfas|Oèst=[[Vilamòs]], [[Es Bòrdes]], [[Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]]|Sud-Oèst=[[Benasc]], [[Montanuy]]|Nòrd=[[Canejan]]|Èst=[[Naut Aran]]|sud=[[Vilaller]]}} ==Toponimia== ===Vielha=== Era prononciacion ei ['bjeʎa]. Eras fòrmas ancianas son ''Vetula'' en 1310-1312. Dens noms semblables, ''la bielhe'' s'opausa ath castèth o a un aute vilatge. A Vielha, era vila ei en fàcia deth Casteràs, er ancian castèth, a l'origina, probablament, deth terçon de ''Castiero''. Formaument ''Vielha'' ei eretèr deth latin ''vetula''. La fòrma repetida ''la vielha'' representa ''vila vielha'' dambe aplologia o dissimilacion, com ''vivanda'' > ''vianda'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. VIII, p. 12-13 https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VIII&pagina=12&columna=b&linia=49&terme=Vielha</ref>. ===Betren=== Era prononciacion ei [be'tren] e non [eŋ], donc ven solament de ''-end'' o ''-enn''. I a ua mencion anciana ''Bertrendo'', perduda. I a mèi d'un ''Bertren'' en Gasconha, dont ua [[Bertren|comuna]]. ''Betren'' ven de ''Bertren'' per dissimilacion. Era origina pòt estar germanica. Per era finala, hè pensar a nombrosi noms germanics en ''-ind'', per exemple ''Berhtind-'' o ''Berhtŭind-'' o ''Berhtisind-''; ''-tr-'' serie devut ara repercussion der auta ''-r-'' (cf. ''cartó'' > ''cartró''). Un nom bascoaquitan ei possible tanben, pr'amor dera importància d'aquera origina dens lo paisatge locau. I a plan de noms en ''-tennis'', com ''Sembetennis'' (> [[Sent Biat]]); ''bera'' « cap ar aval » pòt justificar ''berenn''. Era dificultat de trobar un etime dèisha ua probabilitat un pauc milhora a ua origina germanica <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. II, p. 496-497 https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=496&columna=b&linia=17&terme=BETREN </ref>. ===Betlan=== Era prononciacion ei [be'llaŋ]. ''Betlan'' ei citat cap a 1200 e en 1295. Er etime ei un nom germanic de persona ''Bedilà'', ''-an'', dera rasic productiva ''Bad-'', dambe ''a'' > ''e'' per metafonia davant ''-ila''. Tanplan pòt estar un masculin gotic com un femenin francic, dambe era respectiva terminason ''-a'' dera declinason febla <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. II, p. 496 https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=496&columna=a&linia=27&terme=BETLAN </ref>. ===Gausac=== Era prononciacion ei [gaw'zak]. Dambe ''-acum'', ven deth nom latin d'òme ''Gavisius'', derivat de ''gavīsus'', participi, en latin classic, deth vèrbe ''gaudere''. I agoc era sincopa ''Gausiako'' ancianament <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. IV, p. 332-333 https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=IV&pagina=332&terme=GAUSAC&columna=a&linia=31 </ref>. Per [[Juvisy-sur-Orge]], nom de madeisha origina, [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] causeish ''*Gavitius'', inatestat <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 372</ref>. ===Vilac=== Era prononciacion ei [bi'lak]. Eth nom ei atestat en 1232, ''R. de Bilac''. Ei pas un nom de la seria romanica en ''-acum'', pr'amor que i a pas de ''i-'' darrèr lo radicau, mès un nom de data celtica o en generau prelatina, coma ''Cavanac'', ''Darnac'', ''Vivenac'', ''Merlac''. [N.B. Ei pas estrictament un ahar de data, mès de formacion celtica o latina; tanben un nom celtic podie aver un sufixe ''-io-'', de sens patronimic.] Un nom ''Villus'' que mia a ''Vir-'' en gascon. I a ''Vilos'', nom de persona en inscripcions gallicas, ''Vilus flumen'' en [[Irlanda (illa)|Irlanda]], eths ''Belaci'', tribú deras ''Alpes Cotici''. ''Vilac'' ven d'ua basa ''Vilaco'' / ''Belaco'' ligura o sorotaptica (dera [[cultura dels camps d'urnas|cultura des camps d'urnas]]) <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. VIII, p. 43-44, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VIII&pagina=43&columna=a&linia=39&terme=VILAC</ref>. Cau deishar eth « ligur » e eth sorotaptic e gardar eth celtic (d'epòca anciana o recenta). ===Aubèrt=== Era prononciacion ei [aw'bɛrt]. Damb ''-bèrt'' ara terminason, ei un nom germanic de persona. Sembla ''Alberht'' a primera vista, mès era atestacion ei ''Onerto'' cap a 1300 (léger ''Overto''), donc ei meilèu ''Audoberht'', que dejà en francic se redusie a ''Odebert''. ''O-'' iniciau passa a ''Au-'', com eth gascon ''obrir'' > ''aubrir'', ''daurir'', ''or-aria'' > ''aurèra'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. II, p. 274, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=274&columna=a&linia=23&terme=AUBERT</ref>. ===Arròs=== Era prononciacion ei [a'rrɔs]. Eras fòrmas ancianas son ''Aros'' en 1194 e (probabla) en 1189, ''Aros'', damb era grafia imperfèita ''r'' per ''rr''. [[Joan Coromines]] escarta divèrsas explicacions. Dens un aute cas, damb un aute sufixe, admet eth basc ''arr-'' « aspre » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. II, p. 251-252 https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=251&terme=ARRÒS&columna=b&linia=1</ref>. ===Escunhau=== Era prononciacion ei [esky'ɲaw]. Eras fòrmas ancianas son ''Escunyau'' en 1313 e benlèu ath sègle XV. Ei un nom germanic com autes dera vath (Aubèrt, Betlan, Montcorbau, e damb dobtes, Benós ?, Begós, Bausén, Betrén e benlèu mèi. Er etime ei ''Skōniald'', non documentat, mès eth segond element ei hòrt productiu e eth prumèr ei frequent, gotic ''skauni'', vielh alemand ''sconi'', alemand ''schön''. En occitan, ''o'', articulat [u], passa a [y] abans er accent e seguit de palatala <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. IV, p. 109-110 https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=IV&pagina=110&terme=ESCUNYAU&columna=b&linia=56</ref>. ===Casarilh=== Era prononciacion ei [kaza'riʎ]. ''Casarilh'' ei un diminutiu de ''casale'' (> ''casau'', « òrt ») damb eth sufixe ''-ilh'', de ''-īculu''. Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. III, p. 297 https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=III&pagina=297&columna=a&linia=14&terme=Casarilh</ref>. ===Montcorbau=== Era prononciacion ei [muŋkur'baw]. Eth nom ei atestat ''G. de Montecorballo'' en 1310-1312. Deriva de ''Montem Cozbaldi'', genitiu del nom germanic de persona ''Cozbald''. Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. V, p. 341 https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=V&pagina=341&columna=a&linia=54&terme=MONTCORBAU</ref>. ==Politica== [[File:Vielha Mijaran Còssos 2015.svg|thumb|right|120px|Formacion der Conselh Generau d'Aran. * UA: 7 * CDA: 5 * C's: 1 ]] {| class="wikitable" |+Eleccions de Vièlha e Mijaran, 2015 !Partit !Vòtes !Còssos !Percentatge |- |[[Ciutadans]] |174 |1 |7,24 % |- |[[Convergéncia Democratica Aranesa]] |929 |5 |38,68 % |- |[[Partit Popular]] |120 |0 |5,00 % |- |[[Unitat d'Aran]] |1121 |7 |46,67 % |} Après es eleccions municipaus de 2007, [[Convergéncia Democratica Aranesa|CDA]] e [[Unitat d'Aran]] an cadua 6 còssos. CDA pren eth contaròtle deth municipi en s'aligant damb eth 13enau regidor, deth Partit Popular. {| class="wikitable" |+Eleccions de Vièlha e Mijaran, 2011 !Partit !Vòtes !Còssos !Percentatge |- |[[Convergéncia Democratica Aranesa]] |1 045 |6 |45,00 % |- |[[Unitat d'Aran]] |935 |6 |40,27 % |- |[[Partit Popular]] |241 |1 |10,38 % |} == Patrimòni == [[Imatge:Sant Miqueu.jpg|thumb|247x247px|Glèisa de Sant Miquèu, Vielha, Vielha e Mijaran, Aran.]]A Vielha: * [[Glèisa de Sant Miquèu]], amb ornaments [[Art romanic|romanics]] e [[Gotic|gotics]]; * [[Musèu dera Val d'Aran]], a la Tor deth Generau Martinhon, un edifici senhoriau deth {{S|XVII|òc}} que presenta desparièrs subjèctes sustot dera geologia, era vegetacion, era fauna, era climatologia, era istòria, era arqueologia, era art, era lengua e era etnologia dera val. En autes pòbles: * Glèisa de Sant Estèue de Betren, d'estil romanic e gotic, considerada coma un des mès bèli exemplars d'Aran; * Sant Martin de Gausac, d'estil gotic; * Glèisa romanica de Sant Pèir d'Escunhau, deth {{S|xii|òc}}; * En Escunhau tanben i podem trobar ancianes cases nòbles, bères ues damb hièstres deth {{S|XV|òc}}; era de Perejoan date deth 1393. == Personalitats ligadas a la comuna == * [[Carles Barrera]] (1950-2022), ex-sindic dera Val d'Aran. * [[Alidé Sans]] (1993), cantautora aranesa de lengua [[Occitan|occitana]]. == Embessonatges == * [[Calafell]] * [[Sent Gaudenç]] == Referéncies== <references/> == Ligams extèrni == * [http://www.vielha-mijaran.org/ Pagina web der ajuntament de Vielha e Mijaran] * [http://municat.gencat.catmunicat/index.php?page=consulta&mostraEns=2524300000 Informacion dera Generalitat de Catalonha] * [http://www.idescat.cat/emex/?id=252430 Informacion der Institut d’Estadistica de Catalonha] {{Municipi aranés}}{{Portal Gasconha}} [[Categoria:Municipi aranés]] 4x4zi1jjjwdajjr2ee32s607ur5r56d 0 27574 2504704 2454259 2026-07-20T00:02:01Z Amorodo 23077 Actualizacion d'aquesta dintrada. 2504704 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta=oc }} '''A Tots''' es una colleccion editoriala de l'[[Institut d'Estudis Occitans]] e, mai que probable, l'editor màger en lenga occitana. == Obratges pareguts dins la colleccion == *1. ''La Santa Estela del Centenari.'' [[Joan Bodon]] *2. ''Lo cap del camin.'' [[Pèire Gogaud]] *3. ''Nòstre Sénher lo Segond.'' [[Josèp Delteil]] *4. ''Coma perdonam pas.'' [[Vaselhas|Joan Bernat Vaselhas]] *5. ''De fuòc amb de cendre (I).'' [[Pèire Pessamessa]] *6. ''Per una lectura politica de la Bíblia.'' [[Joan Larzac]] *7-8-9. ''La Quimèra.'' [[Joan Bodon]] *10. ''Tua culpa.'' [[Robèrt Lafont]] *11. ''Los macarèls.'' [[Leon Còrdas]] *12. ''Bogres d'ases.'' [[Amat Sèrra]] *13. ''Verd Paradís I.'' [[Max Roqueta]] *14. ''Sonque un arríder amistós.'' [[Rogèr Lapassada]] *15. ''Verd Paradís II.'' [[Max Roqueta]] *16. ''Jòc òrre.'' [[Manuel de Pedrolo i Molina]] *17. ''Dins de patetas rojas.'' [[Maria Roanet]] *18. ''De fuòc amb de cendre (II).'' [[Pèire Pessamessa]] *19. ''La grava sul camin.'' [[Joan Bodon]] *20. ''Las domaisèlas.'' [[Joan Bodon]] *21. ''Qualques nòvas d'endacòm mai.'' [[Florian Vernet]] *22-23. ''Contes de Gasconha (segonda tièra).'' [[Joan Francés Blader|Joan Francés Bladèr]] *24. ''Contes de l'Unic.'' [[Pèire Bèc]] *25. ''Sèt pans.'' [[Leon Còrdas]] *26. ''Descolonizar l'istòria occitana (II).'' [[Joan Larzac]] *27. ''L'uèlh de la font.'' [[Pèire Gogaud]] *28. ''Lo trabalh de las mans (divertiment en forma de roman).'' [[Ives Roqueta]] *29. ''Condes deus monts e de las arribèras.'' [[Jacmes Boisgontier|Jacme Boisgontier]] e [[Robèrt Darrigrand]] *30. ''De fuòc amb de cendre (III).'' [[Pèire Pessamessa]] *31. ''Lo lutrin de Ladèrn.'' [[Aquiles Mir]] *32. ''Los dos einocents.'' [[Jan dau Melhau]] *33. ''Francés d'Assisi.'' [[Josèp Delteil]] *34. ''Contes del meu ostal.'' [[Joan Bodon]] *35. ''Contes dels Balssàs.'' [[Joan Bodon]] *36. ''Lo libre dels grands jorns.'' [[Joan Bodon]] *37. ''Lo libre de Catòia.'' [[Joan Bodon]] *38. ''Contes de Gasconha (purmèra garba).'' Joan Francés Bladèr *39. ''Vida de Joan Larsinhac.'' [[Robèrt Lafont]] *40. ''Los camins de la Saba.'' [[Robèrt Lafont]] *41. ''Li maires d'Anguilas.'' [[Robèrt Lafont]] *42. ''Tè tu, tè ieu.'' [[Robèrt Lafont]] *43. ''L'icòna dins l'iscla.'' [[Robèrt Lafont]] *44. ''Lo hiu tibat (racontes d'Alemanha).'' [[Pèire Bèc]] *45. ''Contes d'Auvernha e de Velai'' *46. ''[[Belina]].'' [[Miquèu de Camelat]] *47-48. ''E la barta floriguèt.'' [[Enric Molin]] *49. ''Istòria de Joan l'an-pres'''.''''' [[Fabre|Joan Baptista Fabre]] *50. ''[[Lo libre dau reirlutz]]'''.''''' [[Joan Ganhaire]] *51. Ò''bras complètas.'' [[Mèste Verdièr|Mèstre Verdier]] *52. ''Garbaias burlentas.'' [[Pèir Morà]] *53. ''La paciéncia.'' [[Ives Roqueta]] *54-55. ''Jos la Clujada.'' [[Arsèni Vermenosa]] *56. ''Aigafòrt.'' [[Julh Froment]] *57. ''Eloïsa (o lo viatge fòra l'ivern).'' [[Joeu Meffre|Joeu Mefre]] *58. ''E nos fotèm d'èstre mortals.'' [[Marcèu Esquieu]] *59. ''La segonda luna.'' [[Micheu Chapduelh]] *60. ''Flors de Brossa.'' [[Arsèni Vermenosa]] *61-62. ''Descolonizar l'istòria occitana (I).'' [[Joan Larzac]] *63. ''Nhòcas e Bachòcas'' (seguit d'''Automnada).'' [[Pèire Pessamessa]] *64. ''Margalida.'' [[Jan de Gastellut-Sabalot]] *65. ''De temps en temps.'' [[Micheu Chapduelh]] *66. ''Made in "France".'' [[Ives Roqueta]] *67. ''Dafnís e Alcimadura.'' [[Joan Josèp Cassanea de Mondonvila]] *68. ''Bernat Deliciós.'' [[Barthélémy Hauréau]] *69. ''L'ombra doça de la nuèch.'' [[Robèrt Martí]] *70. ''Los fraisses eran tombats.'' [[Fèlis Daval]] *71. ''Lo bilingüisme coma mite.'' [[Lluís Aracil]] i Bonet *72. ''L'Arquibau (e autres nobiliconofatz).'' [[Micheu Chapduelh]], [[Pèire Pessamessa]], [[Maria Roanet]], [[Miquèu Baris]] *73. ''Per retener lo temps.'' [[Claudi Bellòc]] *74. ''Los Macarèls (II).'' [[Leon Còrdas]] *75-76. ''Scatabronda (comedia carcinòla de 1697).'' Anonim *77. ''Cronicas de Caravetas.'' [[Francés Deseuse]] *78. ''L'operà d'Aubais.'' [[Joan Baptista Fabre]] *79. ''Lo siège de Cadarossa.'' [[Joan Baptista Fabre]] *80. ''Lo sermon de Monsur Sistre.'' [[Joan Baptista Fabre]] *81. ''Contes esquiçats.'' [[Pèire Bèc]] *82. ''Mon barri.'' [[Ramon Gogaud]] *83. ''Las aventuras de Pinòqui.'' [[Carlo Collodi]] *84. ''Lo batèu de pèira.'' [[Jòrgi Gròs]] *85. ''Par o impar'' (seguit de ''Lo tresen cordilh).'' [[Gui Viala]]. Jos-colleccion [[Crimis]] *86. ''Lo darrèir bròs.'' [[Claudi Bellòc]] *87. ''Lengadòc roge (Los enfants de la bona).'' [[Ives Roqueta]] *88. ''Contes de Gasconha (III).'' [[Joan-Francés Blader|Joan Francés Blader]] *89. ''Lo miralhet.'' [[Ramon Gogaud]] *90. ''Letras d'exilh.'' [[Pèir Morà]] *91. ''Nòvas agenesas.'' [[Cristian Rapin]] *92. ''Masquetas e mariòtas.'' [[Joan-Claudi Sèrras|Joan Claudi Sèrras]] *93. ''L'omelet e nòvas autras.'' [[Lucian Lescon]]. Jos-colleccion [[Crimis]] *94. ''Lison.'' [[Clar de Luna]] *95. ''Lo grand teatre de Dieu (Verd Paradís III).'' [[Max Roqueta]] *96. ''Pradet de Ganges.'' Pau Chassari *97. ''Una filha dins l'ostal.'' Pèire Gogaud *98. ''Les òmes de l'Ecir.'' [[Fèliç Daval]] *99. ''Lo retrach dau dieu negre.'' [[Joan Frederic Brun]] *100. ''L'uòlh dau cat (Verd Paradís IV).'' [[Max Roqueta]] *101. ''L'òme de Magalona.'' [[Joan Maria Pieire]] *102. ''Lo darrièr daus Lobaterras.'' [[Joan Ganhaire]] *103. ''Quand l'auba se levarà.'' [[Josèp Valeta]] *104. ''Ua sason en païs bramader.'' Rogèr Lapassada *105. ''Bogres d'ases.'' [[Aimat Serre|Aimat Serra]] *106. ''Enlòc.'' [[Joan-Claudi Sèrras|Joan Claudi Sèrras]] *107. ''Moi, Bancel, oficier d'Empire.'' [[Georges Gros|Jòrgi Gròs]] *108. ''Lo sòmi roge.'' [[Joan-Pau Sibrà|Joan Pau Sibrà]] *109. ''Reviscolar.'' [[Josèp Valeta]] *110. ''Las canas de Midàs.'' [[Max Roqueta]] *111. ''A fònts mescladas (novèlas e cronicas d'Auvènha)'' *112. ''La pèira d'asard.'' [[Jean-Claude Foret|Joan Claudi Foret]] *113. ''Dau vent dins las plumas.'' [[Joan Ganhaire]] *114. ''Miraus escurs.'' [[Florian Vernet]] *115. ''Lo mòrt de Sant Joan.'' [[Pèire Lagarda]]. Jos-colleccion [[Crimis]] *116. ''Solelhada.'' [[Jaume Landièr]] *117. ''L'aucon.'' [[Ferran Delèris]] *118. ''L'enclaus.'' [[Robèrt Lafont]] *119. ''L'aubre solet.'' [[Pèire Lallet]] *120. ''Setembralas.'' [[Joan Frederic Brun]] *121. ''Cronicas pacolinas.'' Magali Bizot-Dargent *122. ''Tenguent-tenguent.'' [[Ramon Guiraud]] *123. ''Los grands uèlhs doç de Marjoria.'' [[Amandà Biòt]]. Jos-colleccion [[Crimis]] *124. ''Lo sagel del secret.'' [[Gui Viala]] *125. ''22, Carrièra del Taur.'' [[Ramon Guiraud]] *126. ''E Freud dins tot aquò? (''seguit de ''My name is Degun).'' [[Florian Vernet]] *127. ''La tèsi.'' [[Pèire Pessamessa]] *128. ''Insularas.'' [[Robèrt Lafont]] *129. ''Garriguenc.'' [[Cristian Laus]] *130. ''Pèire e Maria.'' [[Ferran Delèris]] *131. ''La ciutat deis Eolianas.'' [[Frederic Vouland|Frederic Vòland]] *132. ''Los romieus de delà l'aiga.'' [[Pèire Eiriçon]] *133. ''Lo barracon.'' [[Sèrgi Gairal]] *134. ''Grizzly-John e autres contes.'' [[Micheu Chapduelh]] *135. ''L'òrra istuèra d'un hilh de Gelòs.'' [[Eric Gonzales]] *136. ''Lo melic de Silvia Chasaus.'' [[Eric Gonzales]]. Jos-colleccion [[Crimis]] *137. ''Trobar doç around the world.'' André Abbe, Jean Pierre Belmon, Teiriç Offre *138. ''D'ara enlà.'' [[Franc Bardòu]] *139. ''Los uèlhs de l'anhèl.'' [[Cristian Laus]] *140. ''Arantxa.'' [[Eric Gonzales]] *141. ''Los crocants de Roergue.'' [[Ferran Delèris]] *142. ''Los fadinèls.'' [[Joan Escafit]] *143. ''Hont blanca.'' [[Joan-Loís Lavit|Joan Loís Lavit]] *144. ''Lo viatge aquitan.'' [[Joan Ganhaire]] *145. ''Un estiu sus la talvèra.'' [[Sèrgi Gairal]] *146. ''Lo riu d'Adriana.'' [[Jaume Landièr]] *147. ''Las catas negras pòrtan bonaür.'' [[Joan Guèrs]] *148. ''L'estilò negre.'' [[Bernat Bergé]] *150. ''Quartiers perilhós.'' [[Amanda Biòt]]. Jos-colleccion [[Crimis]] *152. ''L'estraç.'' [[Claudi Barsòtti]] *153. ''Sénher Quau.'' [[Romièg Jumèu]] *154. ''Lei miraus infidèus.'' [[Robèrt Lafont]] *155. ''Lo darrièr jarraç.'' [[Franc Bronzat]] *156. ''La nuèit folzejada.'' [[Franc Bardòu]] *157. ''Balajum.'' [[Joan Escafit]] *158. ''Dels camins bartassièrs.'' [[Marcèu Esquieu]] *159. ''Joan Delcaire.'' [[Cristian Laus]] *160. ''Lo vielhum.'' [[Tobiàs]] *161. ''Los uèlhs de grapauds.'' [[Lucian Lescon]] *162. ''Sorne trasluc.'' [[Joan Ganhaire]]. Jos-colleccion [[Crimis]] *163. ''Auda.'' [[Claudi Assemat]] *164. ''Cronicas imaginàrias.'' [[Romièg Jumèu]] *165. ''Delà la mar.'' [[Sèrgi Gairal]] *166. ''Vidas e engranatges.'' [[Florian Vernet]] *167. ''Lo Tin-tin d'Ergé.'' [[J Lois Lavit Talader|Joan Lois Lavit-Talader]]. Jos-colleccion [[Crimis]] *168. ''La filha vestida de negre.'' [[Joan-Loís Cortial|Joan Loís Cortial]] *169. ''Champeiradas.'' [[Joan Ros]] *170. ''Lo temps clar de las encantadas.'' [[Joan Frederic Brun]] *171. ''Tranga e tempèstas.'' [[Sèrgi Javaloyès]] *172. ''Ucraïna.'' [[Joan-Marc Leclercq|Joan Marc Leclerc]] *173. ''Lo comunard de la Mitidjà.'' [[Glaudi Barsòtti]] *174. ''Lo balestrièr de Miramont.'' [[Robèrt Martí]] *175. ''Las islas jos lo sang.'' [[Joan Ganhaire]] *176. ''Joan de Solinhac.'' [[Joan-Bernat Vaselhas|Joan Bernat Vaselhas]] *177. ''j@rdindelasdelicias.com.'' [[Florian Vernet]] *178. ''Lo filh del paire.'' [[Ives Roqueta]] *179. ''Agost de guèrra.'' [[Miquèl Decòr]] *180. ''Viatge au fons de la mitologia.'' [[Pèire Pessamessa]] *181. ''Ciutats.'' [[Joan Ros]] *182. ''Nomadas.'' [[Anna Regord]] *183. ''Als baugs.'' [[Jaume Landièr]] *184. ''Treparàs pas mon semenat.'' [[Jòrdi Peladan]] *185. ''Diari d'un mes de març.'' [[Eric Astié]] *186. ''D'una mar, l'autra.'' [[Joan Saubrement]] *187. ''De novèlas dau Dr. Diglòss.'' [[Robèrt Perrotto-André]] *188. ''Sus lo viu.'' [[Sarà Laurens|Sara Laurens]] *189. ''Questions essencialas e autreis escrichs minusculs.'' [[Magali Bizot-Dargent|Magalí Bizot-Dargent]] *190. ''Las tòrnas de Giraudon.'' [[Joan Ganhaire]]. Jos-colleccion [[Crimis]] *191. ''Roges nivolasses.'' [[Cristian Chaumont]]. jos-colleccion [[Crimis]] *192. ''Lo fuèlh rossegat.'' [[Sèrgi Gairal]] *193. ''Vautres que m’avètz tuada.'' [[Joan Ganhaire]] *194. ''Pantòri.'' [[Romièg Jumèu|Romieg Jumèu]] *195. ''Las vacanças de Pascas.'' [[Sèrgi Gairal]] *196. ''Man Trobat.'' [[Alem Surre Garcia]] *197. ''Esquissas per un retrach de l’ombra.'' [[Magalí Bizot-Dargent]] *198. ''Embolh a Malamosca.'' [[Romièg Jumèu|Romieg Jumèu]] *199. ''Fotuda planeta!'' [[Sèrgi Viaule]] *200. ''Chamin de Copagòrja.'' [[Joan Ganhaire]] *201. ''La banda.'' [[Jaume Landièr]] *202. ''Merièm o la botelha dins la sabla.'' [[Jòrdi Peladan]] *203. ''Nòvas d’autra part.'' [[Romièg Jumèu|Romieg Jumèu]] *204. ''La nau dels fòls.'' [[Florian Vernet]] *205. ''Una lonja convalescéncia.'' [[Esteve Ros]] *206. ''Lo papagai e lo robòt.'' [[Sèrgi Gairal]] *207. ''Sevdije.'' [[Joan Ganhaire]] *208. ''Rèire-vida.'' Romièg Jumèu *209. ''Cronicas de viatge.'' Sèrgi Labatut *210. ''Un tant doç fogier.'' Joan Ganhaire *211. ''Quora la matièra.'' Miquèu Arnaud *212. ''L'esclargiera.'' Romieg Jumèu *213. ''Atal fasèm.'' Sèrgi Viaule *214. ''A planta cotelet.'' Jòrdi Peladan *215. ''Puta! Que la vida es polida.'' Marc Hòmal *216. ''Lo viatge alambicant dau professor Gròsdenas.'' Romieg Jumèu *217. ''La mòrt vai mai regde que lo vent.'' Joan Ganhaire *218. ''Camin de totas auras.'' Jaume Landièr *219. ''Est o las orasons.'' Sèrgi Labatut *220. ''Cachavièlha psicomotritz.'' Florian Vernet *221. ''Dança amb los voltres.'' Sèrgi Viaule *222. ''La granda timonariá.'' Romieg Jumèu *223. ''Metaf(r)iccions a Collisioncity.'' Florian Vernet *224. ''Vent de sable.'' Joan Ganhaire *225. ''Amontanhatge.'' Miquèu Arnaud *226. ''A l'ombra dels cerièisses bèles.'' Bernadeta Romieu *227. ''Disparicions.'' [[Joan-Claudi Sèrras]] *228. ''Coma un cadavre al riu getat.'' [[Jòrdi Peladan]] *229. ''Cronicas del diluvi.'' [[Florian Vernet]] *230. ''Figuras impausadas.'' [[Sèrgi Viaule]] *231. ''Rendetz-vos au cementeri.'' [[Joan Ganhaire]] *232. ''Lo papagai president.'' [[Tederic Quatre]] *233. ''Entrelusidas de vidas.'' Bernadeta Romieu *234. ''La Distanciacion.'' Sèrgi Gairal *235. ''Los Beatles de Sant Çubran.'' Michel Fraisse *236. ''Labyrinthos.'' Alan Mauri *237. ''Enquestas a la lesta.'' Joan Ganhaire *238. ''La Nassa.'' Miquèu Arnaud *239. ''Vint jorns au bot de l’Antropocèn.'' Joan Glaudi Puèch *240. ''Bóstias.'' Joan Claudi Sèrras *241. ''Bruga, feuse e genèsta.'' Jòrdi Peladan *242. ''Gambier.'' Josí Guilhòt-Gentialon *243. ''Un estiu coma un ocean.'' Michel Fraisse *244. ''Meschant temps a Maraval.'' Joan Ganhaire *245. ''L'Arqueta del divenc Marqués''. Joan Claudi Sèrras. *246. ''Viatges''. Joan Ros. *247. ''País negat''. Bernardeta Romieu. *248. ''Tant s’empòrta la Tramontana''. Anna Jove e Florian Vernet.<br /> == Origina deu nom == Lo nom es creat a partir d'un jòc de paraulas amb los dos senses possibles. [[Categoria:Ostal d'edicion occitan]] {{LitOc}} maz6wd6ewqwy5zd0vu85jhenshobdus 0 28508 2504706 2501058 2026-07-20T07:16:49Z Sovenhic 36254 2504706 wikitext text/x-wiki {{omon|Pampalona (omonimia)}}{{Infobox Comuna d'Espanha |nom=Pampalona |nom2=Iruñea/Pamplona |carta=eus |bandièra=Bandera Pamplona.svg |blason=Escudo de Pamplona.svg |imatge=Old city of Pamplona and its Cathedral from the top of san cernin's tower.jpg |legenda= |comauto=[[Comunautat Forala de Navarra]] |província= |comarca= |districte= |cp= |cònsol=Joseba Asirón |mandat= | longitud = | latitud = |alt min= |alt mej= |alt max= |ectaras= |km²= |ine= |sens=197138 |data-sens=2017 |dens= |nomab= |sitweb= |mapa= |mapa2= }}'''Pampalona''' (en occitan ''Pampalona'', en occitan istoric ''Pampalona'' o ''Pampaluna,''<ref>{{PichòtTalamus|P|Pampalune}}</ref> en basco ''Iruñea'' o ''Iruña'', en espanhòl ''Pamplona'', en espanhòl oficial ''Pamplona/Iruña'')<ref>{{Ref-web|url=https://www.boe.es/boe/dias/1992/02/06/pdfs/A04036-04036.pdf|títol=Decreto foral 338/1990, de 20 de diciembre, por el que se determinan las denominaciones oficiales de la capital de la Comunidad Foral de Navarra|sit=boe.es|url_accès=pdf}}</ref> es la capitala de la Comunautat Forala de [[Navarra]]. Segon lo [[nacionalisme basc]], es considerada coma capitala istorica del [[Bascoat]] (Euskal Herria).<ref>{{Ref-web|url=https://www.hiru.eus/es/geografia/las-capitales-de-euskal-herria|títol=Las Capitales de Euskal Herria|sit=hiru.eus|consulta=19 de mai de 2024}}</ref> Pampalona es situada dins lo nòrd de la [[peninsula Iberica]], a 440 m d'altitud, banhada pels rius Argas e Elort. Centre arquitectural ric, ten divèrses monuments inscrits coma [[Ben d'Interès Cultural]], notament la [[Catedrala de Santa Maria (Pampalona)|catedrala de Santa Maria]], las glèisas de [[Glèisa de Sant Saturnin (Pampalona)|Sant Saturnin]], [[Glèisa de Sant Nicolau (Pampalona)|Sant Nicolau]] e Sant Laurenç, la [[Ciutadèla de Pampalona|Ciutadèla]] e la [[Cambra de Comptes de Navarra]]. Pampalona es tanben coneguda per las [[Hèstas de la Sent Fermin|fèstas de la Sant Fermin]] (entre los 6 e 14 de julhet) que atraçan de gents d'Occitània. A l'epòca medievala, al moment que Navarra èra un reialme independent, lo basc costejava la lenga menada per las personas originàrias de [[Gasconha]] ([[occitan transpirenenc]]). Tanpauc los primièrs [[Fòr|fòrs]] (privilègis, costums) de la vila de Pampalona foguèron escrits en lenga occitana. Aquels occitans, apelats ''Francos'', vivián als borg Sent Nicolau e Sant Cernín, per opausicion al barri de la Navarreria poblats pels bascs. == Nòtas e referéncias == <references /> {{Pelegrinatge de St Jacme de Compostèla}} {{Comunas de Navarra}} [[Categoria:Comuna de Navarra]] ldrof20rxrc4tuzbb87dakbri0oe69g 2504717 2504706 2026-07-20T07:26:44Z Sovenhic 36254 2504717 wikitext text/x-wiki {{omon|Pampalona (omonimia)}}{{Infobox Comuna d'Espanha |nom=Pampalona |nom2=Iruñea/Pamplona |carta=eus |bandièra=Bandera Pamplona.svg |blason=Escudo de Pamplona.svg |imatge=Old city of Pamplona and its Cathedral from the top of san cernin's tower.jpg |legenda= |comauto=[[Comunautat Forala de Navarra]] |província= |comarca= |districte= |cp= |cònsol=Joseba Asirón |mandat= | longitud = | latitud = |alt min= |alt mej= |alt max= |ectaras= |km²= |ine= |sens=197138 |data-sens=2017 |dens= |nomab= |sitweb= |mapa= |mapa2= }}'''Pampalona''' (en occitan ''Pampalona'', en occitan istoric ''Pampalona'' o ''Pampaluna,''<ref>{{PichòtTalamus|P|Pampalune}}</ref> en basco ''Iruñea'' o ''Iruña'', en espanhòl ''Pamplona'', admnistrativament ''Pamplona/Iruña'')<ref>{{Ref-web|url=https://www.boe.es/boe/dias/1992/02/06/pdfs/A04036-04036.pdf|títol=Decreto foral 338/1990, de 20 de diciembre, por el que se determinan las denominaciones oficiales de la capital de la Comunidad Foral de Navarra|sit=boe.es|url_accès=pdf}}</ref> es una vila del [[Bascoat]], es la capitala de la Comunautat Forala de [[Navarra]], en [[Espanha]]. Segon lo [[nacionalisme basc|nacionalisme basco]], es considerada coma capitala istorica del [[Bascoat]].<ref>{{Ref-web|url=https://www.hiru.eus/es/geografia/las-capitales-de-euskal-herria|títol=Las Capitales de Euskal Herria|sit=hiru.eus|consulta=19 de mai de 2024}}</ref> Pampalona se situa dins lo nòrd de la [[Peninsula Iberica]], a 440 mètres d'altitud, banhada pels rius Argas e Elort. Centre arquitectural ric, ten divèrses monuments inscriches coma [[Ben d'Interès Cultural|bens d'interès cultural]], especialament la [[Catedrala de Santa Maria (Pampalona)|Catedrala de Santa Maria]], las glèisas de [[Glèisa de Sant Saturnin (Pampalona)|Sant Saturnin]], [[Glèisa de Sant Nicolau (Pampalona)|Sant Nicolau]] e Sant Laurenç, la [[Ciutadèla de Pampalona|Ciutadèla]] e la [[Cambra de Comptes de Navarra|Cambra dels Comptes de Navarra]]. Pampalona se coneis tanben per las [[Hèstas de la Sent Fermin|Fèstas de Sant Fermin]] (entre los 6 e 14 de julhet) qu'atrason de gents d'Occitània. A l'Edat Mejana, mentre que Navarra èra un reialme independent, lo basco i costejava la lenga portada per las personas originàrias de [[Gasconha]] ([[occitan transpirenenc|l'occitan transpirenenc]]). Per tant, los primièrs [[Fòr|fòrs]] (privilègis, costumas) de la vila de Pampalona s'escriguèron en lenga occitana. Aqueles occitans, apelats ''francos'', vivián als borgs Sant Nicolau e Sant Cernín, per oposicion al quartièr de la Navarreria poblat pels bascofòns. == Nòtas e referéncias == <references /> {{Pelegrinatge de St Jacme de Compostèla}} {{Comunas de Navarra}} [[Categoria:Comuna de Navarra]] flsgb3f7gm8d8rjy43ei2gbjhf4ljl0 0 37619 2504702 2504645 2026-07-19T20:26:28Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde precolombian */ 2504702 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que lei cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dei grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dei [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturalas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region. === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 196mjl7ap5vm3pt5exyr1gpptafrwvl 2504703 2504702 2026-07-19T20:27:12Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde precolombian */ 2504703 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que lei cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dei grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dei [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturalas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] r1ct5nwjrhqf8l2q9szephxdfoofruj 2504715 2504703 2026-07-20T07:25:32Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde precolombian */ 2504715 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que lei cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dei grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dei [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturalas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]], foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] jb2b651eft39du4yncvuxpcygalr7xe 2504724 2504715 2026-07-20T07:34:04Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde precolombian */ 2504724 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que lei cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dei grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dei [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]], foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] aokv7najsf9h1tz4oebhusdw47ciwkj 2504725 2504724 2026-07-20T07:35:14Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde precolombian */ 2504725 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que lei cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dei grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dei [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]] e per las malautiás importaas d'[[Euròpa]] per los conquistadors, foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] fztunb4z7597srvxzhzl6nx0fd0eq0d 2504726 2504725 2026-07-20T07:35:36Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde precolombian */ 2504726 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que lei cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dei grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dei [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]] e per las [[malautiá]]s importaas d'[[Euròpa]] per los ''[[conquistador]]s'', foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 7rlgxqyjjydkkkxjc84z8rva9py4sde 2504727 2504726 2026-07-20T07:44:49Z Nicolas Eynaud 6858 /* La conquista e lo periòde coloniau */ 2504727 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que lei cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dei grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dei [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]] e per las [[malautiá]]s importaas d'[[Euròpa]] per los ''[[conquistador]]s'', foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === La conquista de l'[[Emperi Inca]] per los [[Espanha|Espanhòus]] comencèc en [[1532]] amb la captura de l'emperaire [[Atahualpa]] per [[Francisco Pizarro]] a [[Batalha de Cajamarca|Cajamarca]]. La chuta dels Incas s'explica per los efiechs conjugats de la superioritat militara dels ''[[conquistador]]s'', de l'afebliment militar eissit de la guerra de succession entre [[Atahualpa]] e son fraire, de la formacion d'alianças entre Espanhòus e pòples indigenas ostiles als Incas e de l'arribaa de [[malautiá]]s murtrieras en provenença d'[[Euròpa]] (en particular la [[variòla|vairòla]]). Desorganizat, l'Emperi opausèc una resisténcia limitaa. [[Cusco]] foguèt presa en [[1533]] e, en despiech de plusors revòutas, la resisténcia inca foguèt pauc a cha pauc reducha. === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] ljl707u42w2ia2ul7n80jafwcaotuvo 2504728 2504727 2026-07-20T07:46:14Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2504728 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que lei cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dei grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dei [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]] e per las [[malautiá]]s importaas d'[[Euròpa]] per los ''[[conquistador]]s'', foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === La conquista de l'[[Emperi Inca]] per los [[Espanha|Espanhòus]] comencèc en [[1532]] amb la captura de l'emperaire [[Atahualpa]] per [[Francisco Pizarro]] a [[Batalha de Cajamarca|Cajamarca]]. La chuta dels Incas s'explica per los efiechs conjugats de la superioritat militara dels ''[[conquistador]]s'', de l'afebliment militar eissit de la guerra de succession entre [[Atahualpa]] e son fraire, de la formacion d'alianças entre Espanhòus e pòples indigenas ostiles als Incas e de l'arribaa de [[malautiá]]s murtrieras en provenença d'[[Euròpa]] (en particular la [[variòla|vairòla]]). Desorganizat, l'Emperi opausèc una resisténcia limitaa. [[Cusco]] foguèt presa en [[1533]] e, en despiech de plusors revòutas, la resisténcia inca foguèt pauc a cha pauc reducha<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 444i50ffbai818vo6hxtdbjt1vlmwfb 2504736 2504728 2026-07-20T08:22:29Z Nicolas Eynaud 6858 /* Releu e morfologia */ 2504736 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que las cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dei grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dei [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]] e per las [[malautiá]]s importaas d'[[Euròpa]] per los ''[[conquistador]]s'', foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === La conquista de l'[[Emperi Inca]] per los [[Espanha|Espanhòus]] comencèc en [[1532]] amb la captura de l'emperaire [[Atahualpa]] per [[Francisco Pizarro]] a [[Batalha de Cajamarca|Cajamarca]]. La chuta dels Incas s'explica per los efiechs conjugats de la superioritat militara dels ''[[conquistador]]s'', de l'afebliment militar eissit de la guerra de succession entre [[Atahualpa]] e son fraire, de la formacion d'alianças entre Espanhòus e pòples indigenas ostiles als Incas e de l'arribaa de [[malautiá]]s murtrieras en provenença d'[[Euròpa]] (en particular la [[variòla|vairòla]]). Desorganizat, l'Emperi opausèc una resisténcia limitaa. [[Cusco]] foguèt presa en [[1533]] e, en despiech de plusors revòutas, la resisténcia inca foguèt pauc a cha pauc reducha<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] hz01ivibdif52akl3eoyftwjivzkiai 2504737 2504736 2026-07-20T08:22:56Z Nicolas Eynaud 6858 /* Idrologia */ 2504737 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que las cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dels grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dels [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]] e per las [[malautiá]]s importaas d'[[Euròpa]] per los ''[[conquistador]]s'', foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === La conquista de l'[[Emperi Inca]] per los [[Espanha|Espanhòus]] comencèc en [[1532]] amb la captura de l'emperaire [[Atahualpa]] per [[Francisco Pizarro]] a [[Batalha de Cajamarca|Cajamarca]]. La chuta dels Incas s'explica per los efiechs conjugats de la superioritat militara dels ''[[conquistador]]s'', de l'afebliment militar eissit de la guerra de succession entre [[Atahualpa]] e son fraire, de la formacion d'alianças entre Espanhòus e pòples indigenas ostiles als Incas e de l'arribaa de [[malautiá]]s murtrieras en provenença d'[[Euròpa]] (en particular la [[variòla|vairòla]]). Desorganizat, l'Emperi opausèc una resisténcia limitaa. [[Cusco]] foguèt presa en [[1533]] e, en despiech de plusors revòutas, la resisténcia inca foguèt pauc a cha pauc reducha<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] trr0n46px27ccnuzuxm42daibxtfzzj 2504738 2504737 2026-07-20T08:23:10Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geologia e formacion */ 2504738 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion dels Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que las cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dels grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dels [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]] e per las [[malautiá]]s importaas d'[[Euròpa]] per los ''[[conquistador]]s'', foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === La conquista de l'[[Emperi Inca]] per los [[Espanha|Espanhòus]] comencèc en [[1532]] amb la captura de l'emperaire [[Atahualpa]] per [[Francisco Pizarro]] a [[Batalha de Cajamarca|Cajamarca]]. La chuta dels Incas s'explica per los efiechs conjugats de la superioritat militara dels ''[[conquistador]]s'', de l'afebliment militar eissit de la guerra de succession entre [[Atahualpa]] e son fraire, de la formacion d'alianças entre Espanhòus e pòples indigenas ostiles als Incas e de l'arribaa de [[malautiá]]s murtrieras en provenença d'[[Euròpa]] (en particular la [[variòla|vairòla]]). Desorganizat, l'Emperi opausèc una resisténcia limitaa. [[Cusco]] foguèt presa en [[1533]] e, en despiech de plusors revòutas, la resisténcia inca foguèt pauc a cha pauc reducha<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] diuf9ccsz05awyz22bsdo4grpyx993w 2504739 2504738 2026-07-20T08:23:51Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde precolombian */ 2504739 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion dels Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que las cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dels grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dels [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === [[Fichièr:Empèri Inca.png|thumb|Expansion e afondrament de l'[[Emperi Inca]].]] Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]] e per las [[malautiá]]s importaas d'[[Euròpa]] per los ''[[conquistador]]s'', foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === La conquista de l'[[Emperi Inca]] per los [[Espanha|Espanhòus]] comencèc en [[1532]] amb la captura de l'emperaire [[Atahualpa]] per [[Francisco Pizarro]] a [[Batalha de Cajamarca|Cajamarca]]. La chuta dels Incas s'explica per los efiechs conjugats de la superioritat militara dels ''[[conquistador]]s'', de l'afebliment militar eissit de la guerra de succession entre [[Atahualpa]] e son fraire, de la formacion d'alianças entre Espanhòus e pòples indigenas ostiles als Incas e de l'arribaa de [[malautiá]]s murtrieras en provenença d'[[Euròpa]] (en particular la [[variòla|vairòla]]). Desorganizat, l'Emperi opausèc una resisténcia limitaa. [[Cusco]] foguèt presa en [[1533]] e, en despiech de plusors revòutas, la resisténcia inca foguèt pauc a cha pauc reducha<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 7mvu0qes5j7lby6w5xwjl2keiz9ioia 2504741 2504739 2026-07-20T08:38:38Z Nicolas Eynaud 6858 /* La conquista e lo periòde coloniau */ 2504741 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion dels Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que las cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dels grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dels [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === [[Fichièr:Empèri Inca.png|thumb|Expansion e afondrament de l'[[Emperi Inca]].]] Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]] e per las [[malautiá]]s importaas d'[[Euròpa]] per los ''[[conquistador]]s'', foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === La conquista de l'[[Emperi Inca]] per los [[Espanha|Espanhòus]] comencèc en [[1532]] amb la captura de l'emperaire [[Atahualpa]] per [[Francisco Pizarro]] a [[Batalha de Cajamarca|Cajamarca]]. La chuta dels Incas s'explica per los efiechs conjugats de la superioritat militara dels ''[[conquistador]]s'', de l'afebliment militar eissit de la guerra de succession entre [[Atahualpa]] e son fraire, de la formacion d'alianças entre Espanhòus e pòples indigenas ostiles als Incas e de l'arribaa de [[malautiá]]s murtrieras en provenença d'[[Euròpa]] (en particular la [[variòla|vairòla]]). Desorganizat, l'Emperi opausèc una resisténcia limitaa. [[Cusco]] foguèt presa en [[1533]] e, en despiech de plusors revòutas, la resisténcia inca foguèt pauc a cha pauc reducha<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. La region andina venguèc un dels centres de l'[[Emperi Espanhòu]]. Organizaa a l'entorn de la [[vice-reiautat de Peró]], basaa a [[Lima]], adoptèc una economia coloniala fondaa sus las activitats minieras ([[mina (jaç)|minas]] d'[[argent (metal)|argent]] de [[Potosí]]) e sus l'esplecha d'importants domenis [[agricultura|agricòlas]]. La màger part dels metaus preciós èra exportaa en [[Espanha]] ont aguèron un ròtle centrau dins lo desvolopament de l'economia mondiala dels segles XVI e XVII. D'efiech, i alimentèron las rets marchandas de la [[Rota de la Seda]] en permetent als Europeus de crompar de produchs [[Republica Populara de China|chinés]]<ref>Fins au segle XIX, los eschambis oficiaus amb China necessitavan de pagaments amb de [[moneda|moneas]] d'argent.</ref> === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] ks0i80lopseycdh975iojwvrkgbrf67 2504742 2504741 2026-07-20T08:39:00Z Nicolas Eynaud 6858 /* La conquista e lo periòde coloniau */ 2504742 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion dels Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que las cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dels grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dels [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === [[Fichièr:Empèri Inca.png|thumb|Expansion e afondrament de l'[[Emperi Inca]].]] Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]] e per las [[malautiá]]s importaas d'[[Euròpa]] per los ''[[conquistador]]s'', foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === La conquista de l'[[Emperi Inca]] per los [[Espanha|Espanhòus]] comencèc en [[1532]] amb la captura de l'emperaire [[Atahualpa]] per [[Francisco Pizarro]] a [[Batalha de Cajamarca|Cajamarca]]. La chuta dels Incas s'explica per los efiechs conjugats de la superioritat militara dels ''[[conquistador]]s'', de l'afebliment militar eissit de la guerra de succession entre [[Atahualpa]] e son fraire, de la formacion d'alianças entre Espanhòus e pòples indigenas ostiles als Incas e de l'arribaa de [[malautiá]]s murtrieras en provenença d'[[Euròpa]] (en particular la [[variòla|vairòla]]). Desorganizat, l'Emperi opausèc una resisténcia limitaa. [[Cusco]] foguèt presa en [[1533]] e, en despiech de plusors revòutas, la resisténcia inca foguèt pauc a cha pauc reducha<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. La region andina venguèc un dels centres de l'[[Emperi Espanhòu]]. Organizaa a l'entorn de la [[vice-reiautat de Peró]], basaa a [[Lima]], adoptèc una economia coloniala fondaa sus las activitats minieras ([[mina (jaç)|minas]] d'[[argent (metal)|argent]] de [[Potosí]]) e sus l'esplecha d'importants domenis [[agricultura|agricòlas]]. La màger part dels metaus preciós èra exportaa en [[Espanha]] ont aguèron un ròtle centrau dins lo desvolopament de l'economia mondiala dels segles XVI e XVII. D'efiech, i alimentèron las rets marchandas de la [[Rota de la Seda]] en permetent als Europeus de crompar de produchs [[Republica Populara de China|chinés]]<ref>Fins au segle XIX, los eschambis oficiaus amb China necessitavan frequentament de pagaments amb de [[moneda|moneas]] d'argent.</ref> === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 319d5ra25j51tc4g891jxjo7jpepieq 2504743 2504742 2026-07-20T08:39:11Z Nicolas Eynaud 6858 /* La conquista e lo periòde coloniau */ 2504743 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion dels Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que las cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dels grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dels [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === [[Fichièr:Empèri Inca.png|thumb|Expansion e afondrament de l'[[Emperi Inca]].]] Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]] e per las [[malautiá]]s importaas d'[[Euròpa]] per los ''[[conquistador]]s'', foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === La conquista de l'[[Emperi Inca]] per los [[Espanha|Espanhòus]] comencèc en [[1532]] amb la captura de l'emperaire [[Atahualpa]] per [[Francisco Pizarro]] a [[Batalha de Cajamarca|Cajamarca]]. La chuta dels Incas s'explica per los efiechs conjugats de la superioritat militara dels ''[[conquistador]]s'', de l'afebliment militar eissit de la guerra de succession entre [[Atahualpa]] e son fraire, de la formacion d'alianças entre Espanhòus e pòples indigenas ostiles als Incas e de l'arribaa de [[malautiá]]s murtrieras en provenença d'[[Euròpa]] (en particular la [[variòla|vairòla]]). Desorganizat, l'Emperi opausèc una resisténcia limitaa. [[Cusco]] foguèt presa en [[1533]] e, en despiech de plusors revòutas, la resisténcia inca foguèt pauc a cha pauc reducha<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. La region andina venguèc un dels centres de l'[[Emperi Espanhòu]]. Organizaa a l'entorn de la [[vice-reiautat de Peró]], basaa a [[Lima]], adoptèc una economia coloniala fondaa sus las activitats minieras ([[mina (jaç)|minas]] d'[[argent (metal)|argent]] de [[Potosí]]) e sus l'esplecha d'importants domenis [[agricultura|agricòlas]]. La màger part dels metaus preciós èra exportaa en [[Espanha]] ont aguèron un ròtle centrau dins lo desvolopament de l'economia mondiala dels segles XVI e XVII. D'efiech, i alimentèron las rets marchandas de la [[Rota de la Seda]] en permetent als Europeus de crompar de produchs [[Republica Populara de China|chinés]]<ref>Fins au segle XIX, los eschambis oficiaus amb China necessitavan frequentament de pagar amb de [[moneda|moneas]] d'argent.</ref> === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] iqegmo84f71ac92fp2tezldxj4xeylq 2504744 2504743 2026-07-20T08:57:46Z Nicolas Eynaud 6858 /* La conquista e lo periòde coloniau */ 2504744 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion dels Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que las cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dels grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dels [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === [[Fichièr:Empèri Inca.png|thumb|Expansion e afondrament de l'[[Emperi Inca]].]] Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]] e per las [[malautiá]]s importaas d'[[Euròpa]] per los ''[[conquistador]]s'', foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === La conquista de l'[[Emperi Inca]] per los [[Espanha|Espanhòus]] comencèc en [[1532]] amb la captura de l'emperaire [[Atahualpa]] per [[Francisco Pizarro]] a [[Batalha de Cajamarca|Cajamarca]]. La chuta dels Incas s'explica per los efiechs conjugats de la superioritat militara dels ''[[conquistador]]s'', de l'afebliment militar eissit de la guerra de succession entre [[Atahualpa]] e son fraire, de la formacion d'alianças entre Espanhòus e pòples indigenas ostiles als Incas e de l'arribaa de [[malautiá]]s murtrieras en provenença d'[[Euròpa]] (en particular la [[variòla|vairòla]]). Desorganizat, l'Emperi opausèc una resisténcia limitaa. [[Cusco]] foguèt presa en [[1533]] e, en despiech de plusors revòutas, la resisténcia inca foguèt pauc a cha pauc reducha<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. La region andina venguèc un dels centres de l'[[Emperi Espanhòu]]. Organizaa a l'entorn de la [[vice-reiautat de Peró]], basaa a [[Lima]], adoptèc una economia coloniala fondaa sus las activitats minieras ([[mina (jaç)|minas]] d'[[argent (metal)|argent]] de [[Potosí]]) e sus l'esplecha d'importants domenis [[agricultura|agricòlas]]. La màger part dels metaus preciós èra exportaa en [[Espanha]] ont aguèron un ròtle centrau dins lo desvolopament de l'economia mondiala dels segles XVI e XVII. D'efiech, i alimentèron las rets marchandas de la [[Rota de la Seda]] en permetent als Europeus de crompar de produchs [[Republica Populara de China|chinés]]<ref>Fins au segle XIX, los eschambis oficiaus amb China necessitavan frequentament de pagar amb de [[moneda|moneas]] d'argent.</ref>. Aquela esplecha de las ressorsas localas necessitèc de generalizar lo [[trabalh forçat]] de las populacions autoctònas. Per aquò, los [[Espanha|Espanhòus]] adoptèron lo sistema de l’''[[encomienda]]'' que permetiá a un invidivú de vassalizar una comunautat indigena per i introdurre lo principi dau [[servatge]]. Dins l'espaci inca, aquela organizacion foguèt mesclaa amb una institucion andina mai anciana, la [[mita (Inca)|mita]], que permetiá de recrutar, chasca annaa, una partia de la populacion per de trabalhs collectius. Pasmens, las epidemias e las condicions de trabalh fòrça duras decimèron rapidament las populacions indigenas. Tre lo segle XVI, venguèc necessari d'importar d'[[esclavatge|esclaus]] per respondre als besonhs de man d'òbra. === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] jca7d4ani9tkq8qfglrza8zon6c12mc 2504745 2504744 2026-07-20T08:58:08Z Nicolas Eynaud 6858 /* La conquista e lo periòde coloniau */ 2504745 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion dels Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que las cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dels grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dels [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === [[Fichièr:Empèri Inca.png|thumb|Expansion e afondrament de l'[[Emperi Inca]].]] Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]] e per las [[malautiá]]s importaas d'[[Euròpa]] per los ''[[conquistador]]s'', foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === La conquista de l'[[Emperi Inca]] per los [[Espanha|Espanhòus]] comencèc en [[1532]] amb la captura de l'emperaire [[Atahualpa]] per [[Francisco Pizarro]] a [[Batalha de Cajamarca|Cajamarca]]. La chuta dels Incas s'explica per los efiechs conjugats de la superioritat militara dels ''[[conquistador]]s'', de l'afebliment militar eissit de la guerra de succession entre [[Atahualpa]] e son fraire, de la formacion d'alianças entre Espanhòus e pòples indigenas ostiles als Incas e de l'arribaa de [[malautiá]]s murtrieras en provenença d'[[Euròpa]] (en particular la [[variòla|vairòla]]). Desorganizat, l'Emperi opausèc una resisténcia limitaa. [[Cusco]] foguèt presa en [[1533]] e, en despiech de plusors revòutas, la resisténcia inca foguèt pauc a cha pauc reducha<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. La region andina venguèc un dels centres de l'[[Emperi Espanhòu]]. Organizaa a l'entorn de la [[vice-reiautat de Peró]], basaa a [[Lima]], adoptèc una economia coloniala fondaa sus las activitats minieras ([[mina (jaç)|minas]] d'[[argent (metal)|argent]] de [[Potosí]]) e sus l'esplecha d'importants domenis [[agricultura|agricòlas]]. La màger part dels metaus preciós èra exportaa en [[Espanha]] ont aguèron un ròtle centrau dins lo desvolopament de l'economia mondiala dels segles XVI e XVII. D'efiech, i alimentèron las rets marchandas de la [[Rota de la Seda]] en permetent als Europeus de crompar de produchs [[Republica Populara de China|chinés]]<ref>Fins au segle XIX, los eschambis oficiaus amb China necessitavan frequentament de pagar amb de [[moneda|moneas]] d'argent.</ref>. Aquela esplecha de las ressorsas localas necessitèc de generalizar lo [[trabalh forçat]] de las populacions autoctònas. Per aquò, los [[Espanha|Espanhòus]] adoptèron lo sistema de l’''[[encomienda]]'' que permetiá a un invidivú de vassalizar una comunautat indigena per i introdurre lo principi dau [[servatge]]. Dins l'espaci inca, aquela organizacion foguèc mesclaa amb una institucion andina mai anciana, la [[mita (Inca)|mita]], que permetiá de recrutar, chasca annaa, una partia de la populacion per de trabalhs collectius. Pasmens, las epidemias e las condicions de trabalh fòrça duras decimèron rapidament las populacions indigenas. Tre lo segle XVI, venguèc necessari d'importar d'[[esclavatge|esclaus]] per respondre als besonhs de man d'òbra. === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] of98gz4lkalp1mux9h9psdzl8ycxgah 2504748 2504745 2026-07-20T09:04:26Z Nicolas Eynaud 6858 /* La conquista e lo periòde coloniau */ 2504748 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion dels Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que las cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dels grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dels [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === [[Fichièr:Empèri Inca.png|thumb|Expansion e afondrament de l'[[Emperi Inca]].]] Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]] e per las [[malautiá]]s importaas d'[[Euròpa]] per los ''[[conquistador]]s'', foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === La conquista de l'[[Emperi Inca]] per los [[Espanha|Espanhòus]] comencèc en [[1532]] amb la captura de l'emperaire [[Atahualpa]] per [[Francisco Pizarro]] a [[Batalha de Cajamarca|Cajamarca]]. La chuta dels Incas s'explica per los efiechs conjugats de la superioritat militara dels ''[[conquistador]]s'', de l'afebliment militar eissit de la guerra de succession entre [[Atahualpa]] e son fraire, de la formacion d'alianças entre Espanhòus e pòples indigenas ostiles als Incas e de l'arribaa de [[malautiá]]s murtrieras en provenença d'[[Euròpa]] (en particular la [[variòla|vairòla]]). Desorganizat, l'Emperi opausèc una resisténcia limitaa. [[Cusco]] foguèt presa en [[1533]] e, en despiech de plusors revòutas, la resisténcia inca foguèt pauc a cha pauc reducha<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. La region andina venguèc un dels centres de l'[[Emperi Espanhòu]]. Organizaa a l'entorn de la [[vice-reiautat de Peró]], basaa a [[Lima]], adoptèc una economia coloniala fondaa sus las activitats minieras ([[mina (jaç)|minas]] d'[[argent (metal)|argent]] de [[Potosí]]) e sus l'esplecha d'importants domenis [[agricultura|agricòlas]]. La màger part dels metaus preciós èra exportaa en [[Espanha]] ont aguèron un ròtle centrau dins lo desvolopament de l'economia mondiala dels segles XVI e XVII. D'efiech, i alimentèron las rets marchandas de la [[Rota de la Seda]] en permetent als Europeus de crompar de produchs [[Republica Populara de China|chinés]]<ref>Fins au segle XIX, los eschambis oficiaus amb China necessitavan frequentament de pagar amb de [[moneda|moneas]] d'argent.</ref>. Aquela esplecha de las ressorsas localas necessitèc de generalizar lo [[trabalh forçat]] de las populacions autoctònas. Per aquò, los [[Espanha|Espanhòus]] adoptèron lo sistema de l’''[[encomienda]]'' que permetiá a un invidivú de vassalizar una comunautat indigena per i introdurre lo principi dau [[servatge]]. Dins l'espaci inca, aquela organizacion foguèc mesclaa amb una institucion andina mai anciana, la [[mita (Inca)|mita]], que permetiá de recrutar, chasca annaa, una partia de la populacion per de trabalhs collectius. Pasmens, las epidemias e las condicions de trabalh fòrça duras decimèron rapidament las populacions indigenas. Tre lo segle XVI, venguèc necessari d'importar d'[[esclavatge|esclaus]] per respondre als besonhs de man d'òbra. En parallele, los Espanhòus evangelizèron las populacions e impausèron lo [[catolicisme]] e l'[[espanhòu]] coma lenga administrativa. Aquò marquèc prefondament la region, mas una partia de las identitats indigenas se mantenguèron sota forma de [[sincretisme]] o amb la conservacion de lengas coma lo [[quichoá]] e l'[[aimara]]. === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] pyrqnure9uwjku217510ca9lg0fw0sj 2504750 2504748 2026-07-20T09:06:07Z Nicolas Eynaud 6858 /* La conquista e lo periòde coloniau */ 2504750 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion dels Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que las cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dels grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dels [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === [[Fichièr:Empèri Inca.png|thumb|Expansion e afondrament de l'[[Emperi Inca]].]] Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]] e per las [[malautiá]]s importaas d'[[Euròpa]] per los ''[[conquistador]]s'', foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === La conquista de l'[[Emperi Inca]] per los [[Espanha|Espanhòus]] comencèc en [[1532]] amb la captura de l'emperaire [[Atahualpa]] per [[Francisco Pizarro]] a [[Batalha de Cajamarca|Cajamarca]]. La chuta dels Incas s'explica per los efiechs conjugats de la superioritat militara dels ''[[conquistador]]s'', de l'afebliment militar eissit de la guerra de succession entre [[Atahualpa]] e son fraire, de la formacion d'alianças entre Espanhòus e pòples indigenas ostiles als Incas e de l'arribaa de [[malautiá]]s murtrieras en provenença d'[[Euròpa]] (en particular la [[variòla|vairòla]]). Desorganizat, l'Emperi opausèc una resisténcia limitaa. [[Cusco]] foguèt presa en [[1533]] e, en despiech de plusors revòutas, la resisténcia inca foguèt pauc a cha pauc reducha<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. La region andina venguèc un dels centres de l'[[Emperi Espanhòu]]. Organizaa a l'entorn de la [[vice-reiautat de Peró]], basaa a [[Lima]], adoptèc una economia coloniala fondaa sus las activitats minieras ([[mina (jaç)|minas]] d'[[argent (metal)|argent]] de [[Potosí]]) e sus l'esplecha d'importants domenis [[agricultura|agricòlas]]. La màger part dels metaus preciós èra exportaa en [[Espanha]] ont aguèron un ròtle centrau dins lo desvolopament de l'economia mondiala dels segles XVI e XVII. D'efiech, i alimentèron las rets marchandas de la [[Rota de la Seda]] en permetent als Europeus de crompar de produchs [[Republica Populara de China|chinés]]<ref>Fins au segle XIX, los eschambis oficiaus amb China necessitavan frequentament de pagar amb de [[moneda|moneas]] d'argent.</ref>. Aquela esplecha de las ressorsas localas necessitèc de generalizar lo [[trabalh forçat]] de las populacions autoctònas. Per aquò, los [[Espanha|Espanhòus]] adoptèron lo sistema de l’''[[encomienda]]'' que permetiá a un invidivú de vassalizar una comunautat indigena per i introdurre lo principi dau [[servatge]]. Dins l'espaci inca, aquela organizacion foguèc mesclaa amb una institucion andina mai anciana, la [[mita (Inca)|mita]], que permetiá de recrutar, chasca annaa, una partia de la populacion per de trabalhs collectius<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jeffrey A. Cole, ''The Potosí mita, 1573-1700: compulsory Indian labor in the Andes'', Stanford, Stanford University Press, 1985.</ref>. Pasmens, las epidemias e las condicions de trabalh fòrça duras decimèron rapidament las populacions indigenas. Tre lo segle XVI, venguèc necessari d'importar d'[[esclavatge|esclaus]] per respondre als besonhs de man d'òbra. En parallele, los Espanhòus evangelizèron las populacions e impausèron lo [[catolicisme]] e l'[[espanhòu]] coma lenga administrativa. Aquò marquèc prefondament la region, mas una partia de las identitats indigenas se mantenguèron sota forma de [[sincretisme]] o amb la conservacion de lengas coma lo [[quichoá]] e l'[[aimara]]. === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 7alun95v46wuj03uyijl2lcu7pfvx7c 2504751 2504750 2026-07-20T09:11:00Z Nicolas Eynaud 6858 /* La conquista e lo periòde coloniau */ 2504751 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion dels Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que las cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dels grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dels [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === [[Fichièr:Empèri Inca.png|thumb|Expansion e afondrament de l'[[Emperi Inca]].]] Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]] e per las [[malautiá]]s importaas d'[[Euròpa]] per los ''[[conquistador]]s'', foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === La conquista de l'[[Emperi Inca]] per los [[Espanha|Espanhòus]] comencèc en [[1532]] amb la captura de l'emperaire [[Atahualpa]] per [[Francisco Pizarro]] a [[Batalha de Cajamarca|Cajamarca]]. La chuta dels Incas s'explica per los efiechs conjugats de la superioritat militara dels ''[[conquistador]]s'', de l'afebliment militar eissit de la guerra de succession entre [[Atahualpa]] e son fraire, de la formacion d'alianças entre Espanhòus e pòples indigenas ostiles als Incas e de l'arribaa de [[malautiá]]s murtrieras en provenença d'[[Euròpa]] (en particular la [[variòla|vairòla]]). Desorganizat, l'Emperi opausèc una resisténcia limitaa. [[Cusco]] foguèt presa en [[1533]] e, en despiech de plusors revòutas, la resisténcia inca foguèt pauc a cha pauc reducha<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. La region andina venguèc un dels centres de l'[[Emperi Espanhòu]]. Organizaa a l'entorn de la [[vice-reiautat de Peró]], basaa a [[Lima]], adoptèc una economia coloniala fondaa sus las activitats minieras ([[mina (jaç)|minas]] d'[[argent (metal)|argent]] de [[Potosí]]) e sus l'esplecha d'importants domenis [[agricultura|agricòlas]]. La màger part dels metaus preciós èra exportaa en [[Espanha]] ont aguèron un ròtle centrau dins lo desvolopament de l'economia mondiala dels segles XVI e XVII. D'efiech, i alimentèron las rets marchandas de la [[Rota de la Seda]] en permetent als Europeus de crompar de produchs [[Republica Populara de China|chinés]]<ref>Fins au segle XIX, los eschambis oficiaus amb China necessitavan frequentament de pagar amb de [[moneda|moneas]] d'argent.</ref>. Aquela esplecha de las ressorsas localas necessitèc de generalizar lo [[trabalh forçat]] de las populacions autoctònas. Per aquò, los [[Espanha|Espanhòus]] adoptèron lo sistema de l’''[[encomienda]]'' que permetiá a un invidivú de vassalizar una comunautat indigena per i introdurre lo principi dau [[servatge]]. Dins l'espaci inca, aquela organizacion foguèc mesclaa amb una institucion andina mai anciana, la [[mita (Inca)|mita]], que permetiá de recrutar, chasca annaa, una partia de la populacion per de trabalhs collectius<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jeffrey A. Cole, ''The Potosí mita, 1573-1700: compulsory Indian labor in the Andes'', Stanford, Stanford University Press, 1985.</ref>. Pasmens, las epidemias e las condicions de trabalh fòrça duras decimèron rapidament las populacions indigenas. Tre lo segle XVI, venguèc necessari d'importar d'[[esclavatge|esclaus]] per respondre als besonhs de man d'òbra<ref>Pasmens, chau nòtar que los esclaus africans foguèron mai que mai utilizats per de trabalhs agricòlas. Lor preséncia dins las regions andinas demorèc donc mens importantas que dins las [[colonialisme|colonias]] litoralas.</ref>. En parallele, los Espanhòus evangelizèron las populacions e impausèron lo [[catolicisme]] e l'[[espanhòu]] coma lenga administrativa. Aquò marquèc prefondament la region, mas una partia de las identitats indigenas se mantenguèron sota forma de [[sincretisme]] o amb la conservacion de lengas coma lo [[quichoá]] e l'[[aimara]]. === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 5ekiptyj04y9bwohq63szfbv2ffqrj2 2504752 2504751 2026-07-20T09:11:39Z Nicolas Eynaud 6858 /* La conquista e lo periòde coloniau */ 2504752 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion dels Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[Altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situaa en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que las cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de [[Veneçuèla]] a [[Eqüator (país)|Eqüator]], se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon [[Peró]], [[Bolívia]] e lo nòrd de [[Chile]]. Son organizats a l'entorn de l'[[Altiplano]] e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es [[endoreïsme|endoreïca]], çò que favoriza la formacion de [[lac]]s tectonics, coma lo [[lac Titicaca]], e de [[desèrt de sau|deserts de sau]] coma lo [[salar d'Uyuni]]. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre [[Chile]] e [[Argentina]]. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la [[Terra de Fuec]]. === Clima === Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als [[vent]]s e als [[corrent marin|corrents marins]] [[ocean]]ics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de [[clima]]s fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regions<ref>Per exemple, en [[Eqüator (país)|Eqüator]], la cima de [[Cotopaxi]], cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.</ref>. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins ''Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers'', vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.</ref>. Per una latituda donaa, la [[temperatura]] demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo [[litorau]] fins a las cimas cubertas de [[glacier]]s. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (''tierra caliente'', ''tierra templada'', ''tierra fria'', ''tierra helada'') que correspondon a de condicions de vida e d'[[agricultura]] diferentas. La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un [[clima tropicau]] o [[clima eqüatoriau|eqüatoriau]] umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las [[temperatura]]s. Los Andes Centraus son marcats per una [[ariditat]] creissenta que culmina dins lo [[desert d'Atacama]] qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau [[corrent de Humboldt|corrent freg de Humboldt]] que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als [[vent]]s oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m). Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena. === Idrologia === Los Andes jògan un ròtle [[idrologia|idrologic]] important a l'eschala dau continent [[America dau Sud|sud-american]] en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'[[aiga]] sota forma de [[glaç]]. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'[[ocean Pacific]]. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'[[ocean Atlantic]]. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dels grands flumes d'[[America dau Sud]] coma [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ({{formatnum:6400}} km), lo [[Rio Paraná]] ({{formatnum:4099}} km) e [[Orinoco]] ({{formatnum:2550}} km). Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins [[endoreïsme|endoreïcs]] onte l'[[aiga]] pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo [[lac Titicaca]] qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'[[America dau Sud]]<ref>De fonts mencionan de còps lo [[lac de Maracaibo]], una estendua d'aiga saumastra de la [[mar Cariba]] coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.</ref>. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'[[irrigacion]] de las [[Agricultura|culturas]]. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de [[sau (quimia)|saus]] eissias de l'activitat [[volcan]]ica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de [[desert de sau|deserts de sau]]. Enfin, los Andes tenon plusors [[glacier]]s que constituïsson una reserva d'[[aiga]] essenciala. En particular, los Andes tropicaus concentran la màger part dels [[glacier]]s tropicaus de la [[planeta]]. Aqueles glaciers jògan un ròtle determinant dins l'alimentacion en aiga de las populacions e de l'[[agricultura]] durant la [[sason secha]], en relarjant l'aiga estocaa durant la [[sason umida]]. Lor reculament e la pollucion dels glaç son ansin d'enjòcs importants per los païs de la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ben Orlove, ''Darkening Peaks: Glacier Retreat, Science, and Society'', Berkeley, University of California Press, 2008, pp. 196–202.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Alexander Brenning e Guillermo Azócar, « Minería y glaciares rocosos: impactos ambientales, antecedentes políticos y legales, y perspectivas futuras », ''Revista de Geografía Norte Grande'', n° 47, 2010, pp. 143-158.</ref>. === Populacion e demografia === Los Andes son una de las raras regions dau monde onte de populacions importantas vivon d'un biais permanent a d'altitudas autas. D'efiech, plusors [[vila]]s e aglomeracions se situan a mai de {{formatnum:2500}} m en despiech de las constranchas dau mitan. Aqueu poblament es fòrça ancian e las populacions autoctònas presentan d'adaptacions a l'[[ipoxia]] (capacitat [[paumon|pulmonària]] aumentaa, taus d'[[emoglobina]] mai important, etc.) que son lo resultat de plusors segles de preséncia continuas dins de zònas [[montanha|montanhosas]]. Las populacions andinas se concentran principalament dins las valaas e sus los planasteus d'altituda, especialament dins los Andes Centraus e Septentrionaus. Plusors capitalas nacionalas son situaas dins la cordilhera o a sa sortia ([[Bogotà]] en [[Colómbia]], [[Quito]] en [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[La Paz]] en [[Bolívia]], etc.). D'autras vilas importantas ([[Medellin]], [[Arequipa]] o [[Cusco]]) illustran aquela urbanizacion dins de regions montanhosas eissia dels periòdes precolombian e [[Espanha|espanhòu]]. Aquel eiretatge ancian se tròba tanben dins las [[lenga]]s parlaas per las populacions andinas. Se l'[[espanhòu]] es la lenga preponderanta, de lengas indigenas, mai que mai lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]], pòion tenir un ròtle major e aver d'estatuts oficiaus. === Efiechs dau reschaufament === {{veire|Reschaufament climatic}} Los efiechs dau [[reschaufament climatic|reschaufament climatic mondiau]] son fòrça marcats dins los Andes onte prènon de dimensions environamentala, [[Geologia|geologica]] e [[Societat|umana]]. Lo fenomene mai conoissut e mai visible es la reculaa acceleraa dels [[glacièr|glaciers]], especialament dins las regions septentrionalas e centralas. Aquela disparicion representa una menaça per las ressorsas idricas que los glaciers tènon un ròtle de regulacion en estocant d'[[aiga]] durant la [[sason umida]] e en la liberant durant la [[sason secha]]. En cas de disparicion, la situacion poiriá rapidament venir critica per las [[vila]]s e los [[agricultura|agricultors]] dau pendís [[ocean Pacific|pacific]]. Lo chambiament climatic a pereu d'efiechs geomorfologicas. En particular, la fonda dels glaciers e la desgradacion dau [[permafròst]] destabilizan los pendís en aumentant lo risc d'afondraments. Dins mai d'una valaa, lo risc es agravat per la preséncia de [[lac glaciari|lacs glaciaris]] retenguts per de barratges naturaus mai e mai fragilizats. Una ruptura seriá probablament a l'origina de [[Inondacion|creis]] violents susceptibles de tuar una partia importanta dels abitants e dels [[Animalia|animaus]] en avau. Enfin, chau nòtar los efiechs dau reschaufament sus los mitans naturaus e las activitats umanas. D'efiech, la remontaa dels estatges altitudinaus oblija las [[espècia (biologia)|especias]] en direccion de las regions mai nautas. Pasmens, aquò menaça los estatges superiors que dispausan d'una plaça limitaa per trobar de refugis noveus. Las activitats [[agricultura|agricòlas]] e l'elevatge dèvon seguir aquelas evolucions. == Istòria == === Lo periòde precolombian === [[Fichièr:Empèri Inca.png|thumb|Expansion e afondrament de l'[[Emperi Inca]].]] Lo poplament dels Andes es ancien. Los vestigis mai vielhs de preséncia [[Homo sapiens|umana]], de grops de chaçaires-culheires, datan de [[-13000|{{formatnum:13000}}]] a [[-10000|{{formatnum:10000}} avC]]. Es a dire que las prumieras migracions umanas arribèron dins la region, a la fin dau [[darrier periòde glaciari]]. L'[[agricultura]] e l'[[elevatge]] se desvolopèron pauc a cha pauc fa a partir de {{formatnum:8000}} avC amb la [[domesticacion]] de la [[tartifla]], dau [[gròs blat]], dau [[lama]] e de l'[[alpaga]]. Aqueu mestritge de las [[tecnica]]s [[agricultura|agricòlas]] permetèron l'emergéncia de la [[civilizacion de Caral]] que conoissèt son apogeu entre los [[sègle XXX avC|segles XXX]] e [[sègle XVIII avC|XVIII avC]] dins lo [[Peró]] actuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Haas, Winifred Creamer e Alvaro Ruiz, « Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru », ''Nature'', n° 432, 23 de decembre de 2003, pp. 1020–1023.</ref>. L'[[istòria]] dels Andes Centraus precolombians es tradicionalament organizaa a l'entorn de fasas d'unificacion culturalas, dichas « [[Orizont (Andes)|orizonts]] », separaas per de periòdes de fragmentacion. Lo prumier, l'orizont ancien es marcat per la [[cultura de Chavín]] ([[-1200|1200 avC]] - [[200|200 apC]]) que son influéncia [[art]]istica e [[religions|religiosa]] se difusèc dins la màger part dels Andes Centraus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Burger, « Chavin de Huantar and its Sphere of Influence », dins H. Silverman e W. Isbell, ''Handbook of South American Archeology'', Springer, 2008, pp. 681-706.</ref>. Puei, l'orizont mejan ([[500]]-[[900]]) veguèc lo desvolopament de las [[civilizacion]]s de [[Tiwanaku]] (a l'entorn dau [[lac Titicaca]]) e de [[Wari]] (en lo [[Peró]] actuau). Aquelas culturas metèron en plaça una [[arquitectura]] monumentala e de rets d'escambis regionaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan L. Kolata, ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization'', Wiley-Blackwell, 1993.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Luís Guillermo Lumbreras, ''El imperio wari'', Lima, IFEA, 2011.</ref>. L'orizont recent correspond a l'[[Emperi Inca]] qu'es lo darrier periòde de construccion politica andina. Apareissut dins la region de [[Cusco]] durant lo [[segle XV]], l'emperi venguèc rapidament un estat expansionista que conquistèc l'espaci situat entre lo sud de la [[Colómbia]] e lo centre dau [[Chile]] actuaus. Per gerir aquelas conquistas, los Incas organizèron un estat centralizat dotat d'una ret rotiera densa e d'una [[administracion]] capabla de comptabilizar la produccion e las populacions de cada region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1997.</ref>. Pasmens, l'[[Emperi Inca]] perdurèc gaire. Afeblit per una violenta [[Guèrra de Succession Inca|guerra de succession]] e per las [[malautiá]]s importaas d'[[Euròpa]] per los ''[[conquistador]]s'', foguèt rapidament conquistat per los [[Espanha|Espanhòus]] a partir de [[1532]]<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. === La conquista e lo periòde coloniau === La conquista de l'[[Emperi Inca]] per los [[Espanha|Espanhòus]] comencèc en [[1532]] amb la captura de l'emperaire [[Atahualpa]] per [[Francisco Pizarro]] a [[Batalha de Cajamarca|Cajamarca]]. La chuta dels Incas s'explica per los efiechs conjugats de la superioritat militara dels ''[[conquistador]]s'', de l'afebliment militar eissit de la guerra de succession entre [[Atahualpa]] e son fraire, de la formacion d'alianças entre Espanhòus e pòples indigenas ostiles als Incas e de l'arribaa de [[malautiá]]s murtrieras en provenença d'[[Euròpa]] (en particular la [[variòla|vairòla]]). Desorganizat, l'Emperi opausèc una resisténcia limitaa. [[Cusco]] foguèt presa en [[1533]] e, en despiech de plusors revòutas, la resisténcia inca foguèt pauc a cha pauc reducha<ref name="Hemming 2003">'''[[anglés|(en)]]''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003.</ref>. La region andina venguèc un dels centres de l'[[Emperi Espanhòu]]. Organizaa a l'entorn de la [[vice-reiautat de Peró]], basaa a [[Lima]], adoptèc una economia coloniala fondaa sus las activitats minieras ([[mina (jaç)|minas]] d'[[argent (metal)|argent]] de [[Potosí]]) e sus l'esplecha d'importants domenis [[agricultura|agricòlas]]. La màger part dels metaus preciós èra exportaa en [[Espanha]] ont aguèron un ròtle centrau dins lo desvolopament de l'economia mondiala dels segles XVI e XVII. D'efiech, i alimentèron las rets marchandas de la [[Rota de la Seda]] en permetent als Europeus de crompar de produchs [[Republica Populara de China|chinés]]<ref>Fins au segle XIX, los eschambis oficiaus amb China necessitavan frequentament de pagar amb de [[moneda|moneas]] d'argent.</ref>. Aquela esplecha de las ressorsas localas necessitèc de generalizar lo [[trabalh forçat]] de las populacions autoctònas. Per aquò, los [[Espanha|Espanhòus]] adoptèron lo sistema de l’''[[encomienda]]'' que permetiá a un invidivú de vassalizar una comunautat indigena per i introdurre lo principi dau [[servatge]]. Dins l'espaci inca, aquela organizacion foguèc mesclaa amb una institucion andina mai anciana, la [[mita (Inca)|mita]], que permetiá de recrutar, chasca annaa, una partia de la populacion per de trabalhs collectius<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jeffrey A. Cole, ''The Potosí mita, 1573-1700: compulsory Indian labor in the Andes'', Stanford, Stanford University Press, 1985.</ref>. Pasmens, las epidemias e las condicions de trabalh fòrça duras decimèron rapidament las populacions indigenas. Tre lo segle XVI, venguèc necessari d'importar d'[[esclavatge|esclaus]] per respondre als besonhs de man d'òbra<ref>Pasmens, chau nòtar que los esclaus africans foguèron mai que mai utilizats per de trabalhs agricòlas. Lor preséncia dins las regions andinas demorèc donc mens importantas que dins las [[colonialisme|colonias]] litoralas.</ref>. En parallele, los Espanhòus evangelizèron las populacions e impausèron lo [[catolicisme]] e l'[[espanhòu]] coma lenga administrativa. Aquò marquèc prefondament la region, mas una partia de las identitats indigenas se mantenguèron sota forma de [[sincretisme]] o amb la conservacion de lengas coma lo [[quíchoa]] e l'[[aimara (lenga)|aimara]]. === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] qinn1o9fso0zoz43epa7vwrng3haemc 0 40187 2504665 2502893 2026-07-19T13:57:57Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504665 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Imatge:Sort.jpg|thumb|right|250px|Vista generala de Sort]] [[Imatge:Escut de Sort.svg|thumb|left|100px|Escut de Sort]] '''Sort''' es la capitala de la [[comarca]] [[Catalonha|catalana]] del [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. Es una vila de 2236 abitants (2025) situada dins la província de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. La prononciacion catalana es [sɔ́ɾt], segon lo Diccionari català-valencià-balear (L'Onomasticon Cataloniæ non ditz ren). {{entpopcat}} ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sòrt | nòrd = [[Espot]] | nòrd-èst = [[Rialp|Rialb]] | èst = | sud-èst = [[Soriguera]] | sud = | sud-oèst = [[Baix Pallars]] | oèst = [[La Torre de Cabdella]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Sort, La Bastida de Sort, Bressui e Pernui (desabitat) èran de l'ancian municipi de Sort. Enviny, Castellviny, Llarvén, Montardit de Baix, Montardit de Dalt, Olp e Pujalt èran de l'ancian municipi d'Enviny. Llessui, Meneurí (desabitat) e Saurí èran de l'ancian municipi de Llessui. Altron, Bernui e Sorre èran de l'ancian municipi d'Altron. ===Sort=== L'etimologia es parallèla ambe la del [[El Pont de Suert|Pont de Suert]]. L'Acte de 839 non cita lo nom, sonque la localitat contigüa de ''Vilamflor'' (< ''Villa Furoris''), despareguda ara. La menaça dels moros empachèt tota formacion de vilatge, en mai de la dominacion exclusiva del monestièr de [[Baix Pallars|Gerri]], que non daissava subrondar que de vilatges. Solament i aviá un pont, tan necessari que lo paratge es citat en 947 la ''ribera de Saorte'' (del basc ''çubi'', « pont »), de ''çuburi-ti'', SŬBŬRĬTI, ambe'l sufixe d'adjectiu -TI e ''uri'', « vilatge »; ''çuburi-ti'' èra donc l'endret (''-ti''), dins la practica la val del vilatge (''uri'') del pont (''çubi''). La fòrma ''Suort'' de 981 daissa intacta lo Ŭ etimologic, mès en general i agèt una dissimilacion en ''Sa(v)ort'', completament normala, puèi ''Saort'' > ''Sort''. Çaquelà, i aviá en [[Reiaume de Navarra|Navarra]] una localitat del nom de ''Çubiurruti'' citada en 1277, donc ''urruti'', « luènh » o sa varianta ''irruti'' poiriá èsser una autra etimologia, ''Çubi-urruti''. Auriam donc siá « lo vilatge del pont » siá « delà lo pont », vist de l'autra riba. [[Sòrt]] ([[Shalòssa]]) seriá un nom semblable ? <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://web.archive.org/web/20210810091208/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref> ===La Bastida de Sort=== La definicion de ''bastida'' en catalan es « construccion de caractèr provisòri per la defensa d'una plaça o per sa conquista » (Llull, Blanquerna, Desclot, Muntaner) ; « dispositiu de guèrra en fòrma de tor » (Jaume I, Eiximenis) ; « armadura o estaudèl fait de pòstes e de bigas e utilizat dins una construccion » (tèxte anterior de 1495 e 1534, dins AlcM) e dins Baró de Maldà, Excursions, p. 155) <ref>https://web.archive.org/web/20260106111051/https://decat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26269</ref> ===Bressui=== La prononciacion es [bre'suj]. I a un nom femenin germanic citat a Alaó en 972 : ''Ego Ecco et uxor mesa Brexunio''. S'agís de ''Bergsuind'' (près d'un autre, ''Bergsind''). Regularament, ''nd'' > ''nn'', puèi lo nom venguèt quicòm coma ''Breksuin'', puèi ''Bres(s)uin''. Enfin l'atraccion dels nombroses noms en ''-ui'' menèt al resultat actual <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 118 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10796</ref>. ===Pernui=== La prononciacion es [per'nuj], atestat ''Pernui'' en 966. Lo sufixe [-ŏi] > catalan ''-ui'', supausa pas exclusivament que lo nom siá ibèrobasc, cf. lo Santuari de Pedrui, de ''pedra''; aicí, deriva de ''Peró'' (Pedró), derivat de ''pedra'', donc ''Pero(n)ui'', contractat en ''Pernui'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 204-205 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31258</ref>. ===Enviny=== La prononciacion es [am'biɲ] o intermediària entre [am'biɲ] e [em'biɲ]. Las fòrmas ancianas son ''Invicinio'' en 839, ''Inbicinio'' en 1014, ''Invecing'' en 1066, ''Envezino'', ''Envezin'' en 1163, ''Envey'' en 1281, etc. Deriva de ''in vicinio'', « dins lo vesinat, -atge, a l'entorn, compréner « a l'entorn de Sort » <ref name = viny>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 74-75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17127</ref>. ===Castellviny=== La prononciacion es [kasteʎ'biɲ] o [kastel'biɲ] [dissimilacion]. Deriva de ''castellum vicinii'', probablament un genitiu latin <ref name = viny/>. Veire lo precedent. ===Llarvén=== La prononciacion es [ʎar'ben]. Las fòrmas ancianas son ''Lertuen'' en 1080, ''Leruent'' en 1094, ''Lartuen'' en 1281. Lo càmbiament de ''Lertŭén'' en ''Lertvén'', puèi a ''Lervén'' es de fonetica normala. Enfin, abans ''r'' e ''é'' accentuats, la mudason de ''e'' en ''a'' es una dissimilacion normala, facilitada per la situacion darrèr ''r''. D'un autre costat, la sillaba iniciala istorica ''Lert-'' coïncidís ambe la de ''Lertamon'', [lɛrta'mon], municipi de [[Lladorre]]. L'origina seriá lo [[basc]] ''ler'', « pin », que se pòt derivar en ''lerdo'', « rosina », mès lo sens primitiu de ''lerdo'' seriá « [[Pinales|rosinós]] ». Sembla çaquelà que lo nom primitiu del pin seriá ''Leher'', trobat dins ''Leherenn-'', nom d'una divinitat aquitana. Veire [[Senterada|Larén]]. Per explicar l'ensemble del nom, se pòt postular un compausat ''*Lertuondo'', ambe'l basc ''ondo'', « fons, soca, lòc de fondament »; la seguida seriá ''lertŭón'', puèi seriá diferenciacion de ''lertŭón'' en ''ler(t)ŭén'' — coma ''vou'' > ''veu'', ''crou'' > ''creu'', e enfin Llarvén <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 11-12 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23418</ref>. ===Montardit (de Baix, de Dalt)=== Lo vilatge principal es Montardit (de Dalt). Al pè d'aqueste es Montardit de Baix (o Ribera de Montardit, o els Hostals de Montardit). La prononciacion es [muntar'dit]. Las fòrmas ancianas son ''Monte ardit'' en 1163, ''Monte Ardit'' en 1164, ''Montardit'' en 1408. ''Montardit'' es de segur un compausat ambe l'adjectiu ''ardit'', « coratjós », siá ambe un sens metaforic de castèl que non se rend, siá coma subrenom del senhor del lòc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 330-331 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27000</ref>. ===Olp=== La prononciacion es [olp]. Las fòrmas ancianas son ''Olve'' en 977, ''condominas de Olb'' en 983, ''Olbis'' en 981-985, ''Olbe'' en 1076 (prop de Mur), ''Olb'' en 1257-1269, ''Olp'' en 1276, etc. I agèt un omonime dins 22223 [[Sopeira]], citada ''Olobe'' en 841-45. L'origina es ''olo'', « pichon edifici rustic » , de meteissa origina que ''o(h)ol'', « pòst, madièr », ambe ''-be'', « jos, dejós ». Lo resultat es ''ólobe'', « a cobèrt de las pòsts, jos lo refugi », aparentat a de mots basques actuals <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 41-42 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29106</ref>. ===Pujalt=== Pas citat dins l'ONCAT. Probablament Puialt, puèg naut. ===Llessui=== Es lo vilatge pus naut de la val d'Àssua (situada entre ''Lles'' e ''Llesp''). La prononciacion es [ʎe'suj]. Lo nom es atestat ''La Suy'' en 1359 e ''Lessui'' en 1525, ''Llaçuy'' en 1518, ''Llassuy'' en 1645 e 1770. Siquenon, es quasi absent de las fonts medievalas, coma lòc refractari a la penetracion, qu'a per exemple conservat de basquismes coma ''lido'', « lavanca, lit, lhavet » e donc que gardèt tardivament lo monolingüisme basc. L'essencial es la rasic ''Leç-'', comuna ambe Lles i Llesp. Lo mot basc ''leçe'' o ''leize'' amassa las nocions d'espeluga, avenc, bauç, gòrja e tanben un valat. La terminason ''-ui'' es tipica de la toponimia basca <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-69 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23630</ref>. ===Meneurí o Menaurí=== Lòc desabitat. La prononciacion locala es [menew'ri]. Lo nom es citat en 1645 ''Menorí'' e ''Benaurí''; lo segond compòrta una dissimilacion, a la manièra del latin MERENDARE > ''berenar'', o del mot prelatin MUNO > catalan ''bony''. Çò pus probable es que ven del nom d'un repoblaire francés del nom de ''Maunoury'' (puslèu que d'un nom basc), que significa « mal noirit », que se pòt compréner coma « mal ensenhat » o puslèu coma « afamat, atalentat »; la proximitat de ''Saurí'', vilatjòt un pauc pus important, que [[Joan Coromines]] interprèta coma una fòrma lemosina o sentongesa ''Saverí'' (del nom germanic d'òme ''sabi-rik'') ambe pèrda de ''-k'' final coma en francés, va tanben dins aquel sens. Lo gascon ''neurir'', « noirir », de NUTRIRE, foguèt benlèu una influéncia, o lo vèrbe ''menar'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 250-251 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=25955</ref>. ===Saurí o Seurí=== La prononciacion locala es [sew'ri] o de còps (benlèu) [saw'ri]. Las fòrmas ancianas son ''in territorio Savarisi'' en 899, ''in villa Savariense'' en 979 e cap a 980, ''in Sabarisi'' en 981, ''Sauri'' en 1359, ''Seuri'' en 1566, ''Saurí'' en 1645. Lo nom patronimic ''Savarís'' es benlèu palharés. L'origina es lo nom germanic d'òme ''Sabiriks'', varianta de ''Sabirik'', ''Sabarik'', ambe sincòpa. Per explicar la tombada de ''-k'', cal supausar un nom lemosin o auvernhàs, o quitament francés. I a una varianta en ''-eu'' coma dins Meneurí<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 65 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37857</ref>, que [[Joan Coromines]] explica pas. ===Altron=== La prononciacion es [al'trɔn] a l'entorn de Sort, [al'tron] endacòm mai. Las fòrmas ancianas son ''Otron'' en 1164, ''Loch del Torn'' (per ''Eltron''), ''lloch del Tron'' en 1435, ''loci del Trohon'' en 1455, ''lo Tron'' en 1518, ''Altron'' en 1525 e 1541. L'etimologia es ''Alt Tron'', « cima aplatida », motivada per la nautor planièra que lo vilatge es dessús <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 177 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2453</ref>. </br> ''Tron'' o ''trony''. Es un adjectiu arcaïc, d'origina celtica, de sens « aplatit, camús » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 354 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44795</ref>. ===Bernui=== Se ditz [plans de Ber'nuj]. Es un nom aparentat a [[La Torre de Cabdella|Beranui]]. La terminason (probablament) basca ''-ŏi'' mena a ''-ui''. Per la basa, [[Gerhard Rohlfs]] causís lo cognomen latin ''Veranus'' e dins d'autres cases lo nom celtic ''Brennus'', mentre que Menéndez Pidal, seguit al mens provisòriament per J. Coromines, aima mai l'adjectiu substantivat ''veranus'', « primaverenc »; çaquelà, Coromines penava a creire qu'un nom pauc frequent coma ''Veranus'' aja pogut donar tant de toponimes dins un airal estret. Demòra un escrupul a acceptar un mot latin e una terminason basca. I a una autra solucion, benlèu preferibla, lo basc ''bera'', « mòl, doç », en parlant del terren, que correspond a de lòcs aigaloses, aptes a far de pastencs e a donar una èrba abondosa. ''Bera'' se pòt jónher ambe ''-ŏi'' pel mejan de ''-n-'' unitiva <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 454-455 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8059</ref>. ===Sorre=== La prononciacion es ['sorre] a Sort, tanben ['sɔrri] a Sort e a l'entorn. Las fòrmas ancianas son ''Saore'' en 1248 (ipèrcorreccion segon lo modèl ''Saort'' > ''Sort''), ''Sorre'' en 1359, 1556, 1645. S'agís d'un nom ibèrobasc. L'etime es ''çur'', « fusta, lenha », que deviá èsser ancianament ''çurr(a)'', ambe l'article ''-a'' e ''rr'' dobla. Coma ''u'' ibèrobasca èra una vocala de quantitat indiferenta, sa romanizacion podiá menar a [u] o a [o], donc per exemple, a costat, ''Surp'', municipi de [[Rialp]], (nom ambe la pòstposicion ''-be'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 167-168 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39540</ref>. ==Istòria== En 1970, los municipis d'Enviny e Llessui foguèron incorporats a Sort, puèi ne foguèt atal per Altron en 1976. ==Ligams extèrnes == *[http://sort.ddl.net/ Sit de la comuna] *Diccionari català-valencià-balear d'Alcover-Moll [http://dcvb.iec.cat/] *Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 186-187 [https://web.archive.org/web/20210810091208/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558]. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 07tkwu088tbn8jvmrx04k1og66qe34g 0 55864 2504746 2494015 2026-07-20T08:59:19Z Alaric 506 44932 toponimia, pop 2504746 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox vila occitana d'Aran |nom=Vilamòs |escut=Escut_de_Vilamòs.svg |nom2= |terçon=[[Lairissa]] |cp=25551 |ine=2524770005 |cònsol=Francisco Castet Condo (CDA-PNA)<ref>[http://municat.gencat.cat/upload/descarregues/ajuntaments_2011.xls Lista des alcades suth site Municat]</ref> |mandat=2011-2015 |intercom= |latitud=42.7480736 |longitud=0.725197 |alt mej= |alt mini= |alt maxi=1255 |gentilici= |km²=15,39 |sens={{popes25|247}} |data-sens={{popes25|0}} |dens={{ #expr: ({{popes25|247}}/15.39) round 2 }} |imatge=Localització de Vilamós respecte de la Vall d'Aran.svg|panorama=Vilamós_8471_resize.jpg |lengeda_panorama=Vista de Vilamòs, Val d'Aran. |sit=[http://vilamos.ddl.net/ vilamos.ddl.net]}} '''Vilamòs''' (en [[catalan]]: ''Vilamós'') ei un vilatge e municipi dera [[Val d'Aran]], e eth cap deth terçon de [[Lairissa]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Vilamòs=== Era prononciacion ei [bila'mɔs] (s'avèm lejut com cau). Ven probablament del nom biblic de personatge Amos (quina accentuacion etimologica ?), profèta del sègle VIII abans J-C <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. VIII, p. 27 https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VIII&pagina=27&columna=b&linia=43&terme=VILAMÒS </ref>. == Administracion == Eth municipi a dus vilatges: [[Era Bordeta]] e Vilamòs. ==Politica== Eleccions de 2015:[[File:Vilamòs Còssos 2015.svg|thumb|right|120px|Vilamòs 2015<br/>CDA:4 UA:1]] {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 66 | 63,27 % | 4 |- | [[Unitat d'Aran]] | 23 | 22,45 % | 1 |- |} Eleccions de 2011: {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 73 | 65,77 % | 4 |- | Independents per Vilamòs-Progrés Municipal | 27 | 24,32 % | 1 |- |} == Demografia == Era poblacion ei de {{popes25|247}} abitants ({{popes25|0}})<ref>[https://web.archive.org/web/20160304125053/http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaDesdeHome&nombrePoblacion=Vilam%F2s&x=11&y=8 INE]</ref>. {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolucion demografica ![[1900]] !! [[1930]] !! [[1950]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1990]] !! [[2010]] !! [[2020]] !! [[2030]] |- | align=center|234|| align=center|184|| align=center|190|| align=center|84|| align=center|83|| align=center|122|| align=center|202|| align=center|178|| align=center| |} == Ligams extèrnes == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20210304144119/http://www.vilamos.es/ Siti oficiau deth municipi] * [https://web.archive.org/web/20070929091501/http://www.municat.net:8000/omunicat/owa/mun_p01.dad_ens?via=1&cod=2524770005 Informacion dera Generalitat] * [http://www.idescat.cat/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&V1=25247 Ficha estatistica IDESCAT] * [https://web.archive.org/web/20120414014702/http://www20.gencat.cat/docs/ptop/Home/Serveis%20i%20tramits/Biblioteca%20i%20documentacio/Planificacio%20territorial/Publicacions/Cartografia%20i%20toponimia/Nomenclator%20oficial%20de%20toponimia%20de%20Catalunya/Val%20dAran/documents/vilamos.pdf Carta deth municipi] == Referéncies == <references/> {{Municipi aranés}} {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Val d'Aran]] [[Categoria:Municipi aranés]] qwlszsl7veuz3m5hmlr2a1egp4veytq 2504753 2504746 2026-07-20T09:14:48Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ lenga 2504753 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox vila occitana d'Aran |nom=Vilamòs |escut=Escut_de_Vilamòs.svg |nom2= |terçon=[[Lairissa]] |cp=25551 |ine=2524770005 |cònsol=Francisco Castet Condo (CDA-PNA)<ref>[http://municat.gencat.cat/upload/descarregues/ajuntaments_2011.xls Lista des alcades suth site Municat]</ref> |mandat=2011-2015 |intercom= |latitud=42.7480736 |longitud=0.725197 |alt mej= |alt mini= |alt maxi=1255 |gentilici= |km²=15,39 |sens={{popes25|247}} |data-sens={{popes25|0}} |dens={{ #expr: ({{popes25|247}}/15.39) round 2 }} |imatge=Localització de Vilamós respecte de la Vall d'Aran.svg|panorama=Vilamós_8471_resize.jpg |lengeda_panorama=Vista de Vilamòs, Val d'Aran. |sit=[http://vilamos.ddl.net/ vilamos.ddl.net]}} '''Vilamòs''' (en [[catalan]]: ''Vilamós'') ei un vilatge e municipi dera [[Val d'Aran]], e eth cap deth terçon de [[Lairissa]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Vilamòs=== Era prononciacion ei [bila'mɔs] (s'avèm lejut com cau). Ven probablament deth nom biblic de personatge Amos (quina accentuacion etimologica ?), profèta deth sègle VIII abans J-C <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. VIII, p. 27 https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VIII&pagina=27&columna=b&linia=43&terme=VILAMÒS </ref>. == Administracion == Eth municipi a dus vilatges: [[Era Bordeta]] e Vilamòs. ==Politica== Eleccions de 2015:[[File:Vilamòs Còssos 2015.svg|thumb|right|120px|Vilamòs 2015<br/>CDA:4 UA:1]] {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 66 | 63,27 % | 4 |- | [[Unitat d'Aran]] | 23 | 22,45 % | 1 |- |} Eleccions de 2011: {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Còssos |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 73 | 65,77 % | 4 |- | Independents per Vilamòs-Progrés Municipal | 27 | 24,32 % | 1 |- |} == Demografia == Era poblacion ei de {{popes25|247}} abitants ({{popes25|0}})<ref>[https://web.archive.org/web/20160304125053/http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaDesdeHome&nombrePoblacion=Vilam%F2s&x=11&y=8 INE]</ref>. {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolucion demografica ![[1900]] !! [[1930]] !! [[1950]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1990]] !! [[2010]] !! [[2020]] !! [[2030]] |- | align=center|234|| align=center|184|| align=center|190|| align=center|84|| align=center|83|| align=center|122|| align=center|202|| align=center|178|| align=center| |} == Ligams extèrnes == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20210304144119/http://www.vilamos.es/ Siti oficiau deth municipi] * [https://web.archive.org/web/20070929091501/http://www.municat.net:8000/omunicat/owa/mun_p01.dad_ens?via=1&cod=2524770005 Informacion dera Generalitat] * [http://www.idescat.cat/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&V1=25247 Ficha estatistica IDESCAT] * [https://web.archive.org/web/20120414014702/http://www20.gencat.cat/docs/ptop/Home/Serveis%20i%20tramits/Biblioteca%20i%20documentacio/Planificacio%20territorial/Publicacions/Cartografia%20i%20toponimia/Nomenclator%20oficial%20de%20toponimia%20de%20Catalunya/Val%20dAran/documents/vilamos.pdf Carta deth municipi] == Referéncies == <references/> {{Municipi aranés}} {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Val d'Aran]] [[Categoria:Municipi aranés]] dhrd70fg16rtacs4k1pwl0tbo0yqz9x 0 57710 2504747 2491275 2026-07-20T09:02:13Z Alaric 506 44932 2504747 wikitext text/x-wiki {{Omon|Ribagòrça}} {{Comarca catalana | nom comarca = Alta Ribagorça<br/>Auta Ribagorça | blason = | bandièra = | mapa = Localització de l'Alta Ribagorça.svg | vigariá = [[Alt Pirineu|Aut Pirenèu]] | capitala = [[El Pont de Suert]] | gentilici = Ribagorçan, ribagorçana | latitud = | longitud = | alt mej = n/d | km² = 426,86 | cens = 4332 | data-cens = 2008 | dens = 10,15 | municipalitats = 3 | forma de govèrn = [[Conselh comarcal]] | president = Joan Perelada i Ramon ([[Partit Socialista de Catalunya|PSC]]) | sitweb = [http://www.altaribagorça.cat/ www.altaribagorça.cat] |província=[[província de Lhèida|Lhèida]]}} L''''Auta Ribagòrça''' (en catalan: ''Alta Ribagorça'') es una comarca [[Pirenèus|pirenenca]] situada al sud de la [[Val d'Aran]], a l'oèst del [[Palhars Sobeiran]] e al nòrd del [[Palhars Jusan|Jusan]]. A ponent limita amb la comarca omonima de l'[[Aragon]] (vejatz [[Ribagorça]]). La comarca foguèt creada per lei l'an [[1987]], amassa amb lo [[Plan d'Urgèl]] e lo [[Plan de l'Estanh]] e, fins alavetz e dempuèi la [[division comarcala de 1936]] aviá fach partida del Palhars Jusan, levat de la nòva division comarcala facha en [[1939]]. Amb aquela creacion se recuperava, doncas, una comarca qu'èra ja estada creada en 1939, en la division comarcala efemèra entrepresa per la Generalitat republicana pauc abans la fin de la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guèrra Civila]], e qu'èra totjorn estada considerada coma tala en los domenis academics e scientifics, malgrat que los estaments politics l'ignorèsson. De tot biais, e en quitant de banda lo conflicte possible amb las municipalitats ribagorçanas d'administracion aragonesa que se son compresas tradicionalament dins l'Auta Ribagorça, la comarca actuala a perdut un bon nombre de municipalitats, per causas divèrsas, coma se pòt veire dins la lista seguenta: * [[Barruera (anciana municipalitat )|Barruera]]: inclusion en la municipalitat de [[la Vall de Boí]] (1965) * [[Benés (anciana municipalitat )|Benés]]: inclusion en la municipalitat de [[Sarroca de Bellera]], del [[Palhars Jusan]] (1972) * [[Durro (anciana municipalitat )|Durro]]: inclusion en la municipalitat de [[la Vall de Boí]] (1965) * [[Espluga de Serra (anciana municipalitat )|Espluga de Serra]]: inclusion en la municipalitat de [[Tremp]], del [[Palhars Jusan]] (1970) * [[Llesp (anciana municipalitat )|Llesp]]: inclusion en la municipalitat de [[el Pont de Suert]] (1970) * [[Malpàs (anciana municipalitat )|Malpàs]]: inclusion en la municipalitat de [[el Pont de Suert]] (1970) * [[Sapeira (anciana municipalitat )|Sapeira]]: inclusion en la municipalitat de [[Tremp]], del [[Palhars Jusan]] (1970) * [[Viu de Llevata (anciana municipalitat )|Viu de Llevata]]: inclusion en la municipalitat de [[el Pont de Suert]] (1970). {{capentcat|}} {{entcat|[[La Vall de Boí]]|1080}} {{entcat|[[El Pont de Suert]]|2553}} {{entcat|[[Vilaller]]|699}} |} == Toponimia == Segon [[Joan Coromines]] " a tres familhas cultas, ligadas al país (...), l'ai entendut prononciar ambe ''ó'' barrada e usat generalament coma femenin. Cal qu'aqueste timbre siá lo primitiu, puèi que coïncidís ambe l'abséncia constanta de diftongason en aragonés e en castelhan. D'un autre costat correspond a la fòrma ''Ripacurtia, -cia'', que predomina en bas latin de totas las epòcas (...). I a pas cap de dobte que lo primièr element es lo latin r i p a, ambe lo sens especific qu'a auèi ''riba'' a nòstra comarca, es a dire 'pendent format per un esbodenament de tèrra gipsosa o argilosa" (...) me sembla clar que la segonda mitat de ''Ribagorça'' deu derivar del vèrbe c u r t a r e, 'talhar' ". E Joan Coromines precisa per justificar son explica: "los esbodenaments son extraordinàriament frequents auèi a tota la Ribagorça, plan mai encara qu'a la Conca de Tremp vesina". Ne resulta que la prononciacion occitana deu èsser [u], equivalent de l'ó barrada en catalan, e l'escritura ''o'', sense accent, coma dins "penosa" o dins "Saragossa". == Nòtas e referéncias == * [[Joan Coromines]], ''Estudis de Toponímia catalana'', volum II, pp. 137-141, Biblioteca filològica Barcino, 1970. [[File:Alta Ribagorça oriental original.png|230px|thumb|left|La comarca de l'Auta Ribagorça d'administracion catalana creada en 1939]] [[File:Alta Ribagorça oriental actual.PNG|230px|thumb|centre|La comarca de l'Auta Ribagorça d'administracion catalana après 1987]] {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Comarca de Catalonha]] sbtegyzuw6ekkf31hn3dji3qpfg53x4 0 57849 2504700 1857626 2026-07-19T17:50:31Z Alaric 506 44932 2504700 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Comarca catalana | nom comarca = Alt Penedès | blason = | bandièra = | mapa = Localització de l'Alt Penedès.svg | vigariá = [[Àmbit metropolità de Barcelona]] | capitala = [[Vilafranca del Penedès]] | gentilici = Penedesenc-a | latitud = | longitud = | alt mej = n/d | km² = 592,77 | cens = 101 758 | data-cens = 2008 | dens = 171,67 | municipalitats = 27 | forma de govèrn = [[Conselh comarcal]] | president = Francesc Olivella i Pastallé (CiU) | sitweb = [http://www.ccapenedes.com ccapenedes.com] }} L''''Aut Penedés''' (en [[catalan]] ''Alt Penedès'') es una de las quatre comarcas en qué demorèt dividit lo [[Penedés]] en la division comarcala de 1936. Confronta l'[[Anoia]] pel nòrd; lo [[Bas Llobregat]] per l'èst; lo [[Garraf]] pel sud, e lo [[Bas Penedés]] e l'[[Aut Camp]] per l'oèst. Amb la recuperacion de las vigariás s'espèra poder reagrupar tot lo domeni istoric e social penedesenc, en eliminant aital l'assignacion dels divèrses nuclèus de populacion a demarcacions que los son alunhadas. {{Clr}} [[File:5d9f castellers vilafranca.jpg|thumb|right|[[5 de 9 amb folre]] dels [[Castellers de Vilafranca]], dins la plaça de la Vila de Vilafranca del Penedès, a la [[jornada de Sant Fèlix de 2006]]]] {{capentcat|}} {{entcat|[[Avinyonet del Penedès]]|1588}} {{entcat|[[les Cabanyes|Cabanyes, les]]|842}} {{entcat|[[Castellet i la Gornal]]|2044}} {{entcat|[[Castellví de la Marca]]|1596}} {{entcat|[[Font-rubí]]|1430}} {{entcat|[[Gelida]]|6151}} {{entcat|[[la Granada|Granada, la]]|1866}} {{entcat|[[Mediona]]|2251}} {{entcat|[[Olesa de Bonesvalls]]|1556}} {{entcat|[[Olèrdola]]|3280}} {{entcat|[[Pacs del Penedès]]|831}} {{entcat|[[el Pla del Penedès|Pla del Penedès, el]]|891}} {{entcat|[[Pontons (Aut Penedés)|Pontons]]|556}} {{entcat|[[Puigdàlber]]|449}} {{entcat|[[Sant Cugat Sesgarrigues]]|927}} {{entcat|[[Sant Llorenç d'Hortons]]|2219}} {{entcat|[[Sant Martí Sarroca]]|2997}} {{entcat|[[Sant Pere de Riudebitlles]]|2319}} {{entcat|[[Sant Quintí de Mediona]]|2131}} {{entcat|[[Sant Sadurní d'Anoia]]|11 790}} {{entcat|[[Santa Fe del Penedès]]|366}} {{entcat|[[Santa Margarida i els Monjos]]|6459}} {{entcat|[[Subirats]]|3008}} {{entcat|[[Torrelavit]]|1275}} {{entcat|[[Torrelles de Foix]]|2307}} {{entcat|[[Vilafranca del Penedès]]|36 656}} {{entcat|[[Vilobí del Penedès]]|1071}} |} == Demografia == {{Demografia2| 1497=929| 1515=930| 1553=1229| 1717=7605| 1787=14758| 1857=36497| 1877=39298| 1887=44545| 1900=41362| 1910=42904| 1920=45778| 1930=47681| 1940=46799| 1950=46091| 1960=47281| 1970=56.415| 1981=64834| 1990=69468| 1996=73196| 2000=77622| 2004=89444| 2010=104.589| 2024=114.215| 2030= }} ==Nòtas e referéncias== {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Comarca de Catalonha]] iwu9sf1gkhw3c2i91uqlbzbkzsijtae 0 65541 2504701 2497960 2026-07-19T20:21:17Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde imperiau */ 2504701 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Entèsta label|AdQ}} [[File:Empèri Inca.png|thumb|Expansion e afondrament de l'Empèri Inca.]] L''''Empèri Inca''', tanben nomenat dins leis estudis modèrnes '''Tawantinsuyu''', foguèt un [[estat]] [[America Precolombiana|precolombian]] que s'estendia entre leis actuaus estats d'[[Eqüator (país)|Eqüador]] e [[Chile]]. La [[capitala]] n'èra la vila de [[Cusco]]. Probablament apareguda a la fin dau sègle XII ò au començament dau sègle XIII (durant lo periòde d'instabilitat entraïnat per la disparicion dei [[civilizacion]]s de [[Civilizacion de Tiwanaku|Tiwanaku]] e de [[Civilizacion de Wari|Wari]]), la dinastia inca venguèt la premiera poténcia de la region a partir deis ans 1440-1460. Dirigida per un sobeiran, dich [[Sapa Inca]], qu'èra considerat coma l'eiretier dau dieu solar [[Inti]], comencèt una politica d'expansion militara que menèt a la formacion d'un empèri anant de [[Quito]] au nòrd ai territòris araucans au [[sud]]. En despiech d'un nivèu tecnologic feble (abséncia d'[[escritura]]), aquel estat capitèt de se dotar d'una administracion eficaça gràcias a son mestritge dei [[matematicas]], d'un ret rotier permetent de comunicacions rapidas e d'una armada nombrosa capabla de mobilizar rapidament una partida de la populacion inca. De mai, lo govèrn capitèt d'establir un ensems d'ajudas per organizar la construccion d'[[infrastructura]]s ò de resèrvas alimentàrias per defugir una [[famina]]. A son apogèu, dins lo corrent deis ans 1520, l'Empèri Inca èra poblat per 4 a 37 milions d'abitants. Pasmens, maugrat sa poissança, s'afondrèt rapidament dins lo corrent dau decenni 1530. Premier, foguèt afeblit per una guèrra civila [[sang|saunosa]] ([[1527]]-[[1532]]) e per l'introduccion dei [[malautiá]]s [[Euròpa|europèas]] en [[America del Sud|America dau Sud]]. Puei, foguèt dirèctament atacat per un grop de ''[[conquistador]]s'' menats per [[Francisco Pizarro]]. Mau preparat e susprés per aquela invasion, perdiguèt son cap e la màger part de son territòri, compres sa [[capitala]], en [[1532]]-[[1533]]. Dins aquò, un subrevivent de la dinastia imperiala capitèt de tornar gropar una partida de son pòble per contuniar lo combat. En [[1537]], se retirèt dins lei [[montanha]]s andinas onte fondèt lo [[reiaume de Vilcacamba]] que demorèt [[independéncia|independent]] fins a [[1572]]. == Istòria == === La formacion de l'Empèri Inca === {{veire|Civilizacion de Tiwanaku}} Pobladas vèrs {{formatnum:20000}} avC, leis [[Andes]] Centralas son una region de [[civilizacion]] anciana. Ansin, a partir dau milleni III avC, plusors culturas e [[civilizacion]]s s'i succediguèron. En particular, se pòdon citar lei [[civilizacion de Tiwanaku|civilizacions de Tiwanaku]] e de [[Civilizacion de Wari|Wari]]. Centradas sus doas metropòlis [[religion|religiosas]] importantas amb un raionament [[cultura]]u de remarca, èran d'[[Estat]]s centralizats e ierarquizats. [[Tiwanaku]] desvolopèt una [[agricultura]] intensiva gràcias a la bastida d'un ret d'[[aigatge]] e aurià federat un reiaume important amb la somission de mai d'un prince locau a l'autoritat e au prestigi dei [[clergat|prèires]] de la vila<ref>'''(en)''' Alan L. Kolata, « The Agricultural Foundations of the Tiwanaku State: A View from the Heartland », ''American Antiquity'', vol. 51, n° 4, octòbre de 1986, pp. 748–762.</ref>. Lo desvolopament dau comèrci regionau aguèt tanben un ròtle dins l'expansion de l'influéncia de Tiwanaku<ref>'''(en)''' Anthony P. Andrews, ''First Cities'', St. Remy Press, 1995, pp. 158–160.</ref> Dispareguèt après [[1200]] en causa d'una crisi [[agricultura|agricòla]] entraïnada per un assecament dau [[clima]]. {{veire|Civilizacion de Wari}} [[Wari]] adoptèt un modèl diferent caracterizat per un [[expansionisme]] militar agressiu e la formacion d'un reiaume [[centralisme|centralizat]] (bastidas de rotas, de capitalas províncialas, etc) que prefiguran l'Empèri Inca<ref>'''(en)''' Tiffiny Tung, « Trauma and Violence in the Wari Empire of the Peruvian Andes: Warfare, Raids, and Ritual Fights », ''American Journal of Physical Anthropology'', vol. 133, n° 3, 2007, pp. 941–956.</ref>. Lei regions somesas foguèron tanben [[colonialisme|colonizadas]] e esplechadas au profiech de la [[capitala]] centrala. Pasmens, una crisi [[economia|economica]] e [[agricultura|agricòla]] entraïnèt la disparicion rapida dau reiaume a partir de l'an 1000 amb l'abandon de [[Wari]] e la restauracion de l'[[independéncia]] dei [[pòble]]s vencuts<ref>'''(en)''' Kenneth R. Wright, Gordon Francis McEwan e Ruth M. Wright, ''Water Engineering Masterpiece of the Inca Empire'', ASCE, 2006, p. 27.</ref>. {{veire|Cultura chimú}} A partir dau sègle XII, la diversitat [[cultura]]la de la region venguèt fòrça importanta amb l'emergéncia de mai d'un pòble a l'origina de culturas distintas. La pus importanta foguèt la [[cultura chimú]] que se formèt dins la meteissa region que l'anciana [[cultura de Moche]]. Formèt un [[Estat]] centralizat e ierarquizat dirigit per un sobeiran absolut dich « Ci-quic ». Sa capitala, [[Chan Chan]], agantèt {{formatnum:60000}} abitants gràcias a la bastida de rets importants de [[rota]]s, de [[canau]]s e de [[fortificacion]]s<ref>'''(en)''' Jerry Moore, ''Encyclopedia of Prehistory'', Human Relations Area Files, 2002.</ref>. A partir de [[1200]], acomencèt una politica de conquista militara dei regions vesinas<ref>'''(en)''' John H. Rowe, « The kingdom of Chimor », ''Aus Acta Americana'', vol. 6, n° 1-2, 1948, p. 27.</ref>. En parallèl, lo periòde veguèt la formacion d'Estats [[aimaras]] dins lei regions montanhósas. S'organizèron pauc a pauc en dos reiaumes dichs Urcussuyu, principalament centrat sus lo versant occidentau, e Umasuyu, estendut sus lo versant orientau. D'autrei reiaumes montanhós se formèron dins lo rèsta dau [[Peró]] actuau. En particular, apareguèt una dinastia locala vèrs [[1200]] dins la vau de [[Cusco]] que foguèt a l'origina de l'Empèri Inca. Fins au sègle XV, l'istòria d'aquela [[dinastia]] es fòrça mau coneguda. D'efèct, en causa de l'abséncia de documents [[escritura|escrichs]], lei [[legenda]]s e lei vestigis [[Arqueologia|arqueologics]] son leis elements principaus a disposicion. Ansin, durant aqueu periòde, la dinastia inca sembla afiermar son poder sus [[Cusco]] e sa vau. Menava tanben d'incursions regularas còntra leis [[Estat]]s vesins. === Lo periòde imperiau === La formacion de l'Empèri Inca se debanèt rapidament durant leis ans 1440-1460. D'efèct, au començament dau sègle XV, durant lo rèine de [[Yahuar Huacac]], la dinastia inca capitèt d'impausar son autoritat a totei lei pòbles de la vau de [[Cusco]]<ref>'''(fr)''' Alfred Métraux, ''Les Incas'', Éditions du Seuil, coll. « Points Histoire n° H66 », 1961 e 1983.</ref><ref>'''(fr)''' Rafaël Karsten, ''La civilisation de l'Empire inca'', Payot, coll. « Le Regard de l'Histoire », 1952.</ref>. Pasmens, son successor, [[Viracocha Inca]], foguèt durament batut per lei [[Chancas]] e obligat d'abandonar la [[vila]] en [[1438]]<ref>'''(fr)''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1972, 7{{a}} edicion corregida de 1997, p. 19.</ref>. Son fiu [[Pachacutec|Yupanqui]] ([[1438]]-[[1471]]) menèt la còntra-ofensiva que s'acabèt per la [[victòria de Yahuarpampa]]. Lo venceire prenguèt alora lo títol de Pachacutec (« lo Reformator » en [[occitan]]) e comencèt una politica d'expansion militara<ref>'''(es)''' John Rowe, « Machu Picchu a la luz de documentos de siglo XVI », ''Historia'', vol. 16, n° 1, pp. 139–154.</ref>. Fins a sa [[mòrt]], leis armadas incas conquistèron leis estats aimaras principaus e lo [[Cultura chimú|Reiaume Chimú]]. Son fiu [[Tupac Yupanqui]] ([[1471]]-[[1493]]) contunièt sa [[politica]] e sei fòrças agantèron [[Quito]] e lo nòrd dau [[Chile]] actuau onte se turtèron ais [[Araucans]]. Menèt tanben una importanta politica de construccion (monuments, rotas...) e de modernizacion deis institucions<ref>'''(fr)''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1972, 7{{a}} edicion corregida de 1997, p. 23.</ref>. Remplaçat per son fiu [[Huyana Capac]] ([[1493]]-[[1527]]), l'Empèri Inca assegurèt son contraròtle de la region de [[Quito]] e ocupèt una partida dau [[litorau]] [[chile]]n sensa capitar de rompre la resisténcia araucana<ref>Leis [[Araucans]] resistèron tanben ais [[Espanha|Espanhòus]] e demorèron independents fins a [[1882]].</ref>. L'Empèri Inca èra alora l'estat pus organizat de l'[[America Precolombiana]]. Son cap èra un monarca absolut dich [[Sapa Inca]], considerat coma lo fiu dau Dieu-Soleu<ref>'''(en)''' Wilfred Byford-Jones, ''Four Faces of Peru'', Roy Publishers, 1967, p. 17 e 50.</ref>. Cada abitant fasiá d'una partida d'una casta amb un ròtle ben definit. La mobilitat d'una casta a una autra èra rara e necessitava de meritis escepcionaus, generalament sus lo prat batalhier. Lo territòri èra devesit entre tres lòts atribuits ai besonhs dau [[clergat]], ai besonhs deis [[armada]]s e de l'[[Estat]] (qu'èra cargat de formar de resèrvas de manjar en cas de [[famina]]) e ai besonhs deis abitants. En despiech de l'abséncia d'un sistèma d'[[escritura]], l'adminitracion inca conoissiá lei [[matematicas]] e èra en estat de tenir dei còmptes precís dei produccions e de la man d'òbra. Un sistèma de corvadas permetiá de bastir de [[rota]]s, de transpòrtar de marchandisas ò de requisicionar de guerriers. Per unificar l'Empèri – qu'agantava aperaquí {{formatnum:1800000}} km² en [[1530]] – leis Incas impausèron l'utilizacion dau [[quíchoa]], lo culte dau Dieu-Soleu (pasmens sensa enebir lei cultes ja establits) e desportèron lei pòbles ostils dins de regions centralas de l'Empèri per facilitar sa somission. Lei pòbles integrant l'Empèri d'un biais volontari ò sensa resisténcia significativa aguèron en revènge lo drech de gardar una autonòmia locala mai ò mens importanta. Un [[Camins incas|ret de rota]]s<ref>Lo ret rotier inca èra en partida eissit de construccions ancianas, realizadas per leis estats precedents, e d'obratges novèus. A l'arribada deis Espanhòus, agantava {{formatnum:22500}} km.</ref> e d'[[ostalariá]]s permetiá lo desplaçament rapide deis armadas e dei messatges. === La conquista espanhòla === {{veire|Guèrra de Succession Inca}} La conquista espanhòla se debanèt de [[1532]] a [[1571]]<ref>[[Francisco Pizarro]] menèt una premiera expedicion en [[1527]]. Mau preparada, foguèt rebutada per d'indigèns de la [[Colómbia]] actuala – qu'èran benlèu tributaris deis Incas – a la [[batalha de Punta Quemada]].</ref>. Foguèt lònga en causa de la resisténcia de la dinastia inca mai facilitada per lei divisions intèrnas de l'Empèri e per lei [[malautiá]]s vengudas d'[[Euròpa]] que decimèron la populacion (12 milions d'abitants en [[1530]], 1,3 milion en [[1570]]). D'efèct, la [[mòrt]] de [[Huayna Capac]] entraïnèt una [[Guèrra de Succession Inca|guèrra civila per sa succession]] entre [[Huascar]] ([[1527]]-[[1532]]) e [[Atahualpa]] ([[1532]]-[[1533]]). Lo premier dispausava d'una armada pus importanta e èra installat dins la [[capitala]] mai son rivau teniá de fòrças pus experimentadas. Una tiera de combats [[sang|saunós]] de [[Quito]] a [[Cuzco]] li permetèt de conquistar lo poder mai laissèt de divisions prefondas. {{veire|Conquista Espanhòla de l'Empèri Inca}} Tre la fin de la guèrra civila, un contingent de ''[[conquistador]]s'' [[Espanha|espanhòus]] comandat per [[Francisco Pizarro]] desbarquèt dins l'Empèri. Pauc nombrós (180 soudats, 37 cavaliers), leis Espanhòus empurèron lei divisions entre pòbles amerindians per trobar d'aliats còntra leis Incas. Lo 16 de novembre de [[1532]], capturèron [[Atahualpa]] a la [[batalha de Cajamarca]]. Pizarro demandèt un recapte important per sa liberacion puei l'executèt per desorganizar l'Empèri entraïnant la presa de [[Cuzco]]. Pasmens, una partida de l'Empèri assaièt de resistir ajudada per lei combats fratricidas entre ''[[conquistador]]s'' (partisans de [[Francisco Pizarro|Pizarro]] còntra partisans d'[[Diego de Almagro|Almagro]], [[1536]]-[[1542]]). Ansin, un subrevivent de la dinastia inca dich [[Manco Inca II]] poguèt crear lo [[Reiaume de Vilcacamba]] après aver alentit l'invasion a la [[batalha d'Ollantaytambo]] en [[1536]]. Puei, menèt una importanta còntra-ofensiva e assetjèt sensa succès [[Cusco]] durant [[Sètge de Cusco|dètz mes]] ([[1536]]-[[1537]]). Pasmens, [[Reiaume de Vilcacamba|Vilcacamba]]<ref>En despiech dei progrès importants de l'[[arqueologia]] [[Andes|andina]], la localizacion precisa de [[Vilcacamba]] es totjorn desconeguda.</ref> contunièt de secutar leis [[Espanha|Espanhòus]] e demorèt un centre de resisténcia fins a sa conquista en [[1572]]. === Lo periòde coloniau e la disparicion de la cultura inca === A respèct d'autrei províncias de l'Empèri Espanhòu, la colonizacion dei territòris incas aguèt mai d'una particularitat en causa de la lònga persisténcia d'un estat inca independent dins la region montanhosa de [[Vilcacamba]]. Ansin, l'introduccion dau sistèma de l'''[[encomienda]]'' se turtèt ai riscs de trèbols e foguèt pas totau. Ansin, una partida de l'[[aristocracia]] inca foguèt mantenguda en plaça per lo poder coloniau e cargada de la collècta dei tributs. Aquò durèt fins a [[1780]] e permetèt la subrevida d'una partida de la cultura de l'elèit inca – que deguèt pasmens abandonar sa religion tradicionala au profiech dau [[catolicisme]]. Dins aquò, en [[1780]], l'introduccion de taxas novèlas entraïnèt la revòuta d'un cap inca de [[Cusco]]. Afiermant èsser un descendent dei sobeirans incas, prenguèt lo nom de [[Tupac Amaru II]]. Aprofichant una insureccion parallèla deis Aimaras<ref>Leis insurgents aimaras assetjèron [[La Paz]] en [[1781]].</ref>, sei fòrças menacèron [[Cusco]] en [[1781]] avans d'èsser finalament batudas per l'arribada d'importants renfòrç espanhòus. Lo bilanç dei combats e de la repression foguèt d'aperaquí {{formatnum:100000}} mòrts e la màger part de l'[[aristocracia]] amerindiana foguèt definitivament anientada. De mai, en causa dei malautiás europèas e dau trabalh fòrçat, la populacion indigèna passèt de mai de 12 milions d'abitants a l'arribada dei ''[[conquistador]]s'' a mens de {{formatnum:500000}} après la desfacha de l'insureccion de [[1780]]-[[1781]]. Aquò entraïnèt donc la disparicion de la màger part de la cultura inca que sei rèstas foguèron absorbits per la cultura amerindiana modèrna. == Organizacion == === Organizacions politica e religiosa === ==== Organizacion politica ==== L'Empèri Inca èra una [[monarquia]] [[monarquia absoluda|absoluda]] e [[teocracria|teocratica]]. Son sobeiran, que son títol èra « Sapa Inca », n'èra lo cap [[politica|politic]] e [[religion|religiós]]<ref>Tecnicament, lo tèrme « inca » utilizat per designar lo pòble inca es faus. Èra en realitat lo títol de son sobeiran e lo grop etnic dominant de l'Empèri èra format de Quíchoas.</ref>. Lo cap dau [[clergat]], dich « [[Willaq Umu]] », n'èra lo segond personatge. Segon la [[mitologia]] oficiala, lo [[Sapa Inca]] èra l'eiretier dau dieu solar [[Inti]] e èra donc considerat coma lo « fiu dau Soleu ». Aquò li donava lo drech de dirigir son reiaume e de conquistar de territòris novèus. Sa [[capitala]], [[Cusco]], èra considerada coma lo centre de l'[[Univèrs]]. Dins lei fachs, l'Empèri Inca èra organizat segon un sistèma [[federalisme|federau]] amb un govèrn centrau dirigit per lo [[Sapa Inca]] e quatre regions, dichas ''[[suyu]]'', que gropavan la totalitat dau territòri franc dau relarg de la [[capitala]]. Lei ''suyu'' èra plaçats sota la direccion d'un ''apu'', tèrme designant un individú eissit de l'[[aristocracia]] auta e sovent de la dinastia inca ela meteissa<ref>Designava tanben lei [[montanha]]s sacradas.</ref>. [[Cusco]] deviá formar un districte distint, dirèctament dirigit per lo [[Sapa Inca]] ò per sa [[dinastia]]. Puei, lei ''suyu'' èra devesits en províncias (''wamani'') que son nombre probable èra de 86<ref>En causa de l'abséncia d'[[escritura]], aqueu nombre es pas segur. Foguèt establit a partir d'estimacions basadas sus lei descubèrtas arqueologicas.</ref>. La [[lei|lèi]] èra pas basada sus un còdi mai sus un ensems de costumas e de tradicions localas que devián èsser respectat per leis autoritats. La [[justícia]] èra assegurada per l'[[Estat]] gràcias ai governadors locaus ò a de foncionaris especiaus dichs inspectors. Leis inspectors pus importants, eissits de la dinastia au poder, èran probablament liures dei convencions localas e podián afiermar dirèctament lo ponch de vista dau sobeiran de l'Empèri. ==== Religion ==== {{article principal|Religion inca}} [[File:Cabeza de Viracocha, Museo de América.jpg|thumb|right|Tèsta escultada de [[Viracocha]].]] La [[religion]] inca èra de transmission orala e la màger part dei conoissenças la regardant vènon deis [[escritura|escrichs]] dei ''[[conquistador]]s'' [[Espanha|espanhòus]]. Son foncionament precís es donc mau conegut mai leis Incas èran [[Politeïsme|politeïstas]]. Coma dins lo rèsta de l'[[America Precolombiana]], aquelei rites necessitavan de sacrificis umans. Per d'eveniments importants coma la mòrt de [[Huayna Capac]] en [[1527]], plusors miliers de personas, chausidas entre lei domestics, lei captaus de la cort, lei favorits e lei concubinas dau sobeiran, podián èsser executadas<ref>'''(en)''' Nigel Davies, ''Human sacrifice: in history and today'', 1981, Morrow, pp. 261–262.</ref>. La basa de la religion inca èra probable l'aplicacion d'un culte dei rèires e d'un còdi morau de tres aisses ''« Pas raubar, pas mentir, pas èsser fenhant »'' e un crèire de [[reïncarnacion]]<ref>'''(en)''' Alfredo Torero Fernández de Córdoba, « Lingüística e historia de la Sociedad Andina », ''Anales Científicos de la Universidad Agraria'', VIII, 3-4, pp. 249-251.</ref>. La [[mòrt]] i èra lo passatge vèrs un paradís emplits de prats de [[flor]]s e de [[montanha]]s blancas. Lo camin vèrs aqueu mond èra fòrça malaisat per l'[[esperit]] dau mòrt que deviá seguir una lònga rota amb l'ajuda d'un can negre capable de lo guidar. Entre lei divinitats pus importantas, se pòu citar : * [[Viracocha]] (ò [[Pachacamac]]) qu'èra lo dieu creator de totei lei causas viventas. * [[Apu Illapu]], dieu de la [[plueja]]. * [[Ayar Cachi]], dieu responsable dei [[tèrratrem]]s. * [[Illapa]], divessa de l'[[ulhauç]] e dei chavanas. * [[Inti]], dieu solar protector de [[Cusco]]. * [[Kiychi]], dieu arc de seda qu'èra invocat per de rites de [[feconditat]]. * [[Mama Killa]], divessa qu'èra la frema d'[[Inti]]. * [[Mama Occlo]], divinitat [[civilizacion|civilizatritz]]. * [[Manco Cápac]], fondator [[legenda]]ri de l'Empèri Inca que foguèt divinizat coma dieu civilizator dau pòble inca. * [[Pachamama]], divessa de la Tèrra e frema de [[Viracocha]]. * [[Quchamama]], divessa de la [[mar]]. * [[Sachamama]], divessa liada a la natura que son nom significa « Maire deis aubres ». * [[Yakumama]], divessa liada a la natura que son nom significa « Maire de l'aiga ». ==== Organizacion administrativa ==== L'organizacion administrativa de l'Empèri èra fondada sus un sistèma decimau mai son detalh precís es mau conegut. Son cap èra lo [[Sapa Inca]]. Lo ròtle dau [[Willaq Umu]] au sen de la gestion administrativa es desconegut mai èra probablament important. Existiá tanben un personatge important dich « [[Inkaprantin]] », qu'èra benlèu una mena de Premier Ministre, e una institucion dicha « [[Topa Inca Yupanqui]] » (« conseu dau reaiume » en [[occitan]]) format de 16 nobles eissits de la capitala e dei ''suyu''<ref>'''(en)''' R. T. Zuidema, « Hierarchy and Space in Incaic Social Organization », ''Ethnohistory'', vol. 30, n° 2, 1983, p. 97.</ref>. Dins lei províncias, lei títols portats per lei caps e lei governadors locaus èran fòrça variats. D'efèct, lei pòbles qu'aviá chausit de se sometre ais Incas sensa combatre avián generalament lo drech de gardar una larga partida de seis institucions. Dins aquò, lo sistèma decimau èra generalizat. Per aquò, la populacion èra regularament recensada e leis òmes caps d'un ostau èran organizats per formar un grop de 100 personas dirigit per [[kuraka]]. Aqueleis òmes participavan normalament ensems ai corvadas e podián formar una unitat militara. L'estatut de kuraka èra ereditari. Ai nivèus superiors, i aviá lo ''pichkapachaka kuraka'' (en carga de 500 personas), lo ''waranqa kuraka'' ({{formatnum:1000}}), lo ''pichkawaranqa kuraka'' ({{formatnum:5000}}) e lo ''hunu kuraka'' ({{formatnum:10000}})<ref>'''(en)''' Catherine J. Julien, ''Inca Decimal Administration in the Lake Titicaca Region in The Inca and Aztec States: 1400–1800'', Academic Press, 1982, p. 123.</ref>. Lo poder d'aquelei aristocratas èra variable segon lei regions e lei periòdes. De mai, avián generalament de responsabilitats inferioras en mai de son pòste principau. Per exemple, normalament, un ''hunu kuraka'' èra en realitat ''kuraka'' d'un grop d'un centenau de personas e caps de nòu autrei ''kurakas''. ==== Fòrças armadas ==== {{veire|Armada inca}} L'armada inca foguèt la pus poderosa de l'[[America Andina]] avans l'arribada deis [[Espanha|Espanhòus]]. Sa fòrça èra basada sus un sistèma de [[conscripcion]] eficaç e sus lo ret rotier de l'Empèri que li permetiá de desplaçaments rapides. D'efèct, cada òme deviá participar au mens un còp dins sa vida a una guèrra. De mai, deviá èsser preparat en permanéncia a una demanda de mobilizacion. Conjugat a l'organizacion decimala de la societat inca, aquò permetiá de formar rapidament d'unitats que sei combatents èran fòrça liats entre elei. Lo ret rotier e lei resèrvas alimentàrias permetián egalament d'assegurar un avitalhament eficaç dei tropas en campanha. L'armament èra en revènge relativament limitat e leis Incas melhorèron gaire la tecnologia andina dins aqueu sector<ref>'''(en)''' Cottie Arthur Burland, ''Peru Under the Incas'', Putnam, 1968, p. 101.</ref>. La [[pèira]] e la [[fusta]] demorèron lei materiaus pus utilizats tant per leis armas que per lei proteccions. Lo metau ([[coire]] ò [[bronze]]) èra rar e pauc resistent. Aquò donava ges d'avantatges ais Incas còntra lei pòbles vesins qu'avián de conoissenças tecnologicas similaras. Còntra leis [[Espanha|Espanhòus]], protegits per d'armaduras d'[[acièr|acier]] e dotats d'[[arma de fuòc|armas de fuòc]], aquel armament foguèt ineficaç e expliquèt en partida lei premierei desfachas incas. Lei [[malautiá]]s europèas que decimèron la populacion foguèron pereu un factor important a l'origina de la victòria [[Espanha|espanhòla]]<ref>De mai, en despiech de son nombre feble, lei conquistadors èran de soudats fòrça experimentats e trobèron sovent d'aliats locaus capables de provesir plusors miliers d'òmes per redurre son inferioritat numerica.</ref>. Pasmens, en despiech d'aquela inferioritat tecnologica, lo saber militar deis Incas li permetèt d'infligir plusors desfachas ais Europèus ([[Batalha d'Ollantaytambo|Ollantaytambo]]...) e de resistir fins a [[1572]]. <gallery> File:Sacsayhuamán, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 04.JPG|Fortificacion militara inca File:Man's Tunic LACMA M.76.45.8 (1 of 3).jpg|Vèstit militar inca File:Porra inca.jpg|Arma inca </gallery> === Organizacion sociala e demografia === ==== Organizacion sociala ==== La ierarquia sociala au sen de l'Empèri Inca èra aquela deis autrei comunautats [[Andes|andinas]]. D'un biais generau, existiá tres classas gropant lei trabalhaires (païsans e artesans), l'aristocracia locala e l'aristocracia auta. La darriera classa èra unicament compausat dau clan inca qu'assegurava totei lei responsabilitats politicas, militaras e religiosas pus importantas de l'Empèri. Lo passatge d'una classa a una autra èra rar. Èra possible per un trabalhaire que se destriava sus lo prat batalhier d'agantar lei rengs de l'aristocracia locala. Dins de cas pus rars, principalament per de rasons politicas, un cap locau podiá èsser integrat a l'aristocracia superiora e obtenir de responsabilitats importantas. Lo grop sociau de basa èra la familha formada per lei parents e seis enfants pas encara maridats. Lo marit s'ocupava generalament dei trabalhs exteriors e la frema de l'entretenença de l'[[ostal|ostau]]. La solidaritat entre lei familhas d'un meteis vilatge èra sovent fòrta e entretengudas per de maridatges. Aqueu darrier aviá luòc entre 20 e 25 ans per leis òmes e 16 a 20 ans per lei fremas<ref>'''(en)''' ''Incas : lords of gold and glory'', Time-Life Books, 1992.</ref>. Un pareu novèu podiá alora s'establir dins un ostau novèu. Obteniá alora totei lei drechs e lei deures fixats per la [[lei|lèi]] (ajudas de l'Estat, conscripcion, corvadas...). La [[poligamia]] èra autorizada mai rara en defòra dei classas superioras<ref>'''(en)''' F. Gouda, « Colonial Encounters, Body Politics, and Flows of Desire », ''Journal of Women's History'', vol. 20, n° 3, 2008, pp. 166–180.</ref>. ==== Demografia e lengas ==== La populacion de l'Empèri Inca es mau coneguda car lei recensaments administratius an disparegut en causa de la conquista<ref>Lo biais de legir lei ''quipus'' a tanben disparegut, çò que limita l'esplecha dei descubèrtas.</ref>. La màger part deis estimacions modèrnas donan un nombre compres entre 6 e 14 milions e de resultats pus largs van de 4 a 37 milions. Lo [[quíchoa]] èra la lenga principala dau poder e, segon certanei fònts, la [[lenga oficiala]] de l'Empèri car èra utilizat per lo grop etnic dominant. Pasmens, i aviá una multitud de parlars au sen dau territòri inca (fins a 700 segon certaneis estimacions) e de lengas, coma l'[[aimara (lenga)|aimara]], gardèron una influéncia importanta. === Organizacion economica === L'Empèri Inca utilizava una economia planificada integrada dins una societat basada sus de relacions de tipe [[feudaulitat|feudau]] entre l'[[Estat]] e leis abitants. L'Estat deviá assegurar la seguretat, provesir la norridura durant lei periòdes de [[famina]], s'ocupar de la construccion deis infrastructuras ([[Camins incas|rota]]s, [[aqüeducte]]s...) e organizar lei fèstas obligatòrias. En cambi, leis abitants devián d'[[impòst]]s sota la forma de bens (recòltas, longor de teissut...) e de [[temps]] ([[corvada]]s, [[conscripcion]]...). La [[moneda]] èra primitiva e èra facha de bens qu'èran cambiats per lei marchands. L'[[escritura]] èra pas coneguda deis Incas mai l'administration aviá un mestritge sufisent dei [[matematicas]] per tenir lo còmpte dei diferentei produccions<ref>'''(en)''' Gary Urton, ''The Social Life of Numbers, A Quechua Ontology of Numbers and Philosophy of Arithmetic'', University of Texas Press, 1997.</ref>. L'[[agricultura]] èra la basa de l'economia. La tèrra èra devesida d'un biais relativament egau entre lo sobeiran, lo clergat e lei païsans. Lei tenements èran atribuits per lei caps locaus segon de critèris basats sus l'estatut sociau e la talha de la familha. L'auto-sufiséncia deviá èsser assegurada per lei lòts dei païsans. Lei corvadas èran generalament destinadas an assegurar l'esplecha dei tèrras dau Sapa Inca ò dau clergat. Existiá tanben una mena de proprietat privada basada sus de bens reiaus que demoravan au sen d'una meteissa familha. Aqueu sistèma permetiá a de nobles de dirigir dirèctament de parçans e mai de vilas. Per exemple, [[Machu Picchu]] aviá un tal estatut e èra sota la senhoriá de nobles incas situats en fòra dau regime generau. L'agricultura generala èra pas especializada e lei païsans practiva la cultura de noirridura, lo norrigatge e la fabricacion de teissuts. Dins lei regions [[desèrt|deserticas]] ò [[litorau|litoralas]] en revènge, la producion èra pus especializada amb una division entre païsans e pescaires e de relacions comercialas entre aquelei dos ensems. Lo nivèu [[tecnologia|tecnologic]] èra fòrça feble que la màger part deis otís èra facha de [[fusta]] e de [[pèira]]. De mai, la màger part dau trabalh èra manuala. Pasmens, una gròssa diversitat de cultura e de precaucions importantas (formacion de resèrvas alimentàrias per l'[[Estat]]) permetián de defugir lei [[famina]]s. == Cultura e tecnologia == === Arquitectura === {{veire|Arquitectura inca}} L'[[arquitectura]] èra un [[art]] major de la cultura inca. Lei tecnicas utilizadas èran un melhorament dei metòdes inventats per la construccion dei [[pukara]]s qu'èran de fortalesas bastidas entre lei sègles III avC e III apC dins leis [[Andes]] Centralas. Lo principi èra de talhar lei pèiras d'un biais complèx per obtenir montatge quasi perfèct. Per exemple, un blòt podiá èsser talhat sus plusors desenaus de fàcia per obtenir una forma capable de tenir plusors blòts vesins. Aquò permetiá de bastir d'obratges importants sensa utilizacion de mortier. Un autre principi important de l'arquitectura inca èra de donar una basa pus importanta que la cima ai bastiments per melhorar l'estabilitat durant lei [[tèrratrem]]s – frequents dins la region. Aquò entraïnèt la formacion d'una arquitectura monumentala que son exemple pus conegut es la ciutat anciana de [[Machu Picchu]]. Pasmens, d'autrei vestigis de remarca se tròban a [[Saksaywaman]] e a [[Ollantaytambo]]. Mòstran l'existéncia d'importantei [[fortificacion]]s ([[barri]], [[torre]]s...), de palais, de construccions amb de simetrias multiplas (octogonalas per exemple), de temples massís e de terrassas multiplas. <gallery> CuscoPiedra12angulo.jpg|Blòt de pèira talhat d'un biais complèx per li donar un maximom de ponchs d'estacament ai blòts vesins. File:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.2.jpg|Fotografia de la vila de [[Machu Picchu]]. File:Machupicchu intihuatana.JPG|Temple de [[Machu Picchu]]. File:MachuPicchu Residential (pixinn.net).jpg|Ensems d'[[ostal|ostaus]] de [[Machu Picchu]]. File:Ollantaytambo, Peru.jpg|Terrassas multiplas d'[[Ollantaytambo]]. File:Ollantaytambo Monolithen.jpg|Muralhas dins lei roïnas d'[[Ollantaytambo]]. File:Sacsayhuamán, Cusco, Perú, 2015-07-31, DD 27.JPG|Vestigis dau barri de [[Saksaywaman]]. File:Incan aqueduct at Tipon. Cusco, Peru.jpg|Aqüeducte inca dins la region de [[Cusco]]. File:Incatrail in Peru.jpg|Exemple de rota inca. </gallery> === Calendier e matematicas === {{veire|Calendier inca}} Leis Incas avián lo mestritge dei [[calendièr|calendiers]] [[astronomia|astronics]], dei sistèmas de mesura e dau sistèma decimau. Ansin, leis [[astronomia|astronòms]] conoissián l'existéncia deis [[equinòcci]]s, dei [[solstici]]s, dei passatges au zenit e dei cicles de [[Vènus (planeta)|Vènus]]. Aquò li permetèt un [[calendièr|calendier]] lunisolar de 12 mes qu'èra tornat alinhar cada annada sus lo [[solstici d'ivèrn]]. Lei jorns e lei mes avián pas de nom particular e lei concèptes de setmanas ò de sasons èran desconeguts. Per mantenir l'alinhament sus lo solstici ivernenc, leis astronòms incas utilizan dos calendiers en parallèl : un basat sus lei movements dau [[Solelh|Soleu]] e un autre sus aquelei de la [[Luna]]. {{veire|Matematicas incas}} Lei [[matematicas]] incas èran principalament destinadas a l'administration que deviá recensar la populacion e la produccion de l'Empèri. Per aquò, un sistèma decimau e un sistèma d'unitats foguèron desvolopats. La màger part deis unitats èra basada sus de grandors umanas, es a dire eissidas dau còrs uman coma lo poce. De multiples permetián d'obtenir d'unitats pus grandas capablas de mesurar lei distàncias au sen dau territòri inca. Sei valors son mau conegudas mai se pòu citar lo ''topo'' que fasiá {{formatnum:6000}} ''thatkiys'' siá 4,0 a 7,7 [[quilomètre]]s. Per enregistrar lei mesuras realizadas, lei foncionaris utilizan de ''quipus'' que son un sistèma de còrdas leugier. Permetiá de realizar de nos que representan diferentei valors. Per exemple, un nos simple representava una unitat e un nos d'uech un centenau. Puei, una mena d'[[abac]] permetiá de legir rapidament lei quipus. Dich ''[[yupana]]'', èra format de pèira talhada per formar de compartiments permetent de realizar un calcul rapide dei nos e lei quatre operacions de basa ([[addicion]], [[sostraccion]], [[multiplicacion]] e [[division]]). <gallery> File:Inca. Quipu.jpg|[[Quipu]] dau sègle XV. File:Yupana 1.png|[[Yupana]]. </gallery> === Terralha, metallurgia e textil === Leis Incas avián lo mestritge dei [[terralha]]s [[pintura|pintadas]] policròmas qu'èran estadas desvolopadas per lei [[civilizacion]]s andinas precedentas. Sei tecnicas li permetián de representar una gròssa diversitat d'animaus, de motius [[geometria|geometrics]] e de scenas de la vida vidanta. Conoissián tanben la metallurgia dei metaus natius ([[aur]], [[argent]], [[coire]]...) e dau [[bronze]]. Dins aquò, leis objèctes de metau semblan èsser estats rars. Aquelei fachs de metaus preciós foguèron largament pilhats per lei ''[[conquistador]]s''. Enfin, lei textils incas portavan generalament de motius geometrics fòrça policròms. <gallery> File:Tupa-inca-tunic.png|Textil inca. File:All-tocapu-sin-BV.png|Textils incas destinats a l'aristocracia auta. </gallery> === Medecina === Leis Incas avián dei conoissenças [[medecina|medicalas]] relativament avançadas a respèct dau nivèu tecnologic generau de sa [[civilizacion]]. En particular, melhorèron divèrsei tecnicas de [[cirurgia]] dau [[crani]]. Ansin, lo taus de subrevida après una operacion consecutiva a una bleçadura grèva a la tèsta passèt probablament de 30% dins lei civilizacions preincas a 80-90% durant lo periòde de l'Empèri<ref>'''(en)''' Barbara A. Somervill, ''Empire of the Inca'', Facts on File, 2005, pp. 101–103.</ref>. Una particularitat de la societat inca e de sa medecina i èra l'importància de la [[còca]] que sei proprietats èran ben conegudas de totei lei pòbles de la region. Sei fuelhas èran ansin consumadas per de rasons religiosas e medicalas. Per exemple, permetiá d'anestesiar un malaut avans una operacion ò de donar mai d'[[energia]] ai messatgiers qu'èran cargats de portar lei comunicacions lòng dei rotas. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Cusco]]. * [[Lista dei sobeirans incas]]. === Bibliografia === * '''(fr)''' Henri Favre, ''Les Incas'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1972, 7a edicion corregida de 1997. * '''(en)''' John Hemming, ''The Conquest of the Incas'', Harvest Press, 2003. * '''(en)''' Michael E. Mosely, ''The Incas and Their Ancestors, the Archeology of Peru'', Thames and Hudson, 1992. * '''(fr)''' Paz Núñez-Regueiro, ''L'Inca et le conquistador'', Actes Sud & Musée du Quai Branly, 2015. * '''(en)''' Gary Urton, ''At the Crossroads of the Earth and Sky: An Andean Cosmology'', University of Texas Press, 1981. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Empèri inca| ]] denxxclc30ta8aug0w5ou5ycwy17hvb 0 74690 2504710 2383111 2026-07-20T07:22:29Z Jfblanc 104 /* Istòria */ 2504710 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Sivrai | nomcomuna2= ''Civray / Civrè / Civraes'' | imatge=Civray 86 Place Gambetta 2014.jpg | descripcion= La plaça Gambetta vers 2014. | lògo= | escut=Blason ville fr Civray (Vienne).svg | escais= | region ist ={{Peitau}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Montmaurilhon|Montmaurilhon]] | canton= [[Canton de Sivrai|Sivrai]] | insee = 86078 | sitweb= | cp = 86400 | cònsol = Pascal Lecamp | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Civraisiens (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= 0.294228 |latitud= 46.152486 | alt mini = 105 | alt mej = | alt maxi = 157 | km² = 8.70 }} {{omon|Civray}} '''Sivrai'''<ref name="lengadoc.chez.com">http://lengadoc.chez.com/lexic_medieval.htm</ref> (''Civray'' en [[francés]]; ''Civrè/Civraes'' en [[peitavin-sentongés]]) es una comuna [[França|francesa]] dau departament de [[Viena (departament)|Viena]] e de la region de [[Novèla Aquitània]]. ==Geografia== [[Imatge:Aire du Poitevin-saintongeais.jpg|380px|miniatura|gaucha|Civray dins l'aira linguistica dau peitavin-sentongés, emb los noms de las vilas en "parlanjhe"]] ===Comunas limitròfas=== {{Comunas limitròfas |elision = |comuna = |nòrd = |nòrd-est = |est = |sud-est = |sud = |sud-oest = |oest = |nòrd-oest = }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per lhuec: * - ''<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/XXXXXXXXX|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>. ==Istòria== La comuna de [[Saint Clémentin (Vinhana)|Saint Clémentin]] i es annexada en [[1821]]. ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per lhuec: *'''Sivrai''' - ''In vicaria Sivriaco'' vers [[1010]]; ''In vicaria Sivriaco castro'' vers [[1020]]; ''Severiacum castrum'' en [[1079]]; ''Castellum Sivraici'' vers [[1125]]; ''Sivrac'' vers [[1130]]; ''Cyvraicum castrum'' en [[1190]]; ''Sivrai'' ([[occitan ancian|òc ancian]], [[Bertran de Bòrn|B. de Bòrn]]) au [[seglhe XII]] o [[seglhe XIII|XIII]]<ref name="lengadoc.chez.com"/><ref>https://web.archive.org/web/20210919131953/http://www.brindinpress.com/povb4003.htm</ref>; ''Sivrai'' en [[1243]]; ''Castrum de Sivrayo'' en [[1270]]; ''Civray'' en [[1377]]; ''Sivray'' en [[1383]]; ''St-Nicolas de Sivrai'' en [[1779]]; ''Civrai'' en [[1807]]<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P28194867|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 86078 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Pascal Lecamp|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Bernard Brunet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=e [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 86078 |1793=836 |1800=436 |1806=736 |1821=816 |1831=793 |1836=812 |1841=790 |1846=819 |1851=830 |1856=858 |1861=885 |1866=819 |1872=802 |1876=808 |1881=811 |1886=902 |1891=872 |1896=812 |1901=814 |1906=836 |1911=856 |1921=796 |1926=781 |1931=763 |1936=757 |1946=746 |1954=734 |1962=826 |1968=839 |1975=948 |1982=1034 |1990=1037 |1999=1026 |2004= |2005= |2006=2 803 |2007= 2819 |2008=2 835 |2009=2 850 |cassini=32025# |senscomptesdobles=1962}} ==Lhuecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Viena]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Peitau | Portal Vinhana | Portal Comunas de França }} {{Comunas de| insee = 86078 }} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna de Peitau]] [[Categoria:Comuna de Vinhana]] 6s8ool2p8sndcu2otv3wjbhzkwldjic 2504719 2504710 2026-07-20T07:27:44Z Jfblanc 104 /* Istòria */ 2504719 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Sivrai | nomcomuna2= ''Civray / Civrè / Civraes'' | imatge=Civray 86 Place Gambetta 2014.jpg | descripcion= La plaça Gambetta vers 2014. | lògo= | escut=Blason ville fr Civray (Vienne).svg | escais= | region ist ={{Peitau}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Montmaurilhon|Montmaurilhon]] | canton= [[Canton de Sivrai|Sivrai]] | insee = 86078 | sitweb= | cp = 86400 | cònsol = Pascal Lecamp | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Civraisiens (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= 0.294228 |latitud= 46.152486 | alt mini = 105 | alt mej = | alt maxi = 157 | km² = 8.70 }} {{omon|Civray}} '''Sivrai'''<ref name="lengadoc.chez.com">http://lengadoc.chez.com/lexic_medieval.htm</ref> (''Civray'' en [[francés]]; ''Civrè/Civraes'' en [[peitavin-sentongés]]) es una comuna [[França|francesa]] dau departament de [[Viena (departament)|Viena]] e de la region de [[Novèla Aquitània]]. ==Geografia== [[Imatge:Aire du Poitevin-saintongeais.jpg|380px|miniatura|gaucha|Civray dins l'aira linguistica dau peitavin-sentongés, emb los noms de las vilas en "parlanjhe"]] ===Comunas limitròfas=== {{Comunas limitròfas |elision = |comuna = |nòrd = |nòrd-est = |est = |sud-est = |sud = |sud-oest = |oest = |nòrd-oest = }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per lhuec: * - ''<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/XXXXXXXXX|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>. ==Istòria== La comuna de [[Saint Clémentin (Sivrai)|Saint Clémentin]] i es annexada en [[1821]]. ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per lhuec: *'''Sivrai''' - ''In vicaria Sivriaco'' vers [[1010]]; ''In vicaria Sivriaco castro'' vers [[1020]]; ''Severiacum castrum'' en [[1079]]; ''Castellum Sivraici'' vers [[1125]]; ''Sivrac'' vers [[1130]]; ''Cyvraicum castrum'' en [[1190]]; ''Sivrai'' ([[occitan ancian|òc ancian]], [[Bertran de Bòrn|B. de Bòrn]]) au [[seglhe XII]] o [[seglhe XIII|XIII]]<ref name="lengadoc.chez.com"/><ref>https://web.archive.org/web/20210919131953/http://www.brindinpress.com/povb4003.htm</ref>; ''Sivrai'' en [[1243]]; ''Castrum de Sivrayo'' en [[1270]]; ''Civray'' en [[1377]]; ''Sivray'' en [[1383]]; ''St-Nicolas de Sivrai'' en [[1779]]; ''Civrai'' en [[1807]]<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P28194867|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 86078 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Pascal Lecamp|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Bernard Brunet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=e [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 86078 |1793=836 |1800=436 |1806=736 |1821=816 |1831=793 |1836=812 |1841=790 |1846=819 |1851=830 |1856=858 |1861=885 |1866=819 |1872=802 |1876=808 |1881=811 |1886=902 |1891=872 |1896=812 |1901=814 |1906=836 |1911=856 |1921=796 |1926=781 |1931=763 |1936=757 |1946=746 |1954=734 |1962=826 |1968=839 |1975=948 |1982=1034 |1990=1037 |1999=1026 |2004= |2005= |2006=2 803 |2007= 2819 |2008=2 835 |2009=2 850 |cassini=32025# |senscomptesdobles=1962}} ==Lhuecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Viena]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Peitau | Portal Vinhana | Portal Comunas de França }} {{Comunas de| insee = 86078 }} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna de Peitau]] [[Categoria:Comuna de Vinhana]] 1t1u0n3qd5ad76mfzlkx7eils3tvst8 2504720 2504719 2026-07-20T07:28:02Z Jfblanc 104 /* Toponimia */ 2504720 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Sivrai | nomcomuna2= ''Civray / Civrè / Civraes'' | imatge=Civray 86 Place Gambetta 2014.jpg | descripcion= La plaça Gambetta vers 2014. | lògo= | escut=Blason ville fr Civray (Vienne).svg | escais= | region ist ={{Peitau}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Montmaurilhon|Montmaurilhon]] | canton= [[Canton de Sivrai|Sivrai]] | insee = 86078 | sitweb= | cp = 86400 | cònsol = Pascal Lecamp | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Civraisiens (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= 0.294228 |latitud= 46.152486 | alt mini = 105 | alt mej = | alt maxi = 157 | km² = 8.70 }} {{omon|Civray}} '''Sivrai'''<ref name="lengadoc.chez.com">http://lengadoc.chez.com/lexic_medieval.htm</ref> (''Civray'' en [[francés]]; ''Civrè/Civraes'' en [[peitavin-sentongés]]) es una comuna [[França|francesa]] dau departament de [[Viena (departament)|Viena]] e de la region de [[Novèla Aquitània]]. ==Geografia== [[Imatge:Aire du Poitevin-saintongeais.jpg|380px|miniatura|gaucha|Civray dins l'aira linguistica dau peitavin-sentongés, emb los noms de las vilas en "parlanjhe"]] ===Comunas limitròfas=== {{Comunas limitròfas |elision = |comuna = |nòrd = |nòrd-est = |est = |sud-est = |sud = |sud-oest = |oest = |nòrd-oest = }} ==Istòria== La comuna de [[Saint Clémentin (Sivrai)|Saint Clémentin]] i es annexada en [[1821]]. ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per lhuec: *'''Sivrai''' - ''In vicaria Sivriaco'' vers [[1010]]; ''In vicaria Sivriaco castro'' vers [[1020]]; ''Severiacum castrum'' en [[1079]]; ''Castellum Sivraici'' vers [[1125]]; ''Sivrac'' vers [[1130]]; ''Cyvraicum castrum'' en [[1190]]; ''Sivrai'' ([[occitan ancian|òc ancian]], [[Bertran de Bòrn|B. de Bòrn]]) au [[seglhe XII]] o [[seglhe XIII|XIII]]<ref name="lengadoc.chez.com"/><ref>https://web.archive.org/web/20210919131953/http://www.brindinpress.com/povb4003.htm</ref>; ''Sivrai'' en [[1243]]; ''Castrum de Sivrayo'' en [[1270]]; ''Civray'' en [[1377]]; ''Sivray'' en [[1383]]; ''St-Nicolas de Sivrai'' en [[1779]]; ''Civrai'' en [[1807]]<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P28194867|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 86078 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Pascal Lecamp|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Bernard Brunet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=e [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 86078 |1793=836 |1800=436 |1806=736 |1821=816 |1831=793 |1836=812 |1841=790 |1846=819 |1851=830 |1856=858 |1861=885 |1866=819 |1872=802 |1876=808 |1881=811 |1886=902 |1891=872 |1896=812 |1901=814 |1906=836 |1911=856 |1921=796 |1926=781 |1931=763 |1936=757 |1946=746 |1954=734 |1962=826 |1968=839 |1975=948 |1982=1034 |1990=1037 |1999=1026 |2004= |2005= |2006=2 803 |2007= 2819 |2008=2 835 |2009=2 850 |cassini=32025# |senscomptesdobles=1962}} ==Lhuecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Viena]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Peitau | Portal Vinhana | Portal Comunas de França }} {{Comunas de| insee = 86078 }} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna de Peitau]] [[Categoria:Comuna de Vinhana]] ryuck4vvki3jv3qymuu20a9b00a9fcy 0 105729 2504707 2292240 2026-07-20T07:19:15Z Jfblanc 104 Jfblanc a desplaçat la pagina [[Saint-Clémentin]] cap a [[Saint Clémentin (Doas Sèvras)]] 2292240 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= | nomcomuna2=Saint-Clémentin | imatge=cap | descripcion= | lògo=cap | escut=cap | escais= | region ist ={{Peitau}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Bressuire|Bressuire]] | canton= [[Canton d'Argenton-les-Vallées|Argenton-les-Vallées]] | insee = 79242 | sitweb= | cp = 79150 | cònsol = Martine Chargé | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= -0.514444444444 |latitud= 46.9456 | alt mini = 87 | alt mej = | alt maxi = 148 | km² = 13.82 }} '''Saint-Clémentin''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Peitau|peitavina]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Doas Sèvras]] e la [[regions francesas|region]] de [[Peitau-Charantas]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Saint-Clémentin]]'''Saint-Clémentin'''}} {{Image label|x=0.502659514115|y=0.585565018744|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 533 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Voultegon]] (1,4km)}}}} {{Image label|x=0.7120448376|y=0.494176524553|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 225 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Coudre (Deux-Sèvres)|La Coudre]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.684902893667|y=0.631855854967|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 519 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Aubin-du-Plain]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.168316521504|y=0.538414015136|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 5370 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Nueil-les-Aubiers]] (5,9km)}}}} {{Image label|x=0.799397626095|y=0.235639267334|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1590 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Argenton-les-Vallées]] (6,7km)}}}} {{Image label|x=0.517879655695|y=0.0471926802714|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 294 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Étusson]] (7,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per lhuec: * - ''<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/XXXXXXXXX|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 79242 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Martine Chargé|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 79242 |1793=1200 |1800=311 |1806=405 |1821=690 |1831=710 |1836=704 |1841=715 |1846=742 |1851=742 |1856=760 |1861=795 |1866=739 |1872=747 |1876=787 |1881=839 |1886=834 |1891=874 |1896=850 |1901=798 |1906=774 |1911=763 |1921=682 |1926=628 |1931=638 |1936=631 |1946=663 |1954=688 |1962=707 |1968=670 |1975=605 |1982=516 |1990=506 |1999=501 |2004= |2005= |2006=545 |2007=554 |2008=541 |2009=529 |cassini=31006 |senscomptesdobles=1962}} ==Lhuecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams internes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Comunas}} {{Comunas de las Doas Sèvras}} [[Categoria:Comuna de Peitau]] [[Categoria:Comuna de las Doas Sèvras]] kdjj52p77ys09dv7v4vvz77yj7u8bq4 2504709 2504707 2026-07-20T07:19:51Z Jfblanc 104 2504709 wikitext text/x-wiki {{omon|Saint Clémentin}} {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= | nomcomuna2=Saint-Clémentin | imatge=cap | descripcion= | lògo=cap | escut=cap | escais= | region ist ={{Peitau}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Bressuire|Bressuire]] | canton= [[Canton d'Argenton-les-Vallées|Argenton-les-Vallées]] | insee = 79242 | sitweb= | cp = 79150 | cònsol = Martine Chargé | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= -0.514444444444 |latitud= 46.9456 | alt mini = 87 | alt mej = | alt maxi = 148 | km² = 13.82 }} '''Saint-Clémentin''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Peitau|peitavina]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Doas Sèvras]] e la [[regions francesas|region]] de [[Peitau-Charantas]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Saint-Clémentin]]'''Saint-Clémentin'''}} {{Image label|x=0.502659514115|y=0.585565018744|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 533 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Voultegon]] (1,4km)}}}} {{Image label|x=0.7120448376|y=0.494176524553|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 225 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Coudre (Deux-Sèvres)|La Coudre]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.684902893667|y=0.631855854967|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 519 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Aubin-du-Plain]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.168316521504|y=0.538414015136|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 5370 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Nueil-les-Aubiers]] (5,9km)}}}} {{Image label|x=0.799397626095|y=0.235639267334|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1590 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Argenton-les-Vallées]] (6,7km)}}}} {{Image label|x=0.517879655695|y=0.0471926802714|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 294 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Étusson]] (7,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per lhuec: * - ''<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/XXXXXXXXX|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 79242 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Martine Chargé|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 79242 |1793=1200 |1800=311 |1806=405 |1821=690 |1831=710 |1836=704 |1841=715 |1846=742 |1851=742 |1856=760 |1861=795 |1866=739 |1872=747 |1876=787 |1881=839 |1886=834 |1891=874 |1896=850 |1901=798 |1906=774 |1911=763 |1921=682 |1926=628 |1931=638 |1936=631 |1946=663 |1954=688 |1962=707 |1968=670 |1975=605 |1982=516 |1990=506 |1999=501 |2004= |2005= |2006=545 |2007=554 |2008=541 |2009=529 |cassini=31006 |senscomptesdobles=1962}} ==Lhuecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams internes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Comunas}} {{Comunas de las Doas Sèvras}} [[Categoria:Comuna de Peitau]] [[Categoria:Comuna de las Doas Sèvras]] 1fnjeffloao3c06iyv0j5t4uh2ipg7v 2504712 2504709 2026-07-20T07:25:02Z Jfblanc 104 Jfblanc a desplaçat la pagina [[Saint Clémentin (Doas Sèvras)]] cap a [[Saint Clémentin (Voulmentin)]] 2504709 wikitext text/x-wiki {{omon|Saint Clémentin}} {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= | nomcomuna2=Saint-Clémentin | imatge=cap | descripcion= | lògo=cap | escut=cap | escais= | region ist ={{Peitau}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Bressuire|Bressuire]] | canton= [[Canton d'Argenton-les-Vallées|Argenton-les-Vallées]] | insee = 79242 | sitweb= | cp = 79150 | cònsol = Martine Chargé | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= -0.514444444444 |latitud= 46.9456 | alt mini = 87 | alt mej = | alt maxi = 148 | km² = 13.82 }} '''Saint-Clémentin''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Peitau|peitavina]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Doas Sèvras]] e la [[regions francesas|region]] de [[Peitau-Charantas]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Saint-Clémentin]]'''Saint-Clémentin'''}} {{Image label|x=0.502659514115|y=0.585565018744|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 533 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Voultegon]] (1,4km)}}}} {{Image label|x=0.7120448376|y=0.494176524553|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 225 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Coudre (Deux-Sèvres)|La Coudre]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.684902893667|y=0.631855854967|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 519 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Aubin-du-Plain]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.168316521504|y=0.538414015136|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 5370 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Nueil-les-Aubiers]] (5,9km)}}}} {{Image label|x=0.799397626095|y=0.235639267334|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1590 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Argenton-les-Vallées]] (6,7km)}}}} {{Image label|x=0.517879655695|y=0.0471926802714|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 294 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Étusson]] (7,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per lhuec: * - ''<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/XXXXXXXXX|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 79242 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Martine Chargé|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 79242 |1793=1200 |1800=311 |1806=405 |1821=690 |1831=710 |1836=704 |1841=715 |1846=742 |1851=742 |1856=760 |1861=795 |1866=739 |1872=747 |1876=787 |1881=839 |1886=834 |1891=874 |1896=850 |1901=798 |1906=774 |1911=763 |1921=682 |1926=628 |1931=638 |1936=631 |1946=663 |1954=688 |1962=707 |1968=670 |1975=605 |1982=516 |1990=506 |1999=501 |2004= |2005= |2006=545 |2007=554 |2008=541 |2009=529 |cassini=31006 |senscomptesdobles=1962}} ==Lhuecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams internes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Comunas}} {{Comunas de las Doas Sèvras}} [[Categoria:Comuna de Peitau]] [[Categoria:Comuna de las Doas Sèvras]] 1fnjeffloao3c06iyv0j5t4uh2ipg7v 2504716 2504712 2026-07-20T07:26:03Z Jfblanc 104 2504716 wikitext text/x-wiki {{omon|Saint Clémentin}} {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= | nomcomuna2=Saint-Clémentin | imatge=cap | descripcion= | lògo=cap | escut=cap | escais= | region ist ={{Peitau}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Bressuire|Bressuire]] | canton= [[Canton d'Argenton-les-Vallées|Argenton-les-Vallées]] | insee = 79242 | sitweb= | cp = 79150 | cònsol = Martine Chargé | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= -0.514444444444 |latitud= 46.9456 | alt mini = 87 | alt mej = | alt maxi = 148 | km² = 13.82 }} '''Saint-Clémentin''' es una anciana comuna [[Peitau|peitavina]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Doas Sèvras]], reünida a la comuna novèla de [[Voulmentin]] en [[2013]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Saint-Clémentin]]'''Saint-Clémentin'''}} {{Image label|x=0.502659514115|y=0.585565018744|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 533 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Voultegon]] (1,4km)}}}} {{Image label|x=0.7120448376|y=0.494176524553|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 225 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Coudre (Deux-Sèvres)|La Coudre]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.684902893667|y=0.631855854967|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 519 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Aubin-du-Plain]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.168316521504|y=0.538414015136|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 5370 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Nueil-les-Aubiers]] (5,9km)}}}} {{Image label|x=0.799397626095|y=0.235639267334|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1590 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Argenton-les-Vallées]] (6,7km)}}}} {{Image label|x=0.517879655695|y=0.0471926802714|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 294 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Étusson]] (7,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per lhuec: * - ''<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/XXXXXXXXX|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 79242 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Martine Chargé|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 79242 |1793=1200 |1800=311 |1806=405 |1821=690 |1831=710 |1836=704 |1841=715 |1846=742 |1851=742 |1856=760 |1861=795 |1866=739 |1872=747 |1876=787 |1881=839 |1886=834 |1891=874 |1896=850 |1901=798 |1906=774 |1911=763 |1921=682 |1926=628 |1931=638 |1936=631 |1946=663 |1954=688 |1962=707 |1968=670 |1975=605 |1982=516 |1990=506 |1999=501 |2004= |2005= |2006=545 |2007=554 |2008=541 |2009=529 |cassini=31006 |senscomptesdobles=1962}} ==Lhuecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams internes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Comunas}} {{Comunas de las Doas Sèvras}} [[Categoria:Comuna de Peitau]] [[Categoria:Comuna de las Doas Sèvras]] lgfnddtafxj9rvoft6vrzs75gyab23r 0 107916 2504722 2459938 2026-07-20T07:30:46Z Sovenhic 36254 intrada/entrada = forma generala (dintrada = localisme lengadocian) 2504722 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Labrilhana | nom2 = ''La Brillanne'' | imatge = FR-04-La Brillanne2.JPG | descripcion = Labrilhana. | lògo = cap | escut = Blason La Brillanne.svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Forcauquier|Forcauquier]] | canton = [[Canton de Forcauquier|Forcauquier]] ancianament de [[Canton de Peirueis|Peirueis]] | sitweb = [http://www.cc-ilo.com/la-brillanne.html Site officiel] | cp = 04700 | insee = 04034 | cònsol = Jean-Charles Borghini | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = ''Brillannais'' (en [[francés]]) | latitud = 43.9275 | longitud = 5.89166666667 | alt mini = 332 | alt mej = | alt maxi = 520 | km² = 7.22 |}} '''Labrilhana''' (''La Brillanne'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] deis [[Aups d'Auta Provença]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. ==Geografia== == Toponimia == La forma occitana modèrna es ''Labrilhana'' mentre qu'en occitan medievau èra ''Lebrinhana''<ref>https://www.academia.edu/41907998/Statuts_Municipaux_et_Chartes_de_Coutume_de_la_Ville_dApt</ref> (cf. Ch. Rostaing, 1950, ''Essai sur la toponymie de la Provence'', p. 403-404). Una error d'interpretacion buta a escriure lo nom en dos mots, amb un faus article definit “La” que correspònd pas a l'etimologia: * Es lo cas en francés dins ''La Brillanne''. * E tanben es lo cas sus lo panèu d'intrada de l'aglomeracion, en occitan, en grafia mistralenca, ont se vei per error ''“La Brihano”'' mentre que la forma mistralenca corrècta es ''“Labrihano”''. [[Imatge:Panneau_entrée_Brillanne_3.jpg|thumb|left|250px|Panèu a l'intrada dau vilatge.]] ==Istòria== Fòrça vestigis de l'epòca galo-romana an estat trobats. Ai {{XIIe s&egrave;gle}}s e {{XIIe s&egrave;gle}}s, la glèsia [[Parròquia|paroquiala]] Santa-Agata e sei beneficis dependavan de l'abadiá Sant-Andreu de [[Vilanòva d'Avinhon]]. Labrilhana dependava deis avesques de Sisteron a l'Edat Mejana, lo fèu a estat separat entre mai que d'un pichon senhor. Adelaïda de [[Forcauquier]] balha Labrilhana ai [[&Ograve;rdre del Temple|Templèrs]] (e lo domeni d'Aulun a l'avesque de Sisteron), mai l'avesque de Sisteron Pèire de Sabran a impausat un escambi a l'òrdre dau Temple. A sa majoritat, lo comte Guilhèm IV de Forcauquier restabl&iacute;s lei dons, coma lo voliá son ancèstra. Una barca de tralha per traversar la Durança es atestada en [[1270]]. Èra un dei mai freqüentats. Autre ressòrça economica ligada a la Durança : un peatge establit en travers dau riu, que taxava lei radeliers que la davalavan. La comunitat levava de la [[vigariá]] de Sisteron. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 04034 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Jean-Charles Borghini |Partit= [[PS]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Martine Carbonnel|Partit= PS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 04034 |1793=223 |1800=215 |1806=257 |1821=218 |1831=252 |1836=288 |1841=281 |1846=264 |1851=245 |1856=265 |1861=271 |1866=261 |1872=385 |1876=300 |1881=285 |1886=436 |1891=341 |1896=390 |1901=410 |1906=960 |1911=457 |1921=381 |1926=402 |1931=640 |1936=425 |1946=443 |1954=452 |1962=550 |1968=521 |1975=591 |1982=573 |1990=649 |1999=765 |2004= |2005= |2006= 844 |2007=869 |2008=894 |2009= 919 |2016=1142 |cassini=5943 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr04|0}} la populacion èra de {{popfr04|034}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas ambé la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas deis Aups d'Auta Provença]] ==Liames extèrnes== ==Nòtas e referéncias== {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas dels Aups d'Auta Provença}} [[Categoria:Comuna dels Aups d'Auta Provença]] [[Categoria:Comuna de Provença]] 0xnb0hukny73396sfzawohn2dlt26v6 2504732 2504722 2026-07-20T07:54:15Z Sovenhic 36254 2504732 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Labrilhana | nom2 = ''La Brillanne'' | imatge = FR-04-La Brillanne2.JPG | descripcion = Labrilhana. | lògo = cap | escut = Blason La Brillanne.svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Forcauquier|Forcauquier]] | canton = [[Canton de Forcauquier|Forcauquier]] ancianament de [[Canton de Peirueis|Peirueis]] | sitweb = [http://www.cc-ilo.com/la-brillanne.html Site officiel] | cp = 04700 | insee = 04034 | cònsol = Jean-Charles Borghini | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = ''Brillannais'' (en [[francés]]) | latitud = 43.9275 | longitud = 5.89166666667 | alt mini = 332 | alt mej = | alt maxi = 520 | km² = 7.22 |}} '''Labrilhana''' (''La Brillanne'' en [[francés]]) es una comuna d'[[Occitània]], en [[Provença]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] deis [[Aups d'Auta Provença]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. ==Geografia== == Toponimia == La forma occitana modèrna es ''Labrilhana'' mentre qu'en occitan medievau èra ''Lebrinhana''<ref>https://www.academia.edu/41907998/Statuts_Municipaux_et_Chartes_de_Coutume_de_la_Ville_dApt</ref> (cf. Ch. Rostaing, 1950, ''Essai sur la toponymie de la Provence'', p. 403-404). Una error d'interpretacion buta a escriure lo nom en dos mots, amb un faus article definit “La” que correspònd pas a l'etimologia: * Es lo cas en francés dins ''La Brillanne''. * E tanben es lo cas sus lo panèu d'intrada de l'aglomeracion, en occitan, en grafia mistralenca, ont se vei per error ''“La Brihano”'' mentre que la forma mistralenca corrècta es ''“Labrihano”''. [[Imatge:Panneau_entrée_Brillanne_3.jpg|thumb|left|250px|Panèu a l'intrada dau vilatge.]] ==Istòria== Fòrça vestigis de l'epòca galo-romana an estat trobats. Ai {{XIIe s&egrave;gle}}s e {{XIIe s&egrave;gle}}s, la glèsia [[Parròquia|paroquiala]] Santa-Agata e sei beneficis dependavan de l'abadiá Sant-Andreu de [[Vilanòva d'Avinhon]]. Labrilhana dependava deis avesques de Sisteron a l'Edat Mejana, lo fèu a estat separat entre mai que d'un pichon senhor. Adelaïda de [[Forcauquier]] balha Labrilhana ai [[&Ograve;rdre del Temple|Templèrs]] (e lo domeni d'Aulun a l'avesque de Sisteron), mai l'avesque de Sisteron Pèire de Sabran a impausat un escambi a l'òrdre dau Temple. A sa majoritat, lo comte Guilhèm IV de Forcauquier restabl&iacute;s lei dons, coma lo voliá son ancèstra. Una barca de tralha per traversar la Durança es atestada en [[1270]]. Èra un dei mai freqüentats. Autre ressòrça economica ligada a la Durança : un peatge establit en travers dau riu, que taxava lei radeliers que la davalavan. La comunitat levava de la [[vigariá]] de Sisteron. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 04034 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Jean-Charles Borghini |Partit= [[PS]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Martine Carbonnel|Partit= PS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 04034 |1793=223 |1800=215 |1806=257 |1821=218 |1831=252 |1836=288 |1841=281 |1846=264 |1851=245 |1856=265 |1861=271 |1866=261 |1872=385 |1876=300 |1881=285 |1886=436 |1891=341 |1896=390 |1901=410 |1906=960 |1911=457 |1921=381 |1926=402 |1931=640 |1936=425 |1946=443 |1954=452 |1962=550 |1968=521 |1975=591 |1982=573 |1990=649 |1999=765 |2004= |2005= |2006= 844 |2007=869 |2008=894 |2009= 919 |2016=1142 |cassini=5943 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr04|0}} la populacion èra de {{popfr04|034}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas ambé la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas deis Aups d'Auta Provença]] ==Liames extèrnes== ==Nòtas e referéncias== {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas dels Aups d'Auta Provença}} [[Categoria:Comuna dels Aups d'Auta Provença]] [[Categoria:Comuna de Provença]] 69dnpdnptlai7xo934db32z6cr7zcr7 2504733 2504732 2026-07-20T08:00:39Z Sovenhic 36254 en provençau 2504733 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}{{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Labrilhana | nom2 = ''La Brillanne'' | imatge = FR-04-La Brillanne2.JPG | descripcion = Labrilhana. | lògo = cap | escut = Blason La Brillanne.svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Forcauquier|Forcauquier]] | canton = [[Canton de Forcauquier|Forcauquier]] ancianament de [[Canton de Peirueis|Peirueis]] | sitweb = [http://www.cc-ilo.com/la-brillanne.html Site officiel] | cp = 04700 | insee = 04034 | cònsol = Jean-Charles Borghini | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = ''Brillannais'' (en [[francés]]) | latitud = 43.9275 | longitud = 5.89166666667 | alt mini = 332 | alt mej = | alt maxi = 520 | km² = 7.22 |}} '''Labrilhana''' (''La Brillanne'' en [[francés]]) es una comuna d'[[Occitània]], en [[Provença]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] deis [[Aups d'Auta Provença]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. ==Geografia== == Toponimia == La forma occitana modèrna es ''Labrilhana'' mentre qu'en occitan medievau èra ''Lebrinhana''<ref>https://www.academia.edu/41907998/Statuts_Municipaux_et_Chartes_de_Coutume_de_la_Ville_dApt</ref> (cf. Ch. Rostaing, 1950, ''Essai sur la toponymie de la Provence'', p. 403-404). Una error d'interpretacion buta a escriure lo nom en dos mots, amb un faus article definit “La” que correspònd pas a l'etimologia: * Es lo cas en francés dins ''La Brillanne''. * E tanben es lo cas sus lo panèu d'intrada de l'aglomeracion, en occitan, en grafia mistralenca, ont se vei per error ''“La Brihano”'' mentre que la forma mistralenca corrècta es ''“Labrihano”''. [[Imatge:Panneau_entrée_Brillanne_3.jpg|thumb|left|250px|Panèu a l'intrada dau vilatge.]] ==Istòria== Fòrça vestigis de l'epòca galloromana i son estats trobats. Ai sègles 12 e 13, la glèisa [[Parròquia|parroquiala]] de Santa Agata e sei beneficis dependián de l'Abadiá de Sant Andrieu de [[Vilanòva d'Avinhon]]. Labrilhana dependiá deis evesques de Sisteron a l'Edat Mejana, e lo fèu foguèt pertejat entre mai d'un pichon senhor. Asalaís de [[Forcauquier]] balhèt Labrilhana ai [[&Ograve;rdre del Temple|Templiers]] (e lo domeni d'Aulun a l'evesque de Sisteron), mai l'evesque de Sisteron Pèire de Sabran impausèt un escambi a l'Òrdre dau Temple. A sa majoritat, lo còmte Guilhèm IV de Forcauquier restabliguèt lei dons coma o aviá vougut son àvia. Una barca de tralha per traversar Durença s'installèt en [[1270]]. Èra una dei mai frequentadas. Autre ressorsa economica liada a Durança, i aviá un peatge establit au mitan dau riu, que taxava lei radeliers que lo davalavan. La comunautat dependiá de la [[vigariá]] de Sisteron. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 04034 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Jean-Charles Borghini |Partit= [[PS]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Martine Carbonnel|Partit= PS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 04034 |1793=223 |1800=215 |1806=257 |1821=218 |1831=252 |1836=288 |1841=281 |1846=264 |1851=245 |1856=265 |1861=271 |1866=261 |1872=385 |1876=300 |1881=285 |1886=436 |1891=341 |1896=390 |1901=410 |1906=960 |1911=457 |1921=381 |1926=402 |1931=640 |1936=425 |1946=443 |1954=452 |1962=550 |1968=521 |1975=591 |1982=573 |1990=649 |1999=765 |2004= |2005= |2006= 844 |2007=869 |2008=894 |2009= 919 |2016=1142 |cassini=5943 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr04|0}} la populacion èra de {{popfr04|034}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas amb la comuna== ==Vejatz tanben== * [[Comunas deis Aups d'Auta Provença]] ==Liames extèrnes== ==Nòtas e referéncias== {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas dels Aups d'Auta Provença}} [[Categoria:Comuna dels Aups d'Auta Provença]] [[Categoria:Comuna de Provença]] 102q5kvoc6h7oz9ibz05t38tnqxrg58 2504735 2504733 2026-07-20T08:09:01Z Sovenhic 36254 /* Istòria */ 2504735 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}{{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Labrilhana | nom2 = ''La Brillanne'' | imatge = FR-04-La Brillanne2.JPG | descripcion = Labrilhana. | lògo = cap | escut = Blason La Brillanne.svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Forcauquier|Forcauquier]] | canton = [[Canton de Forcauquier|Forcauquier]] ancianament de [[Canton de Peirueis|Peirueis]] | sitweb = [http://www.cc-ilo.com/la-brillanne.html Site officiel] | cp = 04700 | insee = 04034 | cònsol = Jean-Charles Borghini | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = ''Brillannais'' (en [[francés]]) | latitud = 43.9275 | longitud = 5.89166666667 | alt mini = 332 | alt mej = | alt maxi = 520 | km² = 7.22 |}} '''Labrilhana''' (''La Brillanne'' en [[francés]]) es una comuna d'[[Occitània]], en [[Provença]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] deis [[Aups d'Auta Provença]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. ==Geografia== == Toponimia == La forma occitana modèrna es ''Labrilhana'' mentre qu'en occitan medievau èra ''Lebrinhana''<ref>https://www.academia.edu/41907998/Statuts_Municipaux_et_Chartes_de_Coutume_de_la_Ville_dApt</ref> (cf. Ch. Rostaing, 1950, ''Essai sur la toponymie de la Provence'', p. 403-404). Una error d'interpretacion buta a escriure lo nom en dos mots, amb un faus article definit “La” que correspònd pas a l'etimologia: * Es lo cas en francés dins ''La Brillanne''. * E tanben es lo cas sus lo panèu d'intrada de l'aglomeracion, en occitan, en grafia mistralenca, ont se vei per error ''“La Brihano”'' mentre que la forma mistralenca corrècta es ''“Labrihano”''. [[Imatge:Panneau_entrée_Brillanne_3.jpg|thumb|left|250px|Panèu a l'intrada dau vilatge.]] ==Istòria== Fòrça vestigis de l'epòca galloromana i son estats trobats. Ai sègles 12 e 13, la glèisa [[Parròquia|parroquiala]] de Santa Agata e sei beneficis dependián de l'Abadiá de Sant Andrieu de [[Vilanòva d'Avinhon]]. Labrilhana dependiá deis evesques de Sisteron a l'Edat Mejana, e lo fèu foguèt partejat entre mai d'un pichon senhor. Asalaís de [[Forcauquier]] balhèt Labrilhana ai [[&Ograve;rdre del Temple|Templiers]] (e lo domeni d'Aulun a l'evesque de Sisteron), mai l'evesque de Sisteron Pèire de Sabran impausèt un escambi a l'Òrdre dau Temple. A sa majoritat, lo còmte Guilhèm IV de Forcauquier restabliguèt lei dons coma o aviá vougut son àvia. Una barca de tralha per traversar Durença s'installèt en [[1270]]. Èra una dei mai frequentadas. Autre ressorsa economica liada a Durança, i aviá un peatge establit au mitan dau riu, que taxava lei radeliers que lo davalavan. La comunautat dependiá de la [[vigariá]] de Sisteron. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 04034 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Jean-Charles Borghini |Partit= [[PS]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Martine Carbonnel|Partit= PS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 04034 |1793=223 |1800=215 |1806=257 |1821=218 |1831=252 |1836=288 |1841=281 |1846=264 |1851=245 |1856=265 |1861=271 |1866=261 |1872=385 |1876=300 |1881=285 |1886=436 |1891=341 |1896=390 |1901=410 |1906=960 |1911=457 |1921=381 |1926=402 |1931=640 |1936=425 |1946=443 |1954=452 |1962=550 |1968=521 |1975=591 |1982=573 |1990=649 |1999=765 |2004= |2005= |2006= 844 |2007=869 |2008=894 |2009= 919 |2016=1142 |cassini=5943 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr04|0}} la populacion èra de {{popfr04|034}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas amb la comuna== ==Vejatz tanben== * [[Comunas deis Aups d'Auta Provença]] ==Liames extèrnes== ==Nòtas e referéncias== {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas dels Aups d'Auta Provença}} [[Categoria:Comuna dels Aups d'Auta Provença]] [[Categoria:Comuna de Provença]] lp45thgs3m2l775bgg2mxbhtp5q837d 0 108001 2504731 2498217 2026-07-20T07:52:52Z Sovenhic 36254 2504731 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Aureson | nom2 = ''Oraison'' | imatge = Ville d'Oraison.jpg | descripcion = Vista generala d'Aureson. | lògo = cap | escut = Blason_Oraison_04.svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Dinha|Dinha]] | canton = ancianament [[Canton de Lei Meas|Lei Meas]] | sitweb = [http://www.oraison.com/ Site officiel] | cp = 04700 | insee = 04143 | cònsol = Michel Vittenet | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 43.9180555556 | longitud = 5.91916666667 | alt mej = | alt mini = 323 | alt maxi = 645 | km² = 38.42 |}} '''Aureson''' (oficialament en [[francés]] ''Oraison'') es una [[comuna]] d'[[Occitània]], en [[Provença]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] deis [[Aups d'Auta Provença]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Sa devisa es: "Sempre a Dieu Aureson"<ref>''Les Devises des villes de France'', Henri Tausin, 1914, p. 328.</ref> (totjorn a Dieu [fau faire] orason). == Geografia == {{...}} === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Aureson]] '''Aureson'''}} {{Image label|x=0.386623655225|y=0.436714965487|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 869 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Brilhana]] <br/>(2,5 km)}}}} {{Image label|x=0.239965745889|y=0.636300768771|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3448 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vilanòva (Aups d'Auta Provença)|Vilanòva]] <br/>(5,2 km)}}}} {{Image label|x=0.805114478918|y=0.364563303241|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 244 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lo Castelet (Aups d'Auta Provença)|Lo Castelet]] <br/>(5,5 km)}}}} {{Image label|x=0.385354201665|y=0.162655367526|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 381 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lurs (Provença)|Lurs]] <br/>(6,3 km)}}}} {{Image label|x=0.144393417906|y=0.375772431721|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 233 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Nuasèlas]] <br/>(6,8 km)}}}} {{Image label|x=0.158528535932|y=0.769680260823|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2885 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vòus]] <br/>(7,6 km)}}}} </div><br clear=left> == Toponimia == [[Imatge:Panneau_entrée_Oraison_4.jpg|350px]] Non i a cap de rapòrt entre lo toponim ''Aureson'' e lo nom comun ''orason'' (pregària). Lo toponim ''Aureson'' a probable una origina anteriora au latin. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 04143 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Michel Vittenet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 04143 |1793=1555 |1800= |1806=1404 |1821=1471 |1831=1736 |1836=1892 |1841=1855 |1846=1871 |1851=1946 |1856=1998 |1861=1995 |1866=2055 |1872=1962 |1876=1980 |1881=1820 |1886=1780 |1891=1752 |1896=1899 |1901=1944 |1906=2153 |1911=2044 |1921=1735 |1926=1773 |1931=1936 |1936=1784 |1946=1834 |1954=1982 |1962=3054 |1968=2702 |1975=2667 |1982=2963 |1990=3509 |1999=4114 |2004= |2005= |2006=4867 |2007=4 999 |2008=5 208 |2009=5300 |cassini=25644 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas ambé la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas deis Aups d'Auta Provença]] == Liames extèrnes == == Nòtas e referéncias == {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas dels Aups d'Auta Provença}} [[Categoria:Comuna dels Aups d'Auta Provença]] [[Categoria:Comuna de Provença]] h5v4nlhknovtv5zwc9lofww9fg4sghj 0 121558 2504749 2504638 2026-07-20T09:05:29Z Alaric 506 44932 Noms de comarcas en aranés a tractar ambe precaucions 2504749 wikitext text/x-wiki {{Comarca catalana}} '''Osona''' o '''Ausona'''<ref>Los noms araneses de comarcas catalanas son a tractar ambe precaucion ! {{Ref-libre|url=http://www.institutestudisaranesi.cat/wp-content/uploads/2018/11/BASIC.pdf|pagina=91|títol=Vocabulari basic der aranés|editor=[[Institut d'Estudis Aranesi-Acadèmia Aranesa dera Lengua Occitana]]|primièra_edicion=decembre de 2017|luòc=Lhèida}}</ref> (oficialament en [[catalan]]: ''Osona'' e ancianament ''Ausona'') ei ua comarca de [[Catalonha]], situada ath laguens deth país. Eth son cap-lòc ei [[Vic (Catalonha)|Vic]], que damb mès de 40.000 abitants ei ua des ciutats mès importants dera [[Catalonha Centrau]]. En totau aguesta comarca a 164.555 (2023) abitants e aucupe ua estenduda de 1245,2 km². </br> Era comarca ei situada dens era [[província de Barcelona]], hòra des tres municipis d'[[Espinelves]], de [[Vidrà]] e [[Viladrau]] que son d'era [[província de Girona]]. ==Municipis== Las populacions son de [[2025]]. {{capentcat|}} {{entcat|[[Aiguafreda]]|2.569}} {{entcat|[[Balenyà]]|4.021}} {{entcat|[[El Brull]]|296}} {{entcat|[[Calldetenes]]|2.733}} {{entcat|[[Centelles]]|7.864}} {{entcat|[[Espinelves]]|261}} {{entcat|[[L'Esquirol]]|2.301}} {{entcat|[[Folgueroles]]|2.262}} {{entcat|[[Gurb]]|2.741}} {{entcat|[[Malla]]|285}} {{entcat|[[Manlleu]]|21.425}} {{entcat|[[Les Masies de Roda]]|758}} {{entcat|[[Les Masies de Voltregà]]|3.345}} {{entcat|[[Montesquiu (Osona)|Montesquiu]]|1.131}} {{entcat|[[Muntanyola]]|697}} {{entcat|[[Orís]]|355}} {{entcat|[[Roda de Ter]]|6.937}} {{entcat|[[Rupit i Pruit]]|280}} {{entcat|[[Sant Agustí de Lluçanès]]|106}} {{entcat|[[Sant Bartomeu del Grau]]|933}} {{entcat|[[Sant Boi de Lluçanès]]|602}} {{entcat|[[Sant Hipòlit de Voltregà]]|3.666}} {{entcat|[[Sant Julià de Vilatorta]]|3.323}} {{entcat|[[Sant Martí de Centelles]]|1.263}} {{entcat|[[Sant Pere de Torelló]]|2.596}} {{entcat|[[Sant Quirze de Besora]]|2.164}} {{entcat|[[Sant Sadurní d'Osormort]]|89}} {{entcat|[[Sant Vicenç de Torelló]]|2.117}} {{entcat|[[Santa Cecília de Voltregà]]|197}} {{entcat|[[Santa Eugènia de Berga]]|2.348}} {{entcat|[[Santa Eulàlia de Riuprimer]]|1.516}} {{entcat|[[Santa Maria de Besora]]|164}} {{entcat|[[Seva]]|3.808}} {{entcat|[[Sora]]|225}} {{entcat|[[Taradell]]|6.854}} {{entcat|[[Tavèrnoles]]|354}} {{entcat|[[Tavertet]]|128}} {{entcat|[[Tona (Osona)|Tona]]|8.527}} {{entcat|[[Torelló]]|15.334}} {{entcat|[[Vic (Catalonha)|Vic]]|50.796}} {{entcat|[[Vidrà]]|167}} {{entcat|[[Viladrau]]|1.184}} {{entcat|[[Vilanova de Sau]]|325}} |} ==Nòtas e referéncias== {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Comarca de Catalonha]] punxny94766oms1s7vdjktryj43t9bq 0 123035 2504668 2068234 2026-07-19T16:44:58Z Alaric 506 44932 2504668 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Malla''' es un [[municipi]] [[Catalonha|catalan]], situat administrativament dins la comarca d'[[Osona]] ([[Província d'Espanha|província]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]]) e lo [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} huqpm2o05fui0vf5mgzj3lzql4qaxms 0 123036 2504669 1857476 2026-07-19T16:52:17Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504669 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Manlleu''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 0azvvj1w7joedpekzfipj82cqdjk5nr 0 123041 2504670 1857475 2026-07-19T16:54:18Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504670 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Masies de Roda''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 48uw9top8jkkx90ff9lsbdrb5xin0fj 0 123042 2504671 1857474 2026-07-19T16:56:06Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504671 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Masies de Voltregà''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} bwtradl4hmm9k0bafxddot3dvghy01o 0 123055 2504672 1857473 2026-07-19T16:57:35Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504672 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Montesquiu''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} o9cx28xbd02ieg8919cqlulzlxdwdex 0 123062 2504673 1857472 2026-07-19T16:58:46Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504673 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Muntanyola''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} b7xfrdy43ohp7tdg5k3u5lg34uz2rbw 0 123073 2504674 1857470 2026-07-19T16:59:53Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504674 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Orís''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} j56dbs5q1qzpj3qaay6lclz6caq74js 0 123106 2504675 1921684 2026-07-19T17:01:08Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504675 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Roda de Ter''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 9avndfnzlxr5oopva8yxg8a214zi5bo 0 123109 2504676 1857480 2026-07-19T17:03:05Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504676 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Rupit i Pruit''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} tn8z70vkjwztahia9j4dspg11rqeiir 0 123114 2504677 1857481 2026-07-19T17:04:14Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504677 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Agustí de Lluçanès''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} a69ujdxa8wyy137h1sm3xb4sldm12hl 0 123118 2504678 1857482 2026-07-19T17:05:40Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504678 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Bartomeu del Grau''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} s5uwoy8cufr9tjgfvguhhcvky4hsqul 0 123120 2504679 1857483 2026-07-19T17:11:10Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504679 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Boi de Lluçanès''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} c6sh8pf5djr7khcvdt9pdrwre13prjj 0 123132 2504680 1857484 2026-07-19T17:12:38Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504680 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Hipòlit de Voltregà''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} jmpvb99vcyjk4tow8xuns0refhfcbhw 0 123137 2504681 1857485 2026-07-19T17:13:52Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504681 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Julià de Vilatorta''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 5bjev9lc2qg3zs1dc26i7p8j5rge42g 0 123142 2504682 1857487 2026-07-19T17:15:00Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504682 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Martí de Centelles''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 71yc3iiykop53dmv7dp3afj0kn3q6jy 0 123148 2504683 1857488 2026-07-19T17:16:01Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504683 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Pere de Torelló''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 5t4mwfdlzkeo06nz0nnpjo30w1qf8c7 0 123153 2504684 1857489 2026-07-19T17:17:14Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504684 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Quirze de Besora''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} nz0kkz30g3ko8rd0t3j218y36iejd53 0 123157 2504685 1857490 2026-07-19T17:18:16Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504685 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Sadurní d'Osormort''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 49cd3nimmpp9m8xp1vp5llgziami9nf 0 123161 2504686 1857492 2026-07-19T17:19:21Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504686 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Vicenç de Torelló''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 9ejl0fhoghdcep8jn370keukm3zms4x 0 123163 2504687 1857491 2026-07-19T17:20:29Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504687 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Santa Cecília de Voltregà''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} lh8o5tvotruvx8zc1sct6h5zb6x7x27 0 123166 2504688 1857493 2026-07-19T17:21:55Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504688 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Santa Eugènia de Berga''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} p091gb7yeecpl69tbsai0ljboodwxmj 0 123167 2504689 1857495 2026-07-19T17:23:15Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504689 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Santa Eulàlia de Riuprimer''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} hjjpyj77fewmk8ntc25558jjxddig8k 0 123172 2504690 1857494 2026-07-19T17:25:11Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504690 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Santa Maria de Besora''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} gqbkviu1vwpzx0vzo6oernuuxfgreb5 0 123183 2504691 1857497 2026-07-19T17:26:21Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504691 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Seva''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} fa0r2nqp15bd7wux6qgfiq8hwu02j87 0 123185 2504692 1857499 2026-07-19T17:27:21Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504692 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sora''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} edf0iu9qvzp1dpiqtyc314p1d9bh6bu 0 123190 2504693 1912208 2026-07-19T17:28:29Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504693 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Taradell''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 1wpcwjc5o5rlgzoxn9jz75oa30eh608 0 123191 2504694 1857501 2026-07-19T17:29:23Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504694 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tavèrnoles''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} qetwr81jrpe4op7goilylo2jn2bw0ls 0 123192 2504695 1857502 2026-07-19T17:30:40Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504695 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tavertet''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 7s9e02rwkuars7igmg2k8nfkzrozrpw 0 123194 2504696 1909971 2026-07-19T17:32:04Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504696 wikitext text/x-wiki {{omon|Tona (omonimia)}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tona''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} poyhp4as6rktoboz3ggtgy138jz415a 0 123196 2504697 1857504 2026-07-19T17:33:20Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504697 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Torelló''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 1g6spmuyokjhsfmnxf8skfav28pzma8 0 123208 2504698 2478669 2026-07-19T17:36:18Z Alaric 506 44932 2504698 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Vic''' (oficialament en [[catalan]]: ''Vic''; en [[espanhòl]]: ''Vich'') es una ciutat e comuna de la [[Província d'Espanha|província]] [[espanhòla]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]], capitala de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]]. Confronta las comunas de [[Santa Eugènia de Berga]], [[Malla]], [[Muntanyola]], [[Santa Eulàlia de Riuprimer]], [[Gurb]], [[Folgueroles]] e [[Calldetenes]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} njuq0ozulxsp8l89289osij64qdwxb5 0 123214 2504699 1857508 2026-07-19T17:38:05Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504699 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilanova de Sau''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Osona]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 0nno0mguv2tograyh283m1bakirgxhs 0 126019 2504663 2499866 2026-07-19T12:48:07Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504663 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[imatge:Sant_Esteve_de_la_Sarga._Moror_x4.JPG|thumb|250px|left|Moror]] '''Sant Esteve de la Sarga''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], dins la comarca de [[Palhars Jusan]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Alzina=== Toponime plan frequent. Ven de ''alzina'', nom actual de l'arcaïc ''elze'', « euse », que ven del latin ''ilex'', ''-ĭcis'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. I, p. 177-178 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2500</ref>. ===Moror=== Lo nom es atestat ''Moror'' (sense data, 1214, 1306, 1359). Representa (castrum) ''Maurorum'' o (palatium) ''Maurorum'', castèl que los romans garniguèron ambe d'auxiliars mauritans (de las doás províncias de Mauritania), que sovent ne fasián de legionaris <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 403-404 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27668</ref>. ===Sant Esteve de la Sarga (capitala)=== La sarga es un arbuste que sembla lo sause, mès pas tant albre, coma un vime, en latin ''salix incana''. ''La Sarga'' es lo nom d'un còl sus un contrafòrt del Montsec, en 1069 ''loco quo dic. ad ipsa Sarga''. La prononciacion es [santis'tebe] e las mencions son ''Sarga'' en 893, ''in collo de Sarga'' en 1056, ''Sent Steve de Sarga'' en 1359, etc. L'origina del mot es celtiberica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 50-51 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27668</ref>, mès lo celtic ''*salĭca'' es estat benlèu influenciat pel [[basc]] per donar ''sarga'', mot pirenenc <ref>https://decat.iec.cat/veuredoc.asp?id=236307</ref>. ===Estorm=== La prononciacion es [es/əstórm] (grafia fonetica de l'autor), a Moror. Las fòrmas ancianas son ''Tormo'' en 1000, 1069, 1075, ''loch des Torm'' en 1359. Ven del mot ''torm'', « ròc, ròca isolada », ambe l'article arcaïc ''es'', plan viu (en 1957) dins l'airal, aglutinat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 163-164 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=18097</ref>. ===Alsamora=== La prononciacion correspond a alsa'mòra o lo sa'mòra (ò dubèrta). Las fòrmas ancianas son : ''Alzamora'' en 1233, ''Alçamora'' en 1359, ''Als-'' en 1044 (lo darrèr, en copia tardièra). I a un ''Raimundus de Ançamora'' en 1222. Las etimologias son arabas. La primièra (1) es l'arabe ''al-ma<small>c</small>sûr'', « estret, sense sortida », que correspond plan al site, en mai d'aquò sus la rota utilizada repetidament pels moros dins lors invasions de la conca de Tremp. La segonda (2) es ligada a un autre Alzamora, nomenat « palau de ''Alzamora'' » en 1205, situat près de Ricla, pas luènh de Calatayud, « palais, cramba », una cramba grasilhada que conten lo mihrâb, de l'arabe ''maqsûra''.</br> En arabe, non pòt i aver un article sense s'assimilar davant una sibilanta, donc ''als-'' qu'es ancian, representa un ''alm-'' etimologic, çò que supausa una metatèsi. [[Joan Coromines]] daissa la question dubèrta entre las doás ipotèsis <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 154-155 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2391</ref>. ===Beniure=== Las fòrmas ancianas son ''Raimundus de Beniure'' en 1170, ''F. de Beniure'' en 1257-1269. ''Beniure'' es lo resultat del latin ''Bene vivere'', ambe dissimilacion (cf. ''vivanda'' > ''vianda''). Lo sens es lo substantivat ''viure'' « manièra de viure » (i a bona vida o mala) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 29 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7949</ref>. ===Castellnou de Montsec=== Representa ''castellu novu'', coma d'autres cases nombroses, mai que mai al Principat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 319 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13543</ref>. ===La Clua=== Atestat ''Sa Clua'' en 1359. Format amb ''clus'', ''-a'', « barrat, claus », participi. passat substantivat, al femenin, del latin vulgar ''cludere'', « barrar » (> italian ''chiudere''). ''Clusa'' s'èra especialitzat dins lo sens de « passatge estret o barrat » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 391 https://web.archive.org/web/20260106195349/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14596</ref>. ===Mont-rebei=== Las mencions son tardièras. Madoz escriu ''Montrebeta'', ''Montreveig'', ''Montreveitg''. Z. Rocafort escriu ''Montrevei'' o ''Bonremey''. Lo comte Saint-Saud escriu ''Monreveig'', Victor Oliva '', Montrebeig'', l'Enciclopèdia Catalana, estret de ''Mont-rebei'' o ''Bonremei''. Lo nom es ''Mont-rebei(g)'' o ''Bonremei'' ? Las prononciacions localas correspondon a ''mon-rrebei'' (de còps ''mun-rrebei''), mès l'influéncia del bisbe de [[La Seu d'Urgell|La Seu]] e del notari de [[Tremp]] popularizèron ''mon-rremei'' o quitament ''montremei''. De documents valencians (de nòbles transferits al [[País Valencian]]) citan Roger de ''Montrebeig'' (1260), ''Monterrebeig'' en 1270, Roger de ''Montrebeig'' en 1270. I a d'equivalents occitans : [[Lesinhan de las Corbièras|Montrebech]], anciana rectoriá de la [[archidiocèsi de Narbona|diocèsi de Narbona]] : ''Mons rebejus'' en 1224 ; castrum de ''Monterabegio'' en 1272, ambe varianta de 1298, ''Monterebegio''; ''Monsrebeg'' en 1477; ''Monrebey'' al sègle XIV. N'i a un autre, citat cap a 1200 per [[Rambaud de Vaqueiràs|Raimbaut de Vaqueiras]] : « Que's cantarà en lo so que plus m'agensa: / de ''Monrabey'' ». Son de lòcs près d'una aiga. </br> Tanben lo Mont-rebei [[ribagorça|ribagorçà]] prenguèt lo nom dels ''rabeigs'' de la Noguera Ribagorçana que s'escolan entre de monts plan nauts (lo ''congost'', « estret, gòrja », de Mont-rebei). Lo latin vulgar ''*rapĭdĭum'' a donat ''rabeig'' en catalan central, ''rabei'' en Pallars e [[Ribagorça]], ''rebetch'' en plan de parlars occitans. Mès tanlèu una epòca anciana apareis la varianta ''rebei'' pr'amor que lo el mot patiguèt del càmbiament en ''re-'' per adaptacion al copiós prefixe ''re-''. Atal dejà Desclot escriviá « lo rebeig de l'ayga » (sègle XIII). L'etime de l'estret (congost) deu èsser ''monte rapidiu'', « la montanha del rabeg » e las fòrmas coma ''Bonremei'' e ''Montremei'' resultan de dissimilacion o assimilacion, combinada ambe'l remembre de noms de lòcs coma ''Bonrepòs'' o ''Bonretorn'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 375-376 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27398</ref>. ===La Torre d'Amargós=== Pas d'informacion dins l'Onomasticon Cataloniæ. Lo mot ''amargós'' vòl dire « un pauc amar, un pauc amargant ». I a benlèu un rapòrt ambe'l terren aspre e rocós. ==Nòtas== <references /> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 3bfxh7hhqbi5jf75v1y0kkx2bvyz3st 0 126025 2504664 2502889 2026-07-19T12:59:17Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504664 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sarroca de Bellera''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Jusan]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Sarroca de Bellera=== La prononciacion es [sa'rrɔka] (''Bellera'' non se ditz gaire). [''Sa'' es l'article arcaïc, encara mai o mens viu en tèrras palharesas]. Las fòrmas ancianas son ''in valle Bellaria'' en 866, ''in pau Bellariense'' en 895, ''Vellasia'' en 966, ''in rio de Bellasia'' en 967, ''castro Bellasia'' en 974, ''in castro Vellasia'' en 979, ''in valle Vellasia'' en 987, ''Bellaria'' en 973, ''castrum Belera'' en 1094, ''R. de Bellera'' en 1240, ''Guillelmus de Belera... Bellera'' en 1225, ''Bellera'' en 1280, etc. L'etime es lo nom femenin de persona ''Abellasia''. L'evolucion menèt a l'avaliment de ''A-'' inicial, confondut ambe un article o una preposicion, lo passatge de ''-s-'' intervocalica a ''-r-'', frequent en catalan (lo contrari arriba pas) e l'influéncia del sufixe ''-era'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 407 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7064</ref>. ===Erdo=== La prononciacion es ['ɛrdo]. Ven probablament del basc ''erdi-be'', « jos la mitat » (> ''*Èrdeve'' > ''*Èrdeu'' > ''Èrdo''). Lo centre geografic del territòri es a mièg camin d'Erdo a Santa Coloma, cap a 100 m per dessús d'Erdo, segon [[Joan Coromines]] (article signat XT, Xavier Terrado Pablo) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 81 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17214</ref>. ===Buira=== La prononciacion es ['bujra]. Lo nom es citat ''Boyra''. [Es un vilatge de l'ancian municipi de Benés, incorporat a Sarroca en 1972]. Es un lòc d'altitud plan nauta [1127 m] e expausat, sense acès, al vent de nòrd ([[tramontana]], localament ''vent de Port''). Lo nom s'explica pel grecolatin ''bŏrĕas'', « vent de nòrd » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 138 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11154</ref>. ===Lo Mesull=== La prononciacion es [al me'zuʎ] o [del m-]. Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. ===Xerallo=== [[Joan Coromines]] l'evòca ambe ''Anserall'' e autres lòcs aparentats. La prononciacion es [če'raʎo]. J. Coromines, en cercant, aparta las explicas germanicas o latinas. Lo nom sembla benlèu venir del basc ''aintzi'' (que se redusís a ''antzi'' quitament en [[basc]]), « palú, lòc aigassiu ». La deglutinacion de ''An-'' [confondut ambe ''En-''] es aisida. La finala ''-o'' conservada es pas estranha dins l'airal <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 203 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=49052</ref>. La finala en ''-erall(o)'' demòra a explicar. ===Sentís=== La prononciacion es [sen'tis]. Lo gentilici es ''sen'tizos'' o ''senti'zeŋs'' (adaptacion de la grafia de l'autor). Las fòrmas ancianas son (primièra lista) ''in vaselica Sancti Juliani, ... subtus villa Senticeto'' en 848, ''Sentiz'' en 1165. L'etime es segurament ''sentīcěus'', « embartassat, espinós, plen d'espinas blancas », derivat del latin classic ''sentix, sentīcis'', « albespina, espina blanca », e sentes, « romegàs, arbrilhons espinoses » e dels derivats tanlèu lo latin classic ''senticetum'', ''senticosus'', ''sentosus'', etc. Çaquelà apareis lo sent martir ''Tirs'' : ''villa Sancti Tirsi'' en 986, ''Sancti Tirsi'' en 1030, etc. Lo monestièr es supausat aver una dobla invocacion, Sent Julian e Sent Tirs. Demòra que l'origina es ''sentīcěus'' (''locus o pagus senticeus''), mès, coma lo resultat èra arribat a ''Sentiç'', los monges sanctifiquèron aquel nom bartassièr <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 277 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38392</ref>. ===Manyanet=== La prononciacion es [maɲa'net]. las fòrmas ancianas son ''Maianed'' o ''Mayanet'' cap a 1200, ''Mayanet'' en 1358. Lo nom es un derivat de l'adjectiu ''medianus'', ''medianētum'', ambe'l sufixe collectiu ''-etum'', « ensemble d'endrets megièrs » (entre dos territòris, etc). A partir de la fòrma ''Meyaned(o)'', la nasalitat de las doás consonantas vesinas mena a ''*Menyanet'', assimilat en ''Manyanet'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 181 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24952</ref>. ===Benés=== Lo nom es atestat ''Petrus de Benes'' en 1233 e la prononciacion es [be'nes]. L'origina es preromana, benlèu lo basc ''iben-esi'', « barradissa o claus de bilhons ». Mès lo paronime ''Biniés'' sembla venir de la basa ''*binĕsse'' o ''*benĕsse'', valable per tots los noms aparentats, ambe un sufixe ''-ĕsse''. La rasic remembra ''Benante'', ''Benasc'' o ''Benós'' qu'an un aspècte ibero-basc (signat X.T.).</br> Non cal dobtar de l'origina iberobasca del nom, ni del ligam ambe'l basc ''iben'', « soc, tanc, tronc », benlèu ambe un sufixe ''-esse'', mès i a pas de pròva d'una ''-ss'' dobla e ''iben-esi'' demòra possible (signat J.C.) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 438 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7432</ref>. ===Vilella=== Es un derivat de ''vila'' (latin ''villa'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 14-15 https://web.archive.org/web/20260106194548/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47123</ref>. ===Avellanos (e Castellnou d'Avellanos)=== ''Avellanos'' es una varianta precatalana [de la partida del nòrd-oèst catalan actual qu'aviá conservat la finala ''-o'', de ''-us'' / ''-um'' latin, dins un contèxte lingüistic de tipe [[gascon]], abans l'avançada del catalan] que correspond a ''Avellans'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 284 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4822</ref> (sembla representar « avelanièrs » dins la practica puslèu qu'« avelana »). ===Vilancòs=== Tractat ambe'ls noms en ''-anc'', que correspondon a de lòcs corbats o amagats, sovent a d'espelugas (caunas, balmas). Sembla d'origina indoeuropèa, mès sorotaptics que celtics <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46925</ref>. Aquela rasic es associada aicí a ''vila''. ===Sas=== Lo mot ''sas'' o ''sasso'' es omnipresent dins l'oèst catalan, en Aragon e Navarra, e sovent demòra un apellatiu. Non designa una montanya o un ròc, mès de terrassas de planòls nauts o de costats de montanhas de fòrma alongada, de tèrras pauc fertilas e que contrastan ambe'ls fons de las vals. Lo nom ven pas del latin ''saxum'', « ròc », per de rasons d'aspècte (es pas jamai una cima o un planòl rocós) e fonetica [''saxum'' > ''sais'' > ''sèish'', ''seix'']. La fòrma primitiva del mot deviá èsser ''*sassu'' o ''*sasso'', totjorn ambe una ''s'' dobla, segon lo testimoniatge de la fòrma aragonesa ''sasso'' e del plural catalan ''sassos''. Lo nom es atestat ''Sasso'' en 1022, ''Sas'' en 1281, etc. Es un nom preroman, de localizacion principala sus l'axe èst-oèst [[Lhèida]]-[[Òsca]]-[[Tudèla (Navarra)|Tudèla]], pas gaire al nòrd pirenenc, diferenta donc de la del basc, anciana o presenta. Sembla l'airal de ''carant'', que [[Joan Coromines]] atribuís a la lenga sorotaptica (de la [[cultura dels camps d'urnas]], paraceltica e non celtica segon el). I a de derivats coma ''sarda'' (probablament de ''*sassĭta'' > ''*sasda'') e ''sardera'', ambe'l sufixe ''-ĭta'', celtic e en general indoeuropèu; la terminason ''-io-'' es tanben indoeuropèa e, ambe ''sasso'', dona ''*sassio'' > catalan ''seix'', coma lo ''Seix de Salàs'' e [[Salàs de Pallars]] e près de [[Talarn]], dos noms indoeuropèus reconeguts [e estrictament celtics !]. Lo catalan ''seix'' correspond foneticament a l'ancian occitan ''sais'', ''saissa'', « gris », vengut probablament del celtic ''*sassia'', benlèu a l'origina « color del grun de cereala ». Òr, los sasses son de color grisenca <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 56-59 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37754</ref>. ===La Bastida de Bellera=== La definicion de ''bastida'' en catalan es « construccion de caractèr provisòri per la defensa d'una plaça o per sa conquista » (Llull, Blanquerna, Desclot, Muntaner) ; « dispositiu de guèrra en fòrma de tor » (Jaume I, Eiximenis) ; « armadura o estaudèl fait de pòstes e de bigas e utilizat dins una construccion » (tèxte anterior de 1495 e 1534, dins AlcM) e dins Baró de Maldà, Excursions, p. 155) <ref>https://web.archive.org/web/20260106111051/https://decat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26269</ref> ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} pan2s2lxy2631jdl1n77ivwe0ta6fb5 0 126057 2504666 2499871 2026-07-19T15:16:32Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504666 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tremp''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Jusan]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Tremp=== La prononciacion es [trem]. Lo gentilici es plan singular : ''trempolins''. Las fòrmas ancianas son : ''ad Trimplo'' en 839, puèi res pendent mai de dos sègles, ''in loco vocitato Tremp'' en 1079, ''Tremp'' en 1109, 1175, 1211, 1230-1257, 1242, etc. Sembla qu'en 839, ''Trimplo'' es mai lo nom d'un airal que d'una aglomeracion. L'origina del nom es malaisida. ''Těmplum'' es improbable, pr'amor (subretot) del timbre de la vocala e de l'avaliment de ''l''. ''Tr-'' es pas una iniciala ispanica preindoeuropèa : en ibèr ''T-'' + vocala non se tròba gaire e ''Tr-'' jamai, en [[basc]] ni l'un ni l'autre. Donc ''Tremp'' pòt èsser prelatin, mès indoeuropèu. [[Talarn]], [[La Pobla de Segur|Segú]], [[Conca de Dalt|Segant]], ''Sellemana'' son celtics, ''Carant'' (nom frequent), [[Salàs de Pallars|Seix]], sorotaptics (de la cultura dels camps d'urnas, pus anciana), probablament tanben [[Salàs de Pallars|Salàs]] e [[Castell de Mur|Farmicó]], tots en [[Palhars Jusan]]. La primièra ipotèsi (A) de [[Joan Coromines]] es ''*Trímporo'', que patiguèt de dissimilacions divergentas de la segonda ''-r-'', una que la càmbia en ''-l-'', d'aquí la fòrma ''Trimplo'' e lo gentilici ''trempolin'', l'autra que l'elimina francament. L'estructura d'aquel nom es clarament indoeuropèa, puèi que l'iniciala ''*Tr-'' es estrangièra a l'ibèr e al [[basc]] e que ''-ro'' es un element amplificator frequent en indoeuropèu. D'un autre costat, ''p'' es pas celtic, grop indoeuropèu qu'amudís aquel son, que tornèt pus tard çaquelà dins qualques lengas [dont lo gallic], òr l'arribada dels cèltas es trop anciana en [[Ispània]]. Lo rasonament mena a la pista sorotaptica [Coromines considèra implicitament que los cèltas palhareses son d'origina ispanica e negligís lo fait que lo celtisme del [[Palhars Jusan]], isolat del territòri celtibèr, pòt venir del nòrd gal tanplan coma del sud, sense comptar que los noms cèltas d'aquela comarca son completament fresques e son versemblablament recents, pauc anteriors a la romanizacion]. Coromines cita los mots de las lengas indoeuropèas que pòdon semblar ''*trimporo'' : lo sens general n'es « sadol, fart, afartat, satisfait, etc »; aquels noms contenon un ''-p-'' indoeuropèu, eliminat de totas las lengas celticas. ''*Trímporo'' auriá pogut designar un lòc fertil e plan asagat, la Conca de Tremp, en contraste net ambe los puèges vesins. Après d'autres aprigondiments e temptativas, J. Coromines passa a la segonda ipotèsi (B), que finalament causís puslèu (e una sintèsi o influéncia recipròca de las doás ipotèsis). ''Trumplia'' es un toponime de Mesia inferiora, los ''Trumpilini'' son un pòble d'Italia del nòrd (variacion ''trumplini''), ''Trumpli'' (seriá dins l'actuala ''Val Trompia''); tot aquò sembla ''Trimplo'' e los ''trempolins''. D'un autre costat, los ligurs foguèron indoeuropeanizats pels sorotaptes que venián de l'airal prealpin; los trabalhs sul lepontic mòstran un dialècte diferent del celtic, mai o mens lo sorotaptic [lo lepontic es generalament considerat ara coma una lenga o un dialècte celtic, ambe P (de l'indoeuropèu ''k<small>w</small>''), diferent del gallic cisalpin]. L'explicacion de ''Tremp'' seriá dins los ''Trŭmpĭlini'', ambe metatèsi posteriora (''*Trompil-'' > ''*Trimpol-''), d'aquí los ''trempolins'' e un nom ''*Trímpolo'' > ''Trimplo'' (fòrma de 839), que presentava un acorchiment esitant, ''*Trempo'' [dissimilacion]. ''Trempolí'' pòt èsser pus ancian que lo nom de la localitat. L'ipotèsi A e l'ipotèsi B pòdon coïncidir dins la rasic ''TRMP-'', ambe l'idèa d'un país d'abonde, qu'assadola <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 342-345 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44617</ref>. </br> En acceptant l'identitat (o la parentat) dels ''trumpilini'' e del nom de ''Tremp'', puèi que lo lepontic, lenga probabla dels ''trumpilini'', es una lenga celtica ambe ''P'' (de l'indoeuropèu ''k<small>w</small>''), lo recors al sorotaptic (o al ligur), una lenga preceltica qu'auriá conservat lo ''p'' indoeuropèu primitiu, ven completament inutil; una consequéncia, acceptada implicitament per Coromines, es que lo celtisme palharés es pas d'origina celtibèra, puèi que la lenga d'aquels non coneissiá de ''p'', de quina origina que siá. Una autra consequéncia es que l'etimologia de ''Tremp'' a pas res a veire ambe l'idèa d'afartar, puèi que los mots de las lengas indoeuropèas que Coromines i associa contenon lo ''p'' indoeuropèu primitiu, amudit dins tota las lengas celticas, dont lo lepontic. ===Vilamitjana=== Vilatge a 6 km de Tremp. Lo nom es atestat en 1359, ''Vila Mijana'', ''Vilamijanes''<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 19 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46901</ref>. Lo sens de l'adjectiu es pas explicitat, s'agís de « vila(tge) entre autres », aicí entre Tremp e [[Gavet de la Conca]], Suterranya, etc. ===Suterranya=== Atestat ''Sotarranya'' en 1359. La prononciacion es [sute'rraɲa]. Ven de segur del latin (''villa'') ''subterranea''. Las roïnas del vilatge anterior a Suterranya se veson encara dins una comba jos lo vilatge actual <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', val. VI, p. 468 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39912</ref>. Lo nom designariá l'ancian vilatge après que foguèt abandonat. Autra possibilitat : per comparason ambe Pui(g)falconer (1242 : ''la vila dez Pui... dez Pui Falc(h)oner'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 297 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=32829</ref>, ancian vilatge pus naut dins un site escalabrós, al nòrd-èst, desabitat i a bèla pausa a l'avantatge de Suterranya, mès i pòt aver un problèma de data. ===Palau de Noguera=== Ven del latin ''palatium'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 133-134 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=30105</ref>. ===Aulàs=== ''Aulàs'' es situat a 8 km d'Aulet, al sud-èst, de l'autra part de la Noguera Ribagorçana. La prononciacion es [aw'las]. La diferéncia ambe ''Aulet'' es lo sufixe collectiu plural ''-ares'' contra lo sufixe collectiu ''-etum''. Las fòrmas ancianas son ''Eulas'' a l'entorn de l'an 1000, ''castello Aulas'' cap a 1100, ''Aulas'' en 1385. Lo sufixe non pòt èsser ''-aç'' : ''s'' e ''ç'' èran pas neutralizats abans 1500 al nòrd-oèst catalan. ''Aulàs'' ven de ''ebulus'', « èule », ambe ''-ares'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 276-277 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4633</ref>. ===Espluga de Serra, Esplugafreda=== Espluga de Serra èra un ancian ''Espluga Tresserra'', just darrèr la sèrra que separa lo [[Palhars Jusan]] e l'[[Auta Ribagorça]] : ''trans serram''; un còp casuda la primièra ''r'' per dissimilacion, lo nom foguèt comprés coma ''de serra'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', val. VII, p. 348 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17743</ref>. </br> La prononciacion d'Esplugafreda es [espluga'fredɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Spluca Freta'' en 988, ''Sclupluca Freta'' a la fin del sègle XI, ''Spelunca frigida'', cap a 1080. Lo mot catalan ''espluga'' correspond a ''espeluga'', ''balma''. I a tres possibilitats : 1) espluga freda (''frigida''), 2) espluga freta (''fracta'', « copada ») e 3) lo nom d'òme probablament germanic ''*Spanufreda'', que pareis dins los documents en tant que propietari dins l'airal. I a en 913 un ''terra de Spanufreda'' e pas de vertadièra espluga. La dificultat es çaquelà extraordinària per passar foneticament del nom germanic d'òme al nom actual. XT (non Coromines) causís ''Spanufreda'' e JC ''espluga freta'', motivat per l'impressionant amàs rocós dit ''Cova d'Urso'' (nom precatalan), que pòt semblar una espeluga esbodelada <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 132-134 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17747</ref>. ===Pui(g)cercós=== Lo segond element deriva d'una varianta en latin vulgar de ''quercus'', « casse », que en estant remplaçat per ''alzina'' coma apellatiu, garda una plaça en toponimia. ''Querquus'' (del latin classic ''querqus'' [''quercus'']) foguèt modificat en ''Cerq(u)us'' per dissimilacion, atal coma ''quinque'' menèt a ''cinque''. ''Cercós'' es un derivat ambe'l sufixe ''-osu-'', [que designava un lòc ont i aviá plan de casses]. ''Puicercós'' es atestat en 1306 ''Podii Cercosii'' e en 1359 ''Puigcercós'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 351-353 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=32784</ref>. ===Gurp=== Dit ''Gurp de la Conca'' per oposicion a ''Gurb de la Plana'', près de Vic. La prononciacion es [gurp]. Las fòrmas ancianas son ''in castro Gorvi'' en 969, ''in castro Guirbi'' en 969, ''kastro Gorvi'' en 974, ''Gurbi'' en 979, ''kastro Guirbi'' en 979, ''de Gorvi... de Gurvi'' en 980, ''Guirbi'' a la fin del sègle X. Los dos ''Gurp'' son al pè de tucas peirosas. I a donc la postposicion iberobasca ''-be''. Lo sens seriá donc « jos la rojor » (''gorri'' = roge). En realitat, aquels tuquets son puslèu grises, eventualament ambe de tacas jaunassas, o son de la color de la tèrra après una usclada, sense vegetacion e la toponimia basca s'opausa pas a l'emplec de ''gorri'' dins aquels cases. Las fòrmas pus ancianas son en ''o'' (''gorri'' + ''be'') e passan a ''u'' per metafonia (influéncia barranta de ''-i'', donc ''*gorribe'' > ''*gurribe''), necessàriament abans la sincòpa que suprimís ''-i-'' interior. ''I'' demorèt pro de temps per que ''b'' passe a ''v'', segon l'exemple de las mencions ''Gorvi'', etc. Çaquelà, d'autras mencions fornisson una sincòpa anciana, çò que fa pensar a doás viás evolutivas parallèlas [donc un important polimorfisme]. Pr'aquò, benlèu que lo punt de partença èra diferent, çò que las mencions ''Guirbi'' fan supausar. Caldriá partir de ''*Górbĭe'', siá una evolucion de ''*Gorri-be'', siá pr'amor d'una particularitat del basc local [improbable]. Après, per anticipacion de ''ĭ'', lo nom passa a ''Gúĭrbe'', ''-i''. Aquò explicariá las fòrmas en ''-i'', ''Gorbi'', ''Gurbi'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 413 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21414</ref>. ===Castissent=== La prononciacion es [kasti'sen]. Las fòrmas ancianas son ''Castrum Castello Sancto'' en 1077, ''Castelli Sancti'' en 1100, ''Castedsent'' en 1180-1190, ''Castel Sent'' en 1277, ''Castell Sent'' en 1359, etc. Lo nom ven de ''Castellum Sancti'', « castèl de Sanç o Sanctius », ambe ''anct'' > ''aint'' > ''ent'', coma lo catalan ancian ''sent'', varianta de ''sant'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13684</ref>. ===Eroles=== La prononciacion es [a'roles]. Las fòrmas ancianas son ''Croles'' (legir ''Eroles'') en 1056, ''Eroles'' en 1077, 1149, ''Erolas'' en 1119, 1157, ''Aroles'' en 1359. Cf. L'Airòl a [[Sant Joan de Pladecorts]]. ''Aroles'' es un diminutiu del catalan ''era'', del latin ''area'', occitan ''aira'' o ''ièra'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 86 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17303</ref>. ===Sapeira=== La prononciacion es [sa'pejra]. Las fòrmas ancianas son ''illa Petra'' en 979, ''Ipsa Petra'' en 1080, ''Sapera'' en 1359. Sembla qu'un document de 826 cite ''Sapeira'' : ''in castro Orritense, in parte Or. in locum cuius vocab. est Saxsa'' (ròcas, del latin classic ''saxa''), traduccion [aproximativa !] de ''ipsa petra'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 159 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37560</ref>. Pèira ambe l'article mai o mens arcaïc ''sa'' (de ''ipsa''). ===Tamúrcia (La Torre de, Masos de)=== Prononciacion : ['torre de ta'mursĭa], mès se ditz puslèu ''La Torre''. Lo lòc es atestat ''Tamureces'' en 837, ''illa Torre'' en 984, ''loch de la Torra d'Oulet'' en 1359 (Aulet, Ribagorça, a l'oèst). L'etimologia sembla ''Mūrĭcĭnus'', « merlet, defensa d'una tor ». Partem de ''turris mūrĭcĭnos'', al genitiu ''turris'', « las muralhetas de la tor » > ''torsmurécens'', puèi dissimilacion en ''Tarmurécens'', e una autra en ''Tamurécens'', quasi la fòrma de 837 (l'accent se desplaça sus ū). Lo passatge a ''Tamúrcia'' es complicat (expliqui pas los complèxes rasonaments de J. Coromines), simplament l'influéncia de ''-a'' de ''torra'' per arribar a ''Tamúrcia''. A costat, i a un autre lòc, ''Serrat de Tamars'' (''-ars'' ambe ''-r-'' articulada), de ''inter ambos arcus'' (o ''arços'', plural de ''arç'', « mata, bartàs, boisson ») qu'a benlèu influénciat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 226-227 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42577</ref>. ===El Pont d'Orrit=== Orrit sus una montanha es completament abandonat, demòra El (Lo ?) Pont d'Orrit sus la RN 230. Capitala del ''pagus Orritensis'', explicat per Coromines dins ''Estudis de Toponímia Catalana'', volum I, p. 209-211 : ''Orrit'' supausa una basa ''*Urrīti'', « luènh, de luènh », e non pas ''urruti'', mès de diferéncias vocalicas son possiblas en [[basc]] e la fòrma actuala resulta de l'armonia vocalica. ===Fígols (de la Conca o de Tremp)=== La prononciacion es ['figols]. Las fòrmas ancianas son ''Ficols'' en 893, ''Figols'' (''Frigols'' ?) en 1359. Segon [[Joan Coromines]], lo nom ven probablament de ''fĭgŭlīs'', a l'ablatiu plural, de sens locatiu « als terralhièrs, al lòc de las teulièras ». Per metafonia, lo ''-ī-'' final explica lo ''í'' de la primièra sillaba. An prepausat d'autres etimes, basats sul nom del figuièr (mès lo vilatge es tròp naut) o sus ''fĭgŭlos'', « terralhièrs, teulièrs » (Meyer-Lübke), ambe la dificultat de ''ĭ'' brèva iniciala. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 215-216 https://web.archive.org/web/20211128121111/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=18787</ref>. ===Espills=== La prononciacion es [as'piʎs] o [əs'piʎs]. Las fòrmas ancianas son ''Espills'' en 1055, ''castro de Speculis'' en 1056, ''Spiels'' (varianta aragonesa) en 1151, ''Espils'' en 1190, etc. Situat sus un puèg que permet la vista dins totas las direccions, lòc de gaita, representa lo latin ''spěcŭlum'', « miralh », al sens figurat de « mirador », o pus exactament una fòrma tardiva ''speculos'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 124 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17685</ref>. ===Claret=== La prononciacion es [kla'ret]. Las fòrmas ancianas son ''Ipso Claret'' en 1117, ''Clareto'' en 1328, ''Claret'' en 1359. ''Claret'' representa lo latin ''clarētum'', ambe'l sufixe collectiu ''-ētum''. Lo sens es benlèu « partidas de terren de color clara ». S'aqueste ''Claret'' es sus un planòl que tresplomba Tremp, d'autres son dins de vals <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 383-384 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14486</ref>. ===Ten(d)rui, Tercui=== Las prononciacions son [ten'rruj] e [ter'kuj]. ''Tercui'' es citat tanlèu 1061, en 1359, es nommat ''Certuy'' per metatèsi. Los dos lòcs, près del camin important de Tremp al [[Puente de Montañana|Pont de Montanyana]], s'opausan topograficament e semanticament : las tèrras doças e fertilas de Tenrui, las tèrras aspras e secas de Tercui, l'ensemble ambe'l sufixe iberic ''-ŏi''. ''Tercui'' ven del prelatin ''tirko-'' e ''Tenrui'' del romanic ''tener'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 261 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43083</ref>. ===Torogó=== Las fòrmas ancianas son ''valle Urritense, castello q. d. Torocone'' en 838, ''Torocone'' en 858, 886 e al sègle X, ''Torochone'' en 887, etc. I aviá un monestièr. Lo nom (o puslèu una seria de noms : ''Tragó'', ''Tregó'', ''Toregó'') es ligat al vèrbe ''dragar'', « engolir » (castilhan ''tragar''). S'explica per d'avencs, igas (idèa d'engolir) e ven de ''draco, -onis'' « dragon, granda sèrp ». Pr'amor de la raretat dels mots que començan per ''dr-'' en latin, los mots passèron a ''tr-''. De còps, la vocala de la sillaba iniciala foguèt modificada per assimilacion (''Tragó'' > ''Trogó''), una vocala s'inseriguèt entre ''T-'' e ''-r-'' (influéncia de ''tarasca'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 333-334 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44373</ref>. ===Claramunt=== Las fòrmas ancianas son ''Arnall de Clarmont'' en 1180-1190, ''Claramunt'' en 1280 e 1359. Ven del latin ''Claro monte'', « montanha clara », es a dire montanha sense gaire de bòsc, de color clara, ambe dissimilacion ''o-ó'' > ''a-ó''; signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 382-383 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14475</ref>. D'autras explicacions semanticas existisson, veire [[Clarmont (Nauta Garona)|Clarmont]]. ===Pui(g)verd=== I a mai d'un nom atal, de sens evident. Çaquelà, [[Cerverí de Girona]], en parlant d'un d'aquels noms, en [[Ribagorça (comarca d'Aragon)|Bassa Ribagorça]], escriu ''Puigner'', compréner ''Puiguer'', de mai davant vocala, ''Puig(v)er e Peralta''. Lo son ''-t-'' final es e èra completament articulat a la fin del sègle XIII. Fa pensar que l'origina poiriá èsser ''ver'', del latin ''variūm'', coma dins « ulls vairs, occitan uèlhs vaires », de sens « gris, mirgalhat (colors divèrsas) ». Dins l'impossibilitat de verificacion, [[Joan Coromines]] daissa la question en suspens <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 303 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=32969</ref>. ===Casterner de les Olles=== I a un autre Casterner, [[Montanui|Casterner de Noals]]. Los dos son pincats sus un puèg de color sorna. La prononciacion es [kastar'ne] ([kaster'ne]) per l'autre). Las fòrmas ancianas son ''Casterneri'' en 1359, ''Johan de Castarner'' en 1385, ''Casternet'' en 1495. L'autre es atestat sovent ''Castellum Nigrum''. Que i aja agut un castèl o que la topografia justifique la comparason ambe un castèl, l'etimologia sembla clara e tanben per la color. L'evolucion ''castellum'' > ''caster'' [lo contributor supausa qu'es abans una vocala despareguda (''*casteronero'')], l'autra evolucion ''nigrum'' > ''ner'' son conegudas. Un autra possibilitat etimologica, pas tan probabla, es ''Castrum Nigrum'' > ''*Castrener'' > ''Casterner''. Çaquelà, un nom coma [[Bonansa|Casternui]], a pauca distància, ambe una finala iberobasca, fa pensar a una origina autra qu'indoeuropèa (''*Castlonoi'', cf. la vila ibèra de ''Castulo''), ipoteticament en comun ambe'ls ''Casterner''. Seriá malaisit d'anar pus luènh <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 327-329 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13655</ref>. ===Escarlà=== La prononciacion es [eskar'la] e i a pas d'atestacion coneguda. Una possibilitat es d'un nom germanic d'òme, especialament un [[visigòt]], diminutiu en ''-ila'' (''-an''), ''Skarilan'', sense sufixe ([[Paul Aebischer|Aebischer]]). Una autra, d'[[Antoni Maria Alcover|Alcover]] e Moll, es l'article ''es'' e lo nom comun ''carlà'', evolucion de ''castellà'' (latin ''castellanu''), « senhor de castèl »; se pòt corregir en ''castellare'', « posicion fortificada » > ''castlà'' > ''caslà'' > ''carlà'', d'aitant que lo vilatge es sus un puèg [e i aviá un pichon castèl]. [[Joan Coromines]] accèpta las doás possibilitats, pr'aquò ambe una preferéncia pel nom germanic d'òme, tant que de fòrmas ancianas permeton pas de causir <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 97 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17403</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} h5f085lifovmzbs0z5s70vzpaosuuuh 0 126064 2504667 2498474 2026-07-19T16:05:51Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504667 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Vilaller''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca d'[[Auta Ribagorça]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Vilaller | nòrd = [[Vielha e Mijaran]] <small>([[Val d'Aran]])</small> | nòrd-èst = [[Naut Aran]] <small>([[Val d'Aran]])</small> | èst = [[La Vall de Boí]] | sud-èst = | sud = [[El Pont de Suert]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] <small>([[Aragon]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== La prononciacion es [bila'ʎe] o [bira'ʎe]. Las fòrmas ancianas son : ''Vidaler'' en 1310-1312, ''Vilelerio'' en 1324, ''Vilalar'' en 1359, probablament per ''*Vilaler'' (lo cens es plen d'inexactituds), ''Vilaller'' en 1723. Representa ''Villa Alihari'', compausat dels elements ''Alja-'' e ''Hari''. Benlèu s'i ajustèt un ''Alhiari'' (en fonts catalanas ''Aliarius'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 32 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46842</ref>. ===Barravés=== ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://web.archive.org/web/20260113200013/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Besiberri=== Es un massís pirenenc, present a La Vall de Boí, a [[Vilaller]] e a [[Naut Aran|Arties]]. La prononciacion locala, pas influenciada per las prononciacions exterioras o oficialas, es [bezi'bɛrri], ambe ''-s-'' sonòra. L'etimologia basca es ''baso-be erri'': « lòc jos los bauces », que designava non pas la montanha, mès çò qu'interessava practicament los pastres que i fasián pasturar lo bestiar a l'estiu, las vals. Segondàriament lo nom s'apliquèt als pics, objècte d'interès dels alpinistas. Signat X.T., que cita [[Joan Coromines]]. Comparar ambe una formacion parallèla, ''Mendi-be erri'' > ''Montiberri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 488 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8526</ref>. ===Senet=== O ''Senet de Barravés''. La prononciacion es [se'net] o [sa'net]. Las fòrmas ancianas son : ''Ceneto'' al sègle XIII, ''Çanet'' en 1318, ''Senet'' en 1319. Es un nom ibèrobasc. L'element ''sen-'' es comun ambe ''Senyís'', ''Senyíus'' e ''Senyíu'' (de ''Sengitze'' pel darrèr). L'element ''sen-'' sembla aver exprimit una idèa d'afinitat, d'aparentament, d'aliança : aquitan ''Sen-iponnis'' > [[La Massana|Sispony]], alternant ambe ''sem-'' (''Sembettenn''), lo basc ''senar'', « marit » (''senarri'' dins las inscripcions aquitanas), lo basc ''sene'', « filh », ligat al lòc de ''Sanarús'' (''Sennarucio'' en 1092, ''Sannaruz'' en 979), que altèrna ambe ''seme'', « filh », ligat al lòc de ''Samalús'' ([[Cànoves i Samalús]]), lo basc ''senargai'', « nòvi » e ''sendo'', « fòrt » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 103 https://web.archive.org/web/20240806102057/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38325</ref>. ===Cierco=== Nom identic als nombroses ''Cerc''(s). Ven del latin vulgar ''*cerq(u)us'', variant de ''querquus'' (latin classic ''quercus'') per dissimilacion de ''qu-qu'', coma dins ''quinque'' > ''cinque'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 351 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14358</ref>. ''Cierco'' es una varianta de tipe aragonés (lo diftongue) e arcaïzanta, precatalana (la conservacion de la finala ''-o''). ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} j7aw2cpiiwzhvob7rotdg16vg3qzbnl 10 194439 2504714 2411189 2026-07-20T07:25:20Z Sovenhic 36254 2504714 wikitext text/x-wiki <span class="noarchive">«[http://thalamus.huma-num.fr/index-lieux/lettre-{{{1|}}}.html#{{urlencode:{{{2|}}}{{{3|}}}{{{4|}}}{{{5|}}}{{{6|}}}{{{7|}}}{{{8|}}}}} {{{tèxt|{{{2|}}}{{{3|}}}{{{4|}}}{{{5|}}}{{{6|}}}{{{7|}}}{{{8|}}}}}}]»</span>. Còla del projècte Talamus, ''Edicion critica numerica del manuscrit AA9 dels Archius Municipals de Montpelhièr, dich lo [[Pichòt Talamus]]''. [[Universitat Pau Valèri-Montpelhièr III]].{{#if:{{{consulta|}}}|&nbsp;[Consulta: {{{consulta|}}}]}}<noinclude> {{documentacion}} </noinclude> i9112niup0rb9b2z17x3i92wtmi9mam 0 197095 2504729 2473713 2026-07-20T07:52:18Z Jfblanc 104 2504729 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}}'''Amalric Lapòrta''' (Aymeric Laporte en francés; nascut a [[Agen]] lo [[27 de mai]] de [[1994]]) es un fotbolaire professional [[Occitània|occitan]] que joga en defensa centrala pel club [[Al Nasr]] del campionat d'[[Arabia Saudita|Aràbia Saodita]], e per la seleccion nacionala de l'Estat espanhòl. == Carrièra == === En club === Lapòrta comença lo fotbòl al SU Agen. En 2010 es recrutat per l'Atletic de Bilbo pr'amor de sa grand basquesa. En 2018, passa al Manchester City e se ganha amb eles 5 campionats d'Anglatèrra e una Liga europèa dels campions. En 2023, passa a An-Nasr. === En seleccion === Laporte representèt [[Equipa de França de fotbòl|França]] dins las categorias mens de 17, mens de 18, mens de 19 e mens de 21, en essent capitani de caduna d'elas. En mai de 2021, lo Conselh de Ministres espanhòls li dona la [[nacionalitat espanhòla]] e li permèt de jogar amb la ''roja'' los campionats d'Euròpa de 2020 (tengut en 2021) e 2024. ===Palmarés== En club: * Supercopa d'Espanha: vencedor amb l'Attlètic de Bilbo en 2015 * Lega dels campions (europèus) e supercopa de l'UEFA: vencedor amb Manchester City en 2023 * Campion d'Anglatèrra: 2018, 2019, 2021, 2022 e 2023 amb Manchester City * Copa d'Anglatèrra: 2019 e 2023 amb Manchester City * Copa de la lega (anglesa): 2018, 2019 e 2021 amb Manchester City En seleccion: * Lega de las nacions (europèas): vencedor en 2021, finalista en 2023 * Campionat d'Euròpa de fotbòl: vendecor en 2024 * Campionat del mond de fotbòl: vendecor en 2026 [[Categoria:Fotbolaire francés]] [[Categoria:Naissença en 1994]] [[Categoria:Esportiu Basc]] [[Categoria:Fotbòl]] [[Categoria:Fotbolaire]] 3y787woeh7tq7ebacx81z2824cwusrq 2504730 2504729 2026-07-20T07:52:44Z Jfblanc 104 /* =Palmarés */ 2504730 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}}'''Amalric Lapòrta''' (Aymeric Laporte en francés; nascut a [[Agen]] lo [[27 de mai]] de [[1994]]) es un fotbolaire professional [[Occitània|occitan]] que joga en defensa centrala pel club [[Al Nasr]] del campionat d'[[Arabia Saudita|Aràbia Saodita]], e per la seleccion nacionala de l'Estat espanhòl. == Carrièra == === En club === Lapòrta comença lo fotbòl al SU Agen. En 2010 es recrutat per l'Atletic de Bilbo pr'amor de sa grand basquesa. En 2018, passa al Manchester City e se ganha amb eles 5 campionats d'Anglatèrra e una Liga europèa dels campions. En 2023, passa a An-Nasr. === En seleccion === Laporte representèt [[Equipa de França de fotbòl|França]] dins las categorias mens de 17, mens de 18, mens de 19 e mens de 21, en essent capitani de caduna d'elas. En mai de 2021, lo Conselh de Ministres espanhòls li dona la [[nacionalitat espanhòla]] e li permèt de jogar amb la ''roja'' los campionats d'Euròpa de 2020 (tengut en 2021) e 2024. ==Palmarés== En club: * Supercopa d'Espanha: vencedor amb l'Attlètic de Bilbo en 2015 * Lega dels campions (europèus) e supercopa de l'UEFA: vencedor amb Manchester City en 2023 * Campion d'Anglatèrra: 2018, 2019, 2021, 2022 e 2023 amb Manchester City * Copa d'Anglatèrra: 2019 e 2023 amb Manchester City * Copa de la lega (anglesa): 2018, 2019 e 2021 amb Manchester City En seleccion: * Lega de las nacions (europèas): vencedor en 2021, finalista en 2023 * Campionat d'Euròpa de fotbòl: vendecor en 2024 * Campionat del mond de fotbòl: vendecor en 2026 [[Categoria:Fotbolaire francés]] [[Categoria:Naissença en 1994]] [[Categoria:Esportiu Basc]] [[Categoria:Fotbòl]] [[Categoria:Fotbolaire]] 8wtumhfmx5jwnvvqpom9wkbfgl0dqgc 0 201352 2504705 2026-07-20T07:16:23Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Empèri Inca]] 2504705 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Empèri Inca]] 72ixjsce7qvheq0p2ynu8k1a4183px7 0 201353 2504708 2026-07-20T07:19:16Z Jfblanc 104 Jfblanc a desplaçat la pagina [[Saint-Clémentin]] cap a [[Saint Clémentin (Doas Sèvras)]] 2504708 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Saint Clémentin (Doas Sèvras)]] oy9809znfnwbioev8nr51l2mew9sly4 0 201354 2504711 2026-07-20T07:24:40Z Jfblanc 104 Creacion de la pagina amb « {{omonimia}} '''Saint Clémentin''' es un toponim [[Peitau|peitavin]]: * [[Saint Clémentin (Voulmentin)|Saint Clémentin]], una anciana comuna dau departament de las [[Doas Sèvras]] reünida a [[Voulmentin]] en [[2013]] * [[Saint Clémentin (Sivrai)|Saint Clémentin]], una anciana comuna dau departament de Vinhana annexada a [[Sivrai]] en [[1821]] » 2504711 wikitext text/x-wiki {{omonimia}} '''Saint Clémentin''' es un toponim [[Peitau|peitavin]]: * [[Saint Clémentin (Voulmentin)|Saint Clémentin]], una anciana comuna dau departament de las [[Doas Sèvras]] reünida a [[Voulmentin]] en [[2013]] * [[Saint Clémentin (Sivrai)|Saint Clémentin]], una anciana comuna dau departament de Vinhana annexada a [[Sivrai]] en [[1821]] b9r2bm766a6siro5em1dijlwyihlcwe 0 201355 2504713 2026-07-20T07:25:03Z Jfblanc 104 Jfblanc a desplaçat la pagina [[Saint Clémentin (Doas Sèvras)]] cap a [[Saint Clémentin (Voulmentin)]] 2504713 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Saint Clémentin (Voulmentin)]] o239ss2woe3lugs6tfby5vbwfkwm4x3 0 201356 2504718 2026-07-20T07:27:16Z Jfblanc 104 Creacion de la pagina amb « '''Saint Clémentin''' es n'anciana comuna de Peitau, dins lo departament de Vinhana. En [[1821]], es annexada a la comuna de [[Sivrai]]. [[Categoria:Anciana comuna de Vinhana]] » 2504718 wikitext text/x-wiki '''Saint Clémentin''' es n'anciana comuna de Peitau, dins lo departament de Vinhana. En [[1821]], es annexada a la comuna de [[Sivrai]]. [[Categoria:Anciana comuna de Vinhana]] lu4d3ee9gtdr4xzo5y8gejq87emelqs 2504721 2504718 2026-07-20T07:28:55Z Jfblanc 104 2504721 wikitext text/x-wiki {{omon|Saint Clémentin}} '''Saint Clémentin''' es n'anciana comuna de [[Peitau]], dins lo departament de [[Vinhana (departament)|Vinhana]]. En [[1821]], es annexada a la comuna de [[Sivrai]]. [[Categoria:Anciana comuna de Vinhana]] ooir9gqf4j4payxefotmohimzynqsn7