Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 5001 2511274 2490031 2026-10-22T22:49:27Z Joaquim Link 17065 2511274 wikitext text/x-wiki {{Comentaris|la [[comunautat autonòma]] de Catalonha|Pel govèrn autonomic|Generalitat de Catalonha|d'autras significacions|Catalonha (omonimia)}} {{Infobox Comunautat Autonòma Espanha | nom = Catalonha | gentilica = Catalan, Catalana }} '''Catalonha''' ({{AFI-oc|kataˈluɲɑ, -ɲa}};<ref>{{Ref-web|autor=[[Congrès permanent de la lenga occitana]]|títol=Fonetizaire del Congrès|url=https://fonetizaire.locongres.com/index.php#resulttranscr}}</ref><ref>{{Ref-publicacion|isbn=978-84-09-06340-6|editor=[[Institut d'Estudis Aranesi-Acadèmia Aranesa dera Lengua Occitana]]|url=http://www.institutestudisaranesi.cat/wp-content/uploads/2019/11/33519-vocabulari-fonetic.pdf|títol=Vocabulari fonetic basic der aranés|an=2018|pagina=8|url_accès=pdf}}</ref> en [[catalan]]: ''Catalunya'' {{AFI|[kətəˈɫuɲə]|LL-Q7026 (cat)-Unjoanqualsevol-Catalunya.wav}} o {{AFI|[kataˈɫuɲa]}};<ref>{{Ref-libre|capítol=Entrada del lèma «Catalunya»|títol=Diccionari català-valencià-balear|url=https://bdlex.iec.cat/scripts/Qorth2av.asp|cognòm=de Borja Moll i Casanovas|nom=Francesc|isbn=8427300255|data=1993}}</ref> en [[Espanhòu|espanhòl]]: ''Cataluña'' {{API|[kataˈluɲa]|Pronunciation_of_Catalonia_in_Spanish.ogg}}) es una [[Comunautats autonòmas d'Espanha|comunautat autonòma]] d'[[Espanha]] situada dins l'extremitat nòrd-èst de la [[peninsula Iberica]]. Catalonha es dividida en quatre [[Província d'Espanha|províncias]], alternativament en uèit [[Vigariá|vigariás]] (''vegueries''), elas-meteissas divididas en quaranta doas [[comarcas]] (''comarques''). La capitala n'es la metropòla de [[Barcelona]]. Las lengas oficialas son lo [[catalan]], l'[[occitan]] e l'[[Espanhòu|espanhòl]].<ref>{{Ref-publicacion|url=https://web.archive.org/web/20130826045656/http://www.parlament-cat.net/porteso/estatut/estatut_angles_100506.pdf|títol=Estatut d'Autonòmia de Catalonha (2006), Articles 6, 50 – BOPC 22|autor=Parlament de Catalonha|format=PDF|url-archiu=https://web.archive.org/web/20130826045656/http://www.parlament-cat.net/porteso/estatut/estatut_angles_100506.pdf|data-archiu=26 d'agost de 2013}}</ref> Lo territòri modèrne del país correspond a la partida meridionala del [[Principat de Catalonha]]. Aquel estat emergiguèt de la reünion dels comtats de l'anciana [[Marcha d'Espanha]] carolingiana sota l'autoritat de l'[[Ostal de Barcelona]].<ref>{{Ref-libre|nom=Ramon|cognòm=d'Abal i de Vinyals|títol=Catalunya carolíngia|editor=Institut d'Estudis Catalans|data=1926-1955}}</ref><ref>{{Ref-libre|títol=Jaume I: Commemoració del VIII centenari del naixement de Jaume I|nom=Maria Teresa|cognòm=Ferrer i Mallol|editor=Institut d'Estudis Catalans|isbn=9788499651583|pagina=838}}</ref> Confronta al nòrd [[Andòrra]] [[Occitània (region administrativa)|Occitània]], a l'oèst [[Aragon]], al sud lo [[País Valencian]] e a l'èst la [[mar Mediterranèa]].<ref>{{Ref-libre|títol=Geografia de Catalunya|cognòm=Sacasas i Lluís|nom=Jordi|pagina=19|isbn=9788484159155|editor=Publicacions de l'Abadia de Montserrat|data=2007}}</ref> Catalonha es considerada coma una nacionalitat istorica confòrmament a la nòva version de l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 2006|Estatut d'Autonomia de 2006]],<ref name=":1">{{Ref-publicacion|url=https://portaljuridic.gencat.cat/web/.content/03_-_dret_de_catalunya/documents/arxius/estatut_aranes.pdf|títol=Lei Organica 6/2006, del 19 de julhèt, de la reforma de l'Estatut d'Autonòmia de Catalonha|òbra=[[Bulletin Oficial de Catalonha]]|autor=Govèrn de Catalonha|data=2 de julhet de 2006|lenga=occitan aranés|volum=num. 4680}}</ref> e possedís una identitat representada per son govèrn, la [[Generalitat de Catalonha]] —qu'englòba lo [[Govèrn de Catalonha|Govèrn]], lo [[Parlament de Catalonha|Parlament]] e la rèsta de las institucions pròprias—, la bandièra (la [[Bandièra de Catalonha|''senyera'']]), e sa lenga (lo [[catalan]]). == Toponimia == Lo nom de Catalonha comencèt d'èstre emplegat cap al mièg del {{Sègle XII}} per designar l'ensems dels comtats que fasián partida de la [[Marca Ispanica]] e que se desliguèron gradualament del tutoratge franc fins que venguèsson sobeirans. L'origina del mot ''Catalunya'' es encara incèrta e dobèrta a d'interpretacions. La teoria mai acceptada ditz que deriva de «tèrra de castèls»,<ref>{{Ref-web|url=https://cienciessocialsenxarxa.sapiens.cat/2012/03/26/etimologia-de-catalunya/|títol=Etimologia de Catalunya|nom=Vicente|cognòm=Moreno Cullell|òbra=Sàpiens Ciències Socials en Xarxa|an=2012}}</ref> e qu'aja evoluat del tèrme ''castlà'', lo governador d'un castèl. Segon aquela teoria, lo tèrme ''castellà'' ne seriá omològ. Una autra teoria suggerís que ''Catalunya'' proven de ''Gotholandia'' es a dire «la tèrra dels [[gòts]]»; los francs sovent nomenavan [[Gòtia]] lo territòri catalan (o quitament, la [[Peninsula Iberica]]). D'autras teorias suggerisson que proven d'un prince alemand legendari, [[Otger Cataló]], o del mot ''[[lacetans|laketani]]'', tribú que demorava dins las tèrras qu'a l'ora d'ara compausan las comarcas de [[Valés]] e [[Barcelonés]], e que per influéncia [[italian]]a lo mot devenguèt ''katelans'' e après ''catalans''.<ref>{{Ref-web |url=https://web.archive.org/web/20140904181645/http://www.padi.cat:8080/wayback/20080508080410/www.histocat.cat/pdf/talaiotic_1.pdf |url-archiu=https://web.archive.org/web/20140904181645/http://www.padi.cat:8080/wayback/20080508080410/www.histocat.cat/pdf/talaiotic_1.pdf |data-archiu=4 de setembre de 2014 |títol=El misteri de la paraula Cathalunya |format=PDF}}</ref> == Geografia e clima == [[Fichièr:NASA Satellite Catalonia.jpg|thumb|Imatge de satellit de Catalonha]] Catalonha a una [[Aira|superfícia]] aproximativa de {{unitat|32000|km|2}}. Limita al nòrd amb [[Andòrra]] (65,3&nbsp;km) e [[Occitània]] (315&nbsp;km), a l'oèst amb [[Aragon]] (359,9&nbsp;km), al sud amb lo [[País Valencian]] (52,9&nbsp;km) e a l'èst amb la [[Mar Mediterranèa]]. Sa situacion geografica a favorizat, dempuèi l'[[Edat Mejana]], una relacion pròcha e intensa amb los autres païses mediterranèus e a l'encòp amb l'Euròpa continentala. La geografia de Catalonha es plan divèrsa se prenèm en compte la superfícia relativament pichona de son territòri. Sa [[geografia]] es condicionada pel litoral mediterranèu a l'èst, amb 580&nbsp;km de còsta, e per las montanhas dels Pirenèus al nòrd. Dedins, vèrs l'airal de [[Lhèida]], i a una granda depression centrala. La sèrra prelitorala separa de l'interior los airals costièrs, encara qu'aqueles, vèrs la [[província de Girona]], son dominats per una sèrra litorala. En 2005, aproximativament 28,7% del sòl de Catalonha es dedicat a la [[agricultura]], 15,7% a [[prat]]s e pastencs, 1% correspond a [[riu]]s, 43,4% a [[bòsc|bòsques]], 6,7% a d'airals urbans o urbanizables e 4,6% a d'autras activitats pas especificadas.<ref>{{Ca}} [https://web.archive.org/web/20090113202534/http://www15.gencat.net/pres_catalunya_dades/AppPHP/cat/territori.htm#territori Quin tipus de territori tenim?], ''www15.gencat.net.''</ref> Catalonha a un [[clima]] mediterranèu, mas amb de grandas variacions de temperatura entre lo litoral costièr, amb clima doç, temperat en [[ivèrn]] e plan caud en [[estiu]]; l'interior, que a un clima continental mediterranèu, amb d'ivèrns freges e d'estius plan cauds; e las regions de montanha pròchas dels Pirinèus, amb clima de montanha, temperaturas minimas jos zèro e fòrça nèu en ivèrn, pluèja annadièra superiora a 1000&nbsp;mm e d'estius mens cauds. En [[1990]] lo govèrn catalan creèt lo Conselh de Proteccion de la Natura, un organisme consultatiu per la proteccion de la natura e lo païsatge, amb la finalitat de conéisser, estudiar, protegir e administrar lo mitan natural catalan. Existisson en Catalonha onze pargues naturals: lo [[Pargue Natural de l'Alt Pirineu]], [[Aigasmòrtas de l'Empordan]], lo [[Pargue Natural del Cadí-Moixeró]], lo [[Cap de Creus]], [[Els Ports]], [[Montseny]], [[Montserrat]], [[Sant Llorenç del Munt]], la [[Serra de Montsant]] e la [[Zona volcanica de la Garrotxa]]; un pargue nacional, [[Pargue Nacional d'Aigüestòrtes e Estanh de Sant Maurici]]; una resèrva naturala, lo [[Dèlta de Llobregat]]; e una resèrva marina, las [[Illas Medes]]. == Istòria == [[Fichièr:Cort general del Principat de Catalunya.jpg|thumb|150px|[[Cort General de Catalonha]] segon una miniatura d'un incunable del {{Sègle XV}}.]]{{Article detalhat|Istòria de Catalonha}} L'istòria de Catalonha, tant al nòrd com al sud dels [[Pirinèus]] se pòt devesir en las epòcas seguentas: * [[Originas de Catalonha]] * [[Edat Mejana de Catalonha]] * [[Edat Modèrna de Catalonha]] A partir de [[1659]], se separan los comtats de [[Rosselhon]] e la partida septentrionala de [[Cerdanha]]<ref>Aquel territòri correspond als comtats de Rosselhon e Cerdanha que foguèron cedits al [[Reialme de França]] aprèp lo [[Tractat dels Pirenèus]] (1659). Dins los [[Païses Catalans]], es actualament nomenat [[Catalonha Nòrd]].</ref> annexats al [[Reiaume de França|reialme de França]], en vertut del [[Tractat dels Pirinèus]]. Dempuèi alara, se destria los periòdes seguents de l'istòria de la Catalonha Sud, la comunitat autonòma actuala: * [[Istòria contemporanèa de Catalonha]], que comença amb la pèrda dels fòrs catalans après los [[Decrets de Nòva Planta]] en [[1716]]. * [[Sègle XX en Catalonha]], qu'inclutz la recuperacion de l'autonomia pendent la [[Segonda Republica Espanhòla]], abolida per lo regim [[franquisme|franquista]]. Après la [[Transicion espanhola|transicion democratica espanhòla]], e l'aprovacion de l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 1979|Estatut de 1979]], Catalonha tornèt gausir d'una autonomia en Espanha. En [[2006]] s'aprovèt en referendum un nòu [[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 2006|Estatut d'Autonomia]] que regís l'organizacion politica e autonomica de la Catalonha actuala. == Politica e govèrn == [[Fichièr:Parlament de Catalunya.JPG|thumb|Façada del sèti del Parlament de Catalonha]] [[Fichièr:Casa_generalitat_web.jpg|thumb|Palais de la Generalitat, a Barcelona]]{{Article principal|Politica e govèrn de Catalonha}} === La Generalitat de Catalonha === La nòrma institucionala basica de Catalonha es l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 2006|Estatut d'Autonomia]]. D'acòrd amb aquel, l'[[autogovèrn]] de Catalonha s'organiza politicament coma [[Generalitat de Catalonha]]. La Generalitat de Catalonha se compausa de divèrsas institucions de govèrn, demest elas:<ref name=":1" /> * lo [[Parlament de Catalonha]]: [[poder legislatiu]] del govèrn catalan; dins lo Parlament se fa la discussion politica e se contraròtla e impulsa l'accion politica e de govèrn. Lo Parlament apròva lo budgèt de la Generalitat. Es compausat per un minimum de 100 deputats e un maximum de 150, elegits per [[representacion proporcionala]] amb tièras de partits pas modificablas, per un periòde de quatre ans; * la [[Presidéncia de la Generalitat de Catalonha|Presidéncia de la Generalitat]], dirigida pel [[President de la Generalitat de Catalonha|president]]. Lo president es la representacion pus nauta de la Generalitat e a l'encòp de l'Estat en Catalonha. Dirigís las accions del Govèrn e pr'aquò es lo representant del [[poder executiu]] de Catalonha; e * lo Govèrn o [[Conselh Executiu de Catalonha|Conselh Executiu]] es l'organisme superior collegial que dirigís l'accion politica e l'administracion de la Generalitat. Lo Govèrn es presidit pel president de la Generalitat, lo Conselhièr Primièr e los autres conselhièrs. Las competéncias principalas del Govèrn comprenon l'educacion, la santat e la cultura. Lo finançament de la Generalitat es regulat per la Lei Organica de Finançament de las Comunitats Autonòmas e per l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha]]. En mai d'aquestas institucions, las autras institucions de la Generalitat son totas aquelas que seràn creadas per lo meteis Parlament. Com a organismes de garantida e contraròtle, a l'ora d'ara fan partida de la Generalitat, lo [[Sindic de Grèuges]], que garantís los dreches e las libertats dels ciutadans, la [[Sindicatura de Comptes]] que contraròtla los comptes economics de las institucions publicas de Catalonha, e lo [[Conselh de Garantidas Estatutàrias]], que velha per l'adeqüacion a l'Estatut i a la Constitucion de l'Estat espanhòl de las disposicions de la Generalitat. Lo [[poder judiciari]] de Catalonha correspond al [[Tribunal Superior de Justícia de Catalonha|Tribunal Superior de Justícia]], l'organisme juridiccional suprèm de Catalonha, segon l'Estatut de 2006. Las competéncias del Tribunal Superior de Justícia incluson los recorses e proceduras dins los divèrses òrdres institucionals e lo tutoratge dels dreches reconeguts per l'Estatut. En tot cas, es competent dins los òrdres juridiccionals civil, contenciós, administratiu e social, e en d'autres que se poiràn crear dins l'avenidor. Lo Govèrn fa partida de la [[Generalitat de Catalonha]]. La capitala e lo sèti del Govèrn es la vila de [[Barcelona]]. Lo [[president de la Generalitat de Catalonha|President de la Generalitat]] tre [[1980]] e [[2003]] foguèt [[Jordi Pujol i Soley]], de la coalicion [[Convergència i Unió]], que foguèt succedit per [[Pasqual Maragall i Mira]] tre [[2003]] e [[2006]]. En [[novembre]] de [[2006]], foguèt elegit nòu president [[José Montilla Aguilera]]. Catalonha dispausa tanben d'una polícia, los ''[[Mossos d'Esquadra]]'' (en occitan:. ''vailets d'escadra''). Las originas d'aquela fòrça de polícia remontan al {{Sègle XVIII}}. Dempuèi [[1994]] se tròba dins un procès de desplegament, que s'acabarà en 2008, per remplaçar las fòrças estatalas de la ''Guardia Civil'' e la Polícia Nacionala, que dependon dirèctament del Ministèri de l'Interior d'Espanha. Pasmens, l'Estat i servarà un nombre limitat d'agents en Catalonha per exercir d'autras foncions especificas coma la susvelhança dels pòrts, aeropòrts, còstas, frontièras, doanas, administracion d'estrangièrs, cartas d'identitat, trafec d'armas e explosius, proteccion fiscala de l'Estat e d'autras foncions qu'establís la [[Constitucion espanhòla de 1978|Constitucion Espanhòla]]. === La Val d'Aran === La [[Val d'Aran]] gausís d'un regim especial en Catalonha. L'Estatut d'Autonomia reconeis aquela entitat territoriala amb personalitat juridica pròpria e plena d'autonomia amb organizacion institucionala e administrativa especifica. L'institucion de govèrn de la Val d'Aran es lo [[Conselh Generau]], format pel sindic, lo Plen de Conselhèrs Generaus e la comission d'Auditors de Compdes. Lo Sindic es la representacion pus nauta de la Generalitat en Aran. La lenga pròpria e oficiala d'Aran es l'occitan, qu'en Aran s'apèla [[aranés]], e qu'es tanben oficiala dins tot lo territòri de la Comunautat Autonoma de Catalonha. === Los simbòls nacionals === Catalonha a tres simbols representatius pròpris, apelats simbòls nacionals per l'Estatut: lo [[drapèu de Catalonha|drapèu]], l'[[Els Segadors|imne]] e la [[Jornada Nacional de Catalunya|fèsta nacionala]]: * Lo drapèu, apelat ''Senyera'', a son origina dins l'escut dels [[comte de Barcelona|comtes de Barcelona]]. E mai que i aja pas cap de referéncia documentària abans lo {{Sègle XIII}}, es un dels drapèus pus ancians d'Euròpa. Se compausa de cinc faissas jaunas e quatre de rojas, totas de la meteissa largor. * L'imne nacional de Catalonha es ''[[Els Segadors]]'' (en occitan: ''Los Segaires''), escrich en sa fòrma actuala per [[Emili Guanyavents]] en [[1899]]. La version musicala es de [[Francesc Alió]], de l'an [[1892]]. Las originas de l'imne remontan a un cant nascut en [[1640]] pendent la guèrra contra lo rei [[Felip IV de Castelha]], que los païsans i participèron en d'episòdis importants. Es oficial dempuèi la lei del Parlament del [[25 de febrièr]] de [[1993]]. * La fèsta nacionala de Catalonha foguèt la primièra lei aprovada pel Parlament de Catalonha en [[1980]]. La Jornada Nacionala (en catalan: ''[[Diada]] Nacional'') o fèsta de Catalonha se celèbra l'[[11 de setembre]] e commemòra l'actitud de resisténcia activa contra l'opression e l'espèr d'una totala recuperacion nacionala pendent la Guèrra de Succession Espanhòla, que comportèt la pèrda de las libertats de Catalonha lo meteis jorn de [[1714]], après lo [[Sètge de Barcelona]]. == Division territoriala e administrativa == {{Article detalhat|Division territoriala de Catalonha.}}[[Fichièr:Catalunya+Prov+Català.jpg|thumb|Províncias de Catalonha]] [[Fichièr:Catalunya+Comarques+Català.jpg|thumb|Comarcas de Catalunya]] Catalunya s'organiza territorialament en províncias. L'Estatut d'Autonomia de 2006 establís l'organizacion administrativa de Catalonha en tres entitats localas: los municipis, las comarcas e las vigariás. Pasmens l'estat central espanhòl organiza tanben territorialament Catalonha en províncias. === Províncias === Catalonha se dividís administrativament en quatre [[províncias espanhòlas|províncias]], que lor organisme de govèrn es la [[deputacions espanhòlas|deputacion]] * [[Província de Barcelona]] * [[Província de Girona]] * [[Província de Lhèida]] * [[Província de Tarragona]] Las capitalas de las províncias son las vilas del meteis nom: [[Barcelona]], [[Girona]], [[Lhèida]] e [[Tarragona]]. === D'autres entitats localas === ==== Las comunas o municipis ==== L'Estatut definís lo municipi coma l'organisme de basa e lo mejan essencial de participacion de la comunautat locala dins los afars publics. De mai, l'Estatut garantís als municipis d'autonomia per l'exercici de lors competéncias e per l'administracion de lors interèsses. En Catalonha existisson a l'ora d'ara [[lista dels municipis de Catalonha|947 comunas]] (''municipis''). Jos aqueles organismes i a las ''entitats municipalas descentralizadas'', que gausisson tanben d'una cèrta autonomia, malgrat que dependan de lors municipis respectius. Actualament en Catalonha i a 58 [[Entitat municipala descentralizada (Catalonha)|entitats municipalas descentralizadas]]. ==== Las comarcas ==== Las [[comarcas de Catalonha|comarcas]] son d'entitats compausadas per de municipis e administran los servicis locals dins sas competéncias. La division comarcala actuala a son origina dins un decret de la Generalitat de Catalonha de [[1936]], que foguèt suprimit en [[1939]] pel [[franquisme]]. En [[1987]] la Generalitat tornèt aplicar aquela division territoriala e en [[1988]] s'i ajustèron tres comarcas nòvas. A l'ora d'ara n'i a 41. ==== Las vigariás ==== La [[vigariá]] (en catalan: ''vegueria'') se definís coma un encastre territorial especific per l'exercici del govèrn intercomunal e de cooperacion locala amb una personalitat juridica pròpria. Es la division territoriala utilizada per la Generalitat, dempuèi l'Estatut de 2006, per l'organizacion territoriala de sos servicis. Gausís tanben d'autonomia per la gestion de sos interèsses. L'administracion de las vigariás correspond al Conselh de Vigariá, que remplaçarà las Deputacions. == Economia == {{Article detalhat|Economia de Catalonha}} [[Fichièr:Aerial view of La Sagrada Familia, Barcelona, Spain (51227006134).jpg|vinheta|Barcelona.]] Catalonha es un país de tradicion industriala dempuèi lo {{Sègle XIX}}. A l'ora d'ara, l'[[industria]], lo [[torisme]] e los servicis son los sectors economics principals de Catalonha. La creissença economica mejana annadièra del periòde [[1995]]-[[2004]] foguèt inferiora a la mejana espanhòla. Pasmens, en [[2005]] cresquèt de 3,3%, lo meteis percentage que la mejana espanhòla e per dessús de la mejana europèa. Catalonha se tròba en quatrena posicion de la classificacion de comunautats segon lor [[Produch Interior Brut]] ''per capita'' e pòrta 18,8% del PIB total d'[[Espanha]], 25,5% del sector industrial del PIB e 17,5% del sector dels servicis. Lo caumatge, en [[2005]] èra de 6,6%. En [[2005]], lo percentatge d'exportacions de nauta tecnologia foguèt 34,6% del total espanhòl. En lo meteis an las importacions de la Catalonha foguèron 29% del total espanhòl e las exportacions 26,8%. De las despensas per la recèrca e lo desvolopament, 22,8% se realizèron en Catalonha. Catalonha es la primièra destinacion toristica d'Espanha. En [[2005]] recebèt 13,2 milions de toristas tre genièr e novembre, es a dire 25,3% de totes los toristas que arribèron en Espanha. Las destinacions toristicas pus importantas de Catalonha son la vila de [[Barcelona]] e las plajas de la Còsta Brava e de la Còsta Daurada, e mai los Pirenèus amb 10 estacions d'esquí : Baqueria Beret, La Molina, Espot Esquí, La Masella, Pòrt Ainé, Val de Núria, Boí Taüll, Pòrt del Comte, Rasos de Peguera, Tavascan e Vallter 2000. Lo prètz del lòtjament en Catalonha es lo pus naut d'Espanha, après [[Madrid]]. En [[2005]] se pagava 3397 [[èuro]]s per [[mètre carrat]]. Pasmens, Barcelona èra la vila pus cara d'Espanha, amb un prètz mejan de 3700 èuros per mètre carrat. Respècte al malhum financièr, cal metre en relèu la tradicion e la capitada de las caissas d'estalvi de Catalonha, pus importantas que las bancas privadas. De las 46 caissas d'estalvi espanhòlas, 10 son catalanas. Se remarcan, sobretot, [[La Caixa]], la primièra caissa d'estalvi d'Euròpa e la [[Caixa Catalunya]]. Demest las bancas, la pus importanta es la Banca de Sabadell, lo quatren grop bancari de l'Estat per òrdre d'importància. == Demografia == {{Article detalhat|Demografia de Catalonha}} === Indicadors demografics === La populacion actuala de Catalonha es superiora a 7 milions d'abitants.<ref>{{Ref-web|url=https://www.idescat.cat/indicadors/?id=basics|títol=Indicadors bàsics de Catalunya|site=www.idescat.cat|autor=[[Idescat]]}}</ref> Segon l'Institut d'Estadistica de Catalonha, la populacion de Catalonha en [[2005]] èra de {{formatnum:6995206}} abitants, siá 15,9% del total de la populacion espanhòla. D'aqueles, {{formatnum:603636}}, es a dire 8,9%, èran estrangièrs, (22,3% del total d'estrangièrs que demòran en Espanha). Aproximativament, 1,5 milions demòran dins la capitala, la vila de [[Barcelona]] (22,8% de la populacion de Catalonha); e 5 milions demòran dins l'[[airal metropolitan de Barcelona]], (72,7% de la populacion totala de Catalonha). Pr'aquò es un dels [[airal metropolitan|airals metropolitans]] pus grands d'Euròpa. Per contra, las zònas mens pobladas son las comarcas pirenencas. Prèp de 2,5 milions de personas demòran dins un [[rai]] de 25&nbsp;km a l'entorn de la capitala. Dins la primièra cinta metropolitana se tròban de vilas coma l'[[Hospitalet de Llobregat]], [[Badalona]], [[Santa Coloma de Gramenet]] e [[Cornellà]]. Las populacion principalas de la segonda cinta metropolitana son [[Terrassa]], [[Sabadell]], [[Montcada i Reixac]], [[Granollers]], [[Martorell]], [[Molins de Rei]], [[Sant Feliu de Llobregat]], [[Gavà]] e [[Castelldefels]]. Catalonha a recebut mantuna ondada d'immigrants pendent lo {{Sègle XX}}. En [[1900]] la populacion de Catalonha èra de dos milions d'abitants. Pendent lo decenni de [[1960]] i aviá ja 5 milions d'abitants. Aquela creissença foguèt deguda pas sonque a l'explosion demografica naturala mas tanben a l'arribada d'immigrants de mantuna region d'Espanha, sustot d'[[Andalosia]], [[Múrcia]] e [[Extremadura]]. Una segonda ondada arribèt dempuèi lo [[ans 1990|decenni de 1990]], çaquelà aqueste còp pas d'autras regions mas de païses estrangièrs. == Vejatz tanben == * Lista dels [[presidents de la Generalitat de Catalonha]] == Ligams == * [https://web.archive.org/web/20200602081229/https://web.gencat.cat/oc/generalitat/estatut/estatut2006/index.html Tèxte de l'Estatut d'autonomia, en aranés] * [https://web.archive.org/web/20200723131852/http://web.gencat.cat/oc/inici/index.html Pagina de la Generalitat de Catalonha] * [https://www.idescat.cat/ Institut d'Estadística de Catalunya] Informacions estadisticas detalhadas de Catalonha == Nòtas e referéncias == {{Referéncias|colomnas=2}} {{Comunautats autonòmas d'Espanha}} {{OcDivReg}} [[Categoria:Region autonòma d'Espanha]] [[Categoria:Païses Catalans]] [[Categoria:Catalonha]] hsmqp50q5umj3h3faw3rfck1v871262 2511275 2511274 2026-10-22T22:50:02Z Joaquim Link 17065 2511275 wikitext text/x-wiki {{Comentaris|la [[comunautat autonòma]] de Catalonha|Pel govèrn autonomic|Generalitat de Catalonha|d'autras significacions|Catalonha (omonimia)}} {{Infobox Comunautat Autonòma Espanha | nom = Catalonha | gentilica = Catalan, Catalana }} '''Catalonha''' ({{AFI-oc|kataˈluɲɑ, -ɲa}};<ref>{{Ref-web|autor=[[Congrès permanent de la lenga occitana]]|títol=Fonetizaire del Congrès|url=https://fonetizaire.locongres.com/index.php#resulttranscr}}</ref><ref>{{Ref-publicacion|isbn=978-84-09-06340-6|editor=[[Institut d'Estudis Aranesi-Acadèmia Aranesa dera Lengua Occitana]]|url=http://www.institutestudisaranesi.cat/wp-content/uploads/2019/11/33519-vocabulari-fonetic.pdf|títol=Vocabulari fonetic basic der aranés|an=2018|pagina=8|url_accès=pdf}}</ref> en [[catalan]]: ''Catalunya'' {{AFI|[kətəˈɫuɲə]|LL-Q7026 (cat)-Unjoanqualsevol-Catalunya.wav}} o {{AFI|[kataˈɫuɲa]}};<ref>{{Ref-libre|capítol=Entrada del lèma «Catalunya»|títol=Diccionari català-valencià-balear|url=https://bdlex.iec.cat/scripts/Qorth2av.asp|cognòm=de Borja Moll i Casanovas|nom=Francesc|isbn=8427300255|data=1993}}</ref> en [[Espanhòu|espanhòl]]: ''Cataluña'' {{API|[kataˈluɲa]|Pronunciation_of_Catalonia_in_Spanish.ogg}}) es una [[Comunautats autonòmas d'Espanha|comunautat autonòma]] d'[[Espanha]] situada dins l'extremitat nòrd-èst de la [[peninsula Iberica]]. Catalonha es dividida en quatre [[Província d'Espanha|províncias]], alternativament en uèit [[Vigariá|vigariás]] (''vegueries''), elas-meteissas divididas en quaranta doas [[comarcas]] (''comarques''). La capitala n'es la metropòla de [[Barcelona]]. Las lengas oficialas son lo [[catalan]], l'[[occitan]] e l'[[Espanhòu|espanhòl]].<ref>{{Ref-publicacion|url=https://web.archive.org/web/20130826045656/http://www.parlament-cat.net/porteso/estatut/estatut_angles_100506.pdf|títol=Estatut d'Autonòmia de Catalonha (2006), Articles 6, 50 – BOPC 22|autor=Parlament de Catalonha|format=PDF|url-archiu=https://web.archive.org/web/20130826045656/http://www.parlament-cat.net/porteso/estatut/estatut_angles_100506.pdf|data-archiu=26 d'agost de 2013}}</ref> Lo territòri modèrne del país correspond a la partida meridionala del [[Principat de Catalonha]]. Aquel estat emergiguèt de la reünion dels comtats de l'anciana [[Marcha d'Espanha]] carolingiana sota l'autoritat de l'[[Ostal de Barcelona]].<ref>{{Ref-libre|nom=Ramon|cognòm=d'Abal i de Vinyals|títol=Catalunya carolíngia|editor=Institut d'Estudis Catalans|data=1926-1955}}</ref><ref>{{Ref-libre|títol=Jaume I: Commemoració del VIII centenari del naixement de Jaume I|nom=Maria Teresa|cognòm=Ferrer i Mallol|editor=Institut d'Estudis Catalans|isbn=9788499651583|pagina=838}}</ref> Confronta al nòrd [[Andòrra]] [[Occitània (region administrativa)|Occitània]], a l'oèst [[Aragon]], al sud lo [[País Valencian]] e a l'èst la [[mar Mediterranèa]].<ref>{{Ref-libre|títol=Geografia de Catalunya|cognòm=Sacasas i Lluís|nom=Jordi|pagina=19|isbn=9788484159155|editor=Publicacions de l'Abadia de Montserrat|data=2007}}</ref> Catalonha es considerada coma una nacionalitat istorica confòrmament a la nòva version de l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 2006|Estatut d'Autonomia de 2006]],<ref name=":1">{{Ref-publicacion|url=https://portaljuridic.gencat.cat/web/.content/03_-_dret_de_catalunya/documents/arxius/estatut_aranes.pdf|títol=Lei Organica 6/2006, del 19 de julhèt, de la reforma de l'Estatut d'Autonòmia de Catalonha|òbra=[[Bulletin Oficial de Catalonha]]|autor=Govèrn de Catalonha|data=2 de julhet de 2006|lenga=occitan aranés|volum=num. 4680}}</ref> e possedís una identitat representada per son govèrn, la [[Generalitat de Catalonha]] —qu'englòba lo [[Govèrn de Catalonha|Govèrn]], lo [[Parlament de Catalonha|Parlament]] e la rèsta de las institucions pròprias—, la bandièra (la [[Bandièra de Catalonha|''senyera'']]), e sa lenga (lo [[catalan]]). == Toponimia == Lo nom de Catalonha comencèt d'èstre emplegat cap al mièg del {{Sègle XII}} per designar l'ensems dels comtats que fasián partida de la [[Marca Ispanica]] e que se desliguèron gradualament del tutoratge franc fins que venguèsson sobeirans. L'origina del mot ''Catalunya'' es encara incèrta e dobèrta a d'interpretacions. La teoria mai acceptada ditz que deriva de «tèrra de castèls»,<ref>{{Ref-web|url=https://cienciessocialsenxarxa.sapiens.cat/2012/03/26/etimologia-de-catalunya/|títol=Etimologia de Catalunya|nom=Vicente|cognòm=Moreno Cullell|òbra=Sàpiens Ciències Socials en Xarxa|an=2012}}</ref> e qu'aja evoluat del tèrme ''castlà'', lo governador d'un castèl. Segon aquela teoria, lo tèrme ''castellà'' ne seriá omològ. Una autra teoria suggerís que ''Catalunya'' proven de ''Gotholandia'' es a dire «la tèrra dels [[gòts]]»; los francs sovent nomenavan [[Gòtia]] lo territòri catalan (o quitament, la [[Peninsula Iberica]]). D'autras teorias suggerisson que proven d'un prince alemand legendari, [[Otger Cataló]], o del mot ''[[lacetans|laketani]]'', tribú que demorava dins las tèrras qu'a l'ora d'ara compausan las comarcas de [[Valés]] e [[Barcelonés]], e que per influéncia [[italian]]a lo mot devenguèt ''katelans'' e après ''catalans''.<ref>{{Ref-web |url=https://web.archive.org/web/20140904181645/http://www.padi.cat:8080/wayback/20080508080410/www.histocat.cat/pdf/talaiotic_1.pdf |url-archiu=https://web.archive.org/web/20140904181645/http://www.padi.cat:8080/wayback/20080508080410/www.histocat.cat/pdf/talaiotic_1.pdf |data-archiu=4 de setembre de 2014 |títol=El misteri de la paraula Cathalunya |format=PDF}}</ref> == Geografia e clima == [[Fichièr:NASA Satellite Catalonia.jpg|thumb|Imatge de satellit de Catalonha]] Catalonha a una [[Aira|superfícia]] aproximativa de {{unitat|32000|km|2}}. Limita al nòrd amb [[Andòrra]] (65,3&nbsp;km) e [[Occitània]] (315&nbsp;km), a l'oèst amb [[Aragon]] (359,9&nbsp;km), al sud amb lo [[País Valencian]] (52,9&nbsp;km) e a l'èst amb la [[Mar Mediterranèa]]. Sa situacion geografica a favorizat, dempuèi l'[[Edat Mejana]], una relacion pròcha e intensa amb los autres païses mediterranèus e a l'encòp amb l'Euròpa continentala. La geografia de Catalonha es plan divèrsa se prenèm en compte la superfícia relativament pichona de son territòri. Sa [[geografia]] es condicionada pel litoral mediterranèu a l'èst, amb 580&nbsp;km de còsta, e per las montanhas dels Pirenèus al nòrd. Dedins, vèrs l'airal de [[Lhèida]], i a una granda depression centrala. La sèrra prelitorala separa de l'interior los airals costièrs, encara qu'aqueles, vèrs la [[província de Girona]], son dominats per una sèrra litorala. En 2005, aproximativament 28,7% del sòl de Catalonha es dedicat a la [[agricultura]], 15,7% a [[prat]]s e pastencs, 1% correspond a [[riu]]s, 43,4% a [[bòsc|bòsques]], 6,7% a d'airals urbans o urbanizables e 4,6% a d'autras activitats pas especificadas.<ref>{{Ca}} [https://web.archive.org/web/20090113202534/http://www15.gencat.net/pres_catalunya_dades/AppPHP/cat/territori.htm#territori Quin tipus de territori tenim?], ''www15.gencat.net.''</ref> Catalonha a un [[clima]] mediterranèu, mas amb de grandas variacions de temperatura entre lo litoral costièr, amb clima doç, temperat en [[ivèrn]] e plan caud en [[estiu]]; l'interior, que a un clima continental mediterranèu, amb d'ivèrns freges e d'estius plan cauds; e las regions de montanha pròchas dels Pirinèus, amb clima de montanha, temperaturas minimas jos zèro e fòrça nèu en ivèrn, pluèja annadièra superiora a 1000&nbsp;mm e d'estius mens cauds. En [[1990]] lo govèrn catalan creèt lo Conselh de Proteccion de la Natura, un organisme consultatiu per la proteccion de la natura e lo païsatge, amb la finalitat de conéisser, estudiar, protegir e administrar lo mitan natural catalan. Existisson en Catalonha onze pargues naturals: lo [[Pargue Natural de l'Alt Pirineu]], [[Aigasmòrtas de l'Empordan]], lo [[Pargue Natural del Cadí-Moixeró]], lo [[Cap de Creus]], [[Els Ports]], [[Montseny]], [[Montserrat]], [[Sant Llorenç del Munt]], la [[Serra de Montsant]] e la [[Zona volcanica de la Garrotxa]]; un pargue nacional, [[Pargue Nacional d'Aigüestòrtes e Estanh de Sant Maurici]]; una resèrva naturala, lo [[Dèlta de Llobregat]]; e una resèrva marina, las [[Illas Medes]]. == Istòria == [[Fichièr:Cort general del Principat de Catalunya.jpg|thumb|[[Cort General de Catalonha]] segon una miniatura d'un incunable del {{Sègle XV}}.]]{{Article detalhat|Istòria de Catalonha}} L'istòria de Catalonha, tant al nòrd com al sud dels [[Pirinèus]] se pòt devesir en las epòcas seguentas: * [[Originas de Catalonha]] * [[Edat Mejana de Catalonha]] * [[Edat Modèrna de Catalonha]] A partir de [[1659]], se separan los comtats de [[Rosselhon]] e la partida septentrionala de [[Cerdanha]]<ref>Aquel territòri correspond als comtats de Rosselhon e Cerdanha que foguèron cedits al [[Reialme de França]] aprèp lo [[Tractat dels Pirenèus]] (1659). Dins los [[Païses Catalans]], es actualament nomenat [[Catalonha Nòrd]].</ref> annexats al [[Reiaume de França|reialme de França]], en vertut del [[Tractat dels Pirinèus]]. Dempuèi alara, se destria los periòdes seguents de l'istòria de la Catalonha Sud, la comunitat autonòma actuala: * [[Istòria contemporanèa de Catalonha]], que comença amb la pèrda dels fòrs catalans après los [[Decrets de Nòva Planta]] en [[1716]]. * [[Sègle XX en Catalonha]], qu'inclutz la recuperacion de l'autonomia pendent la [[Segonda Republica Espanhòla]], abolida per lo regim [[franquisme|franquista]]. Après la [[Transicion espanhola|transicion democratica espanhòla]], e l'aprovacion de l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 1979|Estatut de 1979]], Catalonha tornèt gausir d'una autonomia en Espanha. En [[2006]] s'aprovèt en referendum un nòu [[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 2006|Estatut d'Autonomia]] que regís l'organizacion politica e autonomica de la Catalonha actuala. == Politica e govèrn == [[Fichièr:Parlament de Catalunya.JPG|thumb|Façada del sèti del Parlament de Catalonha]] [[Fichièr:Casa_generalitat_web.jpg|thumb|Palais de la Generalitat, a Barcelona]]{{Article principal|Politica e govèrn de Catalonha}} === La Generalitat de Catalonha === La nòrma institucionala basica de Catalonha es l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 2006|Estatut d'Autonomia]]. D'acòrd amb aquel, l'[[autogovèrn]] de Catalonha s'organiza politicament coma [[Generalitat de Catalonha]]. La Generalitat de Catalonha se compausa de divèrsas institucions de govèrn, demest elas:<ref name=":1" /> * lo [[Parlament de Catalonha]]: [[poder legislatiu]] del govèrn catalan; dins lo Parlament se fa la discussion politica e se contraròtla e impulsa l'accion politica e de govèrn. Lo Parlament apròva lo budgèt de la Generalitat. Es compausat per un minimum de 100 deputats e un maximum de 150, elegits per [[representacion proporcionala]] amb tièras de partits pas modificablas, per un periòde de quatre ans; * la [[Presidéncia de la Generalitat de Catalonha|Presidéncia de la Generalitat]], dirigida pel [[President de la Generalitat de Catalonha|president]]. Lo president es la representacion pus nauta de la Generalitat e a l'encòp de l'Estat en Catalonha. Dirigís las accions del Govèrn e pr'aquò es lo representant del [[poder executiu]] de Catalonha; e * lo Govèrn o [[Conselh Executiu de Catalonha|Conselh Executiu]] es l'organisme superior collegial que dirigís l'accion politica e l'administracion de la Generalitat. Lo Govèrn es presidit pel president de la Generalitat, lo Conselhièr Primièr e los autres conselhièrs. Las competéncias principalas del Govèrn comprenon l'educacion, la santat e la cultura. Lo finançament de la Generalitat es regulat per la Lei Organica de Finançament de las Comunitats Autonòmas e per l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha]]. En mai d'aquestas institucions, las autras institucions de la Generalitat son totas aquelas que seràn creadas per lo meteis Parlament. Com a organismes de garantida e contraròtle, a l'ora d'ara fan partida de la Generalitat, lo [[Sindic de Grèuges]], que garantís los dreches e las libertats dels ciutadans, la [[Sindicatura de Comptes]] que contraròtla los comptes economics de las institucions publicas de Catalonha, e lo [[Conselh de Garantidas Estatutàrias]], que velha per l'adeqüacion a l'Estatut i a la Constitucion de l'Estat espanhòl de las disposicions de la Generalitat. Lo [[poder judiciari]] de Catalonha correspond al [[Tribunal Superior de Justícia de Catalonha|Tribunal Superior de Justícia]], l'organisme juridiccional suprèm de Catalonha, segon l'Estatut de 2006. Las competéncias del Tribunal Superior de Justícia incluson los recorses e proceduras dins los divèrses òrdres institucionals e lo tutoratge dels dreches reconeguts per l'Estatut. En tot cas, es competent dins los òrdres juridiccionals civil, contenciós, administratiu e social, e en d'autres que se poiràn crear dins l'avenidor. Lo Govèrn fa partida de la [[Generalitat de Catalonha]]. La capitala e lo sèti del Govèrn es la vila de [[Barcelona]]. Lo [[president de la Generalitat de Catalonha|President de la Generalitat]] tre [[1980]] e [[2003]] foguèt [[Jordi Pujol i Soley]], de la coalicion [[Convergència i Unió]], que foguèt succedit per [[Pasqual Maragall i Mira]] tre [[2003]] e [[2006]]. En [[novembre]] de [[2006]], foguèt elegit nòu president [[José Montilla Aguilera]]. Catalonha dispausa tanben d'una polícia, los ''[[Mossos d'Esquadra]]'' (en occitan:. ''vailets d'escadra''). Las originas d'aquela fòrça de polícia remontan al {{Sègle XVIII}}. Dempuèi [[1994]] se tròba dins un procès de desplegament, que s'acabarà en 2008, per remplaçar las fòrças estatalas de la ''Guardia Civil'' e la Polícia Nacionala, que dependon dirèctament del Ministèri de l'Interior d'Espanha. Pasmens, l'Estat i servarà un nombre limitat d'agents en Catalonha per exercir d'autras foncions especificas coma la susvelhança dels pòrts, aeropòrts, còstas, frontièras, doanas, administracion d'estrangièrs, cartas d'identitat, trafec d'armas e explosius, proteccion fiscala de l'Estat e d'autras foncions qu'establís la [[Constitucion espanhòla de 1978|Constitucion Espanhòla]]. === La Val d'Aran === La [[Val d'Aran]] gausís d'un regim especial en Catalonha. L'Estatut d'Autonomia reconeis aquela entitat territoriala amb personalitat juridica pròpria e plena d'autonomia amb organizacion institucionala e administrativa especifica. L'institucion de govèrn de la Val d'Aran es lo [[Conselh Generau]], format pel sindic, lo Plen de Conselhèrs Generaus e la comission d'Auditors de Compdes. Lo Sindic es la representacion pus nauta de la Generalitat en Aran. La lenga pròpria e oficiala d'Aran es l'occitan, qu'en Aran s'apèla [[aranés]], e qu'es tanben oficiala dins tot lo territòri de la Comunautat Autonoma de Catalonha. === Los simbòls nacionals === Catalonha a tres simbols representatius pròpris, apelats simbòls nacionals per l'Estatut: lo [[drapèu de Catalonha|drapèu]], l'[[Els Segadors|imne]] e la [[Jornada Nacional de Catalunya|fèsta nacionala]]: * Lo drapèu, apelat ''Senyera'', a son origina dins l'escut dels [[comte de Barcelona|comtes de Barcelona]]. E mai que i aja pas cap de referéncia documentària abans lo {{Sègle XIII}}, es un dels drapèus pus ancians d'Euròpa. Se compausa de cinc faissas jaunas e quatre de rojas, totas de la meteissa largor. * L'imne nacional de Catalonha es ''[[Els Segadors]]'' (en occitan: ''Los Segaires''), escrich en sa fòrma actuala per [[Emili Guanyavents]] en [[1899]]. La version musicala es de [[Francesc Alió]], de l'an [[1892]]. Las originas de l'imne remontan a un cant nascut en [[1640]] pendent la guèrra contra lo rei [[Felip IV de Castelha]], que los païsans i participèron en d'episòdis importants. Es oficial dempuèi la lei del Parlament del [[25 de febrièr]] de [[1993]]. * La fèsta nacionala de Catalonha foguèt la primièra lei aprovada pel Parlament de Catalonha en [[1980]]. La Jornada Nacionala (en catalan: ''[[Diada]] Nacional'') o fèsta de Catalonha se celèbra l'[[11 de setembre]] e commemòra l'actitud de resisténcia activa contra l'opression e l'espèr d'una totala recuperacion nacionala pendent la Guèrra de Succession Espanhòla, que comportèt la pèrda de las libertats de Catalonha lo meteis jorn de [[1714]], après lo [[Sètge de Barcelona]]. == Division territoriala e administrativa == {{Article detalhat|Division territoriala de Catalonha.}}[[Fichièr:Catalunya+Prov+Català.jpg|thumb|Províncias de Catalonha]] [[Fichièr:Catalunya+Comarques+Català.jpg|thumb|Comarcas de Catalunya]] Catalunya s'organiza territorialament en províncias. L'Estatut d'Autonomia de 2006 establís l'organizacion administrativa de Catalonha en tres entitats localas: los municipis, las comarcas e las vigariás. Pasmens l'estat central espanhòl organiza tanben territorialament Catalonha en províncias. === Províncias === Catalonha se dividís administrativament en quatre [[províncias espanhòlas|províncias]], que lor organisme de govèrn es la [[deputacions espanhòlas|deputacion]] * [[Província de Barcelona]] * [[Província de Girona]] * [[Província de Lhèida]] * [[Província de Tarragona]] Las capitalas de las províncias son las vilas del meteis nom: [[Barcelona]], [[Girona]], [[Lhèida]] e [[Tarragona]]. === D'autres entitats localas === ==== Las comunas o municipis ==== L'Estatut definís lo municipi coma l'organisme de basa e lo mejan essencial de participacion de la comunautat locala dins los afars publics. De mai, l'Estatut garantís als municipis d'autonomia per l'exercici de lors competéncias e per l'administracion de lors interèsses. En Catalonha existisson a l'ora d'ara [[lista dels municipis de Catalonha|947 comunas]] (''municipis''). Jos aqueles organismes i a las ''entitats municipalas descentralizadas'', que gausisson tanben d'una cèrta autonomia, malgrat que dependan de lors municipis respectius. Actualament en Catalonha i a 58 [[Entitat municipala descentralizada (Catalonha)|entitats municipalas descentralizadas]]. ==== Las comarcas ==== Las [[comarcas de Catalonha|comarcas]] son d'entitats compausadas per de municipis e administran los servicis locals dins sas competéncias. La division comarcala actuala a son origina dins un decret de la Generalitat de Catalonha de [[1936]], que foguèt suprimit en [[1939]] pel [[franquisme]]. En [[1987]] la Generalitat tornèt aplicar aquela division territoriala e en [[1988]] s'i ajustèron tres comarcas nòvas. A l'ora d'ara n'i a 41. ==== Las vigariás ==== La [[vigariá]] (en catalan: ''vegueria'') se definís coma un encastre territorial especific per l'exercici del govèrn intercomunal e de cooperacion locala amb una personalitat juridica pròpria. Es la division territoriala utilizada per la Generalitat, dempuèi l'Estatut de 2006, per l'organizacion territoriala de sos servicis. Gausís tanben d'autonomia per la gestion de sos interèsses. L'administracion de las vigariás correspond al Conselh de Vigariá, que remplaçarà las Deputacions. == Economia == {{Article detalhat|Economia de Catalonha}} [[Fichièr:Aerial view of La Sagrada Familia, Barcelona, Spain (51227006134).jpg|vinheta|Barcelona.]] Catalonha es un país de tradicion industriala dempuèi lo {{Sègle XIX}}. A l'ora d'ara, l'[[industria]], lo [[torisme]] e los servicis son los sectors economics principals de Catalonha. La creissença economica mejana annadièra del periòde [[1995]]-[[2004]] foguèt inferiora a la mejana espanhòla. Pasmens, en [[2005]] cresquèt de 3,3%, lo meteis percentage que la mejana espanhòla e per dessús de la mejana europèa. Catalonha se tròba en quatrena posicion de la classificacion de comunautats segon lor [[Produch Interior Brut]] ''per capita'' e pòrta 18,8% del PIB total d'[[Espanha]], 25,5% del sector industrial del PIB e 17,5% del sector dels servicis. Lo caumatge, en [[2005]] èra de 6,6%. En [[2005]], lo percentatge d'exportacions de nauta tecnologia foguèt 34,6% del total espanhòl. En lo meteis an las importacions de la Catalonha foguèron 29% del total espanhòl e las exportacions 26,8%. De las despensas per la recèrca e lo desvolopament, 22,8% se realizèron en Catalonha. Catalonha es la primièra destinacion toristica d'Espanha. En [[2005]] recebèt 13,2 milions de toristas tre genièr e novembre, es a dire 25,3% de totes los toristas que arribèron en Espanha. Las destinacions toristicas pus importantas de Catalonha son la vila de [[Barcelona]] e las plajas de la Còsta Brava e de la Còsta Daurada, e mai los Pirenèus amb 10 estacions d'esquí : Baqueria Beret, La Molina, Espot Esquí, La Masella, Pòrt Ainé, Val de Núria, Boí Taüll, Pòrt del Comte, Rasos de Peguera, Tavascan e Vallter 2000. Lo prètz del lòtjament en Catalonha es lo pus naut d'Espanha, après [[Madrid]]. En [[2005]] se pagava 3397 [[èuro]]s per [[mètre carrat]]. Pasmens, Barcelona èra la vila pus cara d'Espanha, amb un prètz mejan de 3700 èuros per mètre carrat. Respècte al malhum financièr, cal metre en relèu la tradicion e la capitada de las caissas d'estalvi de Catalonha, pus importantas que las bancas privadas. De las 46 caissas d'estalvi espanhòlas, 10 son catalanas. Se remarcan, sobretot, [[La Caixa]], la primièra caissa d'estalvi d'Euròpa e la [[Caixa Catalunya]]. Demest las bancas, la pus importanta es la Banca de Sabadell, lo quatren grop bancari de l'Estat per òrdre d'importància. == Demografia == {{Article detalhat|Demografia de Catalonha}} === Indicadors demografics === La populacion actuala de Catalonha es superiora a 7 milions d'abitants.<ref>{{Ref-web|url=https://www.idescat.cat/indicadors/?id=basics|títol=Indicadors bàsics de Catalunya|site=www.idescat.cat|autor=[[Idescat]]}}</ref> Segon l'Institut d'Estadistica de Catalonha, la populacion de Catalonha en [[2005]] èra de {{formatnum:6995206}} abitants, siá 15,9% del total de la populacion espanhòla. D'aqueles, {{formatnum:603636}}, es a dire 8,9%, èran estrangièrs, (22,3% del total d'estrangièrs que demòran en Espanha). Aproximativament, 1,5 milions demòran dins la capitala, la vila de [[Barcelona]] (22,8% de la populacion de Catalonha); e 5 milions demòran dins l'[[airal metropolitan de Barcelona]], (72,7% de la populacion totala de Catalonha). Pr'aquò es un dels [[airal metropolitan|airals metropolitans]] pus grands d'Euròpa. Per contra, las zònas mens pobladas son las comarcas pirenencas. Prèp de 2,5 milions de personas demòran dins un [[rai]] de 25&nbsp;km a l'entorn de la capitala. Dins la primièra cinta metropolitana se tròban de vilas coma l'[[Hospitalet de Llobregat]], [[Badalona]], [[Santa Coloma de Gramenet]] e [[Cornellà]]. Las populacion principalas de la segonda cinta metropolitana son [[Terrassa]], [[Sabadell]], [[Montcada i Reixac]], [[Granollers]], [[Martorell]], [[Molins de Rei]], [[Sant Feliu de Llobregat]], [[Gavà]] e [[Castelldefels]]. Catalonha a recebut mantuna ondada d'immigrants pendent lo {{Sègle XX}}. En [[1900]] la populacion de Catalonha èra de dos milions d'abitants. Pendent lo decenni de [[1960]] i aviá ja 5 milions d'abitants. Aquela creissença foguèt deguda pas sonque a l'explosion demografica naturala mas tanben a l'arribada d'immigrants de mantuna region d'Espanha, sustot d'[[Andalosia]], [[Múrcia]] e [[Extremadura]]. Una segonda ondada arribèt dempuèi lo [[ans 1990|decenni de 1990]], çaquelà aqueste còp pas d'autras regions mas de païses estrangièrs. == Vejatz tanben == * Lista dels [[presidents de la Generalitat de Catalonha]] == Ligams == * [https://web.archive.org/web/20200602081229/https://web.gencat.cat/oc/generalitat/estatut/estatut2006/index.html Tèxte de l'Estatut d'autonomia, en aranés] * [https://web.archive.org/web/20200723131852/http://web.gencat.cat/oc/inici/index.html Pagina de la Generalitat de Catalonha] * [https://www.idescat.cat/ Institut d'Estadística de Catalunya] Informacions estadisticas detalhadas de Catalonha == Nòtas e referéncias == {{Referéncias|colomnas=2}} {{Comunautats autonòmas d'Espanha}} {{OcDivReg}} [[Categoria:Region autonòma d'Espanha]] [[Categoria:Païses Catalans]] [[Categoria:Catalonha]] igta4vajcw72apoo16ktq89zh2hf523 0 23454 2511282 2511243 2026-10-23T04:47:13Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau teatre au cinèma */ 2511282 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]] '''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma. == Biografia == === Jovença e formacion === Sergei Eisenstein nasquèt lo 10 de genier de [[1888]]<ref>Lo 22 de genier de [[1888]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref> a [[Riga]] dins lo [[govèrn de Livònia]], una subdivision de l'[[Russia|Empèri Rus]]<ref>Au sen de l'Empèri, lei regions balticas tengudas per lei [[Suècia|Suedés]] avián conservat divèrsei privilègis, especialament dins lei domenis [[religions|religiós]] (proteccion dau [[protestantisme]]) e [[drech|juridics]] (mantenement d'un drech locau d'origina germanica).</ref>. Sa [[familha (parentèla)|familha]] fasiá partida de la [[classa sociala|classa mejana]]. Son paire, [[Mikhail Eisenstein]] ([[1867]]-[[1920]]), èra un [[arquitectura|arquitècte]] d'origina [[judaïsme|jusieva]] convertit au [[cristianisme]] [[ortodoxia|ortodòx]] avans son [[maridatge]] en [[1897]]<ref>'''[[rus|(ru)]]''' Роман Соколов e Анна Сухорукова « Новые данные о предках Сергея Михайловича Эйзенштейна », ''Киноведческие записки'', vol. 102-103, 2013, pp. 314—323.</ref>. Relativament famós, aguèt un ròtle important dins l'implantacion de l'estil [[Art Nouveau]] a [[Riga]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Janis Krastins, ''Jugendstilmetropole. Art Nouveau Metropolis. Jugendstila Metropole'', Riga, Baltika, 1996, p. 30.</ref>. Sa maire, Iuliia Konetzkaia ([[1875]]-[[1946]]) èra la filha d'una familha de marchands prospèrs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Bordwell, ''The Cinema of Eisenstein'', Cambridge, Harvard University Press, 1993, p. 1.</ref>. Durant la [[Revolucion Russa de 1905]], Sergei e sa maire desmainatjèron a [[Sant Petersborg]]. Son paire quitèt [[Riga]] en [[1910]] per lei rejónher, mai lo pareu [[divòrci|divorcièt]] rapidament après sa reünion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, pp. 20-22.</ref>. A [[Sant Petersborg]]<ref>De [[1914]] a [[1924]], la vila portèt lo nom de [[Petrograd]].</ref> Sergei Eisenstein estudièt l'[[arquitectura]] e l'[[engenhariá]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 28.</ref>. Pasmens, en [[1918]], decidèt d'abandonar l'escòla e de s'engatjar coma engenhaire dins l'[[Armada Roja]]. En revènge, son paire sostenguèt lei Blancs e deguèt s'exiliar a [[Berlin]] onte moriguèt en [[1920]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, pp. 34-35.</ref>. Durant la [[Guèrra Civila Russa|guèrra civila]], Sergei foguèt afectat a [[Petrograd]], [[Vologda]], [[Dvinsk]] e [[Minsk]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 35.</ref>. S'interessèt tanben au [[teatre]] ''[[kabuki]]'' e aprenguèt 300 [[kanji]]s, çò qu'aguèt una certana influéncia sus lo desvolopament de sei concepcions [[art|artisticas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 37.</ref>. === Carriera === ==== Dau teatre au cinèma ==== Après la guèrra civila, Eisenstein s'installèt a [[Moscòu]] en [[1920]] e comencèt una carriera de decoraire de [[teatre]] au sen dau ''Proletkult'', una organizacion artistica cercant de transformar lei formas [[art|artisticas]] per crear una [[estetica]] [[Proletariat|proletariana]] e [[comunisme|revolucionària]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', L'Âge d'homme, 1980, p. 12.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 41.</ref>. Pasmens, participèt rapidament a la mesa en scena de pèças e comencèt de publicar d'articles teorics dins de revistas especializadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ian Christie e Richard Taylor, ''The Film Factory: Russian and Soviet Cinema in Documents, 1896–1939'', Nòva York, Routledge, 1994, pp. 87-89.</ref>. Rescontrèt e trabalhèt tanben brèvament amb [[Vsevolod Meyerhold]] ([[1874]]-[[1940]]), director dau [[teatre de Moscòu]], que desvolopèt plusors tèsis precursoras dau « montatge intellectuau » imaginat per Eisenstein<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Irène Perelli-Contos, « Stanislavski et Meyerhold : pionniers de la pédagogie théâtrale », ''Études littéraires'', vol. 20, n° 3,‎ 1988, pp. 13–25.</ref>. Foguèt dins aqueu quadre qu'Eisenstein realizèt son premier film, ''[[Lo Jornau de Glumov]]'', un cort metratge borlesc destinat a introdurre la pèça ''Un Òme Savi'' d'[[Alexandre Ostrovskii]] ([[1823]]-[[1886]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', Urbana, University of Illinois Press, 1993, p. 32.</ref>. L'òbra èra en realitat un film de [[propaganda]] sus la situacion politica de l'[[URSS]]. D'efiech, d'aqueu temps, fòrça artistas sovieticas utilizavan la [[parodia]], lo [[borlesc]] ò la [[caricatura]] per promòure leis idèas revolucionàrias. En parallèle, Eisenstein contunièt sei reflexions sus la mesa en scena e lo montatge. Aquò interessèt [[Boris Mikhin]] ([[1881]]-[[1963]]), lo fondator deis estudiòs [[Mosfilm]]. Après divèrsei negociacions, obtenguèt lo drech d'engatjar Eisenstein sus un projècte de films comuns amb lo teatre dau ''Proletkult''<ref>'''[[rus|(ru)]]''' Rostislav Yurenev, ''Эйзенштейн в воспоминаниях современников'', Iskusstvo, 1974, p. 170.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jay Leyda e Zina Voynow, ''Eisenstein at Work'', Nòva York, Pantheon, p. 16.</ref>. Formèt una còla compausada d'Eisenstein, de [[Grigorii Aleksandrov]] ([[1903]]-[[1983]]) e d'[[Eduard Tisse]] ([[1897]]-[[1961]]). Aleksandrov èra una figura dau cinèma sovietic que trabalhèt coma scenarista e corealizator amb Eisenstein durant 10 ans e Tisse èra un realizator qu'ocupèt lei foncions de [[director de la fotografia]] sus la màger part dei projèctes d'Eisenstein. === Fin de vida e mòrt === == Òbra == === Contribucion a l'art cinematografica === ==== Lo montatge ==== La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte<ref name="Niney 2002 p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.</ref><ref>Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.</ref>. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref><ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs<ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus. Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra<ref name="Niney 2002 p. 44">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.</ref>. ==== La concepcion de l'espectator ==== La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu. ==== Lo trabalh teoric ==== Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.</ref>, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.</ref>. Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma. === Filmografia e films principaus === ==== Generalitats ==== En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein. D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau. i ==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ==== [[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]] {{veire|Cuirassat Potemkin}} Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion<ref>Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].</ref>. L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge. ==== ''Alexandr Nevskii'' ==== {{veire|Alexandr Nevskii (film)}} ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es un [[film]] istoric sortit en [[1938]]. Comandat per lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 307-308.</ref>, s'inspira de la [[batalha dau lac Peipus|victòria]] d'[[Alexandr Nevskii]] obtenguda en [[1242]] còntra una armada de [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] que menacava [[Republica de Novgorod|Novgorod]]. Dins lo film, lo prince Nevskii, èx-senhor de [[Novgorod]], accèpta de tornar venir prince de la vila per combatre una armada teutonica. Refusa lo pacte prepausat per lei captaus e lei marchands, pas necessiàrament ostils a l'arribada dei Teutonics, e pren lo comandament d'una armada populara formada d'un biais espontanèu per leis abitants. Puei, après una lònga batalha sus lo lac gelat, lei chivaliers teutonics son englotiats per la rompedura dau glaç. Nevskii libèra alora lei simples presoniers e exigís un recapte per la liberacion dei chivaliers capturats mentre que lei traites son executats per la fòga. Lo film èra un avertiment clar a [[Alemanha]] dins un contèxte de tensions extrèmas entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, p. 308.</ref>. Dispareguèt brèvament après la signatura dau [[Pacte Germanosovietic]] e foguèt tornarmai projectat dins lei cinemàs sovietics après lo començament de la [[Guèrra Germanosovietica]]. L'intriga, fòrça maniquèa, es ansin marcada per l'importància donada ai tèmas centraus de la [[propaganda]] [[Estalin|estaliniana]] (ròtle dau pòble, imatge dau cap, etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 308-309.</ref>). Au nivèu tecnic, ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' foguèt lo premier film parlant d'Eisenstein. L'[[estetica]] foguèt fòrça trabalhada, especialament aquela dei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]], e lo montatge integrèt una musica de [[Serguei Prokofiev|Prokofiev]]. La sincronizacion deis imatges e dau son foguèt un deis aspèctes marcants dau film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jay Leyda (trad. Claude-Henri Rochat), ''Kino : histoire du cinéma russe et soviétique'', Lausana, Éditions l'Age d'homme, 1980, p. 405.</ref>. Leis [[efiechs especiaus]] èran tanben impressionants per l'epòca (reconstitucion d'un lac gelat, scena finala de l'englotiment dei Teutonics, etc.). Enfin, la mesa en scena imaginada per Eisenstein per filmar la batalha finala es a l'origina dei representacions cinematograficas modèrnas de batalha<ref>Per exemple, inspirèt lei batalhas presentas dins lei films [[Enric V (film)|Enric V]] ([[1944]]), ''[[Espartac (film)|Espartac]]'' ([[1960]]) e [[L'Empèri còntra-ataca]]'' ([[1980]]).''</ref> ==== ''Ivan lo Terrible'' ==== {{veire|Ivan lo Terrible (film)}} ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' es lo darrier film d'Eisenstein. Se compausa de doas partidas sortidas en [[1948]] e en [[1958]]. L'escart s'explica per la [[censura]] d'[[Estalin]] que veguèt una critica de son poder personau dins l'òbra. Una tresena partida èra prevista, mai foguèt jamai realizada<ref>A l'origina, Eisenstein aviá escrich doas partidas, mai après lo filmatge, aviá pron de materiau per realizar tres films. Obtenguèt donc l'autorizacion de realizar una tresena partida, autorizacion que foguèt annulada après la censura dau segond film (Joan Neuberger, ''Ivan the Terrible: The Film Companion'', Bloomsbury Publishing, 2003, p. 21). Quauquei scenas e elements de scenaris deis elements addicionaus imaginats per aqueu film son estats descubèrts (Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp. 6, 24, 35, 141, 151 e 222).</ref>. D'efiech, lo film sembla un omenatge ambigü a [[Iòssif Stàlin|Estalin]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp. 40 e 123-124 e pp. 298-299.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Gillespie, « Sergei Eisenstein and the Articulation of Masculinity », ''New Zealand Slavonic Journal'', vol. 42, 2008, pp. 1-53.</ref><ref>'''[[rus|(ru)]]''' Neya Zorkaya, ''История советского кино'', Sant Petersborg, Алетейя, 2006, p. 275.</ref>. Durant la premiera partida, lo grand-duc [[Ivan IV lo Terrible|Ivan IV]] i es coronat tsar en despiech de l'oposicion dei [[noblesa|nòbles]], dei [[boiar]]s e de sa tanta Yefrosinya que vòu plaçar son fiu Vladimir sus lo tròne. Puei, se [[maridatge|marida]] amb Anastasia, egalament cortejada per lo prince Kurbski, reprimís una revòuta populara menada per lei boiars e dirigís una campanha còntra lei [[Tatars]]. En parallèl, dèu luchar còntra lei complòts organizats per Yefrosinya e Kurbski. La premiera capita d'empoisonar Anastasia e Ivan, descoratjat, decidís d'abdicar. Dins aquò, la populacion de [[Moscòu]] s'acampa per li formar una garda personala e li demandar de demorar au poder. Durant la segonda partida, Ivan apren lo ròtle de Yefrosinya dins la [[mòrt]] d'Anastasia e ordona l'execucion de tres boiars. Yefrosinya organiza alora l'[[assassinat]] dau tsar mai l'astücia d'Ivan li permet de desjogar lei plans de sa tanta. Vladimir es ansin [[assassinat]] a sa plaça e Ivan pòu proclamar la necessitat d'un poder fòrt per véncer leis enemics dau pòble. Lo film èra un film-opèra caracterizat per un estil grandiós. Cada plan èra estudiat e concebut coma un tablèu [[teatre|teatrau]] amb una atencion fina portada a la plastica e au dinamisme de la scena. L'objectiu èra d'obtenir una òbra ieratica e convulsiva capabla de se raprochar dei tragèdias de [[William Shakespeare|Shakespeare]]. Un còp de mai, Prokofiev foguèt encargat de la musica e Eisenstein integrèt de scenas colorizadas dins lo film après aver assistit a una conferéncia sus lo tèma. Pasmens, donèt un aspècte psicologic e non realista ai passatges en color. L'acuelh dau film per la critica e lo public foguèt mitigat en foncion dei país. Leis efiechs especiaus e lo trabalh estetic foguèron largament reconeguts, mai l'intriga, lo ritme ò lo jòc d'actor foguèron pus sovent criticats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp.301-304.</ref>. Dins aquò, la percepcion dau film se melhorèt pauc a cha pauc e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' es desenant considerat coma un film major d'Eisenstein e de l'istòria dau cinèma<ref>Dempuei lo corrent deis [[ans 1960]]-[[ans 1980|1980]], èra ansin regularament mencionat dins lei classaments dei melhors films prepausats per de critics de cinèma (Jim Hillier, ''Cahiers du Cinéma. The 1950s: Neo-realism, Hollywood, New Wave'', Cambridge, Harvard University Press, 1985, p. 287 ; « Top/Ten », ''Sight and Sound'', vol. 31, n° 1, British Film Institute, Ivèrn 1961–1962, p. 10 ; « Top/Ten », ''Sight and Sound'', vol. 41, n° 1, British Film Institute, Ivèrn 1971–1972, p. 12 ; Leonid Kozlov, « Творчество С. М. Эйзенштейна », ''Iskusstvo Kino'', 1961, pp. 88-90 ; David Bordwell, ''The Cinema of Eisenstein'', Harvard University Press, 1993, p. 266).</ref>. == Lei Caps d'òbra == [[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]] Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples . == Filmografia == * '''[[Дневник Ґлумова]]'''....... ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort'' * '''[[Стачка]]'''....... ''[[La grèva]]'' ([[1924]]) * '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''....... ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]]) * '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''....... ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]]) * '''[[Старое и новое]]'''....... ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]]) * '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'') * ''' [[Бежин дүг]]'''....... ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana) * '''[[Александр Невский]]'''....... ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]) * '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]]) * '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]]) * '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'') == Bibliografia == === Òbras de Sergei Eisenstein === * [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]] ==== reviradas italianas ==== * '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]]) * ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982] * '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''... id id [[1985]] (reed [[2004]]) * ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]] * ''[[La Regia]]''... id id [[1989]] * '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]]) * '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''... id id [[1998]] * ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]] * ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]] * '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]] * '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]] * '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]] ==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ==== * [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] ===== en anglés ===== * [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]] * [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''... [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]] * [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]] * [[Richard Taylor]] & [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]] * [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]] * [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]] * [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id ===== en francés ===== * [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]] * [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein'' [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]] * [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] & [[Pierre Sorlin]]: ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]] * [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]] * [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]]) * [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]] * [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]] * [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]] * [[Dominique Chateau]] & [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]] * [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]] ===== en italian ===== * [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]] * [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]] * [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]] * [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]] == Ligams extèrnes == * [[Fichièr:Www.gif|35 px]] {{imdb nom| id=0001178}} == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}} [[Categoria:Personalitat del cinèma]] [[Categoria:Realizator rus]] [[Categoria:Propaganda]] [[Categoria:Teorician del cinèma]] [[Categoria:Naissença en 1898]] [[Categoria:Decès en 1948]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] jpaqrq67uka783kgwcxhy14bmx4sxpi 2511283 2511282 2026-10-23T04:55:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau teatre au cinèma */ 2511283 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]] '''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma. == Biografia == === Jovença e formacion === Sergei Eisenstein nasquèt lo 10 de genier de [[1888]]<ref>Lo 22 de genier de [[1888]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref> a [[Riga]] dins lo [[govèrn de Livònia]], una subdivision de l'[[Russia|Empèri Rus]]<ref>Au sen de l'Empèri, lei regions balticas tengudas per lei [[Suècia|Suedés]] avián conservat divèrsei privilègis, especialament dins lei domenis [[religions|religiós]] (proteccion dau [[protestantisme]]) e [[drech|juridics]] (mantenement d'un drech locau d'origina germanica).</ref>. Sa [[familha (parentèla)|familha]] fasiá partida de la [[classa sociala|classa mejana]]. Son paire, [[Mikhail Eisenstein]] ([[1867]]-[[1920]]), èra un [[arquitectura|arquitècte]] d'origina [[judaïsme|jusieva]] convertit au [[cristianisme]] [[ortodoxia|ortodòx]] avans son [[maridatge]] en [[1897]]<ref>'''[[rus|(ru)]]''' Роман Соколов e Анна Сухорукова « Новые данные о предках Сергея Михайловича Эйзенштейна », ''Киноведческие записки'', vol. 102-103, 2013, pp. 314—323.</ref>. Relativament famós, aguèt un ròtle important dins l'implantacion de l'estil [[Art Nouveau]] a [[Riga]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Janis Krastins, ''Jugendstilmetropole. Art Nouveau Metropolis. Jugendstila Metropole'', Riga, Baltika, 1996, p. 30.</ref>. Sa maire, Iuliia Konetzkaia ([[1875]]-[[1946]]) èra la filha d'una familha de marchands prospèrs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Bordwell, ''The Cinema of Eisenstein'', Cambridge, Harvard University Press, 1993, p. 1.</ref>. Durant la [[Revolucion Russa de 1905]], Sergei e sa maire desmainatjèron a [[Sant Petersborg]]. Son paire quitèt [[Riga]] en [[1910]] per lei rejónher, mai lo pareu [[divòrci|divorcièt]] rapidament après sa reünion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, pp. 20-22.</ref>. A [[Sant Petersborg]]<ref>De [[1914]] a [[1924]], la vila portèt lo nom de [[Petrograd]].</ref> Sergei Eisenstein estudièt l'[[arquitectura]] e l'[[engenhariá]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 28.</ref>. Pasmens, en [[1918]], decidèt d'abandonar l'escòla e de s'engatjar coma engenhaire dins l'[[Armada Roja]]. En revènge, son paire sostenguèt lei Blancs e deguèt s'exiliar a [[Berlin]] onte moriguèt en [[1920]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, pp. 34-35.</ref>. Durant la [[Guèrra Civila Russa|guèrra civila]], Sergei foguèt afectat a [[Petrograd]], [[Vologda]], [[Dvinsk]] e [[Minsk]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 35.</ref>. S'interessèt tanben au [[teatre]] ''[[kabuki]]'' e aprenguèt 300 [[kanji]]s, çò qu'aguèt una certana influéncia sus lo desvolopament de sei concepcions [[art|artisticas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 37.</ref>. === Carriera === ==== Dau teatre au cinèma ==== Après la guèrra civila, Eisenstein s'installèt a [[Moscòu]] en [[1920]] e comencèt una carriera de decoraire de [[teatre]] au sen dau ''Proletkult'', una organizacion artistica cercant de transformar lei formas [[art|artisticas]] per crear una [[estetica]] [[Proletariat|proletariana]] e [[comunisme|revolucionària]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', L'Âge d'homme, 1980, p. 12.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 41.</ref>. Pasmens, participèt rapidament a la mesa en scena de pèças e comencèt de publicar d'articles teorics dins de revistas especializadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ian Christie e Richard Taylor, ''The Film Factory: Russian and Soviet Cinema in Documents, 1896–1939'', Nòva York, Routledge, 1994, pp. 87-89.</ref>. Rescontrèt e trabalhèt tanben brèvament amb [[Vsevolod Meyerhold]] ([[1874]]-[[1940]]), director dau [[teatre de Moscòu]], que desvolopèt plusors tèsis precursoras dau « montatge intellectuau » imaginat per Eisenstein<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Irène Perelli-Contos, « Stanislavski et Meyerhold : pionniers de la pédagogie théâtrale », ''Études littéraires'', vol. 20, n° 3,‎ 1988, pp. 13–25.</ref>. Foguèt dins aqueu quadre qu'Eisenstein realizèt son premier film, ''[[Lo Jornau de Glumov]]'', un cort metratge borlesc destinat a introdurre la pèça ''Un Òme Savi'' d'[[Alexandre Ostrovskii]] ([[1823]]-[[1886]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', Urbana, University of Illinois Press, 1993, p. 32.</ref>. L'òbra èra en realitat un film de [[propaganda]] sus la situacion politica de l'[[URSS]]. D'efiech, d'aqueu temps, fòrça artistas sovieticas utilizavan la [[parodia]], lo [[borlesc]] ò la [[caricatura]] per promòure leis idèas revolucionàrias. En parallèle, Eisenstein contunièt sei reflexions sus la mesa en scena e lo montatge. Aquò interessèt [[Boris Mikhin]] ([[1881]]-[[1963]]), lo fondator deis estudiòs [[Mosfilm]]. Après divèrsei negociacions, obtenguèt lo drech d'engatjar Eisenstein sus un projècte de films comuns amb lo teatre dau ''Proletkult''<ref>'''[[rus|(ru)]]''' Rostislav Yurenev, ''Эйзенштейн в воспоминаниях современников'', Iskusstvo, 1974, p. 170.</ref><ref name="Leyda e Voynow 1982 p. 16">'''[[anglés|(en)]]''' Jay Leyda e Zina Voynow, ''Eisenstein at Work'', Nòva York, Pantheon, 1982, p. 16.</ref>. Formèt una còla compausada d'Eisenstein, de [[Grigorii Aleksandrov]] ([[1903]]-[[1983]]) e d'[[Eduard Tisse]] ([[1897]]-[[1961]]). Aleksandrov èra una figura dau cinèma sovietic que trabalhèt coma scenarista e corealizator amb Eisenstein durant 10 ans e Tisse èra un realizator qu'ocupèt lei foncions de [[director de la fotografia]] sus la màger part dei projèctes d'Eisenstein. En [[1924]], Eisenstein comencèt donc lo filmatge de ''[[La Grèva (film, 1925)|La Grèva]]'', lo cinquen film d'una seria intitulada ''Vèrs la dictatura dau proletariat''<ref name="Leyda e Voynow 1982 p. 16">'''[[anglés|(en)]]''' Jay Leyda e Zina Voynow, ''Eisenstein at Work'', Nòva York, Pantheon, 1982, p. 16.</ref>. I depintèt l'organizacion d'una grèva reprimida per l'armada tsarista. L'òbra foguèt un important succès e es sovent considerat coma un film fondator dau [[cinèma sovietic]]. === Fin de vida e mòrt === == Òbra == === Contribucion a l'art cinematografica === ==== Lo montatge ==== La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte<ref name="Niney 2002 p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.</ref><ref>Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.</ref>. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref><ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs<ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus. Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra<ref name="Niney 2002 p. 44">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.</ref>. ==== La concepcion de l'espectator ==== La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu. ==== Lo trabalh teoric ==== Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.</ref>, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.</ref>. Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma. === Filmografia e films principaus === ==== Generalitats ==== En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein. D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau. i ==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ==== [[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]] {{veire|Cuirassat Potemkin}} Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion<ref>Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].</ref>. L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge. ==== ''Alexandr Nevskii'' ==== {{veire|Alexandr Nevskii (film)}} ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es un [[film]] istoric sortit en [[1938]]. Comandat per lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 307-308.</ref>, s'inspira de la [[batalha dau lac Peipus|victòria]] d'[[Alexandr Nevskii]] obtenguda en [[1242]] còntra una armada de [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] que menacava [[Republica de Novgorod|Novgorod]]. Dins lo film, lo prince Nevskii, èx-senhor de [[Novgorod]], accèpta de tornar venir prince de la vila per combatre una armada teutonica. Refusa lo pacte prepausat per lei captaus e lei marchands, pas necessiàrament ostils a l'arribada dei Teutonics, e pren lo comandament d'una armada populara formada d'un biais espontanèu per leis abitants. Puei, après una lònga batalha sus lo lac gelat, lei chivaliers teutonics son englotiats per la rompedura dau glaç. Nevskii libèra alora lei simples presoniers e exigís un recapte per la liberacion dei chivaliers capturats mentre que lei traites son executats per la fòga. Lo film èra un avertiment clar a [[Alemanha]] dins un contèxte de tensions extrèmas entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, p. 308.</ref>. Dispareguèt brèvament après la signatura dau [[Pacte Germanosovietic]] e foguèt tornarmai projectat dins lei cinemàs sovietics après lo començament de la [[Guèrra Germanosovietica]]. L'intriga, fòrça maniquèa, es ansin marcada per l'importància donada ai tèmas centraus de la [[propaganda]] [[Estalin|estaliniana]] (ròtle dau pòble, imatge dau cap, etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 308-309.</ref>). Au nivèu tecnic, ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' foguèt lo premier film parlant d'Eisenstein. L'[[estetica]] foguèt fòrça trabalhada, especialament aquela dei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]], e lo montatge integrèt una musica de [[Serguei Prokofiev|Prokofiev]]. La sincronizacion deis imatges e dau son foguèt un deis aspèctes marcants dau film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jay Leyda (trad. Claude-Henri Rochat), ''Kino : histoire du cinéma russe et soviétique'', Lausana, Éditions l'Age d'homme, 1980, p. 405.</ref>. Leis [[efiechs especiaus]] èran tanben impressionants per l'epòca (reconstitucion d'un lac gelat, scena finala de l'englotiment dei Teutonics, etc.). Enfin, la mesa en scena imaginada per Eisenstein per filmar la batalha finala es a l'origina dei representacions cinematograficas modèrnas de batalha<ref>Per exemple, inspirèt lei batalhas presentas dins lei films [[Enric V (film)|Enric V]] ([[1944]]), ''[[Espartac (film)|Espartac]]'' ([[1960]]) e [[L'Empèri còntra-ataca]]'' ([[1980]]).''</ref> ==== ''Ivan lo Terrible'' ==== {{veire|Ivan lo Terrible (film)}} ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' es lo darrier film d'Eisenstein. Se compausa de doas partidas sortidas en [[1948]] e en [[1958]]. L'escart s'explica per la [[censura]] d'[[Estalin]] que veguèt una critica de son poder personau dins l'òbra. Una tresena partida èra prevista, mai foguèt jamai realizada<ref>A l'origina, Eisenstein aviá escrich doas partidas, mai après lo filmatge, aviá pron de materiau per realizar tres films. Obtenguèt donc l'autorizacion de realizar una tresena partida, autorizacion que foguèt annulada après la censura dau segond film (Joan Neuberger, ''Ivan the Terrible: The Film Companion'', Bloomsbury Publishing, 2003, p. 21). Quauquei scenas e elements de scenaris deis elements addicionaus imaginats per aqueu film son estats descubèrts (Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp. 6, 24, 35, 141, 151 e 222).</ref>. D'efiech, lo film sembla un omenatge ambigü a [[Iòssif Stàlin|Estalin]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp. 40 e 123-124 e pp. 298-299.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Gillespie, « Sergei Eisenstein and the Articulation of Masculinity », ''New Zealand Slavonic Journal'', vol. 42, 2008, pp. 1-53.</ref><ref>'''[[rus|(ru)]]''' Neya Zorkaya, ''История советского кино'', Sant Petersborg, Алетейя, 2006, p. 275.</ref>. Durant la premiera partida, lo grand-duc [[Ivan IV lo Terrible|Ivan IV]] i es coronat tsar en despiech de l'oposicion dei [[noblesa|nòbles]], dei [[boiar]]s e de sa tanta Yefrosinya que vòu plaçar son fiu Vladimir sus lo tròne. Puei, se [[maridatge|marida]] amb Anastasia, egalament cortejada per lo prince Kurbski, reprimís una revòuta populara menada per lei boiars e dirigís una campanha còntra lei [[Tatars]]. En parallèl, dèu luchar còntra lei complòts organizats per Yefrosinya e Kurbski. La premiera capita d'empoisonar Anastasia e Ivan, descoratjat, decidís d'abdicar. Dins aquò, la populacion de [[Moscòu]] s'acampa per li formar una garda personala e li demandar de demorar au poder. Durant la segonda partida, Ivan apren lo ròtle de Yefrosinya dins la [[mòrt]] d'Anastasia e ordona l'execucion de tres boiars. Yefrosinya organiza alora l'[[assassinat]] dau tsar mai l'astücia d'Ivan li permet de desjogar lei plans de sa tanta. Vladimir es ansin [[assassinat]] a sa plaça e Ivan pòu proclamar la necessitat d'un poder fòrt per véncer leis enemics dau pòble. Lo film èra un film-opèra caracterizat per un estil grandiós. Cada plan èra estudiat e concebut coma un tablèu [[teatre|teatrau]] amb una atencion fina portada a la plastica e au dinamisme de la scena. L'objectiu èra d'obtenir una òbra ieratica e convulsiva capabla de se raprochar dei tragèdias de [[William Shakespeare|Shakespeare]]. Un còp de mai, Prokofiev foguèt encargat de la musica e Eisenstein integrèt de scenas colorizadas dins lo film après aver assistit a una conferéncia sus lo tèma. Pasmens, donèt un aspècte psicologic e non realista ai passatges en color. L'acuelh dau film per la critica e lo public foguèt mitigat en foncion dei país. Leis efiechs especiaus e lo trabalh estetic foguèron largament reconeguts, mai l'intriga, lo ritme ò lo jòc d'actor foguèron pus sovent criticats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp.301-304.</ref>. Dins aquò, la percepcion dau film se melhorèt pauc a cha pauc e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' es desenant considerat coma un film major d'Eisenstein e de l'istòria dau cinèma<ref>Dempuei lo corrent deis [[ans 1960]]-[[ans 1980|1980]], èra ansin regularament mencionat dins lei classaments dei melhors films prepausats per de critics de cinèma (Jim Hillier, ''Cahiers du Cinéma. The 1950s: Neo-realism, Hollywood, New Wave'', Cambridge, Harvard University Press, 1985, p. 287 ; « Top/Ten », ''Sight and Sound'', vol. 31, n° 1, British Film Institute, Ivèrn 1961–1962, p. 10 ; « Top/Ten », ''Sight and Sound'', vol. 41, n° 1, British Film Institute, Ivèrn 1971–1972, p. 12 ; Leonid Kozlov, « Творчество С. М. Эйзенштейна », ''Iskusstvo Kino'', 1961, pp. 88-90 ; David Bordwell, ''The Cinema of Eisenstein'', Harvard University Press, 1993, p. 266).</ref>. == Lei Caps d'òbra == [[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]] Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples . == Filmografia == * '''[[Дневник Ґлумова]]'''....... ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort'' * '''[[Стачка]]'''....... ''[[La grèva]]'' ([[1924]]) * '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''....... ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]]) * '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''....... ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]]) * '''[[Старое и новое]]'''....... ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]]) * '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'') * ''' [[Бежин дүг]]'''....... ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana) * '''[[Александр Невский]]'''....... ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]) * '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]]) * '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]]) * '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'') == Bibliografia == === Òbras de Sergei Eisenstein === * [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]] ==== reviradas italianas ==== * '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]]) * ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982] * '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''... id id [[1985]] (reed [[2004]]) * ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]] * ''[[La Regia]]''... id id [[1989]] * '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]]) * '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''... id id [[1998]] * ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]] * ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]] * '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]] * '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]] * '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]] ==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ==== * [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] ===== en anglés ===== * [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]] * [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''... [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]] * [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]] * [[Richard Taylor]] & [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]] * [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]] * [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]] * [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id ===== en francés ===== * [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]] * [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein'' [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]] * [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] & [[Pierre Sorlin]]: ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]] * [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]] * [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]]) * [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]] * [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]] * [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]] * [[Dominique Chateau]] & [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]] * [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]] ===== en italian ===== * [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]] * [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]] * [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]] * [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]] == Ligams extèrnes == * [[Fichièr:Www.gif|35 px]] {{imdb nom| id=0001178}} == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}} [[Categoria:Personalitat del cinèma]] [[Categoria:Realizator rus]] [[Categoria:Propaganda]] [[Categoria:Teorician del cinèma]] [[Categoria:Naissença en 1898]] [[Categoria:Decès en 1948]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] nv6m1zvtr4i68skogrcd9l6798a5kal 2511284 2511283 2026-10-23T04:57:45Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau teatre au cinèma */ 2511284 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]] '''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma. == Biografia == === Jovença e formacion === Sergei Eisenstein nasquèt lo 10 de genier de [[1888]]<ref>Lo 22 de genier de [[1888]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref> a [[Riga]] dins lo [[govèrn de Livònia]], una subdivision de l'[[Russia|Empèri Rus]]<ref>Au sen de l'Empèri, lei regions balticas tengudas per lei [[Suècia|Suedés]] avián conservat divèrsei privilègis, especialament dins lei domenis [[religions|religiós]] (proteccion dau [[protestantisme]]) e [[drech|juridics]] (mantenement d'un drech locau d'origina germanica).</ref>. Sa [[familha (parentèla)|familha]] fasiá partida de la [[classa sociala|classa mejana]]. Son paire, [[Mikhail Eisenstein]] ([[1867]]-[[1920]]), èra un [[arquitectura|arquitècte]] d'origina [[judaïsme|jusieva]] convertit au [[cristianisme]] [[ortodoxia|ortodòx]] avans son [[maridatge]] en [[1897]]<ref>'''[[rus|(ru)]]''' Роман Соколов e Анна Сухорукова « Новые данные о предках Сергея Михайловича Эйзенштейна », ''Киноведческие записки'', vol. 102-103, 2013, pp. 314—323.</ref>. Relativament famós, aguèt un ròtle important dins l'implantacion de l'estil [[Art Nouveau]] a [[Riga]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Janis Krastins, ''Jugendstilmetropole. Art Nouveau Metropolis. Jugendstila Metropole'', Riga, Baltika, 1996, p. 30.</ref>. Sa maire, Iuliia Konetzkaia ([[1875]]-[[1946]]) èra la filha d'una familha de marchands prospèrs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Bordwell, ''The Cinema of Eisenstein'', Cambridge, Harvard University Press, 1993, p. 1.</ref>. Durant la [[Revolucion Russa de 1905]], Sergei e sa maire desmainatjèron a [[Sant Petersborg]]. Son paire quitèt [[Riga]] en [[1910]] per lei rejónher, mai lo pareu [[divòrci|divorcièt]] rapidament après sa reünion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, pp. 20-22.</ref>. A [[Sant Petersborg]]<ref>De [[1914]] a [[1924]], la vila portèt lo nom de [[Petrograd]].</ref> Sergei Eisenstein estudièt l'[[arquitectura]] e l'[[engenhariá]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 28.</ref>. Pasmens, en [[1918]], decidèt d'abandonar l'escòla e de s'engatjar coma engenhaire dins l'[[Armada Roja]]. En revènge, son paire sostenguèt lei Blancs e deguèt s'exiliar a [[Berlin]] onte moriguèt en [[1920]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, pp. 34-35.</ref>. Durant la [[Guèrra Civila Russa|guèrra civila]], Sergei foguèt afectat a [[Petrograd]], [[Vologda]], [[Dvinsk]] e [[Minsk]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 35.</ref>. S'interessèt tanben au [[teatre]] ''[[kabuki]]'' e aprenguèt 300 [[kanji]]s, çò qu'aguèt una certana influéncia sus lo desvolopament de sei concepcions [[art|artisticas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 37.</ref>. === Carriera === ==== Dau teatre au cinèma ==== Après la guèrra civila, Eisenstein s'installèt a [[Moscòu]] en [[1920]] e comencèt una carriera de decoraire de [[teatre]] au sen dau ''Proletkult'', una organizacion artistica cercant de transformar lei formas [[art|artisticas]] per crear una [[estetica]] [[Proletariat|proletariana]] e [[comunisme|revolucionària]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', L'Âge d'homme, 1980, p. 12.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 41.</ref>. Pasmens, participèt rapidament a la mesa en scena de pèças e comencèt de publicar d'articles teorics dins de revistas especializadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ian Christie e Richard Taylor, ''The Film Factory: Russian and Soviet Cinema in Documents, 1896–1939'', Nòva York, Routledge, 1994, pp. 87-89.</ref>. Rescontrèt e trabalhèt tanben brèvament amb [[Vsevolod Meyerhold]] ([[1874]]-[[1940]]), director dau [[teatre de Moscòu]], que desvolopèt plusors tèsis precursoras dau « montatge intellectuau » imaginat per Eisenstein<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Irène Perelli-Contos, « Stanislavski et Meyerhold : pionniers de la pédagogie théâtrale », ''Études littéraires'', vol. 20, n° 3,‎ 1988, pp. 13–25.</ref>. Foguèt dins aqueu quadre qu'Eisenstein realizèt son premier film, ''[[Lo Jornau de Glumov]]'', un cort metratge borlesc destinat a introdurre la pèça ''Un Òme Savi'' d'[[Alexandre Ostrovskii]] ([[1823]]-[[1886]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', Urbana, University of Illinois Press, 1993, p. 32.</ref>. L'òbra èra en realitat un film de [[propaganda]] sus la situacion politica de l'[[URSS]]. D'efiech, d'aqueu temps, fòrça artistas sovieticas utilizavan la [[parodia]], lo [[borlesc]] ò la [[caricatura]] per promòure leis idèas revolucionàrias. En parallèle, Eisenstein contunièt sei reflexions sus la mesa en scena e lo montatge. Aquò interessèt [[Boris Mikhin]] ([[1881]]-[[1963]]), lo fondator deis estudiòs [[Mosfilm]]. Après divèrsei negociacions, obtenguèt lo drech d'engatjar Eisenstein sus un projècte de films comuns amb lo teatre dau ''Proletkult''<ref>'''[[rus|(ru)]]''' Rostislav Yurenev, ''Эйзенштейн в воспоминаниях современников'', Iskusstvo, 1974, p. 170.</ref><ref name="Leyda e Voynow 1982 p. 16">'''[[anglés|(en)]]''' Jay Leyda e Zina Voynow, ''Eisenstein at Work'', Nòva York, Pantheon, 1982, p. 16.</ref>. Formèt una còla compausada d'Eisenstein, de [[Grigorii Aleksandrov]] ([[1903]]-[[1983]]) e d'[[Eduard Tisse]] ([[1897]]-[[1961]]). Aleksandrov èra una figura dau cinèma sovietic que trabalhèt coma scenarista e corealizator amb Eisenstein durant 10 ans e Tisse èra un realizator qu'ocupèt lei foncions de [[director de la fotografia]] sus la màger part dei projèctes d'Eisenstein. En [[1924]], Eisenstein comencèt donc lo filmatge de ''[[La Grèva (film, 1925)|La Grèva]]'', lo cinquen film d'una seria intitulada ''Vèrs la dictatura dau proletariat''<ref name="Leyda e Voynow 1982 p. 16">'''[[anglés|(en)]]''' Jay Leyda e Zina Voynow, ''Eisenstein at Work'', Nòva York, Pantheon, 1982, p. 16.</ref>. I depintèt l'organizacion d'una grèva reprimida per l'armada tsarista. L'òbra foguèt un important succès e es sovent considerat coma un film fondator dau [[cinèma sovietic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ronald Bergan, ''Sergei Eisenstein: A Life in Conflict'', Woodstock, The Overlook Press, 1997, p. 97.</ref>. === Fin de vida e mòrt === == Òbra == === Contribucion a l'art cinematografica === ==== Lo montatge ==== La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte<ref name="Niney 2002 p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.</ref><ref>Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.</ref>. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref><ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs<ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus. Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra<ref name="Niney 2002 p. 44">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.</ref>. ==== La concepcion de l'espectator ==== La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu. ==== Lo trabalh teoric ==== Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.</ref>, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.</ref>. Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma. === Filmografia e films principaus === ==== Generalitats ==== En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein. D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau. i ==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ==== [[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]] {{veire|Cuirassat Potemkin}} Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion<ref>Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].</ref>. L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge. ==== ''Alexandr Nevskii'' ==== {{veire|Alexandr Nevskii (film)}} ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es un [[film]] istoric sortit en [[1938]]. Comandat per lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 307-308.</ref>, s'inspira de la [[batalha dau lac Peipus|victòria]] d'[[Alexandr Nevskii]] obtenguda en [[1242]] còntra una armada de [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] que menacava [[Republica de Novgorod|Novgorod]]. Dins lo film, lo prince Nevskii, èx-senhor de [[Novgorod]], accèpta de tornar venir prince de la vila per combatre una armada teutonica. Refusa lo pacte prepausat per lei captaus e lei marchands, pas necessiàrament ostils a l'arribada dei Teutonics, e pren lo comandament d'una armada populara formada d'un biais espontanèu per leis abitants. Puei, après una lònga batalha sus lo lac gelat, lei chivaliers teutonics son englotiats per la rompedura dau glaç. Nevskii libèra alora lei simples presoniers e exigís un recapte per la liberacion dei chivaliers capturats mentre que lei traites son executats per la fòga. Lo film èra un avertiment clar a [[Alemanha]] dins un contèxte de tensions extrèmas entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, p. 308.</ref>. Dispareguèt brèvament après la signatura dau [[Pacte Germanosovietic]] e foguèt tornarmai projectat dins lei cinemàs sovietics après lo començament de la [[Guèrra Germanosovietica]]. L'intriga, fòrça maniquèa, es ansin marcada per l'importància donada ai tèmas centraus de la [[propaganda]] [[Estalin|estaliniana]] (ròtle dau pòble, imatge dau cap, etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 308-309.</ref>). Au nivèu tecnic, ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' foguèt lo premier film parlant d'Eisenstein. L'[[estetica]] foguèt fòrça trabalhada, especialament aquela dei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]], e lo montatge integrèt una musica de [[Serguei Prokofiev|Prokofiev]]. La sincronizacion deis imatges e dau son foguèt un deis aspèctes marcants dau film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jay Leyda (trad. Claude-Henri Rochat), ''Kino : histoire du cinéma russe et soviétique'', Lausana, Éditions l'Age d'homme, 1980, p. 405.</ref>. Leis [[efiechs especiaus]] èran tanben impressionants per l'epòca (reconstitucion d'un lac gelat, scena finala de l'englotiment dei Teutonics, etc.). Enfin, la mesa en scena imaginada per Eisenstein per filmar la batalha finala es a l'origina dei representacions cinematograficas modèrnas de batalha<ref>Per exemple, inspirèt lei batalhas presentas dins lei films [[Enric V (film)|Enric V]] ([[1944]]), ''[[Espartac (film)|Espartac]]'' ([[1960]]) e [[L'Empèri còntra-ataca]]'' ([[1980]]).''</ref> ==== ''Ivan lo Terrible'' ==== {{veire|Ivan lo Terrible (film)}} ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' es lo darrier film d'Eisenstein. Se compausa de doas partidas sortidas en [[1948]] e en [[1958]]. L'escart s'explica per la [[censura]] d'[[Estalin]] que veguèt una critica de son poder personau dins l'òbra. Una tresena partida èra prevista, mai foguèt jamai realizada<ref>A l'origina, Eisenstein aviá escrich doas partidas, mai après lo filmatge, aviá pron de materiau per realizar tres films. Obtenguèt donc l'autorizacion de realizar una tresena partida, autorizacion que foguèt annulada après la censura dau segond film (Joan Neuberger, ''Ivan the Terrible: The Film Companion'', Bloomsbury Publishing, 2003, p. 21). Quauquei scenas e elements de scenaris deis elements addicionaus imaginats per aqueu film son estats descubèrts (Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp. 6, 24, 35, 141, 151 e 222).</ref>. D'efiech, lo film sembla un omenatge ambigü a [[Iòssif Stàlin|Estalin]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp. 40 e 123-124 e pp. 298-299.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Gillespie, « Sergei Eisenstein and the Articulation of Masculinity », ''New Zealand Slavonic Journal'', vol. 42, 2008, pp. 1-53.</ref><ref>'''[[rus|(ru)]]''' Neya Zorkaya, ''История советского кино'', Sant Petersborg, Алетейя, 2006, p. 275.</ref>. Durant la premiera partida, lo grand-duc [[Ivan IV lo Terrible|Ivan IV]] i es coronat tsar en despiech de l'oposicion dei [[noblesa|nòbles]], dei [[boiar]]s e de sa tanta Yefrosinya que vòu plaçar son fiu Vladimir sus lo tròne. Puei, se [[maridatge|marida]] amb Anastasia, egalament cortejada per lo prince Kurbski, reprimís una revòuta populara menada per lei boiars e dirigís una campanha còntra lei [[Tatars]]. En parallèl, dèu luchar còntra lei complòts organizats per Yefrosinya e Kurbski. La premiera capita d'empoisonar Anastasia e Ivan, descoratjat, decidís d'abdicar. Dins aquò, la populacion de [[Moscòu]] s'acampa per li formar una garda personala e li demandar de demorar au poder. Durant la segonda partida, Ivan apren lo ròtle de Yefrosinya dins la [[mòrt]] d'Anastasia e ordona l'execucion de tres boiars. Yefrosinya organiza alora l'[[assassinat]] dau tsar mai l'astücia d'Ivan li permet de desjogar lei plans de sa tanta. Vladimir es ansin [[assassinat]] a sa plaça e Ivan pòu proclamar la necessitat d'un poder fòrt per véncer leis enemics dau pòble. Lo film èra un film-opèra caracterizat per un estil grandiós. Cada plan èra estudiat e concebut coma un tablèu [[teatre|teatrau]] amb una atencion fina portada a la plastica e au dinamisme de la scena. L'objectiu èra d'obtenir una òbra ieratica e convulsiva capabla de se raprochar dei tragèdias de [[William Shakespeare|Shakespeare]]. Un còp de mai, Prokofiev foguèt encargat de la musica e Eisenstein integrèt de scenas colorizadas dins lo film après aver assistit a una conferéncia sus lo tèma. Pasmens, donèt un aspècte psicologic e non realista ai passatges en color. L'acuelh dau film per la critica e lo public foguèt mitigat en foncion dei país. Leis efiechs especiaus e lo trabalh estetic foguèron largament reconeguts, mai l'intriga, lo ritme ò lo jòc d'actor foguèron pus sovent criticats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp.301-304.</ref>. Dins aquò, la percepcion dau film se melhorèt pauc a cha pauc e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' es desenant considerat coma un film major d'Eisenstein e de l'istòria dau cinèma<ref>Dempuei lo corrent deis [[ans 1960]]-[[ans 1980|1980]], èra ansin regularament mencionat dins lei classaments dei melhors films prepausats per de critics de cinèma (Jim Hillier, ''Cahiers du Cinéma. The 1950s: Neo-realism, Hollywood, New Wave'', Cambridge, Harvard University Press, 1985, p. 287 ; « Top/Ten », ''Sight and Sound'', vol. 31, n° 1, British Film Institute, Ivèrn 1961–1962, p. 10 ; « Top/Ten », ''Sight and Sound'', vol. 41, n° 1, British Film Institute, Ivèrn 1971–1972, p. 12 ; Leonid Kozlov, « Творчество С. М. Эйзенштейна », ''Iskusstvo Kino'', 1961, pp. 88-90 ; David Bordwell, ''The Cinema of Eisenstein'', Harvard University Press, 1993, p. 266).</ref>. == Lei Caps d'òbra == [[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]] Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples . == Filmografia == * '''[[Дневник Ґлумова]]'''....... ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort'' * '''[[Стачка]]'''....... ''[[La grèva]]'' ([[1924]]) * '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''....... ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]]) * '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''....... ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]]) * '''[[Старое и новое]]'''....... ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]]) * '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'') * ''' [[Бежин дүг]]'''....... ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana) * '''[[Александр Невский]]'''....... ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]) * '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]]) * '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]]) * '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'') == Bibliografia == === Òbras de Sergei Eisenstein === * [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]] ==== reviradas italianas ==== * '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]]) * ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982] * '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''... id id [[1985]] (reed [[2004]]) * ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]] * ''[[La Regia]]''... id id [[1989]] * '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]]) * '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''... id id [[1998]] * ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]] * ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]] * '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]] * '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]] * '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]] ==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ==== * [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] ===== en anglés ===== * [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]] * [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''... [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]] * [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]] * [[Richard Taylor]] & [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]] * [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]] * [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]] * [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id ===== en francés ===== * [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]] * [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein'' [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]] * [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] & [[Pierre Sorlin]]: ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]] * [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]] * [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]]) * [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]] * [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]] * [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]] * [[Dominique Chateau]] & [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]] * [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]] ===== en italian ===== * [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]] * [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]] * [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]] * [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]] == Ligams extèrnes == * [[Fichièr:Www.gif|35 px]] {{imdb nom| id=0001178}} == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}} [[Categoria:Personalitat del cinèma]] [[Categoria:Realizator rus]] [[Categoria:Propaganda]] [[Categoria:Teorician del cinèma]] [[Categoria:Naissença en 1898]] [[Categoria:Decès en 1948]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] ew3kqdlftxew99ava1c6nnzhokgcdpb 2511285 2511284 2026-10-23T04:58:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau teatre au cinèma */ 2511285 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]] '''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma. == Biografia == === Jovença e formacion === Sergei Eisenstein nasquèt lo 10 de genier de [[1888]]<ref>Lo 22 de genier de [[1888]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref> a [[Riga]] dins lo [[govèrn de Livònia]], una subdivision de l'[[Russia|Empèri Rus]]<ref>Au sen de l'Empèri, lei regions balticas tengudas per lei [[Suècia|Suedés]] avián conservat divèrsei privilègis, especialament dins lei domenis [[religions|religiós]] (proteccion dau [[protestantisme]]) e [[drech|juridics]] (mantenement d'un drech locau d'origina germanica).</ref>. Sa [[familha (parentèla)|familha]] fasiá partida de la [[classa sociala|classa mejana]]. Son paire, [[Mikhail Eisenstein]] ([[1867]]-[[1920]]), èra un [[arquitectura|arquitècte]] d'origina [[judaïsme|jusieva]] convertit au [[cristianisme]] [[ortodoxia|ortodòx]] avans son [[maridatge]] en [[1897]]<ref>'''[[rus|(ru)]]''' Роман Соколов e Анна Сухорукова « Новые данные о предках Сергея Михайловича Эйзенштейна », ''Киноведческие записки'', vol. 102-103, 2013, pp. 314—323.</ref>. Relativament famós, aguèt un ròtle important dins l'implantacion de l'estil [[Art Nouveau]] a [[Riga]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Janis Krastins, ''Jugendstilmetropole. Art Nouveau Metropolis. Jugendstila Metropole'', Riga, Baltika, 1996, p. 30.</ref>. Sa maire, Iuliia Konetzkaia ([[1875]]-[[1946]]) èra la filha d'una familha de marchands prospèrs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Bordwell, ''The Cinema of Eisenstein'', Cambridge, Harvard University Press, 1993, p. 1.</ref>. Durant la [[Revolucion Russa de 1905]], Sergei e sa maire desmainatjèron a [[Sant Petersborg]]. Son paire quitèt [[Riga]] en [[1910]] per lei rejónher, mai lo pareu [[divòrci|divorcièt]] rapidament après sa reünion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, pp. 20-22.</ref>. A [[Sant Petersborg]]<ref>De [[1914]] a [[1924]], la vila portèt lo nom de [[Petrograd]].</ref> Sergei Eisenstein estudièt l'[[arquitectura]] e l'[[engenhariá]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 28.</ref>. Pasmens, en [[1918]], decidèt d'abandonar l'escòla e de s'engatjar coma engenhaire dins l'[[Armada Roja]]. En revènge, son paire sostenguèt lei Blancs e deguèt s'exiliar a [[Berlin]] onte moriguèt en [[1920]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, pp. 34-35.</ref>. Durant la [[Guèrra Civila Russa|guèrra civila]], Sergei foguèt afectat a [[Petrograd]], [[Vologda]], [[Dvinsk]] e [[Minsk]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 35.</ref>. S'interessèt tanben au [[teatre]] ''[[kabuki]]'' e aprenguèt 300 [[kanji]]s, çò qu'aguèt una certana influéncia sus lo desvolopament de sei concepcions [[art|artisticas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 37.</ref>. === Carriera === ==== Dau teatre au cinèma ==== Après la guèrra civila, Eisenstein s'installèt a [[Moscòu]] en [[1920]] e comencèt una carriera de decoraire de [[teatre]] au sen dau ''Proletkult'', una organizacion artistica cercant de transformar lei formas [[art|artisticas]] per crear una [[estetica]] [[Proletariat|proletariana]] e [[comunisme|revolucionària]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', L'Âge d'homme, 1980, p. 12.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 41.</ref>. Pasmens, participèt rapidament a la mesa en scena de pèças e comencèt de publicar d'articles teorics dins de revistas especializadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ian Christie e Richard Taylor, ''The Film Factory: Russian and Soviet Cinema in Documents, 1896–1939'', Nòva York, Routledge, 1994, pp. 87-89.</ref>. Rescontrèt e trabalhèt tanben brèvament amb [[Vsevolod Meyerhold]] ([[1874]]-[[1940]]), director dau [[teatre de Moscòu]], que desvolopèt plusors tèsis precursoras dau « montatge intellectuau » imaginat per Eisenstein<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Irène Perelli-Contos, « Stanislavski et Meyerhold : pionniers de la pédagogie théâtrale », ''Études littéraires'', vol. 20, n° 3,‎ 1988, pp. 13–25.</ref>. Foguèt dins aqueu quadre qu'Eisenstein realizèt son premier film, ''[[Lo Jornau de Glumov]]'', un cort metratge borlesc destinat a introdurre la pèça ''Un Òme Savi'' d'[[Alexandre Ostrovskii]] ([[1823]]-[[1886]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', Urbana, University of Illinois Press, 1993, p. 32.</ref>. L'òbra èra en realitat un film de [[propaganda]] sus la situacion politica de l'[[URSS]]. D'efiech, d'aqueu temps, fòrça artistas sovieticas utilizavan la [[parodia]], lo [[borlesc]] ò la [[caricatura]] per promòure leis idèas revolucionàrias. En parallèle, Eisenstein contunièt sei reflexions sus la mesa en scena e lo montatge. Aquò interessèt [[Boris Mikhin]] ([[1881]]-[[1963]]), lo fondator deis estudiòs [[Mosfilm]]. Après divèrsei negociacions, obtenguèt lo drech d'engatjar Eisenstein sus un projècte de films comuns amb lo teatre dau ''Proletkult''<ref>'''[[rus|(ru)]]''' Rostislav Yurenev, ''Эйзенштейн в воспоминаниях современников'', Iskusstvo, 1974, p. 170.</ref><ref name="Leyda e Voynow 1982 p. 16">'''[[anglés|(en)]]''' Jay Leyda e Zina Voynow, ''Eisenstein at Work'', Nòva York, Pantheon, 1982, p. 16.</ref>. Formèt una còla compausada d'Eisenstein, de [[Grigorii Aleksandrov]] ([[1903]]-[[1983]]) e d'[[Eduard Tisse]] ([[1897]]-[[1961]]). Aleksandrov èra una figura dau cinèma sovietic que trabalhèt coma scenarista e corealizator amb Eisenstein durant 10 ans e Tisse èra un realizator qu'ocupèt lei foncions de [[director de la fotografia]] sus la màger part dei projèctes d'Eisenstein. En [[1924]], Eisenstein comencèt donc lo filmatge de ''[[La Grèva (film, 1925)|La Grèva]]'', lo cinquen film d'una seria intitulada ''Vèrs la dictatura dau proletariat''<ref name="Leyda e Voynow 1982 p. 16">'''[[anglés|(en)]]''' Jay Leyda e Zina Voynow, ''Eisenstein at Work'', Nòva York, Pantheon, 1982, p. 16.</ref>. I depintèt l'organizacion d'una grèva reprimida per l'armada tsarista. L'òbra foguèt un important succès e es sovent considerada coma un film fondator dau [[cinèma sovietic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ronald Bergan, ''Sergei Eisenstein: A Life in Conflict'', Woodstock, The Overlook Press, 1997, p. 97.</ref>. === Fin de vida e mòrt === == Òbra == === Contribucion a l'art cinematografica === ==== Lo montatge ==== La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte<ref name="Niney 2002 p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.</ref><ref>Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.</ref>. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref><ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs<ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus. Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra<ref name="Niney 2002 p. 44">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.</ref>. ==== La concepcion de l'espectator ==== La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu. ==== Lo trabalh teoric ==== Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.</ref>, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.</ref>. Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma. === Filmografia e films principaus === ==== Generalitats ==== En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein. D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau. i ==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ==== [[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]] {{veire|Cuirassat Potemkin}} Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion<ref>Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].</ref>. L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge. ==== ''Alexandr Nevskii'' ==== {{veire|Alexandr Nevskii (film)}} ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es un [[film]] istoric sortit en [[1938]]. Comandat per lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 307-308.</ref>, s'inspira de la [[batalha dau lac Peipus|victòria]] d'[[Alexandr Nevskii]] obtenguda en [[1242]] còntra una armada de [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] que menacava [[Republica de Novgorod|Novgorod]]. Dins lo film, lo prince Nevskii, èx-senhor de [[Novgorod]], accèpta de tornar venir prince de la vila per combatre una armada teutonica. Refusa lo pacte prepausat per lei captaus e lei marchands, pas necessiàrament ostils a l'arribada dei Teutonics, e pren lo comandament d'una armada populara formada d'un biais espontanèu per leis abitants. Puei, après una lònga batalha sus lo lac gelat, lei chivaliers teutonics son englotiats per la rompedura dau glaç. Nevskii libèra alora lei simples presoniers e exigís un recapte per la liberacion dei chivaliers capturats mentre que lei traites son executats per la fòga. Lo film èra un avertiment clar a [[Alemanha]] dins un contèxte de tensions extrèmas entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, p. 308.</ref>. Dispareguèt brèvament après la signatura dau [[Pacte Germanosovietic]] e foguèt tornarmai projectat dins lei cinemàs sovietics après lo començament de la [[Guèrra Germanosovietica]]. L'intriga, fòrça maniquèa, es ansin marcada per l'importància donada ai tèmas centraus de la [[propaganda]] [[Estalin|estaliniana]] (ròtle dau pòble, imatge dau cap, etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 308-309.</ref>). Au nivèu tecnic, ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' foguèt lo premier film parlant d'Eisenstein. L'[[estetica]] foguèt fòrça trabalhada, especialament aquela dei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]], e lo montatge integrèt una musica de [[Serguei Prokofiev|Prokofiev]]. La sincronizacion deis imatges e dau son foguèt un deis aspèctes marcants dau film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jay Leyda (trad. Claude-Henri Rochat), ''Kino : histoire du cinéma russe et soviétique'', Lausana, Éditions l'Age d'homme, 1980, p. 405.</ref>. Leis [[efiechs especiaus]] èran tanben impressionants per l'epòca (reconstitucion d'un lac gelat, scena finala de l'englotiment dei Teutonics, etc.). Enfin, la mesa en scena imaginada per Eisenstein per filmar la batalha finala es a l'origina dei representacions cinematograficas modèrnas de batalha<ref>Per exemple, inspirèt lei batalhas presentas dins lei films [[Enric V (film)|Enric V]] ([[1944]]), ''[[Espartac (film)|Espartac]]'' ([[1960]]) e [[L'Empèri còntra-ataca]]'' ([[1980]]).''</ref> ==== ''Ivan lo Terrible'' ==== {{veire|Ivan lo Terrible (film)}} ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' es lo darrier film d'Eisenstein. Se compausa de doas partidas sortidas en [[1948]] e en [[1958]]. L'escart s'explica per la [[censura]] d'[[Estalin]] que veguèt una critica de son poder personau dins l'òbra. Una tresena partida èra prevista, mai foguèt jamai realizada<ref>A l'origina, Eisenstein aviá escrich doas partidas, mai après lo filmatge, aviá pron de materiau per realizar tres films. Obtenguèt donc l'autorizacion de realizar una tresena partida, autorizacion que foguèt annulada après la censura dau segond film (Joan Neuberger, ''Ivan the Terrible: The Film Companion'', Bloomsbury Publishing, 2003, p. 21). Quauquei scenas e elements de scenaris deis elements addicionaus imaginats per aqueu film son estats descubèrts (Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp. 6, 24, 35, 141, 151 e 222).</ref>. D'efiech, lo film sembla un omenatge ambigü a [[Iòssif Stàlin|Estalin]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp. 40 e 123-124 e pp. 298-299.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Gillespie, « Sergei Eisenstein and the Articulation of Masculinity », ''New Zealand Slavonic Journal'', vol. 42, 2008, pp. 1-53.</ref><ref>'''[[rus|(ru)]]''' Neya Zorkaya, ''История советского кино'', Sant Petersborg, Алетейя, 2006, p. 275.</ref>. Durant la premiera partida, lo grand-duc [[Ivan IV lo Terrible|Ivan IV]] i es coronat tsar en despiech de l'oposicion dei [[noblesa|nòbles]], dei [[boiar]]s e de sa tanta Yefrosinya que vòu plaçar son fiu Vladimir sus lo tròne. Puei, se [[maridatge|marida]] amb Anastasia, egalament cortejada per lo prince Kurbski, reprimís una revòuta populara menada per lei boiars e dirigís una campanha còntra lei [[Tatars]]. En parallèl, dèu luchar còntra lei complòts organizats per Yefrosinya e Kurbski. La premiera capita d'empoisonar Anastasia e Ivan, descoratjat, decidís d'abdicar. Dins aquò, la populacion de [[Moscòu]] s'acampa per li formar una garda personala e li demandar de demorar au poder. Durant la segonda partida, Ivan apren lo ròtle de Yefrosinya dins la [[mòrt]] d'Anastasia e ordona l'execucion de tres boiars. Yefrosinya organiza alora l'[[assassinat]] dau tsar mai l'astücia d'Ivan li permet de desjogar lei plans de sa tanta. Vladimir es ansin [[assassinat]] a sa plaça e Ivan pòu proclamar la necessitat d'un poder fòrt per véncer leis enemics dau pòble. Lo film èra un film-opèra caracterizat per un estil grandiós. Cada plan èra estudiat e concebut coma un tablèu [[teatre|teatrau]] amb una atencion fina portada a la plastica e au dinamisme de la scena. L'objectiu èra d'obtenir una òbra ieratica e convulsiva capabla de se raprochar dei tragèdias de [[William Shakespeare|Shakespeare]]. Un còp de mai, Prokofiev foguèt encargat de la musica e Eisenstein integrèt de scenas colorizadas dins lo film après aver assistit a una conferéncia sus lo tèma. Pasmens, donèt un aspècte psicologic e non realista ai passatges en color. L'acuelh dau film per la critica e lo public foguèt mitigat en foncion dei país. Leis efiechs especiaus e lo trabalh estetic foguèron largament reconeguts, mai l'intriga, lo ritme ò lo jòc d'actor foguèron pus sovent criticats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp.301-304.</ref>. Dins aquò, la percepcion dau film se melhorèt pauc a cha pauc e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' es desenant considerat coma un film major d'Eisenstein e de l'istòria dau cinèma<ref>Dempuei lo corrent deis [[ans 1960]]-[[ans 1980|1980]], èra ansin regularament mencionat dins lei classaments dei melhors films prepausats per de critics de cinèma (Jim Hillier, ''Cahiers du Cinéma. The 1950s: Neo-realism, Hollywood, New Wave'', Cambridge, Harvard University Press, 1985, p. 287 ; « Top/Ten », ''Sight and Sound'', vol. 31, n° 1, British Film Institute, Ivèrn 1961–1962, p. 10 ; « Top/Ten », ''Sight and Sound'', vol. 41, n° 1, British Film Institute, Ivèrn 1971–1972, p. 12 ; Leonid Kozlov, « Творчество С. М. Эйзенштейна », ''Iskusstvo Kino'', 1961, pp. 88-90 ; David Bordwell, ''The Cinema of Eisenstein'', Harvard University Press, 1993, p. 266).</ref>. == Lei Caps d'òbra == [[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]] Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples . == Filmografia == * '''[[Дневник Ґлумова]]'''....... ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort'' * '''[[Стачка]]'''....... ''[[La grèva]]'' ([[1924]]) * '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''....... ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]]) * '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''....... ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]]) * '''[[Старое и новое]]'''....... ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]]) * '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'') * ''' [[Бежин дүг]]'''....... ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana) * '''[[Александр Невский]]'''....... ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]) * '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]]) * '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]]) * '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'') == Bibliografia == === Òbras de Sergei Eisenstein === * [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]] ==== reviradas italianas ==== * '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]]) * ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982] * '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''... id id [[1985]] (reed [[2004]]) * ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]] * ''[[La Regia]]''... id id [[1989]] * '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]]) * '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''... id id [[1998]] * ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]] * ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]] * '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]] * '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]] * '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]] ==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ==== * [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] ===== en anglés ===== * [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]] * [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''... [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]] * [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]] * [[Richard Taylor]] & [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]] * [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]] * [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]] * [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id ===== en francés ===== * [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]] * [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein'' [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]] * [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] & [[Pierre Sorlin]]: ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]] * [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]] * [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]]) * [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]] * [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]] * [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]] * [[Dominique Chateau]] & [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]] * [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]] ===== en italian ===== * [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]] * [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]] * [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]] * [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]] == Ligams extèrnes == * [[Fichièr:Www.gif|35 px]] {{imdb nom| id=0001178}} == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}} [[Categoria:Personalitat del cinèma]] [[Categoria:Realizator rus]] [[Categoria:Propaganda]] [[Categoria:Teorician del cinèma]] [[Categoria:Naissença en 1898]] [[Categoria:Decès en 1948]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] au8m0g6lutnkv21y2aquzi8jmrnci1q 0 27876 2511272 1870549 2026-10-22T22:43:24Z Poiuytrell 61256 /* */ 2511272 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} L''''imperatiu categoric''' es una nocion de la [[filosofia morala]] d'[[Emmanuèl Kant]]. Enonciada pel primièr còp en [[1785]] dins ''[[Fondacion de la metafisica de las mors]]'', l'autor lo tornèt exprimir dins d'autras òbras d'etica seunas. Sovent criticada, aquela nocion, l'exprimiguèron tanben fòrça filosòfs. L'imperatiu es mai que mai conegut per aquestas tres formulacions famosas: « Òbra de tal biais que tractes l'umanitat, tant en ta persona coma dins quina mai que siá, sempre a l'encòp coma finalitat, e jamai simplament coma mejan.» ''[[Fondacion de la metafisica de las mors]]'' in ''[[Metafisica de las mors]]'', I, ''Fondacion, Introduccion «Òbra segon la maxima que pòt a l'encòp venir lei universala» « Òbra segon de maximas que pòscan a l'encòp se prene elas meteissas per objècte coma leis universalas de la natura. » Tot ben qu'aqueles tres enonciats sián diferents, son totes formulacions d'un meteis imperatiu categoric, qu'es unic. == Dos tipes d'imperatius == Kant distinguís dos tipes d'imperatius : un imperatiu pòt èsser ipotetic o categoric. [[Categoria:filosofia morala]] dk4ga63ly7iwnkwp6dpbes1ybtru5z3 0 37741 2511276 2492786 2026-10-22T22:50:57Z Joaquim Link 17065 2511276 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{ortografia}} <!-- Article redigit en gascon --> {{Istòria de Catalonha}} '''Catalonha''' ei un territòri istoric format originalment a compdar des comtats que formauen era [[Marca Ispanica]], ath nòrd-èst dera [[Peninsula Iberica]], eth temps de [[Carlesmanhe]]. Aué en dia, eth mot ''[[Catalonha]]'' s'emplegue sustot entà far referéncia ara [[Catalonha (region)|Comunitat Autonòma de Catalonha]], a [[Espanha]], e era [[Catalonha Nòrd|Catalonha deth Nòrd]], que forme eth Departament des [[Pirenèus Orientals|Pirenèus Orientaus]] a [[França]]. == Entratge == Sus era basa latina se van superposar dus prestrats principaus ena formacion deth que serà Catalonha: eth visigòt e er arab, damb diferent grad d'incidéncia segons era part de Catalonha (naua o vielha) e diuèrsa influéncia en temps de sojorn e era composicion sociau. Eth nòm de Catalonha poirie vier d'aguesta epòca e harie referéncia ath gran nombre de castèths e fortaleses que i auie peth sòn caractèr de termièra. En eth sistèma feudau ère abituau qu'eth nòble en possession d'un hètz deleguèsse era administracion d'un castèth en un vassall sòn, nomentat ''castlà''. Semble que serie a compdar d'aguest cargue que sorgirie eth nòm de Catalonha, en un procès lingüistic semblable ath que originèc eth nòm de Castelha a compdar de castèth. [[Fichièr:Imperi de la Corona d'Aragó.png|250px|left|thumb|Corone d'Aragon eth sègle XV]] Grana part dera istòria de [[Catalonha]], fins çò [[1714]], ei restacada ar establiment d'ua union dinastica d'Aragon e Catalonha que se materializèc politicament en ua confederacion catalanoaragonesa. Donques, era grana majoria des hèts istorics qu'afectèren en Catalonha tracten d'eveniments qu'auien ja implicat, o acaben en tot implicar egalament, era rèsta des païsi ispanics dera [[Corona d'Aragon]]. Maugrat açò, peth caractèr confederal dera sua estructura politica, es eveniments pòden auer agut es moments diferenti o, quitament, damb bères diferéncies respècti dera rèsta deth territòri. Atau, per exemple, era numeració des reis dera Corona, coma sobirans de Catalonha, poirie non coïncidir damb era numeració respectiva ath [[Reiaume de Valéncia]] o ath [[Reiaume d'Aragon]] o, un aute exemple, es [[Decrèts de Naua Planta]] non s'apliquèren exactament parièra ne en temps ne ena forma ne en contengut. Quan parlam dera istòria de Catalonha, coma entitat territoriau, non se hè referéncia as delimitacions territoriaus dera actuau [[Comunitat Autonòma de Catalonha]], mès as delimitacions deth territòri istoric deth [[Principat de Catalonha]]. Donques, en aguest article tanben s'arrecuelh era istòria dera [[Catalonha Nòrd]] e dera [[Franja de Ponent]]. Era grana expansion feudau catalana se da, mès, en sègle XIII e principis deth XIV, e ras qu'era Corona d'Aragon se n'agranic damb es domenis mediterranèus de Mallorca, Sicília e Sardenha, ath delà de Valéncia. Era expansion s'inicièc damb eth rei Jaume E, que conquistèc Malhòrca (1229) -d'a on expulsèc era poblacion musulmana- e Valéncia (1238) -territòri que se li dèc ada eth er estatut de reiaume e que siguec repoblat majoritàriament per catalans-. Mès tard, e en tot coïncidir damb eth gran desvolopament sociau e economic de Catalonha ara Edat Mejana, es domenis catalans s'esteneren Mediterranèa enlà enquia Sicília e Sardenha. Totun, a compdar de mitjan sègle XIV, s'inicièc ua epòca de crisi demografica (desacadiada fonamentaument pera pèsta nera, mès tanben pes recurrents crisis agràries), economica e politica, que culminarà en desvolopament d'ua [[Guèrra Civiu Catalana]] entre [[1462]] e [[1472]]. == Era Preïstòria en Catalonha == ''Vedetz era [[Preïstòria en Catalonha]]''. Maugrat es esfòrci hèti ens darrèri vint ans, era coneishença dera preïstòria en Catalonha resulte encara superficiau e incomplèta. Fins hè pòqui ans se consideraue qu'es prumèrs signes clari de preséncia umana ar espaci geografic qu'aué se coneish coma Catalonha corresponien ara fasa deth [[Paleolitic mejan]] e presentauen ua antiquitat aproximada de {{formatnum:25000}} ans, se plan ara [[Catalonha Nòrd]], se conserven rèstes deth [[Paleolitic inferior]] d'ua antiquitat de {{formatnum:450000}}. Ça que la, es trabalhs realizadi ens darrèri ans en bèri jadiments importants, coma era Cauva dera Hònt Major ([[Era Espluga de Francolí]]), bères trobalhes hètes a [[Saut]] e d'auti indicis detectadi arreu deth país, apunten era possibilitat d'ua aucupacion en Paleolitic inferior d'enquia {{formatnum:300000}} ans d'antiquitat. Per çò qu'ei deth Paleolitic Mejan, se conserven diferenti jadiments preïstorics ath nòrd e sud de Catalonha, coma eth Què deth Pòrti o era cauva de Mollet ([[Plan der Estanh]]). E çò [[Paleolitic superior]], que se desvolòpe hè apuprètz uns {{formatnum:20000}} ans, e qu'a deishat rèstes a endrets coma era Bora Grana des Carrères, a [[Serinyà]], o lo Què des Goges, eth [[Sant Julià de Ramis]]. Entre eth 8000 e eth 5000 aC se desvoloparie era fasa preïstorica coneishuda coma [[Mesolític]] o Epipaleolític. Vèrs eth 4500 aC s'iniciarie era fasa deth [[Neolític]], que se n'a destacat qu'era sedentarització presente uns trèti fòrça mens prigonds qu'es auti territòris, a causa dera fòrta preséncia de bòsc mediterranèu, que permeterie era mantenença d'ua anautita activitat caçaira e recol·lectora. Se tròbe representat fonamentauments pes jadiments des [[Mines de Gavà]] o dera Draga [[Banyoles]]. Entre es ans 2500 e 1800 aC se desvoloparà era fasa deth [[Calcolitic]], ena quau apareisheràn es prumèrs objèctes de còder. Li seguís eth [[Edat deth Bronze]], entre es ans 1800 e 700 aC, moment que coïncidirà damb era arribada des pòbles indoeuropèus. E en sègle VII aC eth territòri artenherà era [[Edat deth Hèr]]. == Edat Anciana == === Es pòbles ibèrs === [[Fichièr:Mapa_llengües_paleohispàniques.jpg|thumb|left|180px|[[Lengües paleoispaniques]].]] Es '''ibèrs''' son un ensemble de pòbles qu'es hònts classiques ([[Ecateu de Milet]], [[Ruf Fest Aviè]], [[Erodòt]], [[Estrabon]], eca. ) identifiquen ara còsta orientau dera [[Peninsula Iberica]] damb aguest nòm aumens dempús deth sègle VI aC: [[elisics]], [[sordons]], [[cerretans]], [[airenosis]], [[andosins]], [[bergistans]], [[ausetans]], [[indigets]], [[castellanis|castelhans]], [[lacetans]], [[laietans]], [[cossetans]], [[ilergets]], [[iacetans]], [[suessetans]], [[sedetans]], [[ilercavons]], [[edetans]], [[contestans]], [[oretans]], [[bastetans]] e [[turdetans]]. Maugrat qu'es hònts classiques non tostemp coïncidissen ens limits geografics precisi ne ena enumeració de pòbles concrèts, semble qu'era lengua ei eth critèri fonamentau que les identificaue coma ibèrs, atengut qu'enes inscripcions era [[lengua iberica]] apareish a grani trèti en territòri qu'es hònts classiques assignen as ibèrs: era zòna costèra que va dempús deth sud de [[Lengadòc]] fins [[Alacant]], que penetra ath laguens pera val deth [[Èbre]], pera val deth [[Segura (riu)|Segura]] e pera val nauta deth [[Guadalquivir]]. Eth concèpte de cultura iberica non ei un patron que se repetís de forma uniforma en cadun des pòbles identificadi coma ibèrs, mès era soma des cultures individuaus que soent presenten trèti similars, mès que se diferéncien clarament des autes e qu'a viatges compartissen damb pòbles non identificadi coma ibèrs. === Era arribada des pòbles orientaus === Dempús dera fin deth dusau millenni, es pòbles dera [[Mediterranèa]] Orientau se senteren atrèti pera [[Peninsula Iberica]], coma ac demòstre era installacion des prumères colònies fenicies en [[Andalosia]] vèrs eth 1100 aC. En tot seguir es rotes dubèrtes pes fenicis, en [[sègle VIII aC]], se fondèren es prumères colònies grègues ar èst dera còsta mediterranèa, coma [[Ròdes]] (actuaument [[Ròses]] e çò [[580]], [[Emporion]] (actuaument [[Empúries]]), en tot deishar entaths fenicis eth sud dera còsta. === Colonizacion romana === Er Èbre siguec era prumèra termièra militara entre [[Cartago|cartaginesos]] e romans ([[269 aC]]). Dempús dera conquista de [[Sagont]], ciutat aliada des romans pes tropes puniques liderades per [[Hanníbal]] çò [[218 aC]] esclatèc era [[Dusau Guèrra Punica]], que portarie ath plen domeni roman dera Peninsula Iberica. Es [[Empèri Roman|roman]] sigueren es estructuradors basics deth territòri de Catalonha tau coma aué la comprenem, tant es infrastructures coma es creadors de ciutats. Era [[Hispània Citerior]] siguec ua des dues províncies eth qué se dividic era Peninsula Iberica dempús dera conquista romana. Siguec creada çò [[197 aC]], e s'i includís er actuau territòri de Catalonha. [[Fichièr:Hispania 2a division provincial.PNG|left|thumb|Tarraconensis, 27 aC]] Er increment de territòri controtlat per Roma e er enriquiment qu'açò produsie ens sòns governants condusic a ua etapa fòrça convulsada entre es sègles II e E aC, que transformèren era [[Republica Romana]] en [[Empèri Roman]] quan [[August|Octavi]] (August) vencec toti es sòns enemics en [[31 aC]]. [[Octavi|August]] proclamèc er Empèri eth [[13 de gèr]] der an [[27 aC]]. En vertut d'aguesta reforma s'encargaue deth proconsulat de totes aqueres províncies qu'auien acantonades legions (en tot préner atau eth comandament de tota era armada) e deth madeish [[August]] depenerien es oficiaus e soldats. Entre es províncies afectades per aguestes mesures i auie era Citerior. Hispània, constituida per dues províncies, era Citerior e era Ulterior, siguec dividida en tres: Tarraconense, Betica e Lusitània (27 aC). Era pression des [[hun]]s, que lideradi per [[Atila]] arribèren enes pòrtes de Roma, empenhec es tribús [[Germanic|germaniques]] cap a l'[[Euròpa Occidentau]]. Per sajar hèr tèsta ad aguesta crisi, ara mòrt de Teodòsi eth Gran se deishèc era part [[Empèri Roman de Cogant|occidentau]] (ena que se trobaue Hispània) der empèri ath sòn hilh [[Onoratz]], e era part [[Empèri Bizantí|orientau]] ath sòn hilh [[Arcadi]]. Era invasion precipitèc era [[Queiguda der Empèri Roman]] en [[476]]. === Es Visigòts === Es [[Veire (poblatz germanic)|veires]] èren un pòble des consideradi [[barbar]]s pes romans que procedent der èst s'anèren en tot transportar ath long deth [[sègle III]] e [[sègle IV|IV]] vèrs cogant empenhut pes [[hun]]s. Ath [[Danubi]] des veires se separèren eth pòble [[Visigòts|visigòt]] e eth [[ostrogòt]]s, adoptèren era religion crestiana ena forma [[arrianisme|arriana]], e èren de hèt es mès romanizats de toti es pòbles [[germanics]] qu'arribèren ena Peninsula Iberica pendent eth [[sègle V]]. Eth [[410]] es visigots van saquejar [[Roma]] e tanben Barcelona en [[415]]. Pòc dempús arriben damb un pacte (''foedus'') damb Roma (418-507) que se [[Visigòts federats|federaven]] e combaterien segons eth en favor der empèri, en tot afrontar-se as huns, a qui venceren ara [[batalha de Camps Catalàunics]] ([[451]]). S'establic eth [[reiaume de Tolosa]] dempús d'a on iniciaràn pendent eth [[règne]] de [[Euric]] ua expansion que les portarà un aute còp en Catalonha e era Peninsula, aguest còp de forma definitiva donques que progressivament es [[franqui]], un aute pòble germanic, les anèren en tot empénher fins véncer-les ara [[batalha de Vouillé]] ([[507]]). Alavetz establiren eth [[caplòc]] a [[Narbona]], Barcelona un aute còp, e fin finau [[Toledo]], lòc dempús d'a on podien controtlar per ua banda es [[sueus]] establidi ath que aué ei mès o mens [[Galícia]], es [[vascons]] e cantabres ath nòrd e es bizantins establidi ara [[Betica]]. En morir [[Vitiza]] eth 710, es sòns enemics elegiren rei [[Rodrigo]]. Es hilhs de Vitiza, partidaris de [[Aquila II]] se refugièren a [[Ceuta]], a on governaue eth [[comde Olbà]], dit tanben ''Julià'', jos eth domeni de [[Mūsà ibn Nusayr]]. Damb eri negocièren ua ajuda entà recuperar eth tròn e er auviatge familiau. Mentre Rodrigo assetjava [[Pampalona (Navarra)|Pampalona]] e lutaue contra es bascs revoltadi, es [[Sarraí|arabis]], comandats per [[Tàriq ibn Ziyad]] e ajudadi per Olbà, passèren er estret e s'establiren ath lòc dempús nomentat [[Gibartar]] contra era opinion deth califa. Rodrigo tornèc a [[Còrdoa]] e amassèc era armada, e s'entaulà era [[Batalha de Guadalete]], ena qu'es vitizans, encargadi des ales, abandonèren eth combat, e eth centre d'aguest siguec destruït. Es batalhes s'anèren succeïnt, e [[Ardó]], que succedic a [[Aquila II]], concedic era aucupacion de Catalonha, que se completèc eth [[720]]. Musa se convertic en prumèr [[valís der Àndalus|valí der Àndalus]]. Era organizacion de Catalonha pendent eth periòde de domeni visigotic contunhèc d'èster era madeisha que pendent eth domeni roman, e er impacte demografic fòrça limitat dat qu'es visigots èren relativament pòca poblacion respècti es ispanoromans, ath delà que se preferentament ath centre dera Peninsula en tot deishar dilhèu guarnicions militares es lòcs clau. Era diocèsi de [[Tarragona]] e era Narbonense semble qu'èren eth marc de referéncia administrativa. La revòlta de [[Paulus]] ath [[673]], personatge d'origina grèga, ei eth prumèr assag de crear un estat er aguesti territòris, eth rei [[Vamba]] ac empedic en tot profitar qu'ère apròp de Catalonha damb ua armada entà reprimir es vascons. Eth jutjament a Paulus, generau visigot, s'es conservat. Eth legat des Visigòts principaument ei eth dret roman compilat amassa damb eth visigòt, eth [[còde d'Euric]] ''Liber Iudicum'': auec ua grana repercussion ath long de tota era epòca medievau. Mès tanben demorèren bèri quites nòms coma ''Alfred'' o ''Arnau'' e fòrça vocabulari, sustot militar, mès tanben bèri uns coma ''ahraga'', ''brun'', ''bogada'' e toponims coma ''Geltrú'' o ''Areny''. Segons er istorian [[Ferran Soldevila]] ací ja se tròben cèrtes caracteristiques dera istòria de Catalonha: eth fracàs der assag de creacion d'un reiaume a banda e banda des Pirenèus, eth hèt estrategic dera ''meseta'' (altiplà) centrau coma punt de partida d'organizacion militara e politica e era conflictivitat de Barcelona. == Edat Mejana de Catalonha == === Es arabi === Era era primauera deth [[713]] [[Abd-ath-Aziz ibn Mussa]], hilh de [[Mussa ibn Nussayr]], governador de [[Kairuan]], signaue un pacte de capitulació damb eth nòble Teodomir, qu'aguest arreconeisherie entà eth era sobeiranetat islamica e passaue administrar un ample territòri qu'abastaue es conques des arrius [[Segura (riu)|Segura]] e [[Vinalopó]], era futura [[kura de Tudmir]], damb eth sòn centre a [[Oriola]]. Aguest ei eth punt de partida dera islamització deth [[Xarq ath-Andalus]], pera còsta mediterranèa iberica. Eth [[773]], Abderramán E proclame eth [[Emirat de Còrdoa]], en tot emancipar politicament as musulmani de [[Ath-Andalus]]. [[Abd Ath-Rahman III]] considerèc avient era sua autoproclamació coma [[califa]], ei a díder, coma cap politic e religiós des [[musulmani]] e successor de [[Mahoma]], en tot basar-se eth quate hèts: èster descendent deth Profèta (branca omeia), auer liquidat les revòltes intèrnes, frenar es ambicions des nuclèus crestiani deth nòrd [[Peninsula Iberica|peninsular]] e era creacion deth [[Califat fatimita]] eth [[Egipte]] opausat as califes [[abbassida|abbassides]] de [[Bagdad]]. Ei era etapa politica dera preséncia islamica ara Peninsula Iberica de major esplendor, encara que de corta durada atengut qu'acabèc eth çò [[1010]] damb era [[fitna]] o guèrra civiu peth tròn, que se desacadièc entre es partidaris deth darrèr califa legitim [[Hixán II]], e es successors deth sòn prumèr ministre o hayib, [[Almansor]]. Eth çò transfons tanben existien problèmes damb era excessiva [[pression fiscau]] de besonh entà per'mor de finançar eth còst des esfòrci belics. Oficiaument, maugrat tot, eth califat seguè en tot existir fins er an [[1031]], eth qué siguec abolit en tot dar lòc ara fragmentacion der estat omeia era multitud de reiaumes coneishudi com [[Taifa|Taifes]]. Era division eth [[taifes]] se reprodusic es diuèrses escasences, en tot crear-se mès taifes. Tanben se succediren diferentes invasions dempús deth nòrd de [[Africa]], coma era des [[almoravit]]s ([[1090]]-[[1102]]), es [[almohades]] ([[1145]]-[[1146]]) e es [[benimerins]] ([[1224]]). === Nauta Edat Mejana === Eth tèrme [[Gòtia]] s'empleguèc entà designar es territòris que serien es [[comtats catalans]] per part des franqui, o tanben coma sinonim de [[Hispània]], fins era independéncia des comtats respècti eth [[Empèri Franc]]. Segurament tanben hège part deth territòri era [[Septimània]]. Eth tèrme tanben s'estenec per definicion as abitants autoctòns des [[Pirenèus|Pirenèu]] eth contraposició as ''hispani'' (era rèsta dera Peninsula). Es comtats dera [[Mèrca Ispanica]] que termiauen damb eth poderós [[emirat de Còrdoa]], sigueren eth nuclèu expansiu deth que lèu serie Catalonha. [[Carlesmanhe]] fondèc era [[Mèrca Ispanica]] as territòris der actuau [[Catalonha]] entà actuar coma defensa entre crestians e musulmani. Ère ua tèrra termierèra, damb continus cambiaments organitzatius e pactes damb es vesins arabis. Destaquen es comtats coma nuclèus territoriaus e eth papèr deth [[clergat|glèisa]], a trauès des sòns monastèris (com çò de [[monastèri de Ripoll|Ripoll]], per exemple). Es prumèrs comdes depenien totaument des carolingians mès a mesura que passauen es ans s'anèren en tot emancipar. [[Guifré çò Pelós]] Unifiquèc es [[Comtat d'Urgèl|comtats d'Urgèl]], [[Comtat de Cerdanha|Cerdanha]], [[Comtat de Barcelona|Barcelona]] e [[Comtat de Girona|Girona]], progressivament mès autonòms des [[franqui]]. [[Borrell II]] va oficialitzar era independéncia, eth negar-se a jurar leiautat ath monarca que non auie ajudat es catalans deuant un saqueig [[musulman]]. Era societat d'aguesta epòca ère fòrtament rurau. Cada nuclèu de poblacion produsie çò qu'auie de besonh, i auie pòc excedent e pòc comèrç, trèt des ciutats. [[Barcelona]] anèc en tot guanhar importància. Es [[Vegueria|vegueries]] èren eth sistèma mès arraïtzat de division administrativa tant ne la baishe edat mejana coma eth tota era modèrna, èren jos es ordes d'un veguer, nomentat peth rei. Damb eth pas dera edat modèrna e er aluenhament dera cort reiau es conflictes jurisdiccionals s'agravèren e complicar dat que fòrça lòcs èren jos diuèrsa administracion senhorau, religiosa o dera [[Generalitat]], e com qu'es Corts cada còp èren convocades damb mens assiduïtat, es representants des viles e es veguers perdien poder. Açò hec que fòrça disputes se resolveren, parallèlament ara Audiéncia e mejançant [[bandoler]]s. === Baisha Edat Mejana === Era desbranda catalana ara [[Batalha de Murèth]] çò [[13 de seteme]] de [[1213]] e era mòrt deth rei [[Pèire II d'Aragon|Pere eth Catolic]] signifiquèc era fin dera expansion catalana en Occitània. Eth tà deuant era expansion se dirigirà a [[Reiaume de Valéncia|Valéncia]] e as [[Illas Balearas|Ilhes Balears]] e era rèsta deth Mediterrani. [[Fichièr:Cort general del Principat de Catalunya.jpg|thumb|150px|left|[[Corts Catalanes]] segons ua miniatura d'un incunable deth [[sègle XV]]]] Era baisha Edat Mejana ei era epòca de maximala esplendor catalana, jos era [[corona d'Aragon]]. Es monarques catalanoaragonesi (mès que mès [[Jaume I d'Aragon|Jaume eth Conqueridor]] o Jaume I) conquistèren as arabi grana part des territòris qu'aué dia se nomenten païsi catalans, en tot espandir çò [[catalan]] coma idiòma de cultura. Ath delà, ua potenta flòta naval se per era [[Mediterranèa]], enquiath punt que [[Roger de Llúria|era legenda ditz]] que "ne un peish gausaue nadar sense es quate barres". S'editen es [[Quate granes croniques catalanes]], [[en tot Tirar lo Blanc]], [[Curial e Güelfa]], e apareishen personatges coma [[Ramon Llull]] e eth periòde deth [[Sègle d'aur valencian]]. Er eth transit d'un sistèma feudau en un estat monarquic, s'anèc en tot configurar un sistèma politic qu'auie coma basa çò [[pactisme]], ei a díder, era limitacion deth poder reiau per part des corts, a on èren representadi era noblesa, eth clergat e era borgesia urbana. Aguest sistèma constitucionau dèc lòc a ues institucions de govèrn sorgit a compdar deth sègle XIII, era Deputacion deth Generau (que, a compdar de [[1359]] siguec coneishuda tanben coma [[Generalitat de Catalonha]]) qu'aqueric progressivament un ròtle politic. Eth govèrn se hège a trauès des [[Corts de Catalonha|Corts Generaus]] ([[1214]]) e es administracions locaus, entre es que destaque eth [[Conselh de Cent]] de Barcelona. Ara mòrt deth [[rei]] [[Martí er Uman]] ([[1410]]) se hec era eleccion entre es diuèrsi pretendents ara [[Corona d'Aragon]] ath [[Compromís de Casp]] çò [[1412]]. Fin finau gesseren victoriosos es [[Trastamara]] era tèsta de [[Jaume II d'Urgèl|Jaume d'Urgèl]], que non acceptèc eth resultat, se revoltèc e siguec empresoades fins era sua mòrt. Era maximala estenduda qu'aucupèc era [[Corona d'Aragon]] ei pendent eth sègle XIV, quan, a part des domenis peninsulars, se possedissen es Baleares, [[Sardenha]], çò [[Reiaume de Sicília]], çò [[Reiaume de Nàpols]], e es ducats de [[Atenes]] e [[Neopàtria]]. == Edat Modèrna de Catalonha == [[Fichièr:ConstitucionsCatalanesVolumIr.jpg|thumb|150px|left|[[Constitucions catalanes]] der an [[1702]]. Portada]] Damb eth matrimòni de [[Isabel de Castelha]] e [[Ferran II]] eth [[1479]] es destins des dus reiaumes se junhen. Es [[espanholisme|espanholista]] vòlen veir ací era neishença de [[Espanha]]. Totun, non se pòt ignorar qu'era [[Corona d'Aragon]] mantenguec totes es [[Corts Catalanes|sues institucions]], enquias [[Decrèts de Naua Planta]]. De hèt era prumèra [[Constitucion Espanhòla]] que parle deth [[Reiaume d'Espanha]], ei era de [[1978]]. Er auge der empèri ispanic (damb eth domeni de mieja Euròpa e era descubèrta de [[America]]) e era crisi intèrna catalana portèren ara castellanització dera societat (e mès que mès es nòbles) catalana. Era Edat Modèrna de Catalonha ei ua epòca fòrça convulsada, caracterizada pes contínues lutes e suslhèuaments contra eth poder reiau: [[Guèrra Civiu Catalana]] (1462-1472), [[Guèrra des remences#Dusau guèrra remença|Dusau revòlte remença]] (1485-1486), [[Revòlte des Germanies]] (1519-1523), [[Guèrra des Segadors]] (1640-1652) e fin finau era [[Guèrra de Succession]] (1700-1714). Pendent era fin d'aguest periòde se produsic era fragmentacion deth país e era anullacion des drets collectius des catalans. Eth [[1659]], ras deth [[Tractat des Pirenèus]] entre es corones espanhòles e francesa, Catalonha perdec ua 5a part deth territòri e poblacion eth passar jos administracion francesa çò [[Rosselhon]], çò [[Capcir]], era [[Fenolleda]], çò [[Conflent]] e era mitat dera [[Cerdanha]] (mens [[Llívia]]). Eth rei Felip V decretèc es [[Decrèts de Naua Planta]], un còp derrotat es territòris dera [[Corona d'Aragon]] ara Guèrra de Succession Espanhòla, que marginalizaue çò [[catalan]] e grauaue era economia locau. Entre es [[Decrèts de Naua Planta]] ([[1716]]) e era neishença deth [[catalanisme]] politic ([[1898]]). Es vegueries se substituïren per [[corregiment]]s, jos comandament militar, dempús dera des·hèta de [[1714]], tau coma tota Catalonha demoraue jos eth comandament d'un capitani generau. == Edat Contemporanèa de Catalonha == Ei eth periòde que comence damb era [[Revolucion Francesa]] ara [[Catalonha Nòrd|Catalonha deth Nòrd]] e damb era Guèrra deth Francés en Principat Pendent era [[Guèrra deth Francés]], Catalonha formèc ''de facto'' part de França deth 1810 ath 1814, e era senyera e era banèra dera Republica Francesa èren era issada en Barcelona, Reus, Girona e era Seu d'Urgel. Es províncies sigueren establides çò [[1833]] per decrèt reiau, er eth marc der establiment d'ua administracion centralitzada que se consideraue mès eficaça entara implantacion deth sistèma liberau, per exemple peth crubament d'impòsti, en tot basar-se es es departaments creadi pendent era invasion napoleonenca. Non se respectèc eth tracte de província unica dera constitucion de [[1812]], e se va esquarterar eth país sense tier en compde era realitat ne tradicion istorica, hèt qu'originèc fòrça critiques. == Sègle XX en Catalonha == [[Fichièr:Seal of the Generalitat of Catalonia.svg|thumb|Emblèma dera [[Generalitat de Catalonha]].]] Entre era neishença deth [[catalanisme]] politic ([[1898]]) e enquiara [[Transicion espanhòla]] ([[1982]]). Era division es comarques sigueren establides pera Generalitat de Catalonha pendent era dusau Republica Espanhòla çò [[1936]] dempús d'ua macroenquesta ara poblacion a on se hègen qüestions com: "a on acostume vos a anar tà mercat?". Dempús dera dictadura franquista, era Generalitat restituida tornèc a establir era division es comarques en tot ahíger çò [[Plan der Estanh]], separat deth [[Gironès]], e damb era curiositat deth [[Valés Occidentau]], unica comarca qu'a dus caplòcs a causa dera sua rivalitat. == Catalonha ara actualitat == Entre era [[Transicion espanhòla]] ([[1982]]) e es nòsti dies. Eth [[16 de seteme]] deth [[2005]], era [[ICANN]] aprovèc oficiaument çò [[domeni .cat]], Eth prumèr domeni entà ua [[comunitat lingüistica]]. Aué en dia eth debat territoriau encara ei viu. == Veigatz tanben == * [[Istòria militara de Catalonha]] * [[Moneda catalana]] == Pagines que s'i restaquen == * [[Origines de Catalonha]] * [[Etapes dera Istòria de Catalonha]] * [[Istòria deth Dret catalan]] * [[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 1979]] * [[Condicion politica de catalan]] * [[Monarca catalan|Es monarques catalans]] * Era [[Generalitat de Catalonha]] * Es [[Corts de Catalonha]] * [[Guèrra des Segadors]] * [[Istòria]] * [[Catalonha]] * [[Art de Catalonha]] * [[Istòria deth País Valencian]] * [[Païsi Catalans]] * Çò [[compromís de Casp]] * Era [[Guèrra deth Francés]] * Es [[Decrèts de Naua Planta]] * Era [[Revolucion industriala|revolucion industriau]] * Çò [[Catalanisme]] politic * Era [[Dusau Republica Espanhòla]] * Era [[Guèrra Civila Espanhòla|guèrra civiu espanhòla]] * Era [[Transicion espanhòla]] == Ligams extèrnes == * [http://www.enciclopedia.cat/ Enciclopèdia.cat] * [https://web.archive.org/web/20191104071710/http://www.en.mhcat.cat/ Musèu d'Istòria de Catalonha] * [http://www.bnc.cat/ Bibliotèca Nacionala de Catalonha] * [https://web.archive.org/web/20180630191423/https://www.mecd.gob.es/archivos-aca/en/portada.html Archiu de la Corona d'Aragon] * [https://web.archive.org/web/20180715235659/https://www.raco.cat/index.php/raco/index Revistes Catalanes amb Accés Obert] * [https://web.gencat.cat/ca/generalitat/historia/ Istòria de la Generalitat de Catalonha] * [https://web.archive.org/web/20140220183514/http://10anys.vilaweb.com/trueta/index.html The Spirit of Catalonia]. 1946, libre del professor d'Oxford Dr. [[Josep Trueta]] [[Categoria:Istòria de Catalonha]] hc4rty7313kwv71l9kld4mdg3i3b4wx 2511277 2511276 2026-10-22T22:51:34Z Joaquim Link 17065 2511277 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{ortografia}} <!-- Article redigit en gascon --> {{Istòria de Catalonha}} '''Catalonha''' ei un territòri istoric format originalment a compdar des comtats que formauen era [[Marca Ispanica]], ath nòrd-èst dera [[Peninsula Iberica]], eth temps de [[Carlesmanhe]]. Aué en dia, eth mot ''[[Catalonha]]'' s'emplegue sustot entà far referéncia ara [[Catalonha (region)|Comunitat Autonòma de Catalonha]], a [[Espanha]], e era [[Catalonha Nòrd|Catalonha deth Nòrd]], que forme eth Departament des [[Pirenèus Orientals|Pirenèus Orientaus]] a [[França]]. == Entratge == Sus era basa latina se van superposar dus prestrats principaus ena formacion deth que serà Catalonha: eth visigòt e er arab, damb diferent grad d'incidéncia segons era part de Catalonha (naua o vielha) e diuèrsa influéncia en temps de sojorn e era composicion sociau. Eth nòm de Catalonha poirie vier d'aguesta epòca e harie referéncia ath gran nombre de castèths e fortaleses que i auie peth sòn caractèr de termièra. En eth sistèma feudau ère abituau qu'eth nòble en possession d'un hètz deleguèsse era administracion d'un castèth en un vassall sòn, nomentat ''castlà''. Semble que serie a compdar d'aguest cargue que sorgirie eth nòm de Catalonha, en un procès lingüistic semblable ath que originèc eth nòm de Castelha a compdar de castèth. [[Fichièr:Imperi de la Corona d'Aragó.png|250px|left|thumb|Corone d'Aragon eth sègle XV]] Grana part dera istòria de [[Catalonha]], fins çò [[1714]], ei restacada ar establiment d'ua union dinastica d'Aragon e Catalonha que se materializèc politicament en ua confederacion catalanoaragonesa. Donques, era grana majoria des hèts istorics qu'afectèren en Catalonha tracten d'eveniments qu'auien ja implicat, o acaben en tot implicar egalament, era rèsta des païsi ispanics dera [[Corona d'Aragon]]. Maugrat açò, peth caractèr confederal dera sua estructura politica, es eveniments pòden auer agut es moments diferenti o, quitament, damb bères diferéncies respècti dera rèsta deth territòri. Atau, per exemple, era numeració des reis dera Corona, coma sobirans de Catalonha, poirie non coïncidir damb era numeració respectiva ath [[Reiaume de Valéncia]] o ath [[Reiaume d'Aragon]] o, un aute exemple, es [[Decrèts de Naua Planta]] non s'apliquèren exactament parièra ne en temps ne ena forma ne en contengut. Quan parlam dera istòria de Catalonha, coma entitat territoriau, non se hè referéncia as delimitacions territoriaus dera actuau [[Comunitat Autonòma de Catalonha]], mès as delimitacions deth territòri istoric deth [[Principat de Catalonha]]. Donques, en aguest article tanben s'arrecuelh era istòria dera [[Catalonha Nòrd]] e dera [[Franja de Ponent]]. Era grana expansion feudau catalana se da, mès, en sègle XIII e principis deth XIV, e ras qu'era Corona d'Aragon se n'agranic damb es domenis mediterranèus de Mallorca, Sicília e Sardenha, ath delà de Valéncia. Era expansion s'inicièc damb eth rei Jaume E, que conquistèc Malhòrca (1229) -d'a on expulsèc era poblacion musulmana- e Valéncia (1238) -territòri que se li dèc ada eth er estatut de reiaume e que siguec repoblat majoritàriament per catalans-. Mès tard, e en tot coïncidir damb eth gran desvolopament sociau e economic de Catalonha ara Edat Mejana, es domenis catalans s'esteneren Mediterranèa enlà enquia Sicília e Sardenha. Totun, a compdar de mitjan sègle XIV, s'inicièc ua epòca de crisi demografica (desacadiada fonamentaument pera pèsta nera, mès tanben pes recurrents crisis agràries), economica e politica, que culminarà en desvolopament d'ua [[Guèrra Civiu Catalana]] entre [[1462]] e [[1472]]. == Era Preïstòria en Catalonha == ''Vedetz era [[Preïstòria en Catalonha]]''. Maugrat es esfòrci hèti ens darrèri vint ans, era coneishença dera preïstòria en Catalonha resulte encara superficiau e incomplèta. Fins hè pòqui ans se consideraue qu'es prumèrs signes clari de preséncia umana ar espaci geografic qu'aué se coneish coma Catalonha corresponien ara fasa deth [[Paleolitic mejan]] e presentauen ua antiquitat aproximada de {{formatnum:25000}} ans, se plan ara [[Catalonha Nòrd]], se conserven rèstes deth [[Paleolitic inferior]] d'ua antiquitat de {{formatnum:450000}}. Ça que la, es trabalhs realizadi ens darrèri ans en bèri jadiments importants, coma era Cauva dera Hònt Major ([[Era Espluga de Francolí]]), bères trobalhes hètes a [[Saut]] e d'auti indicis detectadi arreu deth país, apunten era possibilitat d'ua aucupacion en Paleolitic inferior d'enquia {{formatnum:300000}} ans d'antiquitat. Per çò qu'ei deth Paleolitic Mejan, se conserven diferenti jadiments preïstorics ath nòrd e sud de Catalonha, coma eth Què deth Pòrti o era cauva de Mollet ([[Plan der Estanh]]). E çò [[Paleolitic superior]], que se desvolòpe hè apuprètz uns {{formatnum:20000}} ans, e qu'a deishat rèstes a endrets coma era Bora Grana des Carrères, a [[Serinyà]], o lo Què des Goges, eth [[Sant Julià de Ramis]]. Entre eth 8000 e eth 5000 aC se desvoloparie era fasa preïstorica coneishuda coma [[Mesolític]] o Epipaleolític. Vèrs eth 4500 aC s'iniciarie era fasa deth [[Neolític]], que se n'a destacat qu'era sedentarització presente uns trèti fòrça mens prigonds qu'es auti territòris, a causa dera fòrta preséncia de bòsc mediterranèu, que permeterie era mantenença d'ua anautita activitat caçaira e recol·lectora. Se tròbe representat fonamentauments pes jadiments des [[Mines de Gavà]] o dera Draga [[Banyoles]]. Entre es ans 2500 e 1800 aC se desvoloparà era fasa deth [[Calcolitic]], ena quau apareisheràn es prumèrs objèctes de còder. Li seguís eth [[Edat deth Bronze]], entre es ans 1800 e 700 aC, moment que coïncidirà damb era arribada des pòbles indoeuropèus. E en sègle VII aC eth territòri artenherà era [[Edat deth Hèr]]. == Edat Anciana == === Es pòbles ibèrs === [[Fichièr:Mapa_llengües_paleohispàniques.jpg|thumb|left|180px|[[Lengües paleoispaniques]].]] Es '''ibèrs''' son un ensemble de pòbles qu'es hònts classiques ([[Ecateu de Milet]], [[Ruf Fest Aviè]], [[Erodòt]], [[Estrabon]], eca. ) identifiquen ara còsta orientau dera [[Peninsula Iberica]] damb aguest nòm aumens dempús deth sègle VI aC: [[elisics]], [[sordons]], [[cerretans]], [[airenosis]], [[andosins]], [[bergistans]], [[ausetans]], [[indigets]], [[castellanis|castelhans]], [[lacetans]], [[laietans]], [[cossetans]], [[ilergets]], [[iacetans]], [[suessetans]], [[sedetans]], [[ilercavons]], [[edetans]], [[contestans]], [[oretans]], [[bastetans]] e [[turdetans]]. Maugrat qu'es hònts classiques non tostemp coïncidissen ens limits geografics precisi ne ena enumeració de pòbles concrèts, semble qu'era lengua ei eth critèri fonamentau que les identificaue coma ibèrs, atengut qu'enes inscripcions era [[lengua iberica]] apareish a grani trèti en territòri qu'es hònts classiques assignen as ibèrs: era zòna costèra que va dempús deth sud de [[Lengadòc]] fins [[Alacant]], que penetra ath laguens pera val deth [[Èbre]], pera val deth [[Segura (riu)|Segura]] e pera val nauta deth [[Guadalquivir]]. Eth concèpte de cultura iberica non ei un patron que se repetís de forma uniforma en cadun des pòbles identificadi coma ibèrs, mès era soma des cultures individuaus que soent presenten trèti similars, mès que se diferéncien clarament des autes e qu'a viatges compartissen damb pòbles non identificadi coma ibèrs. === Era arribada des pòbles orientaus === Dempús dera fin deth dusau millenni, es pòbles dera [[Mediterranèa]] Orientau se senteren atrèti pera [[Peninsula Iberica]], coma ac demòstre era installacion des prumères colònies fenicies en [[Andalosia]] vèrs eth 1100 aC. En tot seguir es rotes dubèrtes pes fenicis, en [[sègle VIII aC]], se fondèren es prumères colònies grègues ar èst dera còsta mediterranèa, coma [[Ròdes]] (actuaument [[Ròses]] e çò [[580]], [[Emporion]] (actuaument [[Empúries]]), en tot deishar entaths fenicis eth sud dera còsta. === Colonizacion romana === Er Èbre siguec era prumèra termièra militara entre [[Cartago|cartaginesos]] e romans ([[269 aC]]). Dempús dera conquista de [[Sagont]], ciutat aliada des romans pes tropes puniques liderades per [[Hanníbal]] çò [[218 aC]] esclatèc era [[Dusau Guèrra Punica]], que portarie ath plen domeni roman dera Peninsula Iberica. Es [[Empèri Roman|roman]] sigueren es estructuradors basics deth territòri de Catalonha tau coma aué la comprenem, tant es infrastructures coma es creadors de ciutats. Era [[Hispània Citerior]] siguec ua des dues províncies eth qué se dividic era Peninsula Iberica dempús dera conquista romana. Siguec creada çò [[197 aC]], e s'i includís er actuau territòri de Catalonha. [[Fichièr:Hispania 2a division provincial.PNG|left|thumb|Tarraconensis, 27 aC]] Er increment de territòri controtlat per Roma e er enriquiment qu'açò produsie ens sòns governants condusic a ua etapa fòrça convulsada entre es sègles II e E aC, que transformèren era [[Republica Romana]] en [[Empèri Roman]] quan [[August|Octavi]] (August) vencec toti es sòns enemics en [[31 aC]]. [[Octavi|August]] proclamèc er Empèri eth [[13 de gèr]] der an [[27 aC]]. En vertut d'aguesta reforma s'encargaue deth proconsulat de totes aqueres províncies qu'auien acantonades legions (en tot préner atau eth comandament de tota era armada) e deth madeish [[August]] depenerien es oficiaus e soldats. Entre es províncies afectades per aguestes mesures i auie era Citerior. Hispània, constituida per dues províncies, era Citerior e era Ulterior, siguec dividida en tres: Tarraconense, Betica e Lusitània (27 aC). Era pression des [[hun]]s, que lideradi per [[Atila]] arribèren enes pòrtes de Roma, empenhec es tribús [[Germanic|germaniques]] cap a l'[[Euròpa Occidentau]]. Per sajar hèr tèsta ad aguesta crisi, ara mòrt de Teodòsi eth Gran se deishèc era part [[Empèri Roman de Cogant|occidentau]] (ena que se trobaue Hispània) der empèri ath sòn hilh [[Onoratz]], e era part [[Empèri Bizantí|orientau]] ath sòn hilh [[Arcadi]]. Era invasion precipitèc era [[Queiguda der Empèri Roman]] en [[476]]. === Es Visigòts === Es [[Veire (poblatz germanic)|veires]] èren un pòble des consideradi [[barbar]]s pes romans que procedent der èst s'anèren en tot transportar ath long deth [[sègle III]] e [[sègle IV|IV]] vèrs cogant empenhut pes [[hun]]s. Ath [[Danubi]] des veires se separèren eth pòble [[Visigòts|visigòt]] e eth [[ostrogòt]]s, adoptèren era religion crestiana ena forma [[arrianisme|arriana]], e èren de hèt es mès romanizats de toti es pòbles [[germanics]] qu'arribèren ena Peninsula Iberica pendent eth [[sègle V]]. Eth [[410]] es visigots van saquejar [[Roma]] e tanben Barcelona en [[415]]. Pòc dempús arriben damb un pacte (''foedus'') damb Roma (418-507) que se [[Visigòts federats|federaven]] e combaterien segons eth en favor der empèri, en tot afrontar-se as huns, a qui venceren ara [[batalha de Camps Catalàunics]] ([[451]]). S'establic eth [[reiaume de Tolosa]] dempús d'a on iniciaràn pendent eth [[règne]] de [[Euric]] ua expansion que les portarà un aute còp en Catalonha e era Peninsula, aguest còp de forma definitiva donques que progressivament es [[franqui]], un aute pòble germanic, les anèren en tot empénher fins véncer-les ara [[batalha de Vouillé]] ([[507]]). Alavetz establiren eth [[caplòc]] a [[Narbona]], Barcelona un aute còp, e fin finau [[Toledo]], lòc dempús d'a on podien controtlar per ua banda es [[sueus]] establidi ath que aué ei mès o mens [[Galícia]], es [[vascons]] e cantabres ath nòrd e es bizantins establidi ara [[Betica]]. En morir [[Vitiza]] eth 710, es sòns enemics elegiren rei [[Rodrigo]]. Es hilhs de Vitiza, partidaris de [[Aquila II]] se refugièren a [[Ceuta]], a on governaue eth [[comde Olbà]], dit tanben ''Julià'', jos eth domeni de [[Mūsà ibn Nusayr]]. Damb eri negocièren ua ajuda entà recuperar eth tròn e er auviatge familiau. Mentre Rodrigo assetjava [[Pampalona (Navarra)|Pampalona]] e lutaue contra es bascs revoltadi, es [[Sarraí|arabis]], comandats per [[Tàriq ibn Ziyad]] e ajudadi per Olbà, passèren er estret e s'establiren ath lòc dempús nomentat [[Gibartar]] contra era opinion deth califa. Rodrigo tornèc a [[Còrdoa]] e amassèc era armada, e s'entaulà era [[Batalha de Guadalete]], ena qu'es vitizans, encargadi des ales, abandonèren eth combat, e eth centre d'aguest siguec destruït. Es batalhes s'anèren succeïnt, e [[Ardó]], que succedic a [[Aquila II]], concedic era aucupacion de Catalonha, que se completèc eth [[720]]. Musa se convertic en prumèr [[valís der Àndalus|valí der Àndalus]]. Era organizacion de Catalonha pendent eth periòde de domeni visigotic contunhèc d'èster era madeisha que pendent eth domeni roman, e er impacte demografic fòrça limitat dat qu'es visigots èren relativament pòca poblacion respècti es ispanoromans, ath delà que se preferentament ath centre dera Peninsula en tot deishar dilhèu guarnicions militares es lòcs clau. Era diocèsi de [[Tarragona]] e era Narbonense semble qu'èren eth marc de referéncia administrativa. La revòlta de [[Paulus]] ath [[673]], personatge d'origina grèga, ei eth prumèr assag de crear un estat er aguesti territòris, eth rei [[Vamba]] ac empedic en tot profitar qu'ère apròp de Catalonha damb ua armada entà reprimir es vascons. Eth jutjament a Paulus, generau visigot, s'es conservat. Eth legat des Visigòts principaument ei eth dret roman compilat amassa damb eth visigòt, eth [[còde d'Euric]] ''Liber Iudicum'': auec ua grana repercussion ath long de tota era epòca medievau. Mès tanben demorèren bèri quites nòms coma ''Alfred'' o ''Arnau'' e fòrça vocabulari, sustot militar, mès tanben bèri uns coma ''ahraga'', ''brun'', ''bogada'' e toponims coma ''Geltrú'' o ''Areny''. Segons er istorian [[Ferran Soldevila]] ací ja se tròben cèrtes caracteristiques dera istòria de Catalonha: eth fracàs der assag de creacion d'un reiaume a banda e banda des Pirenèus, eth hèt estrategic dera ''meseta'' (altiplà) centrau coma punt de partida d'organizacion militara e politica e era conflictivitat de Barcelona. == Edat Mejana de Catalonha == === Es arabi === Era era primauera deth [[713]] [[Abd-ath-Aziz ibn Mussa]], hilh de [[Mussa ibn Nussayr]], governador de [[Kairuan]], signaue un pacte de capitulació damb eth nòble Teodomir, qu'aguest arreconeisherie entà eth era sobeiranetat islamica e passaue administrar un ample territòri qu'abastaue es conques des arrius [[Segura (riu)|Segura]] e [[Vinalopó]], era futura [[kura de Tudmir]], damb eth sòn centre a [[Oriola]]. Aguest ei eth punt de partida dera islamització deth [[Xarq ath-Andalus]], pera còsta mediterranèa iberica. Eth [[773]], Abderramán E proclame eth [[Emirat de Còrdoa]], en tot emancipar politicament as musulmani de [[Ath-Andalus]]. [[Abd Ath-Rahman III]] considerèc avient era sua autoproclamació coma [[califa]], ei a díder, coma cap politic e religiós des [[musulmani]] e successor de [[Mahoma]], en tot basar-se eth quate hèts: èster descendent deth Profèta (branca omeia), auer liquidat les revòltes intèrnes, frenar es ambicions des nuclèus crestiani deth nòrd [[Peninsula Iberica|peninsular]] e era creacion deth [[Califat fatimita]] eth [[Egipte]] opausat as califes [[abbassida|abbassides]] de [[Bagdad]]. Ei era etapa politica dera preséncia islamica ara Peninsula Iberica de major esplendor, encara que de corta durada atengut qu'acabèc eth çò [[1010]] damb era [[fitna]] o guèrra civiu peth tròn, que se desacadièc entre es partidaris deth darrèr califa legitim [[Hixán II]], e es successors deth sòn prumèr ministre o hayib, [[Almansor]]. Eth çò transfons tanben existien problèmes damb era excessiva [[pression fiscau]] de besonh entà per'mor de finançar eth còst des esfòrci belics. Oficiaument, maugrat tot, eth califat seguè en tot existir fins er an [[1031]], eth qué siguec abolit en tot dar lòc ara fragmentacion der estat omeia era multitud de reiaumes coneishudi com [[Taifa|Taifes]]. Era division eth [[taifes]] se reprodusic es diuèrses escasences, en tot crear-se mès taifes. Tanben se succediren diferentes invasions dempús deth nòrd de [[Africa]], coma era des [[almoravit]]s ([[1090]]-[[1102]]), es [[almohades]] ([[1145]]-[[1146]]) e es [[benimerins]] ([[1224]]). === Nauta Edat Mejana === Eth tèrme [[Gòtia]] s'empleguèc entà designar es territòris que serien es [[comtats catalans]] per part des franqui, o tanben coma sinonim de [[Hispània]], fins era independéncia des comtats respècti eth [[Empèri Franc]]. Segurament tanben hège part deth territòri era [[Septimània]]. Eth tèrme tanben s'estenec per definicion as abitants autoctòns des [[Pirenèus|Pirenèu]] eth contraposició as ''hispani'' (era rèsta dera Peninsula). Es comtats dera [[Mèrca Ispanica]] que termiauen damb eth poderós [[emirat de Còrdoa]], sigueren eth nuclèu expansiu deth que lèu serie Catalonha. [[Carlesmanhe]] fondèc era [[Mèrca Ispanica]] as territòris der actuau [[Catalonha]] entà actuar coma defensa entre crestians e musulmani. Ère ua tèrra termierèra, damb continus cambiaments organitzatius e pactes damb es vesins arabis. Destaquen es comtats coma nuclèus territoriaus e eth papèr deth [[clergat|glèisa]], a trauès des sòns monastèris (com çò de [[monastèri de Ripoll|Ripoll]], per exemple). Es prumèrs comdes depenien totaument des carolingians mès a mesura que passauen es ans s'anèren en tot emancipar. [[Guifré çò Pelós]] Unifiquèc es [[Comtat d'Urgèl|comtats d'Urgèl]], [[Comtat de Cerdanha|Cerdanha]], [[Comtat de Barcelona|Barcelona]] e [[Comtat de Girona|Girona]], progressivament mès autonòms des [[franqui]]. [[Borrell II]] va oficialitzar era independéncia, eth negar-se a jurar leiautat ath monarca que non auie ajudat es catalans deuant un saqueig [[musulman]]. Era societat d'aguesta epòca ère fòrtament rurau. Cada nuclèu de poblacion produsie çò qu'auie de besonh, i auie pòc excedent e pòc comèrç, trèt des ciutats. [[Barcelona]] anèc en tot guanhar importància. Es [[Vegueria|vegueries]] èren eth sistèma mès arraïtzat de division administrativa tant ne la baishe edat mejana coma eth tota era modèrna, èren jos es ordes d'un veguer, nomentat peth rei. Damb eth pas dera edat modèrna e er aluenhament dera cort reiau es conflictes jurisdiccionals s'agravèren e complicar dat que fòrça lòcs èren jos diuèrsa administracion senhorau, religiosa o dera [[Generalitat]], e com qu'es Corts cada còp èren convocades damb mens assiduïtat, es representants des viles e es veguers perdien poder. Açò hec que fòrça disputes se resolveren, parallèlament ara Audiéncia e mejançant [[bandoler]]s. === Baisha Edat Mejana === Era desbranda catalana ara [[Batalha de Murèth]] çò [[13 de seteme]] de [[1213]] e era mòrt deth rei [[Pèire II d'Aragon|Pere eth Catolic]] signifiquèc era fin dera expansion catalana en Occitània. Eth tà deuant era expansion se dirigirà a [[Reiaume de Valéncia|Valéncia]] e as [[Illas Balearas|Ilhes Balears]] e era rèsta deth Mediterrani. [[Fichièr:Cort general del Principat de Catalunya.jpg|thumb|left|[[Corts Catalanes]] segons ua miniatura d'un incunable deth [[sègle XV]]]] Era baisha Edat Mejana ei era epòca de maximala esplendor catalana, jos era [[corona d'Aragon]]. Es monarques catalanoaragonesi (mès que mès [[Jaume I d'Aragon|Jaume eth Conqueridor]] o Jaume I) conquistèren as arabi grana part des territòris qu'aué dia se nomenten païsi catalans, en tot espandir çò [[catalan]] coma idiòma de cultura. Ath delà, ua potenta flòta naval se per era [[Mediterranèa]], enquiath punt que [[Roger de Llúria|era legenda ditz]] que "ne un peish gausaue nadar sense es quate barres". S'editen es [[Quate granes croniques catalanes]], [[en tot Tirar lo Blanc]], [[Curial e Güelfa]], e apareishen personatges coma [[Ramon Llull]] e eth periòde deth [[Sègle d'aur valencian]]. Er eth transit d'un sistèma feudau en un estat monarquic, s'anèc en tot configurar un sistèma politic qu'auie coma basa çò [[pactisme]], ei a díder, era limitacion deth poder reiau per part des corts, a on èren representadi era noblesa, eth clergat e era borgesia urbana. Aguest sistèma constitucionau dèc lòc a ues institucions de govèrn sorgit a compdar deth sègle XIII, era Deputacion deth Generau (que, a compdar de [[1359]] siguec coneishuda tanben coma [[Generalitat de Catalonha]]) qu'aqueric progressivament un ròtle politic. Eth govèrn se hège a trauès des [[Corts de Catalonha|Corts Generaus]] ([[1214]]) e es administracions locaus, entre es que destaque eth [[Conselh de Cent]] de Barcelona. Ara mòrt deth [[rei]] [[Martí er Uman]] ([[1410]]) se hec era eleccion entre es diuèrsi pretendents ara [[Corona d'Aragon]] ath [[Compromís de Casp]] çò [[1412]]. Fin finau gesseren victoriosos es [[Trastamara]] era tèsta de [[Jaume II d'Urgèl|Jaume d'Urgèl]], que non acceptèc eth resultat, se revoltèc e siguec empresoades fins era sua mòrt. Era maximala estenduda qu'aucupèc era [[Corona d'Aragon]] ei pendent eth sègle XIV, quan, a part des domenis peninsulars, se possedissen es Baleares, [[Sardenha]], çò [[Reiaume de Sicília]], çò [[Reiaume de Nàpols]], e es ducats de [[Atenes]] e [[Neopàtria]]. == Edat Modèrna de Catalonha == [[Fichièr:ConstitucionsCatalanesVolumIr.jpg|thumb|left|[[Constitucions catalanes]] der an [[1702]]. Portada]] Damb eth matrimòni de [[Isabel de Castelha]] e [[Ferran II]] eth [[1479]] es destins des dus reiaumes se junhen. Es [[espanholisme|espanholista]] vòlen veir ací era neishença de [[Espanha]]. Totun, non se pòt ignorar qu'era [[Corona d'Aragon]] mantenguec totes es [[Corts Catalanes|sues institucions]], enquias [[Decrèts de Naua Planta]]. De hèt era prumèra [[Constitucion Espanhòla]] que parle deth [[Reiaume d'Espanha]], ei era de [[1978]]. Er auge der empèri ispanic (damb eth domeni de mieja Euròpa e era descubèrta de [[America]]) e era crisi intèrna catalana portèren ara castellanització dera societat (e mès que mès es nòbles) catalana. Era Edat Modèrna de Catalonha ei ua epòca fòrça convulsada, caracterizada pes contínues lutes e suslhèuaments contra eth poder reiau: [[Guèrra Civiu Catalana]] (1462-1472), [[Guèrra des remences#Dusau guèrra remença|Dusau revòlte remença]] (1485-1486), [[Revòlte des Germanies]] (1519-1523), [[Guèrra des Segadors]] (1640-1652) e fin finau era [[Guèrra de Succession]] (1700-1714). Pendent era fin d'aguest periòde se produsic era fragmentacion deth país e era anullacion des drets collectius des catalans. Eth [[1659]], ras deth [[Tractat des Pirenèus]] entre es corones espanhòles e francesa, Catalonha perdec ua 5a part deth territòri e poblacion eth passar jos administracion francesa çò [[Rosselhon]], çò [[Capcir]], era [[Fenolleda]], çò [[Conflent]] e era mitat dera [[Cerdanha]] (mens [[Llívia]]). Eth rei Felip V decretèc es [[Decrèts de Naua Planta]], un còp derrotat es territòris dera [[Corona d'Aragon]] ara Guèrra de Succession Espanhòla, que marginalizaue çò [[catalan]] e grauaue era economia locau. Entre es [[Decrèts de Naua Planta]] ([[1716]]) e era neishença deth [[catalanisme]] politic ([[1898]]). Es vegueries se substituïren per [[corregiment]]s, jos comandament militar, dempús dera des·hèta de [[1714]], tau coma tota Catalonha demoraue jos eth comandament d'un capitani generau. == Edat Contemporanèa de Catalonha == Ei eth periòde que comence damb era [[Revolucion Francesa]] ara [[Catalonha Nòrd|Catalonha deth Nòrd]] e damb era Guèrra deth Francés en Principat Pendent era [[Guèrra deth Francés]], Catalonha formèc ''de facto'' part de França deth 1810 ath 1814, e era senyera e era banèra dera Republica Francesa èren era issada en Barcelona, Reus, Girona e era Seu d'Urgel. Es províncies sigueren establides çò [[1833]] per decrèt reiau, er eth marc der establiment d'ua administracion centralitzada que se consideraue mès eficaça entara implantacion deth sistèma liberau, per exemple peth crubament d'impòsti, en tot basar-se es es departaments creadi pendent era invasion napoleonenca. Non se respectèc eth tracte de província unica dera constitucion de [[1812]], e se va esquarterar eth país sense tier en compde era realitat ne tradicion istorica, hèt qu'originèc fòrça critiques. == Sègle XX en Catalonha == [[Fichièr:Seal of the Generalitat of Catalonia.svg|thumb|Emblèma dera [[Generalitat de Catalonha]].]] Entre era neishença deth [[catalanisme]] politic ([[1898]]) e enquiara [[Transicion espanhòla]] ([[1982]]). Era division es comarques sigueren establides pera Generalitat de Catalonha pendent era dusau Republica Espanhòla çò [[1936]] dempús d'ua macroenquesta ara poblacion a on se hègen qüestions com: "a on acostume vos a anar tà mercat?". Dempús dera dictadura franquista, era Generalitat restituida tornèc a establir era division es comarques en tot ahíger çò [[Plan der Estanh]], separat deth [[Gironès]], e damb era curiositat deth [[Valés Occidentau]], unica comarca qu'a dus caplòcs a causa dera sua rivalitat. == Catalonha ara actualitat == Entre era [[Transicion espanhòla]] ([[1982]]) e es nòsti dies. Eth [[16 de seteme]] deth [[2005]], era [[ICANN]] aprovèc oficiaument çò [[domeni .cat]], Eth prumèr domeni entà ua [[comunitat lingüistica]]. Aué en dia eth debat territoriau encara ei viu. == Veigatz tanben == * [[Istòria militara de Catalonha]] * [[Moneda catalana]] == Pagines que s'i restaquen == * [[Origines de Catalonha]] * [[Etapes dera Istòria de Catalonha]] * [[Istòria deth Dret catalan]] * [[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 1979]] * [[Condicion politica de catalan]] * [[Monarca catalan|Es monarques catalans]] * Era [[Generalitat de Catalonha]] * Es [[Corts de Catalonha]] * [[Guèrra des Segadors]] * [[Istòria]] * [[Catalonha]] * [[Art de Catalonha]] * [[Istòria deth País Valencian]] * [[Païsi Catalans]] * Çò [[compromís de Casp]] * Era [[Guèrra deth Francés]] * Es [[Decrèts de Naua Planta]] * Era [[Revolucion industriala|revolucion industriau]] * Çò [[Catalanisme]] politic * Era [[Dusau Republica Espanhòla]] * Era [[Guèrra Civila Espanhòla|guèrra civiu espanhòla]] * Era [[Transicion espanhòla]] == Ligams extèrnes == * [http://www.enciclopedia.cat/ Enciclopèdia.cat] * [https://web.archive.org/web/20191104071710/http://www.en.mhcat.cat/ Musèu d'Istòria de Catalonha] * [http://www.bnc.cat/ Bibliotèca Nacionala de Catalonha] * [https://web.archive.org/web/20180630191423/https://www.mecd.gob.es/archivos-aca/en/portada.html Archiu de la Corona d'Aragon] * [https://web.archive.org/web/20180715235659/https://www.raco.cat/index.php/raco/index Revistes Catalanes amb Accés Obert] * [https://web.gencat.cat/ca/generalitat/historia/ Istòria de la Generalitat de Catalonha] * [https://web.archive.org/web/20140220183514/http://10anys.vilaweb.com/trueta/index.html The Spirit of Catalonia]. 1946, libre del professor d'Oxford Dr. [[Josep Trueta]] [[Categoria:Istòria de Catalonha]] 8x86c8uvicbieq0wjtzniv3513vtavi 0 66191 2511291 2437010 2026-10-23T08:57:08Z Alaric 506 44932 nom inventat 2511291 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chambon | nom2 = ''Chambon-sur-Voueize'' | imatge = Chambon sur Voueize.jpg | descripcion = Vista generala de Chambon. | lògo = | escut = Blason_Chambon-sur-Voueize_23.svg | escais = | parçan = [[Combralha]] | ist = {{Lemosin}} | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Cruesa}} | canton = [[Canton de Chambon]], [[chapluòc]] | insee = 23045 | cp = 23170 | cònsol = Cécile Creuzon | mandat = [[2014]]-[[2020]] | longitud = 2.425833 | latitud = 46.19 | alt mini = 320 | alt maxi = 510 | km² = 33.58 | gentilici = |}} [[Fichièr:ChambonSurVoueize1.jpg|left|250px|thumb|Lo pont romanic de Chambon.]] '''Chambon''' <ref name="lemosin.net">https://web.archive.org/web/20160303175012/http://www.lemosin.net/23045.htm</ref> o ''Chambon de Vóusia''<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0 [[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''<nowiki>La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],</nowiki>'' Tolosa/París: ed. Occitània]. L’autor escriu en grafia classica prenormativa ''«Chambó»'' (p. 33ss) e ''«la Vóuzia»'' (p. 89): quò quí correspond dins l’ortografia classica a '''''Chambon''''' e a ''(la) Vóusia''. Mas coma imaginar trobar una referéncia lingüistica dins las òbras d'un autor coneissut per sos arcaïsmes e artificialismes ? Lo nom de l'aiga es ''Voisa'' segon Lavalada e ''Vóusia'' es una creacion arbitrària a partir de ''Vulsie'', en 636.</ref> (en [[francés]] ''Chambon'' e dempuèi 1891 ''Chambon-sur-Voueize'') z-es 'na [[comuna]] de [[Lemosin (Occitània)]] situada en [[Combralha]]; z-es administrada per lo [[Departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[Region francesa|region]] de [[Novela Aquitània|Nòva Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Le parlar de la comuna es [[auvernhat]]-[[marchés]]<ref name=lemosin.net/>. L'escrivan [[Pau Loís Granier]], qu'a trabalhat sus lo luòc, presenta lo dialècte locau coma una varietat de [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] [[marchés]] que fai la transicion vèrs l'[[auvernhat]]<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0 [[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''<nowiki>La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],</nowiki>'' Tolosa/París: ed. Occitània]. Prefaci, p. 8.</ref>. ==Geografia== ==Istòria== Dau temps de la revolucion se destriava Chambon e Chambon Campanha. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23045 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Cécile Creuzon |Partit= divers dreita |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Joël Souchal |Partit= [[UMP]] |Qualitat= conselhier generau (2003-2011) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23045 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|045}} abitants. ==Luecs e monuments== * [[Abadiala de Santa Valèria]] ==Personalitats liadas a la comuna== ===Personalitats nascudas dins la comuna=== [[Pau Loís Granier]] ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Nauta Marcha]] [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] gdueo6n6gg9s76nrdojnx1fso3ok15e 0 69264 2511261 2308572 2026-10-22T13:45:54Z Ziv 56933 → File has been renamed on Commons ([[:c:GR]]) 2511261 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Titan in natural color Cassini.jpg|thumb|right|250px|Titan vist per la sonda espaciala de [[Cassini-Huygens|Cassini]]]] '''Titan''' es un satellit naturau de [[Saturne (planeta)|Saturne]]. D'un [[diamètre]] mejan de {{formatnum:5150}} km, es lo satellit pus important dau sistèma saturnian e lo pus gròs dau [[Sistèma Solar]]. Descubèrt en 1655 per [[Christiaan Huygens]], presenta la particularitat, unica per un satellit, d'aver una [[atmosfèra]] espessa compausada d'[[azòt]] (98,4%), de [[metan]] (1,6%) e de [[molecula]]s organicas. Son estructura intèrna es diferenciada e probablament similara a aquela de [[Ganimèdes (luna)|Ganimèdes]] amb un nuclèu rocassós que seriá enviroutat per de [[glaç]]. Una activitat [[criovolcanisme|criovolcanica]] es fòrça probabla e la superficia es cubèrta d'estendudas d'[[idrocarbur]]s [[liquid]]s ([[metan]] e [[etan]] principalament). En causa de la particularitat de son atmosfèra, Titan es un objècte de recèrca important per lei [[sciéncia|scientifics]] que trabalhan sus la [[exobiologia|vida extraterrèstra]]. D'efiech, lo satellit es sovent percebut coma una version pus freja de la [[Tèrra]] primitiva. Podriá donc constituïr un mitan naturau prebiotic amb una [[quimia organica]] complèxa. Certaneis ipotèsis imaginan l'existéncia de formas de vida dins lei jaç d'aiga liquida formant lo mantèu. == Istòria == === Avans l'Èra Espaciala === [[File:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|thumb|right|[[Christiaan Huygens]], descobreire de Titan en 1655.]] Titan foguèt descubèrt per lo sabent olandés [[Christiaan Huygens]] (1629-1695) lo 25 de març de 1655. Inspirat per l'exemple de [[Galileo Galilei|Galilèu]], orientèt un [[telescòpi]] vèrs [[Saturne (planeta)|Saturne]] e capitèt d'identificar corrèctament la natura d'un ponch luminós situat a proximitat de la [[planeta]]<ref>Titan foguèt observat mai que d'un còp avans sa descubèrta per Huygens. Pasmens, sa natura foguèt pas compresa.</ref>. Nomèt aqueu satellit « Saturni Luna », es a dire « luna de Saturne ». Pasmens, après la descubèrta de satellits saturnians suplementaris per [[Giovanni Domenico Cassini]] (1625-1712), recebèt puslèu l'apelacion de « Saturne IV ». Lei numeròs foguèron abandonats a partir de 1847 quand [[John Herschel]] (1792-1871) prepausèt d'adoptar de noms eissits dei Titans de la [[mitologia grèga]]. Fins a l'[[Èra Espaciala]], lei progrès scientifics regardant Titan foguèron limitats en causa dei dificultats per l'observar. La descubèrta pus importanta d'aqueu periòde foguèt realizada durant la premiera mitat dau sègle XX. En 1907, [[Josep Comas i Solà]] (1868-1937) observèt una demenicion de [[luminositat]] ai doas extremitats dau disc de Titan. [[Gerard Kuiper]] capitèt d'interpretar aqueu fenomèn per la preséncia d'una [[atmosfèra]] en 1940. === Lei missions ''Pioneer 11'' e ''Voyager'' === La premiera sonda espaciala que visitèt lo sistèma de [[Saturne (planeta)|Saturne]] foguèt ''[[Pioneer 11]]'' qu'arribèt en 1979. Pasmens, demorèt alunchat de Titan e poguèt unicament realizar de fotografias somàrias e mesurar de [[temperatura]]s fòrça frejas, incompatiblas amb la [[vida]]. Après aqueu passatge, la mission ''[[Voyager 1]]'' veguèt sa trajectòria modificada per passar a proximitat dau satellit. Dins aquò, dispausava pas d'instruments de mesura capables de passar l'[[atmosfèra]]<ref>Un tractament especific dei fotografias de ''Voyager 1'' permetèt d'identificar de regions sornas e claras a sa superficia. Pasmens, quand aqueu trabalh foguèt acabat, d'observacions amb lo [[telescòpi Hubble]] avián ja permés de descubrir aqueu resultat.</ref>. Ansin, ''[[Voyager 2]]'' foguèt dirigida vèrs d'autreis objèctes dau sistèma saturnian. === La mission ''Cassini-Huygens'' === La mission ''[[Cassini-Huygens]]'' foguèt la premiera mission especificament concebuda per l'exploracion dau sistèma de [[Saturne (planeta)|Saturne]] e de son environament. Per aquò, èra organizada a l'entorn d'un orbitaire (''Cassini'') e d'un modul d'exploracion (''Huygens''). Arribada en 2004, demorèt en foncionament fins a 2017 e aviá d'instruments capables d'analizar la superficia dau satellit. Aquò permetèt de'n realizar la [[cartografia]] e d'estudiar la composicion de son atmosfèra e de sa superficia. Aqueleis observacions foguèron completats per lo modul ''Huygens'' que capitèt d'intrar dins l'atmosfèra e d'arribar a la superficia. En particular, poguèt prendre plusors fotografias. == Caracteristicas == Titan es un [[satellit naturau]] [[ròca|rocassós]] qu'a una forma quasi [[esfèra|esferica]], amb un rai mejan de {{formatnum:2576}} km, que fa partida dei satellits pus gròs dau [[Sistèma Solar]]. D'efiech, sa [[massa]] representa 2,25% de la [[massa terrèstra]] e son [[diamètre]] 40,4%. Coma la màger part dei lunas importantas dau [[Sistèma Solar]], sa [[densitat]], d'una valor de 1,88, es situada entre aquelei dei [[planeta giganta|planetas gigantas]] e aquelei dei [[planeta tellurica|planetas telluricas]]. Aquela valor es pròcha dei satellits de tipe [[Ganimèdes (luna)|Ganimèdes]] mai d'autrei satellits coma [[Io (luna)|Io]] ò la [[Luna]] an de densitats superioras. Titan es l'unic satellit conegut qu'a una [[atmosfèra]] espessa. === Estructura intèrna === La [[densitat]] e la composicion intèrna de Titan mòstran de similituds importantas amb lei satellits galileians [[Ganimèdes (luna)|Ganimèdes]] e [[Callisto (luna)|Callisto]]. Titan seriá un còrs diferenciat amb un nuclèu rocassós, compausat de [[silicat]]s, d'un rai important ({{unitat|1700|km}}) <ref name="Tobie et al.">Tobie, G. et al. (2005). "Titan's internal structure inferred from a coupled thermal-orbital model". Icarus 175 (2): 496–502.</ref>. Au dessús dau nuclèu, l'interior dau satellit seriá fach de jaç de glaç<ref name="Tobie et al."/>. La preséncia d'un magma d'[[aiga]] [[liquid]]a e d'elements antigèu ([[amoniac]] per exemple) es possibla <ref name="Longstaff">Longstaff, Alan (February 2009). "Is Titan (cryo)volcanically active?". Astronomy Now: 19.</ref>. De mesuras de la sonda ''Cassini'' en [[2005]] e [[2007]] renforçèron aquela ipotèsi<ref>"Titan's Mysterious Radio Wave". ESA Cassini-Huygens web site.</ref>. === Atmosfèra === [[File:Titan-Complex 'Anti-greenhouse'.jpg|thumb|right|Fotografia dei jaç superiors de l'atmosfèra de Titan realizada per lo modul d'exploracion ''Huygens''.]] Titan a una [[atmosfèra]] espessa e fòrça opaca principalament facha d'[[azòt]] (98,4%), de [[metan]] (1,4%) e d'autreis [[idrocarbur]]s (0,1-0,2%)<ref>Coustenis, Athéna and Taylor, F. W. (2008). Titan: Exploring an Earthlike World. World Scientific. pp. 154–155.</ref>. Lo [[metan]] es principalament concentrat dins la [[troposfèra]]. Ansin, son percentatge dins la composicion de l'atmosfèra monta a 4,9% entre la superficia e l'[[altitud]] {{unitat|8|km}}. La pression a la superficia es egala a 1,45 atm e l'atmosfèra de Titan tèn tres estructuras principalas : * la [[troposfèra]] fins a 40 km d'altitud. Sa temperatura variariá de {{unitat|-179|°C}} a la superficia a {{unitat|-201|°C}} a la [[tropopausa]]. * l'[[estratosfèra]] onte se debanariá l'essenciau de la circulacion dei [[vent]]s. D'ivèrn, l'estratosfèra es ocupada per un nívol espés d'[[etan]] e d'autrei [[molecula]]s organicas. L'origina d'aquelei compausats es pas segura, mai s'avança generalament la transformacion de [[molecula]]s de [[metan]] per lei rais ultraviolets dau [[Soleu]]. * l'[[ionosfèra]] que seriá pus complèxa que per la [[Tèrra]] amb dos jaç. Un jaç principau se situa a 1200 km de la superficia mai un segond existís vèrs 63 km. La circulacion dei gas de l'atmosfèra se realiza d'òest en èst dins lo sens de rotacion de Titan. Leis observacions de la sonda ''[[Cassini]]'' mostrarián que la rotacion de l'atmosfèra es pus rapida qu'aquela dau satellit. Aqueu fenomèn es dich super-rotacion. Aquelei mesuras suggerisson que la circulacion dei vents es organizada a l'entorn d'una unica [[cellula de Hadley]]. Lei gas cauds montarián dins l'atmosfèra dempuei l'emisfèri sud e retombarián dins l'emisfèri nòrd. === Superficia === ==== Caracteristicas geologicas ==== [[File:Huygens surface color sr.jpg|thumb|right|Fotografia de la superficia de Titan realizada per lo modul d'exploracion ''Huygens''.]] La superficia de Titan es mau coneguda en despiech deis observacions de la sonda ''Huygens''. Sa [[geologia]] seriá fòrça variada amb de [[montanha]]s, de [[volcan]]s, de dunas, de [[cratèr d'impacte|cratèrs d'impacte]] fòrça rars e probablament d'[[ocean]]s e de lacs. D'efiech, lei mesuras radars mòstran una planeta relativament plana amb de variacions d'[[altitud]]s d'environ 150 [[mètre]]s. Pasmens, quauquei regions an una autor compresa entre 500 e 1000 [[mètre]]s<ref>Lorenz, R. D.; Callahan, P. S.; Gim, Y.; Alberti, G.; Flamini, E.; Seu, R.; Picardi, G.; Orosei, R.; Zebker, H.; Lunine, J.; Hamilton, G.; Hensley, S.; Johnson, W. T. K.; Schaffer, S.; Wall, S.; West, R.; Francescetti, G., « Titan’s Shape, Radius and Landscape from Cassini Radar Altimetry », dans Lunar and Planetary Science Conference, vol. 38, no 1338, 03/2007, p. 1329.</ref>. I a tanben de regions claras e sornas mai la rason d'aquela diférencia de luminositat es pas coneguda. ==== Preséncia de liquids ==== Lei condicions de [[temperatura]] e de pression a la superficia de Titan permèton la preséncia de [[metan]] e d'[[etan]] [[liquid]]. De mai, l'[[atmosfèra]] es fòrça richa en [[metan]]. La pròva de l'existéncia de liquids formant de lacs e d'oceans foguèt obtenguda en [[1995]] per lo [[telescòpi espacial Hubble]]<ref>S. F.Dermott; C. Sagan, « Tidal effects of disconnected hydrocarbon seas on Titan », dans Nature, vol. 374, 1995, p. 238–240.</ref>. La premiera observacion aguèt luòc en junh de 2005 vèrs lo pòl sud amb la descubèrta dau lac [[Ontario Lacus]] e sa confiermacion en genier de 2007<ref>Stofan, E. R.; Elachi, C.; et al., « The lakes of Titan », dans Nature, vol. 445, no 1, 04/01/2007, p. 61–64.</ref>. ==== Criovolcanisme e volcans ==== {{veire|Criovolcanisme}} Titan a probablament un [[criovolcanisme]] actiu. D'argon-40, detectat dins l'atmosfèra, indica la preséncia de plumachos [[volcan]]ics fachs d'[[aiga]] e d'[[amoniac]]<ref>Tobias Owen, « Planetary science: Huygens rediscovers Titan », dans Nature, vol. 438, 2005, p. 756–757.</ref>. De mai, d'emissions de metan e d'estructuras semblant lei [[volcan]]s de [[Vènus (planeta)|Vènus]], coma [[Ganesa Macula]], foguèron observadas per la sonda ''Cassini''<ref>C.D. Neish, R.D. Lorenz, D.P. O’Brien, « Shape and thermal modeling of the possible cryovolcanic dome Ganesa Macula on Titan: Astrobiological implications [archive] », Lunar and Planetary Laboratory, Université de l’Arizona, Observatoire de la Côte d’Azur, 2005.</ref> <ref>David L. Chandler, « Hydrocarbon volcano discovered on Titan [archive] », NewScientist.com news service, New Scientist, 8 juin 2005.</ref>. ==== Cratèrs d'impacte ==== Lei cratèrs d'impacte sus Titan son rars e la superficia dau satellit seriá donc jova. A l'ora d'ara, tres cratèrs importants son estats identificats. An de diamètres de 30, 80 e 440 quilo[[mètre]]s. Lo cratèr de {{unitat|30|km}} a un piton centrau, aqueu de {{unitat|80|km}} a un fons plan e lo grand de {{unitat|440|km}} a una estructura en anèus multiples. Dins aquò, d'autrei formacions circularas a la superficia de Titan podrián èsser de cratèrs ancians e parcialament escafats per l'[[erosion]]. Son dichas ''crateriformas''. ==== Dunas ==== Lei premiereis imatges de Titan, fachs dempuei la Tèrra au començament deis [[ans 2000]], mostravan la preséncia de terrens sorns vèrs l'eqüator<ref>Roe, H. G.; de Pater, I.; Gibbard, S. G.; Macintosh, B. A.; Max, C. E.; Young, E. F.; Brown, M. E.; Bouchez, A. H., « A new 1.6-micron map of Titan’s surface », dans Geophysical Research Letters,, vol. 31, no 17, 06/2004, p. L17S03.</ref>. Lei scientifics supausèron alora la preséncia de mars organicas compausadas d'[[idrocarbur]]s liquids<ref>Lorenz, Ralph, « The Glitter of Distant Seas », dans Science, vol. 302, no 5644, 10/2003, pp. 403-404.</ref>. Pasmens, en 2006, lei mesuras radars de ''Cassini'' indiquèron qu'aquelei regions èran en realitat recubèrtas de dunas. Serián formadas per lei [[vent]]s de la zona combinats ai vents causats per lei [[fòrças de marèia]] de [[Saturne (planeta)|Saturne]]<ref>Lorenz, R. D.; Wall, S.; Radebaugh, J.; Boubin, G.; Reffet, E.; Janssen, M.; Stofan, E.; Lopes, R.; Kirk, R.; Elachi, C.; Lunine, J.; Mitchell, K.; Paganelli, F.; Soderblom, L.; Wood, C.; Wye, L.; Zebker, H.; Anderson, Y.; Ostro, S.; Allison, M.; Boehmer, R.; Callahan, P.; Encrenaz, P.; Ori, G. G.; Francescetti, G.; Gim, Y.; Hamilton, G.; Hensley, S.; Johnson, W.; Kelleher, K.; Muhleman, D.; Picardi, G.; Posa, F.; Roth, L.; Seu, R.; Shaffer, S.; Stiles, B.; Vetrella, S.; Flamini, E.; West, R., « The sand seas of Titan: Cassini RADAR observations of longitudinal dunes », dans Science, vol. 312, no 5774, 05/2006, p. 724-727</ref>. Lei dunas forman donc de linhas orientadas èst-oèst car lei vents son dirigits vèrs l'eqüator. Lei materiaus compausant lei dunas son pas encara coneguts. === Camp magnetic === Titan a pas de camp magnetic e es directament expausat au vent [[Solelh|solar]] quand orbita fòra la magnetosfèra de [[Saturne (planeta)|Saturne]]<ref>"Saturn's Magnetic Personality Rubs Off on Titan". NASA/JPL. 2008. [https://web.archive.org/web/20160303231537/http://saturn.jpl.nasa.gov/news/features/feature20080911.cfm]</ref>. == Orbita e rotacion == [[File:Titan's orbit.svg|thumb|right|Orbita de Titan (en roge) dins lo sistèma de [[Saturne (planeta)|Saturne]].]] Titan orbita a l'entorn de [[Saturne (planeta)|Saturne]] en 15 jorns e 22 oras. Coma la màger part deis autrei satellits importants dau [[Sistèma Solar]], lei periòdes de rotacion de Titan a l'entorn de son aisse e de sa planeta son identics. Aqueu fenomèn es dich {{cita|rotacion sincròna}}. La consequéncia es que la fàcia de Titan dirigida vèrs [[Saturne]] es totjorn la mema. Son excentricitat orbitala es egala a 0,0288 e son enclinason a 0,348° a respècte dau plan orbitau de [[Saturne (planeta)|Saturne]]. La distància mejana entre lo satellit e sa [[planeta]] es d'environ 1,2 milions de quilomètres. Titan es donc lo seisen satellit de [[Saturne (planeta)|Saturne]] pron important per èsser esferic. Enfin, i a un fenomèn de resonància 3:4 entre Titan e lo satellit irregular [[Iperion (luna)|Iperion]]. == Condicions prebioticas e vida possibla == Segon lei modèls actuaus, la composicion de l'[[atmosfèra]] e de la superficia de Titan son similaras ai condicions de la [[Tèrra]] primitiva, es a dire lei condicions terrèstres avans la liberacion de quantitats importantas d'[[oxigèn]]s per leis [[organismes]] vivent sus la planeta. De mai, d'experiéncias an mostrat la possibilitat de crear de [[molecula]]s organicas complèxas a partir d'una mescla de [[gas]], d'una composicion identica a l'atmosfèra de Titan, somés a un raionament [[ultraviolet]]. Titan presanta ansin un interès important per estudiar l'origina de la vida terrèstre. En revènge, la possibilitat d'una existéncia de vida extraterrèstra sus Titan sembla improbabla. D'efiech, se de similituds importantas existisson amb la [[Tèrra]] primitiva, la [[temperatura]] i es ben pus febla en causa de l'alunchament en Titan e lo Soleu. En particular, aquò limita la preséncia d'[[aiga]] liquida. Pasmens, certaneis ipotèsis imaginan la possiblitat d'una vida dins lei jaç dau mantèu onte la preséncia d'[[aiga]] liquida es probabla. D'autrei teorias assaian tanben de prepausar l'existéncia de formas de vida primitiva susceptiblas d'emetre d'[[idrocarbur]]s coma lo [[metan]]. == Observacion == L'observacion de Titan necessita l'utilizacion d'un [[telescòpi]] pichon e de condicions favorablas car son esclat, de [[magnitud aparenta]] situada entre + 8,2 e + 8,4, pòu èsser escondut per lo lume de [[Saturne (planeta)|Saturne]]. Lei periòdes pus favorables son donc leis equinòccis saturnians quand lo sistèma d'anèus es pauc visible dempuei la [[Tèrra]]. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Planeta]]. * [[Satellit naturau]]. * [[Saturne (planeta)|Saturne]]. === Liames extèrnes === *[http://sapiencia.eu/lo-pic-mai-naut-de-titan-fa-3-337-metres/ Article en occitan "Lo pic mai naut de Titan" a Sapiéncia.eu] === Bibliografia === === Referéncias === <references/> {{SistèmaSolar}} [[Categoria:Satellit de Saturne]] 0jxsjj3nz20yq4ni1lt73z9a0c8s0b9 0 76247 2511262 2302090 2026-10-22T14:31:29Z Kontributor 2K 52367 2511262 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Sons-et-Ronchères | nomcomuna2=Sons-et-Ronchères | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason fr Sons-et-Ronchères (Aisne).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Laon|Laon]] | canton= [[Canton de Marle|Marle]] | insee =02727 | cp =02270 | cònsol =René Lefevre | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.675 |latitud=49.7630555556 | alt mini =78 | alt mej = | alt maxi =145 | km² =9.2 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament d'[[Aisne (departament)|Aisne]] e de la region dels [[Nauts de França ]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Sons-et-Ronchères]]'''Sons-et-Ronchères'''}} {{Image label|x=0.606081826499|y=0.511043801399|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 81 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Châtillon-lès-Sons]] (1,1km)}}}} {{Image label|x=0.38656105198|y=0.760419479896|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 168 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bois-lès-Pargny]] (3,7km)}}}} {{Image label|x=0.197891453388|y=0.417061758482|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 338 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Monceau-le-Neuf-et-Faucouzy]] (4,3km)}}}} {{Image label|x=0.731429735496|y=0.202408724248|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 180 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Housset]] (4,8km)}}}} {{Image label|x=0.766725714325|y=0.785052080983|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 289 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Erlon]] (4,8km)}}}} {{Image label|x=0.253250468436|y=0.806905127862|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 135 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Pargny-les-Bois]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.83847912802|y=0.235031454517|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 63 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Neuville-Housset]] (5,4km)}}}} {{Image label|x=0.890549212277|y=0.700820261136|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 165 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Marcy (Aisne)|Marcy]] (5,4km)}}}} {{Image label|x=0.890549212277|y=0.700820261136|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 207 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Marcy-sous-Marle]] (5,4km)}}}} {{Image label|x=0.843432067938|y=0.816350384169|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 281 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Voyenne]] (5,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=02727 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=René Lefevre |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=02727 |1793=776 |1800=732 |1806=669 |1821=830 |1831=960 |1836=885 |1841=851 |1846=856 |1851=862 |1856=861 |1861=889 |1866=861 |1872=929 |1876=912 |1881=806 |1886=782 |1891=738 |1896=705 |1901=691 |1906=683 |1911=622 |1921=451 |1926=447 |1931=437 |1936=399 |1946=355 |1954=354 |1962=306 |1968=260 |1975=239 |1982=218 |1990=253 |1999=236 |2004= |2005=231 |2006=229 |2007= 230 |2008=231 |2009=233 |cassini=36558 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas d'Aisne}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna d'Aisne]] i5hqkgynsvpsx2fok69tasimbqf48lv 0 107093 2511292 2493577 2026-10-23T11:30:31Z Alaric 506 44932 temptativa 2511292 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vernejes | nom2 = ''Verneiges'' | imatge = Verneiges_bourg_(2).jpg | descripcion = | lògo = | escut = Blason_Ville_fr_Verneiges_(23).svg | escais = | ist = | parçan = | insee = 23259 | cònsol = Isabelle Beaufort | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 46.2691666667 | longitud = 2.33861111111 | alt mej = | alt mini = 397 | alt maxi = 453 | km² = 7.59 |}} ''Vernejes'' o ''Varneuge'' ? <ref name = ilav/> (''Verneiges'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Verneja'' en 1162, etc, ''foedum de Vernegiis'' en 1249, ''Varnegia'' en 1404, ''Verneighe'' en 1496, etc. Ven dau celtica ''verno'' (lo vernhe) e sufixe ''-aca'', emb passatge de ''-a-'' tonic a ''-e-'' tanleu lo segle XII. La prononciacion es / var'neuge / e la grafia seria ''Varneuge'' <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 218</ref>, mas l'abséncia de ''-eu'' dins las fòrmas ancianas justifica pas d'escriure ''-euge'' e lo passatge d'un ''-a-'' '''tonic''' a ''-e-'', enquera mai au segle XII, laissa de las interrogacions. Escriure pusleu ''Varnege'', emb ''-a'' finala grafiada ''-e'' dins lo [[Creissent]]. == Istòria == {{...}} == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23259 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= 2032 |Identitat= Isabelle Beaufort |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=julhet [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat=Mathieu Zanetta |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat=Gilles Chassagne|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |insee=23259 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|259}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] kbb80eggeo58xlmp4verdeo9ou7s65h 0 107179 2511288 2511165 2026-10-23T07:22:33Z Alaric 506 44932 2511288 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Pardol los Cars | nom2 = ''Saint-Pardoux-les-Cards'' | imatge = Saint-Pardoux-les-Cards-03.jpg | descripcion = Monument aus mòrts, gleisa, chastel. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[canton de Gosom|Gosom]] ([[canton de Charnalhas|Charnalhas]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | insee = 23229 | cònsol = Laurent Glomot | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 2.12111111111 | latitud = 46.0833333333 | gentilici = | alt mini = 372 | alt maxi = 566 | km² = 24.76 |}} '''Sent Pardol los Cars''' o '''Sent Pardós los Cars'''<ref>https://web.archive.org/web/20160303200413/http://www.lemosin.net/23229.htm</ref> (''Saint-Pardoux-les-Cards'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23229.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Pardó los Cars | nòrd = [[Sent Desíer la Tor]] | nòrd-èst = [[Charnalhas]] | èst = | sud-èst = [[Eissoudun]] | sud = [[Sent Marçau lo Mont]] | sud-oèst = [[La Vave]] | oèst = [[Mostier d'Aiun]] | nòrd-oèst = [[Cressac]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Sancti Pardulphi Cadris'' en 1158, ''Les Cars'' en 1205, etc <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 191 e 189-190</ref>. * ''Sent Pardós'' ven dau nom germanic de Pardulphus, ''Pard-wulf'' (''Pard-'' « apcha, àpia » e ''Wulf-'', « lop », que correspond a un ermita garit miraculosament de la 'vuglessa, puèi que venguet abat de [[Garait]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 621</ref>{{,}}<ref name = ilav/> (658 - 737); a tombat sovent, en Occitània, dins l'atraccion de ''perdon'', adaptat en francés en ''Pardoux'', ''Perdon'', ''Pardon'', etc <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 247-248</ref>. * Segon Ives Lavalada, '''los Cars''' ven de la racina prelatina ''*KAR-'', « peira, idèa de duretat », per l'intermediari dau latin medieval ''quadrus'' <ref name = ilav/> (?). ==Istòria== En 1868, Sent Pardós los Cars laisset daus territòris, entau coma [[Sent Marçau lo Mont]], per crear la comuna novèla de [[La Vave]] <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=33934</ref>, fondada lo 29 d'abriu 1868. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23229 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Laurent Glomot |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Aimé Sauvanet |Partit=divers dreita |Qualitat= retirat Foncion publica }} {{Elegit |Debuta= [[1994]] |Fin= 2008 |Identitat= Robert Glomot |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1994 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23229 |1793=1240 |1800=885 |1806=1143 |1821=1261 |1831=1274 |1836=1285 |1841=1221 |1846=1282 |1851=1250 |1856=1252 |1861=1197 |1866=1873 |1872=1228 |1876=1276 |1881=1208 |1886=1279 |1891=1290 |1896=1252 |1901=1260 |1906=1186 |1911=1138 |1921=924 |1926=895 |1931=780 |1936=772 |1946=685 |1954=593 |1962=515 |1968=488 |1975=449 |1982=403 |1990=352 |1999=298 |cassini=33934 |senscomptesdobles= 1962}} * En 1868, Sent Pardó los Cars laisset de territòris per crear la comuna novèla de La Vave. * La montada de la populacion en 1866 s'explica benlèu per la dubertura de las minas de charbon que dos ans après la comuna de la Vave se creet per'mor d'elas (mesma montada au recensament de 1866 a Sent Marçal lo Mont) * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|229}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|229}}/24.76) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Château de Villemonteix 02.JPG|Lo chasteu de ''Vila Montelh''. Saint-Pardoux-les-Cards-02.jpg|La mairariá. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 588euiz8erg81hmyihyfz9pm54p1icm 2511289 2511288 2026-10-23T08:03:04Z Alaric 506 44932 2511289 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Pardol los Cars | nom2 = ''Saint-Pardoux-les-Cards'' | imatge = Saint-Pardoux-les-Cards-03.jpg | descripcion = Monument aus mòrts, gleisa, chastel. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[canton de Gosom|Gosom]] ([[canton de Charnalhas|Charnalhas]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | insee = 23229 | cònsol = Laurent Glomot | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 2.12111111111 | latitud = 46.0833333333 | gentilici = | alt mini = 372 | alt maxi = 566 | km² = 24.76 |}} '''Sent Pardol los Cars''' o '''Sent Pardós los Cars'''<ref>https://web.archive.org/web/20160303200413/http://www.lemosin.net/23229.htm</ref> (''Saint-Pardoux-les-Cards'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23229.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Pardó los Cars | nòrd = [[Sent Desíer la Tor]] | nòrd-èst = [[Charnalhas]] | èst = | sud-èst = [[Eissoudun]] | sud = [[Sent Marçau lo Mont]] | sud-oèst = [[La Vave]] | oèst = [[Mostier d'Aiun]] | nòrd-oèst = [[Cressac]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Sancti Pardulphi Cadris'' en 1158, ''Les Cars'' en 1205, etc. La prononciacion es / sén par'dou /. Ives Lavalada escriu ''Sent Pardol los Cars'' <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 191</ref>. * ''Sent Pardós'' ven dau nom germanic de Pardulphus, ''Pard-wulf'' (''Pard-'' « apcha, àpia » e ''Wulf-'', « lop », que correspond a un ermita garit miraculosament de la 'vuglessa, puèi que venguet abat de [[Garait]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 621</ref>{{,}}<ref name = ilav/> (658 - 737); a tombat sovent, en Occitània, dins l'atraccion de ''perdon'', adaptat en francés en ''Pardoux'', ''Perdon'', ''Pardon'', etc <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 247-248</ref>. * Segon Ives Lavalada, '''los Cars''' ven de la racina prelatina ''*KAR-'', « peira, idèa de duretat », per l'intermediari dau latin medieval ''quadrus'' <ref name = ilav/> (?). ==Istòria== En 1868, Sent Pardós los Cars laisset daus territòris, entau coma [[Sent Marçau lo Mont]], per crear la comuna novèla de [[La Vave]] <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=33934</ref>, fondada lo 29 d'abriu 1868. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23229 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Laurent Glomot |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Aimé Sauvanet |Partit=divers dreita |Qualitat= retirat Foncion publica }} {{Elegit |Debuta= [[1994]] |Fin= 2008 |Identitat= Robert Glomot |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1994 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23229 |1793=1240 |1800=885 |1806=1143 |1821=1261 |1831=1274 |1836=1285 |1841=1221 |1846=1282 |1851=1250 |1856=1252 |1861=1197 |1866=1873 |1872=1228 |1876=1276 |1881=1208 |1886=1279 |1891=1290 |1896=1252 |1901=1260 |1906=1186 |1911=1138 |1921=924 |1926=895 |1931=780 |1936=772 |1946=685 |1954=593 |1962=515 |1968=488 |1975=449 |1982=403 |1990=352 |1999=298 |cassini=33934 |senscomptesdobles= 1962}} * En 1868, Sent Pardó los Cars laisset de territòris per crear la comuna novèla de La Vave. * La montada de la populacion en 1866 s'explica benlèu per la dubertura de las minas de charbon que dos ans après la comuna de la Vave se creet per'mor d'elas (mesma montada au recensament de 1866 a Sent Marçal lo Mont) * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|229}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|229}}/24.76) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Château de Villemonteix 02.JPG|Lo chasteu de ''Vila Montelh''. Saint-Pardoux-les-Cards-02.jpg|La mairariá. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] d5zve69uhh50hup37zfv1ybdl0y4bgw 0 107199 2511290 2510968 2026-10-23T08:34:53Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, toponimia, etc 2511290 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Vavetz | nom2 = ''Lavaveix-les-Mines'' | imatge = 2019-08_-_Ateliers_des_houillères_de_Lavaveix-les-Mines_-_17.jpg | descripcion = Ancians obradors de la mina de charbon. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[canton de Gosom|Gosom]] ([[canton de Charnalhas|Charnalhas]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | insee = 23105 | cònsol = Bernard Mouchonnet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 46.072222222 | longitud = 2.08944444444 | alt mini = 366 | alt mej = | alt maxi = 500 | km² = 4.71 |}} '''La Vave''' (''La Vavetz'' es una grafia faussa, l'accent tonic es sus lo "a" [la vav]<ref name = ilav>Dictionnaire des communes de la Creuse, de Yves Lavalade. La Geste, 2022, p. 191</ref> ; ''Lavaveix-les-Mines'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23105.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Vave | nòrd = | nòrd-èst = | èst = [[Sent Pardós los Cars]] | sud-èst = | sud = | sud-oèst = [[Sent Marçau lo Mont]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Mostier d'Aiun]] }} ==Toponimia== La prononciacion es / la vav /. Las fòrmas ancianas son ''La Vavé'' en 1340, ''La Vave'' en 1345 amb l'article definit davant un nom femenin. I a tanben un vilatge ''Vaveix'', donc ''Vavès'', a [[Eissoudun]]. Segon Ives Lavalada, lo nom seria una evolucion dau latin ''vallem'', « la vau » (cf. segon [[Juli Ronjat|Ronjat]], ''sovelh'' per ''solelh''). Autres exemples : ''Néravave'' (Neiravave : negra vau), a [[Piònac]], lo vilatge de ''Villevaleix'' a [[Bussiera Novela]], escrit ''Villevaveix'' en 1496, lo riu de ''Vavette'' (la petita vau) a [[Sarden]], ''la tieuvada'' (per ''la teulada''), ''la tauva'' (per ''la tauva'') dins lo [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]], au nòrd de [[Bòrt]] <ref name = ilav/>. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23105 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Bernard Mouchonnet |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Jean-Louis Fauconnet |Partit= sens |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= març [[1977]] |Fin= 2014 |Identitat= Pierre Brignolas |Partit= [[UMP]] |Qualitat= conselhier regionau }} {{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1977 |Identitat= Roger Aléonard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1953 |Identitat= Roger Albertini |Partit= |Qualitat= president dau Comitat de Liberacion davant son eleccion en 1945 }} {{Elegit |Debuta= [[1934]] |Fin= 1944 |Identitat= Isidore Forignon |Partit= |Qualitat= Juste entre las Nacions}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1934 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23105 |1872=3247 |1876=4108 |1881=3570 |1886=3423 |1891=3388 |1896=3445 |1901=3351 |1906=3210 |1911=2698 |1921=2258 |1926=1942 |1931=1470 |1936=1547 |1946=1386 |1954=1242 |1962=1061 |1968=1175 |1975=1043 |1982=989 |1990=964 |1999=838 |2004=858 |max=4000 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|105}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|105}}/4.71) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Lavaveix-les-Mines_Carte_postale_10.jpg Lavaveix-les-Mines_Carte_postale_11.jpg|L'egleisa e la mairaria. Lavaveix-les-Mines_Carte_postale_13.jpg|La mina. XXe_-_Puits_Sainte-Barbe_-_14.jpg|Lo potz Senta Barba. Lavaveix-les-Mines_Carte_postale_16.jpg|La briquetaria. 2019-08_-_Laverie_(Lavaveix-les-Mines)_-_32.jpg|La lavaria (de charbon). 2019-08_-_Puits_Central_(Lavaveix-les-Mines)_-_08.jpg|L'ancian potz centrau puei bureu de las minas. 2019-08_-_Lavaveix-les-Mines_-_01.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] epeuc2ltr78v5ddfe5cfh8gkh2r8rp9 0 108331 2511269 2500865 2026-10-22T16:27:41Z Raymond Trencavel 26125 2511269 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Zebda - 14 juillet 2012 - Toulouse 01.jpg|thumb|right|250px|Zebda en 2012 a Tolosa.]] '''Zebda''' es un [[grop de musica]] [[francés|francofòn]] occitan originari de [[Tolosa]]. Grope militant e engatjat, subretot amb lo Tactikollectif, Zebda se ganhèt un grand succès del public e de las criticas amb los albums ''Le Bruit et l'Odeur'' (1995) e subretot ''Essence ordinaire'' (1998) per lo qual foguèron fòrça primats. == Biografia == Los artistas que compausan lo grope son totes eissits de [[Tolosa]], vila ont cresquèron, e foguèron fòrça engatjats culturalament e politicament. En [[1985]], una associacion tolosenca Vitécri, realizèt lo filme ''Salah, Malik : Beurs''. Aprèp lo filme, lo grope se creèt vertadièrament e adoptèt lo nom Zebda e faguèt dintrar [[Mouss et Hakim|Mustapha e Hakim Amokrane]], [[Vincent Sauvage]] e, mai tard, [[Rémi Sanchez]]. Lo nom del grope ven del mot [[arabi]] ''zebda'', que significa ''burre''. Jòc de mot amb lo francés ''beurre'' (burre) e ''[[beur]]'', que designa los arabis, es a dire los [[Magrèb|Maugrabins]]. Musicalament, Zebda fa un mescladís de sons, d’influéncias [[rock]], [[punk rock|punk]] e [[reggae]]. Coma d'autres gropes coma [[Noir Désir (rock francés)|Noir Désir]] e [[Manu Chao]], lo dinamic grope tolosenc sevís l’engatjament per de causas divèrsas. Magyd Cherfi, redactor de gaireben totes los tèxtes del grope, es de la linhada dels cantaires amb tèxtes. Marquèron tanben un engatjament politic e social, anant fins a utilizar un discors de [[1991]] de [[Jacques Chirac]] sul bruch e l'odor<ref>Dins aquel discors Chirac ditz que "compren" los problèmas provocats pel ''bruch e l’odor'' que los immigrats son supausats de far dins los immòbles</ref>, dins la cançon ''Lo Bruch e l’Odor'', ne l'utilizant lo tèrme de « luta de classa » dins ''[[Lo Cant dels partesans]]''. Lo resultat d'aquel engatjament politic menèt a la creacion e a la participacion d’un movement ciutadan que conduguèt a de listas electoralas dins diferentas vilas de França, pendent las eleccions municipalas de març de [[2001]], jol nom de ''[[Motivé-e-s]]''. Aquel movement amassèt fòrça notables tolosencs de totes sectors, e amb 12,38 % dels vòtes, obtenguèt quatre sètis al [[conselh municipal]]. === Lo succès === Lo grope coneguèt un grand vam en [[1999]] gràcias a la cançon ''[[Tomber la chemise]]'' (tracha de l'album [[Essence ordinaire]]). Èra lo primièr còp qu'una cançon de tipe festiu èra lançada per un grope que se revendicava de l'immigracion. S'inscriguèt rapidament al patrimòni nacional [[francés]]. Un de lors autres succèsses foguèt ''Y'a pas d'arrangement'' (n°27 al Top 50). === Pausa e projèctes destriats === En 2003, lo grope torna prendre ''Vingt Ans'', sus la compilacion ''[[Avec Léo]]'' en omatge a [[Léo Ferré]], puèi decidís de far una pausa per se consacrar a d'autres projèctes. Lo primièr album solo de Magyd Cherfi, ''Cité des étoiles'', sortiguèt en [[2004]], ont Mouss e Hakim recantan ''Le Nougat'' amb [[Brigitte Fontaine]], sus l'album ''Rue Saint-Louis en l'île''. En [[2005]], los fraires Amokrane sortiguèron aprèp Magyd : ''Mouss et Hakim ou le contraire''. En [[2007]], Pascal Cabero, lo guitarrista, publiquèt un libre sul l'istòria del grope ''Tomber la chemise'' (éd. Danger Public), alara que Magyd Cherfi publicava son segond album, ''Pas en vivant avec son chien'', e que Vincent Sauvage, aprèp un torn del monde de dos ans, publiquèt un recit de viatge, ''Cent mille bornes'' (éd. Arthaud). Magyd Cherfi publiquèt ''La trempe'', son segond libre aprèp ''Livrée de famille'' (éd. Acte Sud). Lo bassista [[Joël Saurin]] participèt als dos disques solo de Magyd Cherfi, compausèt de musicas de filmes documentaris, e fondat son grope [[Occetera]] dans un genre musical tradicional occitan. En 2008, lancèt l'eveniment setmanièr tolosenc "La Pause Musicale", seria de concèrts gratuits a l'ora de manjar, que programa e organiza dempuèi. === Lo retorn === En febrièr de 2008, lo grope anoncièt son retorn e daissèt pensar qu'anavan sortir un album novèl<ref>{{fr}}[http://www.ladepeche.fr/article/2008/02/26/437316-Musique-Zebda-le-retour.html?refresh=1&filename=Musique-Zebda-le-retour ''Zebda, le retour''] sur le site de ''[[La Dépêche du Midi]]'' le 26 février 2008.</ref>. En decembre de 2008, Magyd Cherfi precisèt: {{cita|Avèm juste le desir de recomençar ensems, preparam lo terren. Mas per l'ora, nòstres emplècs de temps catastrofics nos empachan d'anar mai alá.}}<ref>{{fr}}[http://www.ladepeche.fr/article/2008/12/08/504899-Chanson-Magyd-Cherfi-au-Bijou-pour-quatre-concerts.html ''Magyd Cherfi au Bijou pour quatre concerts''], ''[[La Dépêche du Midi]]'' du 12 février 2009.</ref>. En setembre de 2009, lo grope se reüniguèt per tornar en imatge la cançon de [[Jacques Brel]] ''Jaurès'' : Mouss, Hakim, Magyd e Joël se trobèron per realizar lo clip pel 150{{n}} aniversari de la naissença de [[Joan Jaurés]]<ref>{{fr}}[http://www.toulouse7.com/2009/09/03/zebda-sest-reforme-pour-celebrer-jean-jaures/''Zebda s'est reformé pour célébrer Jean Jaurès''] sur le site de Toulouse7 le 3 septembre 2009.</ref>. En 2010 Mouss es present tot los jorns a 13 h 00 sus la ràdio le Mouv’ dins l’emission « francosonik » consacrat a la scèna musicala independenta e alternativa. Los 14 e 15 octobre de 2011, lo grope faguèt son retorn sus scèna pel premièr còp dempuèi 8 ans, als Dòcs de [[Caors]], pendent una setmana. == Discografia == *[[L'Arène des rumeurs]], 1992 # ''Arabadub # ''Baudis # ''Mala diural # ''Minot des minorités # ''CNN # ''Singing # ''Le Masque au rade # ''La Bague à Danièle # ''Le Miroir # ''La France # ''Mala diural (à la skabyle) # ''Baïonettes # ''D'Ève à Lise *[[Le Bruit et l'Odeur]], 1995 # ''Toulouse'' - 3'48" # ''Taslima'' - 3'07" # ''La Faucille et le Marteau'' - 2'53" # ''Le Bruit et l'Odeur'' - 4'57" # ''La Bête (J-M-L-P)'' - 3'30" # ''France 2'' - 4'31" # ''Maanouche'' - 0'20" # ''Le Bilan'' - 3'06" # ''Chomage'' - 2'31" # ''Mon père m'a dit'' - 3'56" # ''Matabiau'' - 2'52" # ''Dub du village'' - 0'40" # ''Ma rue'' - 3'33" # ''Basket Bolk'' - 0'18" # ''Cameroun'' - 2'16" # ''Héréditaire'' - 4'23" # ''France dub'' - 2'41" *[[Essence ordinaire]], 1998 # ''Y'a pas d'arrangement'' - 4'30" # ''Tomber la chemise'' - 4'23" # ''Double peine'' - 3'49" # ''Tombés des nues'' - 4'40" # ''Quinze ans'' - 4'50" # ''Je crois que ça va pas être possible'' - 5'30" # ''Je suis'' - 4'42" # ''Tout semble si...'' - 3'46" # ''On est chez nous'' - 3'03" # ''Oualalaradime'' - 3'58" # ''Le Manouche'' - 4'03" # ''Né dans la rue'' - 3'02" # ''Le Petit Robert'' - 6'31" *[[Utopie d’occase]], 2002 # ''L'erreur est humaine'' - 4'30" # ''J'y suis j'y reste'' - 5'04" # ''Le Plus Beau'' - 4'05" # ''Du soleil à la toque'' - 4'08" # ''Mêlée ouverte'' - 5'14" # ''Sheitan'' - 3'50" # ''Ça... la famille'' - 4'42" # ''La Fête'' - 3'06" # ''Troisième Degré'' - 5'42" # ''Goota ma différence'' - 3'33" # ''Le Bonhomme derrière'' - 2'18" # ''Le Paranoïaque'' - 2'55" # ''Le Répertoire'' - 5'35" (pista amagada aprèp aquel titre e 5' de blanc) *[[La Tawa]], 2003 # ''Toulouse'' (en public) - 4'08" # ''On est chez nous'' (en public) - 3'13" # ''Y'a pas d'arrangement'' (en public) - 4'30" # ''Double peine'' (en public) - 3'28" # ''Mêlée ouverte'' (en public) - 4'20" # ''Sheitan'' (en public) - 4'07" # ''Mon père m'à dit'' (en public) - 5'06" # ''Oualalaradime'' (en public) - 4'05" # ''Né dans la rue'' (en public) - 3'24" # ''Ma rue'' (en public) - 3'46" # ''Mala diural (à la skabyle)'' (en public) - 3'21" # ''Dans ma classe'' (en public) - 3'34" # ''Taslima'' (en public) - 3'21" # ''Le Bruit et l'Odeur'' (en public) - 3'45" # ''L'erreur est humaine'' (en public) - 5'33" # ''Du soleil à la toque'' (en public) - 3'41" # ''Motivés'' (en public) - 4'00" # ''Tomber la chemise'' (en public) - 7'41" *[[Second Tour]] 2012 *[[Comme des cherokees]] 2014 == Prèmis == * [[Victoires de la musique]] : ** Melhor grope ([[2000]]) ** Melhora cançon ([[2000]]) per ''[[Tomber la chemise]]'' * [[NRJ Music Awards]] : ** Melhora cançon francofòna ([[2000]]) ** Meihor grop francofòn ([[2000]]) == Nòtas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == === Bibliografia === * {{fr}}''Tomber la chemise, l'histoire du groupe Zebda'', de Pascal Cabéro, éditions Danger Public, 2007. === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20000711031224/http://www.zebda.fr/ Lo site oficial de Zebda] * [https://web.archive.org/web/20120112115910/http://www.moussethakim.fr/ Lo site oficial de Mouss & Hakim] * [http://www.magydcherfi.com/ Lo site oficial de Magyd Cherfi] * [http://pascal.cabero.over-blog.com/ Lo blòg de Pascal Cabéro] * [http://www.tactikollectif.org/ Lo tactikollectif] * [http://lecatalogue.jimdo.com/ Lo site de Joël Saurin] === Vejatz tanben === * [[Fabulous Trobadors]] * [[Massilia Sound System]] {{Portal|musica|Occitània}} [[Categoria:Artista o grop tolosenc]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:grop rock d'Occitània]] [[Categoria:grop de rock francés]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica francés]] jj3x2sjk68e88pzfzyay9u6t525jl3v 2511270 2511269 2026-10-22T16:27:56Z Raymond Trencavel 26125 2511270 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Zebda - 14 juillet 2012 - Toulouse 01.jpg|thumb|right|250px|Zebda en 2012 a Tolosa.]] '''Zebda''' es un [[grop de musica]] [[francés|francofòn]] occitan originari de [[Tolosa]]. Grop militant e engatjat, subretot amb lo Tactikollectif, Zebda se ganhèt un grand succès del public e de las criticas amb los albums ''Le Bruit et l'Odeur'' (1995) e subretot ''Essence ordinaire'' (1998) per lo qual foguèron fòrça primats. == Biografia == Los artistas que compausan lo grope son totes eissits de [[Tolosa]], vila ont cresquèron, e foguèron fòrça engatjats culturalament e politicament. En [[1985]], una associacion tolosenca Vitécri, realizèt lo filme ''Salah, Malik : Beurs''. Aprèp lo filme, lo grope se creèt vertadièrament e adoptèt lo nom Zebda e faguèt dintrar [[Mouss et Hakim|Mustapha e Hakim Amokrane]], [[Vincent Sauvage]] e, mai tard, [[Rémi Sanchez]]. Lo nom del grope ven del mot [[arabi]] ''zebda'', que significa ''burre''. Jòc de mot amb lo francés ''beurre'' (burre) e ''[[beur]]'', que designa los arabis, es a dire los [[Magrèb|Maugrabins]]. Musicalament, Zebda fa un mescladís de sons, d’influéncias [[rock]], [[punk rock|punk]] e [[reggae]]. Coma d'autres gropes coma [[Noir Désir (rock francés)|Noir Désir]] e [[Manu Chao]], lo dinamic grope tolosenc sevís l’engatjament per de causas divèrsas. Magyd Cherfi, redactor de gaireben totes los tèxtes del grope, es de la linhada dels cantaires amb tèxtes. Marquèron tanben un engatjament politic e social, anant fins a utilizar un discors de [[1991]] de [[Jacques Chirac]] sul bruch e l'odor<ref>Dins aquel discors Chirac ditz que "compren" los problèmas provocats pel ''bruch e l’odor'' que los immigrats son supausats de far dins los immòbles</ref>, dins la cançon ''Lo Bruch e l’Odor'', ne l'utilizant lo tèrme de « luta de classa » dins ''[[Lo Cant dels partesans]]''. Lo resultat d'aquel engatjament politic menèt a la creacion e a la participacion d’un movement ciutadan que conduguèt a de listas electoralas dins diferentas vilas de França, pendent las eleccions municipalas de març de [[2001]], jol nom de ''[[Motivé-e-s]]''. Aquel movement amassèt fòrça notables tolosencs de totes sectors, e amb 12,38 % dels vòtes, obtenguèt quatre sètis al [[conselh municipal]]. === Lo succès === Lo grope coneguèt un grand vam en [[1999]] gràcias a la cançon ''[[Tomber la chemise]]'' (tracha de l'album [[Essence ordinaire]]). Èra lo primièr còp qu'una cançon de tipe festiu èra lançada per un grope que se revendicava de l'immigracion. S'inscriguèt rapidament al patrimòni nacional [[francés]]. Un de lors autres succèsses foguèt ''Y'a pas d'arrangement'' (n°27 al Top 50). === Pausa e projèctes destriats === En 2003, lo grope torna prendre ''Vingt Ans'', sus la compilacion ''[[Avec Léo]]'' en omatge a [[Léo Ferré]], puèi decidís de far una pausa per se consacrar a d'autres projèctes. Lo primièr album solo de Magyd Cherfi, ''Cité des étoiles'', sortiguèt en [[2004]], ont Mouss e Hakim recantan ''Le Nougat'' amb [[Brigitte Fontaine]], sus l'album ''Rue Saint-Louis en l'île''. En [[2005]], los fraires Amokrane sortiguèron aprèp Magyd : ''Mouss et Hakim ou le contraire''. En [[2007]], Pascal Cabero, lo guitarrista, publiquèt un libre sul l'istòria del grope ''Tomber la chemise'' (éd. Danger Public), alara que Magyd Cherfi publicava son segond album, ''Pas en vivant avec son chien'', e que Vincent Sauvage, aprèp un torn del monde de dos ans, publiquèt un recit de viatge, ''Cent mille bornes'' (éd. Arthaud). Magyd Cherfi publiquèt ''La trempe'', son segond libre aprèp ''Livrée de famille'' (éd. Acte Sud). Lo bassista [[Joël Saurin]] participèt als dos disques solo de Magyd Cherfi, compausèt de musicas de filmes documentaris, e fondat son grope [[Occetera]] dans un genre musical tradicional occitan. En 2008, lancèt l'eveniment setmanièr tolosenc "La Pause Musicale", seria de concèrts gratuits a l'ora de manjar, que programa e organiza dempuèi. === Lo retorn === En febrièr de 2008, lo grope anoncièt son retorn e daissèt pensar qu'anavan sortir un album novèl<ref>{{fr}}[http://www.ladepeche.fr/article/2008/02/26/437316-Musique-Zebda-le-retour.html?refresh=1&filename=Musique-Zebda-le-retour ''Zebda, le retour''] sur le site de ''[[La Dépêche du Midi]]'' le 26 février 2008.</ref>. En decembre de 2008, Magyd Cherfi precisèt: {{cita|Avèm juste le desir de recomençar ensems, preparam lo terren. Mas per l'ora, nòstres emplècs de temps catastrofics nos empachan d'anar mai alá.}}<ref>{{fr}}[http://www.ladepeche.fr/article/2008/12/08/504899-Chanson-Magyd-Cherfi-au-Bijou-pour-quatre-concerts.html ''Magyd Cherfi au Bijou pour quatre concerts''], ''[[La Dépêche du Midi]]'' du 12 février 2009.</ref>. En setembre de 2009, lo grope se reüniguèt per tornar en imatge la cançon de [[Jacques Brel]] ''Jaurès'' : Mouss, Hakim, Magyd e Joël se trobèron per realizar lo clip pel 150{{n}} aniversari de la naissença de [[Joan Jaurés]]<ref>{{fr}}[http://www.toulouse7.com/2009/09/03/zebda-sest-reforme-pour-celebrer-jean-jaures/''Zebda s'est reformé pour célébrer Jean Jaurès''] sur le site de Toulouse7 le 3 septembre 2009.</ref>. En 2010 Mouss es present tot los jorns a 13 h 00 sus la ràdio le Mouv’ dins l’emission « francosonik » consacrat a la scèna musicala independenta e alternativa. Los 14 e 15 octobre de 2011, lo grope faguèt son retorn sus scèna pel premièr còp dempuèi 8 ans, als Dòcs de [[Caors]], pendent una setmana. == Discografia == *[[L'Arène des rumeurs]], 1992 # ''Arabadub # ''Baudis # ''Mala diural # ''Minot des minorités # ''CNN # ''Singing # ''Le Masque au rade # ''La Bague à Danièle # ''Le Miroir # ''La France # ''Mala diural (à la skabyle) # ''Baïonettes # ''D'Ève à Lise *[[Le Bruit et l'Odeur]], 1995 # ''Toulouse'' - 3'48" # ''Taslima'' - 3'07" # ''La Faucille et le Marteau'' - 2'53" # ''Le Bruit et l'Odeur'' - 4'57" # ''La Bête (J-M-L-P)'' - 3'30" # ''France 2'' - 4'31" # ''Maanouche'' - 0'20" # ''Le Bilan'' - 3'06" # ''Chomage'' - 2'31" # ''Mon père m'a dit'' - 3'56" # ''Matabiau'' - 2'52" # ''Dub du village'' - 0'40" # ''Ma rue'' - 3'33" # ''Basket Bolk'' - 0'18" # ''Cameroun'' - 2'16" # ''Héréditaire'' - 4'23" # ''France dub'' - 2'41" *[[Essence ordinaire]], 1998 # ''Y'a pas d'arrangement'' - 4'30" # ''Tomber la chemise'' - 4'23" # ''Double peine'' - 3'49" # ''Tombés des nues'' - 4'40" # ''Quinze ans'' - 4'50" # ''Je crois que ça va pas être possible'' - 5'30" # ''Je suis'' - 4'42" # ''Tout semble si...'' - 3'46" # ''On est chez nous'' - 3'03" # ''Oualalaradime'' - 3'58" # ''Le Manouche'' - 4'03" # ''Né dans la rue'' - 3'02" # ''Le Petit Robert'' - 6'31" *[[Utopie d’occase]], 2002 # ''L'erreur est humaine'' - 4'30" # ''J'y suis j'y reste'' - 5'04" # ''Le Plus Beau'' - 4'05" # ''Du soleil à la toque'' - 4'08" # ''Mêlée ouverte'' - 5'14" # ''Sheitan'' - 3'50" # ''Ça... la famille'' - 4'42" # ''La Fête'' - 3'06" # ''Troisième Degré'' - 5'42" # ''Goota ma différence'' - 3'33" # ''Le Bonhomme derrière'' - 2'18" # ''Le Paranoïaque'' - 2'55" # ''Le Répertoire'' - 5'35" (pista amagada aprèp aquel titre e 5' de blanc) *[[La Tawa]], 2003 # ''Toulouse'' (en public) - 4'08" # ''On est chez nous'' (en public) - 3'13" # ''Y'a pas d'arrangement'' (en public) - 4'30" # ''Double peine'' (en public) - 3'28" # ''Mêlée ouverte'' (en public) - 4'20" # ''Sheitan'' (en public) - 4'07" # ''Mon père m'à dit'' (en public) - 5'06" # ''Oualalaradime'' (en public) - 4'05" # ''Né dans la rue'' (en public) - 3'24" # ''Ma rue'' (en public) - 3'46" # ''Mala diural (à la skabyle)'' (en public) - 3'21" # ''Dans ma classe'' (en public) - 3'34" # ''Taslima'' (en public) - 3'21" # ''Le Bruit et l'Odeur'' (en public) - 3'45" # ''L'erreur est humaine'' (en public) - 5'33" # ''Du soleil à la toque'' (en public) - 3'41" # ''Motivés'' (en public) - 4'00" # ''Tomber la chemise'' (en public) - 7'41" *[[Second Tour]] 2012 *[[Comme des cherokees]] 2014 == Prèmis == * [[Victoires de la musique]] : ** Melhor grope ([[2000]]) ** Melhora cançon ([[2000]]) per ''[[Tomber la chemise]]'' * [[NRJ Music Awards]] : ** Melhora cançon francofòna ([[2000]]) ** Meihor grop francofòn ([[2000]]) == Nòtas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == === Bibliografia === * {{fr}}''Tomber la chemise, l'histoire du groupe Zebda'', de Pascal Cabéro, éditions Danger Public, 2007. === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20000711031224/http://www.zebda.fr/ Lo site oficial de Zebda] * [https://web.archive.org/web/20120112115910/http://www.moussethakim.fr/ Lo site oficial de Mouss & Hakim] * [http://www.magydcherfi.com/ Lo site oficial de Magyd Cherfi] * [http://pascal.cabero.over-blog.com/ Lo blòg de Pascal Cabéro] * [http://www.tactikollectif.org/ Lo tactikollectif] * [http://lecatalogue.jimdo.com/ Lo site de Joël Saurin] === Vejatz tanben === * [[Fabulous Trobadors]] * [[Massilia Sound System]] {{Portal|musica|Occitània}} [[Categoria:Artista o grop tolosenc]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:grop rock d'Occitània]] [[Categoria:grop de rock francés]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica francés]] ff9c6zyfy8igd6c41ewo1hli78fsnih 0 115033 2511260 2107322 2026-10-22T12:00:33Z Kontributor 2K 52367 2511260 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna=Saint-Aubin-des-Bois | nomcomuna2= | imatge=FranceNormandieSaintAubinDesBoisEglise.jpg | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Saint-Aubin-des-Bois (Calvados).svg | escais= | region ist ={{Normandia}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Vire|Vire]] | canton= [[Canton de Saint-Sever-Calvados|Saint-Sever-Calvados]] | insee = 14559 | sitweb= | cp = 14380 | cònsol = Roger Gondouin | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Saintaulnais (en [[francés]]) | longitud= -1.12722 | latitud= 48.83 | alt mini = 129 | alt mej = | alt maxi = 218 | km² = 8.26 }} '''Saint-Aubin-des-Bois (Calvados)''' en [[normand]] (''Saint-Aubin-des-Bois'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Normandia|normanda]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Calvadòs (departament)|Calvadòs]] e la [[regions francesas|region]] de [[Normandia]]. ==Geografia== {{...}} {{Communes limitrophes |Commune= Saint-Aubin-des-Bois<ref>{{Lien web|url= http://www.geoportail.fr/visu2D.do?ter=metropole |titre= Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée }}</ref> |Nord-Ouest= [[Beslon]] ([[Manche (département)|Manche]]) |Nord= [[Beslon]] ([[Manche (département)|Manche]]) |Nord-Est= [[Courson (Calvados)|Courson]] |Est= [[Courson (Calvados)|Courson]] |Sud-Est= [[Fontenermont]] |Sud= [[Saint-Maur-des-Bois]] ([[Manche (département)|Manche]]), [[Boisyvon]] ([[Manche (département)|Manche]]) |Sud-Ouest= [[Saint-Maur-des-Bois]] ([[Manche (département)|Manche]]) |Ouest= [[Sainte-Cécile (Marga)|Sainte-Cécile]] ([[Manche (département)|Manche]]), <br /> [[Saint-Maur-des-Bois]] ([[Manche (département)|Manche]]) }} ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Saint-Aubin-des-Bois|]]'''Saint-Aubin-des-Bois'''}} {{Image label|x=0.653496324487|y=0.5642729737|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 143 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fontenermont]] (1,9km)}}}} {{Image label|x=0.358233913637|y=0.570179661943|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 129 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Maur-des-Bois]] (2,2km)}}}} {{Image label|x=0.391630021375|y=0.342080451542|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 514 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Beslon]] (2,6km)}}}} {{Image label|x=0.523228308184|y=0.719850611817|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 114 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Boisyvon]] (2,7km)}}}} {{Image label|x=0.334955917013|y=0.672004694663|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 201 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Chapelle-Cécelin]] (3,2km)}}}} {{Image label|x=0.789773034126|y=0.295727744953|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 430 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Courson (Calvados)|Courson]] (4,4km)}}}} {{Image label|x=0.170565869134|y=0.453985186765|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 777 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sainte-Cécile (Marga)|Sainte-Cécile]] (4,5km)}}}} {{Image label|x=0.630970615844|y=0.879388707275|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 574 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Coulouvray-Boisbenâtre]] (5,0km)}}}} {{Image label|x=0.822018550348|y=0.804251785414|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 253 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Gast]] (5,5km)}}}} {{Image label|x=0.141790082407|y=0.747153799064|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 384 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chérencé-le-Héron]] (5,7km)}}}} </div><br clear=left> ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 14559 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Roger Gondouin|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 14559 |1793=636 |1800=639 |1806=633 |1821=566 |1831=594 |1836=660 |1841=650 |1846=682 |1851=690 |1856=643 |1861=619 |1866=611 |1872=602 |1876=588 |1881=548 |1886=518 |1891=536 |1896=510 |1901=487 |1906=482 |1911=491 |1921=447 |1926=446 |1931=431 |1936=424 |1946=408 |1954=450 |1962=405 |1968=351 |1975=307 |1982=272 |1990=230 |1999=261 |2004= |2005= |2006=234 |2007= 232 |2008=230 |2009=228 |cassini=30546 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Normandia}} {{Comunas de|insee= 14559 }} [[Categoria:Comuna de Normandia]] [[Categoria:Comuna de Calvadòs]] aghpgfc0kjnnz5lwm5e8asyyeid2h8s 0 166128 2511279 2421047 2026-10-22T22:52:05Z Joaquim Link 17065 2511279 wikitext text/x-wiki {{De reciclar}} {{Omon|Catalonha (omonimia)}} {{Infobox País | carta = | nom_local1 = República catalana | nom_occitan = Republica catalana | nom_breton = | imatge_bandièra = Flag of Catalonia.svg | ligam_bandièra = | imatge_blason = Seal_of_the_Generalitat_of_Catalonia.svg | ligam_blason = | devisa = « Som i serem » | imne_nacional = « [[Els Segadors]] » | imne audio = | imatge_mapa = E.U-Catalonia.png | capitala = [[Barcelona]] | coordenadas_capitala = | ligam_vilas = Barcelona | títol_mai_granda_vila = Mai granda vila | mai_granda_vila = [[Barcelona]] | lengas_oficialas = [[catalan]], [[espanhòl]], [[occitan]] | gentilici = catalan / catalana | tipe_govèrn = [[Republica]] | títols_dirigents = <br />&nbsp;- [[Lista dels presidents de Catalonha|President]]<br />&nbsp;- [[Parlament de Catalonha|Presidenta del Parlament]] | noms_dirigents = [[Quim Torra]]<br />[[Roger Torrent]] | superfícia_totala = {{formatnum:31985}} | percentatge_aiga = | superfícia_reng = | populacion_annada = 2015 | populacion_totala = {{formatnum:7508106}} | populacion_reng = | densitat = | IDH_annada = | IDH = | IDH_categoria = | IDH_reng = | moneda = [[Èuro]] | còde_moneda = EUR | fus_orari = +1: ([[CET]]);<br />Ora d'estiu: [[Temps Universal Coordenat|UTC]]+2: ([[CEST]]) | indicatiu_telefonic = 34 | còde_país = - | domeni_internet = .cat | nòtas = }} '''Catalonha''', o la '''Republica catalana''' (en [[catalan]] ''República catalana'') era un país d’[[Euròpa]]. Era una partida importanta dels [[Païses Catalans]] (exceptat [[Aran]], qu'es en [[Occitània]]), entitat culturala qu'intègra totes los territòris de lenga catalana. Malgrat aquò, Catalonha a tanben d'autras designacions non oficialas coma '''lo Principat''' o lo '''Principat de Catalonha''' (en [[catalan]] ''el Principat de Catalunya''). Sa capitala es [[Barcelona]] e lo gentilici es '''catalan -a''' (o '''principatin -a'''). Territorialament, Catalonha se compausa, primièrament, de las ancianas [[Províncias espanhòlas|províncias]] de [[província de Girona|Girona]], [[província de Barcelona|Barcelona]], [[província de Lhèida|Lhèida]] e [[província de Tarragona|Tarragona]]. De tira, òm trapa las [[comarca]]s, que se compausan de municipis e, fin finala, las [[vigariá]]s. Aquestas, que son estadas restauradas a partir del novèl Estatut d'Autonomia de 2006, constituissián l'anciana distribucion politica de Catalonha fins a l'integracion administrativa dins l'[[Espanha|estat espanhòl]] en 1714. La [[Generalitat de Catalonha]] (en catalan: ''Generalitat de Catalunya'') es l'organizacion politica de Catalonha, qu'englòba lo Govèrn, lo Parlament e la rèsta de las institucions pròprias. Lo 27 d'octobre de 2017, se proclamèt unilateralament l'independéncia. == Toponimia == Lo nom de Catalonha comencèt d'èstre emplegat cap al mièg del sègle XII per designar l'ensems dels comtats que fasián partida de la [[Marca Ispanica]] e que se desliguèron gradualament del tutoratge franc fins que venguèsson sobeirans. L'origina del mot ''Catalunya'' es encara incèrta e dobèrta a d'interpretacions. La teoria mai acceptada ditz que deriva de "tèrra de castèls",[http://www.gencat.cat/catalunya/cat/historia/historia2.htm] e qu'aja evoluat del tèrme ''castlà'', lo governador d'un castèl.[https://web.archive.org/web/20110711063307/http://neni.galeon.com/aficiones1345631.html] Segon aquela teoria, lo tèrme ''castellà'' ne seriá omològ. Una autra teoria suggerís que ''Catalunya'' proven de "Gotholandia" es a dire "la tèrra dels [[gòts]]"; los francs sovent nomenavan [[Gòtia]] lo territòri catalan (o quitament, la [[Peninsula Iberica]]). D'autras teorias suggerisson que proven d'un prince alemand legendari, [[Otger Cataló]], o del mot ''[[lacetans|laketani]]'', tribú que demorava dins las tèrras qu'a l'ora d'ara compausan las comarcas de [[Valés]] e [[Barcelonés]], e que per influéncia [[italian]]a lo mot devenguèt ''katelans'' e après ''catalans''.[https://web.archive.org/web/20140904181645/http://www.padi.cat:8080/wayback/20080508080410/www.histocat.cat/pdf/talaiotic_1.pdf] == Geografia e clima == [[Fichièr:NASA Satellite Catalonia.jpg|thumb|Imatge de satellit de Catalonha]] Catalonha a una [[Aira|superfícia]] aproximativa de {{unitat|32000|km|2}}. Limita al nòrd amb [[Andòrra]] (65,3&nbsp;km) e [[Occitània]] (315&nbsp;km), a l'oèst amb [[Aragon]] (359,9&nbsp;km), al sud amb lo [[País Valencian]] (52,9&nbsp;km) e a l'èst amb la [[Mar Mediterranèa]]. Sa situacion geografica a favorizat, dempuèi l'[[Edat Mejana]], una relacion pròcha e intensa amb los autres païses mediterranèus e a l'encòp amb l'Euròpa continentala. La geografia de Catalonha es plan divèrsa se prenèm en compte la superfícia relativament pichona de son territòri. Sa [[geografia]] es condicionada pel litoral mediterranèu a l'èst, amb 580&nbsp;km de còsta, e per las montanhas dels Pirenèus al nòrd. Dedins, vèrs l'airal de [[Lhèida]], i a una granda depression centrala. La sèrra prelitorala separa de l'interior los airals costièrs, encara qu'aqueles, vèrs la [[província de Girona]], son dominats per una sèrra litorala. Aproximativament 28,7% del sòl de Catalonha es dedicat a la [[agricultura]], 15,7% a [[prat]]s e pastencs, 1% correspond a [[riu]]s, 43,4% a [[bòsc|bòsques]], 6,7% a d'airals urbans o urbanizables e 4,6% a d'autras activitats pas especificadas.<ref>[https://web.archive.org/web/20090113202534/http://www15.gencat.net/pres_catalunya_dades/AppPHP/cat/territori.htm#territori Quin tipus de territori tenim?]</ref> Catalonha a un [[clima]] mediterranèu, mas amb de grandas variacions de temperatura entre lo litoral costièr, amb clima doç, temperat en [[ivèrn]] e plan caud en [[estiu]]; l'interior, que a un clima continental mediterranèu, amb d'ivèrns freges e d'estius plan cauds; e las regions de montanha pròchas dels Pirinèus, amb clima de montanha, temperaturas minimas jos zèro e fòrça nèu en ivèrn, pluèja annadièra superiora a 1000&nbsp;mm e d'estius mens cauds. En [[1990]] lo govèrn catalan creèt lo Conselh de Proteccion de la Natura, un organisme consultatiu per la proteccion de la natura e lo païsatge, amb la finalitat de conéisser, estudiar, protegir e administrar lo mitan natural catalan. Existisson en Catalonha onze pargues naturals: lo [[Pargue Natural de l'Alt Pirineu]], [[Aigasmòrtas de l'Empordan]], lo [[Pargue Natural del Cadí-Moixeró]], lo [[Cap de Creus]], [[Els Ports]], [[Montseny]], [[Montserrat]], [[Sant Llorenç del Munt]], la [[Serra de Montsant]] e la [[Zona volcanica de la Garrotxa]]; un pargue nacional, [[Pargue Nacional d'Aigüestòrtes e Estanh de Sant Maurici]]; una resèrva naturala, lo [[Dèlta de Llobregat]]; e una resèrva marina, las [[Illas Medes]]. == Istòria == [[Fichièr:Cort general del Principat de Catalunya.jpg|thumb|150px|[[Corts Catalanes]] segon una miniatura d'un incunable del [[sègle XV]]]] :''Article principal: [[Istòria de Catalonha]]'' L'istòria de Catalonha, tant al nòrd com al sud dels [[Pirinèus]] se pòt devesir en las epòcas seguentas: * [[Originas de Catalonha]] * [[Edat Mejana de Catalonha]] * [[Edat Modèrna de Catalonha]] A partir de [[1659]], se separa la [[Catalonha Nòrd]] de la rèsta del territòri, après lo [[Tractat dels Pirinèus]]. Dempuèi alara, se destria los periòdes seguents de l'istòria de la Catalonha Sud, la comunitat autonòma actuala: * [[Istòria contemporanèa de Catalonha]], que comença amb la pèrda dels fòrs catalans après los [[Decrets de Nòva Planta]] en [[1716]]. * [[Sègle XX en Catalonha]], qu'inclutz la recuperacion de l'autonomia pendent la [[Segonda Republica Espanhòla]], abolida per lo regim [[franquisme|franquista]]. Après la [[Transicion espanhola|transicion democratica espanhòla]], e l'aprovacion de l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 1979|Estatut de 1979]], Catalonha tornèt gausir d'una autonomia en Espanha. En [[2006]] s'aprovèt en referendum un nòu [[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 2006|Estatut d'Autonomia]] que regís l'organizacion politica e autonomica de la Catalonha actuala. == Politica e govèrn == [[Fichièr:Parlament de Catalunya.JPG|thumb|Façada del sèti del Parlament de Catalonha]] [[Fichièr:Casa_generalitat_web.jpg|thumb|Palais de la Generalitat, a Barcelona]] :''Article principal: [[Politica e govèrn de Catalonha]]'' === La Generalitat de Catalonha === La nòrma institucionala basica de Catalonha es l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 2006|Estatut d'Autonomia]]. D'acòrd amb aquel, l'[[autogovèrn]] de Catalonha s'organiza politicament coma [[Generalitat de Catalonha]]. La Generalitat de Catalonha se compausa de divèrsas institucions de govèrn, demest elas:<ref>[https://web.archive.org/web/20090125232106/http://www.gencat.net/generalitat/cat/estatut/titol_2.htm De les institucions] Estatut d'Autonomia de Catalonha, 2006</ref> * lo [[Parlament de Catalonha]]: [[poder legislatiu]] del govèrn catalan; dins lo Parlament se fa la discussion politica e se contraròtla e impulsa l'accion politica e de govèrn. Lo Parlament apròva lo budgèt de la Generalitat. Es compausat per un minimum de 100 deputats e un maximum de 150, elegits per [[representacion proporcionala]] amb tièras de partits pas modificablas, per un periòde de quatre ans; * la [[Presidéncia de la Generalitat de Catalonha|Presidéncia de la Generalitat]], dirigida pel [[President de la Generalitat de Catalonha|president]]. Lo president es la representacion pus nauta de la Generalitat e a l'encòp de l'Estat en Catalonha. Dirigís las accions del Govèrn e pr'aquò es lo representant del [[poder executiu]] de Catalonha; e * lo Govèrn o [[Conselh Executiu de Catalonha|Conselh Executiu]] es l'organisme superior collegial que dirigís l'accion politica e l'administracion de la Generalitat. Lo Govèrn es presidit pel president de la Generalitat, lo Conselhièr Primièr e los autres conselhièrs. Las competéncias principalas del Govèrn comprenon l'educacion, la santat e la cultura. Lo finançament de la Generalitat es regulat per la Lei Organica de Finançament de las Comunitats Autonòmas e per l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha]]. En mai d'aquestas institucions, las autras institucions de la Generalitat son totas aquelas que seràn creadas per lo meteis Parlament. Com a organismes de garantida e contraròtle, a l'ora d'ara fan partida de la Generalitat, lo [[Sindic de Grèuges]], que garantís los dreches e las libertats dels ciutadans, la [[Sindicatura de Comptes]] que contraròtla los comptes economics de las institucions publicas de Catalonha, e lo [[Conselh de Garantidas Estatutàrias]], que velha per l'adeqüacion a l'Estatut i a la Constitucion de l'Estat espanhòl de las disposicions de la Generalitat. Lo [[poder judiciari]] de Catalonha correspond al [[Tribunal Superior de Justícia de Catalonha|Tribunal Superior de Justícia]], l'organisme juridiccional suprèm de Catalonha, segon l'Estatut de 2006. Las competéncias del Tribunal Superior de Justícia incluson los recorses e proceduras dins los divèrses òrdres institucionals e lo tutoratge dels dreches reconeguts per l'Estatut. En tot cas, es competent dins los òrdres juridiccionals civil, contenciós, administratiu e social, e en d'autres que se poiràn crear dins l'avenidor. Lo Govèrn fa partida de la [[Generalitat de Catalonha]]. La capitala e lo sèti del Govèrn es la vila de [[Barcelona]]. Lo [[president de la Generalitat de Catalonha|President de la Generalitat]] tre [[1980]] e [[2003]] foguèt [[Jordi Pujol i Soley]], de la coalicion [[Convergència i Unió]], que foguèt succedit per [[Pasqual Maragall i Mira]] tre [[2003]] e [[2006]]. En [[novembre]] de [[2006]], foguèt elegit nòu president [[José Montilla Aguilera]]. Catalonha dispausa tanben d'una polícia, los ''[[Mossos d'Esquadra]]'' (occ. ''vailets d'escadra''). Las originas d'aquela fòrça de polícia remontan al [[sègle XVIII]]. Dempuèi [[1994]] se tròba dins un procès de desplegament, que s'acabarà en 2008, per remplaçar las fòrças estatalas de la ''Guardia Civil'' e la Polícia Nacionala, que dependon dirèctament del Ministèri de l'Interior d'Espanha. Pasmens, l'Estat i servarà un nombre limitat d'agents en Catalonha per exercir d'autras foncions especificas coma la susvelhança dels pòrts, aeropòrts, còstas, frontièras, doanas, administracion d'estrangièrs, cartas d'identitat, trafec d'armas e explosius, proteccion fiscala de l'Estat e d'autras foncions qu'establís la [[Constitucion espanhòla de 1978|Constitucion Espanhòla]]. === La Val d'Aran === La [[Val d'Aran]] gausís d'un regim especial en Catalonha. L'Estatut d'Autonomia reconeis aquela entitat territoriala amb personalitat juridica pròpria e plena d'autonomia amb organizacion institucionala e administrativa especifica. L'institucion de govèrn de la Val d'Aran es lo [[Conselh Generau]], format pel sindic, lo Plen de Conselhèrs Generaus e la comission d'Auditors de Compdes. Lo Sindic es la representacion pus nauta de la Generalitat en Aran. La lenga pròpria e oficiala d'Aran es l'occitan, qu'en Aran s'apèla [[aranés]], e qu'es tanben oficiala dins tot lo territòri de la Comunautat Autonoma de Catalonha. === Los simbòls nacionals === Catalonha a tres simbols representatius pròpris, apelats simbòls nacionals per l'Estatut[https://web.archive.org/web/20090125231454/http://gencat.net/generalitat/cat/estatut/titol_preliminar.htm#a8]: lo [[drapèu de Catalonha|drapèu]], l'[[Els Segadors|imne]] e la [[Jornada Nacional de Catalunya|fèsta nacionala]]: * Lo drapèu, apelat ''Senyera'', a son origina dins l'escut dels [[comte de Barcelona|comtes de Barcelona]]. E mai que i aja pas cap de referéncia documentària abans lo [[sègle XIII]], es un dels drapèus pus ancians d'Euròpa[http://www.gencat.cat/catalunya/cat/simbols.htm]. Se compausa de cinc faissas jaunas e quatre de rojas, totas de la meteissa largor. * L'imne nacional de Catalonha es ''[[Els Segadors]]'' (occ. ''Los Segaires''), escrich en sa fòrma actuala per [[Emili Guanyavents]] en [[1899]]. La version musicala es de [[Francesc Alió]], de l'an [[1892]]. Las originas de l'imne remontan a un cant nascut en [[1640]] pendent la guèrra contra lo rei [[Felip IV de Castelha]], que los païsans i participèron en d'episòdis importants. Es oficial dempuèi la lei del Parlament del [[25 de febrièr]] de [[1993]]. * La fèsta nacionala de Catalonha foguèt la primièra lei aprovada pel Parlament de Catalonha en [[1980]]. La Jornada Nacionala (cat. ''[[Diada]] Nacional'') o fèsta de Catalonha se celèbra l'[[11 de setembre]] e commemòra l'actitud de resisténcia activa contra l'opression e l'espèr d'una totala recuperacion nacionala[http://www.gencat.cat/catalunya/cat/simbols.htm] pendent la Guèrra de Succession Espanhòla, que comportèt la pèrda de las libertats de Catalonha lo meteis jorn de [[1714]], après lo [[Sètge de Barcelona]]. == Division territoriala e administrativa == :''Article principal [[Division territoriala de Catalonha]].'' [[Fichièr:Catalunya+Prov+Català.jpg|thumb|Províncias de Catalonha]] [[Fichièr:Catalunya+Comarques+Català.jpg|thumb|Comarcas de Catalunya]] Catalunya s'organiza territorialament en províncias. L'Estatut d'Autonomia de 2006 establís l'organizacion administrativa de Catalonha en tres entitats localas: los municipis, las comarcas e las vigariás. Pasmens l'estat central espanhòl organiza tanben territorialament Catalonha en províncias. === Províncias === Catalonha se dividís administrativament en quatre [[províncias espanhòlas|províncias]], que lor organisme de govèrn es la [[deputacions espanhòlas|deputacion]] * [[Província de Barcelona]] * [[Província de Girona]] * [[Província de Lhèida]] * [[Província de Tarragona]] Las capitalas de las províncias son las vilas del meteis nom: [[Barcelona]], [[Girona]], [[Lhèida]] e [[Tarragona]]. === D'autres entitats localas === ==== Las comunas o municipis ==== L'Estatut definís lo municipi coma l'organisme de basa e lo mejan essencial de participacion de la comunautat locala dins los afars publics. De mai, l'Estatut garantís als municipis d'autonomia per l'exercici de lors competéncias e per l'administracion de lors interèsses. En Catalonha existisson a l'ora d'ara [[lista dels municipis de Catalonha|947 municipis]]. Jos aqueles organismes i a las ''entitats municipalas descentralizadas'', que gausisson tanben d'una cèrta autonomia, malgrat que dependan de lors municipis respectius. Actualament en Catalonha i a 58 [[Entitat municipala descentralizada (Catalonha)|entitats municipalas descentralizadas]]. ==== Las comarcas ==== Las [[comarcas de Catalonha|comarcas]] son d'entitats compausadas per de municipis e administran los servicis locals dins sas competéncias. La division comarcala actuala a son origina dins un decret de la Generalitat de Catalonha de [[1936]], que foguèt suprimit en [[1939]] pel [[franquisme]]. En [[1987]] la Generalitat tornèt aplicar aquela division territoriala e en [[1988]] s'i ajustèron tres comarcas nòvas. A l'ora d'ara n'i a 41. ==== Las vigariás ==== La [[vigariá]] (cat. ''vegueria'') se definís coma un encastre territorial especific per l'exercici del govèrn intercomunal e de cooperacion locala amb una personalitat juridica pròpria. Es la division territoriala utilizada per la Generalitat, dempuèi l'Estatut de 2006, per l'organizacion territoriala de sos servicis. Gausís tanben d'autonomia per la gestion de sos interèsses. L'administracion de las vigariás correspond al Conselh de Vigariá, que remplaçarà las Deputacions. == Economia == :''Article principal: [[Economia de Catalonha]]'' {{Economia|pib=€ 170.450 milions |pibc=€ 24 858 (2005) |creix=3,3% (2005) |infla=4,1% (2005) |rnb=n/a |atur=6,6% (2006) |exp=€ 42 087 milions |imp=€ 67 748 milions |font=[http://www.cidem.com/catalonia/en/about/facts/index.jsp]}} [[Fichièr:Spain.Catalonia.Barcelona.Vista.Torre.Agbar.jpg|thumb|Vila de Barcelona]] Catalonha es un país de tradicion industriala dempuèi lo [[sègle XIX]]. A l'ora d'ara, l'[[industria]], lo [[torisme]] e los servicis son los sectors economics principals de Catalonha. La creissença economica mejana annadièra del periòde [[1995]]-[[2004]] foguèt inferiora a la mejana espanhòla. Pasmens, en [[2005]] cresquèt de 3,3%, lo meteis percentage que la mejana espanhòla e per dessús de la mejana europèa. Catalonha se tròba en quatrena posicion de la classificacion de comunautats segon lor [[Produch Interior Brut]] ''per capita'' e pòrta 18,8% del PIB total d'[[Espanha]], 25,5% del sector industrial del PIB e 17,5% del sector dels servicis[https://web.archive.org/web/20090719132200/http://www.cidem.com/catalonia/en/about/facts/index.jsp]. Lo caumatge, en [[2005]] èra de 6,6%. En [[2005]], lo percentatge d'exportacions de nauta tecnologia foguèt 34,6% del total espanhòl. En lo meteis an las importacions de la Catalonha foguèron 29% del total espanhòl e las exportacions 26,8%. De las despensas per la recèrca e lo desvolopament, 22,8% se realizèron en Catalonha. Catalonha es la primièra destinacion toristica d'Espanha. En [[2005]] recebèt 13,2 milions de toristas tre genièr e novembre, es a dire 25,3% de totes los toristas que arribèron en Espanha. Las destinacions toristicas pus importantas de Catalonha son la vila de [[Barcelona]] e las plajas de la Còsta Brava e de la Còsta Daurada, e mai los Pirenèus amb 10 estacions d'esquí : Baqueria Beret, La Molina, Espot Esquí, La Masella, Pòrt Ainé, Val de Núria, Boí Taüll, Pòrt del Comte, Rasos de Peguera, Tavascan e Vallter 2000. Lo prètz del lòtjament en Catalonha es lo pus naut d'Espanha, après [[Madrid]]. En [[2005]] se pagava 3397 [[èuro]]s per [[mètre carrat]]. Pasmens, Barcelona èra la vila pus cara d'Espanha, amb un prètz mejan de 3700 èuros per mètre carrat. Respècte al malhum financièr, cal metre en relèu la tradicion e la capitada de las caissas d'estalvi de Catalonha, pus importantas que las bancas privadas. De las 46 caissas d'estalvi espanhòlas, 10 son catalanas. Se remarcan, sobretot, [[La Caixa]], la primièra caissa d'estalvi d'Euròpa e la [[Caixa Catalunya]]. Demest las bancas, la pus importanta es la Banca de Sabadell, lo quatren grop bancari de l'Estat per òrdre d'importància. == Demografia == :''Article principal: [[Demografia de Catalonha]]'' === Indicadors demografics === La populacion actuala de Catalonha es superiora a 7 milions d'abitants ([http://www.idescat.net/dequavi/?TC=444&V0=1&V1=1 IDESCAT]). Segon l'Institut d'Estadistica de Catalonha, la populacion de Catalonha en [[2005]] èra de {{formatnum:6995206}} abitants, siá 15,9% del total de la populacion espanhòla. D'aqueles, {{formatnum:603636}}, es a dire 8,9%, èran estrangièrs, (22,3% del total d'estrangièrs que demòran en Espanha). Aproximativament, 1,5 milions demòran dins la capitala, la vila de [[Barcelona]] (22,8% de la populacion de Catalonha); e 5 milions demòran dins l'[[airal metropolitan de Barcelona]], (72,7% de la populacion totala de Catalonha). Pr'aquò es un dels [[airal metropolitan|airals metropolitans]] pus grands d'Euròpa. Per contra, las zònas mens pobladas son las comarcas pirenencas. Prèp de 2,5 milions de personas demòran dins un [[rai]] de 25&nbsp;km a l'entorn de la capitala. Dins la primièra cinta metropolitana se tròban de vilas coma l'[[Hospitalet de Llobregat]], [[Badalona]], [[Santa Coloma de Gramenet]] e [[Cornellà]]. Las populacion principalas de la segonda cinta metropolitana son [[Terrassa]], [[Sabadell]], [[Montcada i Reixac]], [[Granollers]], [[Martorell]], [[Molins de Rei]], [[Sant Feliu de Llobregat]], [[Gavà]] e [[Castelldefels]]. Catalonha a recebut mantuna ondada d'immigrants pendent lo [[sègle XX]]. En [[1900]] la populacion de Catalonha èra de dos milions d'abitants. Pendent lo decenni de [[1960]] i aviá ja 5 milions d'abitants. Aquela creissença foguèt deguda pas sonque a l'explosion demografica naturala mas tanben a l'arribada d'immigrants de mantuna region d'Espanha, sustot d'[[Andalosia]], [[Múrcia]] e [[Extremadura]]. Una segonda ondada arribèt dempuèi lo [[ans 1990|decenni de 1990]], çaquelà aqueste còp pas d'autras regions mas de païses estrangièrs. == Vejatz tanben == * Lista dels [[presidents de la Generalitat de Catalonha]] == Ligams == * [http://www.gencat.net/ Pagina de la Generalitat de Catalonha] * [http://www.idescat.net/ Institut d'Estadística de Catalunya] Informacions estadisticas detalhadas de Catalonha == Nòtas e referéncias == {{referéncias}} {{OcDivReg}} [[Categoria:Païses Catalans]] [[Categoria:Catalonha]] sv088hp69sy2g829adr5g87sh9gaw9z 2511280 2511279 2026-10-22T22:52:34Z Joaquim Link 17065 2511280 wikitext text/x-wiki {{De reciclar}} {{Omon|Catalonha (omonimia)}} {{Infobox País | carta = | nom_local1 = República catalana | nom_occitan = Republica catalana | nom_breton = | imatge_bandièra = Flag of Catalonia.svg | ligam_bandièra = | imatge_blason = Seal_of_the_Generalitat_of_Catalonia.svg | ligam_blason = | devisa = « Som i serem » | imne_nacional = « [[Els Segadors]] » | imne audio = | imatge_mapa = E.U-Catalonia.png | capitala = [[Barcelona]] | coordenadas_capitala = | ligam_vilas = Barcelona | títol_mai_granda_vila = Mai granda vila | mai_granda_vila = [[Barcelona]] | lengas_oficialas = [[catalan]], [[espanhòl]], [[occitan]] | gentilici = catalan / catalana | tipe_govèrn = [[Republica]] | títols_dirigents = <br />&nbsp;- [[Lista dels presidents de Catalonha|President]]<br />&nbsp;- [[Parlament de Catalonha|Presidenta del Parlament]] | noms_dirigents = [[Quim Torra]]<br />[[Roger Torrent]] | superfícia_totala = {{formatnum:31985}} | percentatge_aiga = | superfícia_reng = | populacion_annada = 2015 | populacion_totala = {{formatnum:7508106}} | populacion_reng = | densitat = | IDH_annada = | IDH = | IDH_categoria = | IDH_reng = | moneda = [[Èuro]] | còde_moneda = EUR | fus_orari = +1: ([[CET]]);<br />Ora d'estiu: [[Temps Universal Coordenat|UTC]]+2: ([[CEST]]) | indicatiu_telefonic = 34 | còde_país = - | domeni_internet = .cat | nòtas = }} '''Catalonha''', o la '''Republica catalana''' (en [[catalan]] ''República catalana'') era un país d’[[Euròpa]]. Era una partida importanta dels [[Païses Catalans]] (exceptat [[Aran]], qu'es en [[Occitània]]), entitat culturala qu'intègra totes los territòris de lenga catalana. Malgrat aquò, Catalonha a tanben d'autras designacions non oficialas coma '''lo Principat''' o lo '''Principat de Catalonha''' (en [[catalan]] ''el Principat de Catalunya''). Sa capitala es [[Barcelona]] e lo gentilici es '''catalan -a''' (o '''principatin -a'''). Territorialament, Catalonha se compausa, primièrament, de las ancianas [[Províncias espanhòlas|províncias]] de [[província de Girona|Girona]], [[província de Barcelona|Barcelona]], [[província de Lhèida|Lhèida]] e [[província de Tarragona|Tarragona]]. De tira, òm trapa las [[comarca]]s, que se compausan de municipis e, fin finala, las [[vigariá]]s. Aquestas, que son estadas restauradas a partir del novèl Estatut d'Autonomia de 2006, constituissián l'anciana distribucion politica de Catalonha fins a l'integracion administrativa dins l'[[Espanha|estat espanhòl]] en 1714. La [[Generalitat de Catalonha]] (en catalan: ''Generalitat de Catalunya'') es l'organizacion politica de Catalonha, qu'englòba lo Govèrn, lo Parlament e la rèsta de las institucions pròprias. Lo 27 d'octobre de 2017, se proclamèt unilateralament l'independéncia. == Toponimia == Lo nom de Catalonha comencèt d'èstre emplegat cap al mièg del sègle XII per designar l'ensems dels comtats que fasián partida de la [[Marca Ispanica]] e que se desliguèron gradualament del tutoratge franc fins que venguèsson sobeirans. L'origina del mot ''Catalunya'' es encara incèrta e dobèrta a d'interpretacions. La teoria mai acceptada ditz que deriva de "tèrra de castèls",[http://www.gencat.cat/catalunya/cat/historia/historia2.htm] e qu'aja evoluat del tèrme ''castlà'', lo governador d'un castèl.[https://web.archive.org/web/20110711063307/http://neni.galeon.com/aficiones1345631.html] Segon aquela teoria, lo tèrme ''castellà'' ne seriá omològ. Una autra teoria suggerís que ''Catalunya'' proven de "Gotholandia" es a dire "la tèrra dels [[gòts]]"; los francs sovent nomenavan [[Gòtia]] lo territòri catalan (o quitament, la [[Peninsula Iberica]]). D'autras teorias suggerisson que proven d'un prince alemand legendari, [[Otger Cataló]], o del mot ''[[lacetans|laketani]]'', tribú que demorava dins las tèrras qu'a l'ora d'ara compausan las comarcas de [[Valés]] e [[Barcelonés]], e que per influéncia [[italian]]a lo mot devenguèt ''katelans'' e après ''catalans''.[https://web.archive.org/web/20140904181645/http://www.padi.cat:8080/wayback/20080508080410/www.histocat.cat/pdf/talaiotic_1.pdf] == Geografia e clima == [[Fichièr:NASA Satellite Catalonia.jpg|thumb|Imatge de satellit de Catalonha]] Catalonha a una [[Aira|superfícia]] aproximativa de {{unitat|32000|km|2}}. Limita al nòrd amb [[Andòrra]] (65,3&nbsp;km) e [[Occitània]] (315&nbsp;km), a l'oèst amb [[Aragon]] (359,9&nbsp;km), al sud amb lo [[País Valencian]] (52,9&nbsp;km) e a l'èst amb la [[Mar Mediterranèa]]. Sa situacion geografica a favorizat, dempuèi l'[[Edat Mejana]], una relacion pròcha e intensa amb los autres païses mediterranèus e a l'encòp amb l'Euròpa continentala. La geografia de Catalonha es plan divèrsa se prenèm en compte la superfícia relativament pichona de son territòri. Sa [[geografia]] es condicionada pel litoral mediterranèu a l'èst, amb 580&nbsp;km de còsta, e per las montanhas dels Pirenèus al nòrd. Dedins, vèrs l'airal de [[Lhèida]], i a una granda depression centrala. La sèrra prelitorala separa de l'interior los airals costièrs, encara qu'aqueles, vèrs la [[província de Girona]], son dominats per una sèrra litorala. Aproximativament 28,7% del sòl de Catalonha es dedicat a la [[agricultura]], 15,7% a [[prat]]s e pastencs, 1% correspond a [[riu]]s, 43,4% a [[bòsc|bòsques]], 6,7% a d'airals urbans o urbanizables e 4,6% a d'autras activitats pas especificadas.<ref>[https://web.archive.org/web/20090113202534/http://www15.gencat.net/pres_catalunya_dades/AppPHP/cat/territori.htm#territori Quin tipus de territori tenim?]</ref> Catalonha a un [[clima]] mediterranèu, mas amb de grandas variacions de temperatura entre lo litoral costièr, amb clima doç, temperat en [[ivèrn]] e plan caud en [[estiu]]; l'interior, que a un clima continental mediterranèu, amb d'ivèrns freges e d'estius plan cauds; e las regions de montanha pròchas dels Pirinèus, amb clima de montanha, temperaturas minimas jos zèro e fòrça nèu en ivèrn, pluèja annadièra superiora a 1000&nbsp;mm e d'estius mens cauds. En [[1990]] lo govèrn catalan creèt lo Conselh de Proteccion de la Natura, un organisme consultatiu per la proteccion de la natura e lo païsatge, amb la finalitat de conéisser, estudiar, protegir e administrar lo mitan natural catalan. Existisson en Catalonha onze pargues naturals: lo [[Pargue Natural de l'Alt Pirineu]], [[Aigasmòrtas de l'Empordan]], lo [[Pargue Natural del Cadí-Moixeró]], lo [[Cap de Creus]], [[Els Ports]], [[Montseny]], [[Montserrat]], [[Sant Llorenç del Munt]], la [[Serra de Montsant]] e la [[Zona volcanica de la Garrotxa]]; un pargue nacional, [[Pargue Nacional d'Aigüestòrtes e Estanh de Sant Maurici]]; una resèrva naturala, lo [[Dèlta de Llobregat]]; e una resèrva marina, las [[Illas Medes]]. == Istòria == [[Fichièr:Cort general del Principat de Catalunya.jpg|thumb|[[Corts Catalanes]] segon una miniatura d'un incunable del [[sègle XV]]]] :''Article principal: [[Istòria de Catalonha]]'' L'istòria de Catalonha, tant al nòrd com al sud dels [[Pirinèus]] se pòt devesir en las epòcas seguentas: * [[Originas de Catalonha]] * [[Edat Mejana de Catalonha]] * [[Edat Modèrna de Catalonha]] A partir de [[1659]], se separa la [[Catalonha Nòrd]] de la rèsta del territòri, après lo [[Tractat dels Pirinèus]]. Dempuèi alara, se destria los periòdes seguents de l'istòria de la Catalonha Sud, la comunitat autonòma actuala: * [[Istòria contemporanèa de Catalonha]], que comença amb la pèrda dels fòrs catalans après los [[Decrets de Nòva Planta]] en [[1716]]. * [[Sègle XX en Catalonha]], qu'inclutz la recuperacion de l'autonomia pendent la [[Segonda Republica Espanhòla]], abolida per lo regim [[franquisme|franquista]]. Après la [[Transicion espanhola|transicion democratica espanhòla]], e l'aprovacion de l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 1979|Estatut de 1979]], Catalonha tornèt gausir d'una autonomia en Espanha. En [[2006]] s'aprovèt en referendum un nòu [[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 2006|Estatut d'Autonomia]] que regís l'organizacion politica e autonomica de la Catalonha actuala. == Politica e govèrn == [[Fichièr:Parlament de Catalunya.JPG|thumb|Façada del sèti del Parlament de Catalonha]] [[Fichièr:Casa_generalitat_web.jpg|thumb|Palais de la Generalitat, a Barcelona]] :''Article principal: [[Politica e govèrn de Catalonha]]'' === La Generalitat de Catalonha === La nòrma institucionala basica de Catalonha es l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 2006|Estatut d'Autonomia]]. D'acòrd amb aquel, l'[[autogovèrn]] de Catalonha s'organiza politicament coma [[Generalitat de Catalonha]]. La Generalitat de Catalonha se compausa de divèrsas institucions de govèrn, demest elas:<ref>[https://web.archive.org/web/20090125232106/http://www.gencat.net/generalitat/cat/estatut/titol_2.htm De les institucions] Estatut d'Autonomia de Catalonha, 2006</ref> * lo [[Parlament de Catalonha]]: [[poder legislatiu]] del govèrn catalan; dins lo Parlament se fa la discussion politica e se contraròtla e impulsa l'accion politica e de govèrn. Lo Parlament apròva lo budgèt de la Generalitat. Es compausat per un minimum de 100 deputats e un maximum de 150, elegits per [[representacion proporcionala]] amb tièras de partits pas modificablas, per un periòde de quatre ans; * la [[Presidéncia de la Generalitat de Catalonha|Presidéncia de la Generalitat]], dirigida pel [[President de la Generalitat de Catalonha|president]]. Lo president es la representacion pus nauta de la Generalitat e a l'encòp de l'Estat en Catalonha. Dirigís las accions del Govèrn e pr'aquò es lo representant del [[poder executiu]] de Catalonha; e * lo Govèrn o [[Conselh Executiu de Catalonha|Conselh Executiu]] es l'organisme superior collegial que dirigís l'accion politica e l'administracion de la Generalitat. Lo Govèrn es presidit pel president de la Generalitat, lo Conselhièr Primièr e los autres conselhièrs. Las competéncias principalas del Govèrn comprenon l'educacion, la santat e la cultura. Lo finançament de la Generalitat es regulat per la Lei Organica de Finançament de las Comunitats Autonòmas e per l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha]]. En mai d'aquestas institucions, las autras institucions de la Generalitat son totas aquelas que seràn creadas per lo meteis Parlament. Com a organismes de garantida e contraròtle, a l'ora d'ara fan partida de la Generalitat, lo [[Sindic de Grèuges]], que garantís los dreches e las libertats dels ciutadans, la [[Sindicatura de Comptes]] que contraròtla los comptes economics de las institucions publicas de Catalonha, e lo [[Conselh de Garantidas Estatutàrias]], que velha per l'adeqüacion a l'Estatut i a la Constitucion de l'Estat espanhòl de las disposicions de la Generalitat. Lo [[poder judiciari]] de Catalonha correspond al [[Tribunal Superior de Justícia de Catalonha|Tribunal Superior de Justícia]], l'organisme juridiccional suprèm de Catalonha, segon l'Estatut de 2006. Las competéncias del Tribunal Superior de Justícia incluson los recorses e proceduras dins los divèrses òrdres institucionals e lo tutoratge dels dreches reconeguts per l'Estatut. En tot cas, es competent dins los òrdres juridiccionals civil, contenciós, administratiu e social, e en d'autres que se poiràn crear dins l'avenidor. Lo Govèrn fa partida de la [[Generalitat de Catalonha]]. La capitala e lo sèti del Govèrn es la vila de [[Barcelona]]. Lo [[president de la Generalitat de Catalonha|President de la Generalitat]] tre [[1980]] e [[2003]] foguèt [[Jordi Pujol i Soley]], de la coalicion [[Convergència i Unió]], que foguèt succedit per [[Pasqual Maragall i Mira]] tre [[2003]] e [[2006]]. En [[novembre]] de [[2006]], foguèt elegit nòu president [[José Montilla Aguilera]]. Catalonha dispausa tanben d'una polícia, los ''[[Mossos d'Esquadra]]'' (occ. ''vailets d'escadra''). Las originas d'aquela fòrça de polícia remontan al [[sègle XVIII]]. Dempuèi [[1994]] se tròba dins un procès de desplegament, que s'acabarà en 2008, per remplaçar las fòrças estatalas de la ''Guardia Civil'' e la Polícia Nacionala, que dependon dirèctament del Ministèri de l'Interior d'Espanha. Pasmens, l'Estat i servarà un nombre limitat d'agents en Catalonha per exercir d'autras foncions especificas coma la susvelhança dels pòrts, aeropòrts, còstas, frontièras, doanas, administracion d'estrangièrs, cartas d'identitat, trafec d'armas e explosius, proteccion fiscala de l'Estat e d'autras foncions qu'establís la [[Constitucion espanhòla de 1978|Constitucion Espanhòla]]. === La Val d'Aran === La [[Val d'Aran]] gausís d'un regim especial en Catalonha. L'Estatut d'Autonomia reconeis aquela entitat territoriala amb personalitat juridica pròpria e plena d'autonomia amb organizacion institucionala e administrativa especifica. L'institucion de govèrn de la Val d'Aran es lo [[Conselh Generau]], format pel sindic, lo Plen de Conselhèrs Generaus e la comission d'Auditors de Compdes. Lo Sindic es la representacion pus nauta de la Generalitat en Aran. La lenga pròpria e oficiala d'Aran es l'occitan, qu'en Aran s'apèla [[aranés]], e qu'es tanben oficiala dins tot lo territòri de la Comunautat Autonoma de Catalonha. === Los simbòls nacionals === Catalonha a tres simbols representatius pròpris, apelats simbòls nacionals per l'Estatut[https://web.archive.org/web/20090125231454/http://gencat.net/generalitat/cat/estatut/titol_preliminar.htm#a8]: lo [[drapèu de Catalonha|drapèu]], l'[[Els Segadors|imne]] e la [[Jornada Nacional de Catalunya|fèsta nacionala]]: * Lo drapèu, apelat ''Senyera'', a son origina dins l'escut dels [[comte de Barcelona|comtes de Barcelona]]. E mai que i aja pas cap de referéncia documentària abans lo [[sègle XIII]], es un dels drapèus pus ancians d'Euròpa[http://www.gencat.cat/catalunya/cat/simbols.htm]. Se compausa de cinc faissas jaunas e quatre de rojas, totas de la meteissa largor. * L'imne nacional de Catalonha es ''[[Els Segadors]]'' (occ. ''Los Segaires''), escrich en sa fòrma actuala per [[Emili Guanyavents]] en [[1899]]. La version musicala es de [[Francesc Alió]], de l'an [[1892]]. Las originas de l'imne remontan a un cant nascut en [[1640]] pendent la guèrra contra lo rei [[Felip IV de Castelha]], que los païsans i participèron en d'episòdis importants. Es oficial dempuèi la lei del Parlament del [[25 de febrièr]] de [[1993]]. * La fèsta nacionala de Catalonha foguèt la primièra lei aprovada pel Parlament de Catalonha en [[1980]]. La Jornada Nacionala (cat. ''[[Diada]] Nacional'') o fèsta de Catalonha se celèbra l'[[11 de setembre]] e commemòra l'actitud de resisténcia activa contra l'opression e l'espèr d'una totala recuperacion nacionala[http://www.gencat.cat/catalunya/cat/simbols.htm] pendent la Guèrra de Succession Espanhòla, que comportèt la pèrda de las libertats de Catalonha lo meteis jorn de [[1714]], après lo [[Sètge de Barcelona]]. == Division territoriala e administrativa == :''Article principal [[Division territoriala de Catalonha]].'' [[Fichièr:Catalunya+Prov+Català.jpg|thumb|Províncias de Catalonha]] [[Fichièr:Catalunya+Comarques+Català.jpg|thumb|Comarcas de Catalunya]] Catalunya s'organiza territorialament en províncias. L'Estatut d'Autonomia de 2006 establís l'organizacion administrativa de Catalonha en tres entitats localas: los municipis, las comarcas e las vigariás. Pasmens l'estat central espanhòl organiza tanben territorialament Catalonha en províncias. === Províncias === Catalonha se dividís administrativament en quatre [[províncias espanhòlas|províncias]], que lor organisme de govèrn es la [[deputacions espanhòlas|deputacion]] * [[Província de Barcelona]] * [[Província de Girona]] * [[Província de Lhèida]] * [[Província de Tarragona]] Las capitalas de las províncias son las vilas del meteis nom: [[Barcelona]], [[Girona]], [[Lhèida]] e [[Tarragona]]. === D'autres entitats localas === ==== Las comunas o municipis ==== L'Estatut definís lo municipi coma l'organisme de basa e lo mejan essencial de participacion de la comunautat locala dins los afars publics. De mai, l'Estatut garantís als municipis d'autonomia per l'exercici de lors competéncias e per l'administracion de lors interèsses. En Catalonha existisson a l'ora d'ara [[lista dels municipis de Catalonha|947 municipis]]. Jos aqueles organismes i a las ''entitats municipalas descentralizadas'', que gausisson tanben d'una cèrta autonomia, malgrat que dependan de lors municipis respectius. Actualament en Catalonha i a 58 [[Entitat municipala descentralizada (Catalonha)|entitats municipalas descentralizadas]]. ==== Las comarcas ==== Las [[comarcas de Catalonha|comarcas]] son d'entitats compausadas per de municipis e administran los servicis locals dins sas competéncias. La division comarcala actuala a son origina dins un decret de la Generalitat de Catalonha de [[1936]], que foguèt suprimit en [[1939]] pel [[franquisme]]. En [[1987]] la Generalitat tornèt aplicar aquela division territoriala e en [[1988]] s'i ajustèron tres comarcas nòvas. A l'ora d'ara n'i a 41. ==== Las vigariás ==== La [[vigariá]] (cat. ''vegueria'') se definís coma un encastre territorial especific per l'exercici del govèrn intercomunal e de cooperacion locala amb una personalitat juridica pròpria. Es la division territoriala utilizada per la Generalitat, dempuèi l'Estatut de 2006, per l'organizacion territoriala de sos servicis. Gausís tanben d'autonomia per la gestion de sos interèsses. L'administracion de las vigariás correspond al Conselh de Vigariá, que remplaçarà las Deputacions. == Economia == :''Article principal: [[Economia de Catalonha]]'' {{Economia|pib=€ 170.450 milions |pibc=€ 24 858 (2005) |creix=3,3% (2005) |infla=4,1% (2005) |rnb=n/a |atur=6,6% (2006) |exp=€ 42 087 milions |imp=€ 67 748 milions |font=[http://www.cidem.com/catalonia/en/about/facts/index.jsp]}} [[Fichièr:Spain.Catalonia.Barcelona.Vista.Torre.Agbar.jpg|thumb|Vila de Barcelona]] Catalonha es un país de tradicion industriala dempuèi lo [[sègle XIX]]. A l'ora d'ara, l'[[industria]], lo [[torisme]] e los servicis son los sectors economics principals de Catalonha. La creissença economica mejana annadièra del periòde [[1995]]-[[2004]] foguèt inferiora a la mejana espanhòla. Pasmens, en [[2005]] cresquèt de 3,3%, lo meteis percentage que la mejana espanhòla e per dessús de la mejana europèa. Catalonha se tròba en quatrena posicion de la classificacion de comunautats segon lor [[Produch Interior Brut]] ''per capita'' e pòrta 18,8% del PIB total d'[[Espanha]], 25,5% del sector industrial del PIB e 17,5% del sector dels servicis[https://web.archive.org/web/20090719132200/http://www.cidem.com/catalonia/en/about/facts/index.jsp]. Lo caumatge, en [[2005]] èra de 6,6%. En [[2005]], lo percentatge d'exportacions de nauta tecnologia foguèt 34,6% del total espanhòl. En lo meteis an las importacions de la Catalonha foguèron 29% del total espanhòl e las exportacions 26,8%. De las despensas per la recèrca e lo desvolopament, 22,8% se realizèron en Catalonha. Catalonha es la primièra destinacion toristica d'Espanha. En [[2005]] recebèt 13,2 milions de toristas tre genièr e novembre, es a dire 25,3% de totes los toristas que arribèron en Espanha. Las destinacions toristicas pus importantas de Catalonha son la vila de [[Barcelona]] e las plajas de la Còsta Brava e de la Còsta Daurada, e mai los Pirenèus amb 10 estacions d'esquí : Baqueria Beret, La Molina, Espot Esquí, La Masella, Pòrt Ainé, Val de Núria, Boí Taüll, Pòrt del Comte, Rasos de Peguera, Tavascan e Vallter 2000. Lo prètz del lòtjament en Catalonha es lo pus naut d'Espanha, après [[Madrid]]. En [[2005]] se pagava 3397 [[èuro]]s per [[mètre carrat]]. Pasmens, Barcelona èra la vila pus cara d'Espanha, amb un prètz mejan de 3700 èuros per mètre carrat. Respècte al malhum financièr, cal metre en relèu la tradicion e la capitada de las caissas d'estalvi de Catalonha, pus importantas que las bancas privadas. De las 46 caissas d'estalvi espanhòlas, 10 son catalanas. Se remarcan, sobretot, [[La Caixa]], la primièra caissa d'estalvi d'Euròpa e la [[Caixa Catalunya]]. Demest las bancas, la pus importanta es la Banca de Sabadell, lo quatren grop bancari de l'Estat per òrdre d'importància. == Demografia == :''Article principal: [[Demografia de Catalonha]]'' === Indicadors demografics === La populacion actuala de Catalonha es superiora a 7 milions d'abitants ([http://www.idescat.net/dequavi/?TC=444&V0=1&V1=1 IDESCAT]). Segon l'Institut d'Estadistica de Catalonha, la populacion de Catalonha en [[2005]] èra de {{formatnum:6995206}} abitants, siá 15,9% del total de la populacion espanhòla. D'aqueles, {{formatnum:603636}}, es a dire 8,9%, èran estrangièrs, (22,3% del total d'estrangièrs que demòran en Espanha). Aproximativament, 1,5 milions demòran dins la capitala, la vila de [[Barcelona]] (22,8% de la populacion de Catalonha); e 5 milions demòran dins l'[[airal metropolitan de Barcelona]], (72,7% de la populacion totala de Catalonha). Pr'aquò es un dels [[airal metropolitan|airals metropolitans]] pus grands d'Euròpa. Per contra, las zònas mens pobladas son las comarcas pirenencas. Prèp de 2,5 milions de personas demòran dins un [[rai]] de 25&nbsp;km a l'entorn de la capitala. Dins la primièra cinta metropolitana se tròban de vilas coma l'[[Hospitalet de Llobregat]], [[Badalona]], [[Santa Coloma de Gramenet]] e [[Cornellà]]. Las populacion principalas de la segonda cinta metropolitana son [[Terrassa]], [[Sabadell]], [[Montcada i Reixac]], [[Granollers]], [[Martorell]], [[Molins de Rei]], [[Sant Feliu de Llobregat]], [[Gavà]] e [[Castelldefels]]. Catalonha a recebut mantuna ondada d'immigrants pendent lo [[sègle XX]]. En [[1900]] la populacion de Catalonha èra de dos milions d'abitants. Pendent lo decenni de [[1960]] i aviá ja 5 milions d'abitants. Aquela creissença foguèt deguda pas sonque a l'explosion demografica naturala mas tanben a l'arribada d'immigrants de mantuna region d'Espanha, sustot d'[[Andalosia]], [[Múrcia]] e [[Extremadura]]. Una segonda ondada arribèt dempuèi lo [[ans 1990|decenni de 1990]], çaquelà aqueste còp pas d'autras regions mas de païses estrangièrs. == Vejatz tanben == * Lista dels [[presidents de la Generalitat de Catalonha]] == Ligams == * [http://www.gencat.net/ Pagina de la Generalitat de Catalonha] * [http://www.idescat.net/ Institut d'Estadística de Catalunya] Informacions estadisticas detalhadas de Catalonha == Nòtas e referéncias == {{referéncias}} {{OcDivReg}} [[Categoria:Païses Catalans]] [[Categoria:Catalonha]] 8hixjdxn488hb9d7qepmr6yveot2hoz 2511281 2511280 2026-10-22T22:52:57Z Joaquim Link 17065 2511281 wikitext text/x-wiki {{De reciclar}} {{Omon|Catalonha (omonimia)}} {{Infobox País | carta = | nom_local1 = República catalana | nom_occitan = Republica catalana | nom_breton = | imatge_bandièra = Flag of Catalonia.svg | ligam_bandièra = | imatge_blason = Seal_of_the_Generalitat_of_Catalonia.svg | ligam_blason = | devisa = « Som i serem » | imne_nacional = « [[Els Segadors]] » | imne audio = | imatge_mapa = E.U-Catalonia.png | capitala = [[Barcelona]] | coordenadas_capitala = | ligam_vilas = Barcelona | títol_mai_granda_vila = Mai granda vila | mai_granda_vila = [[Barcelona]] | lengas_oficialas = [[catalan]], [[espanhòl]], [[occitan]] | gentilici = catalan / catalana | tipe_govèrn = [[Republica]] | títols_dirigents = <br />&nbsp;- [[Lista dels presidents de Catalonha|President]]<br />&nbsp;- [[Parlament de Catalonha|Presidenta del Parlament]] | noms_dirigents = [[Quim Torra]]<br />[[Roger Torrent]] | superfícia_totala = {{formatnum:31985}} | percentatge_aiga = | superfícia_reng = | populacion_annada = 2015 | populacion_totala = {{formatnum:7508106}} | populacion_reng = | densitat = | IDH_annada = | IDH = | IDH_categoria = | IDH_reng = | moneda = [[Èuro]] | còde_moneda = EUR | fus_orari = +1: ([[CET]]);<br />Ora d'estiu: [[Temps Universal Coordenat|UTC]]+2: ([[CEST]]) | indicatiu_telefonic = 34 | còde_país = - | domeni_internet = .cat | nòtas = }} '''Catalonha''', o la '''Republica catalana''' (en [[catalan]] ''República catalana'') era un país d’[[Euròpa]]. Era una partida importanta dels [[Païses Catalans]] (exceptat [[Aran]], qu'es en [[Occitània]]), entitat culturala qu'intègra totes los territòris de lenga catalana. Malgrat aquò, Catalonha a tanben d'autras designacions non oficialas coma '''lo Principat''' o lo '''Principat de Catalonha''' (en [[catalan]] ''el Principat de Catalunya''). Sa capitala es [[Barcelona]] e lo gentilici es '''catalan -a''' (o '''principatin -a'''). Territorialament, Catalonha se compausa, primièrament, de las ancianas [[Províncias espanhòlas|províncias]] de [[província de Girona|Girona]], [[província de Barcelona|Barcelona]], [[província de Lhèida|Lhèida]] e [[província de Tarragona|Tarragona]]. De tira, òm trapa las [[comarca]]s, que se compausan de municipis e, fin finala, las [[vigariá]]s. Aquestas, que son estadas restauradas a partir del novèl Estatut d'Autonomia de 2006, constituissián l'anciana distribucion politica de Catalonha fins a l'integracion administrativa dins l'[[Espanha|estat espanhòl]] en 1714. La [[Generalitat de Catalonha]] (en catalan: ''Generalitat de Catalunya'') es l'organizacion politica de Catalonha, qu'englòba lo Govèrn, lo Parlament e la rèsta de las institucions pròprias. Lo 27 d'octobre de 2017, se proclamèt unilateralament l'independéncia. == Toponimia == Lo nom de Catalonha comencèt d'èstre emplegat cap al mièg del sègle XII per designar l'ensems dels comtats que fasián partida de la [[Marca Ispanica]] e que se desliguèron gradualament del tutoratge franc fins que venguèsson sobeirans. L'origina del mot ''Catalunya'' es encara incèrta e dobèrta a d'interpretacions. La teoria mai acceptada ditz que deriva de "tèrra de castèls",[http://www.gencat.cat/catalunya/cat/historia/historia2.htm] e qu'aja evoluat del tèrme ''castlà'', lo governador d'un castèl.[https://web.archive.org/web/20110711063307/http://neni.galeon.com/aficiones1345631.html] Segon aquela teoria, lo tèrme ''castellà'' ne seriá omològ. Una autra teoria suggerís que ''Catalunya'' proven de "Gotholandia" es a dire "la tèrra dels [[gòts]]"; los francs sovent nomenavan [[Gòtia]] lo territòri catalan (o quitament, la [[Peninsula Iberica]]). D'autras teorias suggerisson que proven d'un prince alemand legendari, [[Otger Cataló]], o del mot ''[[lacetans|laketani]]'', tribú que demorava dins las tèrras qu'a l'ora d'ara compausan las comarcas de [[Valés]] e [[Barcelonés]], e que per influéncia [[italian]]a lo mot devenguèt ''katelans'' e après ''catalans''.[https://web.archive.org/web/20140904181645/http://www.padi.cat:8080/wayback/20080508080410/www.histocat.cat/pdf/talaiotic_1.pdf] == Geografia e clima == [[Fichièr:NASA Satellite Catalonia.jpg|thumb|Imatge de satellit de Catalonha]] Catalonha a una [[Aira|superfícia]] aproximativa de {{unitat|32000|km|2}}. Limita al nòrd amb [[Andòrra]] (65,3&nbsp;km) e [[Occitània]] (315&nbsp;km), a l'oèst amb [[Aragon]] (359,9&nbsp;km), al sud amb lo [[País Valencian]] (52,9&nbsp;km) e a l'èst amb la [[Mar Mediterranèa]]. Sa situacion geografica a favorizat, dempuèi l'[[Edat Mejana]], una relacion pròcha e intensa amb los autres païses mediterranèus e a l'encòp amb l'Euròpa continentala. La geografia de Catalonha es plan divèrsa se prenèm en compte la superfícia relativament pichona de son territòri. Sa [[geografia]] es condicionada pel litoral mediterranèu a l'èst, amb 580&nbsp;km de còsta, e per las montanhas dels Pirenèus al nòrd. Dedins, vèrs l'airal de [[Lhèida]], i a una granda depression centrala. La sèrra prelitorala separa de l'interior los airals costièrs, encara qu'aqueles, vèrs la [[província de Girona]], son dominats per una sèrra litorala. Aproximativament 28,7% del sòl de Catalonha es dedicat a la [[agricultura]], 15,7% a [[prat]]s e pastencs, 1% correspond a [[riu]]s, 43,4% a [[bòsc|bòsques]], 6,7% a d'airals urbans o urbanizables e 4,6% a d'autras activitats pas especificadas.<ref>[https://web.archive.org/web/20090113202534/http://www15.gencat.net/pres_catalunya_dades/AppPHP/cat/territori.htm#territori Quin tipus de territori tenim?]</ref> Catalonha a un [[clima]] mediterranèu, mas amb de grandas variacions de temperatura entre lo litoral costièr, amb clima doç, temperat en [[ivèrn]] e plan caud en [[estiu]]; l'interior, que a un clima continental mediterranèu, amb d'ivèrns freges e d'estius plan cauds; e las regions de montanha pròchas dels Pirinèus, amb clima de montanha, temperaturas minimas jos zèro e fòrça nèu en ivèrn, pluèja annadièra superiora a 1000&nbsp;mm e d'estius mens cauds. En [[1990]] lo govèrn catalan creèt lo Conselh de Proteccion de la Natura, un organisme consultatiu per la proteccion de la natura e lo païsatge, amb la finalitat de conéisser, estudiar, protegir e administrar lo mitan natural catalan. Existisson en Catalonha onze pargues naturals: lo [[Pargue Natural de l'Alt Pirineu]], [[Aigasmòrtas de l'Empordan]], lo [[Pargue Natural del Cadí-Moixeró]], lo [[Cap de Creus]], [[Els Ports]], [[Montseny]], [[Montserrat]], [[Sant Llorenç del Munt]], la [[Serra de Montsant]] e la [[Zona volcanica de la Garrotxa]]; un pargue nacional, [[Pargue Nacional d'Aigüestòrtes e Estanh de Sant Maurici]]; una resèrva naturala, lo [[Dèlta de Llobregat]]; e una resèrva marina, las [[Illas Medes]]. == Istòria == [[Fichièr:Cort general del Principat de Catalunya.jpg|thumb|[[Cort General de Catalonha]] segon una miniatura d'un incunable del [[sègle XV]]]] :''Article principal: [[Istòria de Catalonha]]'' L'istòria de Catalonha, tant al nòrd com al sud dels [[Pirinèus]] se pòt devesir en las epòcas seguentas: * [[Originas de Catalonha]] * [[Edat Mejana de Catalonha]] * [[Edat Modèrna de Catalonha]] A partir de [[1659]], se separa la [[Catalonha Nòrd]] de la rèsta del territòri, après lo [[Tractat dels Pirinèus]]. Dempuèi alara, se destria los periòdes seguents de l'istòria de la Catalonha Sud, la comunitat autonòma actuala: * [[Istòria contemporanèa de Catalonha]], que comença amb la pèrda dels fòrs catalans après los [[Decrets de Nòva Planta]] en [[1716]]. * [[Sègle XX en Catalonha]], qu'inclutz la recuperacion de l'autonomia pendent la [[Segonda Republica Espanhòla]], abolida per lo regim [[franquisme|franquista]]. Après la [[Transicion espanhola|transicion democratica espanhòla]], e l'aprovacion de l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 1979|Estatut de 1979]], Catalonha tornèt gausir d'una autonomia en Espanha. En [[2006]] s'aprovèt en referendum un nòu [[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 2006|Estatut d'Autonomia]] que regís l'organizacion politica e autonomica de la Catalonha actuala. == Politica e govèrn == [[Fichièr:Parlament de Catalunya.JPG|thumb|Façada del sèti del Parlament de Catalonha]] [[Fichièr:Casa_generalitat_web.jpg|thumb|Palais de la Generalitat, a Barcelona]] :''Article principal: [[Politica e govèrn de Catalonha]]'' === La Generalitat de Catalonha === La nòrma institucionala basica de Catalonha es l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 2006|Estatut d'Autonomia]]. D'acòrd amb aquel, l'[[autogovèrn]] de Catalonha s'organiza politicament coma [[Generalitat de Catalonha]]. La Generalitat de Catalonha se compausa de divèrsas institucions de govèrn, demest elas:<ref>[https://web.archive.org/web/20090125232106/http://www.gencat.net/generalitat/cat/estatut/titol_2.htm De les institucions] Estatut d'Autonomia de Catalonha, 2006</ref> * lo [[Parlament de Catalonha]]: [[poder legislatiu]] del govèrn catalan; dins lo Parlament se fa la discussion politica e se contraròtla e impulsa l'accion politica e de govèrn. Lo Parlament apròva lo budgèt de la Generalitat. Es compausat per un minimum de 100 deputats e un maximum de 150, elegits per [[representacion proporcionala]] amb tièras de partits pas modificablas, per un periòde de quatre ans; * la [[Presidéncia de la Generalitat de Catalonha|Presidéncia de la Generalitat]], dirigida pel [[President de la Generalitat de Catalonha|president]]. Lo president es la representacion pus nauta de la Generalitat e a l'encòp de l'Estat en Catalonha. Dirigís las accions del Govèrn e pr'aquò es lo representant del [[poder executiu]] de Catalonha; e * lo Govèrn o [[Conselh Executiu de Catalonha|Conselh Executiu]] es l'organisme superior collegial que dirigís l'accion politica e l'administracion de la Generalitat. Lo Govèrn es presidit pel president de la Generalitat, lo Conselhièr Primièr e los autres conselhièrs. Las competéncias principalas del Govèrn comprenon l'educacion, la santat e la cultura. Lo finançament de la Generalitat es regulat per la Lei Organica de Finançament de las Comunitats Autonòmas e per l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha]]. En mai d'aquestas institucions, las autras institucions de la Generalitat son totas aquelas que seràn creadas per lo meteis Parlament. Com a organismes de garantida e contraròtle, a l'ora d'ara fan partida de la Generalitat, lo [[Sindic de Grèuges]], que garantís los dreches e las libertats dels ciutadans, la [[Sindicatura de Comptes]] que contraròtla los comptes economics de las institucions publicas de Catalonha, e lo [[Conselh de Garantidas Estatutàrias]], que velha per l'adeqüacion a l'Estatut i a la Constitucion de l'Estat espanhòl de las disposicions de la Generalitat. Lo [[poder judiciari]] de Catalonha correspond al [[Tribunal Superior de Justícia de Catalonha|Tribunal Superior de Justícia]], l'organisme juridiccional suprèm de Catalonha, segon l'Estatut de 2006. Las competéncias del Tribunal Superior de Justícia incluson los recorses e proceduras dins los divèrses òrdres institucionals e lo tutoratge dels dreches reconeguts per l'Estatut. En tot cas, es competent dins los òrdres juridiccionals civil, contenciós, administratiu e social, e en d'autres que se poiràn crear dins l'avenidor. Lo Govèrn fa partida de la [[Generalitat de Catalonha]]. La capitala e lo sèti del Govèrn es la vila de [[Barcelona]]. Lo [[president de la Generalitat de Catalonha|President de la Generalitat]] tre [[1980]] e [[2003]] foguèt [[Jordi Pujol i Soley]], de la coalicion [[Convergència i Unió]], que foguèt succedit per [[Pasqual Maragall i Mira]] tre [[2003]] e [[2006]]. En [[novembre]] de [[2006]], foguèt elegit nòu president [[José Montilla Aguilera]]. Catalonha dispausa tanben d'una polícia, los ''[[Mossos d'Esquadra]]'' (occ. ''vailets d'escadra''). Las originas d'aquela fòrça de polícia remontan al [[sègle XVIII]]. Dempuèi [[1994]] se tròba dins un procès de desplegament, que s'acabarà en 2008, per remplaçar las fòrças estatalas de la ''Guardia Civil'' e la Polícia Nacionala, que dependon dirèctament del Ministèri de l'Interior d'Espanha. Pasmens, l'Estat i servarà un nombre limitat d'agents en Catalonha per exercir d'autras foncions especificas coma la susvelhança dels pòrts, aeropòrts, còstas, frontièras, doanas, administracion d'estrangièrs, cartas d'identitat, trafec d'armas e explosius, proteccion fiscala de l'Estat e d'autras foncions qu'establís la [[Constitucion espanhòla de 1978|Constitucion Espanhòla]]. === La Val d'Aran === La [[Val d'Aran]] gausís d'un regim especial en Catalonha. L'Estatut d'Autonomia reconeis aquela entitat territoriala amb personalitat juridica pròpria e plena d'autonomia amb organizacion institucionala e administrativa especifica. L'institucion de govèrn de la Val d'Aran es lo [[Conselh Generau]], format pel sindic, lo Plen de Conselhèrs Generaus e la comission d'Auditors de Compdes. Lo Sindic es la representacion pus nauta de la Generalitat en Aran. La lenga pròpria e oficiala d'Aran es l'occitan, qu'en Aran s'apèla [[aranés]], e qu'es tanben oficiala dins tot lo territòri de la Comunautat Autonoma de Catalonha. === Los simbòls nacionals === Catalonha a tres simbols representatius pròpris, apelats simbòls nacionals per l'Estatut[https://web.archive.org/web/20090125231454/http://gencat.net/generalitat/cat/estatut/titol_preliminar.htm#a8]: lo [[drapèu de Catalonha|drapèu]], l'[[Els Segadors|imne]] e la [[Jornada Nacional de Catalunya|fèsta nacionala]]: * Lo drapèu, apelat ''Senyera'', a son origina dins l'escut dels [[comte de Barcelona|comtes de Barcelona]]. E mai que i aja pas cap de referéncia documentària abans lo [[sègle XIII]], es un dels drapèus pus ancians d'Euròpa[http://www.gencat.cat/catalunya/cat/simbols.htm]. Se compausa de cinc faissas jaunas e quatre de rojas, totas de la meteissa largor. * L'imne nacional de Catalonha es ''[[Els Segadors]]'' (occ. ''Los Segaires''), escrich en sa fòrma actuala per [[Emili Guanyavents]] en [[1899]]. La version musicala es de [[Francesc Alió]], de l'an [[1892]]. Las originas de l'imne remontan a un cant nascut en [[1640]] pendent la guèrra contra lo rei [[Felip IV de Castelha]], que los païsans i participèron en d'episòdis importants. Es oficial dempuèi la lei del Parlament del [[25 de febrièr]] de [[1993]]. * La fèsta nacionala de Catalonha foguèt la primièra lei aprovada pel Parlament de Catalonha en [[1980]]. La Jornada Nacionala (cat. ''[[Diada]] Nacional'') o fèsta de Catalonha se celèbra l'[[11 de setembre]] e commemòra l'actitud de resisténcia activa contra l'opression e l'espèr d'una totala recuperacion nacionala[http://www.gencat.cat/catalunya/cat/simbols.htm] pendent la Guèrra de Succession Espanhòla, que comportèt la pèrda de las libertats de Catalonha lo meteis jorn de [[1714]], après lo [[Sètge de Barcelona]]. == Division territoriala e administrativa == :''Article principal [[Division territoriala de Catalonha]].'' [[Fichièr:Catalunya+Prov+Català.jpg|thumb|Províncias de Catalonha]] [[Fichièr:Catalunya+Comarques+Català.jpg|thumb|Comarcas de Catalunya]] Catalunya s'organiza territorialament en províncias. L'Estatut d'Autonomia de 2006 establís l'organizacion administrativa de Catalonha en tres entitats localas: los municipis, las comarcas e las vigariás. Pasmens l'estat central espanhòl organiza tanben territorialament Catalonha en províncias. === Províncias === Catalonha se dividís administrativament en quatre [[províncias espanhòlas|províncias]], que lor organisme de govèrn es la [[deputacions espanhòlas|deputacion]] * [[Província de Barcelona]] * [[Província de Girona]] * [[Província de Lhèida]] * [[Província de Tarragona]] Las capitalas de las províncias son las vilas del meteis nom: [[Barcelona]], [[Girona]], [[Lhèida]] e [[Tarragona]]. === D'autres entitats localas === ==== Las comunas o municipis ==== L'Estatut definís lo municipi coma l'organisme de basa e lo mejan essencial de participacion de la comunautat locala dins los afars publics. De mai, l'Estatut garantís als municipis d'autonomia per l'exercici de lors competéncias e per l'administracion de lors interèsses. En Catalonha existisson a l'ora d'ara [[lista dels municipis de Catalonha|947 municipis]]. Jos aqueles organismes i a las ''entitats municipalas descentralizadas'', que gausisson tanben d'una cèrta autonomia, malgrat que dependan de lors municipis respectius. Actualament en Catalonha i a 58 [[Entitat municipala descentralizada (Catalonha)|entitats municipalas descentralizadas]]. ==== Las comarcas ==== Las [[comarcas de Catalonha|comarcas]] son d'entitats compausadas per de municipis e administran los servicis locals dins sas competéncias. La division comarcala actuala a son origina dins un decret de la Generalitat de Catalonha de [[1936]], que foguèt suprimit en [[1939]] pel [[franquisme]]. En [[1987]] la Generalitat tornèt aplicar aquela division territoriala e en [[1988]] s'i ajustèron tres comarcas nòvas. A l'ora d'ara n'i a 41. ==== Las vigariás ==== La [[vigariá]] (cat. ''vegueria'') se definís coma un encastre territorial especific per l'exercici del govèrn intercomunal e de cooperacion locala amb una personalitat juridica pròpria. Es la division territoriala utilizada per la Generalitat, dempuèi l'Estatut de 2006, per l'organizacion territoriala de sos servicis. Gausís tanben d'autonomia per la gestion de sos interèsses. L'administracion de las vigariás correspond al Conselh de Vigariá, que remplaçarà las Deputacions. == Economia == :''Article principal: [[Economia de Catalonha]]'' {{Economia|pib=€ 170.450 milions |pibc=€ 24 858 (2005) |creix=3,3% (2005) |infla=4,1% (2005) |rnb=n/a |atur=6,6% (2006) |exp=€ 42 087 milions |imp=€ 67 748 milions |font=[http://www.cidem.com/catalonia/en/about/facts/index.jsp]}} [[Fichièr:Spain.Catalonia.Barcelona.Vista.Torre.Agbar.jpg|thumb|Vila de Barcelona]] Catalonha es un país de tradicion industriala dempuèi lo [[sègle XIX]]. A l'ora d'ara, l'[[industria]], lo [[torisme]] e los servicis son los sectors economics principals de Catalonha. La creissença economica mejana annadièra del periòde [[1995]]-[[2004]] foguèt inferiora a la mejana espanhòla. Pasmens, en [[2005]] cresquèt de 3,3%, lo meteis percentage que la mejana espanhòla e per dessús de la mejana europèa. Catalonha se tròba en quatrena posicion de la classificacion de comunautats segon lor [[Produch Interior Brut]] ''per capita'' e pòrta 18,8% del PIB total d'[[Espanha]], 25,5% del sector industrial del PIB e 17,5% del sector dels servicis[https://web.archive.org/web/20090719132200/http://www.cidem.com/catalonia/en/about/facts/index.jsp]. Lo caumatge, en [[2005]] èra de 6,6%. En [[2005]], lo percentatge d'exportacions de nauta tecnologia foguèt 34,6% del total espanhòl. En lo meteis an las importacions de la Catalonha foguèron 29% del total espanhòl e las exportacions 26,8%. De las despensas per la recèrca e lo desvolopament, 22,8% se realizèron en Catalonha. Catalonha es la primièra destinacion toristica d'Espanha. En [[2005]] recebèt 13,2 milions de toristas tre genièr e novembre, es a dire 25,3% de totes los toristas que arribèron en Espanha. Las destinacions toristicas pus importantas de Catalonha son la vila de [[Barcelona]] e las plajas de la Còsta Brava e de la Còsta Daurada, e mai los Pirenèus amb 10 estacions d'esquí : Baqueria Beret, La Molina, Espot Esquí, La Masella, Pòrt Ainé, Val de Núria, Boí Taüll, Pòrt del Comte, Rasos de Peguera, Tavascan e Vallter 2000. Lo prètz del lòtjament en Catalonha es lo pus naut d'Espanha, après [[Madrid]]. En [[2005]] se pagava 3397 [[èuro]]s per [[mètre carrat]]. Pasmens, Barcelona èra la vila pus cara d'Espanha, amb un prètz mejan de 3700 èuros per mètre carrat. Respècte al malhum financièr, cal metre en relèu la tradicion e la capitada de las caissas d'estalvi de Catalonha, pus importantas que las bancas privadas. De las 46 caissas d'estalvi espanhòlas, 10 son catalanas. Se remarcan, sobretot, [[La Caixa]], la primièra caissa d'estalvi d'Euròpa e la [[Caixa Catalunya]]. Demest las bancas, la pus importanta es la Banca de Sabadell, lo quatren grop bancari de l'Estat per òrdre d'importància. == Demografia == :''Article principal: [[Demografia de Catalonha]]'' === Indicadors demografics === La populacion actuala de Catalonha es superiora a 7 milions d'abitants ([http://www.idescat.net/dequavi/?TC=444&V0=1&V1=1 IDESCAT]). Segon l'Institut d'Estadistica de Catalonha, la populacion de Catalonha en [[2005]] èra de {{formatnum:6995206}} abitants, siá 15,9% del total de la populacion espanhòla. D'aqueles, {{formatnum:603636}}, es a dire 8,9%, èran estrangièrs, (22,3% del total d'estrangièrs que demòran en Espanha). Aproximativament, 1,5 milions demòran dins la capitala, la vila de [[Barcelona]] (22,8% de la populacion de Catalonha); e 5 milions demòran dins l'[[airal metropolitan de Barcelona]], (72,7% de la populacion totala de Catalonha). Pr'aquò es un dels [[airal metropolitan|airals metropolitans]] pus grands d'Euròpa. Per contra, las zònas mens pobladas son las comarcas pirenencas. Prèp de 2,5 milions de personas demòran dins un [[rai]] de 25&nbsp;km a l'entorn de la capitala. Dins la primièra cinta metropolitana se tròban de vilas coma l'[[Hospitalet de Llobregat]], [[Badalona]], [[Santa Coloma de Gramenet]] e [[Cornellà]]. Las populacion principalas de la segonda cinta metropolitana son [[Terrassa]], [[Sabadell]], [[Montcada i Reixac]], [[Granollers]], [[Martorell]], [[Molins de Rei]], [[Sant Feliu de Llobregat]], [[Gavà]] e [[Castelldefels]]. Catalonha a recebut mantuna ondada d'immigrants pendent lo [[sègle XX]]. En [[1900]] la populacion de Catalonha èra de dos milions d'abitants. Pendent lo decenni de [[1960]] i aviá ja 5 milions d'abitants. Aquela creissença foguèt deguda pas sonque a l'explosion demografica naturala mas tanben a l'arribada d'immigrants de mantuna region d'Espanha, sustot d'[[Andalosia]], [[Múrcia]] e [[Extremadura]]. Una segonda ondada arribèt dempuèi lo [[ans 1990|decenni de 1990]], çaquelà aqueste còp pas d'autras regions mas de païses estrangièrs. == Vejatz tanben == * Lista dels [[presidents de la Generalitat de Catalonha]] == Ligams == * [http://www.gencat.net/ Pagina de la Generalitat de Catalonha] * [http://www.idescat.net/ Institut d'Estadística de Catalunya] Informacions estadisticas detalhadas de Catalonha == Nòtas e referéncias == {{referéncias}} {{OcDivReg}} [[Categoria:Païses Catalans]] [[Categoria:Catalonha]] p6fzgmguneaiyf8t8a2vwyewx7axt6r 0 168189 2511263 2179661 2026-10-22T15:29:21Z ~2026-56547-07 65774 2511263 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en gascon--> [[Imatge:Yad Vashem Square.JPG|thumb|Plaça Yad va-Shem a la juntada enter lo memoriau e lo quartièr d'Ein Karem]] '''Yad va-Shem''' (יד ושם en ebrèu, literaument {{cita|un monument e un nom}}) qu'ei un memoriau [[Israèl|israelian]] situat a [[Mont Herzl]], [[Jerusalèm]], construsit en omatge a las victimas de la [[Olocaust|Shoah]], aus [[judiu]]s qui an pelejat contra lo [[nazi]]sme e aus non judius qui an emparat las loas victimas. Que jòga tanben ròtle d'arquius. En [[Occitània]], la vila [[Auvèrnha|auvernhata]] deu [[Lo Chambon (Naut Léger)|Chambon]] qu'arrecebè tot sancèr lo títol de ''Just au miei de las nacions'' per aver sauvat milèrs de judius. == Galeria == <gallery perrow="4"> Yad Vashem View.jpg|Vista aeriana deu memoriau ISR-2015-Jerusalem-Yad Vashem-Wagon monument 01.jpg|Vagon de la Deutsche Reichsbahn muishat a Yad va-Shem Eternal Flame and Concentration Camp Victims Memorial.jpg|Es·hlama eternau Yad Vashem entrance.jpg|Musèu Hall of Names.jpg|Sala deus noms PikiWiki Israel 12503 childrens memorial at yad vashem.jpg|Monument aus mainatges Jerusalem -Yad Vashem (Museu do Holocausto) P1080588 (5149839174).jpg|Pialar de l'eroïsme YadVashem_Valley_of_the_Communities_002.jpg|La Vath de las Comunautats, monument a las comunautats judivas desruidas pendent la Dusau guèrra mondiau </gallery> == Ligams extèrnes == *[https://www.yadvashem.org/ Site oficiau] [[Categoria:Israèl]] kjfzev68twgo194b11izybdnpdm0y7b 0 182901 2511287 2262215 2026-10-23T05:00:57Z Nicolas Eynaud 6858 2511287 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Cinèma (filme) | títol = Lo Cuirassat Potemkin | imatge = Vintage Potemkin.jpg | legenda = Aficha originala del filme. | titre québécois = | títol original = Броненосец Потёмкин | realizacion = [[Sergei Eisenstein]] | scenari = [[Nina Agadzhanova]], [[Nikolaï Asseïev]] e [[Sergueï Eisenstein]] | actor = [[Alexandre Antonov (acteur)|Alexandre Antonov]]<br />[[Vladimir Barsky]]<br />[[Mikhaïl Gomarov]] | produccion = [[Goskino]] | país = {{URSS}} | genre = Drama istoric | durada = 68 a 80 min. (segon version) | annada de sortida = 1925 }} '''''Lo Cuirassat Potemkin''''' (en [[rus]]: Броненосец «Потёмкин») es un filme sovietic [[cinèma mut|mut]] realizat per [[Sergei Eisenstein]], sortit en [[1925]]. Tracta de la mutinariá del cuirassat Potemkin dins lo pòrt d’[[Odessa]] en [[1905]], de l’insurreccion e de la repression que seguiguèron dins la vila. Lo filme foguèt longtemps enebit dins nombroses païses occidentals per encausa de « propaganda bolchevica » e « incitacion a la violéncia de classa ». Es considerat coma un dels pus grands films de [[propaganda]] de totes los temps. Foguèt causit, en [[1958]], coma lo melhor filme de totes los temps per 117 critics internationals durant de l’[[Exposicion universala de 1958|Exposicion universala]] de [[Brussèlas]], <ref>{{Ligam web |langue= |auteur= |titre=Le Cuirassé Potemkine |url=http://www.citedelamusique.fr/francais/evenement.aspx?id=10114 |date=2009 |site=[[Cité de la musique]].fr |consultat lo=17 de genièr de 2017}}.</ref>. Lo filme es dintrat dins lo domeni public dins la màger part dels païses del monde. == Ligams intèrnes == * [[Mutinariá dau Potemkin|Mutinariá dau ''Potemkin'']]. * [[Revolucion de 1905]]. * [[Sergei Eisenstein]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references /> [[Categoria:Filme sovietic]] aio7ykx1gmqn2u9war4q6el15a0afbz 0 190391 2511267 2483904 2026-10-22T16:21:16Z Raymond Trencavel 26125 2511267 wikitext text/x-wiki [[Imatge:La oreja de Van Gogh - Rock in Rio Madrid 2012 - 41.jpg|right|200px|thumb|'''La Oreja de Van Gogh''' sus l'empont a [[Madrid]] ([[Espanha]]) en 2012, dambe Leire Martínez au cant]] '''La Oreja de Van Gogh''' (L'aurelha de Van Gogh, de còps simplificat en '''LOVG''' o '''LODVG''') qu'ei un grop de [[Pop (musica)|musica pop]] e [[Musica Rock|ròck]] [[espanhòu]] deu [[Bascoat|País basco]] ([[Sent Sebastian (Guipuscoa)|Sent Sebastian]]) fondat en 1996. Lo grop qu'ei compausat deus musicians Pablo Benegas (guitarra), Álvaro Fuentes (bassa), Xabi San Martín (clavièrs) e Haritz Garde (bateria) dambe, a l'ora actuala, la cantaira Leire Martínez Ochoa. Amaia Montero que n'ei estada la cantaira pendent onze ans, puish, en 2007, que's tirèc deu grop entà debutar ua carrièra sòlo, e qu'ei alavetz a n'aqueste moment qu'ei estada remplaçada per la Leire Martínez<ref>http://fueradeserie.expansion.com/2012/08/29/personajes/1346237319.html</ref>. '''La Oreja de Van Gogh''' qu'ei un grop hèra popular en [[Espanha]], en [[America Latina]] e quitament aus [[Estats Units d'America|Estats Units]], dambe un drin de resson tanben en [[França]], au [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], au [[Japon]] e en [[Israèl]]. Las cançons las mei conegudas de '''La Oreja de Van Gogh''' que son ''Cuéntame al oído'' (cançon sortida en [https://fr.wikipedia.org/wiki/Single_(musique) single] fin 1998, succès deu començament de l'annada de 1999), ''La playa'' (2001), ''20 de enero'' e ''Rosas'' (2003), o enqüèra ''El último vals'' (2008). Arren qu'en [[Espanha]], qu'aurén venuts mei de 3 260 000 albums. ==Discografia== * 1998 : ''Dile al sol'' * 2000 : ''El viaje de Copperpot'' * 2003 : ''Lo que te conté mientras te hacías la dormida'' * 2006 : ''Guapa'' * 2008 : ''A las cinco en el Astoria'' * 2011 : ''Cometas por el cielo'' * 2016 : ''El planeta imaginario'' * 2020 : ''Un susurro en la tormenta'' ==Cançons mei conegudas== * ''Cuéntame al oído'' (1998) * ''Cuídate'' (2000) * ''La playa'' (2001) * ''Puedes contar conmigo'' (2003) * ''20 de enero'' (2003) * ''Rosas'' (2003) * ''Muñeca de trapo'' (2006) * ''Dulce locura'' (2006) * ''El último vals'' (2008) * ''Inmortal'' (2008) * ''Jueves'' (2008) * ''La niña que llora en tus fiestas'' (2011) * ''El primer día del resto de mi vida'' (2013) * ''La chica del espejo'' (2018) ==Referéncias== [[Categoria:Grop de musica basc]] [[Categoria:Grop de musica espanhòl]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de rock espanhòl]] [[Categoria:Grop rock del País basc]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] 37rmvukgf07x6sctns6ssrzswipkzab 2511268 2511267 2026-10-22T16:22:03Z Raymond Trencavel 26125 2511268 wikitext text/x-wiki [[Imatge:La oreja de Van Gogh - Rock in Rio Madrid 2012 - 41.jpg|right|200px|thumb|'''La Oreja de Van Gogh''' sus l'empont a [[Madrid]] ([[Espanha]]) en 2012, dambe Leire Martínez au cant]] '''La Oreja de Van Gogh''' (L'aurelha de Van Gogh, de còps simplificat en '''LOVG''' o '''LODVG''') qu'ei un grop de [[Pop (musica)|musica pop]] e [[Musica Rock|ròck]] [[espanhòu]] deu [[Bascoat|País basco]] ([[Sent Sebastian (Guipuscoa)|Sent Sebastian]]) fondat en 1996. Lo grop qu'ei compausat deus musicians Pablo Benegas (guitarra), Álvaro Fuentes (bassa), Xabi San Martín (clavièrs) e Haritz Garde (bateria) dambe, a l'ora actuala, la cantaira Leire Martínez Ochoa. Amaia Montero que n'ei estada la cantaira pendent onze ans, puish, en 2007, que's tirèc deu grop entà debutar ua carrièra sòlo, e qu'ei alavetz a n'aqueste moment qu'ei estada remplaçada per la Leire Martínez<ref>http://fueradeserie.expansion.com/2012/08/29/personajes/1346237319.html</ref>. '''La Oreja de Van Gogh''' qu'ei un grop hèra popular en [[Espanha]], en [[America Latina]] e quitament aus [[Estats Units d'America|Estats Units]], dambe un drin de resson tanben en [[França]], au [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], au [[Japon]] e en [[Israèl]]. Las cançons las mei conegudas de '''La Oreja de Van Gogh''' que son ''Cuéntame al oído'' (cançon sortida en [[single]] fin 1998, succès deu començament de l'annada de 1999), ''La playa'' (2001), ''20 de enero'' e ''Rosas'' (2003), o enqüèra ''El último vals'' (2008). Arren qu'en [[Espanha]], qu'aurén venuts mei de 3 260 000 albums. ==Discografia== * 1998 : ''Dile al sol'' * 2000 : ''El viaje de Copperpot'' * 2003 : ''Lo que te conté mientras te hacías la dormida'' * 2006 : ''Guapa'' * 2008 : ''A las cinco en el Astoria'' * 2011 : ''Cometas por el cielo'' * 2016 : ''El planeta imaginario'' * 2020 : ''Un susurro en la tormenta'' ==Cançons mei conegudas== * ''Cuéntame al oído'' (1998) * ''Cuídate'' (2000) * ''La playa'' (2001) * ''Puedes contar conmigo'' (2003) * ''20 de enero'' (2003) * ''Rosas'' (2003) * ''Muñeca de trapo'' (2006) * ''Dulce locura'' (2006) * ''El último vals'' (2008) * ''Inmortal'' (2008) * ''Jueves'' (2008) * ''La niña que llora en tus fiestas'' (2011) * ''El primer día del resto de mi vida'' (2013) * ''La chica del espejo'' (2018) ==Referéncias== [[Categoria:Grop de musica basc]] [[Categoria:Grop de musica espanhòl]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de rock espanhòl]] [[Categoria:Grop rock del País basc]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] su6w57dq5gve9eqrt25nnfdh8t9qc3z 3 191605 2511278 2488573 2026-10-22T22:51:42Z Sovenhic 36254 /* lo, le; Sancí, Sant Circ */ Respònsa 2511278 wikitext text/x-wiki <div align=left style="padding:5px;width:100%; border:1px solid #ff6633; background-color:#d0d0c0"> [[Image:WikiLettreMini.svg]] [[Wikipèdia:Acuèlh de novèls venguts|Benvenguda]] sus [[Wikipèdia]], '''{{PAGENAME}} !''' Esites pas a consultar las primièras indicacions per [[Ajuda:Cossí modificar una pagina|modificar]] e [[Ajuda:Cossí redigir una pagina|redigir]] de paginas dins Wikipèdia.<br/> Pòdes tanben consultar la [[Ajuda:FAQ|fièra de las questions]] (FAQ), la [[Ajuda:Sintaxi_Wikipèdia|sintaxi de Wikipèdia]] e far tos ensages dins lo [[Wikipèdia:Nauc de sabla|Nauc de sabla]]. Totes aquestes aspèctes son presentats dins una [[Ajuda:Far los primièrs passes sus Wikipèdia|guida per començar sus Wikipèdia]]. Per completar la presentacion, t’aconselhi un pichon torn per las [[Wikipèdia:Règlas|recomandacions de seguir]] ([[Wikipèdia:Neutralitat de punt de vista|règlas de neutralitat]], [[Wikipèdia:Critèris d'admissibilitat dels articles|d'admissibilitat dels articles]], [[Wikipèdia:Copyright|copyright]]...) e las paginas [[Wikipèdia:Projècte|projèctes]] ont i a sens dobte un subjècte que t'interessarà. Per '''signar tos messatges''' (unicament sus las paginas de discussion), pòdes picar &#126;&#126;&#126; ; amb un quatren tilde, en mai de ta « signatura », seràn afichadas la data e l'ora (&#126;&#126;&#126;&#126;). '''Cal pas signar los articles enciclopedics'''. Es possible de trobar la lista dels autors en visitant lor istoric. Utilizam de siglas de còps misteriosas: poiràs trobar lor explicacion sus la pagina [[Ajuda:girgon|girgon]]. Se vòles, pòdes tanben nos dire d'[[Wikipèdia:Wikipedians per país|ont]] venes e tos [[Wikipèdia:Wikipedians per tèmas d'interès|centres d'interès]]. Pòdes per aquò modificar ta [[Utilizaire:{{PAGENAME}}|pagina personala]]. Se venes d'una autra Wikipèdia, doblides pas de metre los ligams vèrs tas autras paginas perso. Pòdes tanben te venir presentar sul [[Wikipèdia:Jornal dels novèls venguts|jornal dels novèls venguts]]. Per facilitar la comunicacion interlingüistica entre utilizaires, pòdes indicar las lengas que practicas — e a quin nivèl — en inclusent dins ta pagina personala un dels modèls que trobaràs sus [[Wikipèdia:Babel]]. Pòdes aisidament decorar ta pagina d'utilizaire en i indicant quinas lengas parlas, d'ont venes, quins son tos centres d'interès e tas activitats sus Wikipèdia, e d'autras causas encara amb las bóstias d'utilizaire: [[Wikip%C3%A8dia:Mod%C3%A8ls/Espaci d'utilizaire/Boita d'utilizaire#Ajustar_aisidament_de_boitas_d.27utilizaire_a_sa_pagina_personala|Ajustar de boitas d'utilizaire a sa pagina personala ]] E s'as de questions de pausar, esites sustot pas a me contactar, a consultar [[Ajuda:Pausar una question]]. Per seguir la vida de la comunautat, pòdes donar una ulhada als [[Wikipèdia:Anoncis|anoncis]] o far un torn a la [[Wikipèdia:la tavèrna|tavèrna]]. Bona continuacion demest nosautres!</div> Tanben te violiái dire, veni de verificar dins diferentas fonts. Lo diccionari morfologic lengadocian de Josiana Ubaud dona las doas variantas "Puèi de Doma" / "Puèi Domat" (e mai "Puei-Domat" dins son ''Toponymie des Pays occitan'', que si compreni plan es atestat dins la lenga medievala, mas es pas clar). Generalament son diccionari es pro fisable e deu aver sas rasons. Bonnaud dona "Peu de Doumà" / "Peu Doumo", çò que correspond tanben a las doas meteissas fòrmas. Ambe tot aquò çò melhor es probablament de gardar las doas variantas. Benlèu ne calriá discutir ambe d'autres utilizaires (i deu aver de recomandacions oficialas suls toponims, mas sembla que la [https://locongres.org/fr/normes-et-oeuvres-normatives/oeuvres-normatives/onomastique/le-top-oc pagina del CPLO] fonciona pas). Coralament [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 09.29 (UTC) :[https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Aunhat&diff=prev&oldid=2375761 Aquò] me sembla pas justificat tanpauc, coma d'autres que siás a far. Cresi qu'es pas una bona idèa de far de renomenaments massius aital sensa cap discussion. Es possible qu'i aja de melhoraments per far dins la toponimia auvernhata, mas se pòt pas cambiar tot del jorn a l'endeman, mai que ne donas pas de justificacions pro solidas, e de còps ne donas ges. Se cal pas fisar sonque sus d'impressions, cal tanben aver de referéncias. Cresi que deuriás far en primièr de suggestions sus la Tavèrna. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 09.42 (UTC) ::Bonjorn ! ::D'en pormèir grandmarcés par ton messatge, sèi conscient que fase biaucòp de chamjaments dins la toponimia mas qu'es que quasi tota los noms son pas bons. Fase partida de l'IEO 63 e fase biaucòp de collectatges, donca pòde t'assegurar que tot ce que bote es vrai, de mai biaucòp de noms son dins la glossari dau patoés de Vinzèla de Dauzat mas sabe pas coma botar le liam. ::Desolat si vau tròp viste mas qu'es qu'en ai pro de veire de conariàs sobre la toponimia dau Puèi de Doma ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 mai de 2023 a 16.49 (UTC) ::Par ce qu'es dau -ac, chau saubre qu'on quasi totes desaparegut dins nòstre despartament, e 'quel chamjament se pòt veire franc ben dins los gentilats : Mosac -> Mosat > Mosadaire (e non "mosaguaire/mosacaire"). [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 mai de 2023 a 16.57 (UTC) :::Òc! D'acòrdi, e mercés per la responsa e las explicacions. Alara seriá plan qu'indiquèsses una justificacion dins tos comentaris d'edicions (se pòts pas botar lo ligam... as vist aquesta pagina: [[Ajuda:Ligams extèrnes]] ? S'utilizas l'editor visual es possible que degas cambiar a l'editor de còdi... O benlèu ai pas plan comprés lo problèma), almens aquò poiriá evitar que qualqu'un torne far los cambis invèrses pus tard, que ne sortiriam pas aital... S'i arribas decididament pas, pòts metre lo ligam aquí en responsa e veirai se pòdi far quicòm per indicar la referéncia dins los articles. A prepaus del Puèi de Doma, sai pas ren de mai que çò qu'ai vist dins las referéncias que t'ai balhat çai sus. Mas de tot biais cresi que se dos especialistas famoses coma Ubaud e Bonnaud donan aquestas doas variantas, deuriam pas de n'exclure cap malgrat que l'article pòrte un autre nom (las fòrmas desaparegudas o envielhidas son d'indicacions benvengudas tanben per la toponimia). Mas... Te vòli pas tròp embestiar amb aquò, çò qu'aviái paur èra que faguèsses totes aquestes cambis sensa justificacion vertadièra. :::Cresi qu'es lo primièr còp qu'ai l'ocasion d'escambiar amb un auvernhàs (levat d'aquestes del sud que parlan gaireben lengadocian), e la vertat qu'es un plaser de legir aqueste parlar, espèri qu'aurem d'autras ocasions de nos crosar! :::S'as besonh d'ajuda "tecnica", esites pas a demandar, ai pas tròp d'experiéncia sul Wikipèdia en òc pel moment mas fa d'annadas que frequenti d'autres wikis. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 19.45 (UTC) ::::La varianta ''Puei Domat'' es benlèu una maissanta interpretacion de ''Puei Doma'', ambe ''-a'' finala realizada [-a].[[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 10 setembre de 2023 a 05.32 (UTC) == Prononciacions Auvernhatas == Bonjorn lo Valentin, Grandmercé pel vòstre trabalh sus la recuperacion de las noms de comunas d'Auvernha. Ai doas questions: 1. Articles amb "Collectatge IEO 63" - Aquela font es un pauc vague se una autra persona vòla consultar las meteissas sorsas. Podètz daissar un ligam a la sorsa? 2. Sabètz ont pòdi trobar la prononciacion auvernhata de la comuna de ''Servant''? Ai trobat l'atestacion mistralenca ''Servant'' mas avèm pas una prononciacion locala en AFI. Coralament, [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 30 julhet de 2023 a 10.48 (UTC) :Bonjorn ! :# Sèi desolat ai pas de liam par ce que la sorsa... qu'es ieu ! Fase partida de l'IEO 63 donca tot ce que bòte qu'es que l'ai demandat e ausit de locutors natius. :# Non sabe pas, coneisse ren-mas le Puèi de Doma e 'quela comuna me ditz ren. :[[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 1 agost de 2023 a 18.48 (UTC) ::Mercé plan l'amic ^^ [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 8 agost de 2023 a 08.25 (UTC) == Messèir == Adiu Valentin, lo ''Grand dictionnaire historique du Puy de Dôme'' dona de las apelacions ancianas que fan pensar a una escritura ''Mecens'' (o ''Mecèir'', s'es la prononciacion locala acutala). Referéncia: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1505539h/f241.item Aqueu libre es interessant per retrobar los arqueonims dels lòcs dau Puei de Doma. Coralament — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 22 setembre de 2023 a 14.49 (UTC) :A franc ben ! Sèi a charchar totas las atestacions ancianas mas de còps qu'es complicat. :Aviá botat "Mecèir" a causa dau gentilat "meceirós", aviá pas de fòrmas ancianas. :Grandmarcés ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 22 setembre de 2023 a 19.40 (UTC) :De ce qu'ai vegut de las atestacions siriá benliau mai "Mecés", de mai la prononciacion modarna sembla sosténer 'quela idèia "Meussé", si siguèsse estat -èir la prononciacion siriá estada "Meussèï". :Par le gentilat pense que la -r- es pas d'origina, par exemple par "Bilham" (Billom) avèm los "bilhantons/bilhantaires", es ren-mas 'quí par podre ajostar la tarminason. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 22 setembre de 2023 a 19.50 (UTC) == Ajuda amb l'auvernhat == Adieu Valentin, Ai creat una nòva formula de l'[[Modèl:Infobox Subdivision administrativa|Infotaula Subdivision administrativa]] amb una foncionalitat dialectala inclús l'auvernhat. Lo problèma es que soi pas expèrt en aquel dialècte, i a qualques formas (vejatz la partida amb lo camp "dialècte") que ai trobat dins lo Dicod'Òc, mas sètz segurament mai competent qu'ieu. Poiriatz balhar-i un còp d'uèlh? Mercé d'avança, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 12 decembre de 2023 a 15.55 (UTC) :Òc-es de còps que i a le dicod'òc qu'es pas tarrible... Vòle ben espiar 'quò ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 decembre de 2023 a 09.15 (UTC) :Mas... De qué dève faire exactament ? [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 decembre de 2023 a 09.18 (UTC) ::Adieu, desolat de vos aver pas respondut. Sufís que verificatz las entradas en auvernhat dins la seccion amb lo "switch" nomenada "dialècte" (ctrl + f auvernhat). Se se presenta la necessitat, modificatz e ajustatz d'autras correspondéncias. Coralament, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 31 decembre de 2023 a 18.01 (UTC) == Indicacion de la comuna las arpitanof9nas == Bòn jorn. Chaudriá botar sistematicament, almens per las comunas de frontèira lingüistica, se son del costat occitan o arpitan. Pensi a las comunas del canton de Saint-Anthèlme. Aquí se dona, cap a la fin, d'indicas interessantas: http://forezhistoire.free.fr/mp3/45-RCF-histoire-des-patois.mp3 (pàgina: <nowiki>http://forezhistoire.free.fr/rcf-jean-chassagneux-01.html</nowiki> Donc La Chalm (dins Auvèrnhe) es de lenga arpitana? La Chalm es donc de lenga arpitana? Capite pas a identificar lo "Marcilleux" del qual se parla dins l'enregistrament... Mercés [[Special:Contribucions/93.22.20.115|93.22.20.115]] ([[Discussion Utilizaire:93.22.20.115|d]]) 23 març de 2024 a 17.49 (UTC) :@[[Utilizaire:93.22.20.115|93.22.20.115]] Bonjorn ! de ce qu'aviá vegut dins le ''Vocabulaire français-patois de la vallée supérieure de l'Ance'' de l'abat Chataing, le parlar de La Chal semblava quel dau Forés mas èra enquèra d'occitan, qu'es una comuna de transicion mas enquèra occitana. :mainatjatz-vos ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 23 març de 2024 a 17.52 (UTC) == Teoria de Fournier == Bonjorn. Dins aquel airal, i pòt aver 3 fòrmas per un sol nom. Lo fenomèn pus frequent es la regularizacion. Quand avètz un nom en [-o] (tipe Roiau), pòt èsser en concurréncia ambe la fòrma "normala", donc Roia-(c) e tanben una o doás autras fòrmas. De còps, sus las tres o quatre una fòrma ganha, mas es en contradiccion ambe la fonetica e la fonologia del lòc. Un toponime es pas un nom comun, a sa vida pròpia. Soi a trabalhar sus de toponimes de Naut Auvèrnhe e vos pòdi garantir qu'òm es incapable de dire, en partent d'aquels toponimes, quina es la prononciacion locala de j, de z, etc dins l'airal. Autre exemple : los parlars del Bordalés e del nòrd del Vasadés an perdut la possibilitat de prononciar una l banhada (la iodizan); e çaquelà Gresilhac es demorat [grezi'ʎak]. Aquò's lo limit de tot argument basat sus la prononciacion locala. Coralament.19 junh de 2024 a 21.11 (UTC) [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 19 junh de 2024 a 21.11 (UTC) == lo, le; Sancí, Sant Circ == Bon jorn, fau responsa [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Puei_de_Sanc%C3%AD&diff=2465080&oldid=2461946 a vòstra modificacion e a vòstre comentari aquí, tochant lo Puei de Sancí]. Cèrche pas de far de guèrras d'edicion e vos laisse modificar l'article coma volètz. Mas crese que seriá interessant d'aver una discussion de fons. # Pense qu'es abusiu de refusar la forma ''Sancí'' quand es plan documentada. Benlèu es una forma imperfieita, mas en tot cas es documentada. Avèm pas encara de solucion definitiva, ni normalizada. La discussion etimologica rèsta dobèrta (''Sancí'' o ''Sant Sixt'' o ''Sant Circ''). Podètz pas impausar ''Sant Circ'' coma forma unica de l'article segon vòstra preferéncia personala. # Sus la question de ''lo/le'', sei consent amb vos per dire que las doas formas son bonas e autenticas en auvernhat. Apròve pas las gents que s'imaginan que ''le'' vendriá del francés. I a un quant d'ipotèsis que pòdon explicar l'existéncia normala de ''le'' en occitan (las pòde pas detalhar aicí, que seriá tròp long). # Per contra, òm pòt pas decretar que chal escriure ''le'' en luòc de ''lo'' segon la zòna sosdialectologica liada a l'article. Es una impossibilitat tecnica e practica. La règla de la Wikipèdia occitana demanda d'escriure dins lo dialècte local quand es possible... mas exigís pas d'escriure dins lo sosdialècte local ni dins lo parlar local. Podètz pas demandar a un contributor de conéisser l'isoglòssa exacta entre ''lo'' e ''le''. I a ges de gramatica auvernhata, accessibla al grand public, que dija que i a un usatge obligatòri de ''le'' contra ''lo''. Crese, de verai, que tombatz dins un localisme exagerat. Dins las Wikipèdias catalana, irlandesa o lapona, exigisson pas d'escriure totjorn dins un parlar local estreit. En occitan nimai, podèm pas exigir lo localisme estreit: aquò fai fugir los contributors; aquò es una practica inexistenta, impossibla e fantasmatica. La dialectologia es pas una competéncia requerida per participar a Wikipèdia. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 11 julhet de 2025 a 17.12 (UTC) :::Malaürosament avètz pas respondut a mon ofèrta de discussion. Donc restablisse la forma de basa, lo ''Puei de Sancí'', en acòrdi amb la practica atestada e majoritària. Tanben restablisse l'article definitu dins la forma ''lo'', qu'es ben una forma auvernhata atestada, qu'es ben la forma d'origina dins la redaccion de l'article (e i aviá gran de rason de suprimir aquela forma). Laisse las autras modificacions qu'avètz faitas. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2025 a 10.08 (UTC) ::::Bonser, ::::Desolat de pas aveire respondut mai d'abòrd, sèi estat pas mau ocupat darrèirament embei l'universitat, le trabalh e de projècts personaus. ::::# Per la forma ''Sancí'', pense que quela forma siguèt inventada/calcada sobre la forma francesa per manca d'informacions sobre son origina. La forma embei [sɛ̃] per ieu mòstra clarament que le nom ven de SANCTUS + Sixt/Circ. Après quna forma chau utilizar en prioritat, sabe pas tròp, sèi pus d'acòrd embei bravament de modificacions qu'ai pogut faire per le passat e m'excuse si quò poguèt passar coma de "degradacions". ::::# Grandmercés ! Bien d'occitanistas dau sud pensan que quel article siguèt pres dau francés, mèma si le trobèm en Arièja per exemple. ::::# Sèi pas d'acòrd embei vos, vese pas per de qué podriem pas faire servir le sos-dialècte quand qu'es possible, sèi 'quí e ai de temps per redactar/adaptar. ::::# La forma "puei" es pas estandarda, chaudriá escriure embei accent grave "puèi" ::::Enquèra desolat dau temps de responsa, mainatjatz-vos e passatz una brava serada. ::::Coralament. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 26 novembre de 2025 a 20.11 (UTC) :::::Bon jorn Valentin, a prepaus de l'article [[Monts Dòr]], las formas ''amb = embei'' e ''esquèrra = mança'' son ben atestadas e autenticas en auvernhat. Las formas *''gaucha'' e *''còne'' son de francismes non necessaris. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 22 octobre de 2026 a 22.51 (UTC) mi1jie1n4xg4mwnffhtpj1uu9yitwid 0 193746 2511273 2511254 2026-10-22T22:44:57Z Sovenhic 36254 eliminacion dels/daus francismes inutils 2511273 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Geografia fisica}} [[Fichièr:Vue aérienne des monts Dore et du Puy de Sancy.jpg|thumb|right|250px|Vista aeriana daus monts Dòr embei, en rèireplan, los lacs [[Lac Chambon|Chambon]] (a mança) e [[Lac Pavent|Pavent]] (a dreita).]] Los '''monts Dòr''' son un massís volcanic situat a l'oèst dau departament dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e au centre dau [[Massís Central|Massís Centrau]]. Fan partida dau [[Pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe]]. La region es semenada de lacs, d'estacions termalas e de glèisas romanicas. S'i practica l'[[esquí]] en [[ivèrn]], las escorregudas en [[estiu]]. Es la zona principala de produccion dau [[Sent Nectari (formatge)|Sent Netère]]. == Etimologia == A la fin dau naut Atge Meian, au pè dau puèi se trobava, citada en 955-985, una ''cortem ... que vocatur Monteaurum'', l'actuala viala de [[Boenhs]]. ==Geologia== Los monts Dòr son un massís montanhós d'origina [[volcan]]ica, pus ancian que los [[Monts Domas]] puèi que data de la fin de l'èra [[Terciari (geologia)|terciària]]. Son un [[estratovolcan]], analòg a aquel dau [[Monts de Cantal|Cantau]], mas pus reduit en susfàcia e en volum. Son Istòria<ref>[https://web.archive.org/web/20100209010722/http://www2.brgm.fr/volcan/ Les volcans de France], site du BRGM</ref> es marcada per doas fasas distintas. La promèira concernís la part nòrd ([[volcan de Gueris]]) e comencèt i a 3 Ma per una erupcion cataclismica ([[erupcion pliniana]]) que menèt a la formacion d'una vasta [[caldera]] que los contorns son pas encara clarament definits anuèit. Aquela [[Erupcion volcanica|erupcion]] s'es traduita per l'emission d'una [[ignimbrita]] [[riolita|riolitica]] de pèira esponga que cobriguèt una superfícia de {{unitat|100|km|2}} e que le volum espandit foguèt evaluat a mai de {{unitat|11|km|3}}<ref>Jean-François Pastre, Jean-Marie Cantagrel, « Téphrostratigraphie du Mont Dore / The Mont Dore tephrostratigraphy (Massif Central, France) », ''Quaternaire'', vol. 12, {{n°|4}}, 2001, p. 249-267 {{legir en linha|url=https://www.persee.fr/doc/quate_1142-2904_2001_num_12_4_1697}}</ref>. Pus tard, a l'exterior de la caldera, se botèron en plaça los [[Dòma de lava|dòmas]] de [[fonolita]] de las ròchas Tulhèira e Sanadoira e las coladas de [[traquiandesita]] de la [[Bana d'Ordancha]]. Se'n seguèt un periòde de calma entre 1,5 et 1 Ma au quau succedèt la segonda fasa eruptiva que concernís la partida sud dau massís e se caracteriza per una segonda erupcion pliniana que forma le massís dau [[Puèi de Sancí|Puèi de la Crotz]] (entre 1 et 0,2 Ma). L'existéncia d'una segonda caldera emboitada dins la promèira demòra bravament ipotetica. Aquesta erupcion s'achabèt per l'aparicion de dòmas e de [[dyke]]s ([[dent de la Rancuna]]). Un petit massís adventiu s'es tanben format entre 0,5 et 0,2 Ma a {{unitat|5|km}} au NNE dau [[Puèi de Sancí|Puèi de la Crotz]] (Puèi de l'Angle, Puèi de la Tacha), caracterizat per de [[Còn volcanic|còns de lavas]] acidas, de [[tuf volcanic|tuf]]s e de depaus de [[Flux piroclastic|flux piroclastics]] e la preséncia de [[maar]]s. ==Referéncias== {{reflist}} {{Multibendèl|Portal geografia|Portal environament|Portal Auvèrnhe|Portal Occitània}} [[Categoria:Massís de montanha del Massís Central]] [[Categoria:Contrada d'Auvèrnhe]] 59zcolapvlvfp2mhlm1zlcqycl0wb8f 0 201705 2511264 2026-10-22T16:17:15Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « '''Decibelios''' es un grop [[Punk rock|punk ròck]] [[Espanhòu|espanhòl]] fondat en 1980 [[El Prat de Llobregat|al Prat de Llobregat]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], separat en 1990 mas tornarmai actiu dempuèi 2014. ==Membres== * Miguel : Bateria * Fray : Votz * Xavi : Guitarra * Manolo : Baissa * Maciá : Guitarra * Manel : Guitarra » 2511264 wikitext text/x-wiki '''Decibelios''' es un grop [[Punk rock|punk ròck]] [[Espanhòu|espanhòl]] fondat en 1980 [[El Prat de Llobregat|al Prat de Llobregat]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], separat en 1990 mas tornarmai actiu dempuèi 2014. ==Membres== * Miguel : Bateria * Fray : Votz * Xavi : Guitarra * Manolo : Baissa * Maciá : Guitarra * Manel : Guitarra o7w163b32skxynd0f93vfk88sesctbe 2511265 2511264 2026-10-22T16:18:23Z Raymond Trencavel 26125 2511265 wikitext text/x-wiki '''Decibelios''' es un grop [[Punk rock|punk ròck]] [[Espanhòu|espanhòl]] fondat en 1980 [[El Prat de Llobregat|al Prat de Llobregat]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], separat en 1990 mas tornarmai actiu dempuèi 2014. ==Membres== * Miguel : Bateria * Fray : Votz * Xavi : Guitarra * Manolo : Baissa * Maciá : Guitarra * Manel : Guitarra [[Categoria:Grop de rock espanhòl]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] [[Categoria:Grop de musica espanhòl]] [[Categoria:Grop de rock]] bygqj0hglungyaomhp0pjpmomisua2b 2511266 2511265 2026-10-22T16:19:48Z Raymond Trencavel 26125 2511266 wikitext text/x-wiki '''Decibelios''' es un grop [[Punk rock|punk ròck]] [[Espanhòu|espanhòl]] fondat en 1980 [[El Prat de Llobregat|al Prat de Llobregat]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], separat en 1990 mas tornarmai actiu dempuèi 2014. ==Membres== * Miguel : Bateria * Fray : Votz * Xavi : Guitarra * Manolo : Baissa * Maciá : Guitarra * Manel : Guitarra [[Categoria:Grop de rock espanhòl]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica espanhòl]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de musica catalan]] [[Categoria:Grop rock de Catalonha]] jdit1f3sjcvd6bhr8z1nghwxfh3fi9d 2511271 2511266 2026-10-22T16:42:23Z Raymond Trencavel 26125 2511271 wikitext text/x-wiki '''Decibelios''' es un grop [[Punk rock|punk ròck]] [[Espanhòu|espanhòl]] fondat en 1980 [[El Prat de Llobregat|al Prat de Llobregat]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], separat en 1990 mas tornarmai actiu dempuèi 2014. ==Membres== * Miguel : Bateria * Fray : Votz * Xavi : Guitarra * Manolo : Baissa * Maciá : Guitarra * Manel : Guitarra [[Categoria:Grop de rock espanhòl]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica espanhòl]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de musica punk]] [[Categoria:Grop de musica catalan]] [[Categoria:Grop rock de Catalonha]] p62u1igcklphklx2s7k57pa824rvawp 0 201706 2511286 2026-10-23T04:59:30Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Lo cuirassat Potemkin]] 2511286 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Lo cuirassat Potemkin]] 6741n5rndljdo1saa145jtvc6k63boc