Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 188 2511366 2492180 2026-10-24T00:28:06Z Mistico Dois 45295 2511366 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Genièr}} == Eveniments == * 1539 – Espanha annèxa l'illa de Cuba * 1907 – Tèrratrem en Jamaica causa mai de 1000 mòrts. == Naissenças == * 83 aJC – [[Marc Antòni]], politician roman (m. 30 aJC) * 1684 – [[Joan Baptista Van Loo]], pintor francés (m. 1745) * 1818 – [[Zacharias Topelius]], escrivan finés (m. 1898) * [[1841]] - [[Berthe Morisot]], pintra francesa (m. 1895) * [[1863]] – Manuel Gomes da Costa, president e primièr ministre de Portugal (m. 1929) * [[1875]] – Albert Schweitzer, mètge e filosòf alemand, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1965) * [[1896]] – [[John Dos Passos]], escrivan american (m. [[1970]]) * [[1919]] – [[Giulio Andreotti]], èx-primièr ministre d'Itàlia * [[1941]] – [[Faye Dunaway]], actritz americana * 1941 – [[Milan Kučan]], primièr president [[Eslovènia|eslovèn]] dempuèi l'independéncia * [[1952]] – [[Călin Popescu-Tăriceanu]], primièr ministre de Romania * [[1965]] – [[Anna K]], cantaira chèca * [[1967]] – [[Leonardo Ortolani]], dessenhaire italian * [[1967]] – [[Emily Watson]], actritz anglesa * [[1968]] – [[LL Cool J]], cantaire american de [[rap]] * [[1969]] – [[Jason Bateman]], actor american de cinèma * [[1973]] – [[Giancarlo Fisichella]], pilòt de [[Formula 1]] italian * [[1990]] – [[Jul (rapaire)|Jul]] (Julien Mari), cantaire e raper francés (* [[Marselha]]) == Decèsses == * [[1898]] – [[Lewis Carroll]], escrivan anglés (n. [[1832]]) * [[1957]] – [[Humphrey Bogart]], actor american (n. [[1899]]) * [[1972]] – Rei [[Frederic IX de Danemarc]] (n. [[1899]]) * [[1976]] – [[Tun Abdul Razak]], èx-primièr ministre de [[Malàisia]] (n. [[1922]]) * [[1977]] – [[Anthony Eden]], èx-primièr ministre del Reialme Unit (n. [[1897]]) * 1977 – [[Anaïs Nin]], escrivan francesa (n. [[1903]]) ---- Vejatz tanben: * [[13 de genièr]] | [[15 de genièr]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] tgh7975ax7izcapizqgk1fcqzcnwigz 2511367 2511366 2026-10-24T00:28:42Z Mistico Dois 45295 2511367 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Genièr}} == Eveniments == * 1539 – Espanha annèxa l'illa de Cuba * 1907 – Tèrratrem en Jamaica causa mai de 1000 mòrts. == Naissenças == * 83 aJC – [[Marc Antòni]], politician roman (m. 30 aJC) * [[1684]] – [[Joan Baptista Van Loo]], pintor francés (m. 1745) * [[1818]] – [[Zacharias Topelius]], escrivan finés (m. 1898) * [[1841]] - [[Berthe Morisot]], pintra francesa (m. 1895) * [[1863]] – [[Manuel Gomes da Costa]], president e primièr ministre de Portugal (m. 1929) * [[1875]] – [[Albert Schweitzer]], mètge e filosòf alemand, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1965) * [[1896]] – [[John Dos Passos]], escrivan american (m. [[1970]]) * [[1919]] – [[Giulio Andreotti]], èx-primièr ministre d'Itàlia * [[1941]] – [[Faye Dunaway]], actritz americana * 1941 – [[Milan Kučan]], primièr president [[Eslovènia|eslovèn]] dempuèi l'independéncia * [[1952]] – [[Călin Popescu-Tăriceanu]], primièr ministre de Romania * [[1965]] – [[Anna K]], cantaira chèca * [[1967]] – [[Leonardo Ortolani]], dessenhaire italian * [[1967]] – [[Emily Watson]], actritz anglesa * [[1968]] – [[LL Cool J]], cantaire american de [[rap]] * [[1969]] – [[Jason Bateman]], actor american de cinèma * [[1973]] – [[Giancarlo Fisichella]], pilòt de [[Formula 1]] italian * [[1990]] – [[Jul (rapaire)|Jul]] (Julien Mari), cantaire e raper francés (* [[Marselha]]) == Decèsses == * [[1898]] – [[Lewis Carroll]], escrivan anglés (n. [[1832]]) * [[1957]] – [[Humphrey Bogart]], actor american (n. [[1899]]) * [[1972]] – Rei [[Frederic IX de Danemarc]] (n. [[1899]]) * [[1976]] – [[Tun Abdul Razak]], èx-primièr ministre de [[Malàisia]] (n. [[1922]]) * [[1977]] – [[Anthony Eden]], èx-primièr ministre del Reialme Unit (n. [[1897]]) * 1977 – [[Anaïs Nin]], escrivan francesa (n. [[1903]]) ---- Vejatz tanben: * [[13 de genièr]] | [[15 de genièr]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 6kh3g9a2jrzf8h6rtm1iliiwi01bp3c 0 310 2511368 2365913 2026-10-24T00:29:47Z Mistico Dois 45295 2511368 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{març}} == Eveniments == * [[1956]] - Independéncia del [[Marròc]] francés. * [[2018]] - ua dobla ataca terrorista a [[Ouagadougou]], captiala de [[Burkina Faso]], fan uèit mòrts. == Naissenças == * [[1810]] - Papa [[Leon XIII]] (m. [[1903]]) * [[1876]] - Papa [[Piu XII]] (m. [[1958]]) * [[1931]] - [[Mikhaïl Gorbachov]], líder de l'[[Union Sovietica]] (m. [[2022]]) * [[1937]] - [[Abdelaziz Bouteflika]], president d'[[Argeria]] * [[1938]] - [[Ricardo Lagos Escobar]], president de [[Chile]] * [[1968]] - [[Daniel Craig]], actor anglés == Decèsses == * [[1572]] - [[Mem de Sá]], governador portugués de [[Brasil] * [[1895]] - [[Berthe Morisot]], pintra francesa (n. [[1841]]) * [[1930]] - [[D. H. Lawrence]], escrivan britanic (n. [[1885]]) * [[1991]] - [[Serge Gainsbourg]], cantaire e compositor francés (n. [[1928]]) * [[2007]] - [[Henri Troyat]], escrivan francés (n. [[1911]]) ---- Vejatz tanben: * [[1 de març]] | [[3 de març]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] kbb8hui5rreipd0bjx27z1u8kwdfani 2511369 2511368 2026-10-24T00:30:02Z Mistico Dois 45295 2511369 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{març}} == Eveniments == * [[1956]] - Independéncia del [[Marròc]] francés. * [[2018]] - ua dobla ataca terrorista a [[Ouagadougou]], captiala de [[Burkina Faso]], fan uèit mòrts. == Naissenças == * [[1810]] - Papa [[Leon XIII]] (m. [[1903]]) * [[1876]] - Papa [[Piu XII]] (m. [[1958]]) * [[1931]] - [[Mikhaïl Gorbachov]], líder de l'[[Union Sovietica]] (m. [[2022]]) * [[1937]] - [[Abdelaziz Bouteflika]], president d'[[Argeria]] * [[1938]] - [[Ricardo Lagos Escobar]], president de [[Chile]] * [[1968]] - [[Daniel Craig]], actor anglés == Decèsses == * [[1572]] - [[Mem de Sá]], governador portugués de [[Brasil]] * [[1895]] - [[Berthe Morisot]], pintra francesa (n. [[1841]]) * [[1930]] - [[D. H. Lawrence]], escrivan britanic (n. [[1885]]) * [[1991]] - [[Serge Gainsbourg]], cantaire e compositor francés (n. [[1928]]) * [[2007]] - [[Henri Troyat]], escrivan francés (n. [[1911]]) ---- Vejatz tanben: * [[1 de març]] | [[3 de març]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] rxwq7rdizd2ujdk88c7x0z36a27s2al 0 371 2511336 2502155 2026-10-23T18:27:09Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Frederic X de Danemarc]] 2511336 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{mai}} == Eveniments == * [[1966]] - independéncia de [[Guyana]]. == Naissenças == * [[1871]] – [[Camille Huysmans]], politician bèlga (m. [[1968]]) * [[1886]] – [[Al Jolson]], cantaire american de ''jazz'' (m. [[1950]]) * [[1907]] – [[John Wayne]], actor american de cinèma (m. [[1979]]) * [[1912]] – [[János Kádár]], primièr ministre d'Ongria (m. [[1989]]) * [[1913]] – [[Peter Cushing]], actor britanic (m. [[1994]]) * [[1926]] – [[Miles Davis]], musiciana american de ''jazz'' (m. [[1991]]) * [[1933]] – [[Carmen Scarpitta]], actritz italiana de cinèma e de teatre (m. [[2008]]) * [[1968]] – [[Frederic X de Danemarc]], rei de Danemarc == Decèsses == * [[1976]] - [[Martin Heidegger]], filosòf alemand (n.[[1889]]) ---- Vejatz tanben: * [[25 de mai]] | [[27 de mai]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] phkzuqlntwjxjiy6ivl555ifsft9nlu 0 3225 2511380 2453929 2026-10-24T03:47:25Z Briantin de Montrei 37340 /* Personalitats ligadas emb la comuna */ 2511380 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | nom2=''Sarlat-la-Canéda'' | nom = Sarlat e La Canedat | imatge= Sarlat_-_Place_de_la_Liberté.jpg | descripcion=Vila vièlha de Sarlat | escut=Blason_ville_fr_Sarlat-la-Canéda_(Dordogne).svg | ist = {{Perigòrd}} | parçan = {{Peiregòrd Negre}} | region = [[Novèla Aquitània]] | departament = {{Dordonha}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sarlat e La Canedat|Sarlat e La Canedat]] ([[capluòc]]) | canton = [[Canton de Sarlat e La Canedat|Sarlat e La Canedat]] ([[capluòc]] puèi burèu centralizator) | intercom = [[Comunautat de comunas de Sarlat-Perigòrd Negre|CC de Sarlat-Perigòrd Negre]] (residéncia) | insee =24520 | cp =24200 | cònsol = Jean-Jacques de Peretti | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Sarladés | latitud =44.892778 | longitud =01.215278 | alt mej= | alt mini =102 | alt maxi =319 | km² =47.13 |}} '''Sarlat e La Canedat''' {{IPA|[ʂɒr'la] [lɒkɒne'da]}} (''Sarlat-la-Canéda'' en [[francés]]) es una comuna [[occitan]]a, que se tròba en [[Perigòrd]] ([[departaments francés|departament]] de [[Dordonha (departament)|Dordonha]] e [[regions francesas|region]] de {{NovAq}}. Las doas comunas de Sarlat e de La Canedat fusioneron en març de 1965. ==Geografia== La vila se tròba dins lo [[Peiregòrd Negre]]. ==Toponimia== ===Sarlat=== La prononciacion es [ʂɒr’la] <ref name = dord>https://web.archive.org/web/20160811041008/http://communes-oc.cg24.fr/cantons/sarlat-la-caneda/SARLAT-LA-CANEDA.htm</ref>. Las fòrmas ancianas son ''monasterium Sancti Salvadori quod vocatur Sarlatum'', en latin, en 817 (monastèri), ''Villa Sarlatae'' e ''Sarlats'' en 1130, ''Sarlat'' en 1318 <ref name = tanho>Chantal Tanet et Tristan Hordé, ''Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord'', ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, p. 387-389</ref>. Los autors explican ''Sarlat'' d'un biais diferent, mas totjorn emb l'element ''sèrra''/''sèrre''. * Dauzat e Rostaing evòcan un prelatin ''serra'', « montanha alongada », emb los sufixes ''-ul-ate'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 655, a ''Serra-''</ref>. * lo site de las comunas de Dordonha laissa la causida entre lo preceltic ''*serrulate'' (cf. Dauzat e Rostaing), « mont alongat » e lo bas latin ''*serralatum'', « mont larg » <ref name = dord/>. * Chantal Tanet e Tristan Hordé parton del bas latin ''serrum'', « tuca », emb l'adjectiu latin ''latum'', « larg »; ''serrum'' derivariá del latin ''serra'', « ressèga », en latin classic, puèi per analogia de fòrma, lo sens venguèt lo de « montanha », çò qu'explica l'occitan ''sèrre'', ''sèrra'', « autura alongada, linha de crestas »; mas l'etimologia del latin ''serra'' es malsegura <ref name = tanho/>. ===''Temniac''=== ''Temniac'' (nom en francés) fuguèt integrat a Sarlat en 1793; èra primitivament un priorat, puèi bastiguèron una glèisa al sègle XII e lo castèl dels avesques. Las fòrmas ancianas son ''Tempniacum'' en 1305 e ''Tempnhacum'' en 1396; un nom d'òme d'epòca galloromana, malsegur, es associat al sufixe ''-acum'' <ref name = tanho/>, latinizacion del sufixe celtic ''-acon''. ===La Canedat=== La prononciacion es [lɒkɒne’da] <ref name = dord/>. Las fòrmas ancianas son ''La Canada'' (o ''La Cavada'') al sègle XIV (Cartulari de l'Òrde de Malta), al moment onte lo priorat veniá d'èsser transferit a l'[[Òrdre de Sant Joan de Jerusalèm]], ''Caneta'' al sègle XV <ref name = tanho/>. Chantal Tanet e Tristan Hordé pensan al mot occitan ''canet'', « sanha emb de canaveras », del latin ''cannetum'', derivat de ''canna'', mot que ven del grèc <ref name = tanho/>; mas [[Albèrt Dauzat]] constata que la topografia s'i opausa; una autra possibilitat seriá un transferiment del nom de la vila [[Creta|cretesa]] de La Canèa <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 141</ref>{{,}}<ref name = tanho/>, mas de mistèris demòran dins la fonetica del nom. D’origina preceltica, lo nom de Sarlat remembra la configuracion dels luòcs onte la vila fuguèt bastida. Lo prumièr element es lo preceltic ''°serr-'', volent dire « mont, linha de crestas », tornat prene en bas-latin puèi que donèt l’occitan ''serra'' (cf. [[Sarlanda]], [[Sèrras e Montguiard]] mai tots los luòcsdichs « (La) Serra »). Lo segond element, pus escur, seriá un determinant preceltic o bas-latin, volent dire «alongat» o «larg». L’origina del nom de La Canedat es mens segura. L'ipotèsi de l’occitan ''caneda'' («luòc plantat de canas, molhièra») es sedusenta, mas correspond pas brica a la topografia (lo vilatge es bastit sus un costal sec e sablonós). Dels autors que i a pensèron que lo toponim veniá de la vila [[Creta|cretesa]] de [[La Canèa]], lo ligam podent èsser un mostièr estacat a un òrdre de Creta. == Istòria == {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=24520 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Jean-Jacques de Peretti |Partit= RPR, puèi [[UMP|UMP, LR]], puèi sense etiqueta |Qualitat= conselhièr d'Estat}} {{Elegit |Debuta= 26 de març de [[1977]] |Fin= 1989 |Identitat=Louis Delmon |Partit=[[PCF]] |Qualitat= conselhièr general (1973-1992)}} {{Elegit |Debuta= 15 d'octobre de [[1971]] |Fin= 1977 |Identitat= Guy Fournier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 20 de març de [[1959]] |Fin= 1971 |Identitat=Jean Leclaire |Partit=[[SFIO]], puèi [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1959 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == '''Comuna sola :''' {{Demografia | insee = 24520 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=5941 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=6554 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=6481 |1921= |1926= |1931= |1936=7579 |1946= |1954=7727 |1962=7911 |1968=8801 |1975= |1982= |1990= |1999=9707 |2006=9432 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} '''Airal urban :''' (17 comunas){{Demografia2| 1968= 15016| 1975= 16085| 1982= 16835| 1990= 18047| 1999= 18302| 2009= 19531| 2014= 19425| 20- = -| senscomptesdobles=1962}} ==Luècs e monuments== [[imatge:Sarlat-la-Canéda-Place.jpg|thumb|250px|left|Vila vièlha de Sarlat]] [[Fichièr:Sarlat-medieval-city-by-night-13.jpg|thumb|290px|right|Ostal de La Boetiá - fòto: Luc Viatour / clicar per veire d'autras fòtos sus [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sarlat Commons]]] La vila es classada [[Vilas e País d'Art e d'Istòria|vila d'art e d'istòria]]. Es coneguda per aver la pus granda densitat de [[Monument istoric (França)|monuments istorics]] classats o inscrichs dins lo monde. * [[Lantèrna dels mòrts]] ([[sègle XII]]) de gaireben 10 m de naut * Glèisa de Senta Maria, convertida en mercat crubert e espaci cultural per l'[[architecte]] [[Joan Nouvel]] * [[Catedrala de Sent Sacerdós]] (sègle XII al [[sègle XIV]]) * Capèla dels Recolets, çò-dicha dels penitents blancs ([[sègle XVII]]) * [[Jardin]] dels [[arcosòli]]s (sègle XIV al [[sègle XVI]]) * Tor del Borrèl e vestigis parcials dels ancians barris * Ancian avescat qu'aciala l'[[Ofici de Torisme]] e de las salas d'exposicion ==Personalitats ligadas emb la comuna== * [[Aimeric de Sarlat]], trobador (fin del sègle XII o debuta del XIII) * [[Gabrièl de Tarde]] (1843-1904), sociològ, psicològ e criminològ. * [[Esteve de La Boetiá|Estève de La Boetiá]] * [[André Malraux]] * [[François Fournier-Sarlovèze]] * [[Pierre Sanfourche-Laporte]], avocat a [[Brussèlas]], nasquèt a Sarlat * [[Henry Sanfourche]] * [[Solange Sanfourche]] es una resistenta francesa de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] * [[Lucien Lacaze]] * [[Marc Delbruèlh]] (sègle XX), felibre. * [[Pèire Rosset]], dich ''lo trobaire Rosset'' pels Felibres, prèire e poèta del sègle XVII ==Veire tanben== * [[Comunas de Dordonha]] == Bessonatge == * Sarlat es bessonada coma Ashland ([[Oregon]], [[Estats Units d'America]]) == Ligams externes == {{Commons|Category:Sarlat|Sarlat}} * [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sarlat Wikimedia Commons] * [http://www.sarlat.fr www.sarlat.fr/ Site oficial de la vila de Sarlat] * [https://web.archive.org/web/20070410144602/http://www.ot-sarlat-perigord.fr/ Ofici de torisme] * [https://web.archive.org/web/20210127202106/http://www.perigordnoir.com/ Informacions toristicas sus Sarlat e lo Perigòrd Negre] * [http://www.sarlat.eu Portal dels comercis de Sarlat] * [http://www.festival-theatre-sarlat.com/ Festival dels juecs del teatre] ==Nòtas== <references/> {{Portal Perigòrd}} {{Comunas de Dordonha}} [[Categoria:Comuna de Perigòrd]] [[Categoria:Comuna de Dordonha]] [[Categoria:Comuna del Peiregòrd Negre]] m3lwsp4knex87e1cg8fi1xf0k5k9a61 0 7821 2511327 2489425 2026-10-23T16:57:31Z Howohhoh 63049 lo nom d'Irlanda en Irlandes foguet incorrecte 2511327 wikitext text/x-wiki {{omon|Irlanda}} {{Infobox_País |nom_local=Éire ([[irlandés]]) <br />Ireland ([[anglés]]) | imne_nacional = ''[[Amhrán na bhFiann]]'' | imne audio = United States Navy Band - Amhrán na bhFiann.ogg |imatge_mapa = EU-Ireland.svg |devisa= |lengas_oficalas = [[irlandés]] • [[anglés]] |capitala=[[Dublin]] |coordenadas_capitala={{coord|53|20|N|06|16|W|type:country(70273)}} | ligam_vilas=Dublin | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Dublin]] | tipe_govèrn=[[Republica]] [[Sistèma parlamentari|parlamentària]] | cap_títol1 = [[Lista dels presidents d'Irlanda|President]] | cap_títol2 = [[Taoiseach]] | cap1 = [[Michael D. Higgins]] | cap2 = [[Micheál Martin]] |superfícia_reng=117 |superfícia_totala={{formatnum:70273}} |percentatge_aiga= 2 |populacion_reng=120 |populacion_totala={{formatnum:4722028}}<ref>Central Intelligence Agency, ''The World Factbook'', 2012.</ref> |populacion_annada=2012 |densitat=67.2 |tipe_independéncia= |país_independéncia= del [[Reialme Unit|Reialme Unit de Grand Bretanha e d'Irlanda]] |data_independéncia=[[24 d'abril]] de [[1916]] | gentilici = Irlandés, Irlandesa | còde_país=IE | moneda =[[Èuro]] | còde_moneda=EUR | fus_orari = [[UTC]]+00:00 (OE:+1) | domeni_internet=[[.ie]] | indicatiu_telefonic = +353 | organizacions_internacionalas = [[NATO]], [[UE]] }} '''Irlanda''' ({{AFI|[irˈlandα, -da, -ʀ-]||afi}}; en [[gaelic irlandés]] ''Éire''; en [[anglés]] ''Ireland''), oficialament la '''Republica d'Irlanda''' (en gaelic d'Irlanda ''Poblacht na hÉireann''; en anglés ''Republic of Ireland''), un [[país]] d'[[Euròpa]] [[Euròpa Occidentala|Occidentala]] que correspond a l'essencial del territòri de l'[[illa]] d'[[Irlanda]]. Sa capitala es [[Dublin]] e lo gentilici es '''irlandés''', '''-esa'''. == Istòria == === Preïstòria === Cubèrta de [[glaç]] durant lei [[Glaciacion|periòdes glaciaris]], l'[[illa]] foguèt pas poblada avans {{formatnum:8000}} av. JC. L'[[agricultura]] se generalizèt quatre millenaris pus tard e favorizèt l'emergéncia d'una cultura [[megalit]]ica que mestrejava l'[[agricultura]], lo [[Elevatge|norrigatge]] e la produccion de [[terralha]] e semblava tenben s'interessar a l'[[astronomia]]. La sedentaritat se generalizèt a partir de {{formatnum:4000}} av. JC. Vèrs lo millenari XXI av. JC, de populacions [[Indoeuropèu|indoeuropèas]] arribèron dins l'[[illa]] e i introguèron sa ierarquia sociala, sa [[religion]] e la [[metallurgia]] de l'[[aur]], dau [[coire]] e dau [[bronze]]. === Antiquitat === A partir de [[-700|700 av. JC]], de populacions [[cèltas]] vengudas de [[Granda Bretanha]] s'installèron dins l'[[illa]]. Introguèron l'utilizacion dau [[fèrre]]. Fondèron una societat basada sus de clans que fusionèron pauc a pauc per formar quatre reiaumes ([[Ulster]], [[Leinster]], [[Munster]] e [[Connacht]]). Au començament dau sègle V, un rèi suprèm (''Ard ri Érenn''), installat a [[Tara]] capitala dau reiaume de [[Meath]], estendiguèt son autoritat sus l'[[illa]]. L'[[Empèri Roman]] ocupèt pas l'illa, dicha Hibernia en [[latin]], en causa de son alunchament e de sa manca d'interès economic. === La cristianizacion de l'illa === La [[cristianisme|cristianizacion]] d'Irlanda acomencèt dins lo corrent dau sègle V. La conversion foguèt pacifica mai son debanament precís es mau conegut. Segon la [[legenda]], la [[religion]] foguèt introducha per un presonier britoroman, lo futur [[Sant Patric]], capturat coma [[esclavatge|esclau]] en [[405]]. Capitèt de s'escapar en [[411]] e anèt en [[Gàllia]] menar d'estudis [[teologia|teologics]]. A una data desconeguda (entre [[432]] e [[490]] segon lei versions), s'entornèt dins l'illa per l'evangelizar. Dins lei fachs, una [[glèisa]] foguèt bastida a [[Armaght]] vèrs [[445]] e un [[monastèri]] en [[558]] a [[Abadiá de Bangor|Bangor]]. Lo [[monaquisme]] conoguèt un desvolopament important dins l'[[illa]]. Inicialament d'origina [[Empèri Roman|romana]], lo rite prenguèt una forma [[Cèltas|cèlta]] que demorèt en vigor fins a la restauracion de la [[liturgia]] romana en [[664]]. === Leis invasions vikingas === [[Fichièr:Illas Britanicas (vèrs la fin dau sègle IX).png|thumb|right|Illas Britanicas a la fin dau sègle IX.]] {{veire|Viking}} A partir de la fin dau sègle VIII, l'[[illa]], devesida entre 250 clans e 5 reiaumes (Ulster, Connacht, Munster, Leinster e Meath<ref>Lo títol de rèi suprèm èra vengut unicament onorific.</ref>) ambé de [[monastèri]]s e de [[glèisa]]s rics e mau defenduts, venguèt una buta deis incursions e invasions dei [[Viking]]s que s'installèron sus una partida dau [[litorau]]. Lei premiereis incursions se debanèron en [[795]] ambé lo pilhatge e l'[[incendi]] de quauquei [[glèisa]]s. Venguèron regulars a partir deis annadas 810 e son intensitat aumentèt pauc a pauc. En [[840]], lei [[Viking]]s passèron l'[[ivèrn]] dins l'illa e i bastiguèron de plaças [[fortificacion|fortificadas]] que foguèron per la seguida utilizadas coma comptadors comerciaus. Son a l'origina de plusors vilas importantas coma [[Dublin]], [[Annagassan]], [[Wexford]], [[Cork]] ò [[Limerick]]. Aqueleis endrechs foguèron tanben utilizats coma basa per organizar d'atacas còntra lei regions interioras. Pasmens, leis envasseïres s'i turtèron a una resisténcia pus fòrta. Ansin, lei [[Viking]]s mau capitèron de formar de territòris importants e sa zòna d'influéncia se limitèt finalament au relarg dei [[pòrt]]s principaus. La poissança [[viking]]a declinèt pauc a pauc dins lo corrent dau sègle X e lei Nòrdics poguèron pas resistir a l'emergéncia de dos rèis poderós, [[Brian Boru]] au [[sud]] e [[Mael Seachnaill II Mór|Mael Sechnaill]] au [[nòrd]], a partir de la fin d'aqueu sègle. Lo premier establiguèt son autoritat sus [[Munster]] e prenguèt [[Limerick]]. Lo segond, vengut rèi de [[Tara]], ganhèt una importanta batalha còntra lei Vikings dins aquela [[vila]] e someteguèt lei Vikings de [[Dublin]] ([[980]]). Puei, lei dos rèis rivalizèron per estendre son influéncia. En [[1002]], [[Mael Seachnaill II Mór|Mael Sechnaill]] deguèt reconóisser la senhoriá de [[Brian Boru]] que prenguèt lo títol de rèi suprèm fins a sa [[mòrt]] en [[1014]] durant una batalha per reprimir una revòuta de [[Dublin]]. [[Mael Seachnaill II Mór|Mael Sechnaill]] li succediguèt fins a [[1022]]. Après sa disparicion, lei caps irlandés mau capitèron de designar un successor clar entraïnant de combats recurrents e un afebliment progressiu de cada clan que favorizèt la conquista anglonormanda. === La conquista e la colonizacion anglesa === ==== La conquista anglonormanda ==== En [[1169]], un grop de [[chivalier]]s anglonormands venguts dau [[País de Galas]] desbarquèron en [[Irlanda]] e ne'n comencèron la conquista. Lo rèi [[Enric II d'Anglatèrra|Enric II]] se faguèt reconóisser coma senhor — nominau — de l'expedicion e obtenguèt lo títol de « senhor d'Irlanda » que venguèt per la seguida la basa dei revendicacions anglesas sus l'[[illa]]. Leis envasseïres capitèron de conquistar de fèus importants au detriment dei caps [[cèltas]] que mau capitèron de formar una aliança comuna per se defendre. Pasmens, mens nombrós, lei venceires adoptèron pauc a pauc lei costumas gaëlicas e s'integrèron dins la societat tradicionala. Per arrestar aquela evolucion que menaçava son poder dins l'[[illa]], lo rèi [[Edoard III d'Anglatèrra|Edoard III]] obtenguèt lo vòte deis [[estatuts de Kilkenny]] ([[1366]]) qu'enebiguèron l'adopcion dei mors gaëlics per leis abitants d'origina [[Anglatèrra|anglesa]]. Pasmens, l'aplicacion d'aquela lèi aguèt solament luòc dins la region pròcha Dublin (dicha ''Pale'' car protegida per una palissada). ==== Irlanda sota lei Tudors ==== Au sègle XVI, l'[[illa]] conoguèt de transformacions importantas en causa de la politica [[religion|religiosa]] d'[[Enric VIII d'Anglatèrra|Enric VIII]]. D'efèct, en [[1536]], lo rèi se proclamèt cap de la Glèisa d'Irlanda e en [[1541]], prenguèt lo títol de rèi d'Irlanda. Pasmens, sa politica opausada au [[papa]] se turtèt au [[catolicisme]] dei senhors, tant [[cèltas]] qu'anglonormands, e dei populacions irlandesas que se revoutèron mai d'un còp sensa succès. A partir de [[1556]], lo rèi fisèt lei tèrras deis insurgents vencuts a de [[colonialisme|colons]] [[Anglatèrra|anglés]] [[protestantisme|protestants]]. Aquò èra l'acomençament de la politica dei ''plantations'' que venguèt sistematica après cada insureccion desfacha. Après la mòrt d'[[Enric VIII d'Anglatèrra|Enric VIII]], lei revòutas contunièron, encoratjadas per [[Felip II d'Espanha]] e per la Papautat. En [[1594]], acomencèt un movement fòrça important que foguèt a l'origina de la [[guèrra de Nòu Ans]] que s'acabèt en [[1603]] per la desfacha definitiva de l'[[aristocracia]] autoctòna d'[[Ulster]]. La màger part de la [[noblesa]] locala deguèt s'[[exili|exilar]] permetent l'implantacion d'un nombre important de [[colonialisme|colons]]. ==== L'abaissament dei Catolics ==== [[File:Illas Britanicas - Guèrra Civila Anglesa (1642-1651).png|thumb|right|Esquèma generau de la Guèrra Civila Anglesa e dei campanhas de Cromwell en Irlanda (1642-1651).]] Durant lo rèine de [[Jaume Stuart|Jaume VI e I]] ([[1567]]-[[1625]] en [[Escòcia]], [[1603]]-[[1625]] en [[Anglatèrra]]), la politica dei ''plantations'' demorèt fòrça activa car lo rèi favorizèt l'installacion d'[[Escòcia|Escocés]] opausats a sa politica religiosa en [[Ulster]]. Aquò entraïnèt l'installacion de païsans paures que son a l'origina de l'importanta comunautat [[Protestantisme|protestanta]] actuala d'[[Ulster]]. Aquò entraïnèt rapidament de tensions vivas ambé lei [[Catolicisme|catolics]] locaus ostils a la corona [[Anglatèrra|anglesa]]. En [[1641]], de chaples antiprotestants se debanèron en [[Ulster]] e leis Irlandés decidèron d'aprofichar la [[Guèrra Civila Anglesa]] ([[1642]]-[[1651]]) per se liberar de la dominacion de [[Londres]]. Pasmens, en [[1649]], [[Oliver Cromwell|Cromwell]] desbarquèt dins l'[[illa]]. I menèt una campanha [[sang|saunosa]] e semenada de chaples mai leis [[Anglatèrra|Anglés]] capitèron de reprendre lo contraròtle de l'[[illa]]. Lei proprietaris [[Catolicisme|catolics]] perdiguèron sei tèrras e foguèron obligats de se retirar dins la província occidentala de [[Connacht]]. Dins aquò, lo projècte de [[colonialisme|colonizacion]] de l'[[illa]] imaginat per Cromwell aguèt pauc de succès car lei soudats que recebèron de tèrras preferiguèron lei vendre a de grands proprietaris protestants e rintrar en [[Anglatèrra]]. Ansin, se formèt una [[agricultura]] basada sus de tenements immens tenguts per de proprietaris absents representats per de regidors que concentrèron l'òdi de la populacion. En [[1688]], lo rèi [[Catolicisme|catolic]] [[Jaume II d'Anglatèrra|Jaume II]] desbarquèt en Irlanda per reconquistar la corona anglesa. Maugrat de succès iniciaus importants coma la presa de [[Dublin]], mau capitèt de vencre lei protestants d'[[Ulster]]. En [[1691]], foguèt definitivament vencut a la [[batalha de la Boyne]] per [[Guilhèm III d'Aurenja Nassau|Guilhem d'Aurenja]]. Après aquela desfacha novèla, lei [[Catolicisme|catolics]] conoguèron de discriminacions suplementàrias coma l'exclusion de la foncion publica, l'exclusion dau drech de vòte, l'impausicion de l'[[anglés]] coma [[lenga oficiala]] unica e divèrsei mesuras vexatòrias. Au començament dau sègle XVIII, lei [[Catolicisme|catolics]] representavan ansin 70% de la populacion mai tenián solament 15% dei tèrras, proporcion que contunièt de demenir, a 5%, fins a la fin dau sègle. Dins aquò, leis autoritats de [[Londres]] acomencèron de se maufisar dei populacions [[Protestantisme|protestantas]] qu'èran tanben ostilas a l'esplecha [[colonialisme|coloniala]] de l'[[illa]] per leis [[Anglatèrra|Anglés]]. Durant la guèrra d'independéncia estatsunidenca, demandèron e obtenguèron divèrsei [[drech]]s e una autonòmia marcada per la restauracion dau [[poder legislatiu]] dau Parlament de [[Dublin]] abolit en [[1494]]. Pasmens, aquò durèt gaire e leis [[Anglatèrra|Anglés]] aprofichèron la revòuta mancada de [[Wolfe Tone]], un [[Protestantisme|protestant]] esperant unificar la totalitat deis Irlandés per restaurar l'[[independéncia]] de l'[[illa]], en [[1798]] per impausar l'union d'Irlanda ambé lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. Aquò entraïnèt la supression dau Parlament de Dublin que foguèt remplaçat per una representacion [[Protestantisme|protestanta]] au Parlament de [[Londres]]. === Lo nacionalisme irlandés === ==== La lucha còntra l'Union e la Granda Famina ==== La premiera mitat dau sègle XIX foguèt marcada per l'emergéncia d'un [[nacionalisme]] irlandés que participèt a la vida politica [[Reialme Unit|britanica]] per assaiar de dessarrar l'estòc de la legislacion anticatolica. L'actor principau d'aqueu movement foguèt [[Daniel O'Connell]] ([[1775]]-[[1847]]) que fondèt l'Associacion Catolica per menar una campanha electorala. En [[1828]], foguèt elegit au Parlament de Londres mai refusèt de jurar fidelitat au rèi, cap de la [[Anglicanisme|Glèisa Anglicana]]. La situacion menaçant de degenerar tornarmai dins l'[[illa]], lo [[Arthur Wellesley|duc de Wellington]], Premier Ministre, e son ministre [[Robert Peel]] acceptèron d'abrogar lei lèis anticatolicas en [[1829]]. Vengut fòrça popular dins l'illa, O'Connell fondèt dins lo corrent deis annadas 1840 un partit nacionalista, catolic e popular fòrça ostil ai protestants. Pasmens, aqueu premier movement nacionalista dispareguèt ambé la crisi de la [[Granda Famina en Irlanda|Granda Famina]] de [[1845]]-[[1849]]. Causada per lo [[mildió]] que destruguèt lei recòltas de [[tartifla|tartiflas]], entraïnèt la mòrt d'aperaquí 1,6 milion d'Irlandés (20% de la populacion) e l'emigracion de 1,3 milion d'abitants, subretot en direccion deis [[USA|Estats Units]]. Lo [[govèrn]] de [[Londres]] prenguèt ges de mesura eficaça per ajudar la populacion e la segonda generacion [[nacionalisme|nacionalista]] irlandesa adoptèt de concepcions e de metòdes pus radicaus. Lausant d'ara endavant una rompedura totala ambé lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], organizèt d'atemptats còntra lo poder britanic, compres en [[Anglatèrra]]. ==== La question irlandesa ==== Durant la segonda mitat dau sègle XIX, la question irlandesa venguèt un afaire important de la politica [[Reialme Unit|britanica]] en causa de la multiplicacion dei trèbols. Dos aspècts la dominèron : l'autonòmia politica defenduda per lo grop parlamentari de [[Charles Parnell]] ([[1846]]-[[1891]]), deputat [[Anglicanisme|anglican]] que sostenguèt ò reversèt mai d'un govèrn en foncion de sei concessions en favor d'Irlanda, e la reforma agrària car la resisténcia dei païsans ai proprietaris terrencs preniá una amplor preocupanta per lo poder britanic. En [[1886]], lo Premier ministre liberau [[William Gladstone]], que son govèrn despendiá de [[Charles Parnell]], prepausèt un projècte d'autonòmia (''Home Rule'') per l'illa. Refusat per lo Parlament, l'idèa entraïnèt una scission dau partit liberau. Sèt ans pus tard, una segonda temptativa se turtèt au refús de la Chambra dei Lords. La question agricòla trobèt en revènge una respònsa en [[1903]] ambé lo vòte d'una [[lei|lèi]] que permetèt lo transferiment de plusors tèrras dei [[Protestantisme|protestants]] ai [[Catolicisme|catolics]]. ==== L'insureccion ==== Fàcia a l'impossibilitat d'obtenir una autonòmia politica, lo movement [[nacionalisme|nacionalista]] irlandés dei premiereis annadas dau sègle XX s'orientèt vèrs la cultura gaëlica e se radicalizèt. Per exemple, en [[1905]], [[Arthur Griffith]] fondèt lo [[Sinn Fein]], qu'anava venir la branca politica de la futura IRA, e prepausèt d'ignorar lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. En [[1912]], lei [[Liberalisme|liberaus]] capitèron de far adoptar un projècte de ''Home Rule'' que foguèt blocat dos ans per lo vèto de la Chambra dei Lords. Aquò agravèt la situacion car de [[1912]] a [[1914]], lei [[Catolicisme|catolics]] e lei [[Protestantisme|protestants]] organizèron de milícias respectivament per obtenir l'[[independéncia]] (leis ''Irish Volunteers'') ò per organizar un partiment de l'illa e demorar sota l'autoritat de [[Londres]] (l'''Ulster Volunteer Force''). L'afrontament entre lei dos camps foguèt probablament evitat per l'acomençament de la [[Premiera Guèrra Mondiala]] que concentrèt un temps l'atencion sus leis afaires europèus. Pasmens, una minoritat de nacionalistas irlandés decidèt d'aprofichar lei dificultats [[Reialme Unit|britanicas]] per entraïnar la guèrra d'independéncia. Per lei Pascas de [[1916]], una fòrça nacionalista ocupèt plusors bastiments de [[Dublin]] e proclamèt la [[Republica]]. La repression britanica transformèt lei combatents republicans en martirs. [[Eamon de Valera]] prenguèt alora la direccion dau movement que ganhèt de partisans nombrós. Leis eleccions de decembre de 1918 donèron una majoritat importanta au [[Sinn Fein]] dins tota l'illa franc dei quatre comtats d'[[Ulster]]. Fòrts d'aqueu succès, leis elegits dau Sinn Fein se reüniguèron entre elei per formar una Assemblada d'Irlanda (Dail Eireann) e un [[govèrn]]. La guèrra acomencèt alora entre l'armada britanica e leis ''Irish Volunteers'' qu'anavan venir l'[[IRA|Irish Republican Army]] (IRA). Après doas [[annada]]s de [[guerilha]], d'eleccions novèlas en [[1920]] confirmèron lei resultats de [[1918]] e [[Londres]] acceptèt de negociar. === La Republica d'Irlanda === [[File:Carta_UE_occitan.svg|thumb|right|La Republica d'Irlanda dins l'UE]] Lei negociacions entre la delegacion nacionalista d'[[Arthur Griffith]] e lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] s'acabèron en [[1921]] amb un tractat que donava una [[independéncia]] quasi totala a 26 comtats sota lo nom d'Estat libre Irlandés. Pasmens, aquel [[estat]] aviá l'estatut de [[dominion]] e demorava nominalament unit ambé lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] per un jurament de fidelitat dei deputats au rèi. En revènge, lei quatre comtats protestants d'Ulster demoravan au sen dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. La màger part de l'[[IRA]] refusèt aqueu compromés, especialament lo partiment de l'[[illa]]. Menada per [[Eamon de Valera|de Valera]], contunièt la lucha entraïnant la [[Guèrra Civila Irlandesa]] ([[1921]]-[[1923]]). Relativament [[sang|saunós]], aqueu conflicte s'acabèt per la victòria dei partisans dau tractat mai aquela rompedura entre lei doas faccions nacionalistas aguèt una influéncia importanta sus la vida politica irlandesa. [[Eamon de Valera]] acceptèt pasmens de participar a la vida politica dau país e venguèt cap dau govèrn en [[1932]]. Aguèt una influéncia politica majora fins a [[1973]]. En [[1937]], aprofichèt sa posicion per far acceptar una [[constitucion]] novèla fondant un estat republican totalament [[independéncia|independent]] de [[Londres]]. Capitèt tanben de mantenir la neutralitat de son país durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. En [[1973]], la Republica integrèt la [[Union Europèa|Comunautat Economica Europèa]] e separèt sa [[moneda]] de la liura britanica sièis ans pus tard. Fins au començament dau sègle XXI, adoptèt una politica neoliberala que favorizèt lo desvolopament economic dau país, especialament gràcias a d'investiments importants dei companhiás [[USA|estatsunidencas]]. Pasmens, l'economia irlandesa es desenant alinhada sus aquela deis Estats Units e es ansin venguda vulnerabla a sei variacions economicas. En particular, lo país foguèt durament tocat per la crisi economica de [[2008]] ambé l'afondrament de son sector immobilier e deguèt acceptar un plan d'austeritat economica impausat per lo FMI e la Comission Europèa en [[2010]]. == Politica == Irlanda es una [[republica]] [[sistèma parlamentari|parlamentària]]. Lo Parlament irlandés que se ditz [[Oireachtas]] sèi dins lo palais de [[Leinster House]] a [[Dublin]]. Lo cap d'Estat es lo president, elegit per un mandat de sèt ans. Lo [[taoiseach]] (primièr ministre) es nomenat pel Parlament e designat pel president. Lo taoiseach es lo cap del partit politic o coalicion qu'a obtengut la majoritat dels sètis a las eleccions nacionalas. == Geografia == == Economia == ''De veire: [[Economia d'Irlanda]].'' == Cultura == == Bibliografia == == Vejatz tanben == == Ligams extèrnes == {{Commons|Ireland|Irlanda}} * [http://www.gov.ie Pagina oficiala d'Irlanda] en anglés * [http://taoiseach.gov.ie Taoiseach], títol del primièr ministre d'Irlanda (pagina del primièr ministre) == Nòtas e referéncias == <references/> {{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Irlanda|*]] [[Categoria:Mond celtic]] pei9ejj6aojzk9x4k2g4fdhlw5bmzov 0 7921 2511352 2507687 2026-10-23T19:56:01Z ~2026-56678-16 65796 2511352 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica | nom_occitan = Anglatèrra | bandièra = Flag of England.svg | imne = Cap d'oficial; mai que mai « God Save the King » (Anglatèrra a pas d'imne oficial; utiliza l'imne del Reialme Unit pendent los eveniments internacionals, e a còps d'autres cants patriotics anglés coma ''Land of Hope and Glory'' e l'imne ''Jerusalem'') | estatut = País | capitala = [[Londres (Anglatèrra)|Londres]] | coordenadas = {{coord|51|30|26|N|0|07|39|W|type:city_region:GB-ENG|display=inline}} | ciutat mai granda = Londres | tipe_lengas = Lenga nacionala | lengas oficialas = [[Anglés]], [[Lenga dels signes britanica|BSL]]<ref name="r1">"Historic moment as BSL becomes official language", Heriot-Watt University, 28 April 2022. https://www.hw.ac.uk/news/2022/historic-moment-as-bsl-becomes-official-language</ref> | lengas regionalas = [[Cornic]] | grops etnics = 81,0 % blancs; 9,6 % asiatics; 4,2 % negres; 3,0 % mestissats; 2,2 % autres (2021)<ref name="r2">"England Country" (2021 census, area E92000001), Nomis, Office for National Statistics, accessed 14 August 2023</ref> | religion = 46,3 % cristianisme; 36,7 % sens religion; 6,7 % islam; 1,8 % indoïsme; 0,9 % sikhisme; 0,5 % judaïsme; 0,5 % budisme; 0,6 % autras; 6,0 % non declarat (2021)<ref name="r2" /> | gentilici = Anglés, Anglesa | jurisdiccion = Anglatèrra e País de Galas | forma de govèrn = Govèrn dirècte del Govèrn del Reialme Unit dins una monarquia constitucionala parlamentària (devolucion jos la categoria juridica d'Autoritat Estrategica: Autoritats Combinadas, Autoritats Combinadas de Comtat, Autoritat del Gran Londres; ''sui generis'' dins lo Reialme Unit, procès en cors)<ref name="r3">"Devolution and local government reorganisation FAQs and glossary Local Government Association", www.local.gov.uk. https://www.local.gov.uk/our-support/devolution-and-lgr-hub/devolution-and-local-government-reorganisation-faqs-and-glossary</ref><ref name="r4">Marc_WH, "English Devolution and Community Empowerment Act 2026: FAQs", Ward Hadaway, 27 May 2026. https://www.wardhadaway.com/insights/updates/english-devolution-and-community-empowerment-act-2026-frequently-asked-questions/</ref> | monarca = Carles III | deputats = 543 | fondacion = Unificacion dels Angles, dels Saxons e dels Daneses (abans lo 12 de julhet de 927); Union amb Escòcia (1 de mai de 1707) | superfícia = 132 932 km² (mesura estandarda de l'ONS, aire fins a la mar bassa mejana)<ref name="r5">"Standard Area Measurements for Administrative Areas (December 2023) in the UK", Office for National Statistics, 31 May 2024. https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-for-administrative-areas-december-2023-in-the-uk/about</ref> | populacion_totala = 56 490 048 | populacion_annada = 2021 | VAB = £2,113 bilions (2023); £36 632 per cap | PIB nominal = £2,330 bilions (2023); £40 382 per cap | fus orari = UTC+0 }} '''Anglatèrra''' es un país del Reialme Unit, sus l'illa de Grand Bretanha (environ 62 % d'aquesta) e sus mai de 100 illas mai pichonas. Frontièras terrèstras: Escòcia (al nòrd) e País de Galas (a l'oèst). Mars: Mar del Nòrd (a l'èst), Marga (al sud), Mar Cèltica (al sud-oèst) e Mar d'Irlanda (a l'oèst). Populacion de 56 490 048 d'abitants (recensament de 2021); Londres ne compta 9 milions. L'aglomeracion de Londres a mai de 15 milions d'abitants (2025), la mai granda del Reialme Unit. Los 56,3 milions d'abitants d'Anglatèrra representan 84 % de la populacion del Reialme Unit. Foguèt poblada per los umans modèrns al Paleolitic superior; pren son nom dels Angles (tribú germanica, sègles V e VI). Estat unificat al sègle X; influéncia culturala e juridica largada dempuèi l'Edat de las Descobèrtas (sègle XV).<ref name="r6">"England – Culture", britainusa.com. http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0</ref> Lo Reialme d'Anglatèrra (comprés lo País de Galas aprèp 1535) cessèt d'èsser un estat sobeiran lo 1 de mai de 1707 (Actes d'Union amb Escòcia, que menèron al Reialme de Grand Bretanha).<ref name="r7">William E. Burns, "A Brief History of Great Britain"; "Acts of Union 1707", parliament.uk. http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny</ref> Es l'origina de la lenga anglesa, del sistèma juridic anglés (basa dels sistèmas de dreit comun), del fotbòl (association football) e de l'anglicanisme; son sistèma parlamentari foguèt largament adoptat.<ref name="r8">"Country profile: United Kingdom", BBC News, 26 October 2009. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1038758.stm</ref> La Revolucion industriala comencèt a Anglatèrra al sègle XVIII: foguèt la primièra nacion industrializada.<ref name="r9">"Industrial Revolution", Ace.mmu.ac.uk. http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_Warming/Older/Industrial_Revolution.html</ref> Oxford (1096) e Cambridge (1209) son las doas universitats mai ancianas del mond de lenga anglesa. Relèu: pichons puèges e plaines (al centre e al sud); tèrras nautas al nòrd e a l'oèst (Dartmoor, Lake District, Pennines, Shropshire Hills). La populacion es concentrada alentorn de Londres, del Sud-Èst e de las conurbacions de Midlands, del Nòrd-Oèst, del Nòrd-Èst e de Yorkshire (regions industrialas del sègle XIX).<ref name="r10">[http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf 2011 Census – Population and household estimates for England and Wales, March 2011] . Accessed 31 May 2013.</ref> ==Toponimia== {{Main|Toponymy of England}} « England » ven del vièlh anglés ''Englaland'', « país dels Angles ».<ref name="r11">"England". http://www.etymonline.com/index.php?term=England</ref> Los Angles venián d'Angeln (ara Schleswig-Holstein).<ref name="r12">George Ripley, "The New American Cyclopædia", D. Appleton, 1869. https://archive.org/details/newamericancycl25danagoog (p. 570)</ref> La primièra utilizacion registrada, « Engla londe », ven d'una traduccion en vièlh anglés de la fin del sègle IX de l'''Istòria ecclesiastica'' de Beda; designava lo país abitat pels Anglés, aquí comprés lo sud-èst d'Escòcia (alara Northumbria). Segon la ''Cronica anglosaxona'', lo Domesday Book (1086) cobriguèt tota Anglatèrra; puèi lo rei Malcolm III anèt « out of Scotlande into Lothian in Englaland » (sens mai ancian).<ref name="r13">George Molyneaux, "The Formation of the English Kingdom in the Tenth Century", Oxford University Press, 2015. ISBN 978-0-19-871791-1 (p. 6–7)</ref> La primièra mencion dels Angles se tròba dins Tacit, ''Germania'' (sègle I), ''Anglii''.<ref name="r14">"Germania", Tacitus. http://www.fordham.edu/halsall/basis/tacitus-germanygord.html</ref> L'etimologia del nom de la tribú es discutida; benlèu ven de la forma angulara d'Angeln.<ref name="r15">Julia Cresswell, "Oxford Dictionary of Word Origins", OUP Oxford, 2010. https://books.google.co.uk/books?id=J4i3zV4vnBAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=Angle+dictionary+term+Angeln+peninsula,+an+%252527%252527angular%252527%252527+shape&hl=en&redir_esc=y (p. 16)</ref> Se ignòra perqué foguèron los Angles e pas los Saxons que balhèron lo nom; benlèu perque los pòbles germanics de Bretanha èran apelats ''Angli Saxones'' per los destriar dels Saxons del continent (Eald-Seaxe).<ref name="r16">David Crystal, "The Stories of English", The Overlook Press, 2004. https://archive.org/details/storiesofenglish00crys (p. 26–27)</ref> Lo gaelic escossés ''Sasunn'' e lo galés ''Saesneg'' (lenga anglesa) venon dels Saxons.<ref name="r17">John Forbes, "The Principles of Gaelic Grammar", Oliver, Boyd and Tweeddale, 1848</ref> Nom romantic: ''Loegria'' (galés ''Lloegr''; legenda arturiana). Nom poetic: ''Albion'' (a l'origina, tota Bretanha).<ref name="r18">S. Foster Damon, "A Blake Dictionary", UPNE, 1988. ISBN 978-0-87451-436-0 (p. 9)</ref> ==Istòria== {{Main|History of England}} ===Preïstòria=== {{Main|Prehistoric Britain}} [[File:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 18.JPG|thumb|alt=Lo solelh que lutz a travèrs una rengada de pèiras dreitas amb d'autras pèiras orizontalas al subre.|Stonehenge, un monument neolitic]] Mai anciana preséncia umana: ''Homo antecessor'', fa environ 780 000 ans; los mai ancians òsses de proto-uman datan de fa 500 000 ans.<ref name="r19">"500,000 BC – Boxgrove", Current Publishing, 24 May 2007. http://www.archaeology.co.uk/the-timeline-of-britain/boxgrove.htm</ref> Los umans modèrns arribèron al Paleolitic superior; los establiments permanents datan solament dels darrièrs 6 000 ans.<ref name="r20">"Palaeolithic Archaeology Teaching Resource Box", Palaeolithic Rivers of South-West Britain Project (2006). http://www.personal.rdg.ac.uk/~sgs04rh/SWRivers/Palaeolithic%20Archaeology%20Teaching%20Resource%20Box_Lifestyles_Basic.pdf; "Chalk east", A Geo East Project. http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm</ref> Aprèp la darrièra glaciacion, demorèron solament de grands mamifèrs (mamuts, bisons, rinocèros lanut). Fa environ 11 000 ans, los umans tornèron poblar lo país, a partir del nòrd d'Iberia.<ref name="r21">Stephen Oppenheimer, "Origins of the British", Carroll & Graf, 2006. https://archive.org/details/isbn_9780786718900 (p. 173)</ref> I aviá un pont de tèrra amb Irlanda e Eurasia;<ref name="r22">"Tertiary Rivers: Tectonic and structural background", University of Cambridge. http://www.qpg.geog.cam.ac.uk/research/projects/tertiaryrivers/tectonics.html</ref> se destaquèt d'Irlanda fa 10 000 ans, e d'Eurasia dos millenaris mai tard. Los agricultors neolitics d'Iberia arribèron cap als 4100 abans Jèsus-Crist.<ref name="r23">Selina Brace, "Ancient genomes indicate population replacement in Early Neolithic Britain", Nature Research, 15 April 2019</ref> La cultura del Campaniforme, cap als 2 500 abans Jèsus-Crist: veissèla d'argila, foncheria del coire.<ref name="r24">"Function and significance of Bell Beaker pottery according to data from residue analyses". http://tp.revistas.csic.es/index.php/tp/article/viewFile/5/5</ref> Foguèron bastits Stonehenge (fasa III) e Avebury. Bronze (estanh + coire), puèi fèrre; araires melhors, camps celtics, armas.<ref name="r25">Struan Reid, "Inventions and Trade. P.8", James Lorimer & Company, 1994.</ref> Atge del Fèrre: cultura celtica (Hallstatt, La Tène) venguda d'Euròpa centrala; lenga brittonica; societat tribala (cap a 20 tribús segon Ptolemèu). Relacions comercialas amb Roma. Las doas temptativas d'envasiment de Juli Cesar en 55 abans Jèsus-Crist reüssiguèron pas gaire, mas installèron un rei vassal dels Trinovantes. ===Istòria ancienna=== [[File:Housesteads Roman Fort aerial.jpg|thumb|Lo fòrt roman de Housesteads, Northumberland, limit nòrd de l'Anglatèrra romana]] Envasiment roman en 43 aprèp Jèsus-Crist jos Claudi; província de Britannia.<ref name="r26">Jason Burke, "Dig uncovers Boudicca's brutal streak", The Observer, 2 December 2000. https://www.theguardian.com/uk/2000/dec/03/jasonburke.theobserver</ref> Resisténcia: los Catuvellauni (Caratacus); la revòlta de Boudica (Iceni) s'acabèt per son suicidi aprèp la desfacha a la batalha de Watling Street.<ref name="r27">"Cornelius Tacitus, The Annals", Alfred John Church, William Jackson Brudribh, Ed. https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Tac.+Ann.+14.37&redirect=true</ref> Un estudi estima que los Romans tuèron entre 100 000 e 250 000 personas (suls 2 000 000 d'abitants) de 43 a 84 aprèp Jèsus-Crist.<ref name="r28">Adrian Goldsworthy, "Pax Romana: War, Peace and Conquest in the Roman World", Hachette UK, 2016</ref> Cultura grecoromana: dreit roman, arquitectura, aqüeducs, clavegas, seda.<ref name="r29">Guy Bedoyere, "Architecture in Roman Britain", Heritage Key. http://heritage-key.com/publication/architecture-roman-britain; Robert Philip, "The History of Progress in Great Britain", 1860.; Bob Rees, "Medicine through time", Heinemann, 2003.</ref> Septimi Sever morriguèt a Eboracum (York) al començament del sègle III; Constantin i foguèt proclamat emperaire en 306.<ref name="r30">Boris Rankov, "The Praetorian Guard", Osprey Publishing, 1994. ISBN 978-1-85532-361-2 (p. 16)</ref> Lo cristianisme arribèt al pus tard al sègle IV, probablament puslèu. Segon Beda, de missionaris foguèron mandats per Eleutèri a la demanda de Lucius de Bretanha, en 180 aprèp Jèsus-Crist. La tradicion de Glastonbury cita Josèp d'Arimatèa.<ref name="r31">Kevin J Wright, "The Christian Travel Planner", Thomas Nelson Inc, 2008. https://archive.org/details/christiantravelp0000wrig (p. 143)</ref> Lo domeni roman s'acabèt en 410 amb lo retirament de las tropas.<ref name="r32">Edward James, "Overview: Anglo-Saxons, 410 to 800", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/overview_anglo_saxons_01.shtml</ref> Los movements monastics e missionaris del cristianisme celtic prosperèron; comunitats monasticas, dirigents tractats coma egals e non pas en jerarquia.<ref name="r33">Brendan Lehane, "Early Christian Christianity", John Murray, 1968</ref> ===Edat Mejana=== {{Main|England in the Middle Ages}} [[File:Sutton Hoo replica (face).jpg|thumb|alt=Mascla metallica ornada e clavetada, de cara umana.|Rèplica del casc ceremonial de Sutton Hoo, del sègle VII, venguda del Reialme d'Anglia de l'Èst]] Saxons, Angles, Jutes e Frisons s'installèron als sègles V e VI, d'en primièr a l'èst.<ref name="r32" /> L'avançada s'arrestèt quauques decennis aprèp la victòria dels Bretons al Mont Badon, puèi tornèt començar; a la fin del sègle VI, los Bretons tenián pas que d'enclavas a l'oèst. Las fonts son rarás (« Atges escurs »); lo consens: establiment a granda escala al sud e a l'èst, mai pichon al nòrd e a l'oèst, ont las lengas celticas se mantenguèron.<ref name="r34">Ken R. Dark, "Large-scale population movements into and from Britain south of Hadrian's Wall in the fourth to sixth centuries AD", 2003. https://www.reading.ac.uk/web/files/GCMS/RMS-2003-03_K._R._Dark%2C_Large-scale_population_movements_into_and_from_Britan_south_of_Hadrian%27s_Wall_in_the_fourth_to_sixth_centuries_AD.pdf; Toby F. Martin, "The Cruciform Brooch and Anglo-Saxon England", Boydell and Brewer Press, 2015; Richard Coates, "Celtic whispers: revisiting the problems of the relation between Brittonic and Old English". https://ul.qucosa.de/api/qucosa%3A31804/attachment/ATT-0/; Frederik Kortlandt, "Relative Chronology", 2018. https://www.kortlandt.nl/publications/art320e.pdf; Bethany Fox, "The P-Celtic Place Names of North-East England and South-East Scotland". http://www.heroicage.org/issues/10/fox.html</ref><ref name="r35">Heinrich Härke, "Anglo-Saxon Immigration and Ethnogenesis", Medieval Archaeology, 2011</ref> Lo paganisme anglosaxon remplacèt lo cristianisme roman fins a la mission d'Agustin a partir de 597.<ref name="r36">"The Christian Tradition", PicturesofEngland.com. http://www.picturesofengland.com/history/england-history-p4.html</ref> Conselh de Whitby (664): la tradicion romana l'emportèt sus la celtica (tonsura e data de Pascas, en realitat autoritat, teologia e practica).<ref name="r33" /> Al sègle VII i aviá d'environ 12 reialmes (Northumbria, Mercia, Wessex, Anglia de l'Èst, Essex, Kent, Sussex); la consolidacion contunhèt.<ref name="r37">D.P. Kirby, "The earliest English kings", Routledge, 2000. ISBN 978-0-415-24210-3 (p. 4)</ref> Sègle VII: Northumbria contra Mercia; sègle VIII: preeminéncia de Mercia;<ref name="r38">Bryce Dale Lyon, "A constitutional and legal history of medieval England", University of Michigan, 1960. ISBN 978-0-393-95132-5 (p. 23)</ref> començament del sègle IX: Wessex. Los Daneses conquistèron lo nòrd e l'èst (Northumbria, Mercia, Anglia de l'Èst); Wessex, jos Alfred lo Grand, subreviscèt e s'espandiguèt dins lo Danelaw. Unificacion politica: Æthelstan en 927, definitiva jos Eadred en 953. Conquistas de Sweyn Barba Forcuda (1013) e de Cnut (1016): Empèri de la Mar del Nòrd (amb Danemarc e Norvègia). Dinastia indigèna restaurada amb Eduard lo Confessor, en 1042. [[File:King Henry V at the Battle of Agincourt.jpg|thumb|alt=Lo rei Enric V a la batalha d'Azincort, 1415.|Lo rei Enric V a la batalha d'Azincort, menada lo jorn de Sant Crespin e acabada per una victòria anglesa sus una armada francesa mai nombrosa, pendent la Guèrra de Cent Ans]] Eduard moriguèt en genièr de 1066; succession contestada. Harold Godwinson venquèt Harald Hardrada a Stamford Bridge (fin de setembre), puèi foguèt batut per Guilhèm de Normandia a Hastings (lo 14 d'octòbre): Conquista normanda.<ref name="r39">"Overview: The Normans, 1066–1154", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/british/normans/overview_normans_01.shtml</ref> Los Normands èran d'origina escandinava, installats en Normandia a la fin del sègle IX e al començament del sègle X.<ref name="r40">David Crouch, "Normans: The History of a Dynasty", Hambledon Continuum, 2006. https://archive.org/details/isbn_9781852855956 (p. 2–4)</ref> Resultat: l'elita anglesa foguèt despossedida e remplaçada per una aristocracia de lenga francesa, çò qu'agèt un efècte prigond e durable sus l'anglés.<ref name="r41">"Norman invasion word impact study", BBC News, 20 February 2008. http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/mid/7254446.stm</ref> Ostal de Plantagenèt (Anjau) jos Enric II; Empèri angevin, Aquitània comprés.<ref name="r42">Robert Bartlett, "England Under the Norman and Angevin Kings, 1075–1225", Oxford University Press, 1999. ISBN 978-0-19-925101-8 (p. 124)</ref> Reinèt tres sègles (Richard I, Eduard I, Eduard III, Enric V). La Carta Magna limitèt los poders del sobeiran e protegiguèt los òmes liures. Lo monaquisme catolic prosperèt; Oxford e Cambridge foguèron fondadas jos patronatge reial. Lo País de Galas èra un fèu dels Plantagenèt al sègle XIII;<ref name="r43">"Edward I (r. 1272–1307)", Royal.gov.uk. http://www.royal.gov.uk/OutPut/Page61.asp</ref> la Senhoria d'Irlanda foguèt balhada pel Papa. Sègle XIV: Guèrra de Cent Ans contra l'Ostal de Valois (pretencion francesa).<ref name="r44">Kenneth Fowler, "The Age of Plantagenet and Valois: The Struggle for Supremacy, 1328–1498", Putnam, 1967. https://archive.org/details/ageofplantagenet0000fowl (p. 208)</ref> La Pèsta Negra, a partir de 1348, faguèt morir fins a la mitat dels abitants d'Anglatèrra.<ref name="r45">Philip Ziegler, "The Black Death", Sutton Publishing Ltd., 2003. ISBN 978-0-7509-3202-8 (p. 230)</ref> Guèrra de las Doas Rosas, 1453–1487 (Yorkistas contra Lancastrians).<ref name="r46">Ian Crofton, "The Kings and Queens of England", Quercus, 2007. ISBN 978-1-84724-065-1 (p. 111)</ref> Enric Tudor (amb de mercenaris galeses e bretons) venquèt a Bosworth Field; Richard III foguèt tuat.<ref name="r47">"Richard III (r. 1483–1485)", Royal.gov.uk. http://www.royal.gov.uk/output/Page50.asp</ref> ===Epòca modèrna=== [[File:After Hans Holbein the Younger (1497-8-1543) - Henry VIII (1491-1547) - RCIN 404438 - Royal Collection.jpg|thumb|Lo rei Enric VIII (1491–1547)]] [[File:Elizabeth I in Parliament Robes.jpg|thumb|La reina Elisabèt I (1533–1603)]] Periòde Tudor: marina permanenta, exploracions de l'Edat de las Descobèrtas.<ref name="r48">"Royal Navy History, Tudor Period and the Birth of a Regular Navy". http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two; Goldwin Smith, "England Under the Tudors", Forgotten Books.</ref> Enric VIII rompèt amb la Glèisa Catolica a causa de son divòrci (Actes de Supremacia, 1534: lo monarca vengut cap de la Glèisa d'Anglatèrra); las raices èran mai politicas que teologicas, sens cap de cambiament doctrinal important fins mai tard (Roger Scruton es citat: « de natura politica puslèu que religiosa »).<ref name="r49">Roger Scruton, "A dictionary of political thought", Macmillan, 1982. ISBN 978-0-333-33439-3 (p. 470)</ref> Incorporèt lo País de Galas amb las leis de 1535–1542. Maria I tornèt al catolicisme; Elisabèt I tornèt afortir l'anglicanisme. Epòca elisabetana: « atge d'aur », apogèu de la Renaissença anglesa (art, teatre, poësia, musica, literatura);<ref name="r50">From the 1944 Clark lectures by C. S. Lewis; Lewis, ''English Literature in the Sixteenth Century'' (Oxford, 1954) p. 1,</ref> govèrn centralizat e eficaç.<ref name="r51">"Tudor Parliaments", Spartacus Educational. https://spartacus-educational.com/TUDparliament.htm</ref> Primièra colonia anglesa de las Americas: Roanoke (Virgínia), 1585, Walter Raleigh; faliguèt, la « colonia perduda » foguèt trobada abandonada.<ref name="r52">Karen Ordahl, "Roanak:the abandoned colony", Rowman & Littlefield publishers Inc, 2007.</ref> La Companhiá de las Indas Orientalas faguèt concurréncia als Olandeses e als Franceses. Guèrra amb Espanha: en 1588, l'Armada foguèt empachada per una marrida coordinacion, de tempèstas e la flòta anglesa jos lo senhor Howard d'Effingham; las armadas de 1596 e de 1597 foguèron dispersadas per de tempèstas. ===Union amb Escòcia e guèrra civila anglesa=== {{Main|Union of the Crowns|Treaty of Union}} [[File:JamesIEngland (cropped).jpg|thumb|Lo rei d'Escòcia Jacme VI venguèt rei d'Anglatèrra jos lo nom de Jacme I en 1603, çò que faguèt l'Union de las Còrdas]] 1603: Jacme VI d'Escòcia eretèt lo tròn d'Anglatèrra jos lo nom de Jacme I (union personala);<ref name="r53">Linda Colley, "Britons: Forging the Nation, 1701–1837", Yale University Press, 1992. https://archive.org/details/britonsforgingna0000coll (p. 12)</ref> se faguèt dire rei de Grand Bretanha (sens cap de fondament dins lo dreit anglés).<ref name="r54">Denys Hay, "The term 'Great Britain' in the Middle Ages", ads.ahds.ac.uk. http://ads.ahds.ac.uk/catalogue/adsdata/PSAS_2002/pdf/vol_089/89_055_066.pdf</ref> Bíblia del rei Jacme, 1611. Guèrra civila anglesa: lo Parlament (Testas Redondas) contra Carles I (Cavalièrs), part de las Guèrras dels Tres Reialmes. Los parlamentaris l'emportèron; Carles I foguèt executat; Republica (Commonwealth); Cromwell Lord Protector en 1653.<ref name="r55">"Oliver Cromwell (English statesman)", Encyclopædia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/143822/Oliver-Cromwell</ref> Carles II restaurat en 1660; lo teatre, las arts e la literatura prosperèron.<ref name="r56">Lyndsey Bakewell, "[https://web.archive.org/web/20200212175057/https://pdfs.semanticscholar.org/5c52/dfd2b876951f2d9ca982a2aa2460f52c228f.pdf Changing scenes and flying machines: re-examination of spectacle and the spectacular in Restoration theatre, 1660–1714]" (PhD. Diss. Loughborough University, 2016).</ref> Revolucion Gloriosa de 1688; Declaracion dels Dreits de 1689: leis votadas pel Parlament sol, lo rei pòt pas las suspendre, cap d'impòst ni d'armada sens l'aprovacion del Parlament.<ref name="r57">Philip J. Adler, "World Civilization", Cengage Learning, 2007.</ref> Dempuèi, cap de monarca dintra pas dins la Cambra de las Comunas pendent las sesilhas (ritual de l'Obertura oficiala del Parlament).<ref name="r2" /> Societat Reiala fondada en 1660. [[File:Charles II of England.jpeg|thumb|alt=Pintura d'un personatge assetat, de cabeladura longa e negra, que pòrta una capa blanca e de braias.|La Restauracion anglesa restaurèt la monarquia jos lo rei Carles II e la patz aprèp la guèrra civila anglesa.]] Gran Incendi de Londres en 1666; la vila foguèt tornada bastir amb d'edificis de Christopher Wren.<ref name="r58">"London's Burning: The Great Fire", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/great_fire_02.shtml</ref> Aparegon los Tòris e los Whigs; Guilhèm d'Orange foguèt convidat en 1688; los jacobits (maiormant al nòrd) sostenián Jacme e sos filhs. Jos los Stuarts: espandiment del comèrci, de las finanças e de la prosperitat; Marina Reiala; mai granda flòta mercantila d'Euròpa.<ref name="r59">"The History Press The Stuarts", thehistorypress.co.uk. https://www.thehistorypress.co.uk/the-stuarts</ref> Union dels parlaments anglés e escossés: Reialme de Grand Bretanha en 1707; lo dreit e las glèisas nacionalas demorèron separats.<ref name="r60">"The first Parliament of Great Britain", Parliament. http://www.parliament.uk/actofunion/08_02_great.html</ref><ref name="r61">Michael Gallagher, "The United Kingdom Today", Franklin Watts, 2006. ISBN 978-0-7496-6488-6 (p. 14)</ref> ===Epòcas modèrna tardiva e contemporanèa=== [[File:CanalettoSomersetHouseTerrace.jpg|thumb|1750}}]] Produccion de la Societat Reiala + Lumièras escossesas → innovacion; comèrci d'ultramar protegit per la Marina Reiala → Empèri Britanic; Revolucion industriala (agricultura industrializada, manufactura, engenhariá, mineria, rotas, camins de fèrre, rets d'aiga).<ref name="r62">Hudson, Pat, "The Workshop of the World", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml</ref> Lo canal de Bridgewater en 1761 daissèt començar l'epòca dels canals;<ref name="r63">Office for National Statistics, "Britain 2001: The Official Handbook of the United Kingdom", Stationery Office Books, 2000. ISBN 978-0-11-621278-8 (p. 5)</ref> Stockton and Darlington Railway en 1825, primièr camin de fèrre permanent de passatgièrs tirat per lo vapor. Los obrièrs anèron a las vilas (Birmingham, Manchester,<ref name="r64">Robina McNeil, "A Guide to the Industrial Archaeology of Greater Manchester", Association for Industrial Archaeology, 2000. ISBN 978-0-9528930-3-5 (p. 9)</ref> primièra vila industriala<ref name="r65">"Manchester – the first industrial city", Entry on Sciencemuseum website. http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/energyhall/page84.asp</ref>). Estabilitat jos Jòrdi III e Pitt lo Joine pendent la Revolucion francesa. La Regéncia de Jòrdi IV es coneguda per las bèlas arts e l'arquitectura.<ref name="r66">"Regency British Architectural Dates and Styles Property UK Mayfair Office", mayfairoffice.co.uk. https://www.mayfairoffice.co.uk/members-home/British-Architectural-Styles/British-Architectural-Styles-Regency</ref> Guèrras napoleonianas: Nelson sus mar (Trafalgar confirmèt la supremacia navala),<ref name="r67">Bennet, Geoffrey (2004). ''The Battle of Trafalgar''. England: Pen & Sword Books Limited, CPI UK, South Yorkshire.</ref> Wellesley sus tèrra; aquò faguèt créisser lo sentiment britanic.<ref name="r68">Linda Colley, "Britons: Forging the Nation, 1701–1837", Yale University Press, 1992. https://archive.org/details/britonsforgingna0000coll (p. 1)</ref> Trafalgar: combat naval entre la Marina Reiala e las flòtas francesa e espanhòla amassa.<ref name="r69">"Department of History – Napoleonic Wars", 28 July 2014. http://www.westpoint.edu/history/SitePages/Napoleonic%20Wars.aspx</ref> Epòca victoriana: Londres, la mai granda aglomeracion del mond; comèrci e fòrça militara de l'empèri prestigioses.<ref name="r70">Robert F. Haggard, "The persistence of Victorian liberalism:The Politics of Social Reform in Britain, 1870–1900", Greenwood Publishing, 2001.</ref> Las innovacions foguèron claus per la poténcia del Reialme Unit.<ref name="r71">Paul Atterbury, "Victorian Technology", BBC, 17 February 2011. http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/victorian_technology_01.shtml</ref> Cartistas e sufragistas → reformas e sufragi universal.<ref name="r72">Crawford, Elizabeth, "Women: From Abolition to the Vote", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/abolition_women_article_01.shtml#five</ref> Primièra Guèrra mondiala: de centenats de miliers de soldats anglés moriguèron (la xifra de 550 000 morts militars val per Anglatèrra e País de Galas).<ref name="r73">Peter Cox, "Demography", Cambridge University Press, 1970. https://archive.org/details/demography0000coxp_p9d0 (p. 180)</ref> Segonda Guèrra mondiala: lo Blitz damatjèt un fum de vilas. Decolonizacion rapida; motor a reaccion (Frank Whittle); los autos venguèron lo mejan de transpòrt principal.<ref name="r74">Golley, John, "Obituaries: Air Commodore Sir Frank Whittle", The Independent, 10 August 1996. https://www.independent.co.uk/news/people/obituaries-air-commodore-sir-frank-whittle-1309015.html</ref> Servici Nacional de Santat (NHS) creat en 1948 (suènhs finançats per l'Estat, gratuits al moment del besonh); aquò menèt a la reforma del govèrn local a mitan del sègle XX.<ref name="r75">David M. Clark, "Greater Manchester Votes: A Guide to the New Metropolitan Authorities", Redrose, 1973. ISBN 978-0-9502932-0-2 (p. 1)</ref> [[File:Frith A Private View.jpg|thumb|L'epòca victoriana es sovent citada coma un Atge d'Aur. Pintura de William Powell Frith per mostrar las divisions culturalas.]] Sègle XX: immigracion importanta, maiormant d'autras regions de las Illas Britanicas, mas tanben de la Comunautat Britanica (en particular del subcontinent indian).<ref name="r76">Michael Gallagher, "The United Kingdom Today", Franklin Watts, 2006. ISBN 978-0-7496-6488-6 (p. 10–11)</ref> Dempuèi los ans 1970: passatge de la manufactura als servicis. Entrada dins la CEE (puèi dins l'UE). Fin del sègle XX: devolucion en Escòcia, al País de Galas e en Irlanda del Nòrd;<ref name="r77">Michael Keating, "Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom", Publius: The Journal of Federalism, 1 January 1998</ref> Anglatèrra e País de Galas demòran una sola jurisdiccion.<ref name="r78">"The coming of the Tudors and the Act of Union", BBC News, 2009. https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/guide/ch11_part2_coming_of_the_tudor.shtml</ref> La devolucion estimulèt l'identitat e lo patriotisme anglés;<ref name="r79">Michael Kenny, "Beyond the Constitution? Englishness in a post-devolved Britain", Institute for Public Policy Research, 2008 (p. 3)</ref> i a pas de govèrn anglés devolut; una temptativa subregionala foguèt regetada per referendum.<ref name="r80">Jill Sherman, "Prescott's dream in tatters as North East rejects assembly", The Times, 5 November 2004. http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece</ref> ==Govèrn== Anglatèrra fa part del Reialme Unit (monarquia constitucionala, sistèma parlamentari).<ref name="r5" /><ref name="r2" /> I a pas de govèrn d'Anglatèrra dempuèi los Actes d'Union de 1707;<ref name="r81">"The Act of Union between England and Scotland", Historic UK. https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofBritain/The-Act-of-Union/</ref><ref name="r60" /> abans, èra governada pel monarca e pel Parlament d'Anglatèrra. [[File:Palace of Westminster, London - Feb 2007.jpg|thumb|alt=Fotografia d'un edifici rectangular, iluminat per de projectors e reflectit dins l'aiga. L'edifici a mantunas torres, una a cada extremitat. La torre de drecha compren un quadrant de relòtge alumat.|Lo Palais de Westminster, sèti del Parlament del Reialme Unit, que governa Anglatèrra dirèctament]] Es governada dirèctament pel Parlament del Reialme Unit; los autres païses del Reialme Unit an de govèrns devoluts.<ref name="r82">Cabinet Office, "Devolution in the United Kingdom", cabinetoffice.gov.uk, 26 March 2009. http://www.cabinetoffice.gov.uk/devolution.aspx</ref> Debat sus l'equilibri; una devolucion regionala èra prevista mas foguèt regetada pel Nòrd-Èst al referendum de 2004.<ref name="r80" /> 2024: foguèt establit lo Conselh dels Maires d'Anglatèrra (ministres del Reialme Unit, Maire de Londres, caps de las autoritats combinadas).<ref name="r83">"Deputy Prime Minister launches first-ever Mayoral Council". https://www.gov.uk/government/news/deputy-prime-minister-launches-first-ever-mayoral-council</ref> 2026: l'Acta de 2026 sus la Devolucion anglesa e l'Autonomizacion de las Comunautats (assentiment reial) establiguèt un sistèma a tres nivèls: Nacional, Autoritats Estrategicas, Autoritats Principalas.<ref name="r84">"Devolution", The Constitution Society. https://consoc.org.uk/the-constitution-explained/devolution/</ref><ref name="r85">Eastern Powerhouse, "Devo White Paper: A brave step, but not radical enough", Eastern Powerhouse, 18 December 2024. https://www.easternpowerhouse.uk/post/devo-white-paper-a-brave-step-but-not-radical-enough</ref> ===Politica=== {{Main|Politics of England}} Cambra de las Comunas (Palais de Westminster): 543 dels 650 deputats son eleits dins de circonscripcions anglesas.<ref name="r86">"Lists of MPs", Parliament.uk. http://www.parliament.uk/mps-lords-and-offices/mps/</ref> Sèts: Laborista 347, Conservator 116, Liberals Democratas 65, Reform UK 4, Partit Verd d'Anglatèrra e del País de Galas 4.<ref name="r87">"State of the parties". https://members.parliament.uk/parties/commons</ref> ===Nivèls de govèrn=== {{Main|Governance of England}} [[File:Tiers of Government in England.webp|thumb|Nivèls de govèrn en Anglatèrra]] Tres categorias: Nacionala, Autoritat Estrategica, Autoritats Principalas.<ref name="r84" /><ref name="r85" /> ====Nacional==== I a pas de parlament anglés (a l'invèrse del Parlament d'Escòcia, del Senedd galés e de l'Assemblada d'Irlanda del Nòrd); lo Parlament del Reialme Unit legifèra per Anglatèrra.<ref name="r84" /> ====Autoritat Estrategica==== {{Main|Devolution in England|Strategic authority}} [[File:English strategic authorities.svg|thumb|Diagrama de las autoritats estrategicas anglesas]] Nivèl subregional: Autoritats Combinadas e Autoritats Combinadas de Comtat, e Autoritat del Gran Londres.<ref name="r4" /> 2026: 18 Autoritats Combinadas o Autoritats Combinadas de Comtat, 16 amb un maire eleit dirèctament.<ref name="r88">"Local government facts and figures: England", LGIU. https://lgiu.org/resources/local-government-facts-and-figures/local-government-facts-and-figures-england/</ref> De 1994 als començaments dels ans 2010: de regions per qualques foncions; en 1998, un referendum a Londres menèt a l'Assemblada de Londres (2000).<ref name="r89">Hilary Cooper, "Tiers shed as regional government offices disappear", The Guardian, 29 March 2011. https://www.theguardian.com/society/2011/mar/29/regional-government-disappears-1500-jobs-lost</ref> L'escac del referendum de 2004 al Nòrd-Èst metèt fin a la devolucion per de las assembladas regionalas;<ref name="r80" /> l'estructura regionala foguèt abolida foras de Londres. ====Autoritats Principalas==== {{Main|Local government in England|Principal council}} Conselhs unitaris, de districte e de comtat.<ref name="r85" /> Nivèl mai naut foras de Londres: 48 comtats ceremonials (quadres de referéncia).<ref name="r90">Encyclopædia Britannica, "The New Encyclopædia Britannica", University of Michigan, 2002. ISBN 978-0-85229-787-2 (p. 100)</ref> 38 se desvolopèron gradualament dempuèi l'Edat Mejana; reformats a 51 en 1974, puèi al nombre actual en 1996.<ref name="r91">John Redcliffe-Maud, "English Local Government Reformed", Oxford University Press, 1974. https://archive.org/details/englishlocalgove0000redc</ref> Cadun a un Lord Lieutenant e un High Sheriff (representants locals del monarca). Qualques comtats (per exemple Herefordshire) son solament devesits en parròquias civilas. Lo comtat reial de Berkshire e los comtats metropolitans an un estatut diferent.<ref name="r92">abcounties.com, "The problem of 'county confusion' – and how to resolve it", Association of British Counties, 26 June 2013. https://abcounties.com/counties/county-confusion/</ref> 1974 (Local Government Act 1972): sistèma a dos nivèls, 39 comtats non metropolitans (shire) e 6 comtats metropolitans; los comtats shire = conselhs de comtat + conselhs de districte; los comtats metropolitans aviá d'autras foncions.<ref name="r93">Travers Tony, "Tony Travers: 1974 reform heralded a near permanent revolution", LGC, 20 April 2024. https://www.lgcplus.com/politics/governance-and-structure/tony-travers-1974-reform-heralded-a-near-permanent-revolution-02-04-2024/</ref> Los conselhs de comtat metropolitans foguèron abolits en 1986;<ref name="r94">Steve Leach, "English Metropolitan Government Since Abolition: An Evaluation of the Abolition of the English Metropolitan County Councils", Public Administration, June 1991. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-9299.1991.tb00788.x</ref> las reformas del miègjorn dels ans 1990 (1995–1998) remplacèron lo sistèma a dos nivèls per d'autoritats unitàrias dins fòrça airals. 1996: separacion dels comtats ceremonials (lieutenancy) e dels comtats administratius (govèrn local).<ref name="r95">"What is local government reorganisation?", Institute for Government, 15 January 2025. https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainer/local-government-unitarisation</ref> Los comtats ceremonials seguisson sovent de limits istorics o ajustats; las zònas administrativas seguisson las estructuras unitàrias o a dos nivèls actualas.<ref name="r95" /> Londres: 32 burgs + la Ciutat de Londres;<ref name="r96">Barrie Axford, "Politics: an introduction", Routledge, 2002. ISBN 978-0-415-25181-5 (p. 315)</ref> los 32 burgs formèron lo Gran Londres ceremonial; la Ciutat de Londres es un comtat ceremonial a despart. Districtes de govèrn local:<ref name="r97">Udai Singh, "Decentralized democratic governance in new millennium", Concept Publishing Company, 2009. ISBN 978-81-8069-540-7 (p. 53)</ref> pòdon coincidir amb un comtat ceremonial, èsser un districte d'un comtat shire, un burg reial o metropolitan, aver lo estatut de ciutat o èsser unitaris;<ref name="r98">"Local government restructuring - Office for National Statistics", www.ons.gov.uk. https://www.ons.gov.uk/methodology/geography/ukgeographies/administrativegeography/ourchanginggeography/localgovernmentrestructuring</ref> Londres ne compta 33. Parròquias civilas amb conselhs al nivèl comunautari;<ref name="r99">Great Britain Census Office, "Census of England & Wales, 1931", H.M. Stationery Office, 1933. https://books.google.co.uk/books?id=8JAcAAAAIAAJ&pg=RA12-PA9&dq=civil+parishes+in+England&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiPz5CMneuUAxXaUkEAHUZaM1sQ6AF6BAgPEAM#v=onepage&q=civil%20parishes%20in%20England&f=false</ref> lo Gran Londres n'a qu'una (Queen's Park), aprèp l'abolicion en 1965, fins a la recreacion autorizada en 2007. ===Dreit=== {{Main|English law}} [[File:Royal Courts of Justice (6201094569).jpg|thumb|Las Cortz Reialas de Justícia]] Lo dreit anglés: basa del dreit comun dins la màger part dels païses de la Comunautat Britanica<ref name="r100">"The Common Law in the British Empire", H-net.msu.edu, 19 October 2000. http://www.h-net.msu.edu/~law/ASLH/conferences/2000conference/101900345b.htm</ref> e dels Estats Units (levat de Louisiana).<ref name="r101">"Common Law", ALM Media Properties. http://dictionary.law.com/Default.aspx?selected=248</ref> Separat del sistèma d'Escòcia segon lo Tractat d'Union. Fach pels jutges que aplican la jurisprudéncia (''stare decisis'').<ref name="r102">Stefan Fafinski, "English legal system", Pearson Education, 2007. ISBN 978-1-4058-2358-6 (p. 60)</ref> Tribunals: Cortz Superioras d'Anglatèrra e del País de Galas (Cort d'Apèl; Cort Nauta de Justícia pel civil; Cort de la Corona pel penal).<ref name="r103">Stefan Fafinski, "English legal system", Pearson Education, 2007. ISBN 978-1-4058-2358-6 (p. 127)</ref> Cort Suprèma del Reialme Unit, la mai nauta pels afars penals e civils; creada en 2009, prenguèt las foncions judiciàrias de la Cambra dels Lòrds;<ref name="r104">"Constitutional reform: A Supreme Court for the United Kingdom", DCA.gov.uk. http://www.dca.gov.uk/consult/supremecourt/supreme.pdf</ref> sas decisions ligan totes los autres tribunals.<ref name="r105">Stefan Fafinski, "English legal system", Pearson Education, 2007. ISBN 978-1-4058-2358-6 (p. 67)</ref> Lo secretari d'Estat a la Justícia: respònsable de la magistratura, dels tribunals, de las preisons e de la liberacion condicionala.<ref name="r106">"Lord Chancellor and Secretary of State for Justice", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-justice</ref> La criminalitat aumentèt de 1981 a 1995, puèi baissèt de 42 % de 1995 a 2006.<ref name="r107">"Crime over the last 25 years", HomeOffice.gov.uk. http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs07/crime0607summ.pdf</ref> La populacion de las preisons doblèt; taus d'encarceracion de 147 per 100 000 abitants, entre los mai nauts d'Euròpa Occidentala.<ref name="r108">"New record high prison population", BBC News, 8 February 2008. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7235438.stm</ref> Servici de las Preisons de Sa Majestat (Ministèri de la Justícia): environ 87 300 presoniers en Anglatèrra e País de Galas en 2024, lo mai nombre dempuèi 1900.<ref name="r109">"House of Commons Library: Prison Population Statistics". https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn04334/</ref> ==Geografia== {{Main|Geography of England}} ===Paisatge e rius=== [[File:Malvern Hills - England.jpg|thumb|Las Malvern Hills, dins los comtats anglés de Worcestershire e Herefordshire. Las comas son estadas designadas coma Zòna de Bèutat Naturala Excepcionala per l'Agéncia del Campèstre.]] Los dos tèrces centrals e meridionals de Grand Bretanha, mai l'illa de Wight e las illas Scilly. Frontièras: Escòcia (al nòrd), País de Galas (a l'oèst). Es la part de Grand Bretanha la mai près del continent: 21 milas de mar la separan de França (Hauts-de-France);<ref name="r110">"English Channel", britannica.com, 2009. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/187921/English-Channel</ref> Tunèl jos la Marga, près de Folkestone.<ref name="r111">"History", EuroTunnel.com. http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcAboutUs/ukm/history.htm</ref> Còstas: Mar d'Irlanda, Mar del Nòrd, Atlantic. Pòrts de Londres, Liverpool, Newcastle sus la Tamisa (de marèas), la Mersey, la Tyne. Severn: lo riu mai long que travèrsa Anglatèrra, 220 milas, fins al Canal de Bristol, amb un mascaret de Severn de fins a 2 m;<ref name="r112">"The River Severn", BBC. https://www.bbc.co.uk/england/sevenwonders/west/severn-river/</ref><ref name="r113">"Severn Bore and Trent Aegir", Environment Agency. http://www.environment-agency.gov.uk/homeandleisure/recreation/31439.aspx</ref> la Tamisa, lo mai long dins Anglatèrra sola, 215 milas.<ref name="r114">"River Thames and London (England)", London Evening Standard. http://www.thisislondon.co.uk/standard-home/related-139-94056-articles-reviews/River+Thames-London+(England)/related.do</ref> Lo lac mai grand: Windermere (Lake District).<ref name="r115">"North West England & Isle of Man: climate", Met Office. http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/nw/</ref> Majoritàriament de pichons puèges e de plaines; tèrras nautas al nòrd e a l'oèst: Pennines, montanhas del Lake District (Cumbria), Cheviot Hills (frontièra amb Escòcia). Punt culminant: Scafell Pike, 978 m.<ref name="r115" /> E tanben Shropshire Hills, Dartmoor, Exmoor (sud-oèst). Division del relèu: linha Tees–Exe.<ref name="r116">"World Regional Geography", Joseph J. Hobbs, 2008.</ref> [[File:Glenridding, Cumbria, England - June 2009.jpg|thumb|Lo vilatge de Glenridding e Ullswater, en Cumbria]] Pennines: « esquina d'Anglatèrra », cadena la mai anciana, d'environ 300 milions d'ans (fin del Paleozoïc);<ref name="r117">"Pennines", Smmit Post. http://www.summitpost.org/area/range/220026/pennines.html</ref> sedimentària (grès, calcari, carbon); carst a Yorkshire e Derbyshire; nautas landas amb de valadas fertilas; parcs nacionals: Yorkshire Dales, Peak District. Dartmoor e Exmoor: landas sostengudas per de granit.<ref name="r118">"National Parks – About us", nationalparks.gov.uk. http://www.nationalparks.gov.uk/aboutus</ref> Basses tèrras anglesas (centre, sud): Cotswold Hills, Chiltern Hills, North e South Downs (las falésias blancas de Dover); plaines: Salisbury Plain, Somerset Levels, South Coast Plain, The Fens. ===Clima=== {{Main|Climate of England}} Maritim temperat: doç; ivèrns pas gaire jos 0 °C, estius pas gaire al-dessús de 32 °C;<ref name="r119">"What is the Climate like in Britain?", Woodlands Kent. http://www.woodlands-junior.kent.sch.uk/customs/questions/weather/</ref> umid e cambiant. Mai freg: genièr, febrièr; mai caud: julhet; doç o caud: mai, junh, setembre, octòbre; plueja egalament repartida.<ref name="r119" /> Influéncias: la proximitat de l'Atlantic, la latitud nordica, lo Gulf Stream; a l'oèst plòu mai, Lake District es la region ont plòu lo mai.<ref name="r119" /> Recòrds: lo mai naut 40,3 °C lo 19 de julhet de 2022 a Coningsby, Lincolnshire;<ref name="r120">"Record high temperatures verified", Met Office. https://www.metoffice.gov.uk/about-us/press-office/news/weather-and-climate/2022/record-high-temperatures-verified</ref> lo mai bas −26,1 °C lo 10 de genièr de 1982 a Edgmond, Shropshire.<ref name="r121">"English Climate", MetOffice.com. http://www.metoffice.com/climate/uk/location/england/#temperature</ref> ===Natura e vida salvatge=== {{Main|Fauna of England}} Fauna semblabla a la d'autras regions de las Illas Britanicas, amb fòrça abitats.<ref name="r122">"Natural History Museum". https://www.nhm.ac.uk/discover/british-wildlife.html</ref> 221 Reservas Naturalas Nacionalas (Natural England) sus 110 000 ha (1 100 km²); gerida per Natural England, las Wildlife Trusts, lo National Trust e la RSPB; sovent amb d'espècias rarás.<ref name="r123">"Natural England: Designated sites". https://designatedsites.naturalengland.org.uk/ReportConditionSummary.aspx?SiteType=NNR</ref> L'Agéncia de l'Environament (creada en 1995, sosténguda pel Defra) protegís l'environament;<ref name="r124">"Environment Agency", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/organisations/environment-agency</ref> lo secretari d'Estat a l'Environament, a l'Alimentacion e als Afars Ruraus n'es lo ministre respònsable.<ref name="r125">"Secretary of State for Environment, Food and Rural Affairs – GOV.UK", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-environment-food-and-rural-affairs</ref> Richmond Park: creat per Carles I coma parc de cèrvis (sègle XVII).<ref name="r2" /> Clima oceanic temperat dins la màger part de las zònas; qualques pichonas zònas subarticas e un Sud-Oèst mai caud; lo nòrd es mai freg amb la màger part de las montanhas. Bòsc caducifòli espandit; plantacions de coniferas al nòrd e en altitud. Lo rainard (lo mamifèr urban qu'a mai de succès aprèp lo rat gris) e lo colomb ramier prosperan dins las zònas urbanas.<ref name="r126">"Mammals in Britain's cities: A spotter's guide – in pictures Urban wildlife", The Guardian, 17 May 2012. https://www.theguardian.com/environment/gallery/2012/may/17/mammals-britains-cities-spotters-guide</ref> Mamifèrs que persistisson: la martra, lo castòr d'Euràsia, lo pòrc salvatge, lo furet d'Euròpa, la lontra d'Euràsia.<ref name="r127">"British mammals", Mammal Society. https://mammal.org.uk/british-mammals</ref> Extirpats: lo linx d'Euràsia, lo lop gris, l'ors brun, lo caval salvatge, l'alcea; disparguts: lo gran pingoïn, l'uròc.<ref name="r128">"Extinct British wildlife The Wildlife Trusts", www.wildlifetrusts.org. https://www.wildlifetrusts.org/extinct-british-wildlife</ref> ===Principalas conurbacions=== {{Main|List of places in England}} La zòna bastida del Gran Londres es la mai granda zòna urbana; vila mondiala; sa populacion es mai granda que la de cap d'autre país del Reialme Unit fòra Anglatèrra.<ref name="r129">"2011 Census – Built-up areas", ONS. http://www.nomisweb.co.uk/articles/747.aspx</ref> D'autras zònas urbanas importantas se tròban al Nòrd d'Anglatèrra e a Midlands.<ref name="r129" /> 50 vilas (ciutats) en Anglatèrra (66 dins lo Reialme Unit). Grandas vilas: Birmingham, Sheffield, Manchester, Liverpool, Leeds, Newcastle, Bradford, Nottingham; la talha es pas una condicion per aver lo estatut de ciutat;<ref name="r130">Harriet O'Brian, "The Complete Guide To: Cathedral cities in the UK", The Independent, 24 November 2007. https://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to-cathedral-cities-in-the-uk-760201.html</ref> tradicionalament, de vilas de catedralas episcopalas (Wells, Ely, Ripon, Truro, Chichester). ==Economia== {{Main|Economy of England}} [[File:London Skyline (125508655).jpeg|thumb|Londres es la capitala financièra d'Anglatèrra e del Reialme Unit.]] Una de las mai grandas e mai dinamicas economias; PIB per cap de £37 852 (2022).<ref name="r5" /> Lo Tresaur de Sa Majestat (cancelièr) mena la politica fiscala e economica.<ref name="r131">Trevor Fenton, "Regional economic activity by gross value added (balanced), UK: 1998 to 2017", Office for National Statistics, 12 December 2018. https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/bulletins/regionalgrossvalueaddedbalanceduk/1998to2017/pdf</ref> Economia de mercat mixta amb de principis de mercat liure e una proteccion sociala avançada.<ref name="r132">"The Welfare State – Never Ending Reform", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/british/modern/field_01.shtml</ref> Part la mai granda de l'economia del Reialme Unit.<ref name="r133">Office for National Statistics, "Regional Accounts", statistics.gov.uk. http://www.statistics.gov.uk/hub/economy/national-accounts/regional-accounts/index.html</ref> Leader en quimia, farmacologia, aeronautica, armament, logicials. Londres: centre financièr; Borsa de Londres (la mai granda d'Euròpa); 100 de las 500 mai grandas societats d'Euròpa;<ref name="r134">"Financial Centre", London.gov.uk. http://legacy.london.gov.uk/london-life/business-and-jobs/financial-centre.jsp</ref> 2025: lo mai grand centre financièr d'Euròpa, segond del mond.<ref name="r135">"GFCI 36 Rank - Long Finance", www.longfinance.net. https://www.longfinance.net/programmes/financial-centre-futures/global-financial-centres-index/gfci-36-explore-the-data/gfci-36-rank/</ref> Londres: lo centre tecnologic que creis lo mai ràpidament d'Euròpa; mai de 100 unicòrns en Anglatèrra.<ref name="r136">"London Has Officially Become the Technology Capital of Europe", BrainStation, 21 July 2021. https://brainstation.io/magazine/london-technology-capital-of-europe-100-unicorns</ref><ref name="r137">Michiel Willems, "Unicorn nest: UK hits milestone of 100 $1bn tech companies, more than rest of Europe combined", CityAM, 20 June 2021. https://www.cityam.com/unicorn-nest-uk-hits-milestone-of-100-1bn-tech-companies-more-than-rest-of-europe-combined/</ref> Banca d'Anglatèrra: fondada en 1694, de proprietat de l'Estat dempuèi 1946, banca centrala; monopòli dels bilhets en Anglatèrra e País de Galas; lo Comitat de Politica Monetària fixa los taus d'interés.<ref name="r138">"The Bank's relationship with Parliament", BankofEngland.co.uk. http://www.bankofengland.co.uk/about/parliament/index.htm</ref><ref name="r139">"Monetary Policy Committee", BankofEngland.co.uk. http://www.bankofengland.co.uk/monetarypolicy/overview.htm</ref> [[File:Aston Martin DB12 Volante IMG 9323.jpg|thumb|alt=Un descapotable gris.|Aston Martin fabrica de veïculs de luxe en Anglatèrra.]] Fòrtament industrializada, mas amb una industria pesuga en declin dempuèi los ans 1970 → servicis.<ref name="r140">Earl Aaron Reitan, "The Thatcher Revolution", Rowman & Littlefield, 2003. ISBN 978-0-7425-2203-9 (p. 50)</ref> Lo torisme es important. Exportacions: produches farmaceutics, automobilas, petròli brut (Mar del Nòrd, Wytch Farm), motors d'avions, beuregas alcoolizadas.<ref name="r141">"England Exports", EconomyWatch.com. http://mambiz.com/main/?cat=28</ref> Industrias creativas: 7 % del VAB en 2005, +6 % per an de 1997 a 2005.<ref name="r142">"From the Margins to the Mainstream – Government unveils new action plan for the creative industries", DCMS, 9 March 2007. http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx</ref> Agricultura: intensiva, mecanizada; 60 % de las necessitats alimentàrias amb 2 % de la populacion activa;<ref name="r143">"World Guide – England – Economy Overview", Intute. http://www.intute.ac.uk/worldguide/html/1069_economic.html</ref> dos tèrces d'elevatge, lo rèsta de culturas (blat, òrdi, civada, patanas, bleda-raba sucrièra).<ref name="r144">"Economy of the United Kingdom", PTeducation. http://www.pteducation.com/gk/UK.pdf</ref> Pesca importanta. Ressorsas: carbon, petròli, gas natural, estanh, calcari, mineral de fèrre, sal, argila, cauc, gip, plomb, silici.<ref name="r145">"Coal Mines and quarries MineralsUK", MineralsUK. https://www2.bgs.ac.uk/mineralsuk/mines/coal/home.html</ref> ===Sciéncia e tecnologia=== {{Main|List of English inventions and discoveries|Royal Society}} Figuras: Isaac Newton, Charles Darwin, Robert Hooke, Alan Turing, Stephen Hawking, Edward Jenner, Francis Crick, Joseph Lister, Joseph Priestley, Thomas Young, Christopher Wren, Richard Dawkins. [[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|alt=Bust d'un òme de cabeladura longa e blanca e de vèsta fosca|Sir Isaac Newton es una de las figuras mai influentas de l'istòria de las sciéncias.]] Centre màger de la Revolucion sciéntifica (sègle XVII);<ref name="r146">Gascoin, J. "A reappraisal of the role of the universities in the Scientific Revolution", in Lindberg, David C. and Westman, Robert S., eds (1990), ''Reappraisals of the Scientific Revolution''. Cambridge University Press. p. 248. ISBN 0-521-34804-8.</ref> brèç de la Revolucion industriala. Engenhaires: I. K. Brunel (Great Western Railway, vaporièrs, pònts);<ref name="r147">H. P. Spratt, "Isambard Kingdom Brunel", Nature, 1958</ref> maquina a vapor de Thomas Newcomen.<ref name="r148">Elizabeth H. Oakes, "A to Z of STS scientists", Facts on File Inc, 2002. https://archive.org/details/tozofstsscientis0000oake (p. 214)</ref> George Stephenson (« paire dels camins de fèrre »): Liverpool and Manchester Railway, 1830, primièr camin de fèrre public entre vilas. Matthew Boulton (associat de James Watt): maquina a vapor, moneda modèrna; emprenedor influent.<ref name="r149">Ronald Shillingford (2010). "The History of the World's Greatest- Entrepreneurs: Biographies of Success". p. 64–69</ref> Lo vaccin contra la variòla d'Edward Jenner « sauvèt mai de vidas ... qu'ne foguèron perdudas dins totas las guèrras de l'umanitat dempuèi lo començament de l'istòria escricha. »<ref name="r150">Paul Saunders, "Edward Jenner, the Cheltenham years, 1795–1823", University Press of New England, 1982. https://archive.org/details/edwardjennerchel0000saun (p. 13)</ref> Invencions e descobèrtas: motor a reaccion; primièra maquina de filatura industriala; primièr ordenador e primièr ordenador modèrn; World Wide Web e HTML; primièra transfusion sanguina umana capitada; aspirator motorizat;<ref name="r151">Curt Wohleber, "The Vacuum Cleaner", American Heritage Publishing, Spring 2006. http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/2006/4/2006_4_4.shtml</ref> tondeusa de gason; cencha de seguretat; aeroglissador; motor electric; maquinas a vapor; evolucion darwiniana; teoria atomica. Newton: gravitacion universala, mecanica newtoniana, calcul infinitesimal; Hooke: lei de l'elasticitat. E tanben lo camin de fèrre a plaques de fonta, lo termosifon, lo tarmac, l'elastic, la ratièra, l'« uèlh de gat » (marcador de rota), lo desvolopament en comun de l'ampola electrica, las locomotivas a vapor, lo semenador modèrn, las tecnicas d'engenhariá de precision.<ref name="r152">"English Inventors and Inventions", English-Crafts.co.uk. http://www.english-crafts.co.uk/history/inventors.htm</ref> Informatica: Charles Babbage<ref name="r153">"Charles Babbage's difference engines and the science museum", Science Museum, 18 July 2023. https://www.sciencemuseum.org.uk/objects-and-stories/charles-babbages-difference-engines-and-science-museum</ref> e Ada Lovelace<ref name="r154">"Ada Lovelace and the Analytical Engine", Bodleian Libraries, University of Oxford, 26 July 2018. https://blogs.bodleian.ox.ac.uk/adalovelace/2018/07/26/ada-lovelace-and-the-analytical-engine</ref> concebèron lo primièr ordenador programable; George Boole, logica booleana;<ref name="r155">"George Boole and the AND OR NOT gates", BBC News, 8 December 2014. https://www.bbc.co.uk/news/blogs-magazine-monitor-30376235</ref> Alan Turing, fondaments de l'informatica e de l'IA;<ref name="r156">"Alan Turing", New Scientist. https://www.newscientist.com/people/alan-turing</ref> Tommy Flowers, Colossus;<ref name="r157">"FLOWERS, TOMMY (1905–1998)", English Heritage. https://www.english-heritage.org.uk/visit/blue-plaques/tommy-flowers</ref> Frederic Williams, Tom Kilburn e Geoff Tootill, Manchester Baby;<ref name="r158">"How a 70-year-old 'Baby' changed the face of modern computing", The University of Manchester, 21 June 2018. https://www.manchester.ac.uk/about/news/how-a-70-year-old-baby-changed-the-face-of-modern-computing</ref> Maurice Wilkes, EDSAC;<ref name="r159">"MAURICE V. WILKES", A M Turing Award. https://amturing.acm.org/award_winners/wilkes_1001395.cfm</ref> Geoffrey Dummer concebèt lo circuit integrat.<ref name="r160">"May 7, 1952: The Integrated Circuit ... What a Concept!", Wired, 7 May 2010. https://www.wired.com/2010/05/0507integrated-circuit-concept-published</ref> La Societat Reiala (de Londres per l'Avançament de la Coneissença Naturala),<ref name="r161">"The formal title as adopted in the royal charter", royalsociety.org. https://royalsociety.org/~/media/Royal_Society_Content/about-us/history/2012-Supplemental-Charter.pdf</ref> acadèmia nacionala de las sciéncias del Reialme Unit, fondada lo 28 de novembre de 1660; la mai ancian institucion sciéntifica nacionala del mond.<ref name="r162">Michael Hunter, "Royal Society". https://www.britannica.com/topic/Royal-Society</ref> Institucion Reiala fondada en 1799 per de sabents, entre los quals Henry Cavendish.<ref name="r163">Gwendy Caroe, "The Royal Institution : an informal history", J. Murray, 1985. ISBN 0-7195-4245-6</ref> John Wilkins: primièra nocion d'un sistèma metric (1668), segon qualques experts.<ref name="r164">"Metric system was British", BBC News, 13 July 2007. http://news.bbc.co.uk/player/nol/newsid_6890000/newsid_6898200/6898274.stm?bw=nb&mp=wm&news=1&ms3=10</ref> Las universitats an de parcs sciéntifics;<ref name="r165">Castells, M.; Hall, P.; Hall, P.G. (2004). ''Technopoles of the World: the Making of Twenty-First-Century Industrial Complexes''. London: Routledge. pp. 98–100. ISBN 0-415-10015-1.</ref> Cambridge es lo clúster de recèrca mai intensiu del mond per las sciéncias e la tecnologia.<ref name="r166">"Cambridge remains most intensive science and technological cluster in the world", University of Cambridge, 20 September 2023. https://www.cam.ac.uk/research/news/cambridge-remains-most-intensive-science-and-technological-cluster-in-the-world</ref> 2022: lo Reialme Unit produsiguèt 6,3 % dels articles sciéntifics mondials e 10,5 % de las citacions (tresen, aprèp los Estats Units e China).<ref name="r167">"International comparison of the UK research base, 2022". https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1078073/international-comparison-uk-research-base-2022-accompanying-note.pdf</ref> Revistas: ''Nature'', ''British Medical Journal'', ''The Lancet''. Lo Ministèri de la Sciéncia, de l'Innovacion e de la Tecnologia es respònsable de la sciéncia.<ref name="r168">"Department for Science, Innovation and Technology", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-science-innovation-and-technology</ref> ===Transpòrts=== {{Main|Transport in England}} Lo Ministèri dels Transpòrts (secretari d'Estat als Transpòrts) supervisa los transpòrts. Infrastructura densa e modèrna. Rotas: A1 Great North Road (Londres–Newcastle–frontièra escossesa; en granda part autorota);<ref name="r169">UK Parliament, "Department for Transport annual report", Stationery Office, 2007. ISBN 978-0-10-170952-1 (p. 175)</ref> M6 l'autorota mai longa, 232 milas (de Rugby a la frontièra anglo-escossesa); M1 Londres–Leeds; M25 alentorn de Londres; M60 alentorn de Manchester; M4 Londres–Galas del Sud; M62 Liverpool–Manchester–Yorkshire de l'Èst; M5 Birmingham–Bristol–Sud-Oèst. [[File:St Pancras Railway Station 2012-06-23.jpg|thumb|alt=Edifici de pèira ròsa amb una nauta torre de relòtge dins un canton|Londres St Pancras International es un dels principals centres de transpòrt intèrne e internacional de Londres, amb de servicis ferroviaris de proximitat e a grand velocitat dins tot lo Reialme Unit e cap a Paris, Lille e Brussèlas.]] Los autobuses son espandits: Arriva, FirstGroup, Go-Ahead Group, Mobico Group, Rotala, Stagecoach Group. Lo transpòrt rapid per autobús comencèt amb la Runcorn Busway, 1971.<ref name="r170">Lewis Lesley, "Runcorn – A Rapid Transit New Town?", Built Environment, 1983</ref><ref name="r171">"Runcorn New Town – 7.3 Transport", rudi.net. http://www.rudi.net/books/3346</ref> Los autobuses ròges de dos estatges de Londres son un simbòl anglés. Rèsta Nacionala de Bicicletas (National Cycle Route). Camin de fèrre: lo mai ancian del mond; de camins de fèrre de passatgièrs dempuèi 1825.<ref name="r172">"27 September 1825 – Opening of the Stockton and Darlington Railway", The Stockton and Darlington Railway. http://www.moorerail.com/history/timeline1825.asp</ref> La màger part de la ret de 10 000 milas de Bretanha es en Anglatèrra. Tunèl jos la Marga (1994): Eurostar, LeShuttle cap a França e Belgica. Great British Railways: organisme public previst per supervisar lo camin de fèrre a partir de 2024. L'Office of Rail and Road regula l'economia e la seguretat.<ref name="r173">"Home page Office of Rail and Road", orr.gov.uk. https://www.orr.gov.uk/home</ref> Crossrail: lo mai grand projècte de construccion d'Euròpa, còst projectat de £15 miliards, dobèrt en 2022.<ref name="r174">"Crossrail's giant tunnelling machines unveiled", BBC News, 2 January 2012. https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-16289051</ref> High Speed 2 en construccion dempuèi 2019.<ref name="r175">"HS2: When will the line open and how much will it cost?", BBC, 11 February 2020. https://www.bbc.co.uk/news/uk-16473296</ref> Transpòrt urban rapid: Metrò de Londres e Tyne and Wear Metro (Newcastle, Gateshead, Sunderland).<ref name="r176">Peter White, "Public transport", Taylor & Francis, 2002. ISBN 978-0-415-25772-5 (p. 63)</ref> Tramvias: Manchester Metrolink, Sheffield Supertram, West Midlands Metro, Nottingham Express Transit, Tramlink (Londres del Sud). Aeropòrt màger: Heathrow, segond del mond per los passatgièrs internacionals.<ref name="r177">"Delta Expects New Slots To Foster Growth At Heathrow Airport", The Wall Street Journal, 23 February 2011. https://www.wsj.com/article/BT-CO-20110223-710213.html</ref> Bacs: de Liverpool cap a Irlanda e l'illa de Man; de Hull cap als Païses Bas e a Belgica.<ref name="r178">David Else, "Inghilterra", EDT srl, 2007. ISBN 978-88-6040-136-6 (p. 781)</ref> Environ 4 400 milas de vias navigablas (la mitat d'elas de la Canal & River Trust); lo transpòrt per aiga es fòrça limitat. La Tamisa es la via d'aiga principala; lo pòrt de Tilbury (estuari de la Tamisa) es un dels tres pòrts màgers del Reialme Unit. ===Energia=== {{Main|Energy in the United Kingdom}} Los govèrns s'engatjèron a reduire las emissions de CO₂. Lo Reialme Unit es un dels melhors sites d'Euròpa pel vent; l'energia eolica es sa font que creis lo mai ràpidament;<ref name="r179">"BBC – Weather Centre – Climate Change – Wind Power", bbc.co.uk. https://www.bbc.co.uk/climate/adaptation/wind_power.shtml</ref><ref name="r180">"UK Renewable Energy Roadmap Crown copyright, July 2011". https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/48128/2167-uk-renewable-energy-roadmap.pdf; "RenewableUK News website article". http://www.renewableuk.com/en/news/renewableuk-news.cfm/electricity-needs-of-more-than-a-quarter-of-uk-homes-powered-by-wind-in-2014</ref> 26,8 % de l'electricitat del Reialme Unit en 2022.<ref name="r181">"Britain produced record amount of wind power in 2022, National Grid says", Reuters, 6 January 2023. https://www.reuters.com/business/energy/britain-produced-record-amount-wind-power-2022-national-grid-2023-01-06/</ref> Hornsea 2, lo mai grand parc eolian en mar del mond, a environ 89 km de la còsta de Yorkshire.<ref name="r182">"The world's biggest offshore wind farm is now fully operational", CNBC, September 2022. https://www.cnbc.com/2022/09/01/huge-offshore-wind-farm-hornsea-2-is-fully-operational-orsted-says.html</ref> Climate Change Act 2008: ample majoritat transpartidària; primièr objectiu nacional juridicament contraignent al mond per la mitigacion del cambiament climatic.<ref name="r183">"What is the 2008 Climate Change Act?", Grantham Research Institute on climate change and the environment. https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/explainers/what-is-the-2008-climate-change-act/</ref> La politica energetica visa a limitar las emissions en responent a la demanda; lo mix energetic cambia segon las ressorsas, la tecnologia e los còsts.<ref name="r184">Darrell Proctor, "UK Undergoing 'Remarkable Shift' in Power Generation", POWER Magazine, 24 November 2020. https://www.powermag.com/uk-undergoing-remarkable-shift-in-power-generation/</ref> Respònsable: Ministèri de la Seguretat Energetica e del Zèro Net.<ref name="r185">"Department for Energy Security & Net Zero – GOV.UK", gov.uk. https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-energy-security-and-net-zero</ref> Lo ministre d'Estat a las Entrepresas, a l'Energia e a la Creissença Pròpria cobrís las finanças verdas, la sciéncia e l'innovacion climaticas e la produccion a bassa emission de carbòni.<ref name="r186">"Minister of State (Minister for Business, Energy and Clean Growth) – GOV.UK", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/minister-of-state--75#responsibilities</ref> 2024: lo Reialme Unit èra 5en sus 180 a l'Indèx de Performança Environamentala.<ref name="r187">"2024 Environmental Performance Index", Environmental Performance Index. https://epi.yale.edu/measure/2024/EPI</ref> Lei: zèro emission nèta en 2050.<ref name="r188">"UK net zero target", Institute for Government, 20 April 2020. https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainers/net-zero-target</ref> ==Santat== {{Main|Healthcare in England}} [[File:Sir W.H. Beveridge, head-and-shoulders portrait, facing left.jpg|thumb|Lo rapòrt de William Beveridge de 1942, ''Social Insurance and Allied Services'', serviguèt de basa a l'Estat providéncia aprèp la Segonda Guèrra mondiala.]] NHS: sistèma finançat per l'Estat, que balha la màger part dels suènhs de santat. Comencèt lo 5 de julhet de 1948 (National Health Service Act 1946), sus la basa del Rapòrt Beveridge (William Beveridge).<ref name="r189">"BBC History on William Beveridge", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/beveridge_william.shtml</ref> Finançat per la fiscalitat generala e l'Assegurança Nacionala;<ref name="r190">"NHS Expenditure in England", House of Commons Library. http://www.parliament.uk/commons/lib/research/briefings/snsg-00724.pdf</ref> en majoritat gratuit al moment de l'utilizacion; de gents pagan per qualques servicis: examens de la vista, suènhs dentaris, ordenanças, suènhs personals.<ref name="r191">"Check what help you could get to pay for NHS costs", National Health Service (England). https://check-for-help-paying-nhs-costs.nhsbsa.nhs.uk/start</ref> Lo Ministèri de la Santat (secretari d'Estat a la Santat) es respònsable; £98,6 miliards depensats en 2008–2009, mai que mai pel NHS.<ref name="r192">"Budget 2008, Chapter C", HM Treasury, 3 March 2008. http://www.hm-treasury.gov.uk/media/7/3/bud08_chapterc.pdf</ref> Lo General Medical Council, lo Nursing and Midwifery Council e los Royal Colleges son a l'escala de tot lo Reialme Unit. Esperança de vida: 77,5 ans (òmes), 81,7 (fremas), la mai nauta dels quatre païses del Reialme Unit.<ref name="r193">Office for National Statistics, "Life expectancy", statistics.gov.uk. http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?ID=168</ref> Lo sud a una esperança de vida mai nauta que lo nòrd, mas l'escart se redutz: Nòrd-Èst +6,0 ans e Nòrd-Oèst +5,8 ans entre 1991–1993 e 2012–2014.<ref name="r193" /> ==Demografia== {{Main|Demographics of England}} ===Populacion=== {{Main|English people.|English diaspora|Cornish people|List of urban areas in the United Kingdom}} [[File:England counties population (crop).png|thumb|alt=Mapa d'Anglatèrra amb de regions ombradas en diferentas nuanças de blau.|Los comtats metropolitans e non metropolitans, coloriats segon la populacion]] [[File:England and Wales population cartogram districts.svg|thumb|Populacion d'Anglatèrra e del País de Galas per zònas administrativas. Lor talha mòstra lor populacion, amb una causida aproximacion. Cada grop de carrats de la legenda representa 20 % del nombre total de districtes.]] Mai de 56 milions d'abitants; país mai poblat del Reialme Unit, 84 % del total.<ref name="r5" /> Seriá lo 26en país del mond per la populacion s'es considerat coma un tot.<ref name="r194">United Nations Department of Economic and Social Affairs, "World Population Prospects: Analytical Report for the 2004", United Nations. https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm</ref> Los Anglés son de Britanics.<ref name="r195">Office for National Statistics, "Ethnicity and National Identity in England and Wales 2011", Statistics.gov.uk, 2011. http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html</ref> Diaspòra dins las zònas de l'ancian Empèri: Estats Units (environ 50 milions declaravan una ascendéncia anglesa, 1980),<ref name="r196">"Shifting Identities – statistical data on ethnic identities in the US", American Demographics, 2001. https://www.findarticles.com/p/articles/mi_m4021/is_2001_Dec_1/ai_80408799</ref> Canadà (environ 6,5 milions),<ref name="r197">"Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories", Statistics Canada, 2 April 2008. http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000</ref> Austràlia (environ 70 % declarèron en 1999 una origina anglocèltica),<ref name="r198">Centre for Population and Urban Research, Monash University, "Australian Population: Ethnic Origins". http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n4/v7n4_3price.pdf</ref> Chile (environ 420 000 d'origina anglesa, encara que jamai dins l'Empèri).<ref name="r199">"Inmigración británica en Chile", Galeon.com. http://www.galeon.com/typepad/</ref> Dempuèi la fin dels ans 1990, fòrça Anglés emigrèron cap a Espanha.<ref name="r200">Jason Burke, "An Englishman's home is his casa as thousands go south", The Guardian, 9 October 2005. https://www.theguardian.com/world/2005/oct/09/spain.spain; Alan Travis, "Record numbers leave the country for life abroad", The Guardian, 16 November 2007. https://www.theguardian.com/society/2007/nov/16/emigration</ref> La prosperitat del Sud-Èst d'Anglatèrra atrai de migrants economics d'autras regions del Reialme Unit.<ref name="r195" /> Immigracion irlandesa importanta.<ref name="r201">"One in four Britons claim Irish roots", BBC News, 16 March 2001. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1224611.stm</ref> Residents d'origina etnicament europèa: 81,7 % (blancs britanics, Alemands,<ref name="r202">"British Immigration Map Revealed", BBC News, 7 September 2005. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4218740.stm</ref> Polonés<ref name="r195" /> e mai), contra 94,1 % en 1991.<ref name="r195" /><ref name="r203">"Population of England and Wales", Gov.uk, 22 December 2022. https://www.ethnicity-facts-figures.service.gov.uk/uk-population-by-ethnicity/national-and-regional-populations/population-of-england-and-wales/latest/</ref> Dempuèi los ans 1950, migrants de las ancianas colonias: environ 7 % an una origina del subcontinent indian (Índia, Paquistan, Bangladesh);<ref name="r203" /><ref name="r202" /> 0,7 % chinés;<ref name="r203" /><ref name="r202" /> 0,6 % arabes;<ref name="r203" /> 4,0 % negres (Africa e Carib);<ref name="r203" /><ref name="r202" /> 2,9 % mestissats o d'origina mesclada.<ref name="r203" /> Part dels mainatges de las escòlas primàrias de minoritats etnicas: 22 % (2007),<ref name="r204">Graeme Paton, "One fifth of children from ethnic minorities", The Daily Telegraph, 1 October 2007. https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html</ref> 26,5 % (2011).<ref name="r205">Jessica Shepherd, "Almost a quarter of state school pupils are from an ethnic minority", The Guardian, 22 June 2011. https://www.theguardian.com/education/2011/jun/22/quarter-state-school-pupils-from-ethnic-minority</ref> Environ la mitat de l'aumentacion de la populacion de 1991–2001 èra deguda a l'immigracion.<ref name="r206">David Leppard, "Immigration rise increases segregation in British cities", The Times, 10 April 2005. http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece</ref> Una sola minoritat nacionala indigèna: los Cornics (Cornish people), reconeguda en virtut de la Convencion-quadre pel Respècte de las Minoritats Nacionalas en 2014.<ref name="r207">"Cornish people formally declared a national minority along with Scots, Welsh and Irish", The Independent, 23 April 2014. https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/cornish-people-formally-declared-a-national-minority-along-with-scots-welsh-and-irish-9278725.html</ref> ===Lenga=== {{Main|Languages of the United Kingdom|English language in England}} {| class="wikitable" ! Lenga !! Locutors nadius (en milierats)<ref name="r208">[http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/QS204EW/view/2092957699?cols=measures QS204EW – Main language] , Office for National Statistics 2011 Census. Retrieved 21 July 2015.</ref> |- | Anglés || 46 937 |- | Polonés || 529 |- | Panjabi || 272 |- | Urdú || 266 |- | Bengalí || 216 |- | Gujaratí || 212 |- | Arabi || 152 |- | Francés || 145 |- | Portugués || 131 |- | Galés || 8 |- | Còrnic || 0,6 |- | Autras || 2 267 |- | '''Populacion''' || 51 006 |} L'anglés nasquèt en Anglatèrra e demòra la lenga principala; es largament parlat dins lo mond.<ref name="r209">Mauro E. Mujica, "English: Not America's Language?", The Globalist, 19 June 2003. http://www.theglobalist.com/DBWeb/StoryId.aspx?StoryId=3229</ref> Recensament de 2011: parlat plan o fòrça plan per 98 % de la populacion.<ref name="r210">"QS205EW – Proficiency in English", Office for National Statistics 2011 census. http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/QS205EW/view/2092957699?cols=measures</ref> L'ensenhament de l'anglés es una activitat economica importanta. Cap de lei impausa pas una lenga oficiala;<ref name="r211">"English language history", Yaelf. http://www.yaelf.com/history.shtml</ref> l'anglés es la sola lenga utilizada pels afars oficials. Fòrça accents regionals distintes. Lo còrnic s'escantiguèt coma lenga de comunautat al sègle XVIII, puèi foguèt revitalizat;<ref name="r212">Government Offices for the English Regions, "Cornish language", gos.gov.uk. http://www.gos.gov.uk/gosw/culturehome/heritage/cornish/?view=Standard; "The Cornish Language Development Project – Evaluation – Final Report", Hywel Evans, Aric Lacoste / ERS. http://www.magakernow.org.uk/idoc.ashx?docid=d9bd1b63-0135-47b1-8edf-4a5e9358da06&version=-1</ref> es protegit per la Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias;<ref name="r213">"South West – Cornish Language", Government Office South West. http://www.gos.gov.uk/gosw/culturehome/heritage/cornish/</ref> parlat per 0,1 % de las personas en Cornoalha;<ref name="r214">"On being a Cornish "Celt": changing Celtic heritage and traditions", University of Exeter. https://ore.exeter.ac.uk/articles/conference_contribution/On_being_a_Cornish_Celt_changing_Celtic_heritage_and_traditions_in_Cornwall/29688890?file=56691116</ref> ensenhat dins qualques escòlas.<ref name="r215">Emily Dugan, "The Cornish: They revolted in 1497, now they're at it again", The Independent, 6 September 2009. https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/the-cornish-they-revolted-in-1497-now-theyre-at-it-again-1782535.html; "Cornish in Schools", Cornish Language Partnership, 2009. http://www.magakernow.org.uk/default.aspx?page=336</ref> Las escòlas publicas ensenhan una segonda o una tresena lenga a partir de sèt ans (lo francés, l'espanhòl e l'alemand son las mai comunas).<ref name="r216">Anthea Lipsett, "Number of primaries teaching foreign languages doubles", The Guardian, 26 June 2008. https://www.theguardian.com/education/2008/jun/26/schools.uk2</ref> 2007: environ 800 000 escolans parlavan una lenga estrangièra a l'ostal (lo panjabi e l'urdú, las mai comunas).<ref name="r204" /> Aprèp lo recensament de 2011, lo polonés es la lenga principala aprèp l'anglés.<ref name="r217">Robert Booth, "Polish becomes England's second language", The Guardian, 30 January 2013. https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/30/polish-becomes-englands-second-language</ref> 2022: la lenga dels signes britanica venguèt una lenga oficiala d'Anglatèrra (British Sign Language Act 2022).<ref name="r218">"British Sign Language gets official status after 19 years of campaigning", ITV News, 6 May 2022. https://www.itv.com/news/westcountry/2022-05-06/were-finally-recognised-british-sign-language-gets-official-status</ref> ===Religion=== {{Main|Religion in England|History of Christianity in England}} Recensament de 2021: 46,3 % cristians, 36,7 % sens religion, 6,7 % musulmans, 4,3 % d'autras religions, 6 % sens responsa.<ref name="r219">"Table KS209EW 2011 Census: Religion, local authorities in England and Wales", Office for National Statistics, 11 December 2012. http://www.ons.gov.uk/file?uri=/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/2011censuskeystatisticsforlocalauthoritiesinenglandandwales/r21ewrttableks209ewladv1_tcm77-290705.xls</ref> Lo cristianisme es la religion la mai practicada. Glèisa establida: la Glèisa d'Anglatèrra,<ref name="r220">"Church of England", BBC. https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/cofe/cofe_1.shtml</ref> que quitèt la comunion amb Roma dins los ans 1530 quand Enric VIII poguèt pas faire anullar son maridatge amb Catarina d'Aragon; se considèra a l'encòp catolica e protestanta.<ref name="r221">"In depth history of the Church of England", Church of England. https://www.churchofengland.org/about-us/history/detailed-history.aspx</ref> Tradicions de Nauta Glèisa e de Bassa Glèisa; qualques anglocatolics (movement tractarian). Lo monarca n'es lo governador suprèm; environ 26 milions de membres baptizats (la màger part pas de practicants regulars). 2016: 19,8 % d'Anglatèrra e del País de Galas se declaravan anglicans.<ref name="r222">"St Mary's Study Finds London Most Religious Area in England and Wales", St Mary's University, Twickenham, London. https://www.stmarys.ac.uk/news/2016/st-marys-study-finds-london-most-religious-area-in-england-and-wales</ref><ref name="r223">"Contemporary Catholicism in England and Wales", www.stmarys.ac.uk. https://www.stmarys.ac.uk/research/centres/benedict-xvi/contemporary-catholicism.aspx</ref> Fa part de la Comunion anglicana; l'arquevèsque de Canterbury n'es lo cap simbolic.<ref name="r224">"Global Anglicanism at a Crossroads", PewResearch.org, 19 June 2008. http://pewresearch.org/pubs/896/global-anglicanism-at-a-crossroads</ref> Edificis istorics: abadiá de Westminster, York Minster, catedrala de Durham, catedrala de Salisbury. [[File:Westminster Abbey, west facade, August 2014.jpg|thumb|L'abadiá de Westminster es un exemple remarcable d'arquitectura gotica anglesa. La coronacion del monarca britanic se debana tradicionalament a l'abadiá.]] Segonda: la Glèisa Catolica; organizada sus una basa Anglatèrra–País de Galas dempuèi l'Emancipacion Catolica, 4,5 milions de membres;<ref name="r225">"People here 'must obey the laws of the land'", The Daily Telegraph, 9 February 2008. https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1578212/People-here-must-obey-the-laws-of-the-land.html</ref> 8,3 % se declaravan catolics en 2016.<ref name="r222" /><ref name="r223" /> Un sol papa anglés, Adrian IV; Beda, Anselm e John Henry Newman son Doctors de la Glèisa. Tresena: lo metodisme (nascut de l'anglicanisme gràcias a John Wesley;<ref name="r226">"The Methodist Church", BBC News. https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/subdivisions/methodist_1.shtml</ref> popular dins las vilas tèxtilas de Lancashire e de Yorkshire e entre los minaires d'estanh de Cornoalha).<ref name="r227">"An Independent Academic Study on Cornish". http://www.linguae-celticae.org/dateien/Independent_Study_on_Cornish_Language.pdf</ref> Autres non conformistas: Baptistas, Quacres, Congregacionalistas, Unitarians, Armada de la Salut.<ref name="r228">Hugh McLeod, "The Cambridge History of Christianity, Volume 9, World Christianities c.1914–c.2000", Cambridge University Press, 2006. ISBN 9780521815000</ref> Sant patron: Sant Jòrdi (la crotz de la bandièra).<ref name="r229">"United Kingdom – History of the Flag", FlagSpot.net. http://flagspot.net/flags/gb-hist.html</ref> Autres sants: Cuthbert, Edmund, Alban, Wilfrid, Aidan, Eduard lo Confessor, John Fisher, Thomas More, Petroc, Piran, Margaret Clitherow, Thomas Becket. Los Jusieus: minoritat dempuèi 1070, expulsats en 1290 (Edicte d'Expulsion), readmés en 1656.<ref name="r230">"From Expulsion (1290) to Readmission (1656): Jews and England", Goldsmiths.ac.uk. http://www.gold.ac.uk/media/350th-anniversary.pdf</ref> Dempuèi los ans 1950, l'immigracion faguèt créisser las autras religions: l'islam representa environ 5 % de la populacion;<ref name="r231">Office for National Statistics, "Religion", Statistics.gov.uk. http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=8301</ref> l'indoïsme, lo sikhisme e lo budisme, 2,8 % amassa (venguts d'Índia e d'Asia del Sud-Èst).<ref name="r231" /> Pichona minoritat paganà (Wicca, Druïdisme, Heathenry): al recensament de 2011, environ 53 172 personas se declaravan paganas, entre las qualas 11 026 Wiccans (solament las declaracions estrictas son comptadas).<ref name="r10" /> 24,7 % declarèron pas cap de religion (14,6 % en 2001);<ref name="r10" /> los taus mai nauts: Norwich 42,5 %, Brighton and Hove 42,4 %. ==Educacion== {{Main|Education in England}} Lo Ministèri de l'Educacion es respònsable dels joves fins a 19 ans.<ref name="r232">Liam Gearon, "Education in the United Kingdom", David Fulton, 2002. ISBN 978-1-85346-715-8 (p. 246)</ref> Escòlas finançadas per l'Estat: environ 93 % dels escolans.<ref name="r233">Anne West, "Underachievement in schools", Routledge, 2003. ISBN 978-0-415-24132-8 (p. 28)</ref> Lo secretari d'Estat a l'Educacion n'es respònsable.<ref name="r234">"Secretary of State for Education", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-education</ref> De 3 a 5 ans: escòla maternala o classa de recepcion de l'Early Years Foundation Stage; de 5 a 11 ans: primària; de 11 a 16 ans: segondària. Las escòlas publicas devon ensenhar lo Curriculum Nacional: literatura anglesa, lenga anglesa, matematicas, sciéncias, art e design, cobertura civica, istòria, geografia, educacion religiosa, design e tecnologia, informatica, lengas ancianas e modèrnas, musica, educacion fisica.<ref name="r235">"The national curriculum: Overview", GOV.UK. https://www.gov.uk/national-curriculum</ref> [[File:Radcliffe Camera by Fenlio.jpg|thumb|L'Universitat d'Oxford foguèt fondada en 1096, çò que ne fa la segonda mai ancian universitat del mond.]] L'estudi PISA (OCDE) classa los joves britanics de 15 ans 13ens en lectura, matematicas e sciéncias; mejana de 503,7 contra 493 per l'OCDE.<ref name="r236">"PISA 2018 Results Combined Executive Summaries", OECD, 2019. https://www.oecd.org/pisa/Combined_Executive_Summaries_PISA_2018.pdf</ref> La màger part de las escòlas segondàrias son comprehensivas; las grammar schools seleccionan a l'entrada amb l'eleven-plus. Environ 7,2 % frequentan d'escòlas privadas;<ref name="r237">"Independent Schools in the United Kingdom", MSN Encarta, 2009. http://encarta.msn.com/encyclopedia_761580406/Independent_Schools_in_the_United_Kingdom.html</ref> i a fòrça escòlas confessionalas publicas.<ref name="r238">"Faith Schools in the UK: What Parents Need to Know", The Good Schools Guide, 2026-09-23. https://www.goodschoolsguide.co.uk/uk-schools/advice/faith-schools-in-the-uk</ref> Ofsted supervisa las escòlas publicas, l'Independent Schools Inspectorate las escòlas privadas.<ref name="r239">Liam Gearon, "Education in the United Kingdom", David Fulton, 2002. ISBN 978-1-85346-715-8 (p. 102)</ref> Aprèp l'escolaritat obligatòria: GCSEs; dos ans d'ensenhament superior (sovent dins de colleges de sixth form); A-levels (basa de las demandas universitàrias); aprendissatges, T-levels, BTEC, NVQ; colleges terciaris (academics e professionals).<ref name="r240">Judith Watson, "The Social Effects of Travel to Learn Patterns – A Case Study of 16–19 Year Olds in London", Local Economy: The Journal of the Local Economy Policy Unit, 2009. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02690940903166971</ref> ===Ensenhament superior=== Universitat a partir de 18 ans per un diplòma academic. Mai de 90 universitats, totas publicas levat una. Lo Ministèri dels Afars, de l'Innovacion e de las Competéncias es respònsable.<ref name="r241">United Kingdom Parliament, "Innovation, Universities, Science and Skills Committee Contents", publications.parliament.uk. https://publications.parliament.uk/pa/cm200809/cmselect/cmdius/170/17004.htm</ref> Prèstes d'estudiant per las taxas d'ensenhament e las despensas de vida (los estudiants anglés pagan de taxas, mai tanben en Escòcia; los estudiants escossés en Escòcia an las taxas pagadas pel Parlament d'Escòcia).<ref name="r242">"Financial support for higher education students", House of Commons Library, 31 January 2024. https://commonslibrary.parliament.uk/cost-of-living-support-for-students/</ref> Licéncia generalament de 3 ans; diplòma de tresen cicle de 1 an; doctorat de 3 ans o mai.<ref name="r243">"The Frameworks for Higher Education Qualifications of UK Degree-Awarding Bodies", November 2014. http://www.qaa.ac.uk/en/Publications/Documents/qualifications-frameworks.pdf</ref> Classament QS 2024: Cambridge, Oxford, Imperial College London, University College London dins los dètz primièrs. Cambridge (1209) e Oxford (1096): las mai ancianas del mond de lenga anglesa.<ref name="r244">"QS World University Rankings 2023 Top Universities", QS Quacquarelli Symonds Limited, February 2017. https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2023</ref> LSE: descricha coma l'establiment de sciéncias socialas lo mai important del mond.<ref name="r245">Ben Hoyle, "The Sunday Times Good University Guide 2007 – Profile for London School of Economics", The Times, 23 September 2007. http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/education/sunday_times_university_guide/article2496158.ece</ref> London Business School: lo MBA classat melhor del mond pel ''Financial Times'' (2010).<ref name="r246">"FT Global MBA Rankings", Financial Times. http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/global-mba-rankings</ref> Classas de diplòmas: first, upper second, lower second, third, unclassified.<ref name="r243" /> King's School Canterbury e King's School Rochester: las escòlas mai ancianas del mond de lenga anglesa.<ref name="r247">Frederick A.M. Webster, "Our great public schools: their traditions, customs and games", Ward, Lock, 1937. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.180095 (p. 383)</ref> Escòlas de pagament: Winchester College, Eton, St Paul's, Harrow, Rugby.<ref name="r248">Roy Lowe, "The English school", Taylor & Francis, 1971. ISBN 978-0-7100-6882-8 (p. 317)</ref> ==Cultura== {{Main|Culture of England|English Renaissance}} ===Arquitectura=== {{Main|Architecture of England}} Pèiras dreitas preïstoricas: Stonehenge, Devil's Arrows, Rudston Monolith, Castlerigg.<ref name="r249">"The Prehistoric Sites of Great Britain", Stone-Circles.org.uk. http://www.stone-circles.org.uk/stone/index.htm</ref> Epòca romana: basilicas, banhs, amfiteatres, arcs de triomf, vilas, temples, rotas, fòrts, aqüeducs;<ref name="r250">"Ancient Roman architecture in England and Wales", Castles.me.uk. http://www.castles.me.uk/ancient-roman-architecture-england-wales.htm</ref> foguèron fondadas Londres, Bath, York, Chester, St Albans; Mur d'Adrian; Banhs romans de Bath.<ref name="r250" /> [[File:Bodiam-castle-10My8-1197.jpg|thumb|alt=Un castèl de plan carrat cernat d'un valat ple d'aiga. A de torres rondas als cantons e un aspècte menaçant.|Lo castèl de Bodiam es un castèl del sègle XIV cernat de valats, près de Robertsbridge, en Sussex de l'Èst.]] Naut Edat Mejana: bastiments laïcs simples en fusta e en palha; bastiments ecclesiastics: monaquisme hiberno-saxon,<ref name="r251">Bertram Colgrave, "Two lives of Saint Cuthbert", Cambridge University Press, 1985. ISBN 978-0-521-31385-8 (p. 326)</ref><ref name="r252">Nikolaus Pevsner, "An outline of European architecture", University of Michigan, 1942. ISBN 978-0-14-061613-2 (p. 14)</ref> basilica paleocristiana, pilastres, arcaturas cegas, colonetas en balustre, dobertas de cap triangular. Aprèp 1066: castèls (Tour de Londres, Warwick, Durham, Windsor). Plantagenèts: gotic anglés (catedrala de Canterbury, abadiá de Westminster, York Minster),<ref name="r253">T.D. Atkinson, "English Architecture", Read Books, 2008. ISBN 978-1-4097-2581-7 (p. 189)</ref> castèls, palais, grandas demòras, universitats, glèisas parroquialas. Tudor: arc Tudor a quatre centres, ostals de bauç e d'argila. Aprèp la Renaissença: barroc anglés (Christopher Wren).<ref name="r254">Kerry Downes, "Christopher Wren", Oxford University Press, 2007. ISBN 978-0-19-921524-9 (p. 17)</ref> Georgian: refinat, palladian (Royal Crescent, Bath). Victorian: renaissença gotica; Crystal Palace. Modernisme dempuèi los ans 1930, sovent controversat (Norman Foster, Richard Rogers); resisténcia tradicionalista (Poundbury, Dorset, del Prince Carles;<ref name="r255">"Architects to hear Prince appeal", BBC News, 12 May 2009. http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8045027.stm</ref> Raymond Erith, Francis Johnson, Quinlan Terry). ===Jardins=== {{Main|English garden}} Lo jardin paisagièr, desvolopat per Capability Brown, faguèt tendéncia al nivèl internacional; lo jardinatge e la visita dels jardins son tipicament anglés. Natura idealizada: lacs, pelosas ondulantas, bosquets, temples classics, ruïnas goticas, pònts, idili pastoral dins las grandas demòras de campanha.<ref name="r256">"Gardens through time", English Heritage. https://www.english-heritage.org.uk/learn/histories/gardens-through-time/</ref> Lo jardin paisagièr èra una « òbra d'art viva » quand dobriguèt dins los ans 1750.<ref name="r257">"The history of the house at Stourhead", National Trust. https://www.nationaltrust.org.uk/stourhead/features/the-history-of-stourhead</ref> Imitat pel jardin paisagièr francés e a Pavlovsk (Sant Petersborg) a la fin del sègle XVIII; influencièt los parcs publics del sègle XIX dins lo mond.<ref name="r258">Lucia Impelluso, ''Jardins, potagers et labyrinthes'', Mondatori Electra, Milan</ref> English Heritage e lo National Trust preservan de jardins e de parcs;<ref name="r259">"Gardens & parks", National Trust. https://www.nationaltrust.org.uk/gardens-and-parks</ref> RHS Chelsea Flower Show, que seriá la mai granda mòstra de jardinatge del mond.<ref name="r260">"RHS Chelsea Flower Show", rhs.org.uk. http://www.rhs.org.uk/shows-events/rhs-chelsea-flower-show</ref> ===Folclòre=== {{Main|English folklore}} [[File:The King joins the hands of Robin Hood and Maid Marian.jpg|thumb|Robin dels Bòscs e Maid Marian amb Richard I d'Anglatèrra]] Desvolopat al cors dels sègles; qualques personatges son nacionals, la màger part regionals. Èsters: pixies, gigants, elfes, ogres, trolls, gòblins, nans. Antics: Offa d'Angeln, Wayland lo Fabre;<ref name="r261">Charles Francis Keary, "Outlines of primitive belief among the Indo-European races", C Scribner's Sons, 1882. https://archive.org/details/outlinesprimiti02keargoog (p. 50)</ref> aprèp los Normands: Robin dels Bòscs, los Merry Men, lo Shèrif de Nottingham.<ref name="r262">A.J. Pollard, "Imagining Robin Hood", Routledge, 2004. https://archive.org/details/imaginingrobinho00poll (p. 272)</ref> Naut Edat Mejana: los racontes brittonics venguèron lo mite arturian (Artús, Camelot, Excalibur, Merlin, Taula Redonda, Lancelot) a partir de fonts anglonormandas, galesas e francesas;<ref name="r263">Michael Wood, "King Arthur, 'Once and Future King'", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/arthur_03.shtml</ref><ref name="r264">NJ Higham, "King Arthur: myth-making and history", Routledge, 2002. ISBN 978-0-415-21305-9 (p. 25)</ref><ref name="r265">John Koch, "Celtic Culture: A Historical Encyclopedia", ABC-CLIO, 2006. ISBN 978-1-85109-440-0 (p. 732)</ref> centrat sus l'''Historia Regum Britanniae'' de Geoffrey de Monmouth. Benlèu promogut per l'elita normanda per legitimar son poder, car l'istòria anglosaxona èra pas adaptada tant que Edgar l'Ætheling e l'Ostal de Dunkeld èran actius.<ref name="r266">Norris Lacy, "The Arthurian Encyclopedia", Garland Pub, 1986. https://archive.org/details/arthurianencyclo0000unse (p. 649)</ref> Michael Wood: Artús venguèt « un simbòl de l'istòria britanica – una manièra d'explicar la matèria de Bretanha, la relacion entre los Saxons e los Celtas ».<ref name="r263" /> Qualques figuras folclòricas se basan sus de personatges istorics.<ref name="r267">Katharine Briggs, "A Dictionary of British Folk-tales in the English Language", Routledge, 2004. ISBN 978-0-203-39737-4 (p. 26)</ref> 5 de novembre: Bonfire Night (Conspiracion de la Polvera, Guy Fawkes). Activitats folclòricas: danças morris, danças del maipòl, Rapper sword (Nòrd-Èst), dança de l'Espasa Longa (Yorkshire), Mummers Plays, bottle-kicking (Leicestershire), cheese-rolling a Cooper's Hill.<ref name="r268">Robert Withington, "English Pageantry; An Historical Outline", Read Books, 2008. ISBN 978-1-4086-8062-9 (p. 224)</ref> I a pas de costum nacional oficial; los establits: los Pearly Kings and Queens (cockney), la Garda Reiala, lo costum morris, los Beefeaters.<ref name="r269">"What is England's national costume?", Woodlands-Junior.kent.sch.uk. http://www.woodlands-junior.kent.sch.uk/customs/questions/costume.html</ref> ===Cosina=== {{Main|English cuisine}} Istoricament simpla, basada sus de produches naturals de qualitat.<ref name="r270">David Else, "Inghilterra", EDT srl, 2007. ISBN 978-88-6040-136-6 (p. 76)</ref> Bona reputacion a l'Edat Mejana e a la Renaissença; en declin amb l'urbanizacion de la Revolucion industriala; renaissença recenta, amb de bonas notas als classaments dels melhors restaurants de ''Restaurant''.<ref name="r271">"The S.Pellegrino World's 50 Best Restaurants", TheWorlds50Best.com. http://www.theworlds50best.com/module/acms_winners?group_id=1</ref> [[File:English-cusine-exports.jpg|thumb|Menjars anglés: dins lo sens de las agulhas d'un relòtge a partir de naut a esquèrra: teacakes, formatges, vins e sidre]] Sunday roast (buòu, anhèl, polastre o pòrc, legums, Yorkshire pudding, jus de ròst);<ref name="r272">"Traditional English Food Specialities", TravelSignPosts.com. http://www.travelsignposts.com/England/traditional-English-food-specialities.php</ref> fish and chips; full English breakfast (lard, saucissas, tomatas grelhadas, pan fregit, ''black pudding'', favas a la tomata, campairòls, uòus).<ref name="r273">"How to make the perfect full English breakfast", 25 June 2015. https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/11029015/How-to-make-the-perfect-full-English-breakfast.html</ref> Pastissadas de carn: steak and kidney, steak and ale, cottage, de pòrc (frescas),<ref name="r272" /> Cornish pasty. Saucissas: bangers and mash, toad in the hole. Lancashire hotpot (estofat del nòrd-oèst). Formatges: Cheddar, Red Leicester, Wensleydale, Double Gloucester, Blue Stilton. Curris angloindians: chicken tikka masala, balti. Dessèrts: tartas de pomas e d'autres fruchs, spotted dick (amb crèma), sticky toffee pudding. Pastissariás: scones amb confitura o crèma, pans de fruchs secs, Eccles cakes, mince pies, bescuèches doces o especiats. Beuregas: tè<ref name="r274">"Catherine of Braganza", Tea.co.uk. http://www.tea.co.uk/catherine-of-braganza</ref> e cafè; vin, sidres, bièras anglesas (bitter, mild, stout, brown ale).<ref name="r275">"Types of Beer", Icons of England. http://www.icons.org.uk/theicons/collection/the-pint-of-real-ale/features/types-of-beer-finished</ref> ===Arts visuals=== {{Main|English art|Arts Council England}} [[File:John Constable The Hay Wain.jpg|thumb|alt=Un carri tirat per de cavals que travèrsa un riu cap a un cabanon, amb d'arbres e de camps al delà|''The Hay Wain'' de John Constable, 1821, es una pintura anglesa arquetipica.]] Mai ancian: art rupèstre preïstoric (Yorkshire del Nòrd, Northumberland, Cumbria; Creswell Crags).<ref name="r276">"The Prehistoric Cave Art of England", ArchaeologyDataService.ac.uk. http://archaeologydataservice.ac.uk/catalogue/adsdata/arch-836-1/dissemination/pdf/ERA_Brochure.pdf</ref> Epòca romana: estatuas, bustes, vitralhariá, mosaïcas (Lullingstone, Aldborough).<ref name="r277">English Heritage, "Aldborough Roman Site", english-heritage.org.uk. http://www.english-heritage.org.uk/server.php?show=nav.17022</ref> Naut Edat Mejana: crotz esculpidas, evòris, pintura de manuscrits, bijoterià d'aur e d'esmalt, dessenhs entrelaçats (Staffordshire Hoard, 2009); mesclas gaelico-anglianas: Evangèlis de Lindisfarne, Psautièr de Vespasian.<ref name="r278">"Early Middle Ages Art", Tiscali.co.uk. http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0023715.html</ref> Gotic a Winchester e a Canterbury: Benedictional de Sant Æthelwold, Psautièr de Luttrell.<ref name="r279">"English art", Tiscali.co.uk. http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0028010.html</ref> Tudor: artistas de cort; lo retrach foguèt reforçat per Hans Holbein, puèi Nicholas Hilliard.<ref name="r279" /> Stuarts: influéncia flamenca (van Dyck, Lely, Kneller, Dobson).<ref name="r279" /> Sègle XVIII: Reial Acadèmia; classicisme de l'Alta Renaissença; Gainsborough, Reynolds.<ref name="r279" /> Sègle XIX: paisatges: Constable, Turner; Escòla de Norwich; Confraria Preraffaelita (Holman Hunt, Rossetti, Millais).<ref name="r279" /> Sègle XX: Henry Moore, votz de l'escultura britanica e del modernisme.<ref name="r280">Chris Turner, "The Bronze Age: Henry Moore and his successors", Tate Magazine. http://www.tate.org.uk/magazine/issue6/moore.htm</ref> Societat Reiala de las Arts.<ref name="r281">"About the RSA – RSA", thersa.org. https://www.thersa.org/about</ref> ===Literatura, teatre e filosofia=== {{Main|English literature|English drama|Theatre of the United Kingdom}} [[File:Geoffrey Chaucer (17th century).jpg|thumb|alt=Un òme vestit de gris amb una barba, que tèn un rosari, representat al costat d'un blasonament.|Geoffrey Chaucer foguèt un autor, poèta e filosòf anglés, mai que mai remembrat per son racònte-quadre inacabat ''The Canterbury Tales''.]] Los primièrs autors Beda e Alcuin escriguèron en latin.<ref name="r282">Charles Warner, "Library of the world's best literature, ancient and modern", International society, 1902. ISBN 978-1-60520-202-0 (p. 35)</ref> Vièlh anglés: ''Beowulf'', ''Cronica anglosaxona'',<ref name="r283">Pat Rogers, "The Oxford illustrated history of English literature", Oxford University Press, 2001. ISBN 978-0-19-285437-7 (p. 17)</ref> ''Judith'', ''Hymn'' de Cædmon, agiografias. Aprèp la Conquista: latin entre los letrats, literatura anglonormanda. Anglés mejan: Chaucer (''The Canterbury Tales''), Gower, lo Poèta de la Perla, Langland. Filosòfs: los Franciscans William d'Ockham, Roger Bacon. Julian de Norwich, ''Revelations of Divine Love''. Renaissença anglesa: Shakespeare (''Hamlet'', ''Romeo and Juliet'', ''Macbeth'', ''A Midsummer Night's Dream'').<ref name="r284">Pat Rogers, "The Oxford illustrated history of English literature", Oxford University Press, 2001. ISBN 978-0-19-285437-7 (p. 135)</ref> Elisabetans: Marlowe, Spenser, Sidney, Kyd, Donne, Jonson.<ref name="r285">A. L. Rowse, "Elizabethan Renaissance", Scribner, 1971. https://archive.org/details/elizabethanrenai00rows (p. 48)</ref> Francis Bacon e Hobbes (empirisme, materialisme, metòde sciéntific, contracte social); Filmer (Dreit Divin dels Reis). Marvell (Commonwealth);<ref name="r286">David Norbrook, "Writing the English Republic: Poetry, Rhetoric and Politics, 1627–1660", Cambridge University Press, 2000. ISBN 978-0-521-78569-3 (p. 6)</ref> Milton, ''Paradise Lost'' (Restauracion). <blockquote>Aquel tròn reial de reis, aquela illa ceptrada, aquela tèrra de majestat, aquel sèti de Mars, aquel autre Edèn, demiparadis; aquela fortalesa bastida per la natura per ela mesma. Aquel luòc benesit, aquela tèrra, aquel reialme, aquesta Anglatèrra. — William Shakespeare.<ref name="r287">"Richard II", William Shakespeare. http://www.users.waitrose.com/~uk1/shakespeare/sceptred.htm</ref></blockquote> Lumièras: Locke, Paine, Samuel Johnson, Bentham; Burke, fondador del conservatisme, s'opausèt als radicals.<ref name="r288">Andrew Heywood, "Political Ideologies: An Introduction", Palgrave Macmillan, 2007. ISBN 978-0-230-52179-7 (p. 74)</ref> Alexander Pope (satira). Romanticisme: Coleridge, Byron, Keats, Mary Shelley, Percy Bysshe Shelley, Blake, Wordsworth.<ref name="r289">John Watson, "English poetry of the Romantic period, 1789–1830", Longman, 1985. https://archive.org/details/englishpoetryofr0000wats (p. 360)</ref> Autors agrarians (Cobbett, Chesterton, Belloc), Arthur Penty (socialisme de las gildas), G. D. H. Cole (cooperativas).<ref name="r290">George Cole, "The Life of William Cobbett", Home & Van Thal, 1947. ISBN 978-0-8492-2139-2 (p. 268)</ref> Empirisme: J. S. Mill, Bertrand Russell; Bernard Williams (analitic). Victorians: Dickens, las sòrres Brontë, Austen, George Eliot, Kipling, Hardy, H. G. Wells, Lewis Carroll.<ref name="r291">Mark Hawkins-Dady, "Reader's guide to literature in English", Taylor & Francis, 1996. ISBN 978-1-884964-20-6 (p. 970)</ref> Pus tard: Orwell, D. H. Lawrence, Virginia Woolf, C. S. Lewis, Enid Blyton, Huxley, Agatha Christie, Terry Pratchett, Tolkien, J. K. Rowling.<ref name="r292">Julia Eccleshare, "Beatrix Potter to Harry Potter", National Portrait Gallery, 2002. ISBN 978-1-85514-342-5 (p. 5)</ref> ===Arts de l'espectacle=== {{Main|Folk music of England|Music of the United Kingdom}} Musica folclorica vièlha de sègles: cantas de marinièrs, giguas, hornpipes, musica de dança; variantas regionalas. Balada de Robin dels Bòscs (Wynkyn de Worde, sègle XVI), ''The Dancing Master'' de John Playford, ''Roxburghe Ballads'' de Robert Harley.<ref name="r293">William Chappell, "The Roxburghe Ballads", AMS Press, 1966 (p. 690)</ref> Cançons: ''Greensleeves'', ''Pastime with Good Company'', ''Maggie May'', ''Spanish Ladies''. Comptinas: ''Mary, Mary, Quite Contrary'', ''Roses Are Red'', ''Jack and Jill'', ''London Bridge Is Falling Down'', ''The Grand Old Duke of York'', ''Hey Diddle Diddle'', ''Humpty Dumpty''.<ref name="r294">Roger Lax, "The Great Song Thesaurus", Oxford University Press, 1989. https://archive.org/details/greatsongthesaur00laxr (p. 7)</ref> Cants de Nadal: « We Wish You a Merry Christmas », « The First Noel », « I Saw Three Ships », « God Rest Ye Merry, Gentlemen ». Classica: Tallis, Byrd, Purcell, Thomas Arne (« Rule, Britannia! »); Handel, nascut en Alemanha, icòna nacionala a Londres (''The Messiah'', ''Solomon'', ''Water Music'', ''Music for the Royal Fireworks'').<ref name="r295">"The Birth of British Music: Handel – The Conquering Hero", BBC, 15 July 2019. https://www.bbc.co.uk/programmes/b00kntl1</ref> Los Beatles: lo grop mai capitat comercialament e mai aclamat per la critica dins la musica populara.<ref name="r296">Nic Kynaston, "The Guinness Book of Records 1999", Guinness, 1998.</ref> Birmingham Triennial Music Festival (sègle XVIII; fèsta de musica classica que durava lo mai longtemps fins a 1912). Renaissença musicala anglesa (fin del sègle XIX–començament del sègle XX; Royal College of Music): compositors liberats de l'influéncia estrangièra. Reviscòla del sègle XX: Elgar, Britten, Delius, Holst, Vaughan Williams.<ref name="r297">R.A. Stradling, "The English musical Renaissance, 1860–1940", Taylor & Francis, 1993. ISBN 978-0-415-03493-7 (p. 166)</ref> Actualament: Michael Nyman (''The Piano''), Andrew Lloyd Webber (musicals del West End). Musica populara: Beatles, Led Zeppelin, Pink Floyd, Elton John, Queen, Rod Stewart, David Bowie, Rolling Stones, Def Leppard, entre los mai vendeires de totes los temps.<ref name="r298">Recording Industry Association of America, "Top Selling Artists", riaa.com. https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblTopArt</ref> Genres nascuts o associats: British Invasion, ròck progressiu, hard rock, Mod, glam rock, heavy metal, Britpop, indie rock, gothic rock, shoegazing, acid house, garage, trip hop, drum and bass, dubstep.<ref name="r299">David Else, "Inghilterra", EDT srl, 2007. ISBN 978-88-6040-136-6 (p. 65)</ref> [[File:Royal Albert Hall Rear, London, England - Diliff.jpg|thumb|Lo Royal Albert Hall. Dempuèi l'inauguracion de la sala en 1871, los melhors artistas del mond de mai d'un genre d'espectacle s'i son produches.]] Festivals: Glastonbury, V Festival, Reading e Leeds. Lo movement rave liure e illegal de la fin dels ans 1980 inspirèt los teknivals.<ref name="r300">Matthew Collin, John Godfrey (2010). "Altered State: The Story of Ecstasy Culture and Acid House" p. 258.</ref> Boishakhi Mela (Cap d'Annada bengalina, comunautat britanica bangladesa): lo mai grand festival asiatic en plen èr d'Euròpa; segond mai grand festival de carrièra del Reialme Unit aprèp lo Carnaval de Notting Hill; mai de 80 000 visitaires. Royal Opera House, Covent Garden.<ref name="r301">Susan Foreman, "London: a musical gazetteer", Yale University Press, 2005. ISBN 978-0-300-10402-8 (p. 371)</ref> Los Proms. Royal Ballet. Royal Academy of Music: lo conservatòri mai ancian del Reialme Unit (1822; carta reiala en 1830).<ref name="r302">"Royal Academy of Music University of London", london.ac.uk. https://www.london.ac.uk/federation/royal-academy-music</ref> Orquèstras: BBC Symphony, Royal Philharmonic, Philharmonia, London Symphony.<ref name="r303">"- PPL", ppluk.com, 25 September 2018. https://www.ppluk.com/london-symphony-orchestra-tops-ppl-chart-ranking-uk-classical-ensembles/</ref> Lo circ<ref name="r304">[https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2010/may/15/chipperfields-circus-family-dynasties Great dynasties of the world: The Chipperfields] ''The Guardian'' Retrieved 18 February 2011.</ref><ref name="r305">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/2929565.stm "The circus comes to the Circus"] . BBC News. Retrieved 13 December 2014</ref><ref name="r306">Hamilton, John (2000) ''Entertainment: A Pictorial History of the Past One Thousand Years'' p. 24. Retrieved 3 February 2011.</ref> e la pantomima<ref name="r307">David Christopher (2002). "British Culture: An Introduction". p. 74. Routledge,</ref> nasquèron en Anglatèrra. ===Cinèma=== {{Main|Cinema of the United Kingdom}} [[File:Peter O'Toole -- LOA trailer.jpg|thumb|Peter O'Toole dins lo ròtle de T. E. Lawrence dins l'epopèia ''Lawrence of Arabia'' de David Lean, 1962]] Influéncia considerabla: Hitchcock, Chaplin, David Lean, Olivier, Vivien Leigh, Gielgud, Peter Sellers, Julie Andrews, Michael Caine, Gary Oldman, Helen Mirren, Kate Winslet, Daniel Day-Lewis. Hitchcock e Lean, entre los realizators mai aclamats.<ref name="r308">"The Directors' Top Ten Directors", British Film Institute. http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors-directors.html</ref> ''The Lodger'' (1926) de Hitchcock donèt sa forma al thriller; ''Blackmail'' (1929) es sovent considerat coma lo primièr long metratge sonòr britanic.<ref name="r309">Paul Matthew St. Pierre, "Music Hall Mimesis in British Film, 1895–1960: On the Halls on the Screen", Fairleigh Dickinson University Press, 1 April 2009.</ref> Estudis: Pinewood, Elstree, Shepperton. ''Harry Potter'' e ''James Bond'': doas de las francesas mai lucrativas.<ref name="r310">"Harry Potter becomes highest-grossing film franchise", The Guardian, 11 September 2007. https://www.theguardian.com/film/2007/sep/11/jkjoannekathleenrowling</ref> Ealing Studios: pretendon èsser l'estudi de cinèma mai ancian en activitat contunha.<ref name="r311">"History of Ealing Studios", Ealing Studios. http://www.ealingstudios.com/EalingStudios/history_home.html</ref> La London Symphony Orchestra interpretèt per la primièra còp de musica de film en 1935.<ref name="r312">[http://lso.co.uk/page/3151/LSO-and-Film-Music London Symphony Orchestra and Film Music] LSO. Retrieved 30 June 2011</ref> Hammer Horror (Christopher Lee): primièrs films d'orror sanguinolents en color.<ref name="r313">"Frankenstein: Behind the monster smash", 1 January 2018. https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-42411484</ref> Lo Top 100 del BFI inclutz ''Monty Python's Life of Brian'' (1979), regularament elegit lo mai comic.<ref name="r314">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/948331.stm "Life of Brian tops comedy poll"] . BBC News (''Total Film'' magazine poll: 29 September 2000) Retrieved 27 June 2015</ref> Segon lo UK Film Council, los realizators anglés mai capitats comercialament dempuèi 2001: David Yates, Christopher Nolan, Mike Newell, Ridley Scott, Paul Greengrass.<ref name="r315">[http://statisticalyearbook11.ry.com/?id=82856 Statistical Yearbook 2011: 7.3 UK directors] . UK Film Council.</ref> Autres: Sam Mendes, Guy Ritchie, Richard Curtis. Actors: Tom Hardy, Daniel Craig, Benedict Cumberbatch, Lena Headey, Felicity Jones, Emilia Clarke, Lashana Lynch, Emma Watson. Andy Serkis dobriguèt The Imaginarium Studios (Londres, 2011);<ref name="r316">[https://www.telegraph.co.uk/culture/film/oscars/11217293/Does-Andy-Serkiss-motion-capture-acting-deserve-an-Oscar.html "Does Andy Serkis's motion capture acting deserve an Oscar?"]. The Telegraph. Retrieves 11 January 2015</ref> Framestore (efèches visuals).<ref name="r317">[https://www.standard.co.uk/goingout/film/tim-webber-the-man-who-put-sandra-bullock-in-space-8804917.html "Tim Webber: the man who put Sandra Bullock in space"]. Evening Standard. Retrieved 17 January 2014</ref> « Cicle anglés » de Disney: ''Alice in Wonderland'', ''The Jungle Book'', ''Winnie the Pooh''.<ref name="r318">"Barry Ronge's Classic DVD : Alice in Wonderland", The Times, 15 August 2010. http://www.timeslive.co.za/sundaytimes/article600292.ece/Barry-Ronges-Classic-DVD---Alice-in-Wonderland</ref> ===Sites e institucions=== {{Main|List of museums in England}} [[File:London Natural History Museum Panorama.jpg|thumb|alt=Una entrada de musèu.|Lo Musèu d'Istòria Naturala de Londres]] English Heritage (organisme public, sosténgut pel Ministèri de la Cultura, dels Mèdias e del Sport) gerís los sites istorics; National Trust (associacion caritativa) los paisatges e las demòras de campanha. 17 dels 25 sites del Patrimòni Mondial de l'UNESCO del Reialme Unit son en Anglatèrra:<ref name="r319">"United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland", UNESCO World Heritage. https://whc.unesco.org/en/statesparties/gb</ref> Mur d'Adrian, Stonehenge, Avebury e sites associats, Tour de Londres, Còsta Juràssica, Saltaire, Ironbridge Gorge, Palais de Blenheim, Lake District.<ref name="r320">"English World Heritage Sites to get strongest ever protections", Institute of Historic Building Conservation. http://www.ihbc.org.uk/news/docs/English%20World%20Heritage%20Sites%20to%20get%20strongest%20ever%20protections%20CLG%20press%20notice%2027%20May%202008.pdf</ref> British Museum: mai de 7 milions d'objèctes;<ref name="r321">"Museum in London", BritishMuseum.org. https://www.britishmuseum.org/the_museum/museum_in_london.aspx</ref> una de las colleccions mai grandas e mai completas.<ref name="r322">"250 Years of the British Museum", Time, 15 January 2009. http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1871956,00.html</ref> British Library: bibliotèca nacionala, mai de 150 milions d'objèctes, environ 25 milions de libres.<ref name="r323">"British Library", Encyclopædia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/80260/British-Library</ref><ref name="r324">"Facts and figures of the British Library", The British Library. https://www.bl.uk/about-us/our-story/facts-and-figures-of-the-british-library</ref> National Gallery (Trafalgar Square): mai de 2 300 pinturas, de mitan del sègle XIII a 1900.<ref name="r325">"The National Gallery", ArtInfo.com. http://www.artinfo.com/galleryguide/22865/9383/the-national-gallery-london/about/</ref> Galariás Tate: colleccions nacionalas d'art modèrn britanic e internacional; Turner Prize.<ref name="r326">Ian Youngs, "The art of Turner protests", BBC News, 31 October 2002. http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2382373.stm</ref> Lo secretari d'Estat a la Cultura, als Mèdias e al Sport es respònsable del patrimòni.<ref name="r327">"Secretary of State for Digital, Culture, Media and Sport", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-digital-culture-media-and-sport</ref><ref name="r328">"Parliamentary Under Secretary of State for Arts, Heritage and Tourism", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/parliamentary-under-secretary-of-state--81</ref> Placas blavas: lo mai ancian dispositiu de marcatge istoric del mond. 2011: environ 1 600 musèus;<ref name="r329">"A review of research and literature on museums and libraries", Arts Council, September 2011. http://www.artscouncil.org.uk/media/uploads/pdf/a_review_of_research.pdf</ref> la màger part d'entrada gratuita.<ref name="r330">"Ten years of free museums", 1 December 2011. https://www.gov.uk/government/news/ten-years-of-free-museums</ref> Londres: una de las vilas mai visitadas del mond (entre las cinc primièras d'Euròpa); centre mondial de las finanças, de l'art e de la cultura.<ref name="r331">"These Are the World's Most Popular City Destinations in 2019", Bloomberg.com, 3 December 2019. https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-12-03/these-are-the-world-s-most-popular-city-destinations-in-2019; "Top 100 City Destinations: 2019 Edition", Euromonitor International. http://go.euromonitor.com/white-paper-travel-2019-100-cities.html</ref> ===Mèdias=== {{Main|Media in the United Kingdom}} MediaCityUK, Manchester: la mai granda installacion de produccion de mèdias d'Euròpa.<ref name="r332">"Europe's largest, digital, tech and creative hub: MediaCity", MediaCityUK. https://www.mediacityuk.co.uk/wp-content/uploads/2023/04/MediaCity_Commercial-Brochure_Feb_V1_030223.pdf</ref> BBC (1922): emetor public, lo mai ancian e lo mai grand del mond;<ref name="r333">"BBC: World's largest broadcaster & Most trusted media brand", Media Newsline, 13 August 2009. http://www.medianewsline.com/news/151/ARTICLE/4930/2009-08-13.html</ref><ref name="r334">"About the BBC – What is the BBC", BBC Online. https://www.bbc.co.uk/info/purpose/what.shtml</ref> finançat per la redevança televisiva.<ref name="r333" /><ref name="r335">"TV Licence Fee: facts & figures", BBC Press Office, April 2010. https://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/licencefee.shtml</ref> BBC World Service: lo mai grand emetor internacional del mond,<ref name="r336">"The Work of the BBC World Service". https://publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmfaff/334/334.pdf</ref> mai de 40 lengas.<ref name="r337">"News in your language", bbc.co.uk. https://www.bbc.co.uk/ws/languages</ref><ref name="r338">"BBC World Service", BBC News. https://www.bbc.com/aboutthebbc/whatwedo/worldservice</ref> Londres domina los mèdias (jornals nacionals, television, ràdio); Manchester es tanben importanta. Edicion del Reialme Unit: environ £20 miliards de chifra d'afars, environ 167 000 salariats.<ref name="r339">"Publishing", Department of Culture, Media and Sport. http://www.culture.gov.uk/what_we_do/creative_industries/3280.aspx</ref> Jornals: ''The Times'', ''The Guardian'', ''The Daily Telegraph'', ''Financial Times''.<ref name="r340">"ABCs: National daily newspaper circulation September 2008", The Guardian, 10 October 2008. https://www.theguardian.com/media/table/2008/oct/10/abcs-pressandpublishing</ref> Magazines e revistas: ''Nature'', ''New Scientist'', ''The Spectator'', ''Prospect'', ''NME'', ''The Economist''. Lo secretari d'Estat a la Cultura, als Mèdias e al Sport es respònsable dels mèdias e de la difusion.<ref name="r327" /> ===Sport=== {{Main|Sport in England}} Fòrta tradicion; fòrça espòrts foguèron codificats al sègle XIX. Nascuts en Anglatèrra: fotbòl (association football),<ref name="r341">"Sheffield FC: 150 years of history", FIFA, 24 October 2007. https://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=621801.html</ref> cricket, rugbí a quinze, rugbí a trege, tennis, boxa, badminton, squash,<ref name="r342">"History of squash", WorldSquash2008.com. http://www.worldsquash2008.com/the-championships/history-of-squash.aspx</ref> rounders,<ref name="r343">"History of the Game", NRA-Rounders.co.uk. http://www.nra-rounders.co.uk/dyncat.cfm?catid=17177</ref> hoquei, bandy, snooker, bilhard, dards, tennis de taula, boules (bowls), netball, corsas de cavals de raça pura, corsas de lebrièrs, caça a la rainard. Participèt al desvolopament del golf, de la vela, de la Formula 1. Campions del mond de cricket, de rugbí e de fotbòl. Lo fotbòl es lo mai popular. L'equipa d'Anglatèrra (a l'ostal: Wembley Stadium) jogèt contra Escòcia al primièr match internacional (1872).<ref name="r344">Paul Mitchell, "The first international football match", BBC. https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0012/index.shtml</ref> FIFA: « ostal del fotbòl »; Anglatèrra organizèt e ganhèt la Copa del Mond de 1966.<ref name="r345">[https://web.archive.org/web/20131220190138/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/england1966/index.html "Hurst the hero for England in the home of football"]. FIFA.com. Retrieved 15 January 2015</ref> Final: pic d'audiéncia a la television del Reialme Unit de 32,30 milions, l'eveniment televisual mai seguit de l'istòria del Reialme Unit.<ref name="r346">[https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-16671101 "Tracking 30 years of TV's most watched programmes"]. BBC. Retrieved 25 June 2015</ref> Brèç del fotbòl de clubs: Sheffield F.C. (1857), lo club mai ancian.<ref name="r341" /> Las Anglesas ganhèron l'Euro feminin de l'UEFA 2022 (organizat per Anglatèrra) e l'Euro 2025 (tirs al gòl contra Espanha).<ref name="r347">"England 2–1 Germany (aet): Kelly gives Lionesses Wembley final triumph", UEFA, 31 July 2022. https://www.uefa.com/womenseuro/news/0277-15c1d9745f40-baafd6e58b36-1000--england-2-1-germany-aet-kelly-gives-lionesses-wembley-fin/</ref><ref name="r348">Suzanne Wrack, "Chloe Kelly the hero again as England beat Spain in Euro 2025 final shootout", The Guardian, 27 July 2025. https://www.theguardian.com/football/2025/jul/27/chloe-kelly-winning-penalty-england-beat-spain-win-euro-2025</ref> [[File:Euro 2022 Final England v Germany (52254519898).jpg|thumb|Wembley Stadium, ostal de l'equipa de fotbòl d'Anglatèrra, pendent la final de l'Euro feminin de l'UEFA 2022. Amb una capacitat de 90 000 plaças, es lo mai grand estadi del Reialme Unit e lo segond mai grand d'Euròpa.]] Cricket: desvolopat al començament de l'Edat Mejana dins lo Weald;<ref name="r349">David Underdown, "Start of Play: Cricket and Culture in Eighteenth-Century England", Allen Lane, 2000. ISBN 978-0-7139-9330-1 (p. 6)</ref> l'equipa d'Anglatèrra es la d'Anglatèrra e del País de Galas; The Ashes contra Austràlia dempuèi 1882; Lord's, la « Meca del Cricket ».<ref name="r350">Stephen Fay, "Cricket: Flaw Lord's out of order", The Independent, 21 June 1998. https://www.independent.co.uk/sport/cricket-flaw-lords-out-of-order-1166513.html</ref> Victòria a la Copa del Mond de cricket de 2019: primièr país a ganhar de Copas del Mond de fotbòl, de rugbí a quinze e de cricket.<ref name="r351">"England 1st country to win Cricket World Cup, Football World Cup and Rugby World Cup", India Today, 15 July 2019. https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/england-1st-country-to-win-cricket-world-cup-football-world-cup-and-rugby-world-cup-1569076-2019-07-15</ref> William Penny Brookes ajudèt a organizar lo format olimpic modèrn.<ref name="r352">"Father of the modern Olympics", 22 September 2017. https://www.bbc.co.uk/shropshire/content/articles/2006/01/31/william_penny_brookes_feature.shtml</ref> Londres organizèt los Jòcs Olimpics d'estiu en 1908, 1948 e 2012. Jòcs de la Comunautat Britanica cada quatre ans. Sport England distribuís de fonds e balha una orientacion estrategica. Rugbí a quinze: Rugby School, Warwickshire, començament del sègle XIX;<ref name="r353">"Origins of Rugby – Codification 'The innovation of running with the ball was introduced some time between 1820 and 1830.'", Rugbyfootballhistory.com. http://www.rugbyfootballhistory.com/originsofrugby.htm#2</ref> nivèl superior: English Premiership; las Red Roses ganhèron la Copa del Mond de rugbí feminin de 2025.<ref name="r354">Alastair Telfer, "England overpower Canada to win Women's World Cup", BBC News, 26 September 2025. https://www.bbc.co.uk/sport/rugby-union/articles/czjvgj81y2mo</ref> Rugbí a trege: Huddersfield, 1895; Anglatèrra es una nacion de test completa dempuèi 2008 (en luòc de Grand Bretanha, tres còps campiona del mond); Super League; popular a Lancashire, Yorkshire e Cumbria.<ref name="r355">[https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyleague/10397530/Rugby-League-World-Cup-2013-will-provide-the-sport-with-a-true-test-of-its-popularity.html "Rugby League World Cup 2013 will provide the sport with a true test of its popularity"]. The Telegraph. Retrieved 23 September 2015</ref> Golf: ligams amb Escòcia, ont nasquèt;<ref name="r356">"Scotland is the home of golf", PGA Tour official website. http://www.pgatour.com/2008/tourlife/travel/04/08/trans_atlantic/index.html</ref> PGA e European Tour; The Open (lo mai ancian tornèi, primièr major) en Anglatèrra e en Escòcia; Ryder Cup, nomenada d'aprèp Samuel Ryder.<ref name="r357">Fry, Peter (July 2000). Samuel Ryder: The Man Behind the Ryder Cup. Wright Press.</ref> Tennis: creat a Birmingham, fin del sègle XIX; Wimbledon, lo tornèi mai ancian e mai prestigiós;<ref name="r358">Christopher Clarey, "Traditional Final: It's Nadal and Federer", The New York Times, 5 July 2008. https://www.nytimes.com/2008/07/05/sports/tennis/05wimbledon.html</ref> plaça importanta dins lo calendièr cultural.<ref name="r359">Will Kaufman, "Britain and the Americas: Culture, Politics, and History", ABC-CLIO, 2005. ISBN 978-1-85109-431-8 (p. 958)</ref> Boxa: Règlas del Marqués de Queensberry; fòrça campions del mond.<ref name="r360">"Top 20 British Boxers", Bleacher Report. https://bleacherreport.com/articles/661141-the-top-20-british-boxers-of-all-time</ref> Cavals de raça pura (Anglatèrra, sègles XVII–XVIII); Grand National a Aintree al començament d'abril, la corsa de cavals mai seguida del Reialme Unit; Red Rum, tres còps ganhaire.<ref name="r361">[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/horse_racing/3495663.stm Red Rum: Aintree favourite] BBC. Retrieved 11 October 2011</ref> Grand Prèmi de Gran Bretanha de 1950 a Silverstone: primièra corsa del Campionat del Mond de Formula 1;<ref name="r362">"The History of British Motorsport and Motor Racing at Silverstone", Silverstone.co.uk. http://www.silverstone.co.uk/about/history/</ref><ref name="r363">"F1 Champions: Dan Wheldon killed in Las Vegas", ESPN. http://www.espn.co.uk/f1/motorsport/page/3421.html</ref> veïculs de còrsa avançats, fòrça entrepresas de còrsa establidas en Anglatèrra;<ref name="r364">Richard Asher, "Where are F1 teams based? Mercedes, Ferrari, Red Bull and more", Autosport, 5 August 2022. https://www.autosport.com/f1/news/where-are-f1-teams-based/10348715/</ref> campions del mond de motociclisme de Grand Prèmi.<ref name="r365">"Inside MotoGP™ · History", 24 March 2016. http://www.motogp.com/en/Inside+MotoGP/History</ref> Dards (jòc de cabaret, espòrt professional);<ref name="r366">"Part relishes Taylor triumph", BBC Sport, 6 January 2003. http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/2631249.stm</ref><ref name="r367">"Phil Taylor player profile", Dartsdatabase. http://www.dartsdatabase.co.uk/PlayerDetails.aspx?playerKey=1</ref> snooker (mantun campion del mond). Vela: match race, regata, Copa de las Americas. ==Simbòls nacionals== {{Main|National symbols of England}} [[File:Tudor Rose.svg|thumb|alt=Una flor roja e blanca.|La rosa dels Tudor, emblèma floral d'Anglatèrra]] [[File:Royal arms of England.svg|thumb|alt=Un escut ròge s'estrechís cap a sa basa; i a tres leons d'aur estilizats amb d'arpas blavas.|Las Armas Reialas d'Anglatèrra]] Crotz de Sant Jòrdi: bandièra nacionala dempuèi lo sègle XIII; a l'origina emplegada per la Republica de Gènova; lo monarca anglés pagava tribut al Doge dempuèi 1190 per que los vaissèls anglés pòguèsson l'arborar per se protegir en Mediterranèa. Crotz ròja: simbòl dels crosats (sègles XII–XIII), associat a Sant Jòrdi.<ref name="r368">"St. George – England's Patron Saint", Britannia.com. http://www.britannia.com/history/stgeorge.html</ref> Part de la Bandièra de l'Union (concebuda per Jacme I) dempuèi 1606.<ref name="r229" /> Los estandards de la New Model Army e lo Grand Sagèl de la Commonwealth l'incorporèron.<ref name="r369">Jonathan Good, "The Cult of Saint George in Medieval England", Boydell Press, 2009.</ref><ref name="r370">"The Great Seal of the Commonwealth of England, 1651", Getty Images, 18 January 2014. https://www.gettyimages.co.uk/detail/news-photo/the-great-seal-of-the-commonwealth-of-england-1651-news-photo/463967983</ref> Autres simbòls: rosa dels Tudor (emblèma floral; adoptada a l'entorn de la Guèrra de las Doas Rosas coma simbòl de patz; amassa las rosas blanca dels Yorkistas e ròja dels Lancastrians; « Rosa d'Anglatèrra »);<ref name="r371">"National flowers", Number10.gov.uk, 13 January 2003. http://www.number10.gov.uk/Page828</ref><ref name="r372">Jed Smith, "England's Rose – The Official History", RugbyNetwork.net, 3 June 2005. http://www.rugbynetwork.net/main/s245/st74325.htm</ref> Tres Leons sus las Armas Reialas. Aubre: Royal Oak e Oak Apple Day comemoran Carles II amagat dins un aubre aprèp l'execucion de son paire. Armas Reialas d'Anglatèrra: tres leons, d'aprèp Richard Còr de Leon, 1198; ''de gules a tres leons passants guardants d'aur''. Cap d'imne nacional oficial (Reialme Unit: ''God Save the King''); oficiós: ''Jerusalem'', ''Land of Hope and Glory'' (emplegat als Jòcs de la Comunautat Britanica de 2002),<ref name="r373">"Jason Cowley loves the Commonwealth Games", New Statesman. http://www.newstatesman.com/node/143569</ref> ''I Vow to Thee, My Country''. Fèsta nacionala: 23 d'abril, Sant Jòrdi, sant patron.<ref name="r374">"The Great Saint George Revival", BBC News, 23 April 1998. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/82166.stm</ref> == Referéncias == {{Reflist}} g95od2n66zrh7z5tr8ehqgewzurm6py 2511361 2511352 2026-10-23T22:45:29Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 42 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511361 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica | nom_occitan = Anglatèrra | bandièra = Flag of England.svg | imne = Cap d'oficial; mai que mai « God Save the King » (Anglatèrra a pas d'imne oficial; utiliza l'imne del Reialme Unit pendent los eveniments internacionals, e a còps d'autres cants patriotics anglés coma ''Land of Hope and Glory'' e l'imne ''Jerusalem'') | estatut = País | capitala = [[Londres (Anglatèrra)|Londres]] | coordenadas = {{coord|51|30|26|N|0|07|39|W|type:city_region:GB-ENG|display=inline}} | ciutat mai granda = Londres | tipe_lengas = Lenga nacionala | lengas oficialas = [[Anglés]], [[Lenga dels signes britanica|BSL]]<ref name="r1">"Historic moment as BSL becomes official language", Heriot-Watt University, 28 April 2022. https://www.hw.ac.uk/news/2022/historic-moment-as-bsl-becomes-official-language</ref> | lengas regionalas = [[Cornic]] | grops etnics = 81,0 % blancs; 9,6 % asiatics; 4,2 % negres; 3,0 % mestissats; 2,2 % autres (2021)<ref name="r2">"England Country" (2021 census, area E92000001), Nomis, Office for National Statistics, accessed 14 August 2023</ref> | religion = 46,3 % cristianisme; 36,7 % sens religion; 6,7 % islam; 1,8 % indoïsme; 0,9 % sikhisme; 0,5 % judaïsme; 0,5 % budisme; 0,6 % autras; 6,0 % non declarat (2021)<ref name="r2" /> | gentilici = Anglés, Anglesa | jurisdiccion = Anglatèrra e País de Galas | forma de govèrn = Govèrn dirècte del Govèrn del Reialme Unit dins una monarquia constitucionala parlamentària (devolucion jos la categoria juridica d'Autoritat Estrategica: Autoritats Combinadas, Autoritats Combinadas de Comtat, Autoritat del Gran Londres; ''sui generis'' dins lo Reialme Unit, procès en cors)<ref name="r3">"Devolution and local government reorganisation FAQs and glossary Local Government Association", www.local.gov.uk. https://www.local.gov.uk/our-support/devolution-and-lgr-hub/devolution-and-local-government-reorganisation-faqs-and-glossary</ref><ref name="r4">Marc_WH, "English Devolution and Community Empowerment Act 2026: FAQs", Ward Hadaway, 27 May 2026. https://www.wardhadaway.com/insights/updates/english-devolution-and-community-empowerment-act-2026-frequently-asked-questions/</ref> | monarca = Carles III | deputats = 543 | fondacion = Unificacion dels Angles, dels Saxons e dels Daneses (abans lo 12 de julhet de 927); Union amb Escòcia (1 de mai de 1707) | superfícia = 132 932 km² (mesura estandarda de l'ONS, aire fins a la mar bassa mejana)<ref name="r5">"Standard Area Measurements for Administrative Areas (December 2023) in the UK", Office for National Statistics, 31 May 2024. https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-for-administrative-areas-december-2023-in-the-uk/about</ref> | populacion_totala = 56 490 048 | populacion_annada = 2021 | VAB = £2,113 bilions (2023); £36 632 per cap | PIB nominal = £2,330 bilions (2023); £40 382 per cap | fus orari = UTC+0 }} '''Anglatèrra''' es un país del Reialme Unit, sus l'illa de Grand Bretanha (environ 62 % d'aquesta) e sus mai de 100 illas mai pichonas. Frontièras terrèstras: Escòcia (al nòrd) e País de Galas (a l'oèst). Mars: Mar del Nòrd (a l'èst), Marga (al sud), Mar Cèltica (al sud-oèst) e Mar d'Irlanda (a l'oèst). Populacion de 56 490 048 d'abitants (recensament de 2021); Londres ne compta 9 milions. L'aglomeracion de Londres a mai de 15 milions d'abitants (2025), la mai granda del Reialme Unit. Los 56,3 milions d'abitants d'Anglatèrra representan 84 % de la populacion del Reialme Unit. Foguèt poblada per los umans modèrns al Paleolitic superior; pren son nom dels Angles (tribú germanica, sègles V e VI). Estat unificat al sègle X; influéncia culturala e juridica largada dempuèi l'Edat de las Descobèrtas (sègle XV).<ref name="r6">"England – Culture", britainusa.com. http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0</ref> Lo Reialme d'Anglatèrra (comprés lo País de Galas aprèp 1535) cessèt d'èsser un estat sobeiran lo 1 de mai de 1707 (Actes d'Union amb Escòcia, que menèron al Reialme de Grand Bretanha).<ref name="r7">William E. Burns, "A Brief History of Great Britain"; "Acts of Union 1707", parliament.uk. http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny</ref> Es l'origina de la lenga anglesa, del sistèma juridic anglés (basa dels sistèmas de dreit comun), del fotbòl (association football) e de l'anglicanisme; son sistèma parlamentari foguèt largament adoptat.<ref name="r8">"Country profile: United Kingdom", BBC News, 26 October 2009. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1038758.stm</ref> La Revolucion industriala comencèt a Anglatèrra al sègle XVIII: foguèt la primièra nacion industrializada.<ref name="r9">"Industrial Revolution", Ace.mmu.ac.uk. https://web.archive.org/web/20100228025110/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_Warming/Older/Industrial_Revolution.html</ref> Oxford (1096) e Cambridge (1209) son las doas universitats mai ancianas del mond de lenga anglesa. Relèu: pichons puèges e plaines (al centre e al sud); tèrras nautas al nòrd e a l'oèst (Dartmoor, Lake District, Pennines, Shropshire Hills). La populacion es concentrada alentorn de Londres, del Sud-Èst e de las conurbacions de Midlands, del Nòrd-Oèst, del Nòrd-Èst e de Yorkshire (regions industrialas del sègle XIX).<ref name="r10">[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf 2011 Census – Population and household estimates for England and Wales, March 2011] . Accessed 31 May 2013.</ref> ==Toponimia== {{Main|Toponymy of England}} « England » ven del vièlh anglés ''Englaland'', « país dels Angles ».<ref name="r11">"England". http://www.etymonline.com/index.php?term=England</ref> Los Angles venián d'Angeln (ara Schleswig-Holstein).<ref name="r12">George Ripley, "The New American Cyclopædia", D. Appleton, 1869. https://archive.org/details/newamericancycl25danagoog (p. 570)</ref> La primièra utilizacion registrada, « Engla londe », ven d'una traduccion en vièlh anglés de la fin del sègle IX de l'''Istòria ecclesiastica'' de Beda; designava lo país abitat pels Anglés, aquí comprés lo sud-èst d'Escòcia (alara Northumbria). Segon la ''Cronica anglosaxona'', lo Domesday Book (1086) cobriguèt tota Anglatèrra; puèi lo rei Malcolm III anèt « out of Scotlande into Lothian in Englaland » (sens mai ancian).<ref name="r13">George Molyneaux, "The Formation of the English Kingdom in the Tenth Century", Oxford University Press, 2015. ISBN 978-0-19-871791-1 (p. 6–7)</ref> La primièra mencion dels Angles se tròba dins Tacit, ''Germania'' (sègle I), ''Anglii''.<ref name="r14">"Germania", Tacitus. http://www.fordham.edu/halsall/basis/tacitus-germanygord.html</ref> L'etimologia del nom de la tribú es discutida; benlèu ven de la forma angulara d'Angeln.<ref name="r15">Julia Cresswell, "Oxford Dictionary of Word Origins", OUP Oxford, 2010. https://books.google.co.uk/books?id=J4i3zV4vnBAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=Angle+dictionary+term+Angeln+peninsula,+an+%252527%252527angular%252527%252527+shape&hl=en&redir_esc=y (p. 16)</ref> Se ignòra perqué foguèron los Angles e pas los Saxons que balhèron lo nom; benlèu perque los pòbles germanics de Bretanha èran apelats ''Angli Saxones'' per los destriar dels Saxons del continent (Eald-Seaxe).<ref name="r16">David Crystal, "The Stories of English", The Overlook Press, 2004. https://archive.org/details/storiesofenglish00crys (p. 26–27)</ref> Lo gaelic escossés ''Sasunn'' e lo galés ''Saesneg'' (lenga anglesa) venon dels Saxons.<ref name="r17">John Forbes, "The Principles of Gaelic Grammar", Oliver, Boyd and Tweeddale, 1848</ref> Nom romantic: ''Loegria'' (galés ''Lloegr''; legenda arturiana). Nom poetic: ''Albion'' (a l'origina, tota Bretanha).<ref name="r18">S. Foster Damon, "A Blake Dictionary", UPNE, 1988. ISBN 978-0-87451-436-0 (p. 9)</ref> ==Istòria== {{Main|History of England}} ===Preïstòria=== {{Main|Prehistoric Britain}} [[File:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 18.JPG|thumb|alt=Lo solelh que lutz a travèrs una rengada de pèiras dreitas amb d'autras pèiras orizontalas al subre.|Stonehenge, un monument neolitic]] Mai anciana preséncia umana: ''Homo antecessor'', fa environ 780 000 ans; los mai ancians òsses de proto-uman datan de fa 500 000 ans.<ref name="r19">"500,000 BC – Boxgrove", Current Publishing, 24 May 2007. http://www.archaeology.co.uk/the-timeline-of-britain/boxgrove.htm</ref> Los umans modèrns arribèron al Paleolitic superior; los establiments permanents datan solament dels darrièrs 6 000 ans.<ref name="r20">"Palaeolithic Archaeology Teaching Resource Box", Palaeolithic Rivers of South-West Britain Project (2006). http://www.personal.rdg.ac.uk/~sgs04rh/SWRivers/Palaeolithic%20Archaeology%20Teaching%20Resource%20Box_Lifestyles_Basic.pdf; "Chalk east", A Geo East Project. https://web.archive.org/web/20110305032854/http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm</ref> Aprèp la darrièra glaciacion, demorèron solament de grands mamifèrs (mamuts, bisons, rinocèros lanut). Fa environ 11 000 ans, los umans tornèron poblar lo país, a partir del nòrd d'Iberia.<ref name="r21">Stephen Oppenheimer, "Origins of the British", Carroll & Graf, 2006. https://archive.org/details/isbn_9780786718900 (p. 173)</ref> I aviá un pont de tèrra amb Irlanda e Eurasia;<ref name="r22">"Tertiary Rivers: Tectonic and structural background", University of Cambridge. http://www.qpg.geog.cam.ac.uk/research/projects/tertiaryrivers/tectonics.html</ref> se destaquèt d'Irlanda fa 10 000 ans, e d'Eurasia dos millenaris mai tard. Los agricultors neolitics d'Iberia arribèron cap als 4100 abans Jèsus-Crist.<ref name="r23">Selina Brace, "Ancient genomes indicate population replacement in Early Neolithic Britain", Nature Research, 15 April 2019</ref> La cultura del Campaniforme, cap als 2 500 abans Jèsus-Crist: veissèla d'argila, foncheria del coire.<ref name="r24">"Function and significance of Bell Beaker pottery according to data from residue analyses". http://tp.revistas.csic.es/index.php/tp/article/viewFile/5/5</ref> Foguèron bastits Stonehenge (fasa III) e Avebury. Bronze (estanh + coire), puèi fèrre; araires melhors, camps celtics, armas.<ref name="r25">Struan Reid, "Inventions and Trade. P.8", James Lorimer & Company, 1994.</ref> Atge del Fèrre: cultura celtica (Hallstatt, La Tène) venguda d'Euròpa centrala; lenga brittonica; societat tribala (cap a 20 tribús segon Ptolemèu). Relacions comercialas amb Roma. Las doas temptativas d'envasiment de Juli Cesar en 55 abans Jèsus-Crist reüssiguèron pas gaire, mas installèron un rei vassal dels Trinovantes. ===Istòria ancienna=== [[File:Housesteads Roman Fort aerial.jpg|thumb|Lo fòrt roman de Housesteads, Northumberland, limit nòrd de l'Anglatèrra romana]] Envasiment roman en 43 aprèp Jèsus-Crist jos Claudi; província de Britannia.<ref name="r26">Jason Burke, "Dig uncovers Boudicca's brutal streak", The Observer, 2 December 2000. https://www.theguardian.com/uk/2000/dec/03/jasonburke.theobserver</ref> Resisténcia: los Catuvellauni (Caratacus); la revòlta de Boudica (Iceni) s'acabèt per son suicidi aprèp la desfacha a la batalha de Watling Street.<ref name="r27">"Cornelius Tacitus, The Annals", Alfred John Church, William Jackson Brudribh, Ed. https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Tac.+Ann.+14.37&redirect=true</ref> Un estudi estima que los Romans tuèron entre 100 000 e 250 000 personas (suls 2 000 000 d'abitants) de 43 a 84 aprèp Jèsus-Crist.<ref name="r28">Adrian Goldsworthy, "Pax Romana: War, Peace and Conquest in the Roman World", Hachette UK, 2016</ref> Cultura grecoromana: dreit roman, arquitectura, aqüeducs, clavegas, seda.<ref name="r29">Guy Bedoyere, "Architecture in Roman Britain", Heritage Key. http://heritage-key.com/publication/architecture-roman-britain; Robert Philip, "The History of Progress in Great Britain", 1860.; Bob Rees, "Medicine through time", Heinemann, 2003.</ref> Septimi Sever morriguèt a Eboracum (York) al començament del sègle III; Constantin i foguèt proclamat emperaire en 306.<ref name="r30">Boris Rankov, "The Praetorian Guard", Osprey Publishing, 1994. ISBN 978-1-85532-361-2 (p. 16)</ref> Lo cristianisme arribèt al pus tard al sègle IV, probablament puslèu. Segon Beda, de missionaris foguèron mandats per Eleutèri a la demanda de Lucius de Bretanha, en 180 aprèp Jèsus-Crist. La tradicion de Glastonbury cita Josèp d'Arimatèa.<ref name="r31">Kevin J Wright, "The Christian Travel Planner", Thomas Nelson Inc, 2008. https://archive.org/details/christiantravelp0000wrig (p. 143)</ref> Lo domeni roman s'acabèt en 410 amb lo retirament de las tropas.<ref name="r32">Edward James, "Overview: Anglo-Saxons, 410 to 800", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/overview_anglo_saxons_01.shtml</ref> Los movements monastics e missionaris del cristianisme celtic prosperèron; comunitats monasticas, dirigents tractats coma egals e non pas en jerarquia.<ref name="r33">Brendan Lehane, "Early Christian Christianity", John Murray, 1968</ref> ===Edat Mejana=== {{Main|England in the Middle Ages}} [[File:Sutton Hoo replica (face).jpg|thumb|alt=Mascla metallica ornada e clavetada, de cara umana.|Rèplica del casc ceremonial de Sutton Hoo, del sègle VII, venguda del Reialme d'Anglia de l'Èst]] Saxons, Angles, Jutes e Frisons s'installèron als sègles V e VI, d'en primièr a l'èst.<ref name="r32" /> L'avançada s'arrestèt quauques decennis aprèp la victòria dels Bretons al Mont Badon, puèi tornèt començar; a la fin del sègle VI, los Bretons tenián pas que d'enclavas a l'oèst. Las fonts son rarás (« Atges escurs »); lo consens: establiment a granda escala al sud e a l'èst, mai pichon al nòrd e a l'oèst, ont las lengas celticas se mantenguèron.<ref name="r34">Ken R. Dark, "Large-scale population movements into and from Britain south of Hadrian's Wall in the fourth to sixth centuries AD", 2003. https://www.reading.ac.uk/web/files/GCMS/RMS-2003-03_K._R._Dark%2C_Large-scale_population_movements_into_and_from_Britan_south_of_Hadrian%27s_Wall_in_the_fourth_to_sixth_centuries_AD.pdf; Toby F. Martin, "The Cruciform Brooch and Anglo-Saxon England", Boydell and Brewer Press, 2015; Richard Coates, "Celtic whispers: revisiting the problems of the relation between Brittonic and Old English". https://ul.qucosa.de/api/qucosa%3A31804/attachment/ATT-0/; Frederik Kortlandt, "Relative Chronology", 2018. https://www.kortlandt.nl/publications/art320e.pdf; Bethany Fox, "The P-Celtic Place Names of North-East England and South-East Scotland". http://www.heroicage.org/issues/10/fox.html</ref><ref name="r35">Heinrich Härke, "Anglo-Saxon Immigration and Ethnogenesis", Medieval Archaeology, 2011</ref> Lo paganisme anglosaxon remplacèt lo cristianisme roman fins a la mission d'Agustin a partir de 597.<ref name="r36">"The Christian Tradition", PicturesofEngland.com. http://www.picturesofengland.com/history/england-history-p4.html</ref> Conselh de Whitby (664): la tradicion romana l'emportèt sus la celtica (tonsura e data de Pascas, en realitat autoritat, teologia e practica).<ref name="r33" /> Al sègle VII i aviá d'environ 12 reialmes (Northumbria, Mercia, Wessex, Anglia de l'Èst, Essex, Kent, Sussex); la consolidacion contunhèt.<ref name="r37">D.P. Kirby, "The earliest English kings", Routledge, 2000. ISBN 978-0-415-24210-3 (p. 4)</ref> Sègle VII: Northumbria contra Mercia; sègle VIII: preeminéncia de Mercia;<ref name="r38">Bryce Dale Lyon, "A constitutional and legal history of medieval England", University of Michigan, 1960. ISBN 978-0-393-95132-5 (p. 23)</ref> començament del sègle IX: Wessex. Los Daneses conquistèron lo nòrd e l'èst (Northumbria, Mercia, Anglia de l'Èst); Wessex, jos Alfred lo Grand, subreviscèt e s'espandiguèt dins lo Danelaw. Unificacion politica: Æthelstan en 927, definitiva jos Eadred en 953. Conquistas de Sweyn Barba Forcuda (1013) e de Cnut (1016): Empèri de la Mar del Nòrd (amb Danemarc e Norvègia). Dinastia indigèna restaurada amb Eduard lo Confessor, en 1042. [[File:King Henry V at the Battle of Agincourt.jpg|thumb|alt=Lo rei Enric V a la batalha d'Azincort, 1415.|Lo rei Enric V a la batalha d'Azincort, menada lo jorn de Sant Crespin e acabada per una victòria anglesa sus una armada francesa mai nombrosa, pendent la Guèrra de Cent Ans]] Eduard moriguèt en genièr de 1066; succession contestada. Harold Godwinson venquèt Harald Hardrada a Stamford Bridge (fin de setembre), puèi foguèt batut per Guilhèm de Normandia a Hastings (lo 14 d'octòbre): Conquista normanda.<ref name="r39">"Overview: The Normans, 1066–1154", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/british/normans/overview_normans_01.shtml</ref> Los Normands èran d'origina escandinava, installats en Normandia a la fin del sègle IX e al començament del sègle X.<ref name="r40">David Crouch, "Normans: The History of a Dynasty", Hambledon Continuum, 2006. https://archive.org/details/isbn_9781852855956 (p. 2–4)</ref> Resultat: l'elita anglesa foguèt despossedida e remplaçada per una aristocracia de lenga francesa, çò qu'agèt un efècte prigond e durable sus l'anglés.<ref name="r41">"Norman invasion word impact study", BBC News, 20 February 2008. http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/mid/7254446.stm</ref> Ostal de Plantagenèt (Anjau) jos Enric II; Empèri angevin, Aquitània comprés.<ref name="r42">Robert Bartlett, "England Under the Norman and Angevin Kings, 1075–1225", Oxford University Press, 1999. ISBN 978-0-19-925101-8 (p. 124)</ref> Reinèt tres sègles (Richard I, Eduard I, Eduard III, Enric V). La Carta Magna limitèt los poders del sobeiran e protegiguèt los òmes liures. Lo monaquisme catolic prosperèt; Oxford e Cambridge foguèron fondadas jos patronatge reial. Lo País de Galas èra un fèu dels Plantagenèt al sègle XIII;<ref name="r43">"Edward I (r. 1272–1307)", Royal.gov.uk. http://www.royal.gov.uk/OutPut/Page61.asp</ref> la Senhoria d'Irlanda foguèt balhada pel Papa. Sègle XIV: Guèrra de Cent Ans contra l'Ostal de Valois (pretencion francesa).<ref name="r44">Kenneth Fowler, "The Age of Plantagenet and Valois: The Struggle for Supremacy, 1328–1498", Putnam, 1967. https://archive.org/details/ageofplantagenet0000fowl (p. 208)</ref> La Pèsta Negra, a partir de 1348, faguèt morir fins a la mitat dels abitants d'Anglatèrra.<ref name="r45">Philip Ziegler, "The Black Death", Sutton Publishing Ltd., 2003. ISBN 978-0-7509-3202-8 (p. 230)</ref> Guèrra de las Doas Rosas, 1453–1487 (Yorkistas contra Lancastrians).<ref name="r46">Ian Crofton, "The Kings and Queens of England", Quercus, 2007. ISBN 978-1-84724-065-1 (p. 111)</ref> Enric Tudor (amb de mercenaris galeses e bretons) venquèt a Bosworth Field; Richard III foguèt tuat.<ref name="r47">"Richard III (r. 1483–1485)", Royal.gov.uk. http://www.royal.gov.uk/output/Page50.asp</ref> ===Epòca modèrna=== [[File:After Hans Holbein the Younger (1497-8-1543) - Henry VIII (1491-1547) - RCIN 404438 - Royal Collection.jpg|thumb|Lo rei Enric VIII (1491–1547)]] [[File:Elizabeth I in Parliament Robes.jpg|thumb|La reina Elisabèt I (1533–1603)]] Periòde Tudor: marina permanenta, exploracions de l'Edat de las Descobèrtas.<ref name="r48">"Royal Navy History, Tudor Period and the Birth of a Regular Navy". http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two; Goldwin Smith, "England Under the Tudors", Forgotten Books.</ref> Enric VIII rompèt amb la Glèisa Catolica a causa de son divòrci (Actes de Supremacia, 1534: lo monarca vengut cap de la Glèisa d'Anglatèrra); las raices èran mai politicas que teologicas, sens cap de cambiament doctrinal important fins mai tard (Roger Scruton es citat: « de natura politica puslèu que religiosa »).<ref name="r49">Roger Scruton, "A dictionary of political thought", Macmillan, 1982. ISBN 978-0-333-33439-3 (p. 470)</ref> Incorporèt lo País de Galas amb las leis de 1535–1542. Maria I tornèt al catolicisme; Elisabèt I tornèt afortir l'anglicanisme. Epòca elisabetana: « atge d'aur », apogèu de la Renaissença anglesa (art, teatre, poësia, musica, literatura);<ref name="r50">From the 1944 Clark lectures by C. S. Lewis; Lewis, ''English Literature in the Sixteenth Century'' (Oxford, 1954) p. 1,</ref> govèrn centralizat e eficaç.<ref name="r51">"Tudor Parliaments", Spartacus Educational. https://spartacus-educational.com/TUDparliament.htm</ref> Primièra colonia anglesa de las Americas: Roanoke (Virgínia), 1585, Walter Raleigh; faliguèt, la « colonia perduda » foguèt trobada abandonada.<ref name="r52">Karen Ordahl, "Roanak:the abandoned colony", Rowman & Littlefield publishers Inc, 2007.</ref> La Companhiá de las Indas Orientalas faguèt concurréncia als Olandeses e als Franceses. Guèrra amb Espanha: en 1588, l'Armada foguèt empachada per una marrida coordinacion, de tempèstas e la flòta anglesa jos lo senhor Howard d'Effingham; las armadas de 1596 e de 1597 foguèron dispersadas per de tempèstas. ===Union amb Escòcia e guèrra civila anglesa=== {{Main|Union of the Crowns|Treaty of Union}} [[File:JamesIEngland (cropped).jpg|thumb|Lo rei d'Escòcia Jacme VI venguèt rei d'Anglatèrra jos lo nom de Jacme I en 1603, çò que faguèt l'Union de las Còrdas]] 1603: Jacme VI d'Escòcia eretèt lo tròn d'Anglatèrra jos lo nom de Jacme I (union personala);<ref name="r53">Linda Colley, "Britons: Forging the Nation, 1701–1837", Yale University Press, 1992. https://archive.org/details/britonsforgingna0000coll (p. 12)</ref> se faguèt dire rei de Grand Bretanha (sens cap de fondament dins lo dreit anglés).<ref name="r54">Denys Hay, "The term 'Great Britain' in the Middle Ages", ads.ahds.ac.uk. http://ads.ahds.ac.uk/catalogue/adsdata/PSAS_2002/pdf/vol_089/89_055_066.pdf</ref> Bíblia del rei Jacme, 1611. Guèrra civila anglesa: lo Parlament (Testas Redondas) contra Carles I (Cavalièrs), part de las Guèrras dels Tres Reialmes. Los parlamentaris l'emportèron; Carles I foguèt executat; Republica (Commonwealth); Cromwell Lord Protector en 1653.<ref name="r55">"Oliver Cromwell (English statesman)", Encyclopædia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/143822/Oliver-Cromwell</ref> Carles II restaurat en 1660; lo teatre, las arts e la literatura prosperèron.<ref name="r56">Lyndsey Bakewell, "[https://web.archive.org/web/20200212175057/https://pdfs.semanticscholar.org/5c52/dfd2b876951f2d9ca982a2aa2460f52c228f.pdf Changing scenes and flying machines: re-examination of spectacle and the spectacular in Restoration theatre, 1660–1714]" (PhD. Diss. Loughborough University, 2016).</ref> Revolucion Gloriosa de 1688; Declaracion dels Dreits de 1689: leis votadas pel Parlament sol, lo rei pòt pas las suspendre, cap d'impòst ni d'armada sens l'aprovacion del Parlament.<ref name="r57">Philip J. Adler, "World Civilization", Cengage Learning, 2007.</ref> Dempuèi, cap de monarca dintra pas dins la Cambra de las Comunas pendent las sesilhas (ritual de l'Obertura oficiala del Parlament).<ref name="r2" /> Societat Reiala fondada en 1660. [[File:Charles II of England.jpeg|thumb|alt=Pintura d'un personatge assetat, de cabeladura longa e negra, que pòrta una capa blanca e de braias.|La Restauracion anglesa restaurèt la monarquia jos lo rei Carles II e la patz aprèp la guèrra civila anglesa.]] Gran Incendi de Londres en 1666; la vila foguèt tornada bastir amb d'edificis de Christopher Wren.<ref name="r58">"London's Burning: The Great Fire", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/great_fire_02.shtml</ref> Aparegon los Tòris e los Whigs; Guilhèm d'Orange foguèt convidat en 1688; los jacobits (maiormant al nòrd) sostenián Jacme e sos filhs. Jos los Stuarts: espandiment del comèrci, de las finanças e de la prosperitat; Marina Reiala; mai granda flòta mercantila d'Euròpa.<ref name="r59">"The History Press The Stuarts", thehistorypress.co.uk. https://www.thehistorypress.co.uk/the-stuarts</ref> Union dels parlaments anglés e escossés: Reialme de Grand Bretanha en 1707; lo dreit e las glèisas nacionalas demorèron separats.<ref name="r60">"The first Parliament of Great Britain", Parliament. http://www.parliament.uk/actofunion/08_02_great.html</ref><ref name="r61">Michael Gallagher, "The United Kingdom Today", Franklin Watts, 2006. ISBN 978-0-7496-6488-6 (p. 14)</ref> ===Epòcas modèrna tardiva e contemporanèa=== [[File:CanalettoSomersetHouseTerrace.jpg|thumb|1750}}]] Produccion de la Societat Reiala + Lumièras escossesas → innovacion; comèrci d'ultramar protegit per la Marina Reiala → Empèri Britanic; Revolucion industriala (agricultura industrializada, manufactura, engenhariá, mineria, rotas, camins de fèrre, rets d'aiga).<ref name="r62">Hudson, Pat, "The Workshop of the World", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml</ref> Lo canal de Bridgewater en 1761 daissèt començar l'epòca dels canals;<ref name="r63">Office for National Statistics, "Britain 2001: The Official Handbook of the United Kingdom", Stationery Office Books, 2000. ISBN 978-0-11-621278-8 (p. 5)</ref> Stockton and Darlington Railway en 1825, primièr camin de fèrre permanent de passatgièrs tirat per lo vapor. Los obrièrs anèron a las vilas (Birmingham, Manchester,<ref name="r64">Robina McNeil, "A Guide to the Industrial Archaeology of Greater Manchester", Association for Industrial Archaeology, 2000. ISBN 978-0-9528930-3-5 (p. 9)</ref> primièra vila industriala<ref name="r65">"Manchester – the first industrial city", Entry on Sciencemuseum website. http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/energyhall/page84.asp</ref>). Estabilitat jos Jòrdi III e Pitt lo Joine pendent la Revolucion francesa. La Regéncia de Jòrdi IV es coneguda per las bèlas arts e l'arquitectura.<ref name="r66">"Regency British Architectural Dates and Styles Property UK Mayfair Office", mayfairoffice.co.uk. https://web.archive.org/web/20210417084322/https://www.mayfairoffice.co.uk/members-home/British-Architectural-Styles/British-Architectural-Styles-Regency</ref> Guèrras napoleonianas: Nelson sus mar (Trafalgar confirmèt la supremacia navala),<ref name="r67">Bennet, Geoffrey (2004). ''The Battle of Trafalgar''. England: Pen & Sword Books Limited, CPI UK, South Yorkshire.</ref> Wellesley sus tèrra; aquò faguèt créisser lo sentiment britanic.<ref name="r68">Linda Colley, "Britons: Forging the Nation, 1701–1837", Yale University Press, 1992. https://archive.org/details/britonsforgingna0000coll (p. 1)</ref> Trafalgar: combat naval entre la Marina Reiala e las flòtas francesa e espanhòla amassa.<ref name="r69">"Department of History – Napoleonic Wars", 28 July 2014. http://www.westpoint.edu/history/SitePages/Napoleonic%20Wars.aspx</ref> Epòca victoriana: Londres, la mai granda aglomeracion del mond; comèrci e fòrça militara de l'empèri prestigioses.<ref name="r70">Robert F. Haggard, "The persistence of Victorian liberalism:The Politics of Social Reform in Britain, 1870–1900", Greenwood Publishing, 2001.</ref> Las innovacions foguèron claus per la poténcia del Reialme Unit.<ref name="r71">Paul Atterbury, "Victorian Technology", BBC, 17 February 2011. http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/victorian_technology_01.shtml</ref> Cartistas e sufragistas → reformas e sufragi universal.<ref name="r72">Crawford, Elizabeth, "Women: From Abolition to the Vote", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/abolition_women_article_01.shtml#five</ref> Primièra Guèrra mondiala: de centenats de miliers de soldats anglés moriguèron (la xifra de 550 000 morts militars val per Anglatèrra e País de Galas).<ref name="r73">Peter Cox, "Demography", Cambridge University Press, 1970. https://archive.org/details/demography0000coxp_p9d0 (p. 180)</ref> Segonda Guèrra mondiala: lo Blitz damatjèt un fum de vilas. Decolonizacion rapida; motor a reaccion (Frank Whittle); los autos venguèron lo mejan de transpòrt principal.<ref name="r74">Golley, John, "Obituaries: Air Commodore Sir Frank Whittle", The Independent, 10 August 1996. https://www.independent.co.uk/news/people/obituaries-air-commodore-sir-frank-whittle-1309015.html</ref> Servici Nacional de Santat (NHS) creat en 1948 (suènhs finançats per l'Estat, gratuits al moment del besonh); aquò menèt a la reforma del govèrn local a mitan del sègle XX.<ref name="r75">David M. Clark, "Greater Manchester Votes: A Guide to the New Metropolitan Authorities", Redrose, 1973. ISBN 978-0-9502932-0-2 (p. 1)</ref> [[File:Frith A Private View.jpg|thumb|L'epòca victoriana es sovent citada coma un Atge d'Aur. Pintura de William Powell Frith per mostrar las divisions culturalas.]] Sègle XX: immigracion importanta, maiormant d'autras regions de las Illas Britanicas, mas tanben de la Comunautat Britanica (en particular del subcontinent indian).<ref name="r76">Michael Gallagher, "The United Kingdom Today", Franklin Watts, 2006. ISBN 978-0-7496-6488-6 (p. 10–11)</ref> Dempuèi los ans 1970: passatge de la manufactura als servicis. Entrada dins la CEE (puèi dins l'UE). Fin del sègle XX: devolucion en Escòcia, al País de Galas e en Irlanda del Nòrd;<ref name="r77">Michael Keating, "Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom", Publius: The Journal of Federalism, 1 January 1998</ref> Anglatèrra e País de Galas demòran una sola jurisdiccion.<ref name="r78">"The coming of the Tudors and the Act of Union", BBC News, 2009. https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/guide/ch11_part2_coming_of_the_tudor.shtml</ref> La devolucion estimulèt l'identitat e lo patriotisme anglés;<ref name="r79">Michael Kenny, "Beyond the Constitution? Englishness in a post-devolved Britain", Institute for Public Policy Research, 2008 (p. 3)</ref> i a pas de govèrn anglés devolut; una temptativa subregionala foguèt regetada per referendum.<ref name="r80">Jill Sherman, "Prescott's dream in tatters as North East rejects assembly", The Times, 5 November 2004. https://web.archive.org/web/20100525121618/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece</ref> ==Govèrn== Anglatèrra fa part del Reialme Unit (monarquia constitucionala, sistèma parlamentari).<ref name="r5" /><ref name="r2" /> I a pas de govèrn d'Anglatèrra dempuèi los Actes d'Union de 1707;<ref name="r81">"The Act of Union between England and Scotland", Historic UK. https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofBritain/The-Act-of-Union/</ref><ref name="r60" /> abans, èra governada pel monarca e pel Parlament d'Anglatèrra. [[File:Palace of Westminster, London - Feb 2007.jpg|thumb|alt=Fotografia d'un edifici rectangular, iluminat per de projectors e reflectit dins l'aiga. L'edifici a mantunas torres, una a cada extremitat. La torre de drecha compren un quadrant de relòtge alumat.|Lo Palais de Westminster, sèti del Parlament del Reialme Unit, que governa Anglatèrra dirèctament]] Es governada dirèctament pel Parlament del Reialme Unit; los autres païses del Reialme Unit an de govèrns devoluts.<ref name="r82">Cabinet Office, "Devolution in the United Kingdom", cabinetoffice.gov.uk, 26 March 2009. http://www.cabinetoffice.gov.uk/devolution.aspx</ref> Debat sus l'equilibri; una devolucion regionala èra prevista mas foguèt regetada pel Nòrd-Èst al referendum de 2004.<ref name="r80" /> 2024: foguèt establit lo Conselh dels Maires d'Anglatèrra (ministres del Reialme Unit, Maire de Londres, caps de las autoritats combinadas).<ref name="r83">"Deputy Prime Minister launches first-ever Mayoral Council". https://www.gov.uk/government/news/deputy-prime-minister-launches-first-ever-mayoral-council</ref> 2026: l'Acta de 2026 sus la Devolucion anglesa e l'Autonomizacion de las Comunautats (assentiment reial) establiguèt un sistèma a tres nivèls: Nacional, Autoritats Estrategicas, Autoritats Principalas.<ref name="r84">"Devolution", The Constitution Society. https://consoc.org.uk/the-constitution-explained/devolution/</ref><ref name="r85">Eastern Powerhouse, "Devo White Paper: A brave step, but not radical enough", Eastern Powerhouse, 18 December 2024. https://www.easternpowerhouse.uk/post/devo-white-paper-a-brave-step-but-not-radical-enough</ref> ===Politica=== {{Main|Politics of England}} Cambra de las Comunas (Palais de Westminster): 543 dels 650 deputats son eleits dins de circonscripcions anglesas.<ref name="r86">"Lists of MPs", Parliament.uk. http://www.parliament.uk/mps-lords-and-offices/mps/</ref> Sèts: Laborista 347, Conservator 116, Liberals Democratas 65, Reform UK 4, Partit Verd d'Anglatèrra e del País de Galas 4.<ref name="r87">"State of the parties". https://members.parliament.uk/parties/commons</ref> ===Nivèls de govèrn=== {{Main|Governance of England}} [[File:Tiers of Government in England.webp|thumb|Nivèls de govèrn en Anglatèrra]] Tres categorias: Nacionala, Autoritat Estrategica, Autoritats Principalas.<ref name="r84" /><ref name="r85" /> ====Nacional==== I a pas de parlament anglés (a l'invèrse del Parlament d'Escòcia, del Senedd galés e de l'Assemblada d'Irlanda del Nòrd); lo Parlament del Reialme Unit legifèra per Anglatèrra.<ref name="r84" /> ====Autoritat Estrategica==== {{Main|Devolution in England|Strategic authority}} [[File:English strategic authorities.svg|thumb|Diagrama de las autoritats estrategicas anglesas]] Nivèl subregional: Autoritats Combinadas e Autoritats Combinadas de Comtat, e Autoritat del Gran Londres.<ref name="r4" /> 2026: 18 Autoritats Combinadas o Autoritats Combinadas de Comtat, 16 amb un maire eleit dirèctament.<ref name="r88">"Local government facts and figures: England", LGIU. https://lgiu.org/resources/local-government-facts-and-figures/local-government-facts-and-figures-england/</ref> De 1994 als començaments dels ans 2010: de regions per qualques foncions; en 1998, un referendum a Londres menèt a l'Assemblada de Londres (2000).<ref name="r89">Hilary Cooper, "Tiers shed as regional government offices disappear", The Guardian, 29 March 2011. https://www.theguardian.com/society/2011/mar/29/regional-government-disappears-1500-jobs-lost</ref> L'escac del referendum de 2004 al Nòrd-Èst metèt fin a la devolucion per de las assembladas regionalas;<ref name="r80" /> l'estructura regionala foguèt abolida foras de Londres. ====Autoritats Principalas==== {{Main|Local government in England|Principal council}} Conselhs unitaris, de districte e de comtat.<ref name="r85" /> Nivèl mai naut foras de Londres: 48 comtats ceremonials (quadres de referéncia).<ref name="r90">Encyclopædia Britannica, "The New Encyclopædia Britannica", University of Michigan, 2002. ISBN 978-0-85229-787-2 (p. 100)</ref> 38 se desvolopèron gradualament dempuèi l'Edat Mejana; reformats a 51 en 1974, puèi al nombre actual en 1996.<ref name="r91">John Redcliffe-Maud, "English Local Government Reformed", Oxford University Press, 1974. https://archive.org/details/englishlocalgove0000redc</ref> Cadun a un Lord Lieutenant e un High Sheriff (representants locals del monarca). Qualques comtats (per exemple Herefordshire) son solament devesits en parròquias civilas. Lo comtat reial de Berkshire e los comtats metropolitans an un estatut diferent.<ref name="r92">abcounties.com, "The problem of 'county confusion' – and how to resolve it", Association of British Counties, 26 June 2013. https://abcounties.com/counties/county-confusion/</ref> 1974 (Local Government Act 1972): sistèma a dos nivèls, 39 comtats non metropolitans (shire) e 6 comtats metropolitans; los comtats shire = conselhs de comtat + conselhs de districte; los comtats metropolitans aviá d'autras foncions.<ref name="r93">Travers Tony, "Tony Travers: 1974 reform heralded a near permanent revolution", LGC, 20 April 2024. https://www.lgcplus.com/politics/governance-and-structure/tony-travers-1974-reform-heralded-a-near-permanent-revolution-02-04-2024/</ref> Los conselhs de comtat metropolitans foguèron abolits en 1986;<ref name="r94">Steve Leach, "English Metropolitan Government Since Abolition: An Evaluation of the Abolition of the English Metropolitan County Councils", Public Administration, June 1991. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-9299.1991.tb00788.x</ref> las reformas del miègjorn dels ans 1990 (1995–1998) remplacèron lo sistèma a dos nivèls per d'autoritats unitàrias dins fòrça airals. 1996: separacion dels comtats ceremonials (lieutenancy) e dels comtats administratius (govèrn local).<ref name="r95">"What is local government reorganisation?", Institute for Government, 15 January 2025. https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainer/local-government-unitarisation</ref> Los comtats ceremonials seguisson sovent de limits istorics o ajustats; las zònas administrativas seguisson las estructuras unitàrias o a dos nivèls actualas.<ref name="r95" /> Londres: 32 burgs + la Ciutat de Londres;<ref name="r96">Barrie Axford, "Politics: an introduction", Routledge, 2002. ISBN 978-0-415-25181-5 (p. 315)</ref> los 32 burgs formèron lo Gran Londres ceremonial; la Ciutat de Londres es un comtat ceremonial a despart. Districtes de govèrn local:<ref name="r97">Udai Singh, "Decentralized democratic governance in new millennium", Concept Publishing Company, 2009. ISBN 978-81-8069-540-7 (p. 53)</ref> pòdon coincidir amb un comtat ceremonial, èsser un districte d'un comtat shire, un burg reial o metropolitan, aver lo estatut de ciutat o èsser unitaris;<ref name="r98">"Local government restructuring - Office for National Statistics", www.ons.gov.uk. https://www.ons.gov.uk/methodology/geography/ukgeographies/administrativegeography/ourchanginggeography/localgovernmentrestructuring</ref> Londres ne compta 33. Parròquias civilas amb conselhs al nivèl comunautari;<ref name="r99">Great Britain Census Office, "Census of England & Wales, 1931", H.M. Stationery Office, 1933. https://books.google.co.uk/books?id=8JAcAAAAIAAJ&pg=RA12-PA9&dq=civil+parishes+in+England&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiPz5CMneuUAxXaUkEAHUZaM1sQ6AF6BAgPEAM#v=onepage&q=civil%20parishes%20in%20England&f=false</ref> lo Gran Londres n'a qu'una (Queen's Park), aprèp l'abolicion en 1965, fins a la recreacion autorizada en 2007. ===Dreit=== {{Main|English law}} [[File:Royal Courts of Justice (6201094569).jpg|thumb|Las Cortz Reialas de Justícia]] Lo dreit anglés: basa del dreit comun dins la màger part dels païses de la Comunautat Britanica<ref name="r100">"The Common Law in the British Empire", H-net.msu.edu, 19 October 2000. http://www.h-net.msu.edu/~law/ASLH/conferences/2000conference/101900345b.htm</ref> e dels Estats Units (levat de Louisiana).<ref name="r101">"Common Law", ALM Media Properties. http://dictionary.law.com/Default.aspx?selected=248</ref> Separat del sistèma d'Escòcia segon lo Tractat d'Union. Fach pels jutges que aplican la jurisprudéncia (''stare decisis'').<ref name="r102">Stefan Fafinski, "English legal system", Pearson Education, 2007. ISBN 978-1-4058-2358-6 (p. 60)</ref> Tribunals: Cortz Superioras d'Anglatèrra e del País de Galas (Cort d'Apèl; Cort Nauta de Justícia pel civil; Cort de la Corona pel penal).<ref name="r103">Stefan Fafinski, "English legal system", Pearson Education, 2007. ISBN 978-1-4058-2358-6 (p. 127)</ref> Cort Suprèma del Reialme Unit, la mai nauta pels afars penals e civils; creada en 2009, prenguèt las foncions judiciàrias de la Cambra dels Lòrds;<ref name="r104">"Constitutional reform: A Supreme Court for the United Kingdom", DCA.gov.uk. http://www.dca.gov.uk/consult/supremecourt/supreme.pdf</ref> sas decisions ligan totes los autres tribunals.<ref name="r105">Stefan Fafinski, "English legal system", Pearson Education, 2007. ISBN 978-1-4058-2358-6 (p. 67)</ref> Lo secretari d'Estat a la Justícia: respònsable de la magistratura, dels tribunals, de las preisons e de la liberacion condicionala.<ref name="r106">"Lord Chancellor and Secretary of State for Justice", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-justice</ref> La criminalitat aumentèt de 1981 a 1995, puèi baissèt de 42 % de 1995 a 2006.<ref name="r107">"Crime over the last 25 years", HomeOffice.gov.uk. https://web.archive.org/web/20090324214809/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs07/crime0607summ.pdf</ref> La populacion de las preisons doblèt; taus d'encarceracion de 147 per 100 000 abitants, entre los mai nauts d'Euròpa Occidentala.<ref name="r108">"New record high prison population", BBC News, 8 February 2008. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7235438.stm</ref> Servici de las Preisons de Sa Majestat (Ministèri de la Justícia): environ 87 300 presoniers en Anglatèrra e País de Galas en 2024, lo mai nombre dempuèi 1900.<ref name="r109">"House of Commons Library: Prison Population Statistics". https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn04334/</ref> ==Geografia== {{Main|Geography of England}} ===Paisatge e rius=== [[File:Malvern Hills - England.jpg|thumb|Las Malvern Hills, dins los comtats anglés de Worcestershire e Herefordshire. Las comas son estadas designadas coma Zòna de Bèutat Naturala Excepcionala per l'Agéncia del Campèstre.]] Los dos tèrces centrals e meridionals de Grand Bretanha, mai l'illa de Wight e las illas Scilly. Frontièras: Escòcia (al nòrd), País de Galas (a l'oèst). Es la part de Grand Bretanha la mai près del continent: 21 milas de mar la separan de França (Hauts-de-France);<ref name="r110">"English Channel", britannica.com, 2009. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/187921/English-Channel</ref> Tunèl jos la Marga, près de Folkestone.<ref name="r111">"History", EuroTunnel.com. http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcAboutUs/ukm/history.htm</ref> Còstas: Mar d'Irlanda, Mar del Nòrd, Atlantic. Pòrts de Londres, Liverpool, Newcastle sus la Tamisa (de marèas), la Mersey, la Tyne. Severn: lo riu mai long que travèrsa Anglatèrra, 220 milas, fins al Canal de Bristol, amb un mascaret de Severn de fins a 2 m;<ref name="r112">"The River Severn", BBC. https://www.bbc.co.uk/england/sevenwonders/west/severn-river/</ref><ref name="r113">"Severn Bore and Trent Aegir", Environment Agency. https://web.archive.org/web/20101122125420/http://environment-agency.gov.uk/homeandleisure/recreation/31439.aspx</ref> la Tamisa, lo mai long dins Anglatèrra sola, 215 milas.<ref name="r114">"River Thames and London (England)", London Evening Standard. https://web.archive.org/web/20110606141607/http://www.thisislondon.co.uk/standard-home/related-139-94056-articles-reviews/River%2BThames-London%2B%28England%29/related.do</ref> Lo lac mai grand: Windermere (Lake District).<ref name="r115">"North West England & Isle of Man: climate", Met Office. http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/nw/</ref> Majoritàriament de pichons puèges e de plaines; tèrras nautas al nòrd e a l'oèst: Pennines, montanhas del Lake District (Cumbria), Cheviot Hills (frontièra amb Escòcia). Punt culminant: Scafell Pike, 978 m.<ref name="r115" /> E tanben Shropshire Hills, Dartmoor, Exmoor (sud-oèst). Division del relèu: linha Tees–Exe.<ref name="r116">"World Regional Geography", Joseph J. Hobbs, 2008.</ref> [[File:Glenridding, Cumbria, England - June 2009.jpg|thumb|Lo vilatge de Glenridding e Ullswater, en Cumbria]] Pennines: « esquina d'Anglatèrra », cadena la mai anciana, d'environ 300 milions d'ans (fin del Paleozoïc);<ref name="r117">"Pennines", Smmit Post. http://www.summitpost.org/area/range/220026/pennines.html</ref> sedimentària (grès, calcari, carbon); carst a Yorkshire e Derbyshire; nautas landas amb de valadas fertilas; parcs nacionals: Yorkshire Dales, Peak District. Dartmoor e Exmoor: landas sostengudas per de granit.<ref name="r118">"National Parks – About us", nationalparks.gov.uk. https://web.archive.org/web/20101027162402/http://www.nationalparks.gov.uk/aboutus</ref> Basses tèrras anglesas (centre, sud): Cotswold Hills, Chiltern Hills, North e South Downs (las falésias blancas de Dover); plaines: Salisbury Plain, Somerset Levels, South Coast Plain, The Fens. ===Clima=== {{Main|Climate of England}} Maritim temperat: doç; ivèrns pas gaire jos 0 °C, estius pas gaire al-dessús de 32 °C;<ref name="r119">"What is the Climate like in Britain?", Woodlands Kent. http://www.woodlands-junior.kent.sch.uk/customs/questions/weather/</ref> umid e cambiant. Mai freg: genièr, febrièr; mai caud: julhet; doç o caud: mai, junh, setembre, octòbre; plueja egalament repartida.<ref name="r119" /> Influéncias: la proximitat de l'Atlantic, la latitud nordica, lo Gulf Stream; a l'oèst plòu mai, Lake District es la region ont plòu lo mai.<ref name="r119" /> Recòrds: lo mai naut 40,3 °C lo 19 de julhet de 2022 a Coningsby, Lincolnshire;<ref name="r120">"Record high temperatures verified", Met Office. https://www.metoffice.gov.uk/about-us/press-office/news/weather-and-climate/2022/record-high-temperatures-verified</ref> lo mai bas −26,1 °C lo 10 de genièr de 1982 a Edgmond, Shropshire.<ref name="r121">"English Climate", MetOffice.com. https://web.archive.org/web/20080829161614/http://www.metoffice.com/climate/uk/location/england/#temperature</ref> ===Natura e vida salvatge=== {{Main|Fauna of England}} Fauna semblabla a la d'autras regions de las Illas Britanicas, amb fòrça abitats.<ref name="r122">"Natural History Museum". https://www.nhm.ac.uk/discover/british-wildlife.html</ref> 221 Reservas Naturalas Nacionalas (Natural England) sus 110 000 ha (1 100 km²); gerida per Natural England, las Wildlife Trusts, lo National Trust e la RSPB; sovent amb d'espècias rarás.<ref name="r123">"Natural England: Designated sites". https://designatedsites.naturalengland.org.uk/ReportConditionSummary.aspx?SiteType=NNR</ref> L'Agéncia de l'Environament (creada en 1995, sosténguda pel Defra) protegís l'environament;<ref name="r124">"Environment Agency", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/organisations/environment-agency</ref> lo secretari d'Estat a l'Environament, a l'Alimentacion e als Afars Ruraus n'es lo ministre respònsable.<ref name="r125">"Secretary of State for Environment, Food and Rural Affairs – GOV.UK", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-environment-food-and-rural-affairs</ref> Richmond Park: creat per Carles I coma parc de cèrvis (sègle XVII).<ref name="r2" /> Clima oceanic temperat dins la màger part de las zònas; qualques pichonas zònas subarticas e un Sud-Oèst mai caud; lo nòrd es mai freg amb la màger part de las montanhas. Bòsc caducifòli espandit; plantacions de coniferas al nòrd e en altitud. Lo rainard (lo mamifèr urban qu'a mai de succès aprèp lo rat gris) e lo colomb ramier prosperan dins las zònas urbanas.<ref name="r126">"Mammals in Britain's cities: A spotter's guide – in pictures Urban wildlife", The Guardian, 17 May 2012. https://www.theguardian.com/environment/gallery/2012/may/17/mammals-britains-cities-spotters-guide</ref> Mamifèrs que persistisson: la martra, lo castòr d'Euràsia, lo pòrc salvatge, lo furet d'Euròpa, la lontra d'Euràsia.<ref name="r127">"British mammals", Mammal Society. https://mammal.org.uk/british-mammals</ref> Extirpats: lo linx d'Euràsia, lo lop gris, l'ors brun, lo caval salvatge, l'alcea; disparguts: lo gran pingoïn, l'uròc.<ref name="r128">"Extinct British wildlife The Wildlife Trusts", www.wildlifetrusts.org. https://www.wildlifetrusts.org/extinct-british-wildlife</ref> ===Principalas conurbacions=== {{Main|List of places in England}} La zòna bastida del Gran Londres es la mai granda zòna urbana; vila mondiala; sa populacion es mai granda que la de cap d'autre país del Reialme Unit fòra Anglatèrra.<ref name="r129">"2011 Census – Built-up areas", ONS. http://www.nomisweb.co.uk/articles/747.aspx</ref> D'autras zònas urbanas importantas se tròban al Nòrd d'Anglatèrra e a Midlands.<ref name="r129" /> 50 vilas (ciutats) en Anglatèrra (66 dins lo Reialme Unit). Grandas vilas: Birmingham, Sheffield, Manchester, Liverpool, Leeds, Newcastle, Bradford, Nottingham; la talha es pas una condicion per aver lo estatut de ciutat;<ref name="r130">Harriet O'Brian, "The Complete Guide To: Cathedral cities in the UK", The Independent, 24 November 2007. https://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to-cathedral-cities-in-the-uk-760201.html</ref> tradicionalament, de vilas de catedralas episcopalas (Wells, Ely, Ripon, Truro, Chichester). ==Economia== {{Main|Economy of England}} [[File:London Skyline (125508655).jpeg|thumb|Londres es la capitala financièra d'Anglatèrra e del Reialme Unit.]] Una de las mai grandas e mai dinamicas economias; PIB per cap de £37 852 (2022).<ref name="r5" /> Lo Tresaur de Sa Majestat (cancelièr) mena la politica fiscala e economica.<ref name="r131">Trevor Fenton, "Regional economic activity by gross value added (balanced), UK: 1998 to 2017", Office for National Statistics, 12 December 2018. https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/bulletins/regionalgrossvalueaddedbalanceduk/1998to2017/pdf</ref> Economia de mercat mixta amb de principis de mercat liure e una proteccion sociala avançada.<ref name="r132">"The Welfare State – Never Ending Reform", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/british/modern/field_01.shtml</ref> Part la mai granda de l'economia del Reialme Unit.<ref name="r133">Office for National Statistics, "Regional Accounts", statistics.gov.uk. https://web.archive.org/web/20090826104410/http://www.statistics.gov.uk/hub/economy/national-accounts/regional-accounts/index.html</ref> Leader en quimia, farmacologia, aeronautica, armament, logicials. Londres: centre financièr; Borsa de Londres (la mai granda d'Euròpa); 100 de las 500 mai grandas societats d'Euròpa;<ref name="r134">"Financial Centre", London.gov.uk. http://legacy.london.gov.uk/london-life/business-and-jobs/financial-centre.jsp</ref> 2025: lo mai grand centre financièr d'Euròpa, segond del mond.<ref name="r135">"GFCI 36 Rank - Long Finance", www.longfinance.net. https://www.longfinance.net/programmes/financial-centre-futures/global-financial-centres-index/gfci-36-explore-the-data/gfci-36-rank/</ref> Londres: lo centre tecnologic que creis lo mai ràpidament d'Euròpa; mai de 100 unicòrns en Anglatèrra.<ref name="r136">"London Has Officially Become the Technology Capital of Europe", BrainStation, 21 July 2021. https://brainstation.io/magazine/london-technology-capital-of-europe-100-unicorns</ref><ref name="r137">Michiel Willems, "Unicorn nest: UK hits milestone of 100 $1bn tech companies, more than rest of Europe combined", CityAM, 20 June 2021. https://www.cityam.com/unicorn-nest-uk-hits-milestone-of-100-1bn-tech-companies-more-than-rest-of-europe-combined/</ref> Banca d'Anglatèrra: fondada en 1694, de proprietat de l'Estat dempuèi 1946, banca centrala; monopòli dels bilhets en Anglatèrra e País de Galas; lo Comitat de Politica Monetària fixa los taus d'interés.<ref name="r138">"The Bank's relationship with Parliament", BankofEngland.co.uk. https://web.archive.org/web/20090708200732/https://www.bankofengland.co.uk/about/parliament/index.htm</ref><ref name="r139">"Monetary Policy Committee", BankofEngland.co.uk. https://web.archive.org/web/20090708141658/http://www.bankofengland.co.uk/monetarypolicy/overview.htm</ref> [[File:Aston Martin DB12 Volante IMG 9323.jpg|thumb|alt=Un descapotable gris.|Aston Martin fabrica de veïculs de luxe en Anglatèrra.]] Fòrtament industrializada, mas amb una industria pesuga en declin dempuèi los ans 1970 → servicis.<ref name="r140">Earl Aaron Reitan, "The Thatcher Revolution", Rowman & Littlefield, 2003. ISBN 978-0-7425-2203-9 (p. 50)</ref> Lo torisme es important. Exportacions: produches farmaceutics, automobilas, petròli brut (Mar del Nòrd, Wytch Farm), motors d'avions, beuregas alcoolizadas.<ref name="r141">"England Exports", EconomyWatch.com. http://mambiz.com/main/?cat=28</ref> Industrias creativas: 7 % del VAB en 2005, +6 % per an de 1997 a 2005.<ref name="r142">"From the Margins to the Mainstream – Government unveils new action plan for the creative industries", DCMS, 9 March 2007. https://web.archive.org/web/20081204131529/http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx</ref> Agricultura: intensiva, mecanizada; 60 % de las necessitats alimentàrias amb 2 % de la populacion activa;<ref name="r143">"World Guide – England – Economy Overview", Intute. https://web.archive.org/web/20090802024219/http://www.intute.ac.uk/worldguide/html/1069_economic.html</ref> dos tèrces d'elevatge, lo rèsta de culturas (blat, òrdi, civada, patanas, bleda-raba sucrièra).<ref name="r144">"Economy of the United Kingdom", PTeducation. http://www.pteducation.com/gk/UK.pdf</ref> Pesca importanta. Ressorsas: carbon, petròli, gas natural, estanh, calcari, mineral de fèrre, sal, argila, cauc, gip, plomb, silici.<ref name="r145">"Coal Mines and quarries MineralsUK", MineralsUK. https://web.archive.org/web/20160720145905/http://www.bgs.ac.uk/mineralsUK/mines/coal/home.html</ref> ===Sciéncia e tecnologia=== {{Main|List of English inventions and discoveries|Royal Society}} Figuras: Isaac Newton, Charles Darwin, Robert Hooke, Alan Turing, Stephen Hawking, Edward Jenner, Francis Crick, Joseph Lister, Joseph Priestley, Thomas Young, Christopher Wren, Richard Dawkins. [[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|alt=Bust d'un òme de cabeladura longa e blanca e de vèsta fosca|Sir Isaac Newton es una de las figuras mai influentas de l'istòria de las sciéncias.]] Centre màger de la Revolucion sciéntifica (sègle XVII);<ref name="r146">Gascoin, J. "A reappraisal of the role of the universities in the Scientific Revolution", in Lindberg, David C. and Westman, Robert S., eds (1990), ''Reappraisals of the Scientific Revolution''. Cambridge University Press. p. 248. ISBN 0-521-34804-8.</ref> brèç de la Revolucion industriala. Engenhaires: I. K. Brunel (Great Western Railway, vaporièrs, pònts);<ref name="r147">H. P. Spratt, "Isambard Kingdom Brunel", Nature, 1958</ref> maquina a vapor de Thomas Newcomen.<ref name="r148">Elizabeth H. Oakes, "A to Z of STS scientists", Facts on File Inc, 2002. https://archive.org/details/tozofstsscientis0000oake (p. 214)</ref> George Stephenson (« paire dels camins de fèrre »): Liverpool and Manchester Railway, 1830, primièr camin de fèrre public entre vilas. Matthew Boulton (associat de James Watt): maquina a vapor, moneda modèrna; emprenedor influent.<ref name="r149">Ronald Shillingford (2010). "The History of the World's Greatest- Entrepreneurs: Biographies of Success". p. 64–69</ref> Lo vaccin contra la variòla d'Edward Jenner « sauvèt mai de vidas ... qu'ne foguèron perdudas dins totas las guèrras de l'umanitat dempuèi lo començament de l'istòria escricha. »<ref name="r150">Paul Saunders, "Edward Jenner, the Cheltenham years, 1795–1823", University Press of New England, 1982. https://archive.org/details/edwardjennerchel0000saun (p. 13)</ref> Invencions e descobèrtas: motor a reaccion; primièra maquina de filatura industriala; primièr ordenador e primièr ordenador modèrn; World Wide Web e HTML; primièra transfusion sanguina umana capitada; aspirator motorizat;<ref name="r151">Curt Wohleber, "The Vacuum Cleaner", American Heritage Publishing, Spring 2006. https://web.archive.org/web/20100313170420/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/2006/4/2006_4_4.shtml</ref> tondeusa de gason; cencha de seguretat; aeroglissador; motor electric; maquinas a vapor; evolucion darwiniana; teoria atomica. Newton: gravitacion universala, mecanica newtoniana, calcul infinitesimal; Hooke: lei de l'elasticitat. E tanben lo camin de fèrre a plaques de fonta, lo termosifon, lo tarmac, l'elastic, la ratièra, l'« uèlh de gat » (marcador de rota), lo desvolopament en comun de l'ampola electrica, las locomotivas a vapor, lo semenador modèrn, las tecnicas d'engenhariá de precision.<ref name="r152">"English Inventors and Inventions", English-Crafts.co.uk. http://www.english-crafts.co.uk/history/inventors.htm</ref> Informatica: Charles Babbage<ref name="r153">"Charles Babbage's difference engines and the science museum", Science Museum, 18 July 2023. https://www.sciencemuseum.org.uk/objects-and-stories/charles-babbages-difference-engines-and-science-museum</ref> e Ada Lovelace<ref name="r154">"Ada Lovelace and the Analytical Engine", Bodleian Libraries, University of Oxford, 26 July 2018. https://blogs.bodleian.ox.ac.uk/adalovelace/2018/07/26/ada-lovelace-and-the-analytical-engine</ref> concebèron lo primièr ordenador programable; George Boole, logica booleana;<ref name="r155">"George Boole and the AND OR NOT gates", BBC News, 8 December 2014. https://www.bbc.co.uk/news/blogs-magazine-monitor-30376235</ref> Alan Turing, fondaments de l'informatica e de l'IA;<ref name="r156">"Alan Turing", New Scientist. https://www.newscientist.com/people/alan-turing</ref> Tommy Flowers, Colossus;<ref name="r157">"FLOWERS, TOMMY (1905–1998)", English Heritage. https://www.english-heritage.org.uk/visit/blue-plaques/tommy-flowers</ref> Frederic Williams, Tom Kilburn e Geoff Tootill, Manchester Baby;<ref name="r158">"How a 70-year-old 'Baby' changed the face of modern computing", The University of Manchester, 21 June 2018. https://www.manchester.ac.uk/about/news/how-a-70-year-old-baby-changed-the-face-of-modern-computing</ref> Maurice Wilkes, EDSAC;<ref name="r159">"MAURICE V. WILKES", A M Turing Award. https://amturing.acm.org/award_winners/wilkes_1001395.cfm</ref> Geoffrey Dummer concebèt lo circuit integrat.<ref name="r160">"May 7, 1952: The Integrated Circuit ... What a Concept!", Wired, 7 May 2010. https://www.wired.com/2010/05/0507integrated-circuit-concept-published</ref> La Societat Reiala (de Londres per l'Avançament de la Coneissença Naturala),<ref name="r161">"The formal title as adopted in the royal charter", royalsociety.org. https://royalsociety.org/~/media/Royal_Society_Content/about-us/history/2012-Supplemental-Charter.pdf</ref> acadèmia nacionala de las sciéncias del Reialme Unit, fondada lo 28 de novembre de 1660; la mai ancian institucion sciéntifica nacionala del mond.<ref name="r162">Michael Hunter, "Royal Society". https://www.britannica.com/topic/Royal-Society</ref> Institucion Reiala fondada en 1799 per de sabents, entre los quals Henry Cavendish.<ref name="r163">Gwendy Caroe, "The Royal Institution : an informal history", J. Murray, 1985. ISBN 0-7195-4245-6</ref> John Wilkins: primièra nocion d'un sistèma metric (1668), segon qualques experts.<ref name="r164">"Metric system was British", BBC News, 13 July 2007. http://news.bbc.co.uk/player/nol/newsid_6890000/newsid_6898200/6898274.stm?bw=nb&mp=wm&news=1&ms3=10</ref> Las universitats an de parcs sciéntifics;<ref name="r165">Castells, M.; Hall, P.; Hall, P.G. (2004). ''Technopoles of the World: the Making of Twenty-First-Century Industrial Complexes''. London: Routledge. pp. 98–100. ISBN 0-415-10015-1.</ref> Cambridge es lo clúster de recèrca mai intensiu del mond per las sciéncias e la tecnologia.<ref name="r166">"Cambridge remains most intensive science and technological cluster in the world", University of Cambridge, 20 September 2023. https://www.cam.ac.uk/research/news/cambridge-remains-most-intensive-science-and-technological-cluster-in-the-world</ref> 2022: lo Reialme Unit produsiguèt 6,3 % dels articles sciéntifics mondials e 10,5 % de las citacions (tresen, aprèp los Estats Units e China).<ref name="r167">"International comparison of the UK research base, 2022". https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1078073/international-comparison-uk-research-base-2022-accompanying-note.pdf</ref> Revistas: ''Nature'', ''British Medical Journal'', ''The Lancet''. Lo Ministèri de la Sciéncia, de l'Innovacion e de la Tecnologia es respònsable de la sciéncia.<ref name="r168">"Department for Science, Innovation and Technology", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-science-innovation-and-technology</ref> ===Transpòrts=== {{Main|Transport in England}} Lo Ministèri dels Transpòrts (secretari d'Estat als Transpòrts) supervisa los transpòrts. Infrastructura densa e modèrna. Rotas: A1 Great North Road (Londres–Newcastle–frontièra escossesa; en granda part autorota);<ref name="r169">UK Parliament, "Department for Transport annual report", Stationery Office, 2007. ISBN 978-0-10-170952-1 (p. 175)</ref> M6 l'autorota mai longa, 232 milas (de Rugby a la frontièra anglo-escossesa); M1 Londres–Leeds; M25 alentorn de Londres; M60 alentorn de Manchester; M4 Londres–Galas del Sud; M62 Liverpool–Manchester–Yorkshire de l'Èst; M5 Birmingham–Bristol–Sud-Oèst. [[File:St Pancras Railway Station 2012-06-23.jpg|thumb|alt=Edifici de pèira ròsa amb una nauta torre de relòtge dins un canton|Londres St Pancras International es un dels principals centres de transpòrt intèrne e internacional de Londres, amb de servicis ferroviaris de proximitat e a grand velocitat dins tot lo Reialme Unit e cap a Paris, Lille e Brussèlas.]] Los autobuses son espandits: Arriva, FirstGroup, Go-Ahead Group, Mobico Group, Rotala, Stagecoach Group. Lo transpòrt rapid per autobús comencèt amb la Runcorn Busway, 1971.<ref name="r170">Lewis Lesley, "Runcorn – A Rapid Transit New Town?", Built Environment, 1983</ref><ref name="r171">"Runcorn New Town – 7.3 Transport", rudi.net. http://www.rudi.net/books/3346</ref> Los autobuses ròges de dos estatges de Londres son un simbòl anglés. Rèsta Nacionala de Bicicletas (National Cycle Route). Camin de fèrre: lo mai ancian del mond; de camins de fèrre de passatgièrs dempuèi 1825.<ref name="r172">"27 September 1825 – Opening of the Stockton and Darlington Railway", The Stockton and Darlington Railway. http://www.moorerail.com/history/timeline1825.asp</ref> La màger part de la ret de 10 000 milas de Bretanha es en Anglatèrra. Tunèl jos la Marga (1994): Eurostar, LeShuttle cap a França e Belgica. Great British Railways: organisme public previst per supervisar lo camin de fèrre a partir de 2024. L'Office of Rail and Road regula l'economia e la seguretat.<ref name="r173">"Home page Office of Rail and Road", orr.gov.uk. https://www.orr.gov.uk/home</ref> Crossrail: lo mai grand projècte de construccion d'Euròpa, còst projectat de £15 miliards, dobèrt en 2022.<ref name="r174">"Crossrail's giant tunnelling machines unveiled", BBC News, 2 January 2012. https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-16289051</ref> High Speed 2 en construccion dempuèi 2019.<ref name="r175">"HS2: When will the line open and how much will it cost?", BBC, 11 February 2020. https://www.bbc.co.uk/news/uk-16473296</ref> Transpòrt urban rapid: Metrò de Londres e Tyne and Wear Metro (Newcastle, Gateshead, Sunderland).<ref name="r176">Peter White, "Public transport", Taylor & Francis, 2002. ISBN 978-0-415-25772-5 (p. 63)</ref> Tramvias: Manchester Metrolink, Sheffield Supertram, West Midlands Metro, Nottingham Express Transit, Tramlink (Londres del Sud). Aeropòrt màger: Heathrow, segond del mond per los passatgièrs internacionals.<ref name="r177">"Delta Expects New Slots To Foster Growth At Heathrow Airport", The Wall Street Journal, 23 February 2011. https://www.wsj.com/article/BT-CO-20110223-710213.html</ref> Bacs: de Liverpool cap a Irlanda e l'illa de Man; de Hull cap als Païses Bas e a Belgica.<ref name="r178">David Else, "Inghilterra", EDT srl, 2007. ISBN 978-88-6040-136-6 (p. 781)</ref> Environ 4 400 milas de vias navigablas (la mitat d'elas de la Canal & River Trust); lo transpòrt per aiga es fòrça limitat. La Tamisa es la via d'aiga principala; lo pòrt de Tilbury (estuari de la Tamisa) es un dels tres pòrts màgers del Reialme Unit. ===Energia=== {{Main|Energy in the United Kingdom}} Los govèrns s'engatjèron a reduire las emissions de CO₂. Lo Reialme Unit es un dels melhors sites d'Euròpa pel vent; l'energia eolica es sa font que creis lo mai ràpidament;<ref name="r179">"BBC – Weather Centre – Climate Change – Wind Power", bbc.co.uk. https://www.bbc.co.uk/climate/adaptation/wind_power.shtml</ref><ref name="r180">"UK Renewable Energy Roadmap Crown copyright, July 2011". https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/48128/2167-uk-renewable-energy-roadmap.pdf; "RenewableUK News website article". http://www.renewableuk.com/en/news/renewableuk-news.cfm/electricity-needs-of-more-than-a-quarter-of-uk-homes-powered-by-wind-in-2014</ref> 26,8 % de l'electricitat del Reialme Unit en 2022.<ref name="r181">"Britain produced record amount of wind power in 2022, National Grid says", Reuters, 6 January 2023. https://www.reuters.com/business/energy/britain-produced-record-amount-wind-power-2022-national-grid-2023-01-06/</ref> Hornsea 2, lo mai grand parc eolian en mar del mond, a environ 89 km de la còsta de Yorkshire.<ref name="r182">"The world's biggest offshore wind farm is now fully operational", CNBC, September 2022. https://www.cnbc.com/2022/09/01/huge-offshore-wind-farm-hornsea-2-is-fully-operational-orsted-says.html</ref> Climate Change Act 2008: ample majoritat transpartidària; primièr objectiu nacional juridicament contraignent al mond per la mitigacion del cambiament climatic.<ref name="r183">"What is the 2008 Climate Change Act?", Grantham Research Institute on climate change and the environment. https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/explainers/what-is-the-2008-climate-change-act/</ref> La politica energetica visa a limitar las emissions en responent a la demanda; lo mix energetic cambia segon las ressorsas, la tecnologia e los còsts.<ref name="r184">Darrell Proctor, "UK Undergoing 'Remarkable Shift' in Power Generation", POWER Magazine, 24 November 2020. https://www.powermag.com/uk-undergoing-remarkable-shift-in-power-generation/</ref> Respònsable: Ministèri de la Seguretat Energetica e del Zèro Net.<ref name="r185">"Department for Energy Security & Net Zero – GOV.UK", gov.uk. https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-energy-security-and-net-zero</ref> Lo ministre d'Estat a las Entrepresas, a l'Energia e a la Creissença Pròpria cobrís las finanças verdas, la sciéncia e l'innovacion climaticas e la produccion a bassa emission de carbòni.<ref name="r186">"Minister of State (Minister for Business, Energy and Clean Growth) – GOV.UK", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/minister-of-state--75#responsibilities</ref> 2024: lo Reialme Unit èra 5en sus 180 a l'Indèx de Performança Environamentala.<ref name="r187">"2024 Environmental Performance Index", Environmental Performance Index. https://web.archive.org/web/20240710023935/https://epi.yale.edu/measure/2024/EPI</ref> Lei: zèro emission nèta en 2050.<ref name="r188">"UK net zero target", Institute for Government, 20 April 2020. https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainers/net-zero-target</ref> ==Santat== {{Main|Healthcare in England}} [[File:Sir W.H. Beveridge, head-and-shoulders portrait, facing left.jpg|thumb|Lo rapòrt de William Beveridge de 1942, ''Social Insurance and Allied Services'', serviguèt de basa a l'Estat providéncia aprèp la Segonda Guèrra mondiala.]] NHS: sistèma finançat per l'Estat, que balha la màger part dels suènhs de santat. Comencèt lo 5 de julhet de 1948 (National Health Service Act 1946), sus la basa del Rapòrt Beveridge (William Beveridge).<ref name="r189">"BBC History on William Beveridge", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/beveridge_william.shtml</ref> Finançat per la fiscalitat generala e l'Assegurança Nacionala;<ref name="r190">"NHS Expenditure in England", House of Commons Library. http://www.parliament.uk/commons/lib/research/briefings/snsg-00724.pdf</ref> en majoritat gratuit al moment de l'utilizacion; de gents pagan per qualques servicis: examens de la vista, suènhs dentaris, ordenanças, suènhs personals.<ref name="r191">"Check what help you could get to pay for NHS costs", National Health Service (England). https://check-for-help-paying-nhs-costs.nhsbsa.nhs.uk/start</ref> Lo Ministèri de la Santat (secretari d'Estat a la Santat) es respònsable; £98,6 miliards depensats en 2008–2009, mai que mai pel NHS.<ref name="r192">"Budget 2008, Chapter C", HM Treasury, 3 March 2008. http://www.hm-treasury.gov.uk/media/7/3/bud08_chapterc.pdf</ref> Lo General Medical Council, lo Nursing and Midwifery Council e los Royal Colleges son a l'escala de tot lo Reialme Unit. Esperança de vida: 77,5 ans (òmes), 81,7 (fremas), la mai nauta dels quatre païses del Reialme Unit.<ref name="r193">Office for National Statistics, "Life expectancy", statistics.gov.uk. http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?ID=168</ref> Lo sud a una esperança de vida mai nauta que lo nòrd, mas l'escart se redutz: Nòrd-Èst +6,0 ans e Nòrd-Oèst +5,8 ans entre 1991–1993 e 2012–2014.<ref name="r193" /> ==Demografia== {{Main|Demographics of England}} ===Populacion=== {{Main|English people.|English diaspora|Cornish people|List of urban areas in the United Kingdom}} [[File:England counties population (crop).png|thumb|alt=Mapa d'Anglatèrra amb de regions ombradas en diferentas nuanças de blau.|Los comtats metropolitans e non metropolitans, coloriats segon la populacion]] [[File:England and Wales population cartogram districts.svg|thumb|Populacion d'Anglatèrra e del País de Galas per zònas administrativas. Lor talha mòstra lor populacion, amb una causida aproximacion. Cada grop de carrats de la legenda representa 20 % del nombre total de districtes.]] Mai de 56 milions d'abitants; país mai poblat del Reialme Unit, 84 % del total.<ref name="r5" /> Seriá lo 26en país del mond per la populacion s'es considerat coma un tot.<ref name="r194">United Nations Department of Economic and Social Affairs, "World Population Prospects: Analytical Report for the 2004", United Nations. https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm</ref> Los Anglés son de Britanics.<ref name="r195">Office for National Statistics, "Ethnicity and National Identity in England and Wales 2011", Statistics.gov.uk, 2011. https://web.archive.org/web/20160124090812/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html</ref> Diaspòra dins las zònas de l'ancian Empèri: Estats Units (environ 50 milions declaravan una ascendéncia anglesa, 1980),<ref name="r196">"Shifting Identities – statistical data on ethnic identities in the US", American Demographics, 2001. https://web.archive.org/web/20050602015338/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m4021/is_2001_Dec_1/ai_80408799</ref> Canadà (environ 6,5 milions),<ref name="r197">"Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories", Statistics Canada, 2 April 2008. https://web.archive.org/web/20190106221808/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Table=2&Data=Count&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000</ref> Austràlia (environ 70 % declarèron en 1999 una origina anglocèltica),<ref name="r198">Centre for Population and Urban Research, Monash University, "Australian Population: Ethnic Origins". https://web.archive.org/web/20050415074055/http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n4/v7n4_3price.pdf</ref> Chile (environ 420 000 d'origina anglesa, encara que jamai dins l'Empèri).<ref name="r199">"Inmigración británica en Chile", Galeon.com. https://web.archive.org/web/20090822074242/http://www.galeon.com/typepad/</ref> Dempuèi la fin dels ans 1990, fòrça Anglés emigrèron cap a Espanha.<ref name="r200">Jason Burke, "An Englishman's home is his casa as thousands go south", The Guardian, 9 October 2005. https://www.theguardian.com/world/2005/oct/09/spain.spain; Alan Travis, "Record numbers leave the country for life abroad", The Guardian, 16 November 2007. https://www.theguardian.com/society/2007/nov/16/emigration</ref> La prosperitat del Sud-Èst d'Anglatèrra atrai de migrants economics d'autras regions del Reialme Unit.<ref name="r195" /> Immigracion irlandesa importanta.<ref name="r201">"One in four Britons claim Irish roots", BBC News, 16 March 2001. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1224611.stm</ref> Residents d'origina etnicament europèa: 81,7 % (blancs britanics, Alemands,<ref name="r202">"British Immigration Map Revealed", BBC News, 7 September 2005. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4218740.stm</ref> Polonés<ref name="r195" /> e mai), contra 94,1 % en 1991.<ref name="r195" /><ref name="r203">"Population of England and Wales", Gov.uk, 22 December 2022. https://www.ethnicity-facts-figures.service.gov.uk/uk-population-by-ethnicity/national-and-regional-populations/population-of-england-and-wales/latest/</ref> Dempuèi los ans 1950, migrants de las ancianas colonias: environ 7 % an una origina del subcontinent indian (Índia, Paquistan, Bangladesh);<ref name="r203" /><ref name="r202" /> 0,7 % chinés;<ref name="r203" /><ref name="r202" /> 0,6 % arabes;<ref name="r203" /> 4,0 % negres (Africa e Carib);<ref name="r203" /><ref name="r202" /> 2,9 % mestissats o d'origina mesclada.<ref name="r203" /> Part dels mainatges de las escòlas primàrias de minoritats etnicas: 22 % (2007),<ref name="r204">Graeme Paton, "One fifth of children from ethnic minorities", The Daily Telegraph, 1 October 2007. https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html</ref> 26,5 % (2011).<ref name="r205">Jessica Shepherd, "Almost a quarter of state school pupils are from an ethnic minority", The Guardian, 22 June 2011. https://www.theguardian.com/education/2011/jun/22/quarter-state-school-pupils-from-ethnic-minority</ref> Environ la mitat de l'aumentacion de la populacion de 1991–2001 èra deguda a l'immigracion.<ref name="r206">David Leppard, "Immigration rise increases segregation in British cities", The Times, 10 April 2005. https://web.archive.org/web/20080211185641/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece</ref> Una sola minoritat nacionala indigèna: los Cornics (Cornish people), reconeguda en virtut de la Convencion-quadre pel Respècte de las Minoritats Nacionalas en 2014.<ref name="r207">"Cornish people formally declared a national minority along with Scots, Welsh and Irish", The Independent, 23 April 2014. https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/cornish-people-formally-declared-a-national-minority-along-with-scots-welsh-and-irish-9278725.html</ref> ===Lenga=== {{Main|Languages of the United Kingdom|English language in England}} {| class="wikitable" ! Lenga !! Locutors nadius (en milierats)<ref name="r208">[http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/QS204EW/view/2092957699?cols=measures QS204EW – Main language] , Office for National Statistics 2011 Census. Retrieved 21 July 2015.</ref> |- | Anglés || 46 937 |- | Polonés || 529 |- | Panjabi || 272 |- | Urdú || 266 |- | Bengalí || 216 |- | Gujaratí || 212 |- | Arabi || 152 |- | Francés || 145 |- | Portugués || 131 |- | Galés || 8 |- | Còrnic || 0,6 |- | Autras || 2 267 |- | '''Populacion''' || 51 006 |} L'anglés nasquèt en Anglatèrra e demòra la lenga principala; es largament parlat dins lo mond.<ref name="r209">Mauro E. Mujica, "English: Not America's Language?", The Globalist, 19 June 2003. https://web.archive.org/web/20080117232711/http://www.theglobalist.com/DBWeb/StoryId.aspx?StoryId=3229</ref> Recensament de 2011: parlat plan o fòrça plan per 98 % de la populacion.<ref name="r210">"QS205EW – Proficiency in English", Office for National Statistics 2011 census. http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/QS205EW/view/2092957699?cols=measures</ref> L'ensenhament de l'anglés es una activitat economica importanta. Cap de lei impausa pas una lenga oficiala;<ref name="r211">"English language history", Yaelf. https://web.archive.org/web/20100213214406/http://www.yaelf.com/history.shtml</ref> l'anglés es la sola lenga utilizada pels afars oficials. Fòrça accents regionals distintes. Lo còrnic s'escantiguèt coma lenga de comunautat al sègle XVIII, puèi foguèt revitalizat;<ref name="r212">Government Offices for the English Regions, "Cornish language", gos.gov.uk. http://www.gos.gov.uk/gosw/culturehome/heritage/cornish/?view=Standard; "The Cornish Language Development Project – Evaluation – Final Report", Hywel Evans, Aric Lacoste / ERS. https://web.archive.org/web/20131007054626/http://www.magakernow.org.uk/idoc.ashx?docid=d9bd1b63-0135-47b1-8edf-4a5e9358da06&version=-1</ref> es protegit per la Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias;<ref name="r213">"South West – Cornish Language", Government Office South West. http://www.gos.gov.uk/gosw/culturehome/heritage/cornish/</ref> parlat per 0,1 % de las personas en Cornoalha;<ref name="r214">"On being a Cornish "Celt": changing Celtic heritage and traditions", University of Exeter. https://ore.exeter.ac.uk/articles/conference_contribution/On_being_a_Cornish_Celt_changing_Celtic_heritage_and_traditions_in_Cornwall/29688890?file=56691116</ref> ensenhat dins qualques escòlas.<ref name="r215">Emily Dugan, "The Cornish: They revolted in 1497, now they're at it again", The Independent, 6 September 2009. https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/the-cornish-they-revolted-in-1497-now-theyre-at-it-again-1782535.html; "Cornish in Schools", Cornish Language Partnership, 2009. http://www.magakernow.org.uk/default.aspx?page=336</ref> Las escòlas publicas ensenhan una segonda o una tresena lenga a partir de sèt ans (lo francés, l'espanhòl e l'alemand son las mai comunas).<ref name="r216">Anthea Lipsett, "Number of primaries teaching foreign languages doubles", The Guardian, 26 June 2008. https://www.theguardian.com/education/2008/jun/26/schools.uk2</ref> 2007: environ 800 000 escolans parlavan una lenga estrangièra a l'ostal (lo panjabi e l'urdú, las mai comunas).<ref name="r204" /> Aprèp lo recensament de 2011, lo polonés es la lenga principala aprèp l'anglés.<ref name="r217">Robert Booth, "Polish becomes England's second language", The Guardian, 30 January 2013. https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/30/polish-becomes-englands-second-language</ref> 2022: la lenga dels signes britanica venguèt una lenga oficiala d'Anglatèrra (British Sign Language Act 2022).<ref name="r218">"British Sign Language gets official status after 19 years of campaigning", ITV News, 6 May 2022. https://www.itv.com/news/westcountry/2022-05-06/were-finally-recognised-british-sign-language-gets-official-status</ref> ===Religion=== {{Main|Religion in England|History of Christianity in England}} Recensament de 2021: 46,3 % cristians, 36,7 % sens religion, 6,7 % musulmans, 4,3 % d'autras religions, 6 % sens responsa.<ref name="r219">"Table KS209EW 2011 Census: Religion, local authorities in England and Wales", Office for National Statistics, 11 December 2012. http://www.ons.gov.uk/file?uri=/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/2011censuskeystatisticsforlocalauthoritiesinenglandandwales/r21ewrttableks209ewladv1_tcm77-290705.xls</ref> Lo cristianisme es la religion la mai practicada. Glèisa establida: la Glèisa d'Anglatèrra,<ref name="r220">"Church of England", BBC. https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/cofe/cofe_1.shtml</ref> que quitèt la comunion amb Roma dins los ans 1530 quand Enric VIII poguèt pas faire anullar son maridatge amb Catarina d'Aragon; se considèra a l'encòp catolica e protestanta.<ref name="r221">"In depth history of the Church of England", Church of England. https://www.churchofengland.org/about-us/history/detailed-history.aspx</ref> Tradicions de Nauta Glèisa e de Bassa Glèisa; qualques anglocatolics (movement tractarian). Lo monarca n'es lo governador suprèm; environ 26 milions de membres baptizats (la màger part pas de practicants regulars). 2016: 19,8 % d'Anglatèrra e del País de Galas se declaravan anglicans.<ref name="r222">"St Mary's Study Finds London Most Religious Area in England and Wales", St Mary's University, Twickenham, London. https://www.stmarys.ac.uk/news/2016/st-marys-study-finds-london-most-religious-area-in-england-and-wales</ref><ref name="r223">"Contemporary Catholicism in England and Wales", www.stmarys.ac.uk. https://web.archive.org/web/20260102051653/https://www.stmarys.ac.uk/research/centres/benedict-xvi/contemporary-catholicism.aspx</ref> Fa part de la Comunion anglicana; l'arquevèsque de Canterbury n'es lo cap simbolic.<ref name="r224">"Global Anglicanism at a Crossroads", PewResearch.org, 19 June 2008. http://pewresearch.org/pubs/896/global-anglicanism-at-a-crossroads</ref> Edificis istorics: abadiá de Westminster, York Minster, catedrala de Durham, catedrala de Salisbury. [[File:Westminster Abbey, west facade, August 2014.jpg|thumb|L'abadiá de Westminster es un exemple remarcable d'arquitectura gotica anglesa. La coronacion del monarca britanic se debana tradicionalament a l'abadiá.]] Segonda: la Glèisa Catolica; organizada sus una basa Anglatèrra–País de Galas dempuèi l'Emancipacion Catolica, 4,5 milions de membres;<ref name="r225">"People here 'must obey the laws of the land'", The Daily Telegraph, 9 February 2008. https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1578212/People-here-must-obey-the-laws-of-the-land.html</ref> 8,3 % se declaravan catolics en 2016.<ref name="r222" /><ref name="r223" /> Un sol papa anglés, Adrian IV; Beda, Anselm e John Henry Newman son Doctors de la Glèisa. Tresena: lo metodisme (nascut de l'anglicanisme gràcias a John Wesley;<ref name="r226">"The Methodist Church", BBC News. https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/subdivisions/methodist_1.shtml</ref> popular dins las vilas tèxtilas de Lancashire e de Yorkshire e entre los minaires d'estanh de Cornoalha).<ref name="r227">"An Independent Academic Study on Cornish". http://www.linguae-celticae.org/dateien/Independent_Study_on_Cornish_Language.pdf</ref> Autres non conformistas: Baptistas, Quacres, Congregacionalistas, Unitarians, Armada de la Salut.<ref name="r228">Hugh McLeod, "The Cambridge History of Christianity, Volume 9, World Christianities c.1914–c.2000", Cambridge University Press, 2006. ISBN 9780521815000</ref> Sant patron: Sant Jòrdi (la crotz de la bandièra).<ref name="r229">"United Kingdom – History of the Flag", FlagSpot.net. http://flagspot.net/flags/gb-hist.html</ref> Autres sants: Cuthbert, Edmund, Alban, Wilfrid, Aidan, Eduard lo Confessor, John Fisher, Thomas More, Petroc, Piran, Margaret Clitherow, Thomas Becket. Los Jusieus: minoritat dempuèi 1070, expulsats en 1290 (Edicte d'Expulsion), readmés en 1656.<ref name="r230">"From Expulsion (1290) to Readmission (1656): Jews and England", Goldsmiths.ac.uk. https://web.archive.org/web/20110721183112/http://www.gold.ac.uk/media/350th-anniversary.pdf</ref> Dempuèi los ans 1950, l'immigracion faguèt créisser las autras religions: l'islam representa environ 5 % de la populacion;<ref name="r231">Office for National Statistics, "Religion", Statistics.gov.uk. http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=8301</ref> l'indoïsme, lo sikhisme e lo budisme, 2,8 % amassa (venguts d'Índia e d'Asia del Sud-Èst).<ref name="r231" /> Pichona minoritat paganà (Wicca, Druïdisme, Heathenry): al recensament de 2011, environ 53 172 personas se declaravan paganas, entre las qualas 11 026 Wiccans (solament las declaracions estrictas son comptadas).<ref name="r10" /> 24,7 % declarèron pas cap de religion (14,6 % en 2001);<ref name="r10" /> los taus mai nauts: Norwich 42,5 %, Brighton and Hove 42,4 %. ==Educacion== {{Main|Education in England}} Lo Ministèri de l'Educacion es respònsable dels joves fins a 19 ans.<ref name="r232">Liam Gearon, "Education in the United Kingdom", David Fulton, 2002. ISBN 978-1-85346-715-8 (p. 246)</ref> Escòlas finançadas per l'Estat: environ 93 % dels escolans.<ref name="r233">Anne West, "Underachievement in schools", Routledge, 2003. ISBN 978-0-415-24132-8 (p. 28)</ref> Lo secretari d'Estat a l'Educacion n'es respònsable.<ref name="r234">"Secretary of State for Education", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-education</ref> De 3 a 5 ans: escòla maternala o classa de recepcion de l'Early Years Foundation Stage; de 5 a 11 ans: primària; de 11 a 16 ans: segondària. Las escòlas publicas devon ensenhar lo Curriculum Nacional: literatura anglesa, lenga anglesa, matematicas, sciéncias, art e design, cobertura civica, istòria, geografia, educacion religiosa, design e tecnologia, informatica, lengas ancianas e modèrnas, musica, educacion fisica.<ref name="r235">"The national curriculum: Overview", GOV.UK. https://www.gov.uk/national-curriculum</ref> [[File:Radcliffe Camera by Fenlio.jpg|thumb|L'Universitat d'Oxford foguèt fondada en 1096, çò que ne fa la segonda mai ancian universitat del mond.]] L'estudi PISA (OCDE) classa los joves britanics de 15 ans 13ens en lectura, matematicas e sciéncias; mejana de 503,7 contra 493 per l'OCDE.<ref name="r236">"PISA 2018 Results Combined Executive Summaries", OECD, 2019. https://www.oecd.org/pisa/Combined_Executive_Summaries_PISA_2018.pdf</ref> La màger part de las escòlas segondàrias son comprehensivas; las grammar schools seleccionan a l'entrada amb l'eleven-plus. Environ 7,2 % frequentan d'escòlas privadas;<ref name="r237">"Independent Schools in the United Kingdom", MSN Encarta, 2009. https://web.archive.org/web/20090829163013/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761580406/Independent_Schools_in_the_United_Kingdom.html</ref> i a fòrça escòlas confessionalas publicas.<ref name="r238">"Faith Schools in the UK: What Parents Need to Know", The Good Schools Guide, 2026-09-23. https://www.goodschoolsguide.co.uk/uk-schools/advice/faith-schools-in-the-uk</ref> Ofsted supervisa las escòlas publicas, l'Independent Schools Inspectorate las escòlas privadas.<ref name="r239">Liam Gearon, "Education in the United Kingdom", David Fulton, 2002. ISBN 978-1-85346-715-8 (p. 102)</ref> Aprèp l'escolaritat obligatòria: GCSEs; dos ans d'ensenhament superior (sovent dins de colleges de sixth form); A-levels (basa de las demandas universitàrias); aprendissatges, T-levels, BTEC, NVQ; colleges terciaris (academics e professionals).<ref name="r240">Judith Watson, "The Social Effects of Travel to Learn Patterns – A Case Study of 16–19 Year Olds in London", Local Economy: The Journal of the Local Economy Policy Unit, 2009. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02690940903166971</ref> ===Ensenhament superior=== Universitat a partir de 18 ans per un diplòma academic. Mai de 90 universitats, totas publicas levat una. Lo Ministèri dels Afars, de l'Innovacion e de las Competéncias es respònsable.<ref name="r241">United Kingdom Parliament, "Innovation, Universities, Science and Skills Committee Contents", publications.parliament.uk. https://publications.parliament.uk/pa/cm200809/cmselect/cmdius/170/17004.htm</ref> Prèstes d'estudiant per las taxas d'ensenhament e las despensas de vida (los estudiants anglés pagan de taxas, mai tanben en Escòcia; los estudiants escossés en Escòcia an las taxas pagadas pel Parlament d'Escòcia).<ref name="r242">"Financial support for higher education students", House of Commons Library, 31 January 2024. https://commonslibrary.parliament.uk/cost-of-living-support-for-students/</ref> Licéncia generalament de 3 ans; diplòma de tresen cicle de 1 an; doctorat de 3 ans o mai.<ref name="r243">"The Frameworks for Higher Education Qualifications of UK Degree-Awarding Bodies", November 2014. https://web.archive.org/web/20160305083730/http://www.qaa.ac.uk/en/Publications/Documents/qualifications-frameworks.pdf</ref> Classament QS 2024: Cambridge, Oxford, Imperial College London, University College London dins los dètz primièrs. Cambridge (1209) e Oxford (1096): las mai ancianas del mond de lenga anglesa.<ref name="r244">"QS World University Rankings 2023 Top Universities", QS Quacquarelli Symonds Limited, February 2017. https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2023</ref> LSE: descricha coma l'establiment de sciéncias socialas lo mai important del mond.<ref name="r245">Ben Hoyle, "The Sunday Times Good University Guide 2007 – Profile for London School of Economics", The Times, 23 September 2007. https://web.archive.org/web/20110905160854/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/education/sunday_times_university_guide/article2496158.ece</ref> London Business School: lo MBA classat melhor del mond pel ''Financial Times'' (2010).<ref name="r246">"FT Global MBA Rankings", Financial Times. https://web.archive.org/web/20110829050814/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/global-mba-rankings</ref> Classas de diplòmas: first, upper second, lower second, third, unclassified.<ref name="r243" /> King's School Canterbury e King's School Rochester: las escòlas mai ancianas del mond de lenga anglesa.<ref name="r247">Frederick A.M. Webster, "Our great public schools: their traditions, customs and games", Ward, Lock, 1937. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.180095 (p. 383)</ref> Escòlas de pagament: Winchester College, Eton, St Paul's, Harrow, Rugby.<ref name="r248">Roy Lowe, "The English school", Taylor & Francis, 1971. ISBN 978-0-7100-6882-8 (p. 317)</ref> ==Cultura== {{Main|Culture of England|English Renaissance}} ===Arquitectura=== {{Main|Architecture of England}} Pèiras dreitas preïstoricas: Stonehenge, Devil's Arrows, Rudston Monolith, Castlerigg.<ref name="r249">"The Prehistoric Sites of Great Britain", Stone-Circles.org.uk. http://www.stone-circles.org.uk/stone/index.htm</ref> Epòca romana: basilicas, banhs, amfiteatres, arcs de triomf, vilas, temples, rotas, fòrts, aqüeducs;<ref name="r250">"Ancient Roman architecture in England and Wales", Castles.me.uk. https://web.archive.org/web/20091212033420/http://www.castles.me.uk/ancient-roman-architecture-england-wales.htm</ref> foguèron fondadas Londres, Bath, York, Chester, St Albans; Mur d'Adrian; Banhs romans de Bath.<ref name="r250" /> [[File:Bodiam-castle-10My8-1197.jpg|thumb|alt=Un castèl de plan carrat cernat d'un valat ple d'aiga. A de torres rondas als cantons e un aspècte menaçant.|Lo castèl de Bodiam es un castèl del sègle XIV cernat de valats, près de Robertsbridge, en Sussex de l'Èst.]] Naut Edat Mejana: bastiments laïcs simples en fusta e en palha; bastiments ecclesiastics: monaquisme hiberno-saxon,<ref name="r251">Bertram Colgrave, "Two lives of Saint Cuthbert", Cambridge University Press, 1985. ISBN 978-0-521-31385-8 (p. 326)</ref><ref name="r252">Nikolaus Pevsner, "An outline of European architecture", University of Michigan, 1942. ISBN 978-0-14-061613-2 (p. 14)</ref> basilica paleocristiana, pilastres, arcaturas cegas, colonetas en balustre, dobertas de cap triangular. Aprèp 1066: castèls (Tour de Londres, Warwick, Durham, Windsor). Plantagenèts: gotic anglés (catedrala de Canterbury, abadiá de Westminster, York Minster),<ref name="r253">T.D. Atkinson, "English Architecture", Read Books, 2008. ISBN 978-1-4097-2581-7 (p. 189)</ref> castèls, palais, grandas demòras, universitats, glèisas parroquialas. Tudor: arc Tudor a quatre centres, ostals de bauç e d'argila. Aprèp la Renaissença: barroc anglés (Christopher Wren).<ref name="r254">Kerry Downes, "Christopher Wren", Oxford University Press, 2007. ISBN 978-0-19-921524-9 (p. 17)</ref> Georgian: refinat, palladian (Royal Crescent, Bath). Victorian: renaissença gotica; Crystal Palace. Modernisme dempuèi los ans 1930, sovent controversat (Norman Foster, Richard Rogers); resisténcia tradicionalista (Poundbury, Dorset, del Prince Carles;<ref name="r255">"Architects to hear Prince appeal", BBC News, 12 May 2009. http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8045027.stm</ref> Raymond Erith, Francis Johnson, Quinlan Terry). ===Jardins=== {{Main|English garden}} Lo jardin paisagièr, desvolopat per Capability Brown, faguèt tendéncia al nivèl internacional; lo jardinatge e la visita dels jardins son tipicament anglés. Natura idealizada: lacs, pelosas ondulantas, bosquets, temples classics, ruïnas goticas, pònts, idili pastoral dins las grandas demòras de campanha.<ref name="r256">"Gardens through time", English Heritage. https://www.english-heritage.org.uk/learn/histories/gardens-through-time/</ref> Lo jardin paisagièr èra una « òbra d'art viva » quand dobriguèt dins los ans 1750.<ref name="r257">"The history of the house at Stourhead", National Trust. https://www.nationaltrust.org.uk/stourhead/features/the-history-of-stourhead</ref> Imitat pel jardin paisagièr francés e a Pavlovsk (Sant Petersborg) a la fin del sègle XVIII; influencièt los parcs publics del sègle XIX dins lo mond.<ref name="r258">Lucia Impelluso, ''Jardins, potagers et labyrinthes'', Mondatori Electra, Milan</ref> English Heritage e lo National Trust preservan de jardins e de parcs;<ref name="r259">"Gardens & parks", National Trust. https://www.nationaltrust.org.uk/gardens-and-parks</ref> RHS Chelsea Flower Show, que seriá la mai granda mòstra de jardinatge del mond.<ref name="r260">"RHS Chelsea Flower Show", rhs.org.uk. http://www.rhs.org.uk/shows-events/rhs-chelsea-flower-show</ref> ===Folclòre=== {{Main|English folklore}} [[File:The King joins the hands of Robin Hood and Maid Marian.jpg|thumb|Robin dels Bòscs e Maid Marian amb Richard I d'Anglatèrra]] Desvolopat al cors dels sègles; qualques personatges son nacionals, la màger part regionals. Èsters: pixies, gigants, elfes, ogres, trolls, gòblins, nans. Antics: Offa d'Angeln, Wayland lo Fabre;<ref name="r261">Charles Francis Keary, "Outlines of primitive belief among the Indo-European races", C Scribner's Sons, 1882. https://archive.org/details/outlinesprimiti02keargoog (p. 50)</ref> aprèp los Normands: Robin dels Bòscs, los Merry Men, lo Shèrif de Nottingham.<ref name="r262">A.J. Pollard, "Imagining Robin Hood", Routledge, 2004. https://archive.org/details/imaginingrobinho00poll (p. 272)</ref> Naut Edat Mejana: los racontes brittonics venguèron lo mite arturian (Artús, Camelot, Excalibur, Merlin, Taula Redonda, Lancelot) a partir de fonts anglonormandas, galesas e francesas;<ref name="r263">Michael Wood, "King Arthur, 'Once and Future King'", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/arthur_03.shtml</ref><ref name="r264">NJ Higham, "King Arthur: myth-making and history", Routledge, 2002. ISBN 978-0-415-21305-9 (p. 25)</ref><ref name="r265">John Koch, "Celtic Culture: A Historical Encyclopedia", ABC-CLIO, 2006. ISBN 978-1-85109-440-0 (p. 732)</ref> centrat sus l'''Historia Regum Britanniae'' de Geoffrey de Monmouth. Benlèu promogut per l'elita normanda per legitimar son poder, car l'istòria anglosaxona èra pas adaptada tant que Edgar l'Ætheling e l'Ostal de Dunkeld èran actius.<ref name="r266">Norris Lacy, "The Arthurian Encyclopedia", Garland Pub, 1986. https://archive.org/details/arthurianencyclo0000unse (p. 649)</ref> Michael Wood: Artús venguèt « un simbòl de l'istòria britanica – una manièra d'explicar la matèria de Bretanha, la relacion entre los Saxons e los Celtas ».<ref name="r263" /> Qualques figuras folclòricas se basan sus de personatges istorics.<ref name="r267">Katharine Briggs, "A Dictionary of British Folk-tales in the English Language", Routledge, 2004. ISBN 978-0-203-39737-4 (p. 26)</ref> 5 de novembre: Bonfire Night (Conspiracion de la Polvera, Guy Fawkes). Activitats folclòricas: danças morris, danças del maipòl, Rapper sword (Nòrd-Èst), dança de l'Espasa Longa (Yorkshire), Mummers Plays, bottle-kicking (Leicestershire), cheese-rolling a Cooper's Hill.<ref name="r268">Robert Withington, "English Pageantry; An Historical Outline", Read Books, 2008. ISBN 978-1-4086-8062-9 (p. 224)</ref> I a pas de costum nacional oficial; los establits: los Pearly Kings and Queens (cockney), la Garda Reiala, lo costum morris, los Beefeaters.<ref name="r269">"What is England's national costume?", Woodlands-Junior.kent.sch.uk. http://www.woodlands-junior.kent.sch.uk/customs/questions/costume.html</ref> ===Cosina=== {{Main|English cuisine}} Istoricament simpla, basada sus de produches naturals de qualitat.<ref name="r270">David Else, "Inghilterra", EDT srl, 2007. ISBN 978-88-6040-136-6 (p. 76)</ref> Bona reputacion a l'Edat Mejana e a la Renaissença; en declin amb l'urbanizacion de la Revolucion industriala; renaissença recenta, amb de bonas notas als classaments dels melhors restaurants de ''Restaurant''.<ref name="r271">"The S.Pellegrino World's 50 Best Restaurants", TheWorlds50Best.com. http://www.theworlds50best.com/module/acms_winners?group_id=1</ref> [[File:English-cusine-exports.jpg|thumb|Menjars anglés: dins lo sens de las agulhas d'un relòtge a partir de naut a esquèrra: teacakes, formatges, vins e sidre]] Sunday roast (buòu, anhèl, polastre o pòrc, legums, Yorkshire pudding, jus de ròst);<ref name="r272">"Traditional English Food Specialities", TravelSignPosts.com. http://www.travelsignposts.com/England/traditional-English-food-specialities.php</ref> fish and chips; full English breakfast (lard, saucissas, tomatas grelhadas, pan fregit, ''black pudding'', favas a la tomata, campairòls, uòus).<ref name="r273">"How to make the perfect full English breakfast", 25 June 2015. https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/11029015/How-to-make-the-perfect-full-English-breakfast.html</ref> Pastissadas de carn: steak and kidney, steak and ale, cottage, de pòrc (frescas),<ref name="r272" /> Cornish pasty. Saucissas: bangers and mash, toad in the hole. Lancashire hotpot (estofat del nòrd-oèst). Formatges: Cheddar, Red Leicester, Wensleydale, Double Gloucester, Blue Stilton. Curris angloindians: chicken tikka masala, balti. Dessèrts: tartas de pomas e d'autres fruchs, spotted dick (amb crèma), sticky toffee pudding. Pastissariás: scones amb confitura o crèma, pans de fruchs secs, Eccles cakes, mince pies, bescuèches doces o especiats. Beuregas: tè<ref name="r274">"Catherine of Braganza", Tea.co.uk. http://www.tea.co.uk/catherine-of-braganza</ref> e cafè; vin, sidres, bièras anglesas (bitter, mild, stout, brown ale).<ref name="r275">"Types of Beer", Icons of England. http://www.icons.org.uk/theicons/collection/the-pint-of-real-ale/features/types-of-beer-finished</ref> ===Arts visuals=== {{Main|English art|Arts Council England}} [[File:John Constable The Hay Wain.jpg|thumb|alt=Un carri tirat per de cavals que travèrsa un riu cap a un cabanon, amb d'arbres e de camps al delà|''The Hay Wain'' de John Constable, 1821, es una pintura anglesa arquetipica.]] Mai ancian: art rupèstre preïstoric (Yorkshire del Nòrd, Northumberland, Cumbria; Creswell Crags).<ref name="r276">"The Prehistoric Cave Art of England", ArchaeologyDataService.ac.uk. http://archaeologydataservice.ac.uk/catalogue/adsdata/arch-836-1/dissemination/pdf/ERA_Brochure.pdf</ref> Epòca romana: estatuas, bustes, vitralhariá, mosaïcas (Lullingstone, Aldborough).<ref name="r277">English Heritage, "Aldborough Roman Site", english-heritage.org.uk. http://www.english-heritage.org.uk/server.php?show=nav.17022</ref> Naut Edat Mejana: crotz esculpidas, evòris, pintura de manuscrits, bijoterià d'aur e d'esmalt, dessenhs entrelaçats (Staffordshire Hoard, 2009); mesclas gaelico-anglianas: Evangèlis de Lindisfarne, Psautièr de Vespasian.<ref name="r278">"Early Middle Ages Art", Tiscali.co.uk. http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0023715.html</ref> Gotic a Winchester e a Canterbury: Benedictional de Sant Æthelwold, Psautièr de Luttrell.<ref name="r279">"English art", Tiscali.co.uk. http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0028010.html</ref> Tudor: artistas de cort; lo retrach foguèt reforçat per Hans Holbein, puèi Nicholas Hilliard.<ref name="r279" /> Stuarts: influéncia flamenca (van Dyck, Lely, Kneller, Dobson).<ref name="r279" /> Sègle XVIII: Reial Acadèmia; classicisme de l'Alta Renaissença; Gainsborough, Reynolds.<ref name="r279" /> Sègle XIX: paisatges: Constable, Turner; Escòla de Norwich; Confraria Preraffaelita (Holman Hunt, Rossetti, Millais).<ref name="r279" /> Sègle XX: Henry Moore, votz de l'escultura britanica e del modernisme.<ref name="r280">Chris Turner, "The Bronze Age: Henry Moore and his successors", Tate Magazine. http://www.tate.org.uk/magazine/issue6/moore.htm</ref> Societat Reiala de las Arts.<ref name="r281">"About the RSA – RSA", thersa.org. https://www.thersa.org/about</ref> ===Literatura, teatre e filosofia=== {{Main|English literature|English drama|Theatre of the United Kingdom}} [[File:Geoffrey Chaucer (17th century).jpg|thumb|alt=Un òme vestit de gris amb una barba, que tèn un rosari, representat al costat d'un blasonament.|Geoffrey Chaucer foguèt un autor, poèta e filosòf anglés, mai que mai remembrat per son racònte-quadre inacabat ''The Canterbury Tales''.]] Los primièrs autors Beda e Alcuin escriguèron en latin.<ref name="r282">Charles Warner, "Library of the world's best literature, ancient and modern", International society, 1902. ISBN 978-1-60520-202-0 (p. 35)</ref> Vièlh anglés: ''Beowulf'', ''Cronica anglosaxona'',<ref name="r283">Pat Rogers, "The Oxford illustrated history of English literature", Oxford University Press, 2001. ISBN 978-0-19-285437-7 (p. 17)</ref> ''Judith'', ''Hymn'' de Cædmon, agiografias. Aprèp la Conquista: latin entre los letrats, literatura anglonormanda. Anglés mejan: Chaucer (''The Canterbury Tales''), Gower, lo Poèta de la Perla, Langland. Filosòfs: los Franciscans William d'Ockham, Roger Bacon. Julian de Norwich, ''Revelations of Divine Love''. Renaissença anglesa: Shakespeare (''Hamlet'', ''Romeo and Juliet'', ''Macbeth'', ''A Midsummer Night's Dream'').<ref name="r284">Pat Rogers, "The Oxford illustrated history of English literature", Oxford University Press, 2001. ISBN 978-0-19-285437-7 (p. 135)</ref> Elisabetans: Marlowe, Spenser, Sidney, Kyd, Donne, Jonson.<ref name="r285">A. L. Rowse, "Elizabethan Renaissance", Scribner, 1971. https://archive.org/details/elizabethanrenai00rows (p. 48)</ref> Francis Bacon e Hobbes (empirisme, materialisme, metòde sciéntific, contracte social); Filmer (Dreit Divin dels Reis). Marvell (Commonwealth);<ref name="r286">David Norbrook, "Writing the English Republic: Poetry, Rhetoric and Politics, 1627–1660", Cambridge University Press, 2000. ISBN 978-0-521-78569-3 (p. 6)</ref> Milton, ''Paradise Lost'' (Restauracion). <blockquote>Aquel tròn reial de reis, aquela illa ceptrada, aquela tèrra de majestat, aquel sèti de Mars, aquel autre Edèn, demiparadis; aquela fortalesa bastida per la natura per ela mesma. Aquel luòc benesit, aquela tèrra, aquel reialme, aquesta Anglatèrra. — William Shakespeare.<ref name="r287">"Richard II", William Shakespeare. https://web.archive.org/web/20080628141802/http://www.users.waitrose.com/~uk1/shakespeare/sceptred.htm</ref></blockquote> Lumièras: Locke, Paine, Samuel Johnson, Bentham; Burke, fondador del conservatisme, s'opausèt als radicals.<ref name="r288">Andrew Heywood, "Political Ideologies: An Introduction", Palgrave Macmillan, 2007. ISBN 978-0-230-52179-7 (p. 74)</ref> Alexander Pope (satira). Romanticisme: Coleridge, Byron, Keats, Mary Shelley, Percy Bysshe Shelley, Blake, Wordsworth.<ref name="r289">John Watson, "English poetry of the Romantic period, 1789–1830", Longman, 1985. https://archive.org/details/englishpoetryofr0000wats (p. 360)</ref> Autors agrarians (Cobbett, Chesterton, Belloc), Arthur Penty (socialisme de las gildas), G. D. H. Cole (cooperativas).<ref name="r290">George Cole, "The Life of William Cobbett", Home & Van Thal, 1947. ISBN 978-0-8492-2139-2 (p. 268)</ref> Empirisme: J. S. Mill, Bertrand Russell; Bernard Williams (analitic). Victorians: Dickens, las sòrres Brontë, Austen, George Eliot, Kipling, Hardy, H. G. Wells, Lewis Carroll.<ref name="r291">Mark Hawkins-Dady, "Reader's guide to literature in English", Taylor & Francis, 1996. ISBN 978-1-884964-20-6 (p. 970)</ref> Pus tard: Orwell, D. H. Lawrence, Virginia Woolf, C. S. Lewis, Enid Blyton, Huxley, Agatha Christie, Terry Pratchett, Tolkien, J. K. Rowling.<ref name="r292">Julia Eccleshare, "Beatrix Potter to Harry Potter", National Portrait Gallery, 2002. ISBN 978-1-85514-342-5 (p. 5)</ref> ===Arts de l'espectacle=== {{Main|Folk music of England|Music of the United Kingdom}} Musica folclorica vièlha de sègles: cantas de marinièrs, giguas, hornpipes, musica de dança; variantas regionalas. Balada de Robin dels Bòscs (Wynkyn de Worde, sègle XVI), ''The Dancing Master'' de John Playford, ''Roxburghe Ballads'' de Robert Harley.<ref name="r293">William Chappell, "The Roxburghe Ballads", AMS Press, 1966 (p. 690)</ref> Cançons: ''Greensleeves'', ''Pastime with Good Company'', ''Maggie May'', ''Spanish Ladies''. Comptinas: ''Mary, Mary, Quite Contrary'', ''Roses Are Red'', ''Jack and Jill'', ''London Bridge Is Falling Down'', ''The Grand Old Duke of York'', ''Hey Diddle Diddle'', ''Humpty Dumpty''.<ref name="r294">Roger Lax, "The Great Song Thesaurus", Oxford University Press, 1989. https://archive.org/details/greatsongthesaur00laxr (p. 7)</ref> Cants de Nadal: « We Wish You a Merry Christmas », « The First Noel », « I Saw Three Ships », « God Rest Ye Merry, Gentlemen ». Classica: Tallis, Byrd, Purcell, Thomas Arne (« Rule, Britannia! »); Handel, nascut en Alemanha, icòna nacionala a Londres (''The Messiah'', ''Solomon'', ''Water Music'', ''Music for the Royal Fireworks'').<ref name="r295">"The Birth of British Music: Handel – The Conquering Hero", BBC, 15 July 2019. https://www.bbc.co.uk/programmes/b00kntl1</ref> Los Beatles: lo grop mai capitat comercialament e mai aclamat per la critica dins la musica populara.<ref name="r296">Nic Kynaston, "The Guinness Book of Records 1999", Guinness, 1998.</ref> Birmingham Triennial Music Festival (sègle XVIII; fèsta de musica classica que durava lo mai longtemps fins a 1912). Renaissença musicala anglesa (fin del sègle XIX–començament del sègle XX; Royal College of Music): compositors liberats de l'influéncia estrangièra. Reviscòla del sègle XX: Elgar, Britten, Delius, Holst, Vaughan Williams.<ref name="r297">R.A. Stradling, "The English musical Renaissance, 1860–1940", Taylor & Francis, 1993. ISBN 978-0-415-03493-7 (p. 166)</ref> Actualament: Michael Nyman (''The Piano''), Andrew Lloyd Webber (musicals del West End). Musica populara: Beatles, Led Zeppelin, Pink Floyd, Elton John, Queen, Rod Stewart, David Bowie, Rolling Stones, Def Leppard, entre los mai vendeires de totes los temps.<ref name="r298">Recording Industry Association of America, "Top Selling Artists", riaa.com. https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblTopArt</ref> Genres nascuts o associats: British Invasion, ròck progressiu, hard rock, Mod, glam rock, heavy metal, Britpop, indie rock, gothic rock, shoegazing, acid house, garage, trip hop, drum and bass, dubstep.<ref name="r299">David Else, "Inghilterra", EDT srl, 2007. ISBN 978-88-6040-136-6 (p. 65)</ref> [[File:Royal Albert Hall Rear, London, England - Diliff.jpg|thumb|Lo Royal Albert Hall. Dempuèi l'inauguracion de la sala en 1871, los melhors artistas del mond de mai d'un genre d'espectacle s'i son produches.]] Festivals: Glastonbury, V Festival, Reading e Leeds. Lo movement rave liure e illegal de la fin dels ans 1980 inspirèt los teknivals.<ref name="r300">Matthew Collin, John Godfrey (2010). "Altered State: The Story of Ecstasy Culture and Acid House" p. 258.</ref> Boishakhi Mela (Cap d'Annada bengalina, comunautat britanica bangladesa): lo mai grand festival asiatic en plen èr d'Euròpa; segond mai grand festival de carrièra del Reialme Unit aprèp lo Carnaval de Notting Hill; mai de 80 000 visitaires. Royal Opera House, Covent Garden.<ref name="r301">Susan Foreman, "London: a musical gazetteer", Yale University Press, 2005. ISBN 978-0-300-10402-8 (p. 371)</ref> Los Proms. Royal Ballet. Royal Academy of Music: lo conservatòri mai ancian del Reialme Unit (1822; carta reiala en 1830).<ref name="r302">"Royal Academy of Music University of London", london.ac.uk. https://www.london.ac.uk/federation/royal-academy-music</ref> Orquèstras: BBC Symphony, Royal Philharmonic, Philharmonia, London Symphony.<ref name="r303">"- PPL", ppluk.com, 25 September 2018. https://www.ppluk.com/london-symphony-orchestra-tops-ppl-chart-ranking-uk-classical-ensembles/</ref> Lo circ<ref name="r304">[https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2010/may/15/chipperfields-circus-family-dynasties Great dynasties of the world: The Chipperfields] ''The Guardian'' Retrieved 18 February 2011.</ref><ref name="r305">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/2929565.stm "The circus comes to the Circus"] . BBC News. Retrieved 13 December 2014</ref><ref name="r306">Hamilton, John (2000) ''Entertainment: A Pictorial History of the Past One Thousand Years'' p. 24. Retrieved 3 February 2011.</ref> e la pantomima<ref name="r307">David Christopher (2002). "British Culture: An Introduction". p. 74. Routledge,</ref> nasquèron en Anglatèrra. ===Cinèma=== {{Main|Cinema of the United Kingdom}} [[File:Peter O'Toole -- LOA trailer.jpg|thumb|Peter O'Toole dins lo ròtle de T. E. Lawrence dins l'epopèia ''Lawrence of Arabia'' de David Lean, 1962]] Influéncia considerabla: Hitchcock, Chaplin, David Lean, Olivier, Vivien Leigh, Gielgud, Peter Sellers, Julie Andrews, Michael Caine, Gary Oldman, Helen Mirren, Kate Winslet, Daniel Day-Lewis. Hitchcock e Lean, entre los realizators mai aclamats.<ref name="r308">"The Directors' Top Ten Directors", British Film Institute. http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors-directors.html</ref> ''The Lodger'' (1926) de Hitchcock donèt sa forma al thriller; ''Blackmail'' (1929) es sovent considerat coma lo primièr long metratge sonòr britanic.<ref name="r309">Paul Matthew St. Pierre, "Music Hall Mimesis in British Film, 1895–1960: On the Halls on the Screen", Fairleigh Dickinson University Press, 1 April 2009.</ref> Estudis: Pinewood, Elstree, Shepperton. ''Harry Potter'' e ''James Bond'': doas de las francesas mai lucrativas.<ref name="r310">"Harry Potter becomes highest-grossing film franchise", The Guardian, 11 September 2007. https://www.theguardian.com/film/2007/sep/11/jkjoannekathleenrowling</ref> Ealing Studios: pretendon èsser l'estudi de cinèma mai ancian en activitat contunha.<ref name="r311">"History of Ealing Studios", Ealing Studios. https://web.archive.org/web/20130726040738/http://www.ealingstudios.com/EalingStudios/history_home.html</ref> La London Symphony Orchestra interpretèt per la primièra còp de musica de film en 1935.<ref name="r312">[http://lso.co.uk/page/3151/LSO-and-Film-Music London Symphony Orchestra and Film Music] LSO. Retrieved 30 June 2011</ref> Hammer Horror (Christopher Lee): primièrs films d'orror sanguinolents en color.<ref name="r313">"Frankenstein: Behind the monster smash", 1 January 2018. https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-42411484</ref> Lo Top 100 del BFI inclutz ''Monty Python's Life of Brian'' (1979), regularament elegit lo mai comic.<ref name="r314">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/948331.stm "Life of Brian tops comedy poll"] . BBC News (''Total Film'' magazine poll: 29 September 2000) Retrieved 27 June 2015</ref> Segon lo UK Film Council, los realizators anglés mai capitats comercialament dempuèi 2001: David Yates, Christopher Nolan, Mike Newell, Ridley Scott, Paul Greengrass.<ref name="r315">[http://statisticalyearbook11.ry.com/?id=82856 Statistical Yearbook 2011: 7.3 UK directors] . UK Film Council.</ref> Autres: Sam Mendes, Guy Ritchie, Richard Curtis. Actors: Tom Hardy, Daniel Craig, Benedict Cumberbatch, Lena Headey, Felicity Jones, Emilia Clarke, Lashana Lynch, Emma Watson. Andy Serkis dobriguèt The Imaginarium Studios (Londres, 2011);<ref name="r316">[https://www.telegraph.co.uk/culture/film/oscars/11217293/Does-Andy-Serkiss-motion-capture-acting-deserve-an-Oscar.html "Does Andy Serkis's motion capture acting deserve an Oscar?"]. The Telegraph. Retrieves 11 January 2015</ref> Framestore (efèches visuals).<ref name="r317">[https://www.standard.co.uk/goingout/film/tim-webber-the-man-who-put-sandra-bullock-in-space-8804917.html "Tim Webber: the man who put Sandra Bullock in space"]. Evening Standard. Retrieved 17 January 2014</ref> « Cicle anglés » de Disney: ''Alice in Wonderland'', ''The Jungle Book'', ''Winnie the Pooh''.<ref name="r318">"Barry Ronge's Classic DVD : Alice in Wonderland", The Times, 15 August 2010. https://web.archive.org/web/20121009011612/http://www.timeslive.co.za/sundaytimes/article600292.ece/Barry-Ronges-Classic-DVD---Alice-in-Wonderland</ref> ===Sites e institucions=== {{Main|List of museums in England}} [[File:London Natural History Museum Panorama.jpg|thumb|alt=Una entrada de musèu.|Lo Musèu d'Istòria Naturala de Londres]] English Heritage (organisme public, sosténgut pel Ministèri de la Cultura, dels Mèdias e del Sport) gerís los sites istorics; National Trust (associacion caritativa) los paisatges e las demòras de campanha. 17 dels 25 sites del Patrimòni Mondial de l'UNESCO del Reialme Unit son en Anglatèrra:<ref name="r319">"United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland", UNESCO World Heritage. https://whc.unesco.org/en/statesparties/gb</ref> Mur d'Adrian, Stonehenge, Avebury e sites associats, Tour de Londres, Còsta Juràssica, Saltaire, Ironbridge Gorge, Palais de Blenheim, Lake District.<ref name="r320">"English World Heritage Sites to get strongest ever protections", Institute of Historic Building Conservation. http://www.ihbc.org.uk/news/docs/English%20World%20Heritage%20Sites%20to%20get%20strongest%20ever%20protections%20CLG%20press%20notice%2027%20May%202008.pdf</ref> British Museum: mai de 7 milions d'objèctes;<ref name="r321">"Museum in London", BritishMuseum.org. https://www.britishmuseum.org/the_museum/museum_in_london.aspx</ref> una de las colleccions mai grandas e mai completas.<ref name="r322">"250 Years of the British Museum", Time, 15 January 2009. http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1871956,00.html</ref> British Library: bibliotèca nacionala, mai de 150 milions d'objèctes, environ 25 milions de libres.<ref name="r323">"British Library", Encyclopædia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/80260/British-Library</ref><ref name="r324">"Facts and figures of the British Library", The British Library. https://web.archive.org/web/20200731015517/https://www.bl.uk/about-us/our-story/facts-and-figures-of-the-british-library</ref> National Gallery (Trafalgar Square): mai de 2 300 pinturas, de mitan del sègle XIII a 1900.<ref name="r325">"The National Gallery", ArtInfo.com. http://www.artinfo.com/galleryguide/22865/9383/the-national-gallery-london/about/</ref> Galariás Tate: colleccions nacionalas d'art modèrn britanic e internacional; Turner Prize.<ref name="r326">Ian Youngs, "The art of Turner protests", BBC News, 31 October 2002. http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2382373.stm</ref> Lo secretari d'Estat a la Cultura, als Mèdias e al Sport es respònsable del patrimòni.<ref name="r327">"Secretary of State for Digital, Culture, Media and Sport", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-digital-culture-media-and-sport</ref><ref name="r328">"Parliamentary Under Secretary of State for Arts, Heritage and Tourism", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/parliamentary-under-secretary-of-state--81</ref> Placas blavas: lo mai ancian dispositiu de marcatge istoric del mond. 2011: environ 1 600 musèus;<ref name="r329">"A review of research and literature on museums and libraries", Arts Council, September 2011. http://www.artscouncil.org.uk/media/uploads/pdf/a_review_of_research.pdf</ref> la màger part d'entrada gratuita.<ref name="r330">"Ten years of free museums", 1 December 2011. https://www.gov.uk/government/news/ten-years-of-free-museums</ref> Londres: una de las vilas mai visitadas del mond (entre las cinc primièras d'Euròpa); centre mondial de las finanças, de l'art e de la cultura.<ref name="r331">"These Are the World's Most Popular City Destinations in 2019", Bloomberg.com, 3 December 2019. https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-12-03/these-are-the-world-s-most-popular-city-destinations-in-2019; "Top 100 City Destinations: 2019 Edition", Euromonitor International. http://go.euromonitor.com/white-paper-travel-2019-100-cities.html</ref> ===Mèdias=== {{Main|Media in the United Kingdom}} MediaCityUK, Manchester: la mai granda installacion de produccion de mèdias d'Euròpa.<ref name="r332">"Europe's largest, digital, tech and creative hub: MediaCity", MediaCityUK. https://www.mediacityuk.co.uk/wp-content/uploads/2023/04/MediaCity_Commercial-Brochure_Feb_V1_030223.pdf</ref> BBC (1922): emetor public, lo mai ancian e lo mai grand del mond;<ref name="r333">"BBC: World's largest broadcaster & Most trusted media brand", Media Newsline, 13 August 2009. http://www.medianewsline.com/news/151/ARTICLE/4930/2009-08-13.html</ref><ref name="r334">"About the BBC – What is the BBC", BBC Online. https://www.bbc.co.uk/info/purpose/what.shtml</ref> finançat per la redevança televisiva.<ref name="r333" /><ref name="r335">"TV Licence Fee: facts & figures", BBC Press Office, April 2010. https://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/licencefee.shtml</ref> BBC World Service: lo mai grand emetor internacional del mond,<ref name="r336">"The Work of the BBC World Service". https://publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmfaff/334/334.pdf</ref> mai de 40 lengas.<ref name="r337">"News in your language", bbc.co.uk. https://www.bbc.co.uk/ws/languages</ref><ref name="r338">"BBC World Service", BBC News. https://www.bbc.com/aboutthebbc/whatwedo/worldservice</ref> Londres domina los mèdias (jornals nacionals, television, ràdio); Manchester es tanben importanta. Edicion del Reialme Unit: environ £20 miliards de chifra d'afars, environ 167 000 salariats.<ref name="r339">"Publishing", Department of Culture, Media and Sport. http://www.culture.gov.uk/what_we_do/creative_industries/3280.aspx</ref> Jornals: ''The Times'', ''The Guardian'', ''The Daily Telegraph'', ''Financial Times''.<ref name="r340">"ABCs: National daily newspaper circulation September 2008", The Guardian, 10 October 2008. https://www.theguardian.com/media/table/2008/oct/10/abcs-pressandpublishing</ref> Magazines e revistas: ''Nature'', ''New Scientist'', ''The Spectator'', ''Prospect'', ''NME'', ''The Economist''. Lo secretari d'Estat a la Cultura, als Mèdias e al Sport es respònsable dels mèdias e de la difusion.<ref name="r327" /> ===Sport=== {{Main|Sport in England}} Fòrta tradicion; fòrça espòrts foguèron codificats al sègle XIX. Nascuts en Anglatèrra: fotbòl (association football),<ref name="r341">"Sheffield FC: 150 years of history", FIFA, 24 October 2007. https://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=621801.html</ref> cricket, rugbí a quinze, rugbí a trege, tennis, boxa, badminton, squash,<ref name="r342">"History of squash", WorldSquash2008.com. https://web.archive.org/web/20090831081620/http://www.worldsquash2008.com/the-championships/history-of-squash.aspx</ref> rounders,<ref name="r343">"History of the Game", NRA-Rounders.co.uk. http://www.nra-rounders.co.uk/dyncat.cfm?catid=17177</ref> hoquei, bandy, snooker, bilhard, dards, tennis de taula, boules (bowls), netball, corsas de cavals de raça pura, corsas de lebrièrs, caça a la rainard. Participèt al desvolopament del golf, de la vela, de la Formula 1. Campions del mond de cricket, de rugbí e de fotbòl. Lo fotbòl es lo mai popular. L'equipa d'Anglatèrra (a l'ostal: Wembley Stadium) jogèt contra Escòcia al primièr match internacional (1872).<ref name="r344">Paul Mitchell, "The first international football match", BBC. https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0012/index.shtml</ref> FIFA: « ostal del fotbòl »; Anglatèrra organizèt e ganhèt la Copa del Mond de 1966.<ref name="r345">[https://web.archive.org/web/20131220190138/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/england1966/index.html "Hurst the hero for England in the home of football"]. FIFA.com. Retrieved 15 January 2015</ref> Final: pic d'audiéncia a la television del Reialme Unit de 32,30 milions, l'eveniment televisual mai seguit de l'istòria del Reialme Unit.<ref name="r346">[https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-16671101 "Tracking 30 years of TV's most watched programmes"]. BBC. Retrieved 25 June 2015</ref> Brèç del fotbòl de clubs: Sheffield F.C. (1857), lo club mai ancian.<ref name="r341" /> Las Anglesas ganhèron l'Euro feminin de l'UEFA 2022 (organizat per Anglatèrra) e l'Euro 2025 (tirs al gòl contra Espanha).<ref name="r347">"England 2–1 Germany (aet): Kelly gives Lionesses Wembley final triumph", UEFA, 31 July 2022. https://www.uefa.com/womenseuro/news/0277-15c1d9745f40-baafd6e58b36-1000--england-2-1-germany-aet-kelly-gives-lionesses-wembley-fin/</ref><ref name="r348">Suzanne Wrack, "Chloe Kelly the hero again as England beat Spain in Euro 2025 final shootout", The Guardian, 27 July 2025. https://www.theguardian.com/football/2025/jul/27/chloe-kelly-winning-penalty-england-beat-spain-win-euro-2025</ref> [[File:Euro 2022 Final England v Germany (52254519898).jpg|thumb|Wembley Stadium, ostal de l'equipa de fotbòl d'Anglatèrra, pendent la final de l'Euro feminin de l'UEFA 2022. Amb una capacitat de 90 000 plaças, es lo mai grand estadi del Reialme Unit e lo segond mai grand d'Euròpa.]] Cricket: desvolopat al començament de l'Edat Mejana dins lo Weald;<ref name="r349">David Underdown, "Start of Play: Cricket and Culture in Eighteenth-Century England", Allen Lane, 2000. ISBN 978-0-7139-9330-1 (p. 6)</ref> l'equipa d'Anglatèrra es la d'Anglatèrra e del País de Galas; The Ashes contra Austràlia dempuèi 1882; Lord's, la « Meca del Cricket ».<ref name="r350">Stephen Fay, "Cricket: Flaw Lord's out of order", The Independent, 21 June 1998. https://www.independent.co.uk/sport/cricket-flaw-lords-out-of-order-1166513.html</ref> Victòria a la Copa del Mond de cricket de 2019: primièr país a ganhar de Copas del Mond de fotbòl, de rugbí a quinze e de cricket.<ref name="r351">"England 1st country to win Cricket World Cup, Football World Cup and Rugby World Cup", India Today, 15 July 2019. https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/england-1st-country-to-win-cricket-world-cup-football-world-cup-and-rugby-world-cup-1569076-2019-07-15</ref> William Penny Brookes ajudèt a organizar lo format olimpic modèrn.<ref name="r352">"Father of the modern Olympics", 22 September 2017. https://www.bbc.co.uk/shropshire/content/articles/2006/01/31/william_penny_brookes_feature.shtml</ref> Londres organizèt los Jòcs Olimpics d'estiu en 1908, 1948 e 2012. Jòcs de la Comunautat Britanica cada quatre ans. Sport England distribuís de fonds e balha una orientacion estrategica. Rugbí a quinze: Rugby School, Warwickshire, començament del sègle XIX;<ref name="r353">"Origins of Rugby – Codification 'The innovation of running with the ball was introduced some time between 1820 and 1830.'", Rugbyfootballhistory.com. http://www.rugbyfootballhistory.com/originsofrugby.htm#2</ref> nivèl superior: English Premiership; las Red Roses ganhèron la Copa del Mond de rugbí feminin de 2025.<ref name="r354">Alastair Telfer, "England overpower Canada to win Women's World Cup", BBC News, 26 September 2025. https://www.bbc.co.uk/sport/rugby-union/articles/czjvgj81y2mo</ref> Rugbí a trege: Huddersfield, 1895; Anglatèrra es una nacion de test completa dempuèi 2008 (en luòc de Grand Bretanha, tres còps campiona del mond); Super League; popular a Lancashire, Yorkshire e Cumbria.<ref name="r355">[https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyleague/10397530/Rugby-League-World-Cup-2013-will-provide-the-sport-with-a-true-test-of-its-popularity.html "Rugby League World Cup 2013 will provide the sport with a true test of its popularity"]. The Telegraph. Retrieved 23 September 2015</ref> Golf: ligams amb Escòcia, ont nasquèt;<ref name="r356">"Scotland is the home of golf", PGA Tour official website. http://www.pgatour.com/2008/tourlife/travel/04/08/trans_atlantic/index.html</ref> PGA e European Tour; The Open (lo mai ancian tornèi, primièr major) en Anglatèrra e en Escòcia; Ryder Cup, nomenada d'aprèp Samuel Ryder.<ref name="r357">Fry, Peter (July 2000). Samuel Ryder: The Man Behind the Ryder Cup. Wright Press.</ref> Tennis: creat a Birmingham, fin del sègle XIX; Wimbledon, lo tornèi mai ancian e mai prestigiós;<ref name="r358">Christopher Clarey, "Traditional Final: It's Nadal and Federer", The New York Times, 5 July 2008. https://www.nytimes.com/2008/07/05/sports/tennis/05wimbledon.html</ref> plaça importanta dins lo calendièr cultural.<ref name="r359">Will Kaufman, "Britain and the Americas: Culture, Politics, and History", ABC-CLIO, 2005. ISBN 978-1-85109-431-8 (p. 958)</ref> Boxa: Règlas del Marqués de Queensberry; fòrça campions del mond.<ref name="r360">"Top 20 British Boxers", Bleacher Report. https://bleacherreport.com/articles/661141-the-top-20-british-boxers-of-all-time</ref> Cavals de raça pura (Anglatèrra, sègles XVII–XVIII); Grand National a Aintree al començament d'abril, la corsa de cavals mai seguida del Reialme Unit; Red Rum, tres còps ganhaire.<ref name="r361">[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/horse_racing/3495663.stm Red Rum: Aintree favourite] BBC. Retrieved 11 October 2011</ref> Grand Prèmi de Gran Bretanha de 1950 a Silverstone: primièra corsa del Campionat del Mond de Formula 1;<ref name="r362">"The History of British Motorsport and Motor Racing at Silverstone", Silverstone.co.uk. http://www.silverstone.co.uk/about/history/</ref><ref name="r363">"F1 Champions: Dan Wheldon killed in Las Vegas", ESPN. http://www.espn.co.uk/f1/motorsport/page/3421.html</ref> veïculs de còrsa avançats, fòrça entrepresas de còrsa establidas en Anglatèrra;<ref name="r364">Richard Asher, "Where are F1 teams based? Mercedes, Ferrari, Red Bull and more", Autosport, 5 August 2022. https://www.autosport.com/f1/news/where-are-f1-teams-based/10348715/</ref> campions del mond de motociclisme de Grand Prèmi.<ref name="r365">"Inside MotoGP™ · History", 24 March 2016. https://web.archive.org/web/20160324103719/http://www.motogp.com/en/Inside+MotoGP/History</ref> Dards (jòc de cabaret, espòrt professional);<ref name="r366">"Part relishes Taylor triumph", BBC Sport, 6 January 2003. http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/2631249.stm</ref><ref name="r367">"Phil Taylor player profile", Dartsdatabase. http://www.dartsdatabase.co.uk/PlayerDetails.aspx?playerKey=1</ref> snooker (mantun campion del mond). Vela: match race, regata, Copa de las Americas. ==Simbòls nacionals== {{Main|National symbols of England}} [[File:Tudor Rose.svg|thumb|alt=Una flor roja e blanca.|La rosa dels Tudor, emblèma floral d'Anglatèrra]] [[File:Royal arms of England.svg|thumb|alt=Un escut ròge s'estrechís cap a sa basa; i a tres leons d'aur estilizats amb d'arpas blavas.|Las Armas Reialas d'Anglatèrra]] Crotz de Sant Jòrdi: bandièra nacionala dempuèi lo sègle XIII; a l'origina emplegada per la Republica de Gènova; lo monarca anglés pagava tribut al Doge dempuèi 1190 per que los vaissèls anglés pòguèsson l'arborar per se protegir en Mediterranèa. Crotz ròja: simbòl dels crosats (sègles XII–XIII), associat a Sant Jòrdi.<ref name="r368">"St. George – England's Patron Saint", Britannia.com. https://web.archive.org/web/20170308175508/http://www.britannia.com/history/stgeorge.html</ref> Part de la Bandièra de l'Union (concebuda per Jacme I) dempuèi 1606.<ref name="r229" /> Los estandards de la New Model Army e lo Grand Sagèl de la Commonwealth l'incorporèron.<ref name="r369">Jonathan Good, "The Cult of Saint George in Medieval England", Boydell Press, 2009.</ref><ref name="r370">"The Great Seal of the Commonwealth of England, 1651", Getty Images, 18 January 2014. https://www.gettyimages.co.uk/detail/news-photo/the-great-seal-of-the-commonwealth-of-england-1651-news-photo/463967983</ref> Autres simbòls: rosa dels Tudor (emblèma floral; adoptada a l'entorn de la Guèrra de las Doas Rosas coma simbòl de patz; amassa las rosas blanca dels Yorkistas e ròja dels Lancastrians; « Rosa d'Anglatèrra »);<ref name="r371">"National flowers", Number10.gov.uk, 13 January 2003. http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909053639/http://www.number10.gov.uk/Page828</ref><ref name="r372">Jed Smith, "England's Rose – The Official History", RugbyNetwork.net, 3 June 2005. http://www.rugbynetwork.net/main/s245/st74325.htm</ref> Tres Leons sus las Armas Reialas. Aubre: Royal Oak e Oak Apple Day comemoran Carles II amagat dins un aubre aprèp l'execucion de son paire. Armas Reialas d'Anglatèrra: tres leons, d'aprèp Richard Còr de Leon, 1198; ''de gules a tres leons passants guardants d'aur''. Cap d'imne nacional oficial (Reialme Unit: ''God Save the King''); oficiós: ''Jerusalem'', ''Land of Hope and Glory'' (emplegat als Jòcs de la Comunautat Britanica de 2002),<ref name="r373">"Jason Cowley loves the Commonwealth Games", New Statesman. http://www.newstatesman.com/node/143569</ref> ''I Vow to Thee, My Country''. Fèsta nacionala: 23 d'abril, Sant Jòrdi, sant patron.<ref name="r374">"The Great Saint George Revival", BBC News, 23 April 1998. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/82166.stm</ref> == Referéncias == {{Reflist}} fy6advrk4s0v58igwzls95lb1dmkjbp 0 12849 2511317 2510849 2026-10-23T16:27:43Z Roryt69 65792 /* */ 2511317 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artista | nom = | imatge =Claude Monet 1899 Nadar crop.jpg | talha_imatge = | legenda = | nom_de_naissença =Oscar-Claude Monet | data_de_naissença =[[14 de novembre]] de [[1840]] | luòc_de_naissença =[[París]], [[França]] | data_de_decès =[[5 de decembre]] de [[1926]] | luòc_de_decès =[[Giverny]], [[França]] | nacionalitat =[[França|Francesa]] | activitats = [[pintura|Pintre]] | formacion =[[Acadèmia Imperiala de las Bèlas Arts de París]] | mèstre =Jacques-François Ochard, Charles Gleyre, Eugène Boudin | escolans = | movement =[[Impressionisme]] | òbras =-''Les Coquelicots''<br>-''Les Nymphés''<br>-''Les Meules''<br> | mecènas = | influenciat_per = | influéncia_de =Eugène Boudin, William Turner | recompensas = |carta=fr}} [[Claude Monet]] ([[Arrondiments de París|IX arrondiment de París]], [[14 de novembre]] de [[1840]] - [[Giverny]], [[5 de decembre]] de [[1926]]) foguèt un pintre [[França|francés]] pionièr de l'[[impressionisme]]. [[Pierre Sanfourche-Laporte]] Pendent sa longa carrièra, foguèt lo practicant lo mai coerent e prolific de l'idèa impressionista de transmetre las percepcions de la natura, subretot en çò que pertòca la pintura de païsatge de plen aire. Lo tèrme "Impressionisme" deriva del títol de sa pintura ''Impression, solelh levant'' (Impression, soleil levant), que foguèt expausada en 1874 a la Primièra Exposicion Impressionista, iniciada per Monet e mantun artista amb d'idèas semblablas coma alternativa al Salon. [[Fichièr:Claude Monet, Impression, soleil levant, 1872.jpg|thumb|284x284px|''Impression, soleil levant'' ([[1872]]).]] {{DEFAULTSORT:Monet, Claude}} [[Categoria:Pintre francés]] [[Categoria:Impressionisme]] [[Categoria:Naissença en 1840]] [[Categoria:Decès en 1926]] 38jc1chd1noy70b3pl6m9ehbsspquln 2511320 2511317 2026-10-23T16:38:29Z Roryt69 65792 /* */ 2511320 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artista | nom = | imatge =Claude Monet 1899 Nadar crop.jpg | talha_imatge = | legenda = | nom_de_naissença =Oscar-Claude Monet | data_de_naissença =[[14 de novembre]] de [[1840]] | luòc_de_naissença =[[París]], [[França]] | data_de_decès =[[5 de decembre]] de [[1926]] | luòc_de_decès =[[Giverny]], [[França]] | nacionalitat =[[França|Francesa]] | activitats = [[pintura|Pintre]] | formacion =[[Acadèmia Imperiala de las Bèlas Arts de París]] | mèstre =Jacques-François Ochard, Charles Gleyre, Eugène Boudin | escolans = | movement =[[Impressionisme]] | òbras =-''Les Coquelicots''<br>-''Les Nymphés''<br>-''Les Meules''<br> | mecènas = | influenciat_per = | influéncia_de =Eugène Boudin, William Turner | recompensas = |carta=fr}} [[Claude Monet]] ([[Arrondiments de París|IX arrondiment de París]], [[14 de novembre]] de [[1840]] - [[Giverny]], [[5 de decembre]] de [[1926]]) foguèt un pintre [[França|francés]] pionièr de l'[[impressionisme]]. Pendent sa longa carrièra, foguèt lo practicant lo mai coerent e prolific de l'idèa impressionista de transmetre las percepcions de la natura, subretot en çò que pertòca la pintura de païsatge de plen aire. Lo tèrme "Impressionisme" deriva del títol de sa pintura ''Impression, solelh levant'' (Impression, soleil levant), que foguèt expausada en 1874 a la Primièra Exposicion Impressionista, iniciada per Monet e mantun artista amb d'idèas semblablas coma alternativa al Salon. [[Fichièr:Claude Monet, Impression, soleil levant, 1872.jpg|thumb|284x284px|''Impression, soleil levant'' ([[1872]]).]] {{DEFAULTSORT:Monet, Claude}} [[Categoria:Pintre francés]] [[Categoria:Impressionisme]] [[Categoria:Naissença en 1840]] [[Categoria:Decès en 1926]] sdotb469xcwydfz6g660qvzchno14dl 0 25097 2511302 2510677 2026-10-23T15:31:38Z Alaric 506 44932 Que cau apréner lo gascon abans de corregir 2511302 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana |nom=Acós |carta=oc |nom2=''Accous'' | lògo= | imatge= Accous-overview-N1.JPG | descripcion= |escut= | ist = {{Bearn}} | parçan = [[Vath d'Aspa]] | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = {{Pirenèus Atlantics}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Auloron|Auloron]] | canton = Canton d'Auloron-1 ([[caplòc]] deth [[Canton d'Acós]] abans 2015) | intercom = [[Comunitat de comunas deth Haut Bearn|CC deth Haut Bearn]] |insee= 64006 |cp= 64490 |cònsol= Dany Barraud |mandat=[[2020]]-[[2026]] |latitud= 42.975 |longitud= -0.598611111111 |alt mej=341 |alt mini= 420 |alt maxi= 2463 |ectaras=6068 |gentilici= (en [[francés]]) |km²= 60.68 |}} [[Imatge:Accous-NW-aspect1.JPG|thumb|200px|left|Acós]][[Imatge:ObeliscDesporrins.jpg|200px|left|thumb|Obelisc en omatge a [[Ciprian Desporrins]]]] '''Acós ''' (''Accous'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[bearn]]esa dera [[Vath d'Aspa]] administrada peth [[departament francés|departament]] deths [[Pirenèus Atlantics]] dera [[region francesa|region]] de [[Navèra Aquitània]] <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. Qu'ei traucada peth [[gave d'Aspa]]. Qu'ei ligada ath sovier deth escrivan [[bearn]]és deth [[sègle XVIII]] [[Ciprian Desporrins]]. ==Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 64006.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== ===Acós=== Era prononciacion qu'ei [a'kus]. Eras fòrmas ancianas que son ''Aspa Luca'' (sègle III, Itinerari d'Antonin), ''Achoss'', ''Achost'', en 1154, ''Acos'' en 1247, ''Acquos'' en 1385, ''Cos'' en 1583, ''Acous'' en 1608, ''Acous'' (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIIIau) <ref name = migr>Michel Grosclaude, ''Dictionnaire toponymique des communes du Béarn'', Escòla Gaston Febus, 1991, p. 36</ref>. [[Gerhard Rohlfs]], citat per [[Miquèu Grosclaude|Grosclaude]], qu'explica ''Acós'' per un nom de hemna ''Acca'' e ''Acco'' atestat en Espanha e en Lusitania (cf. ''Accate'' en [[Piemont]]), dab eth sufixe « aquitanic » ''-ossum'' <ref name = migr/>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] qu'explica ''Acós'' per un nom latin de hemna ''Acca'' e ''Acco'' dab eth sufixe « aquitanic » ''-ossum'' o per un nom latin d'òmi ''*Contius''; eth nom qu'ei a arreligar dab [[Acons]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 2</ref>. N.B. que i a un nom celtic ''Contios'', atestat <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 122-123 e 293</ref>. [[Miquèu Grosclaude]] non cred pas aqueras ipotèsis, mès non dona cap explicacion <ref name = migr/>. ===Joèrs=== Era prononciacion qu'ei [ju'ɛrs]. Eras fòrmas ancianas que son ''Joertz'', en 1345, ''Joers'' en 1385 e au sègle XVIIau, ''Jouers'' en 1712, ''Jouers'' (mapa de Cassini, ara fin deth sègla XVIIIau), ''Joers'' o ''Jouers'' (diccionari topografic de [[Pau Raimond]] <ref name = mgro>Michel Grosclaude, ''Dictionnaire toponymique des communes du Béarn'', Escòla Gaston Febus, 1991, p. 42</ref>. Segon lo doctor Lemoine, citat per [[Miquèu Grosclaude|Grosclaude]], eth nom que vien de ''Jovis ara'', « autar de [[Jupitèr (dieu)|Jupitèr]] <ref name = mgro/>. Segon [[Miquèu Grosclaude]], l'ipotèsi deth doctor Lemoine ei pas realista; que's poderé pensar ath [[basco]] ''oihartz'', varianta de ''oihan'', « ahorèst » dab eth sufixe ''-etz''; mès que caleré ua permutacion de ''o'' e de ''i'' <ref name = mgro/> [vienut atau consonantic (iòd)]. ===Lhèrs=== Lhèrs qu'ei un vilatge separat deu rèste de la comuna, dens ua vath penjada. Que disen ''la plana de Lhèrs'' <ref name = mgroscl/>. Era prononciacion qu'ei [ʎɛrs]. Eras fòrmas ancianas que son ''Lhers'' en 1705, ''Lhers'' (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIIIau) <ref name = mgroscl>Michel Grosclaude, ''Dictionnaire toponymique des communes du Béarn'', Escòla Gaston Febus, 1991, p. 44</ref>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] ''et alii'' disen pas arren de Lhèrs dens eth diccionari deus noms de lòcs, mès dens lo diccionari deths noms d'aigas e de montanhas, que i a LERS (vath d'Aussau), explicat atau « benlhèu deth provençau ''èrm'' (desèrt) » <ref name = mgroscl/> Segon [[Miquèu Grosclaude]], Lhèrs e LERS son aparentats : LERS qu'ei escriut ''Lhers'' dens eth diccionari topografic de [[Pau Raimond]], eths sites de vaths penjadas son semblables. Mès l'origina en ''èrm'' qu'ei impossibla e eth nom que demòra escur <ref name = mgroscl/>. ==Istòria== [[Paul Raymond (archiviste)|Paul Raymond]] que nòta era municipalitat comptava ua [[abadia laïca]], vassau de la [[lista dels vescomtes de Bearn|vescomtes de Bearn]]. En 1385, s'i comptava 74 [[fuòc fiscal|fòcs]]. Acós qu'èra eth caplòc dera vath d'Aspa. === Comunas tanhentas === [[Bedós]], [[Aidius]], [[Leas e Atàs]], [[Cèta e Eigun]], [[Bòrça]] e [[Laruns]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 64006 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Dany Barraud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]]|Fin= 2020 |Identitat=Paule Bergés |Partit=shens |Qualitat= salariada deth sector medicau}} {{Elegit |Debuta= [[2010]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Éric Bergez|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2010 |Identitat=Jean-Pierre Casaux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat=Gaston Larrensou |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995 |Identitat=Louis Moulia |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat=Gaston Larrensou |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 64006 |1793=1053 |1800=1509 |1806=1573 |1821=1651 |1831=1606 |1836=1627 |1841=1586 |1846=1530 |1851=1531 |1856=1591 |1861=1508 |1866=1440 |1872=1429 |1876=1369 |1881=1302 |1886=1274 |1891=1102 |1896=1072 |1901=1033 |1906=1024 |1911=1050 |1921=1025 |1926=849 |1931=888 |1936=803 |1946=649 |1954=612 |1962=499 |1968=443 |1975=440 |1982=372 |1990=396 |1999=434 |2006=432 |2007=431 |2008=431 |2009=431 |cassini=107 |senscomptesdobles=1962}} == Economia == Acós qu'ei ua vila agricòla e pastorala on òm produseish hromatges deths Pirenèus. Ua usia Toyal qu'i ei establida e qu'i ei ua hont de revienguts dab eth pagament dera taxa professionau ; era soa mudança en Bearn mes mei capvath que ho era encausa d'ua grèva de hami deth deputat [[Joan Lassala]] ath cap de la quaua era enterpresa japonesa e s'engatgè a non pas partir. ==Lòcs e monuments== <gallery> Imatge:Accous-TriplaEspada.jpg|Monument a Desporrins dab era tripla espada Imatge:Accous-church.JPG| Imatge:Accous-mayor's office.JPG|Maison comuna Imatge:GleisaAcos.jpg|Glèisa </gallery> {{clr}} ==Personalitats ligadas dab era comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas deus Pirenèus Atlantics]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Camin de Compostèla | precedenta = [[Sarrança]] | via = Via Tolosana | seguenta = [[Lescun]] }} {{Portal Bearn}} {{Vila de Bearn}} {{Comunas deus Pirenèus Atlantics}} [[Categoria:Comuna deus Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Comuna dera Vath d'Aspa]] [[Categoria:Comuna de Bearn]] [[Categoria:Via Tolosana]] bg1wwldewwppxy8lv0lro2wtnkns4lx 0 37862 2511297 2420168 2026-10-23T14:15:30Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:François Clouet 004.jpg]] → [[File:François Clouet - Portrait of King Charles IX of France, full portrait.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Artist's name and exact description 2511297 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:François Clouet - Portrait of King Charles IX of France, full portrait.jpg|thumb|200px|Carles IX]] '''Carles IX''' ([[Castèth de Saint-Germain-en-Laye]], lo [[27 de junh]] de [[1550]] - [[Castèth de Vincennes]], lo [[30 de mai]] de [[1574]]) que ho rei de França a la mort deu son hrair [[Francés II de França]]. Qu'èra lo tresau hilh deu rei de França [[Enric II de França|Enric II]] e de [[Caterina de Medici]]. Que portè en purmèr lo títol de [[duc d'Engolesme]], puish de [[duc d'Orleans]] abans d'estar rei de França enter [[1547]] e [[1557]]. Que ho succedit suu tròn per Enric III, lo son hrair. {{clr}} {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia|color1=#ffdab9|color2=#ffffff|color3=#ffdab9 | abans = [[Loís de França (1549-1550)|Loís de França]] | nom = [[Fichièr:Blason duché fr Orléans (moderne).svg|40px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[duc d'Orleans]] [[1550]]-[[1560]] (''[[apanatge]]'') | aprèp = [[Enric III de França|Enric de França]] }} {{Inserir dinastia|color1=skyblue|color2=|abans=[[Francés II de França|Francés II]] |aprèp=[[Enric III de França|Enric III]]|nom=[[Fichièr:Blason France moderne.svg|40px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Lista dels monarcas de França|rei de França]] [[1560]]-[[1574]]}} {{Fin dinastia}} {{Modèl:Rei de França‎}} {{DEFAULTSORT:Carles França 09}} [[Categoria:Istòria modèrna]] [[Categoria:Monarca de la Renaissença]] [[Categoria:Dinastia dels Valés]] [[Categoria:Duc d'Orleans]] [[Categoria:Personalitat de las guèrras de religion]] [[Categoria:Sèti de La Rochèla (1573)]] [[Categoria:Personalitat de Nòva França]] [[Categoria:Cavalièr de la Cambaliga]] [[Categoria:Naissença en 1550]] [[Categoria:Decès en 1574]] [[Categoria:Rei de França]] [[Categoria:Personalitat del sègle XVI]] bew1ooc15uiijhqfzk2x47rnwjxvg59 0 59939 2511373 1782346 2026-10-24T03:12:27Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511373 wikitext text/x-wiki {{Infobox parlamentari francés | carta = oc | nom = Bertrand Auban | fòto = | naissença =18 de genièr de 1947 | decès = | mandat = Senator | debuta del mandat =setembre de 1998 | fin del mandat = ''en cors'' | circonscripcion =[[Nauta Garona]] | grop parlamentari =[[Grop socialista (Senat francés)|SOC]] | republica ={{Vena Republica}} }} '''Bertrand Auban''', nascut lo [[18 de genièr]] de [[1947]], es un [[òme politic]] [[França|francés]]. == Biografia == Ensenhant de formacion, es elegit [[Senat (França)|senator]] [[Partit Socialista (França)|PS]] de [[Nauta Garona]] lo [[27 de setembre]] de [[1998]] e conselhièr general pel [[canton de Sent Beat]]. Tanben es [[cònsol màger]] d'[[Eup (Nauta Garona)|Eup]] de [[2001]] a [[2008]]. == Ligams extèrnes == * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20090530081039/http://www.senat.fr/senfic/auban_bertrand98011l.html Sa ficha sul site del Senat] {{Representacion parlamentària actuala de Nauta Garona}} {{Senators franceses (2008-2011)}} {{Portal|politica|Nauta Garona}} {{DEFAULTSORT:Auban, Bertrand}} [[Categoria:Senator de Nauta Garona]] [[Categoria:Cònsol màger PS]] [[Categoria:Conselhièr general de Nauta Garona]] [[Categoria:Ancian cònsol màger de Nauta Garona]] [[Categoria:Naissença en 1947]] ph5pcvunvaid3n240a5r7vtzn9bmmh9 0 66191 2511338 2511291 2026-10-23T18:29:08Z Alaric 506 44932 2511338 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chambon | nom2 = ''Chambon-sur-Voueize'' | imatge = Chambon sur Voueize.jpg | descripcion = Vista generala de Chambon. | lògo = | escut = Blason_Chambon-sur-Voueize_23.svg | escais = | parçan = | ist = {{Lemosin}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[chapluec]] dau [[canton de Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23045 | cp = 23170 | cònsol = Cécile Creuzon | mandat = [[2014]]-[[2020]] | longitud = 2.425833 | latitud = 46.19 | alt mini = 320 | alt maxi = 510 | km² = 33.58 | gentilici = |}} [[Fichièr:ChambonSurVoueize1.jpg|left|250px|thumb|Lo pont romanic de Chambon.]] '''Chambon''' <ref name="lemosin.net">https://web.archive.org/web/20160303175012/http://www.lemosin.net/23045.htm</ref> o ''Chambon de Vóusia''<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0 [[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''<nowiki>La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],</nowiki>'' Tolosa/París: ed. Occitània]. L’autor escriu en grafia classica prenormativa ''«Chambó»'' (p. 33ss) e ''«la Vóuzia»'' (p. 89): quò quí correspond dins l’ortografia classica a '''''Chambon''''' e a ''(la) Vóusia''. Mas coma imaginar trobar una referéncia lingüistica dins las òbras d'un autor coneissut per sos arcaïsmes e artificialismes ? Lo nom de l'aiga es ''Voisa'' segon Lavalada e ''Vóusia'' es una creacion arbitrària a partir de ''Vulsie'', en 636.</ref> (en [[francés]] ''Chambon'' e dempuèi 1891 ''Chambon-sur-Voueize'') z-es 'na [[comuna]] de [[Lemosin (Occitània)]] situada en [[Combralha]]; z-es administrada per lo [[Departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[Region francesa|region]] de [[Novela Aquitània|Nòva Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Le parlar de la comuna es [[auvernhat]]-[[marchés]]<ref name=lemosin.net/>. L'escrivan [[Pau Loís Granier]], qu'a trabalhat sus lo luòc, presenta lo dialècte locau coma una varietat de [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] [[marchés]] que fai la transicion vèrs l'[[auvernhat]]<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0 [[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''<nowiki>La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],</nowiki>'' Tolosa/París: ed. Occitània]. Prefaci, p. 8.</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23045.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chambon | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== Dau temps de la revolucion se destriava Chambon e Chambon Campanha. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23045 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Cécile Creuzon |Partit= divers dreita |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Joël Souchal |Partit= [[UMP]] |Qualitat= conselhier generau (2003-2011) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23045 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|045}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|045}}/33.58) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== * [[Abadiala de Santa Valèria]] ==Personalitats liadas a la comuna== ===Personalitats nascudas dins la comuna=== [[Pau Loís Granier]] ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Nauta Marcha]] [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] m9awd6mnt10jf2lucvs2pdsmuz31opg 2511344 2511338 2026-10-23T19:11:10Z Alaric 506 44932 2511344 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chambon | nom2 = ''Chambon-sur-Voueize'' | imatge = Chambon sur Voueize.jpg | descripcion = Vista generala de Chambon. | lògo = | escut = Blason_Chambon-sur-Voueize_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[chapluec]] dau [[canton de Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23045 | cp = 23170 | cònsol = Cécile Creuzon | mandat = [[2014]]-[[2020]] | longitud = 2.425833 | latitud = 46.19 | alt mini = 320 | alt maxi = 510 | km² = 33.58 | gentilici = |}} [[Fichièr:ChambonSurVoueize1.jpg|left|250px|thumb|Lo pont romanic de Chambon.]] '''Chambon''' <ref name="lemosin.net">https://web.archive.org/web/20160303175012/http://www.lemosin.net/23045.htm</ref> o ''Chambon de Vóusia''<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0 [[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''<nowiki>La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],</nowiki>'' Tolosa/París: ed. Occitània]. L’autor escriu en grafia classica prenormativa ''«Chambó»'' (p. 33ss) e ''«la Vóuzia»'' (p. 89): quò quí correspond dins l’ortografia classica a '''''Chambon''''' e a ''(la) Vóusia''. Mas coma imaginar trobar una referéncia lingüistica dins las òbras d'un autor coneissut per sos arcaïsmes e artificialismes ? Lo nom de l'aiga es ''Voisa'' segon Lavalada e ''Vóusia'' es una creacion arbitrària a partir de ''Vulsie'', en 636.</ref> (en [[francés]] ''Chambon'' e dempuèi 1891 ''Chambon-sur-Voueize'') z-es 'na [[comuna]] de [[Lemosin (Occitània)]] situada en [[Combralha]]; z-es administrada per lo [[Departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[Region francesa|region]] de [[Novela Aquitània|Nòva Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Le parlar de la comuna es [[auvernhat]]-[[marchés]]<ref name=lemosin.net/>. L'escrivan [[Pau Loís Granier]], qu'a trabalhat sus lo luòc, presenta lo dialècte locau coma una varietat de [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] [[marchés]] que fai la transicion vèrs l'[[auvernhat]]<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0 [[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''<nowiki>La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],</nowiki>'' Tolosa/París: ed. Occitània]. Prefaci, p. 8.</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23045.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chambon | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== Dau temps de la revolucion se destriava Chambon e Chambon Campanha. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23045 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Cécile Creuzon |Partit= divers dreita |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Joël Souchal |Partit= [[UMP]] |Qualitat= conselhier generau (2003-2011) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23045 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|045}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|045}}/33.58) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== * [[Abadiala de Santa Valèria]] ==Personalitats liadas a la comuna== ===Personalitats nascudas dins la comuna=== [[Pau Loís Granier]] ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Nauta Marcha]] [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] ps1em0lyou2i85p9o5b20q1fbxleqaz 2511345 2511344 2026-10-23T19:16:17Z Sovenhic 36254 Eliminacion d'un comentari non nèutre. 2511345 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chambon | nom2 = ''Chambon-sur-Voueize'' | imatge = Chambon sur Voueize.jpg | descripcion = Vista generala de Chambon. | lògo = | escut = Blason_Chambon-sur-Voueize_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[chapluec]] dau [[canton de Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23045 | cp = 23170 | cònsol = Cécile Creuzon | mandat = [[2014]]-[[2020]] | longitud = 2.425833 | latitud = 46.19 | alt mini = 320 | alt maxi = 510 | km² = 33.58 | gentilici = |}} [[Fichièr:ChambonSurVoueize1.jpg|left|250px|thumb|Lo pont romanic de Chambon.]] '''Chambon''' <ref name="lemosin.net">https://web.archive.org/web/20160303175012/http://www.lemosin.net/23045.htm</ref> o ''Chambon de Vóusia''<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0][[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],'' Tolosa/París: ed. Occitània. L’autor escriu en grafia classica prenormativa ''«Chambó»'' (p. 33ss) e ''«la Vóuzia»'' (p. 89): quò quí correspond dins l’ortografia classica a '''''Chambon''''' e a ''(la) Vóusia''. Lo nom de l'aiga es ''Voisa'' segon Lavalada ''[referéncia?]''.</ref> (en [[francés]] ''Chambon'' e dempuèi 1891 ''Chambon-sur-Voueize'') z-es 'na [[comuna]] de [[Lemosin (Occitània)]] situada en [[Combralha]]; z-es administrada per lo [[Departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[Region francesa|region]] de [[Novela Aquitània|Nòva Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Le parlar de la comuna es [[auvernhat]]-[[marchés]]<ref name=lemosin.net/>. L'escrivan [[Pau Loís Granier]], qu'a trabalhat sus lo luòc, presenta lo dialècte locau coma una varietat de [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] [[marchés]] que fai la transicion vèrs l'[[auvernhat]]<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0][[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],'' Tolosa/París: ed. Occitània. Prefaci, p. 8.</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23045.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chambon | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== Dau temps de la revolucion se destriava Chambon e Chambon Campanha. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23045 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Cécile Creuzon |Partit= divers dreita |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Joël Souchal |Partit= [[UMP]] |Qualitat= conselhier generau (2003-2011) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23045 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|045}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|045}}/33.58) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== * [[Abadiala de Santa Valèria]] ==Personalitats liadas a la comuna== ===Personalitats nascudas dins la comuna=== [[Pau Loís Granier]] ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Nauta Marcha]] [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 0pqh8zexamnd3amrtw9ap5hcou1dl3d 2511355 2511345 2026-10-23T20:33:17Z ~2026-56760-67 65797 tipografia 2511355 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chambon | nom2 = ''Chambon-sur-Voueize'' | imatge = Chambon sur Voueize.jpg | descripcion = Vista generala de Chambon. | lògo = | escut = Blason_Chambon-sur-Voueize_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[chapluec]] dau [[canton de Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23045 | cp = 23170 | cònsol = Cécile Creuzon | mandat = [[2014]]-[[2020]] | longitud = 2.425833 | latitud = 46.19 | alt mini = 320 | alt maxi = 510 | km² = 33.58 | gentilici = |}} [[Fichièr:ChambonSurVoueize1.jpg|left|250px|thumb|Lo pont romanic de Chambon.]] '''Chambon'''<ref name="lemosin.net">https://web.archive.org/web/20160303175012/http://www.lemosin.net/23045.htm</ref> o ''Chambon de Vóusia''<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0][[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],'' Tolosa/París: ed. Occitània. L’autor escriu en grafia classica prenormativa ''«Chambó»'' (p. 33ss) e ''«la Vóuzia»'' (p. 89): quò quí correspond dins l’ortografia classica a '''''Chambon''''' e a ''(la) Vóusia''. Lo nom de l'aiga es ''Voisa'' segon Lavalada ''[referéncia?]''.</ref> (en [[francés]] ''Chambon'' e dempuèi 1891 ''Chambon-sur-Voueize'') z-es 'na [[comuna]] de [[Lemosin (Occitània)]] situada en [[Combralha]]; z-es administrada per lo [[Departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[Region francesa|region]] de [[Novela Aquitània|Nòva Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Le parlar de la comuna es [[auvernhat]]-[[marchés]]<ref name=lemosin.net/>. L'escrivan [[Pau Loís Granier]], qu'a trabalhat sus lo luòc, presenta lo dialècte locau coma una varietat de [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] [[marchés]] que fai la transicion vèrs l'[[auvernhat]]<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0][[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],'' Tolosa/París: ed. Occitània. Prefaci, p. 8.</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23045.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chambon | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== Dau temps de la revolucion se destriava Chambon e Chambon Campanha. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23045 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Cécile Creuzon |Partit= divers dreita |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Joël Souchal |Partit= [[UMP]] |Qualitat= conselhier generau (2003-2011) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23045 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|045}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|045}}/33.58) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== * [[Abadiala de Santa Valèria]] ==Personalitats liadas a la comuna== ===Personalitats nascudas dins la comuna=== [[Pau Loís Granier]] ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Nauta Marcha]] [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] dmkskbvacnzkmzv6ck0ir3lhfxd6p7n 2511384 2511355 2026-10-24T09:08:02Z Alaric 506 44932 referéncia fornida 2511384 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chambon | nom2 = ''Chambon-sur-Voueize'' | imatge = Chambon sur Voueize.jpg | descripcion = Vista generala de Chambon. | lògo = | escut = Blason_Chambon-sur-Voueize_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[chapluec]] dau [[canton de Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23045 | cp = 23170 | cònsol = Cécile Creuzon | mandat = [[2014]]-[[2020]] | longitud = 2.425833 | latitud = 46.19 | alt mini = 320 | alt maxi = 510 | km² = 33.58 | gentilici = |}} [[Fichièr:ChambonSurVoueize1.jpg|left|250px|thumb|Lo pont romanic de Chambon.]] '''Chambon'''<ref name="lemosin.net">https://web.archive.org/web/20160303175012/http://www.lemosin.net/23045.htm</ref> o ''Chambon de Vóusia''<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0][[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],'' Tolosa/París: ed. Occitània. L’autor escriu en grafia classica prenormativa ''«Chambó»'' (p. 33ss) e ''«la Vóuzia»'' (p. 89): quò quí correspond dins l’ortografia classica a '''''Chambon''''' e a ''(la) Vóusia''. Lo nom de l'aiga es ''Voisa'' segon Lavalada (Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 60-61) e Pau Loís Granier, coneissut per son gost daus arcaïsmes e daus artificialismes, es una paura font toponimica.</ref> (en [[francés]] ''Chambon'' e dempuèi 1891 ''Chambon-sur-Voueize'') z-es 'na [[comuna]] de [[Lemosin (Occitània)]] situada en [[Combralha]]; z-es administrada per lo [[Departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[Region francesa|region]] de [[Novela Aquitània|Nòva Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Le parlar de la comuna es [[auvernhat]]-[[marchés]]<ref name=lemosin.net/>. L'escrivan [[Pau Loís Granier]], qu'a trabalhat sus lo luòc, presenta lo dialècte locau coma una varietat de [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] [[marchés]] que fai la transicion vèrs l'[[auvernhat]]<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0][[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],'' Tolosa/París: ed. Occitània. Prefaci, p. 8.</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23045.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chambon | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== Dau temps de la revolucion se destriava Chambon e Chambon Campanha. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23045 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Cécile Creuzon |Partit= divers dreita |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Joël Souchal |Partit= [[UMP]] |Qualitat= conselhier generau (2003-2011) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23045 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|045}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|045}}/33.58) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== * [[Abadiala de Santa Valèria]] ==Personalitats liadas a la comuna== ===Personalitats nascudas dins la comuna=== [[Pau Loís Granier]] ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Nauta Marcha]] [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] rtsu20nts94zih1w4ob0y93ilkz4u8a 2511386 2511384 2026-10-24T09:34:58Z Sovenhic 36254 Mercé d'aver inserit la referéncia d'Ives Lavalada. Es necessari d'evitar los comentaris personals, subjectius e non nèutres sus Pau Loís Granier. 2511386 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chambon | nom2 = ''Chambon-sur-Voueize'' | imatge = Chambon sur Voueize.jpg | descripcion = Vista generala de Chambon. | lògo = | escut = Blason_Chambon-sur-Voueize_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[chapluec]] dau [[canton de Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23045 | cp = 23170 | cònsol = Cécile Creuzon | mandat = [[2014]]-[[2020]] | longitud = 2.425833 | latitud = 46.19 | alt mini = 320 | alt maxi = 510 | km² = 33.58 | gentilici = |}} [[Fichièr:ChambonSurVoueize1.jpg|left|250px|thumb|Lo pont romanic de Chambon.]] '''Chambon'''<ref name="lemosin.net">https://web.archive.org/web/20160303175012/http://www.lemosin.net/23045.htm</ref> o ''Chambon de Vóusia''<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0][[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],'' Tolosa/París: ed. Occitània. L’autor escriu en grafia classica prenormativa ''«Chambó»'' (p. 33ss) e ''«la Vóuzia»'' (p. 89): quò quí correspond dins l’ortografia classica a '''''Chambon''''' e a ''(la) Vóusia''. Lo nom de l'aiga es ''Voisa'' segon Lavalada (Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 60-61).</ref> (en [[francés]] ''Chambon'' e dempuèi 1891 ''Chambon-sur-Voueize'') z-es 'na [[comuna]] de [[Lemosin (Occitània)]] situada en [[Combralha]]; z-es administrada per lo [[Departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[Region francesa|region]] de [[Novela Aquitània|Nòva Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Le parlar de la comuna es [[auvernhat]]-[[marchés]]<ref name=lemosin.net/>. L'escrivan [[Pau Loís Granier]], qu'a trabalhat sus lo luòc, presenta lo dialècte locau coma una varietat de [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] [[marchés]] que fai la transicion vèrs l'[[auvernhat]]<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0][[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],'' Tolosa/París: ed. Occitània. Prefaci, p. 8.</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23045.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chambon | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== Dau temps de la revolucion se destriava Chambon e Chambon Campanha. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23045 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Cécile Creuzon |Partit= divers dreita |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Joël Souchal |Partit= [[UMP]] |Qualitat= conselhier generau (2003-2011) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23045 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|045}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|045}}/33.58) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== * [[Abadiala de Santa Valèria]] ==Personalitats liadas a la comuna== ===Personalitats nascudas dins la comuna=== [[Pau Loís Granier]] ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Nauta Marcha]] [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] l8r0cwxjvyulhgfpbt48n7ic5y0cmya 2511392 2511386 2026-10-24T10:24:52Z Alaric 506 44932 supression d'una modificacion personala, subjectiva e non nèutra 2511392 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chambon | nom2 = ''Chambon-sur-Voueize'' | imatge = Chambon sur Voueize.jpg | descripcion = Vista generala de Chambon. | lògo = | escut = Blason_Chambon-sur-Voueize_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[chapluec]] dau [[canton de Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23045 | cp = 23170 | cònsol = Cécile Creuzon | mandat = [[2014]]-[[2020]] | longitud = 2.425833 | latitud = 46.19 | alt mini = 320 | alt maxi = 510 | km² = 33.58 | gentilici = |}} [[Fichièr:ChambonSurVoueize1.jpg|left|250px|thumb|Lo pont romanic de Chambon.]] '''Chambon'''<ref name="lemosin.net">https://web.archive.org/web/20160303175012/http://www.lemosin.net/23045.htm</ref> o ''Chambon de Vóusia''<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0][[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],'' Tolosa/París: ed. Occitània. L’autor escriu en grafia classica prenormativa ''«Chambó»'' (p. 33ss) e ''«la Vóuzia»'' (p. 89): quò quí correspond dins l’ortografia classica a '''''Chambon''''' e a ''(la) Vóusia''. Lo nom de l'aiga es ''Voisa'' segon Lavalada (Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 60-61) e Pau Loís Granier, coneissut per son gost daus arcaïsmes e daus artificialismes, es una paura font toponimica.</ref> (en [[francés]] ''Chambon'' e dempuèi 1891 ''Chambon-sur-Voueize'') z-es 'na [[comuna]] de [[Lemosin (Occitània)]] situada en [[Combralha]]; z-es administrada per lo [[Departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[Region francesa|region]] de [[Novela Aquitània|Nòva Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Le parlar de la comuna es [[auvernhat]]-[[marchés]]<ref name=lemosin.net/>. L'escrivan [[Pau Loís Granier]], qu'a trabalhat sus lo luòc, presenta lo dialècte locau coma una varietat de [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] [[marchés]] que fai la transicion vèrs l'[[auvernhat]]<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0][[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],'' Tolosa/París: ed. Occitània. Prefaci, p. 8.</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23045.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chambon | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== Dau temps de la revolucion se destriava Chambon e Chambon Campanha. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23045 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Cécile Creuzon |Partit= divers dreita |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Joël Souchal |Partit= [[UMP]] |Qualitat= conselhier generau (2003-2011) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23045 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|045}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|045}}/33.58) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== * [[Abadiala de Santa Valèria]] ==Personalitats liadas a la comuna== ===Personalitats nascudas dins la comuna=== [[Pau Loís Granier]] ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Nauta Marcha]] [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] rtsu20nts94zih1w4ob0y93ilkz4u8a 0 67419 2511300 2135345 2026-10-23T15:17:47Z Saguescabe 55804 Infobox→infobox batalha 2511300 wikitext text/x-wiki {{Infobox batalha |tematica= |carta= |imatge= |legenda= |batalha=Batalha de Courbevoie |conflicte=[[Comuna de París (1871)]] |data=2 d'abriu de [[1871]] |luòc=Courbevoie |resulta=Victòria versalhesa |combatents1=[[File:Vlag van de Commune van Parijs.svg|25px]] Comuna de París |combatents2=[[Image:Flag of France.svg|border|25px|France]] Govèrn de Versalhas |comandant1= |comandant2=Generau Vinoy |fòrças1= Entre 500 e 600 gàrdias nacionaus |fòrças2= 9 000 soudats |pèrdas1=17 tuats (de cu 5 fusilhats), 25 presoniers |pèrdas2=5 tuats, 21 ferits| }} La '''batalha de Courbevoie''' se debanèt lo 2 d'abriu de [[1871]] entre l'armada de Versalhas e la Gàrdia Nacionala de París servent la Comuna. Foguèt la premiera batalha importanta de la guèrra civila francesa de 1871 e una victòria menora per lo govèrn de Versalhas. Aguèt tanben luòc lei premiers presoniers de la Comuna fusilhats per l'armada governamentala. ==Lei fòrças en preséncia== Lei fòrças dins lo vilatge de Courbevoie foguèron limitadas entre 500 e 600 combatents<ref>Prosper Olivier-Lissagary (''Histoire de la Commune de 1871'', La Découverte/Poche (1990), p. 182) parlèt de 500 a 600 Federats. Lo generau Vinoy (Richards Tombs, ''La guerre contre Paris 1871'', Flammarion (2009), p. 122) leis estimèt a 500.</ref> a l'entorn d'una barricada<ref name="Tombs p. 122"> Richards Tombs, ''La guerre contre Paris 1871'', Flammarion (2009), p. 122</ref> blocant la carriera principala de Courbevoie. Quauqueis arquieras èran estadas fachas dins lei bastiments vesins<ref name="Tombs p. 122"/>. L'armada versalhesa engatgèt de fòrças pus importantas ambé quasi 8000 soudats e 600 a 700 cavaliers<ref name="Tombs p. 122"/>. Ansin, leis unitats utilizadas dins l'ataca foguèron <ref name="Tombs p. 122"/>: * Bregada dau generau Bruat : ** 74{{e}} regiment de marcha. ** 1{{er}} regiment de marcha d'infantariá de marina. ** 2{{e}} regiment de marcha d'infantariá de fusilhiers marins. * Bregada dau generau Daudel : ** 113{{e}} regiment de linha. ** 114{{e}} regiment de linha. * Destacaments de la bregada de cavalariá dau generau Vinoy. ==La batalha== L'objectiu de l'armada versalhesa èra la presa dau giratòri de Courbevoie ocupat per lei Comunards<ref name="Tombs p. 122"/>. Lo plan èra que lei bregadas Bruat e Vinoy atacarián d'a frònt la posicion federa pendent que la bregada Daudel virariá lo vilatge<ref name="Tombs p. 122"/>. L'ataca comencèt vèrs 12 h ambé lo 74{{e}} regiment après un bombardament per lei canons de la bregada Vinoy<ref name="Tombs p. 122"/>. La defensa federada vigorosa e lo manca d'experiéncia dei soudats entraïnèron un movement de panica<ref name="Tombs p. 122"/>. Lo regiment s'enfugiguèt en desòrdre e solament arrestats per lei menaças de Vinoy en persona e de seis oficiers. L'ataca poguèt reprendre malaisadament. Finalament, l'arribada dau 114{{e}} regiment sus la drecha dei Federats e la presa de Puteaux per l'infantariá de marina obliguèt la retirada dei defensors vèrs Neuilly<ref name="Tombs p. 122"/> <ref name="POL p.182">Prosper Olivier-Lissagaray, ''Histoire de la Commune de 1871'', La Découverte/Poches (1990), p. 182.</ref>. Lei pèrdas foguèron de 12 tuats e 30 presoniers per la Comuna e 5 tuats e 21 bleçats per l'armada governamentala<ref name="POL p.182"/>. ==Seguidas de la batalha== De sera, l'armada versalhesa abandonèt Courbevoie e tornèt a l'entorn de Versalhas. Pasmens, Vinoy ordenèt de fusilhar 5 presoniers<ref name="POL p.183">Prosper Olivier-Lissagaray, ''Histoire de la Commune de 1871'', La Découverte/Poches (1990), p. 183.</ref>. 2 per que èran de desertors e 3 per que foguèron capturats amb una arma. Foguèron lei premiers fusilhats de la Comuna. A París, l'ataca causèt una colèra violenta e la Comission executiva acceptèt un projècte de sortida contra Versalhas per lo 3 d'abriu. == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Batalha de la Comuna de París (1871)|C]] 14kirll2iz1h85k5jzfaom12fy7lo9p 2511301 2511300 2026-10-23T15:25:36Z Saguescabe 55804 Imatge 2511301 wikitext text/x-wiki {{Infobox batalha |tematica= |carta= |imatge=[[Fichièr:Attaque du Pont de Neuilly et Courbevoie. Paris Musées 20230526193416.jpg|250px]] |legenda= |batalha=Batalha de Courbevoie |conflicte=[[Comuna de París (1871)]] |data=2 d'abriu de [[1871]] |luòc=Courbevoie |resulta=Victòria versalhesa |combatents1=[[File:Vlag van de Commune van Parijs.svg|25px]] Comuna de París |combatents2=[[Image:Flag of France.svg|border|25px|France]] Govèrn de Versalhas |comandant1= |comandant2=Generau Vinoy |fòrças1= Entre 500 e 600 gàrdias nacionaus |fòrças2= 9 000 soudats |pèrdas1=17 tuats (de cu 5 fusilhats), 25 presoniers |pèrdas2=5 tuats, 21 ferits| }} La '''batalha de Courbevoie''' se debanèt lo 2 d'abriu de [[1871]] entre l'armada de Versalhas e la Gàrdia Nacionala de París servent la Comuna. Foguèt la premiera batalha importanta de la guèrra civila francesa de 1871 e una victòria menora per lo govèrn de Versalhas. Aguèt tanben luòc lei premiers presoniers de la Comuna fusilhats per l'armada governamentala. ==Lei fòrças en preséncia== Lei fòrças dins lo vilatge de Courbevoie foguèron limitadas entre 500 e 600 combatents<ref>Prosper Olivier-Lissagary (''Histoire de la Commune de 1871'', La Découverte/Poche (1990), p. 182) parlèt de 500 a 600 Federats. Lo generau Vinoy (Richards Tombs, ''La guerre contre Paris 1871'', Flammarion (2009), p. 122) leis estimèt a 500.</ref> a l'entorn d'una barricada<ref name="Tombs p. 122"> Richards Tombs, ''La guerre contre Paris 1871'', Flammarion (2009), p. 122</ref> blocant la carriera principala de Courbevoie. Quauqueis arquieras èran estadas fachas dins lei bastiments vesins<ref name="Tombs p. 122"/>. L'armada versalhesa engatgèt de fòrças pus importantas ambé quasi 8000 soudats e 600 a 700 cavaliers<ref name="Tombs p. 122"/>. Ansin, leis unitats utilizadas dins l'ataca foguèron <ref name="Tombs p. 122"/>: * Bregada dau generau Bruat : ** 74{{e}} regiment de marcha. ** 1{{er}} regiment de marcha d'infantariá de marina. ** 2{{e}} regiment de marcha d'infantariá de fusilhiers marins. * Bregada dau generau Daudel : ** 113{{e}} regiment de linha. ** 114{{e}} regiment de linha. * Destacaments de la bregada de cavalariá dau generau Vinoy. ==La batalha== L'objectiu de l'armada versalhesa èra la presa dau giratòri de Courbevoie ocupat per lei Comunards<ref name="Tombs p. 122"/>. Lo plan èra que lei bregadas Bruat e Vinoy atacarián d'a frònt la posicion federa pendent que la bregada Daudel virariá lo vilatge<ref name="Tombs p. 122"/>. L'ataca comencèt vèrs 12 h ambé lo 74{{e}} regiment après un bombardament per lei canons de la bregada Vinoy<ref name="Tombs p. 122"/>. La defensa federada vigorosa e lo manca d'experiéncia dei soudats entraïnèron un movement de panica<ref name="Tombs p. 122"/>. Lo regiment s'enfugiguèt en desòrdre e solament arrestats per lei menaças de Vinoy en persona e de seis oficiers. L'ataca poguèt reprendre malaisadament. Finalament, l'arribada dau 114{{e}} regiment sus la drecha dei Federats e la presa de Puteaux per l'infantariá de marina obliguèt la retirada dei defensors vèrs Neuilly<ref name="Tombs p. 122"/> <ref name="POL p.182">Prosper Olivier-Lissagaray, ''Histoire de la Commune de 1871'', La Découverte/Poches (1990), p. 182.</ref>. Lei pèrdas foguèron de 12 tuats e 30 presoniers per la Comuna e 5 tuats e 21 bleçats per l'armada governamentala<ref name="POL p.182"/>. ==Seguidas de la batalha== De sera, l'armada versalhesa abandonèt Courbevoie e tornèt a l'entorn de Versalhas. Pasmens, Vinoy ordenèt de fusilhar 5 presoniers<ref name="POL p.183">Prosper Olivier-Lissagaray, ''Histoire de la Commune de 1871'', La Découverte/Poches (1990), p. 183.</ref>. 2 per que èran de desertors e 3 per que foguèron capturats amb una arma. Foguèron lei premiers fusilhats de la Comuna. A París, l'ataca causèt una colèra violenta e la Comission executiva acceptèt un projècte de sortida contra Versalhas per lo 3 d'abriu. == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Batalha de la Comuna de París (1871)|C]] fzid1c32mfx23ha7gndmkl1zboz5zuq 0 74619 2511313 2309210 2026-10-23T16:01:22Z Kontributor 2K 52367 2511313 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nom2=''Amberre'' | nom =Amberra | lògo= | imatge=Amberre Bournezeau église (1).JPG | descripcion=L'egleisa de Sent Martin de Bournezeau. | escut=Blason ville fr Amberre (Vienne).svg | escais= | region ist ={{Peitau}} | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Peitieus|Peitieus]] | canton=[[Canton de Mirabiau|Mirabiau]] | sitweb= | cp=86110 | insee =86002 | cònsol = Michel Collas | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =Amberrois (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=0.165555555556 |latitud=46.7672222222 | alt mini =88 | alt maxi =123 | km² =15.63 }} '''Amberra''' (nom istoric, veire la [[#Toponimia|toponimia]]; ''Amberre'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[França|francesa]] dau [[departaments franceses|departament]] de [[Viena (departament)|Viena]] e de la [[regions francesas|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Peitau-Charantas]]</small>. == Geografia == ===Comunas limitròfas=== {{Comunas limitròfas |elision = d |comuna = Amberre |nòrd = [[Chouppes]] |nòrd-est = [[Mirabiau]] |est = |sud-est = [[Sent Martin de la Palud]] |sud = [[Champigny-en-Rochereau]] |sud-oest = |oest = [[Cuhon]] |nòrd-oest = }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per lhuec: *'''Amberra''' - ''Amberra'' vers [[1051]], ''Ecclesia Sancti Petri de Amberria'' en [[1119]], ''Amberia'' (sens data), ''Priorissa de Emberia'' en [[1383]], ''Amberre'' en [[1398]], ''Embeire'' en [[1701]]<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P74641193|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>, ''Amberre'' au [[seglhe XVIII]] sus la [[mapa de Cassini]]<ref name="MapaCassini">{{Cite web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini|títol=Carte de Cassini|editor=Géoportail}}</ref>. == Istòria == ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=86002 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Michel Collas|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=86002 |1793=235 |1800=214 |1806=213 |1821=234 |1831=426 |1836=428 |1841=410 |1846=412 |1851=454 |1856=469 |1861=480 |1866=470 |1872=510 |1876=528 |1881=541 |1886=578 |1891=560 |1896=542 |1901=533 |1906=531 |1911=553 |1921=535 |1926=525 |1931=501 |1936=504 |1946=482 |1954=489 |1962=451 |1968=423 |1975= |1982=379 |1990=370 |1999=424 |2004= |2005= |2006= 470 |2007= 478 |2008= 492 |2009=509 |cassini=594 |senscomptesdobles=1962}} == Lhuecs e monuments == ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Viena]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Peitau | Portal Vinhana | Portal Comunas de França }} {{Comunas de| insee =86002 }} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna de Peitau]] [[Categoria:Comuna de Vinhana]] 2gq3owuwb3rbh41b1ayuy8kkpjpwash 0 106628 2511358 2423279 2026-10-23T21:49:56Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511358 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Aland | nom2 = ''Allan'' | imatge = Allan0015.jpg | descripcion = Vista generala d'Aland. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Daufinat}}<br/>{{Occitània}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament de [[Ròse-Aups]]</small> | arrondiment = [[Arrondiment de Niom|Niom]] | canton = [[Canton de Montélimar-2|Montélimar-2]] | sitweb = | cp = 26780 | insee = 26005 | cònsol = Yves Courbis | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = Allanais (en [[francés]]) | latitud = 44.5 | longitud = 4.7875 | alt mej = | alt mini = 119 | alt maxi = 420 | km² = 28.81 |}} '''Aland''' (en [[francés]] ''Allan'') es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Daufinat]], situaa dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Droma (departament)|Droma]] e la [[regions francesas|region]] d’[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament de [[Ròse-Aups]]</small>. == Geografia == === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Alan]] '''Aland'''}} {{Image label|x=0.346790907904|y=0.572838486991|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1624 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Malatavèrna]] <br/>(3,1 km)}}}} {{Image label|x=0.683092158078|y=0.390020212499|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1057 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Espelucha]] <br/>(3,5 km)}}}} {{Image label|x=0.19572033049|y=0.573779598783|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2236 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chastelnòu del Ròse]] <br/>(5,6 km)}}}} {{Image label|x=0.852802272149|y=0.480170644793|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 343 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ròchafòrt]] <br/>(5,8 km)}}}} {{Image label|x=0.821700762717|y=0.655519753683|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 281 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montjoyer]] <br/>(5,8 km)}}}} {{Image label|x=0.617546928851|y=0.133659384388|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1844 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montboschier]] (6,5 km)}}}} {{Image label|x=0.622961747632|y=0.138038463088|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 277 abitants (2000)]]{{mida|80%|<br/>[[Ratières]] <br/>(6,5 km)}}}} {{Image label|x=0.804564422726|y=0.222745591164|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 414 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Puegiron]] <br/>(6,9 km)}}}} {{Image label|x=0.336949707681|y=0.0979896635557|scale=400|text=[[Fichièr:Dot-yellow.svg|20px|Comuna amb 34636 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montelaimar]] <br/>(7,2 km)}}}} {{Image label|x=0.78472380464|y=0.866432276064|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 371 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Réauville]] <br/>(7,7 km)}}}} {{Image label|x=0.591929578664|y=0.954782581068|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 336 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rossàs]] <br/>(7,7 km)}}}} {{Image label|x=0.0564330092507|y=0.604421090228|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3869 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vivièrs (Vivarés)|Vivièrs]] <br/>(8,0 km)}}}} </div>{{clear|left}} == Toponimia == === Atestacions istoricas === Las atestacions istoricas son ''Santa-Maria de Alondo'' (1183), ''castrum de Alondo'' (1345), ''Aloudum'' (1362), ''castrum de Alando, terra Alandi'' (1442), ''Alundum'' (1540), ''Alan'' (Sègle XVII), ''Aloud'' (Sègle XVIII)<ref>J.Brun-Durand, ''Dictionnaire topographique du département de la Drôme'', Paris, Imprimerie nationale, 1891, p.5, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k392934/f91.item</ref>. === Atestacions occitanas === Lo nom de la comuna es estat ortografiat dins la revista ''Pòrta d'Òc'' de l'IEO Ròse-Aups ''Allan''<ref>Revista ''Pòrta d'Òc'', No.3, IEO Ròse-Aups, 1978, p.5</ref><ref>Revista ''Pòrta d'Òc'', No.12, IEO Ròse-Aups, 1979, p.15</ref><ref>Revista ''Pòrta d'Òc'', No.17, IEO Ròse-Aups, 1980, p.13</ref><ref>Revista ''Pòrta d'Òc'', No.24, IEO Ròse-Aups, 1982, p.13</ref>, e per [[Frederic Mistral|F.Mistral]] en nòrma mistralenca ''Alan''<ref>Mistral, ''Lou Tresor dóu Felibrige'', T.1, A-F, Marcel Petit C.P.M., 1979, p.64, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k74854/f71.item</ref>. === Etimologia === Lo toponim a per origina lo patronim germanic ''Alon''<ref>E.Nègre, ''Toponymie générale de la France, Volume 2, Formations non-romanes ; formations dialectales'', Librairie Droz, 1991, page 826</ref>, que poiriá aver subit l'influéncia d'un autre patronim germanic ''Adelandus''<ref>JC.Bouvier, ''Noms de lieux du Dauphiné'', Bonneton, 2002, p.74</ref>. === Realizacion fonetica e toponim occitan === Se leis atestacions istoricas mostran una incertitud fòrta dins la realizacion de la segonda sillaba, aquela esitacion a desaparegut a l'ora d'ara, e la prononciacion actuala es '''[aˈlɑ̃]'''. Lo manten grafic dins lo nom de la comuna dau -d- etimologic es coerent ambé aquela realisacion sonòra perqué, en Daufinat, lo -d- finau s'escafa. Ensin, es '''Aland''' qu'es estat prepausat per validacion dins l'encastre dau projècte ''Openstreetmap-oc'' de la Comission Toponimica Occitana de l'IEO e dau trabalh de redaccion entamenat per l'IEO Ròse-Aups d'un diccionari daus noms de comunas de Droma<ref>https://web.archive.org/web/20210729021525/https://locongres.org/oc/aplicacions/openstreetmap-en-occitan</ref><ref>https://web.archive.org/web/20211207222516/https://kartenn.openstreetmap.bzh/oc/#map=14/44.4981/4.7907</ref>. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta |insee=26005 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Yves Courbis |Partit= divèrs drecha |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Edmond Blanc |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=26005 |1793=794 |1800=776 |1806=850 |1821=911 |1831=1124 |1836=1121 |1841=966 |1846=1034 |1851=1105 |1856=1073 |1861=1109 |1866=1079 |1872=1083 |1876=1065 |1881=976 |1886=917 |1891=876 |1896=823 |1901=856 |1906=816 |1911=795 |1921=662 |1926=641 |1931=626 |1936=652 |1946=570 |1954=579 |1962=612 |1968=662 |1975=865 |1982=1145 |1990=1249 |1999=1385 |2004= |2005= |2006=1570 |2007=1596 |2008=1646 |2009=1594 |cassini=446 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Veire tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal|Daufinat|Occitània}} {{Comunas de Droma}} [[Categoria:Comuna d'Occitània]] [[Categoria:Comuna de Droma]] [[Categoria:Comuna occitana dau Daufinat]] 4z99rcocug2so75qzpzndn9zx5xfegb 0 106664 2511374 2423329 2026-10-24T03:17:52Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511374 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom2=Beaumont-lès-Valence |nom=Beumont de Valença | lògo= | imatge= Tour de Beaumont les valence drôme france..JPG | descripcion= La Comuna |escut= Blason ville fr Beaumont-les-Valence (Drôme).svg |escais= |ist={{Daufinat}}<br/>{{Occitània}} |parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Valença|Valença]] | canton=[[Canton de Portes-lès-Valence|Portes-lès-Valence]] | sitweb= | cp=26760 |insee=26037 |cònsol= Jean-Michel Pomarel |mandat=[[2008]]-[[2014]] |gentilici= Beaumontois, Beaumontoises (en [[francés]]) | alt mej= | longitud=4.94333333333 | latitud=44.8627777778 |alt mini=135 |alt maxi=221 |km²=17.61 |}} '''Beumont de Valença''' (''Beaumont-lès-Valence'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Daufinat]] situaa dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Droma (departament)|Droma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament de [[Ròse-Aups]]</small>. ==Geografia== == Toponimia == === Atestacions istoricas === Las atestacions istoricas son ''villa Bellimontis'' (1226), ''castrum Bellimontis'' (1397), ''prioratus Bellimontis'' (Sègle XIV), ''prioratus Beate Marie Bellimontis'' (1483), ''Beaulmont en Valentinoys'' (1584), ''Nostre Dame des Romeziers de Beaumont'' (1615)<ref>J.Brun-Durand, ''Dictionnaire topographique du département de la Drôme'', Paris, Imprimerie nationale, 1891, p.29. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k392934</ref>. === Atestacions occitanas === Lo nom de la comuna es estat ortografiat ''Beumont'' dins la revista Pòrta d'Òc<ref>Revista ''Pòrta d'Òc'', No.17, IEO Ròse-Aups, 1980, p.13</ref>. === Etimologia === Ven de la contraccion de ''Bèu'' e de ''Mont''. === Realizacion fonetica e toponim occitan === Lo tèrme generic ''Beumont'' es localament generalament utilizat solet per designar la comuna. L'element especific ''de Valença'' completa lo tèrme generic per identificar la comuna daus autres ''Beumont'', çò que dona per nom complet '''Beumont de Valença'''. La prononciacion locala dau nom de la comuna es '''[bøˈmũ]''', e per lo nom complet [bøˈmũ de vaˈlɛ̃sɔ]). La comuna es dins una zòna onte la realizacion regulara de l'adjectiu occitan "bèu" ten vers [bø]. Ensin, la transcripcion dau nom de la comuna en ''Beumont'', sens accentuacion grafica de la primièra sillaba, sembla la mai pertinenta, en atesa de validacion dins l'encastre dau projècte ''Openstreetmap-oc'' de la Comission Toponimica Occitana de l'IEO e dau trabalh de redaccion entamenat per l'IEO Ròse-Aups d'un diccionari daus noms de comunas de Droma<ref>https://web.archive.org/web/20210729021525/https://locongres.org/oc/aplicacions/openstreetmap-en-occitan</ref><ref>https://web.archive.org/web/20211207222516/https://kartenn.openstreetmap.bzh/oc/#map=14/44.8612/4.9429</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=26037 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Michel Pomarel|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=26037 |1793=907 |1800=956 |1806=910 |1821=1133 |1831=1200 |1836=1247 |1841=1248 |1846=1338 |1851=1359 |1856=1414 |1861=1468 |1866=1338 |1872=1370 |1876=1315 |1881=1240 |1886=1229 |1891=1135 |1896=1194 |1901=1171 |1906=1206 |1911=1170 |1921=1083 |1926=1121 |1931=1152 |1936=1040 |1946=1047 |1954=1120 |1962=1252 |1968=1333 |1975=1873 |1982=2667 |1990=3117 |1999=3679 |2004= |2005= |2006=3 755 |2007= 3778 |2008=3 811 |2009=3 803 |cassini=3238 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Droma]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Multibendèl | Portal Daufinat | Portal Occitània}} {{Comunas de Droma}} [[Categoria:Comuna de Droma]] [[Categoria:Comuna occitana dau Daufinat]] ig9u9k1z82ffhdpypza3dzvt8h4zrh1 0 106670 2511375 2496690 2026-10-24T03:19:31Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511375 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Beuvalon | nom2 = ''Beauvallon'' | imatge = Mairie de Beauvallon 2011-08-05-006.jpg | descripcion = La comuna de Beuvalon. | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Daufinat}}<br/>{{Occitània}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Valença|Valença]] | canton = [[Canton de Portes-lès-Valence]] | sitweb = | cp = 26800 | insee = 26042 | cònsol = Marie-Josée Faure | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 44.8581 | longitud = 4.9072 | alt mej = | alt mini = 120 | alt maxi = 200 | km² = 3.12 |}} '''La Vacha''' o '''Beuvalon''' (''Beauvallon'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Daufinat]], dins lo [[valentinés]] situaa dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Droma (departament)|Droma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament de [[Ròse-Aups]]</small>. == Toponimia == Los estatjants de La Vacha pensèron en 1890 que cambiar lo nom de la comuna per ''Beauvallon'' (literalament, "bèl valon") seriá mai de bon veire dins la modernitat e per l'imatge del vilatge, emai fòrça toponims provenon de questions simplas, naturalas e abitualas, coma per exemple d'accidents geografics, de bastiments o quitament de la fauna e de la flora d'alentorn. ==Geografia== La comuna es situaa dins l'[[aglomeracion]] de [[Valença]], [[prefectura]] del [[departament franc&eacute;s|departament]] de [[Droma (departament)|Droma]]. === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Bèuvalon]] '''Bèuvalon'''}} {{Image label|x=0.454121796179|y=0.667541152573|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 4471 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Estiala (Droma)|Estiala]] <br/>(2,3 km)}}}} {{Image label|x=0.702365599764|y=0.533020187082|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1885 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montéléger]] <br/>(2,5 km)}}}} {{Image label|x=0.35750761689|y=0.336878116822|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 9304 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Pòrtas]] <br/>(2,8 km)}}}} {{Image label|x=0.749554919636|y=0.463849929858|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3778 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bèumont de Valença]] <br/>(3,1 km)}}}} {{Image label|x=0.0902626427517|y=0.451675834757|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2358 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Charmas de Ròse]] <br/>(5,5 km)}}}} {{Image label|x=0.189786557747|y=0.217954779121|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1976 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Soions]] <br/>(5,5 km)}}}} </div>{{clear|left}} == Toponimia == === Atestacions istoricas === Las atestacions istoricas son ''Vacha'' (1332), ''Vaca'' et ''mandamentum Vachie'' (1349), ''cura Vachie'' (Sègle XV), ''Vachia'' (1442), ''Vacha'' (Sègle XVI)<ref>J.Brun-Durand, ''Dictionnaire topographique du département de la Drôme'', Paris, Imprimerie nationale, 1891, p.400, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k392934</ref>. La comuna a pres lo nom de ''Beauvallon'' en francés en Novembre de 1890<ref>https://web.archive.org/web/20220320064701/http://www.beauvallon.fr/fr/information/40913/histoire, consultat lo 01 d'Avost de 20222</ref>. === Atestacions occitanas === Lo nom de la comuna es estat ortografiat ''Beuvalon'' dins la revista Pòrta d'Òc<ref name=":0">Revista ''Pòrta d'Òc'', No.17, IEO Ròse-Aups, 1980, p.13</ref>. === Etimologia === Ven de la contraccion de ''Bèu'' e de ''Valon''. === Realizacion fonetica e toponim occitan === La prononciacion locala dau nom de la comuna es '''[bøvaˈlu]'''. La comuna es dins una zòna d'abséncia de nasalizacion de la ''-n'' finala<ref>JC.Bouvier, ''Les parlers provençaux de la Drôme'', Librairie C.Klincksieck, Paris, 1976, p.368</ref>. Es tanben es dins una zòna onte la realizacion regulara de l'adjectiu occitan "bèu" ten vers [bø]<ref>JC.Bouvier, ''Les parlers provençaux de la Drôme'', Librairie C.Klincksieck, Paris, 1976, p.232</ref>. Ensin, la transcripcion dau nom de la comuna en ''Beuvalon'', sens accentuacion grafica de la primièra sillaba, sembla la mai pertinenta, en atesa de validacion dins l'encastre dau projècte ''Openstreetmap-oc'' de la Comission Toponimica Occitana de l'IEO e dau trabalh de redaccion entamenat per l'IEO Ròse-Aups d'un diccionari daus noms de comunas de Droma<ref>https://web.archive.org/web/20210729021525/https://locongres.org/oc/aplicacions/openstreetmap-en-occitan</ref><ref>https://web.archive.org/web/20211207222516/https://kartenn.openstreetmap.bzh/oc/#map=14/44.854/4.9098</ref>. == Istòria == A l'Edat Mejana, lo territ&ograve;ri èra proprietat dels comtes de Valentinés e se disiá '''La Vacha''' coma lo m&ograve;stra la mapa de Cassini (XVIIIe s.). La comuna prenguèt lo nom de ''Beauvallon'' en 1890. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 26042 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Marie-Josée Faure |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2008]] |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 26042 |1793=249 |1800=273 |1806=310 |1821=348 |1831=399 |1836=410 |1841=368 |1846=391 |1851=405 |1856=360 |1861=381 |1866=366 |1872=322 |1876=320 |1881=310 |1886=295 |1891=251 |1896=228 |1901=182 |1906=220 |1911=207 |1921=240 |1926=295 |1931=308 |1936=331 |1946=303 |1954=444 |1962=424 |1968=481 |1975=975 |1982=1614 |1990=1519 |1999=1685 |2004= |2005= |2006=1636 |2007= 1628 |2008=1 621 |2009=1 602 |cassini=38534 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Droma]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Multibendèl | Portal Daufinat | Portal Occitània}} {{Comunas de Droma}} [[Categoria:Comuna de Droma]] [[Categoria:Comuna occitana dau Daufinat]] k6rzkrp57ffah78o6zprvaczjuhpqvg 0 107035 2511340 2364081 2026-10-23T18:31:45Z Alaric 506 44932 2511340 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Auja | nom2 = ''Auge'' | imatge = Auge - Eglise Saint-Symphorien.jpg | descripcion = L'egleisa parofiala Sent Eferian | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[canton de Chambon|Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23009 | cònsol = Elisabeth Henry | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.2427777778 | longitud = 2.32444444444 | alt mini = 372 | alt mej = | alt maxi = 453 | km² = 9.97 |}} '''Auja'''<ref>https://web.archive.org/web/20130107012330/http://www.lemosin.net/23009.htm</ref> (''Auge'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Lemosin]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23009.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Auja | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per luec: *'''Auja''' - ''P. de Chalm praepositus d’Auga'' en [[1206]]; ''Molendina de Augia'' en [[1331]]; ''Prior et capellanus de Augia'' au [[secle XIV]]; ''La parroche de Augia'' en [[1357]]; ''Auge'' en [[1844]]<ref name=DicoTopo>https://dicotopo.cths.fr/places/P32681184</ref>. == Istòria == == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23009 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Elisabeth Henry |Partit=divers dreita |Qualitat=agricultritz }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Georges Nicoulaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |insee=23009 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|009}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|009}}/9.97) round 2}}}} ab/km². == Luecs e monuments == * Egleise (s. XII) == Personalitats liadas a la comuna == ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] dvg7rv0esr6yrlkiharsi2st3tqnnuh 0 107057 2511350 2452791 2026-10-23T19:22:11Z Alaric 506 44932 2511350 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Lup | nom2 = ''Saint-Loup'' | lògo = | imatge = cap | descripcion = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton de Gosom|Gosom]] ([[canton de Chambon|Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23209 | cònsol = Anne Bridoux | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.27111111111 | latitud = 46.1375 | alt mini = 383 | alt maxi = 462 | km² = 18.82 |}} '''Sent Lup'''<ref>[sén lu]. "Sancti Lupi" en 1158. A Limòtges,las feiras de la Dent Lop se dita tanben ''las Sent-Lup''. in Dictionnaire des communes de la Creuse'', de ''Yves lavalade''. La Geste, 2022. p.180.</ref> o '''Sent Lop''' (''Saint-Loup'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23209.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Lup o Sent Lop | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23209 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Anne Bridoux |Partit=[[PS]] |Qualitat= ensenhaira }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Renée Raynaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23209 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|209}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|209}}/18.82) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 1sy3h32kkrwjga6zj19tifcofotenpj 2511351 2511350 2026-10-23T19:35:27Z Alaric 506 44932 2511351 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Lup | nom2 = ''Saint-Loup'' | lògo = | imatge = cap | descripcion = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton de Gosom|Gosom]] ([[canton de Chambon|Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23209 | cònsol = Anne Bridoux | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.27111111111 | latitud = 46.1375 | alt mini = 383 | alt maxi = 462 | km² = 18.82 |}} '''Sent Lup'''<ref>[sén lu]. "Sancti Lupi" en 1158. A Limòtges,las feiras de la Dent Lop se dita tanben ''las Sent-Lup''. in Dictionnaire des communes de la Creuse'', de ''Yves lavalade''. La Geste, 2022. p.180.</ref> o '''Sent Lop''' (''Saint-Loup'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23209.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Lup o Sent Lop | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23209 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Anne Bridoux |Partit=[[PS]] |Qualitat= ensenhaira }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Renée Raynaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23209 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini=33019 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|209}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|209}}/18.82) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] jxtz3isvifgfclg3l33ame89vrdhsg6 2511395 2511351 2026-10-24T11:52:30Z Alaric 506 44932 2511395 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Lup | nom2 = ''Saint-Loup'' | lògo = | imatge = Saint-Loup_23_bourg_(3).jpg | descripcion = Lo borg vist dau sud-èst. | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton de Gosom|Gosom]] ([[canton de Chambon|Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23209 | cònsol = Laurent Bussière | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.27111111111 | latitud = 46.1375 | alt mini = 383 | alt maxi = 462 | km² = 18.82 |}} '''Sent Lup'''<ref>[sén lu]. "Sancti Lupi" en 1158. A Limòtges,las feiras de la Dent Lop se dita tanben ''las Sent-Lup''. in Dictionnaire des communes de la Creuse'', de ''Yves lavalade''. La Geste, 2022. p.180.</ref> o '''Sent Lop''' (''Saint-Loup'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23209.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Lup o Sent Lop | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== La prononciacion es / sén lu /. Las fòrmas ancianas son : ''Sancti Lupi'' en 1158, ''Sainct-Loupt-Landes'' en 1528, etc. <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 180-181</ref> ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23209 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Laurent Bussière |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Anne Bridoux |Partit=[[PS]] |Qualitat= ensenhaira }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Renée Raynaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= André Vincent |Partit= divers dreita |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23209 |1793=621 |1800=636 |1806=456 |1821=488 |1831=776 |1836=764 |1841=727 |1846=749 |1851=784 |1856=752 |1861=801 |1866=790 |1872=790 |1876=779 |1881=805 |1886=812 |1891=766 |1896=728 |1901=711 |1906=715 |1911=680 |1921=543 |1926=551 |1931=504 |1936=501 |1946=456 |1954=390 |1962=334 |1968=310 |1975=250 |1982=234 |1990=186 |1999=175 |cassini=33019 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|209}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|209}}/18.82) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Voueize_Saint-Loup_D55_amont_(1).jpg|Voisa au pont de la RD 55. Saint-Loup_23_mairie.jpg|La mairaria. Saint-Loup_23_église_(2).jpg|L'egleisa Sent Lop. Saint-Loup_23_église_portail.jpg Saint-Loup_23_croix_face_église_(2).jpg|Crotz en fàcia de l'egleisa. Saint-Loup_23_D55_ouest_croix.jpg|Crotz de caireforc. Saint-Loup_23_D40_NW_mission.jpg Saint-Loup_23_lavoir_SE_bourg_(3).jpg|Lavador au sud-èst dau borg. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] a1le6oq2it3cvr7nfguyrgeur2rhd0d 0 107078 2511346 2510523 2026-10-23T19:17:05Z Alaric 506 44932 2511346 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tardas | nom2 = ''Tardes'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[canton de Chambon|Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23251 | cònsol = Régis Derboule | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.1405555556 | longitud = 2.34583333333 | alt mini = 358 | alt maxi = 514 | km² = 21.4 |}} '''Tarda''' (''Tardes'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23251.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Tarda | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== == Istòria == == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23251 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jean Baptiste Laubelly |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Gabriel Rouchon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Régis Derboule |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |insee= 23251 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|251}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|251}}/21.4) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 1kicq08imfu9r6qdtnad36ert4t456l 0 107093 2511347 2511292 2026-10-23T19:18:41Z Alaric 506 44932 2511347 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vernejes | nom2 = ''Verneiges'' | imatge = Verneiges_bourg_(2).jpg | descripcion = | lògo = | escut = Blason_Ville_fr_Verneiges_(23).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[canton de Chambon|Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23259 | cònsol = Isabelle Beaufort | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 46.2691666667 | longitud = 2.33861111111 | alt mej = | alt mini = 397 | alt maxi = 453 | km² = 7.59 |}} ''Vernejes'' o ''Varneuge'' ? <ref name = ilav/> (''Verneiges'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23259.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Varnege | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Verneja'' en 1162, etc, ''foedum de Vernegiis'' en 1249, ''Varnegia'' en 1404, ''Verneighe'' en 1496, etc. Ven dau celtica ''verno'' (lo vernhe) e sufixe ''-aca'', emb passatge de ''-a-'' tonic a ''-e-'' tanleu lo segle XII. La prononciacion es / var'neuge / e la grafia seria ''Varneuge'' <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 218</ref>, mas l'abséncia de ''-eu'' dins las fòrmas ancianas justifica pas d'escriure ''-euge'' e lo passatge d'un ''-a-'' '''tonic''' a ''-e-'', enquera mai au segle XII, laissa de las interrogacions. Escriure pusleu ''Varnege'', emb ''-a'' finala grafiada ''-e'' dins lo [[Creissent]]. == Istòria == {{...}} == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23259 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= 2032 |Identitat= Isabelle Beaufort |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=julhet [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat=Mathieu Zanetta |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat=Gilles Chassagne|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |insee=23259 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|259}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|259}}/7.59) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] iik4d4g89mwsm8axmp2xmx9iskgsifn 0 107102 2511328 2471190 2026-10-23T17:02:25Z Alaric 506 44932 2511328 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Viarçac | nom2 = ''Viersat'' | imatge = Viersat centre.jpg | descripcion = Viarçac | lògo = | escut = Blason_Ville_fr_Viersat_(23).svg | escais = | ist = | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23261 | cònsol = Nadine Glomeaud | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.2713888889 | longitud = 2.43194444444 | alt mini = 369 | alt maxi = 494 | km² = 29.09 |}} '''Viarçac''' <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 219</ref> (''Viersat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23261 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= abriu [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Nadine Glomeaud |Partit= sens |Qualitat= emplejada }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean Debellut |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Thérèse Pelletier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23261 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|261}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] njb4itiw0v0o9m8q49uozeuu9dt6q2l 2511330 2511328 2026-10-23T17:08:26Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Viersac]] cap a [[Viarçac]] : Títol mal escrit : segon Ives Lavalada (e l'etimologia Viritios, Vericios) 2511328 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Viarçac | nom2 = ''Viersat'' | imatge = Viersat centre.jpg | descripcion = Viarçac | lògo = | escut = Blason_Ville_fr_Viersat_(23).svg | escais = | ist = | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23261 | cònsol = Nadine Glomeaud | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.2713888889 | longitud = 2.43194444444 | alt mini = 369 | alt maxi = 494 | km² = 29.09 |}} '''Viarçac''' <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 219</ref> (''Viersat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23261 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= abriu [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Nadine Glomeaud |Partit= sens |Qualitat= emplejada }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean Debellut |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Thérèse Pelletier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23261 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|261}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] njb4itiw0v0o9m8q49uozeuu9dt6q2l 2511348 2511330 2026-10-23T19:20:07Z Alaric 506 44932 2511348 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Viarçac | nom2 = ''Viersat'' | imatge = Viersat centre.jpg | descripcion = Viarçac | lògo = | escut = Blason_Ville_fr_Viersat_(23).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[canton de Chambon|Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23261 | cònsol = Nadine Glomeaud | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.2713888889 | longitud = 2.43194444444 | alt mini = 369 | alt maxi = 494 | km² = 29.09 |}} '''Viarçac''' <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 219</ref> (''Viersat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23261.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Viarçac | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23261 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= abriu [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Nadine Glomeaud |Partit= sens |Qualitat= emplejada }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean Debellut |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Thérèse Pelletier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23261 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|261}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|261}}/29.09) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] joknrr0oe3fouao4kz3tpjtuyxcztoe 0 107132 2511334 2291010 2026-10-23T18:20:22Z Alaric 506 44932 2511334 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Noent | nom2 = ''Nouhant'' | imatge = Nouhant - Eglise Saint-Martin (1).jpg | descripcion = L'egleisa Sent Martin | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[canton de Chambon|Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23145 | cònsol = Nicolas Simonnet | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.39138888889 | latitud = 46.285 | alt mini = 417 | alt maxi = 555 | km² = 25.75 |}} '''Noent'''{{bdtopoc|2420}} (''Nouhant'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23145.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Noent | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23145 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Nicolas Simonnet |Partit= [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= quadre, conselhier generau (2011-2015) puei departamentau }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Robert Romain |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23145 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|145}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|145}}/25.75) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] jydg6djdlo90cf8cuj7omen8zu1tp4u 0 107166 2511339 2289820 2026-10-23T18:30:34Z Alaric 506 44932 2511339 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Budeliere | nom2 = ''Budelière'' | imatge = Budelière1.jpg | descripcion = Vista generala de Budeliere. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[canton de Chambon|Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23035 | cònsol = Jacques Constantin | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud = 2.46916666667 | latitud = 46.2208333333 | alt mini = 293 | alt maxi = 449 | km² = 25.07 |}} '''Budeliere''' (''Budelière'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23035.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Budeliera | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23035 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jacques Constantin|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23035 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|035}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|035}}/25.07) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 005rzcchuwa0u6ulw385xw3qaq8f1qe 0 107207 2511337 2290360 2026-10-23T18:27:47Z Alaric 506 44932 2511337 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = L'Espaud | nom2 = ''Lépaud'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[canton de Chambon|Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23106 | cònsol = Pierre Morlon | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.38805555556 | latitud = 46.24 | alt mini = 350 | alt maxi = 457 | km² = 24.12 |}} '''L'Espaud''' (''Lépaud'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23106.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = L'Espaud | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23106 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Pierre Morlon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Maurice Jolicard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= Pierre Maulat |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |insee=23106 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|106}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|106}}/24.12) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] tva0fprbcuk3r7eaprc53eoya5xkhjm 0 107236 2511349 2291699 2026-10-23T19:21:26Z Alaric 506 44932 2511349 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Julian lo Chastel | nom2 = ''Saint-Julien-le-Châtel'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton de Gosom|Gosom]] ([[canton de Chambon|Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23204 | cònsol = Guy Nore | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud = 2.27 | latitud = 46.1188888889 | alt mini = 397 | alt maxi = 482 | km² = 15.3 |}} '''Sent Julian lo Chastel''' (''Saint-Julien-le-Châtel'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23204.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Julian lo Chastel | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23204 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Guy Nore|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23204 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|204}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|204}}/15.3) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] qcyw4by42hesydldqj8pd3vlhx890kp 2511389 2511349 2026-10-24T09:53:34Z Alaric 506 44932 2511389 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Julian lo Chastel | nom2 = ''Saint-Julien-le-Châtel'' | imatge = Saint-Julien-le-Châtel_bourg.jpg | descripcion = L'entrada sud dau borg. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton de Gosom|Gosom]] ([[canton de Chambon|Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23204 | cònsol = Christian Thurmes | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.27 | latitud = 46.1188888889 | alt mini = 397 | alt maxi = 482 | km² = 15.3 |}} '''Sent Julian lo Chastel''' (''Saint-Julien-le-Châtel'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23204.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Julian lo Chastel | nòrd = [[Sent Lop (Cruesa)|Sent Lop o Sent Lup]] | nòrd-èst = | èst = [[Lo Chauchèt]] | sud-èst = | sud = [[Pairac (Cruesa)|Pairac]] | sud-oèst = | oèst = [[Sent Chabrais]] | nòrd-oèst = [[Peirafita (Marcha)|Peirafita]] }} ==Toponimia== La prononciacion constatada es / sén ju'lién le châ'té /. Las fòrmas ancianas son ''Castellum de Sancto Juliano'' en 1182, 1204, ''sancto Juliano de Castro'' en 1267, ''Saint-Julhien-le-Chastel'' en 1557, etc. ''Castrum'' e ''castellum'' mòstran la preséncia d'un lòc fortificat <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 178</ref>. Lo sent pòt èsser Sent Julian l'Espitalièr o Sent Julian de [[Briude]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 607, a ''St-Julia''</ref>. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23204 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Christian Thurmes |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Catherine Roby|Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= foncionària }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Guy Nore|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= davant [[1981]] |Fin= |Identitat=Maurice Lachaudru |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23204 |1793=464 |1800=431 |1806=447 |1821=496 |1831=480 |1836=550 |1841=553 |1846=546 |1851=563 |1856=550 |1861=530 |1866=549 |1872=569 |1876=580 |1881=572 |1886=550 |1891=516 |1896=513 |1901=528 |1906=504 |1911=464 |1921=425 |1926=401 |1931=361 |1936=361 |1946=349 |1954=316 |1962=286 |1968=279 |1975=246 |1982=190 |1990=174 |1999=172 |cassini=32713 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|204}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|204}}/15.3) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Voueize_Saint-Julien-le-Châtel_D84_aval_(1).jpg|Voisa au pont de la RD 84. Étang_de_Pinaud_Saint-Julien-le-Châtel_(2).jpg|L'estanh de ''Pinaud''. Saint-Julien-le-Châtel_mairie.jpg|La mairaria. Saint-Julien-le-Châtel_château_(3).jpg|Lo chastel. Saint-Julien-le-Châtel_église_(3).jpg|Lo chabeç de l'egleisa. Saint-Julien-le-Châtel_lavoir_(1).jpg|Lo lavador au sud dau borg. Saint-Julien-le-Châtel_monument_aux_morts_(1).jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] olr2xin8plwonhrfraxfk4hscq0whoi 0 107254 2511335 2290753 2026-10-23T18:26:17Z Alaric 506 44932 2511335 wikitext text/x-wiki {{omon|Luçac (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Luçac | nom2 = ''Lussat'' | imatge = EtangLandes.jpg | descripcion = Reserva Naturala Nacionala de l'Estanh de las Landas. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[canton de Chambon|Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23114 | cònsol = Rémy Bodeau | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.3425 | latitud = 46.1836111111 | alt mini = 351 | alt maxi = 453 | km² = 46.86 |}} '''Luçac''' (''Lussat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de la [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23114.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Luçac | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23114 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Rémy Bodeau |Partit=divers dreita |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= 2008 |Identitat= Gérard Aubert |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23114 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|114}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|114}}/46.86) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== * [[Reserva Naturala Nacionala de l'Estanh de las Landas]] ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] bas6dxkohzy7n3wd7qmuqdt2lmvy30r 0 115041 2511394 2214854 2026-10-24T11:17:04Z Kontributor 2K 52367 2511394 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna=Saint-Samson | nomcomuna2= Saint-Samson | imatge=Saint-Samson_(Calvados)_-_Église_01.jpg | descripcion= | lògo= | escut= Blason ville fr Saint-Samson (Calvados).svg | escais= | region ist ={{Normandia}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Lisieux|Lisieux]] | canton= [[Canton de Dozulé|Dozulé]] | insee = 14657 | sitweb= | cp = 14670 | cònsol = Danielle Cotigny | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Saint-Samsonnais (en [[francés]]) | longitud= -0.158333333333 | latitud= 49.1852777778 | alt mini = 2 | alt mej = | alt maxi = 45 | km² = 3.66 }} '''Saint-Samson (Calvados)''' en [[normand]] ('' Saint-Samson'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Normandia|normanda]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Calvadòs (departament)|Calvadòs]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Bassa Normandia]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} {{Comunas limitrophes |Comuna= Sant-Samson<ref>{{Ligam web|url= http://www.geoportail.fr/visu2d.Don?ter=metropole |T&iacute;tol= G&eacute;oportail (IGN), rusca &laquo; Limits Administratius &raquo; activ&eacute;e }}</ref> |N&ograve;rd-O&egrave;st= [[Basseneville]], <br /> [[Troarn]] <small>''([[Municipalitat mancomunat|comm. ass.]] De Bures-sus-Dives)''</small> |N&ograve;rd= [[Basseneville]] |N&ograve;rd-Es= [[Basseneville]] |Si&aacute;s= [[Basseneville]] |Sud-Es= [[Hotot-en-Auge]] |Sud= [[Sant-Pierre-de detlo-Jonquet]] |Sud-O&egrave;st= [[Troarn]] |O&egrave;st= [[Troarn]] }} {{Original|fr}} {{Communes limitrophes |Commune= Saint-Samson<ref>{{Lien web|url= http://www.geoportail.fr/visu2D.do?ter=metropole |titre= Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée }}</ref> |Nord-Ouest= [[Basseneville]], <br /> [[Troarn]] <small>''([[Commune associée|comm. ass.]] de Bures-sur-Dives)''</small> |Nord= [[Basseneville]] |Nord-Est= [[Basseneville]] |Est= [[Basseneville]] |Sud-Est= [[Hotot-en-Auge]] |Sud= [[Saint-Pierre-du-Jonquet]] |Sud-Ouest= [[Troarn]] |Ouest= [[Troarn]] }} ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Saint-Samson]]'''Saint-Samson'''}} {{Image label|x=0.308942372913|y=0.494197680129|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3712 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Troarn]] (1,7km)}}}} {{Image label|x=0.564921449815|y=0.750958445181|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 376 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Janville (Calvados)|Janville]] (2,1km)}}}} {{Image label|x=0.282591079726|y=0.680871037891|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 248 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Pair]] (2,5km)}}}} {{Image label|x=0.802715269764|y=0.679015283307|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 184 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Pierre-du-Jonquet]] (2,9km)}}}} {{Image label|x=0.562226374088|y=0.150399669385|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 262 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Basseneville]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.828360864574|y=0.845719547224|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 165 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Ouen-du-Mesnil-Oger]] (3,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} Sant-Samson a qualificat de bourg ''(burgus)'' en los chartes del {{XIIe s&egrave;gle}}<ref>{{Labor |nom1= Arcisse |nom1= de Caumont |ligam autor1= Arcisse de Caumont |t&iacute;tol= Estatistic monumental del Calvados |&eacute;diteur= Hardel |lu&ograve;c= Can |an= 1862 |tome= 4 |t&iacute;tol volum= Arrondissement de Pont-l'Avesque | passatge= 120 |legir en linha= {{Google Libres|e8kDAAAAYAAJ|pagina= 120 }} }}</ref>. {{Original|fr}} Saint-Samson est qualifié de bourg ''(burgus)'' dans les chartes du {{XIIe siècle}}<ref>{{Ouvrage |prénom1= Arcisse |nom1= de Caumont |lien auteur1= Arcisse de Caumont |titre= Statistique monumentale du Calvados |éditeur= Hardel |lieu= Caen |année= 1862 |tome= 4 |titre volume= Arrondissement de Pont-l'Évêque | passage= 120 |lire en ligne= {{Google Livres|e8kDAAAAYAAJ|page= 120 }} }}</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 14657 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Danielle Cotigny|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 14657 |1793=156 |1800=168 |1806=163 |1821=207 |1831=206 |1836=211 |1841=219 |1846=216 |1851=187 |1856=176 |1861=202 |1866=168 |1872=175 |1876=154 |1881=173 |1886=163 |1891=142 |1896=148 |1901=137 |1906=152 |1911=145 |1921=143 |1926=129 |1931=123 |1936=131 |1946=126 |1954=153 |1962=196 |1968=189 |1975=200 |1982=211 |1990=317 |1999=322 |2004= |2005= |2006=348 |2007= 345 |2008=341 |2009=337 |cassini=35293 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Normandia}} {{Comunas de|insee= 14657 }} [[Categoria:Comuna de Normandia]] [[Categoria:Comuna de Calvadòs]] hkpstzb481gp7oe87zdon22fps1waio 0 135094 2511362 1919988 2026-10-23T22:46:50Z Juppi lantteineen 65732 File 2511362 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=jogaire de beisbòl|carta=}} [[File:Ichiro Cropped AL.jpg|200px|thumb|Ichiro Suzuki (2008)]] '''Ichiro Suzuki''' (en [[japonés]]: 鈴木 一朗, すずき いちろう; [[Kasugai]], [[Aichi]], [[22 d'octobre]] de [[1973]]), generalament sonat '''Ichiro''', es un beisbolaire [[Japon|japonés]]. Aqueste esportiu, escaissat "The Silent Samurai" ("lo samorai silenciós"), que jòga als [[Seattle Mariners]], es un dels melhors de la liga americana de [[beisbòl]]. 5x2kg74z4mlijbab7lpr398kfv2p8cl 0 147823 2511365 2027021 2026-10-24T00:25:14Z Briantin de Montrei 37340 /* */ 2511365 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Atchafalaya River delta.jpg|thumb|250px|Delta de l'Atchafalaya, dins lo '''[[Golf de Mexic]]'''.]] Un '''estuari''' es la porcion dau bocau d'un [[flume]] onte l'efiech de la [[mar]] o de l'[[ocean]] dins lo quau se versa es perceptible. Per quauqu'uns, correspond a tota la porcion dau flume onte l'[[aiga]] es salada o saumastra, per d’autres, es la presencia de l’efiech dinamic de la [[marèa]] subre las aigas fluvialas qui iò definís. Per convencion, parlem pas d'estuaris per los flumes qui s'escampen dins de las mars dichas barradas qu'an pas de marèa. [[Categoria:Estuari]] of78ecom87o4uk4a67j85zbsu49amdk 0 149766 2511371 2060039 2026-10-24T00:48:14Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511371 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | ''Astronotus ocellatus'' | Astronotus ocellatus.jpg | }} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata }} {{Taxobox | superclassa | Osteichthyes }} {{Taxobox | classa | Actinopterygii }} {{Taxobox | sosclassa | Neopterygii }} {{Taxobox | infraclassa | Teleostei }} {{Taxobox | superòrdre | Acanthopterygii }} {{Taxobox | òrdre | Perciformes }} {{Taxobox | sosòrdre | Labroidei }} {{Taxobox | familha | Cichlidae }} {{Taxobox | genre | Astronotus }} {{Taxobox taxon | animal | espècia | Astronotus ocellatus | ([[Louis Agassiz|Agassiz]],[[1831]]) }} {{Taxobox fin}} L''''Òscar''' (''Astronotus ocellatus'') es un [[peis]] de la familha dels [[Cichlidae|ciclids]]. Es originari d'[[America del Sud]], del [[Peró]] al [[Brasil]] e es popular dins los aqüaris. == Abitat == Aqueste peis pòbla principalament las aigas de feble corrent, al mitan de las brancas e dels troncs d'arbres tombats. == Descripcion == Es un gròs peis que pòt aténher fins a {{Unitat|30|cm}} a l'atge adulte (e quitament un pauc mai). Lo distinguissèm en particular per son enòrma boca e son [[Ocèla (camoflatge)|ocèla]] sul pedoncul caudal, es aquela qu'es a l'origina del nom ''ocellatus''. A l'estat natural, sos flancs son lo mai sovent de brun a negre, aureolats de zònas roge iranjat. Pasmens, las fòrmas d'elevatge an generalament aquelas zònas que s'espandisson de còps uniformadament sus gaireben tot lo còs. Amai, existisson de fòrmas albinas, d'un blanc evòri e amb los flancs son coirats. L'esperança de vida depassa los dètz ans dins de bonas condicions. == Mantenença == Aqueste peis, de granda talha, necessita logicament un aqüari consequent. La mantenença de 5-6 subjèctes deu aver luòc dins un aqüari de 600 litres environ. Es desconselhat de manténer los òscars en cobles. En efièch, un dels dos peisses prendriá lo dessús e l'òscar dominat auriá una vida miserabla. Malgrat tot, se causissètz d'associar mantun òscar, fasètz plan atencion a lors talhas que devon èsser rigorosament las meteissas : se un escart de longor entre òscars excedissiá los {{Unité|5|cm}} los mai pichons serián tuats per lors congenèrs. L'aqüari deu èsser amainatjat de raices e de pèiras. Tot aquò deu èsser solidament fixat e plan agençat, perque l'òscar se pòt revelar un vertadièr bulldozer. Es per aquò que las plantas, tròp fragilas, seràn lo pus sovent malmenadas, e quitament arrancadas. Coma aqueste peis es relativament resistent, los paramètres fisicoquimics de l'aiga an pas gaire d'importància. Malgrat sa talha, aqueste ciclid es puslèu calme e tranquille Son alimentacion serà a basa de peisses magres, cambaròts, muscles, etc., tot aquò en granda quantitat. {{Tablèu peis d'aqüari |origina= America del Sud |aiga=[[aiga doça]] |duretat= 5-19 |pH=entre 6 e 8 |temperatura= 22-28 |volum= 300 l |alimentacion= Carn de peisses magres, cambaròts |talha= mai de 30 cm |reproduccion=[[Oviparitat|ovipar]] |posicion= plena aiga |sociabilitat= Atencion als individús non apariats <!--|difficulté= --> }} == Reproduccion == Un coble armoniós per la reproduccion pòt èsser mantengut dins un aqüari de 300 litres environ. L'òscar es un pondeire sus substrat descobèrt (mantun centenats d'uòus), e los dos parents suenharàn e gardaràn los pichons amassa. Los joves an una rauba negra e argentada e se noiriràn dels meteisses aliments que los parents, del moment que son pro pichons per èsser engolits. == Ligams extèrnes == {{Autres projèctes |commons=Astronotus_ocellatus }} === Referéncias taxinomicas === * {{Aquabase|fish|51|Astronotus ocellatus }} * [https://web.archive.org/web/20130826094624/http://www.aquaportail.com/fiche-poisson-677-astronotus-ocellatus.html ''Astronotus ocellatus''] <small>dans</small> [https://web.archive.org/web/20130913065220/http://www.aquaportail.com/ Aquaportail.com] {{fr}} * {{FishBase espècia|3612|''Astronotus ocellatus'' (Agassiz, 1831) }} * {{ITIS|169772|''Astronotus ocellatus'' (Agassiz, 1831) }} * {{ADW|Astronotus_ocellatus|''Astronotus ocellatus'' }} * {{Vetofish|Astronotus|ocellatus }} === Autres ligams extèrnes === * {{en}} {{vid}} [http://www.youtube.com/watch?v=Pi1mkwWVJOM Òscar en captivitat] * {{en}} {{vid}} [http://www.youtube.com/watch?v=a4TlNAo3Tpg Un Òscar e sa progenitura] [[Categoria:Cichlidae]] [[Categoria:Percifòrme (nom scientific)]] [[Categoria:Peis d'aqüari]] ntqztv69alp5c2us9ahur86ie3kq4h8 0 152230 2511357 2467528 2026-10-23T21:15:48Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511357 wikitext text/x-wiki En drech de la familha, l' '''adopcion''' del [[latin]] {{la}} ''adoptare'' ([[etimologia|etimologicament]] : ''ad optare'', « de causir ») significa « donar a qualcun lo reng e los drechs de filh o de filha ». Es a dire, l'adopcion es una institucion per que un ligam de [[familha]] o de [[filiacion]] foguèt creat entre l'adoptat, mai sovent un [[enfant]] e lo o los adoptants, los seus nòus [[Parent (famiha)|parent]]s que son pas los seus parents biologics. L'adoptat ven l'enfant de l'adoptant (ligam de filiacion) e obten donc de drechs e de devers morals e patrimonials. L'adopcion pòt aver per objectiu de povesir als besonhs d'un enfant per l'establiment d'una filiacion alara que ne manca car es [[orfanèl]]. L'adopcion pòt atal permetre a una persona, l'adoptant de transmetre son [[eretatge]] car a pas d'enfant. Pòt tanben eissir de la volontat de crear una familha. L'adoptat pòt èsser un [[Majoritat civila|enfant minor o un major]]<ref>Par exemple : [[adoption simple en França]]: Art. 360 al. 1: « L'adoption simple est permise quel que soit l'âge de l'adopté ».}}</ref>, un [[orfanèl]], l'enfant del conjunt, o un enfant [[abandon d'enfants|abandonat volontàriament]] o retirat dels parents par l’Estat. L'adoptant es una persona sola o un parelh <ref> de sèxe diferent o nom ([[adopcion omoparentala]]</ref>, un estrangièr o lo conjunt del parent de l'enfant. Segon lo drech local, l'adopcion pòt èsser [[Adopcion simpla en França|simpla]], [[Adoption plenièra en França|plenièra]], confidenciala o obèrta veire [[Adopcion internacionala|internacionala]] se l'adoptat ven pas del mèsme país que l'adoptant. De notar que lo [[drech musulman]] conéis pas l'adopcion permet una autre procedura: la [[kafala]]. Lo [[drech positiu]] pòt far coexistir aqueles diferents sistèmas, o n'autoriza sonque d'unes. La procedura d'adopcion consistís mai sovent en una procedura prealabla d'abandon o d'adoptabilitat de l'enfant seguent d'una procedura d'agrement per l'adopcion e d'enregistrament d'aquela dins l'[[estat civil]]. == Istòria == [[Fichièr:Acaugustus.jpg|thumb|upright|[[August]], nascut Gaius Octavus, que l'adopcion fuguèt anonciada pel testament de [[Juli Cesar]].]] === Primièras formas d'adopcion: establir una descendéncia === Coneguda dempuèi l'Antiquitat mai anciana, l'adopcion foguèt practicada correntament sonque a partir dels [[Roma Antica|romans]]. [[Adopcion en drech roman|A Roma, l'adopcion]] se pòt dire « imperiala » e aver per objectiu la designacion d'un successor oficial. Concerna donc mai sovent d'adultes que son adoptats per un autre adulte avent pas de [[descendéncia]] a qui transmetre lor [[patrimòni]]. === Disparicion, reprobacion de l'adopcion === A la fin de l'Antiquitat, l'adopcion desapareguèt en Euròpa, quitament foguèt enebida dins qualques condicions. ::{{Cita|L’adopcion medievala, qu'èra juridicament instituida coma filiacion [[ficcion juridica|fictiva]], podava sonque existir se l’adoptant èra en estat de procrear, çò qu'enebissiá l’adopcion als [[eunuc]]s e als [[impoténcia sexuala|impotents]]. Quitament, èra « contrari a la vertat » e impossibla segon la natura que l’adoptat foguèt considerat coma lo filh fictiu d’un adoptant que seriá estat mai jove que el perque, dins la natura, lo paire es necessàriament mai edat que lo filh<ref>{{fr}}Yan Thomas, Fictio legis, L’empire de la fiction romaine et ses limites médiévales, in Droits n°21, 1995|, p:17-63}}.</ref>.}} De l'autre costat de la Mediterranèa, l'adopcion es enebida pel [[drech musulman]]. S'agís d'una interpretacion de [[verset]] 4 e 5 de la [[sorata]] 33 de l'[[Alcoran]] : ::{{cita|Dieu a pas mes dos còrs a l'òme ; acordèt pas a las vòstras esposas lo drech de la vòstras maires, nimai als vòstres filh adoptius aqueles del vòstres enfants » :: Nomenatz los òstres filhs adoptius del nom dels seus paires, serà mai equitable debans Dieu. S'o coneissètz pas lors paires, que sián los vòstre fraires en religion e los vòstres clients; siètz pas copables s'o sabiètz pas; mas es un pecat d'o far cientament… }}. A la plaça, foguèt instaurada la [[kafala]], un sistèma de plaçament sens modificacion de la filiacion. === Reabilitacion de l'adopcion === [[Fichièr:L. Blomme Jongensweeshuis Antwerp.jpg|thumb|L. Blomme Orfanelat de mainats, Anvèrs (1881)]] Abans l'adopcion que coneissem dempuèi la segonda mitiat del sègle XX, existiguèt mai d'una formas d'adopcion que las mai ancianas venon del drech ellenic puèi del [[Adopcion en drech romn|drech roman]]. Après un long periòde de marginalizacion, le recors a l'adopcion tornèt, segon los païses, entre la fin del sègle XVIII e lo començament del XIX. A l'epòca de la [[Revolucion francesa]]<ref>{{fr}}Hugues Fulchiron ''Nature, fiction et politique: l'adoption dans les débats révolutionnaires in: La famille, la loi, l'État de la révolution au Code Civil, ed: Centre Georges Pompidou/Imprimerie nationale, 1994, pp:204-220, ISBN 2 85850 532 2</ref>, Hugues Fulchiron citat per [[Bruno Perreau]] dins son obrtatge {{fr}} « Penser l'adoption »<ref name="perreau">{{fr}} Bruno Perreau ''Penser l'adoption, La gouvernance pastorale du genre'', ed: PUF, pp: 18-26 ISBN 978-2-13-057993-9</ref>, soslinha que los revolucionaris i veson la possibilitat d'{{cita|imitar la natura, crear per la poténcia de la volontat una segonda natura, mai armoniosa e mai rasonabla que la primièra}}. Als [[Estats Units d'America]], veguèt al vam a causa de l'imigracion e de la [[guèrra de Secession]]<ref>{{en}} Beth Rowen [http://www.infoplease.com/us/statistics/history-adoption.html The History of Adoption]]</ref>. L'adopcion d'un orfanèl indian pel paire [[Anton Docher]] a la fin del sègle XIX al [[Nòu Mexic]] es un exemple atipic d'adopcion als Estats Units d'America<ref>{{fr}}Samuel Gance. ''Anton ou la trajectoire d'un père''. L'Harmattan, 2013, {{p.|169-171}}.</ref>. En França, l'adopcion modèrna, dins le sens de la creacion d'un ligam de filiacion, prenguèt lo vam al tèrme terme de la [[Primièra Guèrra Mondiala]]. Se calguèt alara d' « enfrentar las pèrdas de guèra »<ref name="perreau"/>. La legislacion evoluè, totjorn cap a facilitar de l'adopcion, fins a 1976 que foguèt fins finala inscricha dins la lei l'objectiu de « far familha »<ref name="perreau"/>. En Espanha la Lei 21/1987, de l'11 de novembre, cambia la concepcion de l'institucion introdusent dos principis de basa a l'adopcion: que siá un element de plena integracion familhala e l'interés de l'enfant que los domina totes. === Expendiment de l'adopcion === {{Article detalhat|Adopcion internacionala}} L'adopcion internacionala prenguèt una importança creissenta dempuèi la segonda mitat del sègle XX. Segon Peter Selman augmentèt de 40 % entre [[1998]] e [[2004]]<ref name="trends">{{en}} Peter Selman ''Trends in Intercountry Adoption:Analysis of Data from 20 Receiving Countries, 1998–2004'' in Journal of population research, vol:23, n°2, 2006, pp:183-204 [https://web.archive.org/web/20140203181103/http://www.icacentre.org.uk/documents/Trends_of_IAC.pdf {{pdf}}]</ref>, an que lis vint principals païses d'acuèlh avián recebut {{unitat|45000|enfants}}<ref name="trends"/>. Dempuèi la tendencia merma. Segon d'autras analisis portant suls 23 principals païses d'acuèlh, s'evaluan {{unitat|35000}} en [[2008]] e {{unitat|29000}} en [[2010]]<ref name="histotrends">{{en}} {{en}} [http://www.johnstonsarchive.net/policy/adoptionstatsintl.html Historical international adoption statistics, United States and world] Wm. Robert Johnston, 20 de mai de 2012</ref>. Fàcia a la creissencia dels desplaçaments d'enfants, la comunautat internacionala prenguèt de mesuras totjorn mai nombrosas de reglamentacion e de normalizacion de las proceduras. L'objectiu essent d'aparar los enfants e, subretot, de far obstacle als [[trafec d'enfants|trafecs d'enfants]]. == Formas d'adopcion == Coma tota nocion de [[drech de la familha]], l'adopcion demora una matèria regaliana, donc caracterizada per la diversitat segon los Estats mas es l'objècte de nombrosas convencions o acòrdis multilaterals per gerir los efèctes de las adopcions internacionalas. === La diversitat dels sistèmas d'adopcion === Qualques païses coneisson doas formas concurrentas d'adopcion (per França e Espanha: adopcion simpla e adopcion plenièra), d'autres ne conneisson qu'una sola (Aïtí per exemple<ref name="haiti">« Lo decret del 4 d'abril de 1974, que regís en Aïtí la procédura d'adopcion, prevei pas que l'adopcion simpla. » Ministèri francés dels Afars estrangièrs, 6 de setembre de 2012, responsa a una question escricha al govèrn, [https://web.archive.org/web/20150402115210/http://www.senat.fr/questions/base/2012/qSEQ120700765.html en linha]</ref>). A vegadas l'adopcion es dicha « obèrta », o alara « confidenciala ». Pòt èsser definitiva o revocabla. (Aquel principi de rompadura del ligam de filiacion d'origina existís per exemple en [[França]], en [[Espanha]], o als [[Estats Units d'America]]<ref>{{fr]]Peter H Fund, L'adoption internationale : États-Unis, ed:Revue internationale de droit comparé,2003|vol:55, pp: 803-817 [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ridc_0035-3337_2003_num_55_4_18925 en linha]</ref>, al [[Canadà]]<ref>{{fr}}[http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/fr/adoption Adoption, en linha</ref>). === Sistèma dualista o sistèma monista === En França coma en Espanha lo regime es separat en doas possibilitats: adopcion simpla e adopcion plenièra. L'[[adopcion simpla (França)|adopcion simpla]] trenca pas lo ligam de filiacion amb los parents biologics de l'adoptat. Apond a aquel ligam de filiacion lo ligam de filiacion adoptiu creant atal una filiacion dobla. Segon los drech nacionals, pòt èsser revocabla. A contrari de l'adopcion simpla, l'[[adopcion plenièra (França)|adopcion plenièra]] trenca tot ligam de filiacion amb la familha d'origina de l'adoptat. Es mai soven irrevocabla mas qualques drechs nacionals permetent que siá revisada. En Aïtí, per exemple, sola l'adopcion simpla es possibla<ref name="haiti"/>. Al contrari en Soïssa sonque existís un sistèma pròche de l'adopcion plenièra === Adopion obèrta o adopcion confidenciala === Subretot als Etats Units d'America, l'adopcion es dicha « confidenciala » e pròche de las [[jasilhas jos X]]. Las originas biologicas de l'enfant adoptat, e subretot del seus parents, son conservadas secretas per prevenir la rencontra a posteriori entre l'enfant e l'un o l'autre dels seus parents biologics. L'adopcion obèrta es una practica en vigor als Estats Units d'America. Dins son analisi, Florence Laroche-Gisserot<ref>{{fr}} Florence Laroche-Gisserot, ''L'adoption ouverte (open adoption) aux États-Unis : Règles, pratiques, avenir en Europe'', ed:Revue internationale de droit comparé, 1998, vol:50, pp:1095-1123 [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ridc_0035-3337_1998_num_50_4_1046 en linha]</ref>, precisa qu' « es pas dotada d'una identitat juridica clara e precisa », qu'apareguèt a l'entorn dels [[ans 1970]] e que se caracteriza « pel fach que los parents biologics encontran e causissant d'espereles los futurs adoptants puèis mantenon de contactes entre eles e l'enfant ». Dins aquel biais, paréis al plaçament volontari de l'enfant. == Drech internacional == L'adopcion es regida per un ensems de tèxtes internacionals de portada e de natura diferenta. De tèxtes cercan a organizar l'adopcion, aparant los [[drechs de l'enfant]]; d'autres an per objectiu de facilitar la cooperacion entre païses per facilitar l'[[adopcion internacionala]] e lutar contra lo [[trafec d'enfants]]. === Convencions a vocation mondiala === ==== Tèxtes principals ==== Existisson dos tèxtes principals de vocacion mondiala sul tèma: la [[Convencion relativa als drechs de l'enfant|Convencion internacionala dels drechs de l'enfant]] (CIDE) redigida en 1989 e la [[Convencion de L'Aia (1993)|convencion sus la proteccion dels enfants e la cooperacion en matèria d’adopcion internacionala]] de l'Aia de 1993. ===== La CIDE ===== [[Fichièr:Flag of the United Nations.svg|thumb|Bandièra de las Nacions Unidas]] La [[Convencion relativa als drechs de l'enfant|Convencion internacionala dels drechs de l'enfant]] (CIDE), tractat internacional adoptat lo 20 de novembre de 1989 per las [[ONU|Nacions Unidas]] proclama « l'interès superior de l'enfant » (art. 3), l'interès d'aparar l'unitat familhala (art. 9 e 10) mas tanben una « proteccion de remplaçament » (art. 20 e 21). La convencion crea una [[ierarquia]] entre sas protections privilegiant las solucions evitant lo desplaçament de l'enfant. Las quatre solucions localas enumeradas son lo [[Fosterage|plaçament dins una familha]], la [[kafala]] dins los païses de [[drech musulman|drech islamic]], l'adopcion e lo plaçament en establiment, aquel darrièr cas devent èsser envisatjar sonqu'« ''en cas de necessitat'' ». Quand cap de solucion satisfasanta per l'enfant foguèt pas establida dins son país d'origina, l'[[adopcion internacionala]] pòt alara s'envisatjar, aquela devant far l'objècte d'una vigilança particulara. La convencion internacionala dels drechs de l'enfant s'impausa a totes los païses l'avent ratificada, siá 190 dels [[lista dels païses del Mond|193 Estats reconeguts per l'ONU]] es a dire levat los [[Estats Units d'America]], [[Somalia]] e lo [[Sodan del Sud]]. ===== La Convencion de L'Aia ===== Lo 29 de mai de 1993, un tractat multilateral de drech privat, la [[Convencion de L'Aia (1993)|convencion sus la proteccion dels enfants e la cooperacion en matèria d’adopcion internacionala]], pausa l'encastre general de cooperacion internacionala en matèria d'adopcion internacionale. Declina los principis de la Convencion internacionala dels drechs de l'enfant e enumèra una seria de règlas visant a aparar l'enfant quand es envisatjada una adopcion internacionala e a facilitar la cooperacion entre los Estats partidas. En decembre de 2012, reuniguèt 89 païses<ref name="contractants">[http://www.hcch.net/index_fr.php?act=conventions.status&cid=69 HCCH Estat present]</ref>. ==== Autres tèxtes ==== Lo 18 de decembre de [[2009]], l'[[Assemblada generala de las Nacions unidas]] adoptèt las « Linhas directriças relativas a la Proteccion de remplaçament pels enfants »<ref>{{fr}}[http://iss-ssi.org/2009/assets/files/guidelines/FRE/Lignes%20Directrices%20.pdf Linhas Directriças relativas a la Proteccion de remplaçament pels enfants]</ref> que venon completar e renforçar las disposicions internacionalas en vigor<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20140202111441/http://www.iss-ssi.org/2009/index.php?id=154 Pagina de la fondacion soïssa del Servici Social Internacional dedicada a las linhas directriças]</ref>. Aquel tèxte se limita a fixar d'orientacions desirablas e a pas cap de valor constrenhenta en drech internacional. Dins son guida de las bonas practicas n° 2, la [[conferéncia de l'Aia de drech internacional privat]] enumèra los cinc principis fondamentals que s'envisatjan simultanèament e concoran, ensems, a la realizacion dels objectius prevists per la convencion<ref>{{fr}}[http://www.hcch.net/upload/adoguide2f.pdf L'agrément et les organismes agréés en matière d'adoption, principes généraux et guide de bonnes pratiques {{pdf}}, ed: Conférence de la Haye de droit international privé, p: 22</ref> : * Principi de l’interés superior des enfants: l’interés superior de l’enfant es la consideracion primordiala dins totas las questions relativas a las adopcions visadas per la Convencion ; * [[Principi de subsidiaritat]]: lo caractèr subsidiari de l’adopcion internacionala es un dels elements a prene en compte dins l’aplicacion del principi de l’interés supérieur de l’enfant ; * Principi de las garantias: l’establiment de garantias es necessari per prevenir lo raubament, la venta e la tracta d’enfants ; * Principi de cooperacion: una cooperacion efectiva entre autoritats deu èsser establida e mantenguda per assegurar l’applicacion efectiva de las garantias; e * Principi de las autoritats competentas: solas las autoritats competentas, nomenadas o designadas dins cada Estat, deuriá èsser aptes a autorizar las adopcions internacionalas. === Drech regional<!--En drech, « regional » significa per continent --> === Remarca: Existís pas de [[directiva (UE)|directiva europèa]] en la matèria. Lo drech de la familha essent exclusit del camp de competéncia de l'[[Union Europèa]]. ==== Organizacion de l'unitat africana (OUA) ==== Lo 1{{èr}} de julhet de 1990, l'[[Organizacion de l'unitat africana]] adoptèt la [[carta africana dels drechs e del ben èsser de l'enfant]] que s'inspira d'una declaracion precedentament adoptada per l'OUA e de la Convenion internacionala dels drechs de l'enfant. La carta dona al tèrmes de la convencion una interpretacion que pren en compte las especificitats del continent african e de sas culturas. Es en vigor dins 53 païses<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20120418182721/http://www.au.int/en/sites/default/files/Welfare%20of%20the%20Child.pdf Charte africaine des droits et du bien-être de l'enfant - liste des pays qui ont signé / ratifié {{pdf}}]|série=|jour=|mois=|année=|site [http://www.au.int www.au.int]</ref>. La carta dona una precision al concèpte de « [[familha alargada]] » per l'enfant, introducha per la Convencion internacionala dels drech de l'enfant, per la mencion del [[Tutèla|tutor]] dins lo mitan familhal; e tanben aquela de « separacion temporària » per fachs de « desplaçament intèrne e extèrne provocat per de conflites armats o de catastrofas culturalas ». Una tala separacion demandan en consequéncia l'establiment de mesuras favorisant la reünion dels enfants amb lors paires. Es l'[[Union africana]], que succediguèt a l'OUA, qu'assegura ara la seguida de la carta, sebretot mejans lo comitat african dels expèrts suls drechs e lo ben èsser de l'enfant. ==== Conselh d'Euròpa ==== Lo 24 d'abril de [[1967]], lo [[Conselh d'Euròpa]] adoptèt la « Convencion europèa en matèria d'adopcion dels enfants »<ref>{{fr}}24 avril 1967, « Convention européenne en matière d'adoption des enfants » (texte d'origine), [https://web.archive.org/web/20131006052915/http://conventions.coe.int/Treaty/fr/Treaties/Html/058.htm en linha]</ref> entra en vigor le 26 d'abril de 1968. Lo 26 de genièr de 2000, l'[[assemblada parlementària del Conselh d'Euròpa]] adoptèt una recomandacion<ref>{{fr}}Conseil de l'Europe, 26 janvier 2000, « Recommandation 1443 (2000) : pour un respect des droits de l'enfant dans l'adoption internationale », [http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=16775&Language=FR en linha]</ref> que denoncia las derivas en matèria d'adopcion internacionala e demanda, entre autre, al [[Comitat dels ministres]] del Conselh d'Euròpa d'afirmar encara mai sa volontat politica de far respectar los [[dreches de l'enfant]] pels Estats membres. En [[2008]], 18 dels 47 Estats membres del Conselh avián ratificat lo tèxte e 3 l’avián signat<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20140322035356/http://conventions.coe.int/Treaty/fr/Reports/Html/202.htm Rapport explicatif à la Convention européenne en matière d’adoption des enfants (révisée)]</ref>. A aquela data, una version revisada foguèt elaborada puèi adoptada<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20140714034638/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoulezVous.asp?NT=202&CM=8&DF=&CL=FRE Portail de la Convention européenne en matière d'adoption des enfants (révisée) - Bureau des traités - Conseil de l'Europe]</ref>. A partir 14 de decembre de [[2012]], aquela version es en vigueur dins 7 dels 47 Estats membres del Conselh<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20150402113724/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=202&CM=8&DF=&CL=FRE Convention européenne en matière d'adoption des enfants (révisée) - Situation au 14/10/2012]</ref>. Lo tèxte revisat introduch de novèlas règlas en matèria de consentiment, elarga l'accès a l'adopcion l'obrissent als parelhs non mariadats, [[Adopcion omoparentala|omosexuals]] o [[eterosexualitat|eterosexuals]], tracta de las questions d'accès a las origins e fixa de condicions d'edat per accedir a l'adopcion<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20130918031054/http://www.conventions.coe.int/Treaty/fr/Summaries/Html/202.htm Résumé de la Convention européenne en matière d'adoption des enfants (révisée)]</ref>. Fin finala, la [[Cort europèa dels drechs de l'òme]], tribunal especial del Conselh d'Euròpa coneguèt d'afars tocant l'adopcion en rason d'una violacion allegada dels [[Article 8 de la Convencion europèa dels drechs de l'òme|articles 8]] (drech a la vida privada e familhala) e [[Article 14 de la Convencion europèa dels drechs de l'òme|14]] (discriminacion) de la [[Convencion europèa dels drechs de l'òme|Convencion]]. Las conditcons de l'abandon dels enfants qu'avián estat criticadas<ref>CEDÒ, 13 de febrièr de 2003, Odièvre c. França - las [[jasilhas jos X]], {{fr}}[http://hudoc.echr.coe.int/sites/fra/pages/search.aspx?i=001-65492 lire en ligne]</ref> mas los darrièrs temps es sustot la tencdura de l'adopcion pels omosexuals que foguèt criticada. Atal dempuèi l'[[afar E.B. contra França]]<ref>{{fr}} 22de genièr de 2008, [[afar E.B. contra França]], [http://hudoc.echr.coe.int/sites/fra-press/pages/search.aspx?i=001-84569 en linha]</ref> la motivacion d'omosexualitat sembla pas mai poder èsser invocada per justificar, sol, d'un refús d'agradança per l'adopcion<ref name="cedh">{{fr}} A. T., « Adoption simple et couple homosexuel : la CEDH appelle timidement l’État français au changement ! », http://actu.dalloz-etudiant.fr, 19 mars 2012, [https://web.archive.org/web/20140203184124/http://actu.dalloz-etudiant.fr/a-la-une/article/adoption-simple-et-couple-homosexuel-la-cedh-appelle-timidement-letat-francais-au-changement//h/9ca111d7d8a0ecfb7505c7b99f22e616.html en linha]</ref>. == Proceduras == Cossí es d'usatge, las proceduras generalas son gaire descrichas dins las convencions en vigor en matèria de [[drechs de l'enfant]] e d'adopcion internaciaonala. Pr'amor, definisson un nombre de règlas supranationalas que l'ensems dels Estats signataris es supausat respectar. === Proceduras generalas === Tota adopcion deu (dins aquel òrdre) : * repondre a l'interés superior de l'enfant, en d'autres tèrmes es l'enfant que deu èsser beneficiari dels efèctes de l'adopcion, e non pas un autre tèrçs per pas cap de rason quina que siá; * èsser autorizada per las « autoritats competentas » ; * aver èsser verificada al subjècte de sa [[Estudi de fasebilitat|fasebilitat]] per las dichas autoritats; * far l'objècte del consentiment intruit d'aqueles que representan juridicament l'enfant. La vérificacion d'aquel consentiment instruit aparten a las quita « autoritats competentas ». Las declinasons d'aquelas quatre obligacions varian fòrça segon los Estats. Constituisson pasmens, normalament, un sòcle comun a l'ensems de las proceduras nacionalas mesas en òbra pels païses avent ratificat la Convencion internacionala dels drechs de l'Enfant. Segon los païses, los candidats a l'adopcion pòdon èsser somes a l'obtencion d'una agradança prealabla a l'engatjament dels procediments en vista d'adoptar. Las règlas relativas a aquel procediment obesisson al drech nacional de cada país. === Proceduras particulara en cas d'adopcion internacionala === En cas d'adopcion internacionala, se distria las proceduras dels païses avent ratificat la convencion sus la proteccion dels enfants e la cooperacion en matèria d’adopcion internacionala e aquelas dels autres païses<ref name="contractants"/>. Dins lo cas dels païses avent ratificat la convencion: # la recerca dirècta d'enfants pels candidats près dels [[orfanelat]]s del país d'origina, l'encontra dels candidats amb l'enfant abans la fin de las proceduras d'adopcion son enebidas. Ambedoas clausulas essencialas visan a aparar los enfants concernits contre tot mena de trafec, o de damatge psicologic venent de la creacion anticipada d'un ligam afectiu amb los candidats. # la procedura de mesa en relacion entre lo candidat del pasís d'acuèlh e l'enfant del país d'origina incombís exclusivament a las Autoritats centralas designadas per çò far dins ambedos Estats. La lista de las Autoritats centralas es publicada sul site internet de la conferéncia<ref name="autorités">{{fr}} [http://www.hcch.net/index_fr.php?act=conventions.authorities&cid=69 Autorités centrales au sens de la Convention du 29 mai 1993 sur la protection des enfants et la coopération en matière d'adoption internationale] site de Conferéncia de l'Aia del drech internacional privat</ref>. # la procedura de mesa en relacion pòt èsser accompanhada per d'organismes agradats per ambedos Estats. Aqueles organismes son somes al contraròtle dels Estats ont agisson. # l'adoptabilitat de l'enfant deu aver estat clarament establida pel país d'origina. Dins son article 4, la convencion enumèra 10 critèris de contraròtle estricte destinats a garantir que l'adopcion internacionale respond de segur a l'interés superior de l'enfant (agotament las vias de protection localas, informacion sus las consequéncias juridicas de l'adopcion internacionala, liure consentiment de las personas o institutcons en carga de l'enfant, consentiment sens contrapartida financiària, consentiment de la maire - se cal - intervengut sonque après la naissença, se possibla e necessari: informacion e consentiment de l'enfant, presa en compte dels espers e avises, abséncia de recuèlh de son consentiment per via de contrapartida financiària). # lo páís d'acuèlh deu aver verificat la qualitat dels candidat al subjècte del projècte d'adopcion, e la capacitat juridica de l'enfant a intrar dins lo país e i demorar de biais permanent. # fin finala, solament los costes e pagaments possiblament demandats als candidats devon èsser « ''los còsts e depensa inclusits los onoraris rasonables de las personas qu'intervenguèron dins l'adopcion'' ». Tot autre ganh material « indegut » essent estrictament exclusit. Dins la practica, aqueles còsts se constituisson normalament de las depensas engatjadas per l'orfanelat per l'enfant e dels depens de procedura administrativa. Dins lo cas dels païses avent pas ratificat la convencion : * se sol lo país d'origina la ratifiquèt, alara las responsabilitats que li incombisson s'impausan. S'agís sobretot de las exigéncias 1, 3, 5 e 6 enumeradas en dessús. * se ni lo país d'origina ni lo país d'acuèlh la ratifiquèron pas, alara las proceduras relèvan dels drechs nacionals d'ambedos païses e - quand existisson - de las convencions [[bilateral]]as signadas entre los païses per las questions d'adopcion internacionala. Se dich alara « procediment individual<ref>{{fr}}http://www.adoptionefa.org/index.php/adoptera-l-etranger/adopter-par-demarche-individuelle Adopter par démarche individuelle</ref> » qu'impausa als candidats de procedir d'espereles la recerca d'un enfant dins lo país d'origina, çò que los païses signataris de la convencion exclusisson. == Problematicas actualas == Dempuèi la segonda mitat del sègle XX l'institucion de l'adopcion passèt per de mutacions prigondas que rebaton las evolucions de las societats e de las mentalitats. Ven un mejan de proteccion de l'enfença, passa las forontièras nacionalas, e s'alunha lentament del modèl de la familha biologica (coneisença de las originas, adopcion omoparentala). === Adopcion internacionala === En sonque quaranta ans, entre [[1969]] e [[2010]] e segon las estatisticas conegudas, los desplaçaments d'enfants pel mond al motiu d'una adopcion internacionala coneguèron un aument quantitatiu màger, passant de {{formatnum:1239}} (1969) a {{formatnum:675243}} enfants (2010)<ref name="histotrends"/>, siá près de 545 còp de mai. Las mancas de contraròtle sus l'adoptabilitat vetadièra dels enfants prepausats dins los orfanelats dels païses d'origina podèt menar a d'abuses e de trafecs d'enfants. Es lo quita objectiu de las reglamentacions internacionalas que de n'aparar los enfants, e los candidats a l'adopcion, coma o precisa l'[[UNICEF]] dins sa posicion sus l'adopcion internacionala<ref>{{fr}}http://www.unicef.org/french/media/media_41918.html La position de l'UNICEF sur l'adoption internationale] UNICEF</ref>. D'entre los grands païses d'origina dels enfants adoptats a l'internacional, de seriosas derivas foguèron constatadas au [[Guatemala]], qu'arrestèt lo procediment en [[2008]] mai de {{unitat|3000|dossièrs}} a la seguida de la descobèrta d'irregularitats massissas dins un dels principals orfanelat del país<ref>{{fr}}Juan Carlos Llorca [http://www.courrierinternational.com/article/2009/04/01/grand-menage-sur-le-marche-de-l-adoption Guatemala - Grand ménage sur le marché de l’adoption] 1èr d'abril de 2009</ref>. Al [[Cambòtja]], fàcia a las fraudas constatadas, los Estats Units d'America arrestèron las adopcions internacionalas lo 21 de decembre de 2001<ref>{{en}} https://web.archive.org/web/20121010161749/http://www.uscis.gov/files/pressrelease/AdopProcCambodia_020702.pdf Adoption Processing in Cambodia]</ref>, seguits per nombre de païses. En decembre de 2009 lo país declarèt un errèst provisòri de totas las adopcions internacionalas consecutiva a sa ratificacion de la convencion sus la proteccion dels enfants e la cooperacion en matèria d’adopcion internacionala<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20121117140336/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/enjeux-internationaux/adoption-internationale-2605/comment-adopter-a-l-etranger/les-fiches-pays/fiches-pays-adoption/article/cambodge Fiche pays adoption - Cambodge (France diplomatie)]</ref>. En [[Aïtí]], a la seguda del tèrratrem de 2010, de raubaments d'enfants foguèron signalats<ref>{{fr}}[http://tempsreel.nouvelobs.com/seisme-en-haiti/20100201.OBS5461/les-autorites-haitiennes-denoncent-un-trafic-d-enfants-depuis-le-seisme.html Haïti dénonce un trafic d'enfants depuis le séisme]</ref>. Tota adopcion internacionala impausa als Estats partidas de resòlvre los problèmas de conciliacion dels drechs que provòca. Atal, en França, de nombrosas dificultats apareguèron per l'adopcion plenièra d'enfants adoptats en [[Aïtí]] que conéis pas, en son drech local, sonque l'adopcion simple. Las familhas adoptivas son, alara, confrontadas a l'interpretacion dels tribunals. === Accès a las originas === {{...}} Alara que l'adopcion obèrta aparéis als Estats Units d'America, lo drech pels enfants adoptats d'accedir a lors originas biologicas, e los mejans per exercir aquel drech, son fòrça discutit dins qualqus païses, que la França, pendent los [[ans 1990]]. S'opausan alara « los defensors dels secrets varrolhat còste que còste<ref name="bonnet">{{fr}} Catherine Bonnet, ''Les enfants du secret'', ed:Odile Jacob, 1992, ISBN 2738101712</ref> » als « promotors de la transparéncia de l’origina a tot prètz<ref name="bonnet"/> ». Segon l'analisi de las convencions internacionalas publicada en [[2006]] per la Coordinacion de las ONG pels drechs de l'enfant (Belgica), aquel drech d'accès a las originas « es pas fins ara formalizada explicitament dins aquelas convencions internacionalas<ref>{{fr}} Coordination des ONG pour les droits de l'enfant (Belgique) [https://web.archive.org/web/20131104234241/http://www.lacode.be/IMG/pdf/analyse_legislations_internationales_droit_origines.pdf Analyse de la législation internationale relative à la recherche des origines personnelles] 2006</ref> ». Las legislacions varian prigondament entre los païses, subretot européèus, segon qu'autorizan, o non, las jasilhas dins lo secret<ref>{{fr}}Brigitte Barèges [http://www.ladocumentationfrancaise.fr/rapports-publics/114000057/index.shtml Mission parlementaire sur l'accouchement dans le secret] 2010</ref>. === Adopcion omoparentala === {{Article detalhat|Adopcion omoparentala|Maridatge omosexual}} L'adopcion omoparentala es lo mejan per doas personas del mèsme sèxe d'adoptar d'enfants. Lo o los enfants vivent dins un fogal [[omosexualitat|omosexual]] pòt alara aver los mèsmes [[Drech de la familha|drechs familhals]] e [[patrimòni natural|patrimonials]] qu'un enfant vivent dins un fogal [[eterosexualitat|eterosexual]]. L'adopcion omoparentala pòt concernir l'enfant [[biologia|biologic]] del conjunt coma un enfant forastièr. Resulta mai sovent de la possibilitat pels parelhs de mèsme sèxe de se maridar, qu'existís inegalament pel mond. Son apeisson ana ensems amb la retirada de las [[discriminacion|discriminacions]] fondadas sus l'[[orientacion sexuala]], al vam a partir del [[ans 2000]]. == Annèxas == === Notas e referéncias === <references/> === Articles connèxes === * Articles generals: [[Drechs de l'enfant]], [[Fosterage]] (« enfant plaçat »), [[Omoparentalitat]], [[Trafec d'enfants]] * Articles sus l'adopcion per país o epòca ** ''Roma antica'' : [[Adopcion en drech roman]] ** ''Espanha'' : [[Adopcion en Espanha]] ** ''França'' : [[Adopcion en França]] ** ''Suisse'' : [[Adoption (Suisse)|Adoption en droit suisse]] * Articles sus de proceduras pròchas de l'adopcion ** [[Kafala]] bf92z8rejnegk863eaf8gai3ws4kggv 0 153753 2511360 2507820 2026-10-23T22:38:55Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511360 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Disability symbols.svg|thumb|Pictogramas illustrant de formas d'andicap.]] Un '''andicap''' (de l'anglés: ''handicap''),<ref name="D1">{{Dicodòc|Handicap}}</ref><ref>{{DGLO|pagina=55}}</ref> '''desaventatge'''<ref name="D1"/> o '''endecament''',<ref name="D1"/><ref>{{Ref-libre|títol=Diccionari provençau-francés, occitan (après 1500); provençal|url=https://books.google.com/books?id=mPTjAAAAMAAJ&pg=PA53&dq=endecament&hl=oc&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjR2NS11MOLAxWZVaQEHV3XEA8Q6AF6BAgKEAM|editor=Edisud|data=2003|isbn=978-2-7449-0464-6|lengua=fr|nom=Jòrgi|cognòm=Fettuciari|nom2=Guiu|cognòm2=Martin|nom3=Jaume|cognòm3=Pietri|pagina=53}}</ref> es la condicion d'un individú limitat dins las possibilitats d'interaccion amb son mitan, causada per una deficiéncia provocant una incapacitat, permanenta o non, menant a un estrès e a de dificultats moralas, [[Intelligéncia|intellectualas]], [[sociologia|socialas]] e/o fisicas. Lo tèrme '''andicap''' se referís tanben a las dificultats de la persona andicapada fàcia a son mitan en tèrmes d'[[accessibilitat]], d'expression, de [[compreneson]] o de percepcion. S'agís tant d'una nocion sociala que d'una nocion [[medecina|medicala]]. Aquelas limitacions d'activitat e de participacion demorant variablas segon los contèxtes nacionals o societals. L'andicap tòca 80 milions de personas en Euròpa<ref>{{en}} [http://ec.europa.eu/justice/discrimination/disabilities/disability-strategy/index_en.htm European Disabilty Strategy 2010-2020] sur ec.europa.eu, ''European Commission - Justice'', relu le 30 novembre 2013.</ref> e 650 milions dins lo mond entièr<ref>[http://www.un.org/french/disabilities/default.asp?navid=35&pid=833 Faits et chiffres sur le handicap] sur www.un.org, relu le 29 novembre 2013.</ref>, veire un miliard de personas segon lo ''Rapòrt mondial sus l'andicap'' de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] e de la [[Banca Mondiala]]<ref name="rmh">{{fr}}[https://web.archive.org/web/20131203062300/http://www.who.int/disabilities/world_report/2011/fr/index.html Incapacités et réadaptation - Rapport mondial sur le handicap]</ref>. La [[prevaléncia]] de l'andicap es estimat a 15 % de la populacion mondiala<ref name="rmh"/>, e dins 80% dels cas seriá d'[[andicap invisible|andicaps invisibles]]<ref>{{fr}}[handicap.essec.edu/handicap-definition Qu'est ce que le handicap ?]</ref>. == Terminologia e definicion == L'andicap es une nocion « complèxe, evolutiva, multidimensionala e controversiada »<ref name="ReferenceA">{{fr}}Rapport mondial sur le handicap, Qu’est-ce que le handicap ?, page 4.</ref>. Lo mot « andicap » ven de l'expression [[anglés|anglesa]] ''{{Lang|en|hand in cap}}'' significant « man dins lo capèl ». Dins l'encastre d'un [[tròc]] de bens entre doas personas, caliá tornar establir una egalitat de valor entre çò qu'èra donat e çò qu'èra recebut: atal aquel que receviá un objècte d'una valor superiora deuriá metre dins un capèl una soma d'argent per restablir l'equitat. L'expression pauc a pauc se transformèt en mot puèi aplicat al domèni esportiu (corsas de cavals) al sègle XVIII. En ipisme, un ''andicap'' correspondava a la volontat de donar tant d'escasenças a totes los partents en impausant de dificultats suplementàrias als melhors. Pendent de la fin del sègle XX, la nocion d'andicap evoluèt. L'andicap se definissiá en oposicion a la malautiá e centrat sus l'individú. En [[1980]], l'epidemiologista [[Philip Wood]] definisiá atal un vejaire medical de l'andicap que foguèt adoptat per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat]]. Aquela definicion mai tard tornèt èsser formulada per inclure son aspècte estructural e social<ref name="ReferenceA"/> Lo site oficial de l'[[OMS]] definís atal los andicapats: ''« Los andicaps son un tèrme general recobrissent de deficiéncias, una limitacion de l'activitat e de restrenhements contributius »''<ref>{{en}}[http://www.who.int/topics/disabilities/en/ Health topics - Disabilities]: « ''Disabilities is an umbrella term, covering impairments, activity limitations, and participation restrictions.'' ».</ref> e menciona tanben: ''{{Cita|L'andicap es pas simplament un problèma de santat. S’agís d’un fenomèn complèxe que raja de l’interaccion entre las caracteristicas corporalas d’una persona e las caracteristicas de la societat ont viu. Per susmontar las dificultats que las personas andicapadas son confrontadas, d'entrepresas destinadas a levar los obstacles del mitan e societals son necessairis<ref>{{fr}}[http://www.who.int/topics/disabilities/fr/ Thèmes de santé - Handicaps] OMS.</ref>.}}'' == Causas == === deficiéncias === Una deficiéncia es una ''{{Cita|pèrda de substéncia o alteracion definitiva o provisòria, d'una estructura o foncion psicologica, fisiologica o anatomica<ref>{{fr}}Guy Dreano, ''Guide de l'éducation spécialisée'', Dunod, 2002.</ref>.}}'' Las deficiéncias son de problèmas del còs, d'escarts al respècte de la situacion normala. Las lesions de las estructuras anatomicas e la limitacions de las foncions organicas e psiquicas son diagnosticadas. Pòdon èsser la consequéncia (lo [[simptòma]]) d'una malautiá, mas n'es pas la quita malautiá. Per exemple, una pèrda de l'[[ausida]] pòt èsset la consequéncia d'una patologia ([[otiti]], [[encefaliti]]s, [[gautissons]]), d'un [[Traumatisme (medecina)|traumatisme]], d'una anomalia [[genetica]] o de la [[vielhesa]]. Una dimension subjectiva, « es a dire de çò que ressentís la persona qui viu de situacions d'andicap » s'apond a las tres autras que son « la modificacion del còs », « la limitacion fonctionala », e « los obstacles dins la vida videnta »<ref>{{fr}}[[Claude Hamonet]] : [http://claude.hamonet.free.fr/fr/art_subjectivite.htm LA SUBJECTIVITÉ : la dimension cachée du handicap et de la Réadaptation.]</ref>. Se las deficiénças an sempre una causa organica o psiquica, recobrisson un domèni mai espandit que la nocion de treble o de malautiá, doncas una deficiéncia deu pas necessàriament èsser considerada coma una malautiá; pòt tanben èsser lo resultar d'un traumatisme d'origina extèrna (accident, agression, ferrida de guèrra...). === Limitacions d’activitats === Lo domèni de l'andicap se referís a las malautiás, ferridas mas tanben als trebles psiquics, a las anomalias congenitalas o geneticas, veire als efièchs de l'edat, de la [[grossessa]], del biais de viure ([[alcoòl]], [[Obesitat]]), que pòdon provocar de deficiéncias o d'apondre en mai als efièchs d'una deficiéncia. Per exemple l'impacte d'una deficiéncia motritz sus las possibilitats de desplaçament poiriá èsser agravat pel demai de pes. === Mitan === Lo mitan o los factors contextuals an un impacte considerable sus l'andicap<ref name="ReferenceA"/>. Designan l'ensems dels aspèctes del mond ont viu un individú e qu'an una influéncia sus las situacions de vida que la persona andicapada es confrontada. Son los factors contextuals, coma l'accés al suènh (las ajudas tecnicas e protesis), l’accessibilitat dels bastits e de las organizacions, la legislacion en vigor. Es tanben l'actitud de las institucions e de l'ensems de la societat sus las [[deficiéncia]]s de l'individú. == Categorias de l'andicap == === Tipologia de l'andicap === Aquelas tres tipologias de l'andicap son pas adoptats pels organismes internacionals mas se pòt destriar: * '''l'[[andicap fisic]]''' amassa l’ensems dels trebles podent provocar un prejudici parcial o total de la motricitat; * '''l'andicap sensorial''' amassa las dificultats ligadas als organs sensorials; * '''l'[[andicap mental]] o intellectual''': es una dificultat de comprene e una limitacion dins la rapiditat de las foncions mentalas sul plan de la compreneson, de las coneissenças e de la cognicion. De legislacions fan la distinccion entre andicap mental, andicap psiquic, e andicap cognitiu<ref>La lei francesa de l'11 de febrièr de 2005.</ref>. L’OMS ela, emplec lo tèrme de « retard mental » per l'[[andicap mental]]. E mai, cal destriar l'especificitat de las personas poliandicapadas, es a dire que conjugan mai d'un andicaps. === Classificacion internacionala dels andicaps === La [[classificacion internacionala dels andicaps]] (CIH), creada en 1980, s'apièja suls trabalhs del doctor [[Philip Wood]], epidemiologista de l'[[Universitat de Manchester]] qu'analisa l'andicap en tres punts<ref name="williams-france">{{fr}}[https://web.archive.org/web/20131109190947/http://www.williams-france.org/fr/fiche-williams.php?fa=141 Historique du handicap], williams-france.org</ref>: la deficiéncia, l'incapacitat, e lo desavantatge social o lo quita andicap. Aquela classificacion foguèt revisada e renomenada en ''[[Classificacion internacionala del Foncionament, de l'andicap e de la santat]]'' (CIF). La novèla distinccion analisa l'andicap en quatre nocions: *foncion organica (foncion mentala, sensoriala, digestiva, eca), es a dire lo domèni del foncionament corporal; *estructura anatomica (estructura del sistème nerviós, estructura ligada al moviment…) que tòca l'organizacion fisica; *activitat e participacion (activitat de comunicacion, de mobilitat…) qu'identifica los foncionaments concernits; *factors environamentals (produch e sistèma tecnic, sosten e relacion…) que liga als factors exteriors potencialament andicapants. === Classificacion en foncion de la data d'arribada === En foncion de la data d'arribada de l'andicap<ref>{{en}} Hagberg B, Hagberg G, Olow I, Van Wendt L. « The changing panorama of cerebral palsy in Sweden. {{VII}}. Prevalence and origin in the birth year period 1987-90 » ''Acta Paediatr''. 1996, 85 : 954-960</ref> : *l'andicap d'origina prenatala (cromosomic o genetic), los embriofetopatias infecciosas d'arribada precoça (20 a 35 %) ; *l'andicap de l’enfant d'origina perinatala entre 22 setmana d’amenorrèa e uèit jorns postnatals (30 a 60 %) ; *l'andicap d'origina postnatala (infecciosa, tumorala o traumatica) (5 a 10 %)= == Istòria de l'andicap == L'andicap, concepte polisemic, es lo resultat d’una construccion istorica. === Antiquitat === En [[Mesopotamia]], la descobèrta d'una tauleta en escritura cuneifòrma datant de 2800 AbC mòstra una percepcion de l'andicap. Sus aquela tauleta, parla de « mòstres » per deca, per excés o encora par de dobles. Dins la mitologia grèga, [[Efèst]], segon de fonts, es filh de Zèus e d'Èra. Es abitualament representat coma un fabre garrèl e desformat. A la naissença, la maire lo troba tan laid que lo saca al bas de l'Olimp, e es d'aquela casuda que li ven sa claudicacion. Es tanben lo cas d’[[Edip]]. Mostrat pel paire, rei de Tebas per que eissit d’una alliança impossibla, amb un pé difòrme, foguèt caçat per alunhar lo malastre de la ciutat. Pels Grècs e Romans, l'astre de las personas andicapadas es foncion del prejudici; distriavan diformitat e malautiá sens incidéncia fisica. E mai, l'astre reservat als enfants que l'andicap èra pas visible, es a dire pels enfants patiguèt de trebles mentals, èra pas lo metèis que pels enfants patissent d'un andicap fisic. Amb la decision dels responsables de la ciutat, los enfants diformes èra menats fòra de la ciuta per èsser expausats, e èran daissats per morrir, pas tuats dirèctament, mas daissat a la volontat dels dieus. Pasmens, lo liure arbitre del paire o de la maire influenciava lo destin de l'enfant. Decidián de lo gardar o de lo forajetar. Dins aquel cas, l'enfant èra sacat a las bordilhas, ont morrigèt lèu. Atal, los [[Esparta|esparciats]] expausavan lors recents nascuts difòrmes al pé del mont Tegetus. Lor diformitat èra codificada e aviá un sens, representava la colèra dels dieus. Dins la literature ateniena, [[Platon]] e [[Aristòtel]] envisatjavan l’eliminacion dels enfants que naissián mutilats, o cècs o sords. Los Romans, eles, se donavan l'autorizacion de tuar los enfants, mas a condicion que siá fach dins los uèit jorns segent la naissença, après una institucion de l'Estat s'encargava de l'enfant. A l'epòca, una lei recomandava d'exterminar los enfants « monstruoses ». Sonque al sègle VII ApC. la practica de la mòstra dels enfants foguèt enenbida per la lei. La religion ebraïca, interdisiá a l’individu patissent d’infirmitat d'aprochar los luòcs de culte. L'andicap aparessiá coma una impuretat. En efièch, lo libre del Levitic que tracta de la casta sacerdotala, los filh del preires nascuts infirms son interdits de culte. Vèrs los sègles VII e Vet 5 AbC., los tèxtes sacrats començon a tornar integrar l’infirm dins l’òrdre du sacrat insistissent sul ligam de fraternitat. Es lo cas del [[Nòu Testament]]. L'invaliditat seriá pas una macula del còs mas lo comportament al respècte de l’autre, qu'es una de las preséncias possiblas del divin. Pasmens, l’equilibri exclusion/integracion sociala essent trencat, l'unic principi de caritat participa a l’integracion de l’infirm. Dins l'[[Alcoran]] o la [[Bíblia]], los infirms son interdits de combat. Es alara pas question d’impuretat mas d’incapacitat. Tot lo rèste lor es autorizat. En fach, la Bíblia e l'Alcoran tracta fòrça pauc la question de l'andicap<ref>{{en}} Cheikh Isse A. Musse, Imam. ''Disability: An Islamic Insight'', Islamic Council of Victoria, [https://web.archive.org/web/20070830062018/http://icv.org.au/disabilityarticle.shtml http:// www.icv.org.au/disabilityarticle.shtml]</ref>. === Edat Mejana === A l'Edat Mejana, la nocion d'andicap es assimilada dins la categoria dels indigents (raubaires, vagabonds, paures). Qualques personas coma los nans, boçuts, fòls, an paradoxalament lo drech a una libertat mai granda. Lor es acordat un estatut particular. === Epòca modèrna === Coma a l'Edat Mejana, la nocion d'andicap, d'[[invaliditat]], de [[marginalitat]] es pas diferenciada. Se l'epòca modèrna aparéis en continuitat amb la precedenta, pasmens se vei una franca trencadura a la fin de l'epòca dins fòrça domènis (medecina, biologia) de las societats europèas. E las primièras intervencions [[politica]]s al subjècte de l'andicap datan en [[França]] del sègle XVII. La medecina avançava e començava a comprene los mecanismes de l’ereditat. Encara mai son estigmatizat los parents, que son considearts coma responsables dels problèmas de lors enfants, en rason dels ligams de filiacion. La medecina contraròtlava tojorn mai las personnas andicapadas<ref>{{fr}}[[Michel Foucault]], ''La Naissance de la clinique'', dans La leçon des hôpitaux, PUF, 1663.</ref>. L'andicap començava a existir coma un objècte favorizant la vida dels andicapats. L’abbé de l’Épée estudièt los malentendents e sords, [[Denis Diderot]] se consacrèt als cècs<ref>{{fr}}Denis Diderot, ''[[Lettre sur les aveugles à l'usage de ceux qui voient]]'', 1749.</ref>, un subjècte plan discutat a l'epòca per las operacions quirurgicalas permetent de tornar la vista e de cècs de naissença. Mas qualques uns venon de vetadièras curiositats de fièra, pratican la mòstra pel le mitan medical o lo grand public. E mai, l'influéncia de la medecina justificava racionalament las amassadas o la relegacion de las personas dichas anormalas<ref>{{fr}}'''''Michel Foucault, '''Histoire de la folie à l'âge classique'', Première partie, chapitre {{III}}, Gallimard, 1972</ref>. === Epòca contemporanèa === La presa en carga de l'andicap leugièr evolua pendent tot lo sègle XX, amb l'establiment del [[tèst Binet-Simon]] e las classas de perfeccionament. Pels andicapats prigonds, la segonda mitat del sègle XIX es marcada per la relegacion a l'[[Espital psiquiatric|asili]]. Pendent aquel periòde, lo redreiçament moral pasa per l'alunhament al camp, e s'es possible lo trabalh agricòl dins las colonias annèxas de l'espital<ref name="chi-clermont">{{fr}[https://web.archive.org/web/20110830192206/http://www.chi-clermont.fr/historique.html Istoric] sus Chi-Clermont.</ref>. L'asili mai grand d'[[Euròpa]] aculhissiá fins {{FORMATNUM:5000}} malauts e ocupa una superfícia de 450 [[ectara]]s. La colonia agricòla se situa a [[Fitz-James]] a qualques quilomètres de [[Clermont (Oise)|Clermont]] (lo saber far professional dels malauts es « judiciosament » utilizat. L'establiment conéis una long periòde de vam fins a 1880)<ref name="chi-clermont"/>. Autra epòca, autra representacion: la lei de 1898 suls accidents del trabalh dona a la carga de l'emplegaire una asseguréncia permetent lo pagament d'una indemnizacion al títol de las infirmitats aqueridas dins l'encastre del trabalh (accident del trabalh e malautiá professionala). L’influéncia del moviment eugenista sus la legislacion se traduguèt per la realizacion de programas d'[[esterilizacions forçadas]] a la fin del sègle XIX. Los EUA, los primièrs, adoptèron un programa oficial d'esterilizacions forçada, dins l'encastre d'una ideologia eugenica alara al vam, representada par [[Madison Grant]] e d'autres<ref>{{en}} Lombardo, Paul. ''Eugenic Sterilization Laws'', Eugenics Archive</ref>. Lo programa tocava d'en primièr los retardats mentals e personas subjèctas a de trebles psiquics. De mai, quaqlues Estats tocavan tanben los sords, cècs, epileptics e victimas de malformacions congenitalas. Après la [[Primièra Guèrra Mondiala]], en 1918, la question de l'andicap foguèt pausada a causa de las sequèlas venent de la guèrra. Lo tèrme d’infirm, passa a invalid que se considèra alara coma essent mens desvalorizant<ref>{{fr}}François Dagot, [http://ari-accompagnement.fr/ressources_documentaires/doc_84_343145246.pdfApproche istoric del concèpte d'andicap], decembre de 2007</ref>. Entre las doas guèrras, pendent de la fasa de l'[[Espandiment del Japon Showa]], los govèrn japoneses successius realisèron l'esterilizacion dels andicapats mentals e fisics<ref>{{ja}} « The National Eugenic Law » The 107th law that Japanese Government promulgated in 1940 ({{Lang|ja|国民優生法}}) {{Lang|ja|第一条　本法ハ悪質ナル遺伝性疾患ノ素質ヲ有スル者ノ増加ヲ防遏スルト共ニ健全ナル素質ヲ有スル者ノ増加ヲ図リ以テ国民素質ノ向上ヲ期スルコトヲ目的ト ス}}, Kimura, Jurisprudence in Genetics, [http://www.bioethics.jp/licht_genetics.html http://www.bioethics.jp/licht_genetics.html]</ref>{{,}}<ref>{{en}} ''Hansen's sanitarium were houses of horrors'', [https://web.archive.org/web/20110606085432/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20050128a1.html https://web.archive.org/web/20110606085432/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20050128a1.html]</ref>. Mai d'un Estats europèus votèron a lor torn de tèxtes similars: Soïssa en 1928, Danemarc en 1929, Norvègia e Alemanha en 1934, Finlàndia e Suècia en 1935, l'Estonia en 1937<ref>{{fr}}[[André Pichot]], ''La Société pure. De Darwin à Hitler'', Flammarion, París, 2000</ref>{{,}}<ref>{{en}} Gunnar Broberg et Nils Roll-Hansen, eds., ''Eugenics And the Welfare State: Sterilization Policy in Demark, Sweden, Norway, and Finland'' (Michigan State University Press, 2005)</ref>. Gaireben totes los païses protestants foguèron tocats. Al Reialme Unit, lo secretari d'Estat (''{{Lang|en|Home Secretary}}'') [[Winston Churchill]] realizèt l'esterilizacion forçada dins lo ''{{Lang|en|Mental Deficiency Act}}'' de 1913. Dins los ans 1930, lo cinèma american, coma dins ''[[Freaks]]'', permet de veire cossí se representava las personas andicapadas: apartats perque son consideradas coma monstruosas<ref>{{fr}}Olivier R. Grim, Freaks dans ''Handicap en images'', paginas 163-174</ref>. Constituís una figura per englasiar o esmòure lo public. A l’arribada d’[[Hitler]] al poder, en 1934, los malauts mentals e fisics son ja esterilizadas puèi assassinadas, per que meton en perilh la puretat de la raça, considerada coma lo modèl, l’ideal de capitar, una normalitat qu'exclusís totas las diferéncias. Abans l'arribada d'Adolf Hitler al poder, una majoritat de scientifics e una partida màger de la classa politica alemanda èran favorables a l’eugenisme<ref>Pel ans precedent la pujada d’Hitler al poder veire Paul Weidling, {{fr}}''Hygiène raciale et eugénisme médical en Allemagne, 1870-1932'', La Découverte, París, 1998</ref>. Hitler s'inspirèt de l'eugenisme [[EUA|estatsunidenc]], coma de ''{{Lang|en|The International Jew. The world's Foremost Problem}}'' d'[[Henry Ford]]<ref>''[[Mein Kampf]]'', citat dins {{en}}[https://web.archive.org/web/20110516071702/http://www.waragainsttheweak.com/offSiteArchive/HitlerDebtToAmerica.html « Hitler's debt to America »] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.waragainsttheweak.com/offSiteArchive/HitlerDebtToAmerica.html&title=Hitler%27s%20debt%20to%20America archive]. ''The Guardian''. 6, 2004.</ref>. La [[Segonda Guèrra Mondiala]] amaguèt tanben en Alemanha pel projècte [[Aktion T4]], una campanha sistematica d'assassinats pel regim nazi, que comencèt en genièr de 1940, per tòca d’eliminar los andicapats mentals e fisics. En França, se moriguèron {{FORMATNUM:40000}} malauts e andicapats mentals a causa qu'èran de {{Cita|bocas inutilas}} son pas mai noiridas. Per exemple, a Clermont, lo nombre de malauts aculhits passèt de {{FORMATNUM:4444}} en 1939 a {{FORMATNUM:2335}} en 1945<ref name="chi-clermont"/>. [[Lucien Bonnafé]], [[psiquiatre]]-director de l'espital François Tosquelles denoncia aquela {{Cita|[[eutanasia]] (doça)}} influenciada per l'eugenisme del programa nazi [[Aktion T4]] e par la fondacion francesa per l'estudi dels problèmas umans d'[[Alexis Carrel]] creada jol [[Regim de Pétain]]. Los psicanalistas d'aquela segonda mitat del sègle XX militèron per una presa en carga mai umana dins la localitat ont viu lo malaut e dins de pichons establiments medicosocials encadrats per de personal educatiu. L'abat Oziol e François Tosquelles creèron lo ''« Clos du Nid »'', establiment recebent d'enfants pregondament atrassats, a [[Maruèjols]], [[Gavaudan]], en 1955<ref>[http://psychiatriinfirmiere.free.fr/psychotherapie-institutionnelle/st-alban.htm {{fr}} Psychothérapie institutionnelle]</ref>. Après la segonda guèrra mondiala, l'andicap demora una simpla nosografia. Aquel biais de designacion èra corrent dins la leis fins als ans 1970 dins los païses occidentals e dins las organizacions mondialas. L’integracion de las personas andicapadas se declina dins de tèxtes coma aquel del 9 de decembre de 1975 qu'es l'adopcion per l’Assemblada generala de las Nacions unidas d’una declaracion dels drechs de las personas andicapadas<ref>{{fr}}[http://www.fondshs.fr/vie-quotidienne/accessibilite/origines-et-histoire-du-handicap-partie-2 « Le Handicap : du {{XIXe}} siècle au {{XXe}} siècle], Origines et histoire du handicap », ''Fondshs.fr''.</ref>. Alara venguèt una vision mai sociala o societala e mens medicala de la diferéncia pendent los ans 1980. La societat fa una atencion particulara sus la non discriminacion de drechs intellectuals, morals o juridics que las personas andicapadas èran pas privadas. L'objectiu d'aqueles tèxtes es de lutar contra aquelas discriminacions e d'integrar (o d'inclure) mai dins la societat totes aqueles qu'an un andicap. L'accessibilitat de las personas andicapadas dins los espacis publics es un dels exemples sovent prepausats. [[Fichièr:CRPD members.svg|thumb|La [[Convencion relativa als drechs de las personas andicapadas]] es una convencion internacionala per {{cita|promòure, aparar e assegurar}} la dignitat, l'egalitat devant la lei, los drechs umans e las libertats fondamentalas de las personas amb d'andicaps quin que siá. <br/>'''Verd escur:'''<br/>concecion ratificada<br/>'''verd clar:'''<br/>convencion signada]] Al començament del sègle XXI, es la signatura e la ratificacion de la [[Convencion relativa als drechs de las personas andicapadas]]. Lo 30 de mai de 2014, 158 païses la signèron, e 147 la retifiquèron, que [[França]] e l'[[Union Europèa]]. == Teorias == La concepcion de l'andicap foguèt gaitat de biais diferents e que la percepcion evoluèt significativament dempuèi lo sègle XIX. === Modèl medical e caritatiu === L'andicap foguèt longtemps considerat coma un problèma individual, essent abordat sonque d’un punt de vista medical o caritatiu<ref>{{fr}}Gilles Marchand, Le handicap, enjeu de société, ''Science humaines'', 2005.</ref>{{,}}<ref>{{fr}}Jean-Pierre Marissal, Les conceptions du handicap : du modèle médical au modèle social et réciproquement…, ''Revue d'éthique et de théologie morale'' 2009/HS (n°256), 218 pages</ref>. === Modèl social === Lo modèl social de l'andicap nasquèt de la critica de las interpretacions dels modèls medicals, dels ans 1970, al Reialme Unit e als Estats Units d'America<ref>{{fr}}Henri-Jacques Stiker, Jean-François Ravaud, Gary L. Albrecht. « L'émergence des ''{{en}}disability studies}'' : état des lieux et perspectives » ''Sciences sociales et santé'', 2001.</ref>. === Modèl environamental === D'autres modèls vegèron lo jorn al mitan dels ans 1980 a partir de las òbras d’organizacions internacionalas ([[ONU]], [[OMS]], [[BIT]]…) e supranacionalas. La noction d'andicap es pas mai, dempuèi aquela decenniá, pensada coma caracterizant una persona malauta mai tanben coma lo resultat de las consequéncias d’un mitan. Existís una definicion de l'andicap comunament admesa al nivèl internacional. Aquela definicion, partejada per l'ensems dels organismes internacionals, es pamens pas partajada en intèrne pels Estats. Aquela definicion es eissida de las règlas per l'egalizacion de las escasenças de las personas andicapadas, a la seguida del programa de las Nacions unidas (1982-1993)<ref>{{fr}}Kristeva Julia, ''Lettre au président de la République sur les citoyens en situation de handicap, à l’usage de tous ceux qui le sont et de ceux qui ne le sont pas'', Fayard, 2003 {{p.|27}}.</ref>. Aquela definicion es la seguenta: ''{{Cita|L'andicap es foncion de la relacions de las personas andicapadas amb lor mitan. Surgís quand aquelas personas encontran d'obstacles culturals, materials o socials que son a la portada de lors concitadanetat. L'andicap residís doncas dins la pèrda o la limitacion de las possibilitats de participar, sus un pé d'egalitat amb los autres individús, a la vida de la comunautat (1982).}}'' En 1993, a la fin del programa mondial, aquela definicion foguèt precisada e completada pels elements seguents: ''{{Cita|per andicap, cal entendre la pèrda o la restriccion de las possibilitats de participar a la vida de la collectivitat a egalitat amb los autres. Soslinham atal las inadequacions del mitan fisic e de las nombrosas activitats organizadas, ''informacion'', comunicacion, educacion, que donan pas accés a las personas andicapadas a la vida de la societat dins l'egalitat<ref>{{fr}}Erich Haider , ''L’accès des personnes handicapées aux infrastructures et espaces publics'', Chambre des régions, groupe politique : SOC</ref>.}}'' Aquela definicion a per particularitat de far pas de referéncias nimai a la deficiencia, nimai a l'incapacitat<ref>{{fr}}''Compensation du handicap : le temps de la solidarité'', Rapport d'information n°369 (2001-2002) de M. [https://web.archive.org/web/20100605091843/http://www.senat.fr/senfic/blanc_paul92011k.html Paul Blanc], fach al nom de la comission dels afars socials, pausat lo 24 de julhet de 2002</ref>. Siam dins de processes de compreneson ont la nocion d'andicap met d'en primièr en abans las interaccions entre una persona e son mitan<ref>{{en}} ''A coherent policy for the rahabilitation of people with disabilities'', Conseil de l'Europe, 59 pages, {{1er}} janvier 1992.</ref>, e non a quina limitacions que sián foncionalas o autras incapacitats identificadas coma talas o non. Lo parelh normalitat e anormalitat es alara abandonada al benefici d’una definicion de l'andicap coma çò que fa obstacle a la vida comunautària. Torna atal cap a l'idèa de [[Canguilhem]]: qu'una norma es jamai biologica, mai es lo produch d'una relacion entre vivent amb lo seu mitan<ref>{{fr}}Antoine Spire, [Handicap, normalité, citoyenneté Handicap, normalité, citoyenneté], ''www.recit.net''</ref>. == Politicas e legislacion == L'andicap constituís pas una comunautat de destin omogenèu, presenta de percors de vida e de problematica plan diversas. L'andicap es un encontre entre una mautiá, una invaliditat plan definida dins la [[nosografia]], mas tanben una construccion sociala e un destin que dona un estatut dins la societat ont viu l'individú. === Politicas socialas === ==== Integracion e inclusion ==== L'[[integracion (sociologia)|integracion]] dels andicapats remanda a l'[[accessibilitat]] de lor mitan: lo lotjament, l'accés als luòcs publics e los transpòrts. L'integracion escolara pòt implicar un acompanhament adaptat mobilizant un [[auxiliar de vida escolar]], e l'integracion dins la vida professionala (centre de readaptacion, emplec reservat, trabalh protejat en entrepresa adaptada) implica diversas estructuras (en França, [[MDPH]], [[AGEFIPH]]<ref>{{fr}}https://web.archive.org/web/20140213143510/https://www.agefiph.fr/L-Agefiph</ref>, e associacions especificas per cada andicap). ===== Acompanhament ===== L'independéncia es pas sonque foncionala, implica tanben d'aver la capacitat d'exprimir de causidas de vida. (Cal se remembra que la vetadièra libertat per [[Critica de la rason practica|Kant]] es l'expression de las seunas causidas dins un mond emplís de contrenchas). Acompanahar la persona, es pas voler per ela mas li permetre d'exprimir liurament las seunas causidas. Se la vertadièra autonomia es la capacitat d'exprimir de causidas, l'individú andicapat pòt èsser ciutadan liure pasmens qu'a una [[autonomia]] foncionala limitada, aquela incapacitat foncionala podent èsser compensada per un acompanhament e d'ajudas umanas e tecnicas. Aquel Biais de veire es una nòva vision ''etica'' de l'acompanhament. Alara, l'acompanhament de l'andicapat es pas sistematica. Fòrça personas andicapadas son autonomas, mas unas pòdon gaire viure sens ajuda umana o tecnica. L'acompanhament pòt èsser una ajuda parciala o totala, umana e tecnica, per complir d'actes elementaris de la vida quotidiana, la persona gardant una plana libertat de causida: una ajuda constanta deguda a las dificultats foncionalas o [[cognicion|cognitivas]]; una ajuda dins la gestion dels seus revenguts e de son patrimòni ligada a de dificultats de destriament del jutjament. L'andicapat pòt aver una [[incapacitat juridica]] ([[tutela]], [[curatela]], [[salvegardia de justícia]]) tot en expriment personalament una autonomia dins sas causidas de vida, coma viure dins un lotjament personal e èsser jol regime de l'incapacitat juridica. Lo ròtle del tutor es alara de respectar las causidas de la persona tot en l'aparant sul plan financièr. Quand la persona andicapada a totas capacitats de jutjament, tend tojorn mai a èsser l'organizaire de son acompanhament, venent l'emplegaire de sos acompanhators ([[Auxiliar de vida|auxiliars de vida]]). Aquela vision de l'autonomia s'opausa a aquela d'una granda dependéncia, classicament presa en carga en establiment especializat. Aquela evolucion rejonh aquela de la [[desinstitutionalizacion]]. S'agís de s'orientar cap a de prestacions personalizadas, aquò de dos biais que son pas incompatibles: lo manten a domicili e la demorança en establiment adaptat. L'incapacitat juridica es pas mai ligada al tipe de domicili mas a l'alteracion del jutjament. La persona pòt èsser domiciliada en institucion e aver tota sa [[capacitat juridica]]. ===== Bons suènhs e etica ===== L'apròcha etica de l'acompanhament se resuma en tres principis: * Pas voler per l'autre, respectar sa [[libertat de causida]] ; * far de l'usagièr e de sa familha los partenaris de son projècte ; * evaluar la qualitat de la meuna intervencion coma qu'acompanhator (Etica de la responsabilitat), escriure la meuna intervencion per poder l'evaluar. Tot aquò contrari a la cultura del socioeducatiu: Es fòrça mai aisit al quotidian e economicament de cort tèrme de far e de causir a la plaça de la persona. Las familhas an sovent mala reputacion (familhas amb problèmas, maires envasissentas, edip non resolgut…) La supervision d'orientacion analitica e l'[[analisi institucional]] largament practicats en favorizant l'expression e la circulacion de la paraula coma simptòma del foncionament institucional a plan de mal a intrar dins l'encastre formal de l'escrich traça de l'evaluacion, causa qu'es plan mai simple per las apròchas d'inspiracion [[comportamentalisme|comportamentalista]]. === Politicas medicalas e tecnologicas === [[Fichièr:Hybrid Assistive Limb, CYBERDYNE.jpg|thumb|120px|Exemple d'[[exoesqueleta]] que poiriá permetre a las personas paraplegicas de se desplaçar melhor.]] Fòrça avançadas de la sciéncia permetèron de susmontar o mermar un andicap. La medecina e la tecnologia permeton ara de portar remèdi a un grand nombre de deficiéncias<ref>{{fr}}[http://www.paristechreview.com/2012/09/28/handicap-technologie/ Handicap : la technologie change-t-elle la donne ?], ''Paristechreview.com'', 28 septembre 2012.</ref>. Atal, los primiers exemples enregistrats de l'utilizacion d'una protèsi data dempuèi l'Antiquitat<ref>{{fr}}[Implants et prothèses : une vieille histoire], ''www.tout-prevoir.gpm.fr'', Consultat lo 25 de genièr de 2014.</ref>. Lo primièr exemple de [[cadièra rotlanta]] o d'una [[audioprotèsi]] data del sègle XVII. Lo progrés de las [[Tecnologias de l'informacion e de la comunicacion]] s'espandiguèt al domèni de la compensacion de l'andicap. Coma l'ordinator personal e lo telefòn son omnipresents, d'organizacions developèron de logicials e de material per far los objèctes electrics mai accessibles per las personas andicapadas. L’aument de poténcia dels processors e lor miniaturizacion (protèsis auditivas per exemple) venon trebolar la portada e la natura de las aisinas de luta contre la deficiéncia. Lo [[World Wide Web Consortium]] reconeguèt la necessitat de las normas internacionalas per l'accessibilitat del Web pels andicapats e creèt la ''Web Accessibility Initiative'' (WAI)<ref>{{fr}}[http://www.w3.org/WAI/wai-fr-intro.htm Internet accessible à tous: bon pour la société, bon pour les affaires], ''[[OIT]]'', 11 de març de 2013.</ref>. == Sociologia de l'andicap == '''Tabla sintetica de la vision istorica e sociala de l'andicap''' {| class="wikitable" |- ! !! '''Etiologia''' !! '''Tractament social''' !! '''Presa en carga, suènhs''' |- | '''Leproses, Cagòts, Cretins''' ''Antiquitat, Edat Mejana'' || Malediccion divina, impuretat || Exclusion, Ostracisme, Murtre a la naissença dels mal formats || Abséncia o pel les autres malauts (pars) |- | '''Malautiá sens infirmitat''' ''Antiquitat romana ([[Galien]]) Edat Mejana'' || medicala e divina || a l'ostal de la familha, espròva divina || objècte de suènhs, ajudant: (trabalh de femnas) Mètge al cabeç. |- | ''Épòca modèrna'' || fisiologica o psiquica|| Securitat sociala, trabalh social || Domicili o espital, Professions de santat, objècte de suènhs, reeducacion, educacion a la santat |- | '''Infirmitat, Imbecillitat, Debilitat''''' Del sègle XVII al XIX}}|| Fatalitat divina perque lo suènh es gaire eficaç || Embarradís, reabilitacion pel trabalh Abandon al torn || Ospici, Espital General, o Psiquiatric, sòrras de Caritat |- | '''Malautiá Mentala, Deficiencia mentala''' ''Epòca modèrna fins al ans 1950'' || Tara ereditària || Embarradís, Eugenisme, reabilitacion pel trabalh || Epital Psiquiatric, Esterilizacion, Professions de santat e religiosas |- | '''Andicap''' ''Epòca actuala'' || origina fisiologica || Presa en carga sociala e juridica e del manca, Compensacion financièra, Proteccion juridica Curatela Tutela, Emplec reservat, trabalh social ||Establiment espécializat, Domicili pels andicaps los mens pesucs, objècte de suènh, reeducacion, educacion a la santat, Professions de santat |- | '''Andicap & Malautiá Mentala''' ''Allemana 2{{a}} guèrra mondiala'' || Tara ereditària, impuretat de la raça|| Eugenisme, Darwinisme social || Eutanasia de massa |- | '''Malautiá Mentala''' ''França 2{{a}} guèrra mondiala'' || Tara ereditària, || Eugenisme, Darwinisme social || Mòrt per abandon dels suènhs ({{formatnum:40000}} mòrts) |- | '''Andicap & Malautiá mentala''' ''Epòca actuala, postmodèrna'' || L'andicap la malautiá viscut comunautari, origina biopsiosociala || Accés a la citadanetat, Drech a la diferéncia, Trabalh comunautari, integracion sociala e escolara, || Empowerment, Autosupòrt, Prevencion pels pars, persona andicapada e sa familha partenària del suènh, Professions de santat. |} === Demografia e prevaléncia === ==== Estimacion mondiala ==== I a près 650 milions de personas andicapadas pel mond segon lo ''Rapòrt mondial sus l'andicap'' de l'[[OMS]] e de la [[Banca Mondiala]]. S'apondèm las familhas largas, son 2 miliards de personas que son concernidas. En 2004, l'[[OMS]] estimèt per una populacion mondiala de 6,5 miliards de personas, près de 100 milions de personas son gravament andicapadas<ref>"Disease incidence, prevalence and disability". Global Burden of Disease. World Health Organization. 2004. Retrieved August 11, 2012.</ref>. Las personas andicapadas representan 20 % de las personas mai pauras, dins los païses mai paures; 98 % dels enfants andicapats anan pas l’escòla, 30 % dels enfants de las carrièras son d'enfants andicapats. I a un consens larg d'entre los expèrts dins lo domèni que l'andicap es mai frequent dins los païses en via de desvelopament que dins los païses desvelopats. Lo ligam entre andicap e pauretat fa partit d'un « cercle viciós » ont aquelas construccions s'enfortisson mutualament<ref>{{fr}}Yeo, R. & Moore, K. (2003). Including disabled people in poverty reduction work: "Nothing about us, without us". World Development 31, 571-590.</ref>. === Condicions socialas === Las personas andicapadas riscan mai d’èsser victimas de violéncias e de viòls<ref>{{fr}}Maudy Piot, Colloque La violence envers les femmes, le NON des femmes handicapées, 19 juin 2010.</ref> e an mens d'escasença d’obténer una intervencion de la polícia, una proteccion juridica o de suènhs preventius. Segon l’[[Organizacion Internacionala del Trabalh]] (OIT), lo [[caumatge]] dels andicaps atenh 80 % dins fòrça païses<ref>{{fr}}[http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/---dcomm/documents/publication/wcms_087708.pdf Faits et chiffres sur le handicap], ''www.ilo.org'', consulté le 23 janvier 2014.</ref>. Dos tèrç dels caumaires andicapats assegura qu’amariá trabalhar mas capita pas a trobar un emplec. Los andicapats son tanben e sovent confinats dins d'emplecs pauc qualificats, mal pagats, amb pauc o pas de tota de proteccion sociala e juridica. === Societat e cultura === Fòrça òbras descriguèron de personatges andicapats. La literatura constituiguèt un dels principals vectors essencials (amb la tradicion orala) de representacions socialas sus l'andicap. Las representacions varian segon lo tipe de deficiencia de l'eròi. L'erói mitologic grèc Edip que se crebèt los uèlhs n'es un exemple marcant. Se l'andicap es sovent plan present dins las òbras, son sovent de personatges secondaris veire episodics qu'apareisson. L'andicap marquèt tanben lo cinèma e las serias de television. Un exemple notable al cinèma es ''[[Freaks]]'', film american de 1932. === Ficcions === * [[Victor Hugo]], ''[[Nòsta Dauna de París]]'', 1831. * Victor Hugo, ''[[L'Òme que risís]]'', 1869 * [[Tod Browning]], ''[[Freaks]], ''1932 * [[John Steinbeck]], ''[[Of Mice and Men]]'', 1937. * [[Stefan Zweig]], ''[[Ungeduld des Herzens]]'', 1939. * [[Daniel Keyes]], ''[[Flowers for Algernon]]'', 1960. * [[Barry Levinson]], ''[[Rain Man]]'', 1988. * Jaco Van Dormael, ''Lo ueiten jorn'', 1996 * [[Mark Haddon]], ''[[The Curious Incident of the Dog in the Night-Time]]'', 2003. * [[Paolo Giordano (escrivan)|Paolo Giordano]], ''[[La solitudine dei numeri primi]]'', 2008. * [[Philip Roth]], ''Némésis'', 2012. == Nòtas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == {{commons|Disabled people|andicap}} === Articles connèxes === * [[Diversitat foncionala]] === Bibliografia === ==== Libres generals ==== * {{fr}}{{Obratge|títol=Droit du handicap et procédures |url=http://www.alexandra-grevin.com/parutions/droit-du-handicap-et-procedures.html |editor=éditions du Puits Fleuri |autor=Alexandra Grévin|volume= |titre volume= |langue=|jour=|mois= |annada=2009 |lieu= |pages= |isbn= |commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Handicap... Le guide de l'autonomie|éditeur=éditions La Martinière Jeunesse |auteur=Sylvie Allemand-Baussier |volume= |titre volume= |langue= |jour= |mois= |annada=2001 |lieu= |pages=|isbn=|commentaire=}} * {{r}}{{Obratge|títol=Réflexions sur le handicap |editor=éditions Publibook |autor=Jacques Costils |volume= |titre volume= |langue= |jour= |mois= |annada=2003 |lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Handicap : des mots pour le dire, des idées pour agir |éditeur=éditions Connaissances et Savoirs |autor=Claude Hamonet et Marie de Jouvencel |volume= |titre volume= |langue=|jour=|mois= |annada=2005|lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Handicap, un challenge au quotidien |an=2007 |url=https://archive.org/details/handicapunchalle0000more |editor=éditions Jouvence |autor=Cesarina Moresi, Philippe Barraqué|volume=|titre volume= |langue=|jour=|mois=|annada=2007|lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Oser être femme - Handicap et identité féminine |editor=éditions Desclée de Brouwer |auteur=Delphine Siegrist |volume= |titre volume= |langue= |jour=|mois= |annada=2000|lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Accessibilité des sites web - Mise en oeuvre des directives WCAG 1.0 |editor=éditions ENI |autor=Luc Van Lancker |volume= |titre volume= |langue=|jour=|mois=|année=|lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} ==== Libres suls andicaps {{fr}}==== * Marc Brzustowski, ''L’annonce du handicap au grand accidenté'', 2001. * Chantal Lavigne, ''Handicap et parentalité'', Éditions du Ctnerhi, 2004. * [[Yves Delaporte]], ''“Les sourds, c'est comme ça“. Ethnologie de la surdimutité''. Éditions de la Maison des Sciences de l'Homme, 2002. * Florence Douguet, ''Les malades chroniques acteurs de la gestion de leur affection.'' * Eve Gardien, ''L’apprentissage du corps après l’accident'', PUG, 302p * Olilvier Grim, ''Du monstre à l'enfant : anthropologie et psychanalyse de l'infirmité'', Éditions du Ctnerhi, 2000. * Jean-François Gomez, ''Déficiences mentales : le devenir adulte. La personne en quête de sens'', « Connaissances de la diversité », 2006. ==== Rapòrts ==== * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20141207044507/http://www.who.int/disabilities/world_report/2011/fr/ Rapòrt mondial sus l'andicap], Unicef, 384 pages, 2011. === Ligamqs extèrnes {{fr}}=== * [http://www.ceremh.org/ Site del Centre nacional d'expertisa mobilitat de la CNSA] * [https://web.archive.org/web/20130207081548/http://www.cri-irc.org/v4/publications/1-politique-europeenne/17-pourquoi-faut-il-une-politique-particuliere-de-protection-des-personnes-handicapees-/ Article suls mecanismes de proteccion juridica de las personas andicapadas] * [https://web.archive.org/web/20141124160726/http://www.anesm.sante.gouv.fr/spip.php?page=rubrique&id_rubrique=10 ANESM, recomandacions de bonas practicas professionalas] * [https://web.archive.org/web/20091108170840/http://www.sportethandicaps.com/fr/ Site de referéncia d'informacion esportiva consacrat a l'andicap] * [https://web.archive.org/web/20120623200818/http://www2.univ-paris8.fr/ingenierie-cognition/master-handi/liens/rapport_gallo/profr/politique_nationales_cee_handicap.php Politiques nationales et européennes sur le Handicap] Sintèsi e analisi comparada elaborada dins l'encastre del Master ''Handi, Technologies et Handicap'' [[Categoria:Andicap|*]] 218re7wez6ehn5hvp2ja1er39a0f3op 0 153884 2511356 2507470 2026-10-23T21:05:03Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511356 wikitext text/x-wiki {{coord|40|8|50|N|76|43|30|W|region:US_type:isle_scale:50000|display=title}} [[Fichièr:3MileIsland.jpg|thumb|Centrala nucleara de Three Mile Island amb las 4 [[torre de refregeracion|torres de refregeracion]]. Los [[reactors nuclears]] son contenguts dins las copòlas de beton. Lo reactor 2 es al rèire plan]] L''''accident nuclear de Three Mile Island''' se debanèt lo 28 de març de 1979 dins la [[centrala nucleara]] de [[Centrala nucleara de Three Mile Island|Three Mile Island]]. L'illa es situada sul riu [[Susquehanna]], près de [[Harrisburg]], dins l'Estat de [[Pennsilvània]] als [[Estats Units d'America]]. Après d'eveniments accidentals en cadena, lo còr del reactor 2 de la centrala de Three Mile Island (TMI-2) se fondèt en partida, provocant l'espandiment dins l'environament d'una quantitat flaca de radioactivitat<ref name="nrc">{{en}} [http://www.nrc.gov/reading-rm/doc-collections/fact-sheets/3mile-isle.html ''{{en}}Backgrounder on the Three Mile Island Accident}}''], rapòrt de l'[[Autoritat de seguretat nucleara dels EUA]] (NRC) sus l'accident de Three Mile Island, 11 d'agost de 2009</ref>. Aquel accident foguèt classificat al nivèl 5 de l'[[escala internacionala dels eveniments nuclears]] (INES). == Debanament == [[Fichièr:Image-Tmi-2 schematic-fr.svg|thumb|Esquèma foncional dem reactor 2 de Three Miles Island (TMI-2), de tipe [[reactor d'aiga pressurizada]]]] L'accident comencèt per la pèrda d’estanqueïtat de l'encencha del circuit d’aiga primària (segunda barrièra de proteccion), una baca de descarga del pressurizador demorèt blocada en posicion obèrta. A la seguida d’accions inadaptadas, lo refregiment del còr èra pas mai assegurat, provocant la [[Fusion del còr d'un reactor nuclear|fusion d’una partida del combustible]], es a dire la pèrda de la primièra barrièra de proteccion. L’[[encencha de confinhament]], tresena barrièra, joguèt son ròtle per limitar los rebuts radioactius. Quand sièis ans mai tard, venguèt possible d'intrar dins l’encencha, una camèra introducha dins la cuba montrèt qu’una partida importanta del combustible s'aviá fondut mas qu’aviá pas passa la cuba, lo [[còri]] s’èra estratificat al fons sens provocar d’explosion. === Primièras minutas de l'accident === [[Fichièr:TMI-2 control panel.png|thumb|Lo panèl de contraròtle del reactor TMI-2, mostrant d'etiquetas podent amagar los lums de contraròtle. Aquelas etiquetas foguèron misas en causa pel fach que las pompa del sistèma de refregiment de secors avián podut pas foncionar per deca d’una baca que demorèt tancada a causa l’oblit d’un operator, e que calguèt 8 minutas per remarcar l'anomalia e obrir la baca]] Las pompas principalas d'alimentacion en aiga del sistèma de [[refregiment]] segondari (o circuit segondari) tombèron en pana vèrs 4 ora del matin (t=0) lo 28 de març de 1979<ref name="irsn">[https://web.archive.org/web/20120614155546/http://www.irsn.fr/FR/base_de_connaissances/Installations_nucleaires/La_surete_Nucleaire/Les-accidents-nucleaires/three-mile-island-1979/Pages/sommaire.aspx « Three Mile Island (États-Unis) 1979 »], [[Institut de radioproteccion e de seguretat nuclara]] (IRSN).</ref>. Aquela pana modifiquèt sul còp las condicions [[termodinamica]]s dins lo [[generator de vapor]], mermant sa capacitat a refregir lo sistèma de refregiment primari ([[circuit primari]]). La [[pression]] dins lo circuit primari (que passa pel còr) aumenta alara imediatament a causa de l'aument de temperatura. Per evitar que la pression aumente tròp, la sopapa de descarga del pressurizador<ref>Aparelh destinat a establir e mantenir la pression dins lo circuit primari de refregiment, a una valor causida per empachar que prenga bolh.</ref> del circuit primari se dubriguèt automaticament (t=3s) puèi la turbina e lo [[Reactor nuclear|reactor]] (insercion des barras de comanda dins lo còr) se copèron automaticament<ref name="irsn"/> (t=8s). Aquela [[sopapa]] auriá degut enseguida se tancar a la [[pression]] tornada mai baissa, mai malgrat l’òrdre automatic de tancadura foguèt pas lo cas. Factor agravant, los lums dels [[operator]]s montrèron la sopapa en posicion tancada (lo lum indicava que l'òrdre de tancadura aviá estat donat, mas pas que la manòbra aviá estat realizada)<ref name="irsn"/>. En consequéncia, la [[pression]] contunha de mermar dins lo circuit primari, que perdava per aquela [[sopapa]] demorada obèrta (pèrda de la segonda barrièra de [[confinhament]]). La baissa de pression dins lo circuit primari provòca la partença automatica del circuit d'injeccion de seguretat (t=2min1s), encargat de menar d'aiga dins lo circuit primari<ref name="irsn"/>. Pasmens, al meteis temps que la pression baissava, de « vuèits » (de vapor d’aiga en fach) se formavan dins la cuba e dins lo circuit primari. Aqueles vuèits provoquèron de movements d’aiga complèxes que, paradoxalament, empliguèron lo pressurizador en aiga, lo pressurizador se trobant a aquel moment mai freg que la cuba a causa de: * la descarga en vapor de las sopapas primaras qu'aviá refregit lo pressurizador per evaporacion d'aiga contenguda; * la calor residuala del còr que fasent pujar la temperatura d'aiga presenta dins la cuba. De fach d'aquel escart de temperatura, lo posicionament en punt naut del pressurizador empachèt gaire son emplissatge en aiga (pel passatge jol vuèit de tipe « abeurador d'aucels »). L’operator, avent l'informacion que lo pressurizador èra al plen, ne concluguèt erronèament que l'ensems del circuit primari n'èra tanben e arrestèt manualament lo circuit d’injeccion de seguritat (t=4min3 s). Pauc de temps après, l’aiga comencèt lo bolh a la sortida del còr (t=5min30s). Parallelament, un autre problèma pareguèt endacòm mai: * lo sistèma de secors de refregiment en aiga dels generators de vapor auriá estat testat {{nobr|42 oras}} abans l'accident. Pendent aquel tèst, una baca aviá estat tancada, e deuriá tornar èsser obèrta a la fin del tèst. Mas aquel còp, après una negligéncia umana o administrativa, la baca tornèt pas èsser obèrta, empachant lo sistèma de refregimment de secors de foncionar<ref name="irsn"/>. La baca tancada foguèt fin finala descobèrta e obèrta manualament (t=8min18s)<ref name="irsn"/>, permetent al sistèma de secors de foncionar corrèctament, de refregir los generators de vapor, e en consequéncia lo circuit primari; * la mèscla de vapor e d’aiga que s’escapava de la sopapa del pressurizador èra dirigida cap a una restanca de descarga. Mas, après un temps (t=14min48s), aquela restanca foguèt al plen, menant a la rompadura dels discs de descarga prevists per aquò. A partir d'aquel instant, lo circuit primari se voidava dirèctament dins l’encencha de confinhament (tresena e darrièra barrièra de confinhament de la radioactivitat)<ref name="irsn"/>. === Pendent las oras seguentas === Après mai d’una ora d'aument lent de la temperatura e de voidança del circuit primari, las pompas del circuit primari comencèron a tremolar per que pompavan mai de vapor que d’aiga. Foguèron alara arrestadas (t=1h13 per la primièra, t=1h40 per la segonda), perque la teoria prevesiá que la conveccion naturala permetriá a l'aiga de contunhar a circular. En realitat la circulacion foguèt gaireben arrestada per l’idrogèn ja presa dins los generators de vapor, e l’evaporacion de l’aiga del circuit primari s’accelerava encara. Al meteis moment, lo naut del còr comencèt a emergir de l'aiga<ref name="irsn"/>. La temperatura favorizava la reaccion entre la vapor e lo revestiment de [[zircòni]] del combustible, formant d'[[idrogèn]], desgradant fòrça la gaina del combustible e menant a l'espandiment d’elements radioactius dins lo circuit primari (pèrda de la primièra barrièra de confinhament). Mas en sala de comanda los operators comencèron a reagir. Per comprene l’encadenament d'aquel accident, cal comprendre plan que los operators èran gaireben cècs (negats jol flus d'alarmas) e èra pas en mesura de comprene çò que se passava (situacion fòrça complèxa, estrès, pression, tròp de gents en sala des comandas eca). Una baca d’isolament situada en aval de la sopapa del pressurizador foguèt tancada, çò qu'arrestèt fin finala la voidança del circuit primari (t=2h22). Enseguida, los operators decidiguèron tanben de demarrar una pompa del circuit primari (t=2h54) alara que deuriá demorar gaireben pas qu'un mètre d’aiga dins lo còr (a la plaça de 30 abituals): lo movement de barrejadís desgrada fortament los elements combustibles, en granda partida emergidas e extrèmament cauds (veire ja en partit fonduts). La pompa foguèt fin finala arrestat (t=3h12), e los operators decidiguèron de tornar obrir 5 minutas la baca d’isolament que tancava la sopapa du pressurizador. Lo circuit primari tornèt començar a se voidar dins l’encencha, mas aquel còp amb d’aiga plan fortament contaminada, çò que provoquèt las alarmas d’irradiacion<ref name="irsn"/>. Comprenent alara que lo còr aviá estat fortament desgradat e que lo circuit de segur mancava doncas d’aiga (e començant a comprendre la situacion), los operators tornèron a metre en servici l’injeccion de seguritat (t=3h20), tornant a metre lo còr, en partida fondut, dins l'aiga<ref name="irsn"/>. Ne fasent, prengavan lo risc de generar una explosion de vapor o de provocar la rompadura de la cuba a causa del tust termic, mas res d'aquò arribèt: la cuba tenguèt e lo còr tornèt èsser sota l'aiga (t=3h45), estabilizant la situacion. Lo circuit d’injeccion de seguritat enviant d’aiga a fòrça nauta pression dins lo circuit primari, calguèt, dins las oras seguentas (entre t=5h e t=9h), obrir e tancar alternativament la baca d’isolament per mantenir una pression acceptabla (çò qu'èra lo ròtle de la sopapa defalhenta normalament). Aquò menèt encara a largar de centenas de mètres cubics d’aiga contaminada dins l’encencha de confinhament. Darrièr eveniment màger (t=9h50): l’idrogèn, generat per la reaccion entre la vapor d’aiga e lo zircòni de la gaina de gredons de combustible puèi largar dins l’encencha de confinhament, explosèt, mas sens far de degalh particular (lo sol indice d'aquel eveniment foguèt la deteccion d’un pic de pression dins l’encencha de confinhament)<ref name="irsn"/>. Pendent las oras que seguèron, los operators ensagèron d'emplir lo circuit primari en aiga, çò que foguèt dificil perque de grandas quantitats d’idrogèn èran presas dins los punts nauts dels generators de vapor. Fin finala, la situacion s'estabilizèt, e las pompas del circuit primari foguèron de nòu mesas en servici (t=15h49). L’estat del reactor èra fòrça degradat, pasmens permetava de refregir lo combustible. === Pendent los jorns seguents === Dos jorns mai tard, la [[Comission de reglamentacion nucleara dels EUA]] (NRC) anoncia qu'una fusion del còr del reactor nuclear es possible. Per mesura de precaucion, lo governaire de l'Estat de la Pennsilvània faguèt evacuar los enfants d'edat escolara e las femnas emprenhadas a 8 quilomètres de la centrala per evitar que sián incomodats per l'espandiment dels gas radioactius<ref name="Sherbrooke">[[Universitat de Sherbrooke]] (Quebec) {{fr}}[https://web.archive.org/web/20131112162054/http://perspective.usherbrooke.ca/bilan/servlet/BMEve?codeEve=546 Accident a la centrala nucleara de Three Mile Island]</ref>. Mai de {{formatnum:200000}} personas fugiguèron la region<ref>L'expansion - 12 de febrièr de 2009: [https://web.archive.org/web/20140410063334/http://energie.lexpansion.com/energie-nucleaire/three-mile-island-un-accident-pour-l-histoire_a-32-591.html Three Mile Island : un accident per l'istòria]</ref>. Dos jorns après l'accident, 90 % dels residents de la municipalitat de Goldsboro (Pennsilvània) partiguèron<ref>Michel Llory - [http://books.google.fr/books?id=dEm08NB4yHMC&lpg=PA68&ots=nB1N1by4Zw&dq=three%20miles%20island%20%C3%A9vacuation&hl=fr&pg=PA2#v=onepage&q=three%20miles%20island%20%C3%A9vacuation&f=false {{fr}} L'accident de la centrala nuclear de Three Miles Island] - Ed: L'Harmattan, 1999</ref>. Lo jornalista quebequés Jean-Claude Leclerc foguèt trebolat que las « autoritats publicas deguèron improvizar d'evacuacions massissas de populacion »<ref>{{fr}}Jean-Claude Leclerc, «Lo tust nuclear», Le Devoir (Quebec, Canadà), 3 d'abril de 1979, p.4 citat dins [[Universitat de Sherbrooke]] (Quebec) [https://web.archive.org/web/20131112162054/http://perspective.usherbrooke.ca/bilan/servlet/BMEve?codeEve=546 Accident a la centrala nucleara de Three Mile Island]</ref>. Le 9 d'abril, lo director de la regulacion dels reactors nuclears de l'NRC, Harold Denton, anoncièt que la situacion èra restablida<ref name="Sherbrooke" />. == Bilanç == [[Fichièr:Graphic TMI-2 Core End-State Configuration.png|thumb|Estat final del còr]] [[Fichièr:TMI cleanup-2.jpg|thumb|Una equipa de netejatge descontaminant Three Mile Island]] Los ans d’estudis<ref name="irsn"/> sus aquel accident permetèron de descobrir que fin finala: * 45 % del còr s'èra fondut<ref name="irsn"/> ; * 20 % aviá rajat al fons de la cuba. Plan domatjada, la cuba s'èra pas traucada e la partida fonduda del còr èra demorada contenguda dins la cuba; quitament, malgrat de desformacions importantas e fusions parcialas, las cubas intèrnas foguèron pas destruidas. Malgrat la gravetat extrèma de l’accident, en despièch d'aquel encadenament de decas mecanicas, umanas e de concepcion, l’encencha de confinhament demorèt integra; l'espandiment de produchs radioactius dins l’environament demorèt flac. Es pasmens dificil de trobar de chifres fisables per o quantificar (perque foguèron pas mesurats al moment). E mai, aquel accident menèt los expleitants de centralas de mèsma concepcion a de prigondas reflexions (coma [[Electricitat de França|EDF]] en França, quitament s'aquelas centralas presentan de diferéncias). L'accident de Three Mile Island (TMI) mostrèt fòrça e permetèt de far avançar la seguretat, subretot mostrar l'importànça de la « conducha per Estat »<ref name="irsn"/>: :En efècte, los operators de TMI dispausavan de proceduras d'aplicar en foncion de segon l'incident (se dich « proceduras evenimencialas »). Se vei qu'en situacion reala, se podèt pas far un diagnostic e qu'aquò fa agrabar la situacion (arrèst de l’injeccion de seguretat, nòu demarratge de las pompas primaras amb un còr emergit, eca). Totas las proceduras de conducha accidentala tornèron èsser estudiadas amb un apròche tot novel: se pòt pas mai demandar als operators de comprendre çò que se passa (qu'i a de grandas probabilitats per que s'enganan, pasmans que fòrça competants), mas lor donar d'accions de far en foncion dels paramètres que dispausan: pression, temperatura, nivèl d’aiga, taus de radioactivitat o autres. Çò que se nomena « l’apròche per estat », qu'es ara utilizat dins fòrça nombrosas centralas nuclaras pel mond<ref name="irsn"/>. En agost de 2009<ref name="nrc" /> : * lo còr endomatjat èra retitat de la cuba, tanben las partidas fondudas pendent l'accident; * l'encencha de confinhament tanben foguèt netejat; * la centrala espèra una decision per l'avenir que poiriá benlèu èsser un desmantelament complet, l'empresa actuala es gaire utilisabla. == Consequéncias == [[Fichièr:Carter_leaving_Three_Mile_Island.jpg|thumb|Jimmy Carter, alara president, en visita a la centrala nucleara de Three Mile Island qualques jorns après l'accident.]] === Consequéncias per l'industria nucleara mondiala === [[Fichièr:Nuclear power history.svg|lang=fr|thumb|Istoric mondial de la construccion de reactors electronuclears. L'accident de TMI es citat coma un dels factors de declin]] Segon l'[[Agéncia internacionala de l'energia atomica]], l'accident de Three Mile Island marquèt un grand cambiament dins lo desvelopament mondial de l'industria nucleara<ref>"50 Years of Nuclear Energy". IAEA. Retrieved December 29, 2008</ref>. Three Mile Island menèt los EUA a abandonar la construccion de novèlas centralas, a la seguida d’una decision presa pel president [[Jimmy Carter]]<ref>{{fr}}laradioactivite.com : [https://web.archive.org/web/20140508143802/http://www.laradioactivite.com/fr/site/pages/threemileisland.htm 1979 : Un grava accident que menèt la destruccion d'un reactor]</ref>. Fins a 1989, las proceduras utilisadas per menar de situacions incidentalas e accidentala èran fondadas sus un apròche de tipe « evenimencial ». Aquel apròche consistís, per d'eveniments iniciators convencionalament seleccionats, a definir per avança las accions de conducha necessàrias al manten des foncions de seguretat. A partir d'un diagnostic inicial unic, los operators son doncas menats a engatjar una estrategia de conducha predeterminada. L'accident que toquèt lo 29 de març de 1979 la centrala de ''Three Mile Island'' (TMI) metèt en evidéncia las limitas de la conducha evenimenciala. Aquela permet pas en efècte de gerir las situacions ont se tròban cumuladas, en mai de l'eveniment iniciator, de las decas umanas o materialas. EDF decidiguèt d’abandonar progressivament l’apròhe « evenimencial » per passar a una apròche novèla, dicha « per estats » (APE). Aquela darrièra consistís a adaptar la conducha de l’installacion a l’estat vertadièr de la caudièra. L’estat de la caudièra se definís a partir de sièis « foncions d’estat » que cobrisson las tres foncions de seguretat susmencionadas. La conducha APE a enseguida per objectiu de restaurar la o las foncions d’estat degradadas, segon una grasilha de conducha que definís las prioritats<ref>Autoritat de seguretat nucleara, {{fr}}[http://www.asn.fr/index.php/content/download/18473/109665/file/15_chap_11.pdf los reactors d'aiga jos pression].</ref>. === Consequéncias sanitàrias als EUA === [[Fichièr:Goldsboro, PA and TMI.jpg|thumb|Una carrièra de Goldsboro (Pennsilvània) près de la centrala de Three Miles Island]] Mai d'un rapòrts scientifics concluguèron qu'aquel accident a provoquèt pas de mòrt, nimai de ferrits o d'efièch nefastes per la santat: *Lo rapòrt de l'[[Universitat de Columbia|Université de Columbia]] publicat en 1990 afirma que, estatisticament, l'aument flac de la deteccion dels cases de càncer podèt pas aver èsser causada pels espandiments radioactius de la centrala pendent l'accident; s'agís mai probablament, de la consequéncia d'una melhora deteccion dels cases de càncer après lo renforçament del contraròtle medical de la populacion locala après l'accident<ref>{{en}}[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1405170/pdf/amjph00206-0049.pdf Cancer rates after the Three Mile Island nuclear accident and proximity of residence to the plant. - American Journal of Public Health - 8 janvier 1991, 81, {{p.|719-724}}: "''In an analysis examining cancer rates and residential proximity to the Three Mile Island nuclear plant, we observed a modest postaccident increase in cancer near TMI that is unlikely to be explained by radiation emissions. (...) The most plausible alternative explanation is that improved surveillance of cancer near the TMI plant led to the observed increase.''"]</ref>. *En 2008, l'[[UNSCEAR]] afirma que l'exposicion del public foguèt nrgligible. En efièch, pasmens la granda quantitat de produchs de fission espandits pendent la fusion del còr, la majoritat d'aqueles produchs foguèt retenguda dins l'aiga utilisada per refregir lo reactor, mas 370PBq de gas rares (subretot Xe133) e 550Gbq d'iòde 131 foguèron largat dins l'atmosfèra<ref name="UNSCEAR2008">[https://web.archive.org/web/20200309222921/http://www.unscear.org/docs/reports/2008/11-80076_Report_2008_Annex_C.pdf SOURCES AND EFFECTS OF IONIZING RADIATION United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation UNSCEAR 2008 Report to the General Assembly with Scientific Annexes] sur le site de unscear.org "''Most fission products were retained in the water, but about 370 PBq of noble gases, mainly ¹³³Xe, and some 550GBq of ¹³¹I were released into the atmosphere. While the accident released large amounts of activity from the failed reactor core, the resulting exposures of the public were negligible.''"</ref>. *Per l'[[American Nuclear Society]], tornant sovent sus de chifras citats, l'irradiacion mejana de la populacion vivent dins un rai de 10 milas de la centrala ({{unitat|16|km}}) foguèt de 80 micro[[Sievert]]s, e degun foguèt expausat a mai de 1 milli-[[Sievert]], o lo tèrç de la dòsi recebuda en mejana per an als EUA du fach de l'irradiacion naturala<ref>[http://www.ans.org/pi/resources/sptopics/tmi/whathappened.php What Happened and What Didn't in the TMI-2 Accident], American Nuclear Society</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20120301210916/http://www.unscear.org/docs/reports/1993/1993c_pages%2091-120.pdf UNSCEAR 1993], annexe B</ref>. *Una novèla estimacion de las dòsis recebudas, conducha en 1990, concluguèt a una exposicion un pauc superiosa, ont <!--several thousand persons received doses as large as the background dose--> qualques milièrs de personas podèron recebre una dòsi de l'òrdre d'aquela irradiacion naturala<ref>[http://www.cipi.com/PDF/tmi_Full_Report_1.pdf Re-estimating the noble gas releases from the TMI accident], Jan Beyea and John M. DeCicco, National Audubon Society, August 14, 1990</ref>. *Una analisi de 23 ans de donadas (de 1985 a 2008) par ''retrospective'' ([[analyse transversale]]) del ''Pennsylvania Cancer Registry'' de 2012 mòstra pas, estatisticament, d'influéncia significativa suls càncers tiroïdians avançats ni amb l'accident de centrala, nimai amb la proximitat de la centrala. L'analisi mòstra una pujada de càncers tiroïdians papillars, una mendra agressivitat generala dels [[càncer]]s e una deteccion mai precoça per la populacion locala que dins lo rèste de la [[Pennsilvània]]. Alara que d'estudis auriá mostrar qu'un ligam existariá entre l'exposicion a de disis flacs de radiacion e una pujada de l'incidéncia dels càncers de la tiroïda pels enfants, lo cohòrt estudiat aicí permet gaire de confirmar aquel ipotèsi<ref>{{en}}Neerav Goyal, MD, MPH; Fabian Camacho, MS, MA; Joseph Mangano, MPH, MBA; David Goldenberg, MD, FACS [https://web.archive.org/web/20150503054035/http://www.radiation.org/reading/pubs/3mileisland.pdf Thyroid Cancer Characteristics in the Population Surrounding Three Mile Island], "''Although the TMI area shows a higher incidence of thyroid cancer as compared to the rest of the state, this was not statistically significant. Conclusions: The TMI population showed a higher proportion of papillary thyroid cancer and less aggressive pathology and earlier diagnosis compared to the rest of Pennsylvania. No statistically significant difference in thyroid cancer incidence was noted. Overall, the study does not show a clear link with more advanced thyroid cancer and proximity to the TMI nuclear reactors.''" et « Although low-dose radiation has been linked to increased thyroid cancer incidence in children, our data do not support a similar link among the TMI cohort. » The Laryngoscope, 27 février 2012</ref>. D'autres rapòrts afirman d'incidéncias sus la santat publica: *Un analisi recent de ''Pennsylvania Cancer Registry'' foguèt menat, en 2011, aquel còp, sus [[neoplasia|neoplasmes]] malins, càncers de las [[broncas]], de la [[traquèa]], o dels [[palmons]], o suls [[Linfòm|càncers linfatics]] o [[Emopatia|ematopoïetics]], sus las [[leucemias]] e [[càncers del sen]], al respècte de las radiacions. Lis riscs d'aument de càncers, a causa l'exposicion a de dòsis d'irradiacion flacas, essent bas e, gaireben totes, non significatius<ref name="Han2011">{{article |langue=en |prenom1=Yueh-Ying |nom1=Han |prenom2=Ada O. |nom2=Youk |prenom3=Howell |nom3=Sasser |prenom4=Evelyn O. |nom4=Talbott |títol=Cancer incidence among residents of the Three Mile Island accident area: 1982–1995 |periodic=Environmental Research |volum=111 |numero=8 |mes=11 |annada=2011 |paginas=1230-1235 |issn=0013-9351 |format=html |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0013935111002039 |résumé=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0013935111002039|doi=10.1016/j.envres.2011.08.005}}''{{cita|Increased cancer risks from low-level radiation exposure within the TMI cohort were small and mostly statistically non-significant. However, additional follow-up on this population is warranted, especially to explore the increased risk of leukemia found in men.}}''</ref>. mas, d'autres estudis semblan necessàrias per explorar la pujada flaca dels riscs de leucemias, pels òmes, absent per las femnas<ref name="Han2011"/>. === Consequéncias sur l'opinion publica mondiala === [[Fichièr:Crowd at rally. Anti-nuke rally in Harrisburg (Pennsylvania) at the Capitol. - NARA - 540017.tif|thumb|Manifestacion [[antinucleara]] a [[Harrisburg]] en 1979, après l'accident de Three Mile Island]] L'incident foguèt pro difusat al nivèl internacional, e amb d'efectes prigonds sus l'opinion publica, subretot als EUA. L'opinion publica europèa prenguèt consciéncia que los accidents nuclears constituisson un risc vertadièr podent se concretizar a tot moment. Marquèt l'espandiment del debat sus la seguretat nucleara del domèni des scientifics e dels industrials a aquel dels ciutadans e dels politics<ref>[[Aymeri de Montesquiou]] - rapòrt del [[Senat francés]] - 2000 : {{fr}}[https://web.archive.org/web/20160303165807/http://www.senat.fr/rap/r99-320/r99-3204.html L'energia nucleara en Euròpa: union o confusion ?]</ref>. ''[[Lo sindròma chinés]]'', un film sus una catastròfa nucleara, que sortiguèt sonque {{unitat|12|jorns}} abans la catastròfa, aguèt fòrça succés als EUA<ref>Mathias Goldstein - [http://www.dissident-media.org/infonucleaire/tmi_25.html Three Mile Island (TMI), déjà 32 ans]</ref>. == Notas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == {{Commons|Three Mile Island accident|Accident de Three Mile Island}} === Bibliografia === * {{fr}}Jacques Libmann, ''Éléments de sûreté nucléaire'', EDP Sciences, coll. « IPSN », 1996, 2000, 574 p. {{ISBN|978-2-86883-274-0}} ; 2e tirage, 2000 [http://books.google.fr/books?id=Tncf9scjIGEC&printsec=frontcover&dq=Jacques+Libmann&source=bl&ots=A4EA8Gjq7d&sig=qHibOqaVtwuiRpvh2H9-lG69tz8&hl=fr&ei=dMCLTZGEDMaWhQe0qtGuCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CCcQ6AEwAg#v=onepage&q&f=false en linha sus books.google.fr|date=24 mars 2011]. === Filmografia === * ''[[Lo Sindròma chinés]]''. === Article connèxe === * === Ligams extèrnes === * {{fr}}[http://www.dissident-media.org/infonucleaire/tmi.html Informacions tecnicas e descripcion de l'accident] * {{fr}}[http://www.chez.com/atomicsarchives/lecon_arrisburg.html La leison de Three Mile Island] [[Categoria:Catastròfa nucleara]] oe3wsksxr5efd4b09hp1t9eijr1vv3r 0 159838 2511372 2372444 2026-10-24T02:45:38Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511372 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Benoit Vidal par Gendraud (cropped).jpeg|thumb|]] '''Beneset Vidal''' (en [[francés]] ''Benoît Vidal'') [[Pontgibaud]], [[Puèi de Doma]] en [[Auvèrnhe]], lo 15 de mai de [[1877]] – [[Sent Ors]], lo 5 d'agost de [[1951]]) foguèt un [[escrivan]] occitan [[auvernhat]] de la [[renaissença occitana|renaissença]] de la literatura d’òc de la primièra meitat del segle XX, promotor del [[Felibritge]] en [[Bas Auvèrnhe|Bassa Auvèrnha]]. Foguèt fondator, president e [[capiscòl]] de l’[[Escòla de Limanha]], elegit [[majoral]] del Felibritge en 1925, membre de l’[[Escòla occitana]], [[laurejat]] del concors de l’[[Acadèmia dels Jòcs Florals]]. == Biografia == [[Fichièr:Benezet Vidal.jpg|thumb|left|]] [[Regent]] abans de devenir [[perceptor]] a [[Bilhom]] puèi a [[Lesós]], fondèt en 1920 l’Escòla de Limanha e foguèt un membre actiu del consistòri del Felibritge durant l’[[entre-doas-guèrras]]. [[Clavaire]] de l’[[Acadèmia de las Sciéncias, Bèlas Letras e Arts]] de [[Clarmont-Ferrand]], se faguèt conéisser per lo mitan sabent auvernhat per sas publicacions literàrias e filologicas dins las revistas ditas regionalistas, en particular ''L’Auvergne Littéraire et artistique''. A sa retirada, Beneset Vidal s’installèt definitivament a [[Clarmont-Ferrand]] abans de defuntar durant un sejorn dins son país natal. == Òbras == === Òbras publicadas === * Flours de mountagno = Flors de montanha. Royan : Ed. de la France littéraire, [1921?]. * La serva = La serve. París ; Tolosa : Occitània, 1926. * Un amor : jornau = Un amor : jornal, Orlhac : impr. Moderne, 1930. * Libret de l'escolan auvernhat. Ed. de la Mantenença d'Auvèrnhe (Mantenensa d'Auvernha), [1936]. === Òbras ineditas === * Gramatica auvernhata, s. d. [après 1943]. Manuscrit, 2 vol., 266 p. e 226 p. Coll. CIRDÒC, Archius e manuscrits, Fons Collègi d’Occitània. * Lo vièlh Clarmont, 1942. Manuscrit, 1 vol. 77 p. Coll. CIRDÒC, Archius e manuscrits, Fons Collègi d’Occitània. * Jan Combralha, 1927. Manuscrit, 1 vol., 205 p. Coll. CIRDÒC, Archius e manuscrits, Fons Collègi d’Occitània. == Bibliografia == * ''De la renaissance d’une langue occitane littéraire en Auvergne au début du XXe siècle, au travers des oeuvres de Benezet Vidal et Henri Gilbert'', tèsi universitària, Universitat Pau Valèri - Montpelhièr III, 2020<ref>https://theses.hal.science/tel-03264341v1</ref> * ''Huit siècles de littérature occitane en Auvergne et Velay'', edicions EMCC, [[Lion]], 2015 {{ISBN|978-2-357405-09-7}}. == Ligams extèrnes == * [http://vidas.occitanica.eu/items/show/2073 ''Beneset Vidal''] sus [[Occitanica]] * [https://web.archive.org/web/20170610165923/http://www.calames.abes.fr/pub/ms/Calames-2014814108134011 ''Colleccion CIRDÒC, Fons del Collègi d'Occitània'', dorsièr Beneset Vidal (inventari en linha)] * [https://web.archive.org/web/20170304115819/http://cooperativa.occitanica.eu/lobra-perduda-de-benezet-vidal-retrobada/?lang=oci ''L'òbra perduda de Benezet Vidal, dins [[Jornalet]] ] {{ORDENA:Vidal, Beneset}} [[Categoria:Escrivan auvernhat|Vidal, Beneset]] [[Categoria:Naissença en 1877]] [[Categoria:Decès en 1951]] 5n39s63vcyf624neg8nb0rlamqxt7zi 0 180933 2511370 2486663 2026-10-24T00:31:23Z Mistico Dois 45295 2511370 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center>[[Ans 1850|../..]] | [[Ans 1860]] | [[Ans 1870]] | [[Ans 1880]] | ''' Ans 1890''' | [[Ans 1900]] | [[Ans 1910]] | [[Ans 1920]] | [[Ans 1930|../..]]</center> == Istòria == '''1890''' : dins lo [[Golf de Guinèa]], ataca de [[Dahomey]] còntra lo [[protectorat]] [[França|francés]] de [[Porto Novo]]. Pasmens, l'assaut foguèt durament rebutat e [[Dahomey]] deguèt signar un tractat acceptant un protectorat francés. Dins lei fachs, lei dos camps preparèron una guèrra novèla. <br/> '''1891''' : en [[Etiopia]], començament d'una tiera de campanhas militaras en direccion dau sud e de l'èst que permetèron d'ocupar Bale, Sidamo, [[Ogaden]] e Welayta. Pasmens, d'operacions suplementàrias foguèron necessàrias per pacificar totalament aquelei regions. <br/> '''1891''' : adopcion de la premiera [[constitucion]] [[republica]]na de [[Brasil]]. <br/> '''1892''' : en [[Etiopia]], reorganizacion e modernizacion dau regime deis [[impòst]]s. Lo sistèma novèu de taxacion foguèt mai centralizat e basat sus lei besonhs dei fòrças armadas. En particular, lo soudat venguèt proprietari e responsable de son avitalhament e lei ras foguèron cargats de la collècta deis impòsts. <br/> '''1893''' : en [[Nòva Zelanda]], extension dau [[drech]] de [[vòte]] ai [[femna]]s. <br/> '''1893''' : en [[Etiopia]], refusant de venir un [[protectorat]] [[Itàlia|italian]], lo govèrn dau negus [[Menelik II]] denoncièt lo [[tractat de Wuchale]] signat en [[1889]]. Aquò foguèt a l'origina de la represa de la guèrra còntra [[Itàlia]] en [[1895]]-[[1896]]. Regardant la politica d'expansion vèrs lo sud, annexion oficiala de la region de Kambata qu'èra ocupada dempuei [[1890]]. <br/> [[Fichièr:FrenchTroopsMadagasgar.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de l'[[infantariá]] [[França|francesa]] en [[Madagascar]] en mai de [[1895]].]] '''1894-1895''' : invasion francesa de [[Madagascar]]. Incapabla d'arrestar son adversari, lo govèrn merina capitulèt lo 30 de setembre après la presa d'[[Antananarivo]]. Lo Premier Ministre [[Rainilaiarivony]] foguèt [[exili|exiliat]] en [[Argier]] onte moriguèt en [[1896]] e [[Ranavalona III]] deguèt signar un tractat transformant l'illa en [[protectorat]] [[França|francés]] vertadier. En [[1897]], l'illa venguèt oficialament una colonia e lo [[Reiaume Merina]] dispareguèt. <br/> {{veire|Premiera Guèrra Italoetiopiana}} '''1895-1896''' : guèrra entre [[Etiopia]] e [[Itàlia]] après lei tensions deis annadas precedentas. Gràcias a la mobilizacion d'una importanta armada, en partida equipada d'[[arma (guèrra)|armas]] modèrnas, leis Etiopians capitèron d'esquichar leis Italians a la [[batalha d'Adua]] permetent de mantenir son [[independéncia]]. <br/> '''1896''' : après un brèu bombardament, lo [[Sultanat de Zanzibar]] acceptèt un [[protectorat]] britanic. <br/> '''1897-1898''' : conquista dau [[Reiaume de Kaffa]] per leis [[Etiopia]]ns. L'objectiu dau negus [[Menelik II]] èra de conquistar un maximom de regions perifericas per alunchar leis Europèus dei regions centralas d'[[Etiopia]]. En parallèl, ordonèt lo començament de la bastida d'un [[camin de fèrre]] entre [[Jiboti]] e [[Addis Abeba]] e una campanha de [[vaccin]]acion còntra la [[variòla]]. <br/> {{veire|Guèrra Ispanoestatsunidenca}} '''1898''' : guèrra entre [[Espanha]] e leis [[USA|Estats Units]] entraïnada per la situacion [[cuba]]na. [[Espanha]] foguèt aisament batuda e deguèt cedir lo rèsta de sei colonias [[asia]]ticas e [[america]]nas au venceire. <br/> '''1898''' : en [[Republica Populara de China|China]], temptativa de l'emperaire [[Guangxu]] de reformar l'Empèri en s'inspirant dau modèl japonés. Pasmens, se turtèt a l'oposicion dei mitans conservators. Un còp d'estat lo declarèt incapable de dirigir lo país e [[Cixi]] tornèt prendre lo poder. <br/> {{veire|Revòuta dei Boxers}} '''1899''' : en [[Republica Populara de China|China]], a partir d'octòbre, desvolopament dau movement boxer que comencèt d'atacar lei tropas imperialas, lei [[cristianisme|crestians]] e leis estrangiers. La Cort Imperiala se devesiguèt a prepaus de la politica d'adoptar e [[Yuan Shikai]] capitèt finalament de convéncre [[Cixi]] de sostenir lo movement còntra la preséncia estrangiera en China (→ [[1900]]). == Cultura == '''1896''' : premiera edicion d’''An Outcast of the Islands'' de [[Joseph Conrad]] ([[1857]]-[[1924]]). == Sciéncias e tecnicas == '''1890''' : adopcion de la refrigeracion au [[dioxid de carbòni]] sus certanei [[naviri frigorific|naviris frigorifics]]. Pus eficaç que lei sistèmas precedents, aqueu tipe de refrigeracion assegurèt lo desvolopament dei [[naviri frigorific|naviris frigorifics]] per lo transpòrt de denadas periblas. Per exemple, en [[1910]], la companhiá [[Reialme Unit|britanica]] J&E Hall aviá ja installat {{formatnum:1800}} maquinas de refrigeracion d'aqueu tipe. <br/> '''1891''' : desvolopament de la premiera [[automobila]] de seria (30 unitats de 1891 a [[1897]]) per la companhiá [[França|francesa]] [[Panhard|Panhard & Levassor]]. Per aquò, leis engenhaires [[René Panhard]] e [[Émile Levassor]] crompèron lo brevet Daimler-Maybach ([[1889]]) e realizèron divèrsei melhoraments pertocant l'arquitectura generala dau veïcul e la fisabilitat dau motor. <br/> '''1892''' : depaus dau brevet de la premiera [[mitralhièra]] foncionant amb un emprunt de [[gas]]. Foguèt l'òbra de [[John Moses Browning]] ([[1855]]-[[1926]]). <br/> '''1892''' : descubèrta d'un cinquen satellit, que foguèt dich [[Amaltèa (satellit)|Amaltèa]], a l'entorn de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] per l'astronòm [[USA|estatsunidenc]] [[Edward Barnard]] ([[1857]]-[[1923]]). <br/> '''1892''' : descubèrta dau premier [[virús]] per lo biologista [[Russia|rus]] [[Dmitri Ivanovsky]] ([[1864]]-[[1920]]) a partir de l'estudi d'una [[malautiá]] de [[tabat]]. <br/> '''1892''' : descubèrta d'un [[vaccinacion|vaccin]] novèu còntra lo [[colerà]] per lo mètge [[Russia|rus]] [[Waldemar Haffkine]] ([[1860]]-[[1930]]). <br/> '''1893''' : descubèrta deis « ultraviolets cosmics » per [[Victor Schumann]] ([[1841]]-[[1913]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. Lyman, « Victor Schumann », ''Astrophysical Journa''l, vol. 38, 1914, pp. 1–4.</ref>. <br/> '''1893''' : per contrar lo desvolopament e la multiplicacion dei [[torpilhaire]]s, aparicion dau concèpte de [[còntra-torpilhaire]] ò de [[destroièr]]s destinat a la creacion de naviris leugiers d'escòrta. Fòrça eficaç, se generalizèron rapidament e son totjorn utilizats au començament dau sègle XXI. <br/> '''1893''' : depaus d'un brevet per una [[mitralhièra]] utilizant un emprunt de gas per l'oficièr austro-ongrés [[Adolf Odkolek von Ujezd]]. Cedèt rapidament sei drechs sus l'invencion a la companhiá [[França|francesa]] [[Hotchkiss]] que desvolopèt per la seguida. <br/> '''1893''' : depaus d'un brevet per l'engenhaire [[Alemanha|alemand]] [[Hugo Borchardt]] ([[1844]]-[[1924]]) depintant lo premier pistolet semi-automatic vertadier. <br/> '''1894''' : descubèrta de l'[[argon]] per [[William Ramsay]] ([[1852]]-[[1916]]) e [[John William Rayleigh]] ([[1842]]-[[1919]]). <br/> '''1895''' : depaus de brevet depintant lo premier [[revòuver]] semi-automatic per l'[[oficièr]] [[Reialme Unit|britanic]] [[George Fosbery]] ([[1832]]-[[1907]]). <br/> [[Fichièr:First medical X-ray by Wilhelm Röntgen of his wife Anna Bertha Ludwig's hand - 18951222.jpg|thumb|right|Fotografia de la man d'Anna Bertha Ludwig Roentgen (22 de decembre de 1895) obtenguda gràcias ai rais X.]] '''1895''' : descubèrta dei rais X per lo fisician [[Alemanha|alemand]] [[Wilhelm Röntgen]] ([[1845]]-[[1923]]<ref>Recebèt lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] [[1901]] per aquela descubèrta.</ref>. <br/> '''1895''' : identificacion d'un gas rare novèu ([[èli]]) per [[William Ramsay]] ([[1852]]-[[1916]]) e per [[Per Theodor Cleve]] ([[1840]]-[[1905]]) dins un [[minerau]] de [[coire]]. <br/> '''1895''' : realizacion de la premiera liquefaccion de l'èr per l'[[engenhariá|engenhaire]] e quimista [[Carl von Linde]] ([[1842]]-[[1934]]). <br/> [[Fichièr:Mercure carte lowell.jpg|thumb|right|Carta de Mercuri dessenhada per [[Percival Lowell]].]] '''1896''' : cartografia de la superficia de la [[planeta]] [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] per l'astronòm [[USA|estatsunidenc]] [[Percival Lowell]] ([[1855]]-[[1916]]). Pensava i detectar la preséncia de canaus. <br/> '''1896''' : invencion dau [[condensator|condensator electrolitic]] per lo [[Polonha|Polonés]] [[Karol Pollak]] ([[1859]]-[[1928]]). Constituit de jaç d'[[oxid d'alumini]] e d'un electrolit neutre ò basic, permetèt de fabricar de condensators fòrça estables. Aqueu modèl de condensator s'impausèt donc pauc a pauc per venir preponderant après la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. <br/> '''1896''' : descubèrta de la [[radioactivitat]] naturala per lo [[França|Francés]] [[Henri Becquerel]] ([[1852]]-[[1908]]) a partir dei traças laissadas sus un [[papièr|papier]] [[fotografia|fotografic]] per de [[sal (quimia)|saus]] d'[[urani]]<ref>Recebèt lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] [[1903]] per aquela descubèrta.</ref>. <br/> '''1896''' : descubèrta dau premier [[vaccinacion|vaccin]] còntra la [[fèbre tifoïda]] per lo biologista [[Reialme Unit|britanic]] [[Almroth Wright]] ([[1861]]-[[1947]]) a partir dei recèrcas dei biologistas [[França|francés]] [[André Chantemesse]] ([[1851]]-[[1919]]) e [[Fernand Widal]] ([[1862]]-[[1929]]). <br/> [[Fichièr:Canon de 75 front.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un canon de 75 mm modèl 1897.]] '''1897''' : adopcion dau premier [[canon]] de campanha modèrne (lo [[canon de 75 modèl 1897]] [[França|francés]]) equipat d'un fren de reculament permetent d'immobilizar la pèça d'[[artilhariá]] sus sa posicion pendent lo tir. <br/> '''1897''' : en [[Índia]], assais de tirs de [[bala Dum-Dum|balas Dum-Dum]] per l'armada britanica. Fòrça eficaças, aquelei municions entraïnavan de bleçaduras orriblas e foguèron enebidas tre [[1899]], mesura totjorn mai ò mens respectada<ref>Un nombre limitat de balas Dum-Dum foguèt probablament utilizat entre 1899 e 1902 durant la Guèrra dei Boers e plusors municions modèrnas d'origina occidentala ò sovietica s'aprochan de son foncionament dins certanei situacions.</ref> per totei lei país. <br/> '''1897''' : desvolopament dau [[motor Diesel]] per l'[[engenhariá|engenhaire]] [[Rudolf Diesel]] ([[1858]]-[[1913]]). Fòrça adaptat ai capacitats e ai besonhs de l'industria ò dei veïculs, aqueu motor prenguèt una importància majora tre son invencion. <br/> '''1897''' : en [[Califòrnia]], premiera esplecha de [[petròli]] sosmarin. <br/> '''1897''' : publicacion de dos trabalhs importants per lo desvolopament de la teoria [[atòm|atomica]] per lo [[França|Francés]] [[Jean Baptiste Perrin|Jean Perrin]] ([[1870]]-[[1942]])<ref> Recebèt lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] [[1926]] per aquela descubèrta.</ref> e lo [[Reialme Unit|Britanic]] [[Joseph John Thomson|Joseph Thomson]] ([[1856]]-[[1940]])<ref>Rececèt lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] [[1906]]per aquela descubèrta.</ref>. Permetèron de descubrir l'indivisibilitat de l'[[atòm]] e l'existéncia de l'[[electron]] (supausada dempuei [[1875]] per Thomson). <br/> '''1897''' : descubèrta dau premier [[vaccinacion|vaccin]] còntra la [[pèsta]] bubonica per lo mètge [[Russia|rus]] [[Waldemar Haffkine]] ([[1860]]-[[1930]]). <br/> '''1897''' : concepcion dau premier serum còntra lo [[tetanòs]] per un grop dirigit per lo mètge [[Emil Adolf von Behring]] ([[1854]]-[[1917]]) (→ [[1924]] e [[1926]]). <br/> '''1897''' : descubèrta dei proprietats de ''[[Penicillium glaucum]]'' sus l'activitat dei [[bactèri]]s per lo [[medecina|mètge]] [[militar]] [[França|francés]] [[Ernest Duchesne]] ([[1874]]-[[1912]]). Pasmens, sa santat li permetèt pas de perseguir sei recèrcas e son trabalh foguèt rapidament oblidat. <br/> '''1898''' : desvolopament de la premiera version dau [[pistolet]] [[Luger Parabellum]] per l'[[engenhariá|engenhaire]] [[Àustria|austrian]] [[Georg Luger]] ([[1849]]-[[1923]]). <br/> '''1898''' : descubèrta de [[polòni]] e de [[radi]] per [[Marie Curie]] ([[1867]]-[[1934]]) e per [[Pierre Curie]] ([[1859]]-[[1906]]). Aquela descubèrta permetèt de confirmar l'existéncia dei radiacions ([[radioactivitat]]) descubèrtas per [[Henri Becquerel]] en [[1896]]<ref>Per aquela descubèrta, lei tres fisicians recebèron lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] [[1903]].</ref>. <br/> '''1898''' : utilizacion dau premier [[balon sonda]] per lo meteorològ [[França|francés]] [[Léon Teisserenc de Bort]] ([[1855]]-[[1913]]) per estudiar l'atmosfèra. A la fin de l'annada (ò belèu lo 8 de genier de 1899), aquò li permetèt de descubrir l'existéncia de l'[[estratosfèra]]. <br/> '''1898''' : après sei descubèrtas precedentas, [[William Ramsay]] ([[1852]]-[[1916]]), trabalhant d'ara endavant ambé [[Morris William Thomson]], descurbiguèt tres gas rares suplementaris ([[neon]], [[cripton]] e [[xenon]]). <br/> '''1899''' : perseguida dau desvolopament d'aplicacions militaras dau [[sosmarin]] amb la bastida dau ''Narval'' concebut per l'engenhaire [[França|francés]] [[Maxime Laubeuf]] ([[1864]]-[[1939]]). Inventèt lo premier sosmarin de propulsion classica capable de se desplaçar amb un motor diesel a la superficia (en temps normau) e amb un motor electric en sotada (per lo combat). Aqueu tipe de foncionament venguèt la nòrma fins a l'invencion dau sosmarin de propulsion nucleara capable de demorar en sotada en permanéncia. <br/> '''1899''' : a partir d'estudis menats sus l'estèla [[RR Lyrae]], descubèrta d'una novèla classa d'[[estèla variabla|estèlas variablas]]. Pròchas dau [[Solelh|Soleu]] (generalament 0,8 massa solara), an un periòde de variacion feble (0,2 a 1,1 jorns) e son uei fòrça utilizadas per mesurar de distàncias astronomicas. <br/> '''1899''' : presentacion de la premiera pila alcalina e dau premier acumulator [[niquèl]]-[[cadmi]] per l'[[engenhariá|engenhaire]] [[Suècia|suedés]] [[Waldemar Jungner]] ([[1869]]-[[1924]]). <br/> '''1899''' : gràcias au procès de [[Karl von Linde]], [[James Dewar]] ([[1842]]-[[1923]]) capitèt la premira liquefaccion de l'[[idrogèn]]. <br/> {{veire|Procès Frank-Caro}} '''1899''' : acabament de la mesa au ponch dau [[procès Frank-Caro]] que permetèt per lo premier còp de produrre un engrais [[azòt|azotat]] a partir de l'[[azòt]] [[atmosfèra|atmosferic]]. Aquò favorizèt l'utilizacion d'engrais sintetics e sostenguèt l'important desvolopament de la produccion [[agricultura|agricòla]] que se debanèt dins lo corrent dau sègle XX. Entraïnèt tanben lo declin progressiu de l'esplecha dei jaciments naturaus de [[nitrat]]s (→ [[1902]] e [[1913]]). == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[John Couch Adams]], [[matematicas|matematician]] [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Amadèu Ièr d'Espanha|Amadèu I{{èr}}]], rèi d'[[Espanha]]. * [[Concepción Arenal]], escrivana galega. * [[Bahá'u'lláh]], fondator pèrsa de la religion Bahái. * [[Antòni Bigòt]], poèta occitan. * [[Otto von Bismarck]], cancelier [[Alemanha|alemand]]. * [[Johannes Brahms]], compositor classic alemand. * [[Arthur Cayley]], [[Matematicas|matematician]] [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Piotr Ilich Chaikovskii]], compositor rus. * [[William Charles Bonaparte-Wyse]], poèta [[Irlanda|irlandés]] de lenga [[occitan]]a. * [[Vincent Cordoan]], pintor [[tolon]]enc. * [[Antòni Blasi Crosilhat]], felibre provençau. * [[Anfós Daudet]], escrivan provençau. * [[Friedrich Engels]], [[filosofia|filosòf]] e [[economica|economista]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Galileo Ferraris]], [[fisica|fisician]] [[Itàlia|italian]]. * [[Deodoro da Fonseca]], president de [[Brasil]]. * [[James Bichens Francis]], engenhaire [[USA|estatsunidenc]]. * [[Gaki Sherocho]], rèi de [[Reiaume de Kaffa|Kaffa]]. * [[Joseph-Philibert Girault de Prangey]], fotograf e [[dessin|dessenhaire]] francés. * [[Charles Gounod]], compositor francés. * [[Rutherford Birchard Hayes]], president [[USA|estatsunidenc]]. * [[Thomas Henry Huxley]], [[biologia|biologista]] anglés. * [[Eugen Langen]], [[engenhariá|engenhaire]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Austen Henry Layard]], [[arqueologia|arqueològ]] [[Reialme Unit|britanic]]. * [[Vastin Lespin]], filològ bearnés. * [[Émile Levassor]], [[engenhariá|engenhaire]] [[França|francés]]. * [[Alexander Mackenzie (politician)|Alexander Mackenzie]], Premier Ministre de [[Canadà]]. * [[Patrice de Mac-Mahon]], generau e president [[França|francés]]. * [[José Martí]], revolucionari [[cuba]]n. * [[Guy de Maupassant]], escrivan francés. * [[Herman Melville]], escrivan [[USA|estatsunidenc]]. * [[Berthe Morisot]], pintra [[França|francesa]]. * [[Lars Fredrick Nilson]], quimista [[Suècia|suedés]]. * [[Alfred Nobel]], [[quimia|quimista]] [[Suècia|suedés]]. * [[Nicolas Otto]], [[engenhariá|engenhaire]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Louis Pasteur]], [[quimia|quimista]] e [[medecina|mètge]] [[França|francés]]. * [[Pèire II de Brasil|Pèire II]], emperaire de [[Brasil]]. * [[Isaac Peral]], engenhaire [[Espanha|espanhòu]]. * [[Antero de Quental]], poèta [[Portugal|portugués]]. * [[Rainilaiarivony]], Premier Ministre [[Madagascar|malgash]]. * [[Ernest Renan]], filosòf francés. * [[Arthur Rimbaud]], poèta francés. * [[Alphonse Sagebien]], [[engenhariá|engenhaire]] [[França|francés]]. * [[Georges Seurat]], pintre [[França|francés]]. * [[Werner von Siemens]], industriau [[Alemanha|alemand]]. * [[Alfred Sisley]], pintre francés. * [[Harriet Beecher Stowe]], escrivana [[USA|estatsunidenca]]. * [[Vincent van Gogh]], [[pintura|pintre]] [[Païses Basses|neerlandés]]. * [[Walt Whitman]], poèta estatsunidenc. </div> == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> 5nxcy98zqcwo8zr58529l0qkekoorwv 0 184130 2511381 2427051 2026-10-24T07:19:46Z Linxedits28 65802 /* */ 2511381 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Kim Petras, Feed the Beast World Tour, Warsaw 2024, 05 (cropped) (2).jpg|vinheta|Kim Petras en 2024.]] '''Kim Petras''', nascuda lo [[27 d'agost]] de [[1992]] a [[Colonha]] ([[Ren del Nòrd-Vestfàlia]], [[Alemanha]]), es una [[Autor-compositor-interprèt|autora-compositritz-interprèta]] alemanda. Fin 2023, collaborèt ambe lo discjòquei [[frança|francés]] [[David Guetta]] pel títol ''When We Were Young'', una represa de ''The Logical Song'' de [[Supertramp]]. == Discografia == === Album === * [[2019 en musica|2019]] : ''Clarity'' * [[2019 en musica|2019]] : Turn off the light === EPs === * [[2011 en musica|2011]] : ''One Piece of Tape'' * [[2018 en musica|2018]] : ''Spotify Singles'' * [[2018 en musica|2018]] : ''Turn Off the Light, Vol. 1'' === Singles === * [[2017 en musica|2017]] : ''I Don't Want It at All'' * [[2017 en musica|2017]] : ''Hillside Boys'' * [[2017 en musica|2017]] : ''Hills'' ft. Baby E * [[2017 en musica|2017]] : ''Slow It Down'' * [[2017 en musica|2017]] : ''Faded'' ft. Lil Aaron * [[2018 en musica|2018]] : ''Heart to Break'' * [[2018 en musica|2018]] : ''Can't Do Better'' * [[2018 en musica|2018]] : ''All the Time'' * [[2018 en musica|2018]] : ''Feeling of Falling'' ft. Cheat Codes * [[2019 en musica|2019]] : If u think about me... * [[2019 en musica|2019]] : Homework ft Lil aaron * [[2019 en musica|2019]] : 1,2,3 dayz up ft SOPHIE * [[2019 en musica|2019]] : ''Icy'' * [[2019 en musica|2019]] : ''How It's Done'' avec Kash Doll, Alma e Stefflon Don (Per ''Charlie's Angels'') * [[2019 en musica|2019]] : Got my number == Nòtas e reférencias == <references /> == Vejatz tanben == {{Sisterlinks|commons=Category:Kim Petras}} === Articles ligats === * Ressorsas relativas a la musica : [https://www.discogs.com/artist/5614766 Discogs] • [https://soundcloud.com/kimpetras SoundCloud] • [https://www.billboard.com/artist/kim-petras/ Billboard] • [https://musicbrainz.org/artist/54fc0558-12b5-4854-9d57-9441bcd73a72 MusicBrainz] [[Categoria:Naissença a Colonha]] [[Categoria:Naissença en 1992]] [[Categoria:Femna trans]] [[Categoria:Cantaira alemanda]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] {{DEFAULTSORT:Petras, Kim}} r7qfl26v6h5an5k0s8t2cvg8ak6ww1q 0 184161 2511376 2478420 2026-10-24T03:31:18Z Briantin de Montrei 37340 Categorias 2511376 wikitext text/x-wiki '''Solange Sanfourche''' ([[Carsac e Alhac]], 1922 - 2013, [[Sarlat e La Canedat]]) es una resistenta francesa de la [[Segonda Guèrra Mondiala]]<ref>[https://web.archive.org/web/20211228212212/https://castellan-valery.pagesperso-orange.fr/E_valery_resistanceBR_pr.pdf][https://maitron.fr/spip.php?article136717&id_mot=].</ref>. == Liames intèrnes == * [[Resisténcia Francesa]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{datas|1922|2013}} [[Categoria:Resistent]] [[Categoria:Personalitat peiregòrda]] gh3e901yh3gqay4dp11677bz76hg4p8 0 185659 2511329 2433554 2026-10-23T17:04:55Z Raymond Trencavel 26125 2511329 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Sylvie Pullès 3 mars 2022.jpg|vinheta|Sylvie Pullès en 2022]] '''Sylvie Pullès''' es una acordeonista nascuda en 1972 a [[Orlhac (Auvèrnhe)|Orlhac]] en [[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]] (departament del [[Cantal (departament)|Cantal]]). Sap parlar a l'encòp [[occitan|l'occitan]] e lo [[francés]]. Sa composicion la mai coneguda es de 1992 e se titola ''La bourrée de [[Pèirafòrt|Pierrefort]]''. D'autres títols de Sylvie fan tanben referéncia a parçans de son Auvèrnhe natala, coma ''Moi, je chante l'Auvergne'' e ''Pays des champs et des chansons''. En 1993, enregistra son primièr album ''L'Aubrac au Pont de Gournier.'' Aqueste estacament a sas originas fan que [https://fr.wikipedia.org/wiki/Andr%C3%A9_Verchuren André Verchuren] e [https://fr.wikipedia.org/wiki/Michel_Pruvot Michel Pruvot] l'an balhat l'escais de '''la Reina d'Auvèrnhe''' a l'escadença del Festenal nacional de l’[[acordeon]] en 2003. En 2010, per sos 25 ans de carrièra, '''Sylvie Pullès''' jòga a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Olympia_(Paris) l’Olympia]. I tòrna lo 30 de mai de 2015<ref>https://www.ladepeche.fr/article/2015/05/15/2105020-sylvie-pulles-j-16-avant-son-passage-a-l-olympia.html</ref>. En 2021, t'enregistra ''Nòstra lenga'', un doble album en [[occitan]]<ref>https://www.centrepresseaveyron.fr/2021/12/04/occitan-un-double-cd-de-sylvie-pulles-en-fables-et-chansons-9971853.php</ref>. ==Discografia== * 1993: ''L’[[Aubrac]] au Pont de Gournier'' * 1995: ''Accordéon d'Auvergne'' * 1998: ''Chants et danses du pays'' * 2000: ''Moi, je chante l'Auvergne'' * 2001: ''Viens danser en Auvergne'' * 2002: ''L'espagnole à [[Sant Flor (Puèi Domat)|Saint-Flour]]'' * 2003: ''Salut les amis'' * 2004: ''[[Auvèrnhe (Occitània)|L'Auvergne]] qui danse'' * 2005: ''Le bal à Sylvie'' * 2006: ''Pays des champs et des chansons'' * 2007: ''Sylvie Pullès au Casino de Paris'' * 2008: ''Dansez avec Sylvie'' * 2009: ''Sylvie Pullès au Balajo'' * 2010: ''Sylvie Pullès à l'Olympia'' * 2011: ''Fai tirar'' * 2014: ''C'est un refrain d'Auvergne'' * 2015: ''Sylvie Pullès à L'Olympia'' * 2019: ''Le bal des Auvergnats'' * 2019: ''35 ans de carrière à l'Alhambra de Paris'' * 2021: ''Nòstra lenga'' : doble album en [[occitan]] * 2022: ''Mon Auvergne qui chante'' * 2024: ''L'air de l'Auvergne'' == Referéncias == {{O|Pullès, Sylvie}} [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:Musica occitana]] [[Categoria:Cantaira occitana|Pullès, Sylvie]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] 3pqtt4j1c8sb3or8hvwblrks7tn9aw5 3 189632 2511385 2507460 2026-10-24T09:17:05Z Alaric 506 44932 /* Chambon (Combralha) */ seccion nòva 2511385 wikitext text/x-wiki == Niçardizacion == Mercé per la niçardizacion dels articles ! — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 24 novembre de 2022 a 17.00 (UTC) == Recèrcas personalas == Adieussiatz, Me pensi que la frasa "las recèrcas personalas son pas admesas" es un chic en defòra del foncionament abitual de la wikipèdia en occitan. Per exemple, M*** (lo coneissi, emai s'edita ara jos IP) fa un trabalh considerable sus la toponimia, resulta a l'encòp de recèrcas dins d'obratges de referéncia e d'enquèstas sul terrenc gaireben pas jamai publicadas (veire darrièrament [[Lana Sobiran]] o [[La Mòta Goàs]]). Avèm besonh d'aquels retorns que sovent contradison la toponimia foirosa de sites pretenduts "de referéncia". O tanben B*** que fa tanben un crane trabalh en Sentonja e a l'entorn. Cal permejar abans d'anullar las modificacions. Coralament, — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 9 abril de 2023 a 07.10 (UTC) :Bonjorn. Mercé per las explicas. Es plan vertat que i a un fum de libres de "toponimia" que son marrits. Mas las recèrcas personalas pausan tanben de problèmas de credibilitat. Caldriá pas remplaçar un mal per un autre mal. De segur, vòli pas trebolar las practicas qu'avètz ja installadas dins aquesta Wikipèdia occitana. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 9 abril de 2023 a 10.29 (UTC) == Joanoto == Adieussiatz. Mercé per la vigilància... Siau pas gaire actiu d'aquesta passa, mas me vau forçar a seguir aquò un pauc seriosament. Coralament, — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 22 mai de 2024 a 03.42 (UTC) == Inutilitat == Bonjorn. Coneissètz pas res de l'auvernhàs, sabètz pas la diferéncia entre los mots sabents et los mots populars, sabètz quitament pas tornar legir vòstre tèxte e lo corregir [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Or%C3%A7_e_Mons&action=edit&section=2], fasètz pas de contribucions, sabètz far una causa soleta : impausar als contributors serioses vòstras tissas gramaticalas o ortograficas. Wp.oc a pas besonh de sembla-contributors nimai de policièrs de la lenga. Mercés d'evitar d'ara en davant de nos far pèrdre temps. Coralament. [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 12 julhet de 2024 a 15.38 (UTC) :Vos suggerissi de vos destibar, de vos beure un jus d'arange, de vos manjar un glacet au chocolat, d'escotar un pauc de musica e de legir lei [[:en:Wikipedia:Civility|règlas de basa de la cortesiá dins Wikipèdia]]. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 12 julhet de 2024 a 16.11 (UTC) ::Soi estat factual, pas mai. Coralament. [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 12 julhet de 2024 a 16.31 (UTC) == Norma mistralenca == Bonjorn, cf. [https://oc.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A8dia:La_tav%C3%A8rna#Norme_mistralienne_%3F ací]. --[[Utilizaire:Æpherys|Æpherys]] ([[Discussion Utilizaire:Æpherys|d]]) 20 setembre de 2024 a 21.06 (UTC) ==Vaugüer== [De Sovenhic → a Alaric 506] Bòn jorn. Me permeto de restablir la forma atestaa localament qu'es [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Vaug%C3%BCer&diff=2507406&oldid=2507373 Vaugüer], amb un diftong dins la primiera sillaba, segon l'enquista de l'ALF. La pronóncia locala es ben [vɑwgyˈe] (= ''«vɑ̩̆́ն˘ɡŭ́ĕ́»'' segon l'anciana notacion fonetica de Rosselòt). Tota èra ja ben explicat e referenciat dins la version precedenta de l'article. Tanben vos demando d'evitar las grafias non normalizaas; s'escriu segon Alibèrt: ''forma'' (non pas ''fòrma'' qu'es un francisme), ''ça que la'' (non pas ''çaquelà''), ''prene'' (non pas ''préner''), ''cònsol'' (non pas ''còssol''). Es una bòna chausa se seguir de règlas comunas d'ortografia, aquò facilita lo trabalh collaboratiu dins Wikipèdia. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 agost de 2026 a 11.14 (UTC) :Vòstre gost pel formalisme cloesc m'es plan conegut. Aquò rai. Vòstra competéncia en toponimia es, pr'aquò, una descobèrta per ieu. De còps, la fòrma locala es pas causida (à tort o a dret) coma títol. Gaitatz per exemple [[Malràs]], que en realitat, es vengut (plan logicament) un Marlàs. La fòrma ''Vogüer'' es estada relevada a Prunet, a pauca distància, dins un lòc aparat de las falsas influéncias sabentas (lo curat, lo notàri, l'escriba de 1252, qu'assajavan de latinizar o d'interpretar un nom de segur exterior a la latinitat) que s'abaton suls locutors locals. Avètz rason de seguir mas contribucions e soi plan urós de contribuïr atal a vòstra educacion lingüistica. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 23 agost de 2026 a 11.50 (UTC) ::Ai anullat vòstra modificacion subjectiva e infondada. Sus l'article Vogüer, i aviá un asenada a far pas. De desenats de contributors l'an evitada e sètz lo primièr a tombar dins la trapèla. Qualqu'un vos fa veire vòstra error, mès non ! per un testarditge qu'ai dejà constatat dins vòstre cas, vos cal contunhar ! Quitament se la Wikipèdia occitana risca de patir de vòstre refús de vos ocupar de çò que coneissètz, vos demandi ara d'evitar de m'avertir de vòstras novèlas fantasiás. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 23 agost de 2026 a 15.04 (UTC) :::Recòpio tota nòstra discussion sus aquesta pagina. Ansin chascun pòt constatar vòstra agressivitat. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) == Chambon (Combralha) == Bonjorn, Sovenhic. Ai fornida la referéncia demandada. E reteni preciosament vòstra definicion de la neutralitat sus Wp : « escondre las pròvas de sa manca de jutjament ». Plan coralament. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 24 octobre de 2026 a 09.17 (UTC) pibn4zrzlezhpym96dq9jz5aq15ksht 2511387 2511385 2026-10-24T09:35:49Z Sovenhic 36254 /* Chambon (Combralha) */ Respònsa 2511387 wikitext text/x-wiki == Niçardizacion == Mercé per la niçardizacion dels articles ! — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 24 novembre de 2022 a 17.00 (UTC) == Recèrcas personalas == Adieussiatz, Me pensi que la frasa "las recèrcas personalas son pas admesas" es un chic en defòra del foncionament abitual de la wikipèdia en occitan. Per exemple, M*** (lo coneissi, emai s'edita ara jos IP) fa un trabalh considerable sus la toponimia, resulta a l'encòp de recèrcas dins d'obratges de referéncia e d'enquèstas sul terrenc gaireben pas jamai publicadas (veire darrièrament [[Lana Sobiran]] o [[La Mòta Goàs]]). Avèm besonh d'aquels retorns que sovent contradison la toponimia foirosa de sites pretenduts "de referéncia". O tanben B*** que fa tanben un crane trabalh en Sentonja e a l'entorn. Cal permejar abans d'anullar las modificacions. Coralament, — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 9 abril de 2023 a 07.10 (UTC) :Bonjorn. Mercé per las explicas. Es plan vertat que i a un fum de libres de "toponimia" que son marrits. Mas las recèrcas personalas pausan tanben de problèmas de credibilitat. Caldriá pas remplaçar un mal per un autre mal. De segur, vòli pas trebolar las practicas qu'avètz ja installadas dins aquesta Wikipèdia occitana. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 9 abril de 2023 a 10.29 (UTC) == Joanoto == Adieussiatz. Mercé per la vigilància... Siau pas gaire actiu d'aquesta passa, mas me vau forçar a seguir aquò un pauc seriosament. Coralament, — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 22 mai de 2024 a 03.42 (UTC) == Inutilitat == Bonjorn. Coneissètz pas res de l'auvernhàs, sabètz pas la diferéncia entre los mots sabents et los mots populars, sabètz quitament pas tornar legir vòstre tèxte e lo corregir [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Or%C3%A7_e_Mons&action=edit&section=2], fasètz pas de contribucions, sabètz far una causa soleta : impausar als contributors serioses vòstras tissas gramaticalas o ortograficas. Wp.oc a pas besonh de sembla-contributors nimai de policièrs de la lenga. Mercés d'evitar d'ara en davant de nos far pèrdre temps. Coralament. [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 12 julhet de 2024 a 15.38 (UTC) :Vos suggerissi de vos destibar, de vos beure un jus d'arange, de vos manjar un glacet au chocolat, d'escotar un pauc de musica e de legir lei [[:en:Wikipedia:Civility|règlas de basa de la cortesiá dins Wikipèdia]]. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 12 julhet de 2024 a 16.11 (UTC) ::Soi estat factual, pas mai. Coralament. [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 12 julhet de 2024 a 16.31 (UTC) == Norma mistralenca == Bonjorn, cf. [https://oc.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A8dia:La_tav%C3%A8rna#Norme_mistralienne_%3F ací]. --[[Utilizaire:Æpherys|Æpherys]] ([[Discussion Utilizaire:Æpherys|d]]) 20 setembre de 2024 a 21.06 (UTC) ==Vaugüer== [De Sovenhic → a Alaric 506] Bòn jorn. Me permeto de restablir la forma atestaa localament qu'es [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Vaug%C3%BCer&diff=2507406&oldid=2507373 Vaugüer], amb un diftong dins la primiera sillaba, segon l'enquista de l'ALF. La pronóncia locala es ben [vɑwgyˈe] (= ''«vɑ̩̆́ն˘ɡŭ́ĕ́»'' segon l'anciana notacion fonetica de Rosselòt). Tota èra ja ben explicat e referenciat dins la version precedenta de l'article. Tanben vos demando d'evitar las grafias non normalizaas; s'escriu segon Alibèrt: ''forma'' (non pas ''fòrma'' qu'es un francisme), ''ça que la'' (non pas ''çaquelà''), ''prene'' (non pas ''préner''), ''cònsol'' (non pas ''còssol''). Es una bòna chausa se seguir de règlas comunas d'ortografia, aquò facilita lo trabalh collaboratiu dins Wikipèdia. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 agost de 2026 a 11.14 (UTC) :Vòstre gost pel formalisme cloesc m'es plan conegut. Aquò rai. Vòstra competéncia en toponimia es, pr'aquò, una descobèrta per ieu. De còps, la fòrma locala es pas causida (à tort o a dret) coma títol. Gaitatz per exemple [[Malràs]], que en realitat, es vengut (plan logicament) un Marlàs. La fòrma ''Vogüer'' es estada relevada a Prunet, a pauca distància, dins un lòc aparat de las falsas influéncias sabentas (lo curat, lo notàri, l'escriba de 1252, qu'assajavan de latinizar o d'interpretar un nom de segur exterior a la latinitat) que s'abaton suls locutors locals. Avètz rason de seguir mas contribucions e soi plan urós de contribuïr atal a vòstra educacion lingüistica. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 23 agost de 2026 a 11.50 (UTC) ::Ai anullat vòstra modificacion subjectiva e infondada. Sus l'article Vogüer, i aviá un asenada a far pas. De desenats de contributors l'an evitada e sètz lo primièr a tombar dins la trapèla. Qualqu'un vos fa veire vòstra error, mès non ! per un testarditge qu'ai dejà constatat dins vòstre cas, vos cal contunhar ! Quitament se la Wikipèdia occitana risca de patir de vòstre refús de vos ocupar de çò que coneissètz, vos demandi ara d'evitar de m'avertir de vòstras novèlas fantasiás. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 23 agost de 2026 a 15.04 (UTC) :::Recòpio tota nòstra discussion sus aquesta pagina. Ansin chascun pòt constatar vòstra agressivitat. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) == Chambon (Combralha) == Bonjorn, Sovenhic. Ai fornida la referéncia demandada. E reteni preciosament vòstra definicion de la neutralitat sus Wp : « escondre las pròvas de sa manca de jutjament ». Plan coralament. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 24 octobre de 2026 a 09.17 (UTC) :''Mercé d'aver inserit la referéncia d'Ives Lavalada. Es necessari d'evitar los comentaris personals, subjectius e non nèutres sus Pau Loís Granier.'' [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 24 octobre de 2026 a 09.35 (UTC) 1w4swjirz09ouih0xvq2deyowmzwgku 2511388 2511387 2026-10-24T09:36:07Z Sovenhic 36254 /* Chambon (Combralha) */ 2511388 wikitext text/x-wiki == Niçardizacion == Mercé per la niçardizacion dels articles ! — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 24 novembre de 2022 a 17.00 (UTC) == Recèrcas personalas == Adieussiatz, Me pensi que la frasa "las recèrcas personalas son pas admesas" es un chic en defòra del foncionament abitual de la wikipèdia en occitan. Per exemple, M*** (lo coneissi, emai s'edita ara jos IP) fa un trabalh considerable sus la toponimia, resulta a l'encòp de recèrcas dins d'obratges de referéncia e d'enquèstas sul terrenc gaireben pas jamai publicadas (veire darrièrament [[Lana Sobiran]] o [[La Mòta Goàs]]). Avèm besonh d'aquels retorns que sovent contradison la toponimia foirosa de sites pretenduts "de referéncia". O tanben B*** que fa tanben un crane trabalh en Sentonja e a l'entorn. Cal permejar abans d'anullar las modificacions. Coralament, — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 9 abril de 2023 a 07.10 (UTC) :Bonjorn. Mercé per las explicas. Es plan vertat que i a un fum de libres de "toponimia" que son marrits. Mas las recèrcas personalas pausan tanben de problèmas de credibilitat. Caldriá pas remplaçar un mal per un autre mal. De segur, vòli pas trebolar las practicas qu'avètz ja installadas dins aquesta Wikipèdia occitana. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 9 abril de 2023 a 10.29 (UTC) == Joanoto == Adieussiatz. Mercé per la vigilància... Siau pas gaire actiu d'aquesta passa, mas me vau forçar a seguir aquò un pauc seriosament. Coralament, — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 22 mai de 2024 a 03.42 (UTC) == Inutilitat == Bonjorn. Coneissètz pas res de l'auvernhàs, sabètz pas la diferéncia entre los mots sabents et los mots populars, sabètz quitament pas tornar legir vòstre tèxte e lo corregir [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Or%C3%A7_e_Mons&action=edit&section=2], fasètz pas de contribucions, sabètz far una causa soleta : impausar als contributors serioses vòstras tissas gramaticalas o ortograficas. Wp.oc a pas besonh de sembla-contributors nimai de policièrs de la lenga. Mercés d'evitar d'ara en davant de nos far pèrdre temps. Coralament. [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 12 julhet de 2024 a 15.38 (UTC) :Vos suggerissi de vos destibar, de vos beure un jus d'arange, de vos manjar un glacet au chocolat, d'escotar un pauc de musica e de legir lei [[:en:Wikipedia:Civility|règlas de basa de la cortesiá dins Wikipèdia]]. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 12 julhet de 2024 a 16.11 (UTC) ::Soi estat factual, pas mai. Coralament. [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 12 julhet de 2024 a 16.31 (UTC) == Norma mistralenca == Bonjorn, cf. [https://oc.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A8dia:La_tav%C3%A8rna#Norme_mistralienne_%3F ací]. --[[Utilizaire:Æpherys|Æpherys]] ([[Discussion Utilizaire:Æpherys|d]]) 20 setembre de 2024 a 21.06 (UTC) ==Vaugüer== [De Sovenhic → a Alaric 506] Bòn jorn. Me permeto de restablir la forma atestaa localament qu'es [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Vaug%C3%BCer&diff=2507406&oldid=2507373 Vaugüer], amb un diftong dins la primiera sillaba, segon l'enquista de l'ALF. La pronóncia locala es ben [vɑwgyˈe] (= ''«vɑ̩̆́ն˘ɡŭ́ĕ́»'' segon l'anciana notacion fonetica de Rosselòt). Tota èra ja ben explicat e referenciat dins la version precedenta de l'article. Tanben vos demando d'evitar las grafias non normalizaas; s'escriu segon Alibèrt: ''forma'' (non pas ''fòrma'' qu'es un francisme), ''ça que la'' (non pas ''çaquelà''), ''prene'' (non pas ''préner''), ''cònsol'' (non pas ''còssol''). Es una bòna chausa se seguir de règlas comunas d'ortografia, aquò facilita lo trabalh collaboratiu dins Wikipèdia. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 agost de 2026 a 11.14 (UTC) :Vòstre gost pel formalisme cloesc m'es plan conegut. Aquò rai. Vòstra competéncia en toponimia es, pr'aquò, una descobèrta per ieu. De còps, la fòrma locala es pas causida (à tort o a dret) coma títol. Gaitatz per exemple [[Malràs]], que en realitat, es vengut (plan logicament) un Marlàs. La fòrma ''Vogüer'' es estada relevada a Prunet, a pauca distància, dins un lòc aparat de las falsas influéncias sabentas (lo curat, lo notàri, l'escriba de 1252, qu'assajavan de latinizar o d'interpretar un nom de segur exterior a la latinitat) que s'abaton suls locutors locals. Avètz rason de seguir mas contribucions e soi plan urós de contribuïr atal a vòstra educacion lingüistica. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 23 agost de 2026 a 11.50 (UTC) ::Ai anullat vòstra modificacion subjectiva e infondada. Sus l'article Vogüer, i aviá un asenada a far pas. De desenats de contributors l'an evitada e sètz lo primièr a tombar dins la trapèla. Qualqu'un vos fa veire vòstra error, mès non ! per un testarditge qu'ai dejà constatat dins vòstre cas, vos cal contunhar ! Quitament se la Wikipèdia occitana risca de patir de vòstre refús de vos ocupar de çò que coneissètz, vos demandi ara d'evitar de m'avertir de vòstras novèlas fantasiás. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 23 agost de 2026 a 15.04 (UTC) :::Recòpio tota nòstra discussion sus aquesta pagina. Ansin chascun pòt constatar vòstra agressivitat. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) == Chambon (Combralha) == Bonjorn, Sovenhic. Ai fornida la referéncia demandada. E reteni preciosament vòstra definicion de la neutralitat sus Wp : « escondre las pròvas de sa manca de jutjament ». Plan coralament. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 24 octobre de 2026 a 09.17 (UTC) :Mercé d'aver inserit la referéncia d'Ives Lavalada. Es necessari d'evitar los comentaris personals, subjectius e non nèutres sus Pau Loís Granier. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 24 octobre de 2026 a 09.35 (UTC) p50v698qhi60fwwgobxs6nuldxr1t3g 2511390 2511388 2026-10-24T10:18:41Z Alaric 506 44932 /* Chambon (Combralha) */ Respònsa 2511390 wikitext text/x-wiki == Niçardizacion == Mercé per la niçardizacion dels articles ! — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 24 novembre de 2022 a 17.00 (UTC) == Recèrcas personalas == Adieussiatz, Me pensi que la frasa "las recèrcas personalas son pas admesas" es un chic en defòra del foncionament abitual de la wikipèdia en occitan. Per exemple, M*** (lo coneissi, emai s'edita ara jos IP) fa un trabalh considerable sus la toponimia, resulta a l'encòp de recèrcas dins d'obratges de referéncia e d'enquèstas sul terrenc gaireben pas jamai publicadas (veire darrièrament [[Lana Sobiran]] o [[La Mòta Goàs]]). Avèm besonh d'aquels retorns que sovent contradison la toponimia foirosa de sites pretenduts "de referéncia". O tanben B*** que fa tanben un crane trabalh en Sentonja e a l'entorn. Cal permejar abans d'anullar las modificacions. Coralament, — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 9 abril de 2023 a 07.10 (UTC) :Bonjorn. Mercé per las explicas. Es plan vertat que i a un fum de libres de "toponimia" que son marrits. Mas las recèrcas personalas pausan tanben de problèmas de credibilitat. Caldriá pas remplaçar un mal per un autre mal. De segur, vòli pas trebolar las practicas qu'avètz ja installadas dins aquesta Wikipèdia occitana. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 9 abril de 2023 a 10.29 (UTC) == Joanoto == Adieussiatz. Mercé per la vigilància... Siau pas gaire actiu d'aquesta passa, mas me vau forçar a seguir aquò un pauc seriosament. Coralament, — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 22 mai de 2024 a 03.42 (UTC) == Inutilitat == Bonjorn. Coneissètz pas res de l'auvernhàs, sabètz pas la diferéncia entre los mots sabents et los mots populars, sabètz quitament pas tornar legir vòstre tèxte e lo corregir [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Or%C3%A7_e_Mons&action=edit&section=2], fasètz pas de contribucions, sabètz far una causa soleta : impausar als contributors serioses vòstras tissas gramaticalas o ortograficas. Wp.oc a pas besonh de sembla-contributors nimai de policièrs de la lenga. Mercés d'evitar d'ara en davant de nos far pèrdre temps. Coralament. [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 12 julhet de 2024 a 15.38 (UTC) :Vos suggerissi de vos destibar, de vos beure un jus d'arange, de vos manjar un glacet au chocolat, d'escotar un pauc de musica e de legir lei [[:en:Wikipedia:Civility|règlas de basa de la cortesiá dins Wikipèdia]]. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 12 julhet de 2024 a 16.11 (UTC) ::Soi estat factual, pas mai. Coralament. [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 12 julhet de 2024 a 16.31 (UTC) == Norma mistralenca == Bonjorn, cf. [https://oc.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A8dia:La_tav%C3%A8rna#Norme_mistralienne_%3F ací]. --[[Utilizaire:Æpherys|Æpherys]] ([[Discussion Utilizaire:Æpherys|d]]) 20 setembre de 2024 a 21.06 (UTC) ==Vaugüer== [De Sovenhic → a Alaric 506] Bòn jorn. Me permeto de restablir la forma atestaa localament qu'es [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Vaug%C3%BCer&diff=2507406&oldid=2507373 Vaugüer], amb un diftong dins la primiera sillaba, segon l'enquista de l'ALF. La pronóncia locala es ben [vɑwgyˈe] (= ''«vɑ̩̆́ն˘ɡŭ́ĕ́»'' segon l'anciana notacion fonetica de Rosselòt). Tota èra ja ben explicat e referenciat dins la version precedenta de l'article. Tanben vos demando d'evitar las grafias non normalizaas; s'escriu segon Alibèrt: ''forma'' (non pas ''fòrma'' qu'es un francisme), ''ça que la'' (non pas ''çaquelà''), ''prene'' (non pas ''préner''), ''cònsol'' (non pas ''còssol''). Es una bòna chausa se seguir de règlas comunas d'ortografia, aquò facilita lo trabalh collaboratiu dins Wikipèdia. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 agost de 2026 a 11.14 (UTC) :Vòstre gost pel formalisme cloesc m'es plan conegut. Aquò rai. Vòstra competéncia en toponimia es, pr'aquò, una descobèrta per ieu. De còps, la fòrma locala es pas causida (à tort o a dret) coma títol. Gaitatz per exemple [[Malràs]], que en realitat, es vengut (plan logicament) un Marlàs. La fòrma ''Vogüer'' es estada relevada a Prunet, a pauca distància, dins un lòc aparat de las falsas influéncias sabentas (lo curat, lo notàri, l'escriba de 1252, qu'assajavan de latinizar o d'interpretar un nom de segur exterior a la latinitat) que s'abaton suls locutors locals. Avètz rason de seguir mas contribucions e soi plan urós de contribuïr atal a vòstra educacion lingüistica. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 23 agost de 2026 a 11.50 (UTC) ::Ai anullat vòstra modificacion subjectiva e infondada. Sus l'article Vogüer, i aviá un asenada a far pas. De desenats de contributors l'an evitada e sètz lo primièr a tombar dins la trapèla. Qualqu'un vos fa veire vòstra error, mès non ! per un testarditge qu'ai dejà constatat dins vòstre cas, vos cal contunhar ! Quitament se la Wikipèdia occitana risca de patir de vòstre refús de vos ocupar de çò que coneissètz, vos demandi ara d'evitar de m'avertir de vòstras novèlas fantasiás. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 23 agost de 2026 a 15.04 (UTC) :::Recòpio tota nòstra discussion sus aquesta pagina. Ansin chascun pòt constatar vòstra agressivitat. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) == Chambon (Combralha) == Bonjorn, Sovenhic. Ai fornida la referéncia demandada. E reteni preciosament vòstra definicion de la neutralitat sus Wp : « escondre las pròvas de sa manca de jutjament ». Plan coralament. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 24 octobre de 2026 a 09.17 (UTC) :Mercé d'aver inserit la referéncia d'Ives Lavalada. Es necessari d'evitar los comentaris personals, subjectius e non nèutres sus Pau Loís Granier. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 24 octobre de 2026 a 09.35 (UTC) ::*Pau Loís Granier (seriá de vòstra familha ? alavetz pòdi compréner) es un autor mòrt, çò que disi (e que sabiá !) li saurà pas mal. Tots los autors que n'an parlat escrivon la meteissa causa que ieu, mès benlèu ba sabiatz pas. I a de libres sus la literatura occitana, coma lo de Lafont e Anatòli, que, se me soveni coma cal, escrivon en gròs de causas comparablas. Mon comentari es donc ni « personal », ni « subjectiu » e en cap de cas manca pas de neutralitat. Document sus Wp.fr : « Paul-Louis Grenier écrivait parallèlement des textes littéraires dans plusieurs dialectes occitans sous le nom de plume Pau Loís Granier[10]. D'abord l'occitan limousin[11], mais aussi le marchois[12],[13] très littéraire, très travaillé[14],[15], dans lequel il n'hésitait pas à insérer des tournures plus méridionales (empruntées aux dialectes de Provence et du Languedoc) et un lexique assez « archaïque » voire médiéval ». Vos sugerissi de confondre pas las règlas de Wikipèdia e vòstre desir d'auto-proteccion, l'enciclopedia i ganharà. Mercés per vòstra responsa, quitament s'es pas gaire pertinenta. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 24 octobre de 2026 a 10.18 (UTC) d12mzpxih36mg1k9o1aqp99azsemfhe 2511391 2511390 2026-10-24T10:19:07Z Alaric 506 44932 /* Chambon (Combralha) */ 2511391 wikitext text/x-wiki == Niçardizacion == Mercé per la niçardizacion dels articles ! — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 24 novembre de 2022 a 17.00 (UTC) == Recèrcas personalas == Adieussiatz, Me pensi que la frasa "las recèrcas personalas son pas admesas" es un chic en defòra del foncionament abitual de la wikipèdia en occitan. Per exemple, M*** (lo coneissi, emai s'edita ara jos IP) fa un trabalh considerable sus la toponimia, resulta a l'encòp de recèrcas dins d'obratges de referéncia e d'enquèstas sul terrenc gaireben pas jamai publicadas (veire darrièrament [[Lana Sobiran]] o [[La Mòta Goàs]]). Avèm besonh d'aquels retorns que sovent contradison la toponimia foirosa de sites pretenduts "de referéncia". O tanben B*** que fa tanben un crane trabalh en Sentonja e a l'entorn. Cal permejar abans d'anullar las modificacions. Coralament, — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 9 abril de 2023 a 07.10 (UTC) :Bonjorn. Mercé per las explicas. Es plan vertat que i a un fum de libres de "toponimia" que son marrits. Mas las recèrcas personalas pausan tanben de problèmas de credibilitat. Caldriá pas remplaçar un mal per un autre mal. De segur, vòli pas trebolar las practicas qu'avètz ja installadas dins aquesta Wikipèdia occitana. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 9 abril de 2023 a 10.29 (UTC) == Joanoto == Adieussiatz. Mercé per la vigilància... Siau pas gaire actiu d'aquesta passa, mas me vau forçar a seguir aquò un pauc seriosament. Coralament, — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 22 mai de 2024 a 03.42 (UTC) == Inutilitat == Bonjorn. Coneissètz pas res de l'auvernhàs, sabètz pas la diferéncia entre los mots sabents et los mots populars, sabètz quitament pas tornar legir vòstre tèxte e lo corregir [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Or%C3%A7_e_Mons&action=edit&section=2], fasètz pas de contribucions, sabètz far una causa soleta : impausar als contributors serioses vòstras tissas gramaticalas o ortograficas. Wp.oc a pas besonh de sembla-contributors nimai de policièrs de la lenga. Mercés d'evitar d'ara en davant de nos far pèrdre temps. Coralament. [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 12 julhet de 2024 a 15.38 (UTC) :Vos suggerissi de vos destibar, de vos beure un jus d'arange, de vos manjar un glacet au chocolat, d'escotar un pauc de musica e de legir lei [[:en:Wikipedia:Civility|règlas de basa de la cortesiá dins Wikipèdia]]. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 12 julhet de 2024 a 16.11 (UTC) ::Soi estat factual, pas mai. Coralament. [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 12 julhet de 2024 a 16.31 (UTC) == Norma mistralenca == Bonjorn, cf. [https://oc.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A8dia:La_tav%C3%A8rna#Norme_mistralienne_%3F ací]. --[[Utilizaire:Æpherys|Æpherys]] ([[Discussion Utilizaire:Æpherys|d]]) 20 setembre de 2024 a 21.06 (UTC) ==Vaugüer== [De Sovenhic → a Alaric 506] Bòn jorn. Me permeto de restablir la forma atestaa localament qu'es [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Vaug%C3%BCer&diff=2507406&oldid=2507373 Vaugüer], amb un diftong dins la primiera sillaba, segon l'enquista de l'ALF. La pronóncia locala es ben [vɑwgyˈe] (= ''«vɑ̩̆́ն˘ɡŭ́ĕ́»'' segon l'anciana notacion fonetica de Rosselòt). Tota èra ja ben explicat e referenciat dins la version precedenta de l'article. Tanben vos demando d'evitar las grafias non normalizaas; s'escriu segon Alibèrt: ''forma'' (non pas ''fòrma'' qu'es un francisme), ''ça que la'' (non pas ''çaquelà''), ''prene'' (non pas ''préner''), ''cònsol'' (non pas ''còssol''). Es una bòna chausa se seguir de règlas comunas d'ortografia, aquò facilita lo trabalh collaboratiu dins Wikipèdia. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 agost de 2026 a 11.14 (UTC) :Vòstre gost pel formalisme cloesc m'es plan conegut. Aquò rai. Vòstra competéncia en toponimia es, pr'aquò, una descobèrta per ieu. De còps, la fòrma locala es pas causida (à tort o a dret) coma títol. Gaitatz per exemple [[Malràs]], que en realitat, es vengut (plan logicament) un Marlàs. La fòrma ''Vogüer'' es estada relevada a Prunet, a pauca distància, dins un lòc aparat de las falsas influéncias sabentas (lo curat, lo notàri, l'escriba de 1252, qu'assajavan de latinizar o d'interpretar un nom de segur exterior a la latinitat) que s'abaton suls locutors locals. Avètz rason de seguir mas contribucions e soi plan urós de contribuïr atal a vòstra educacion lingüistica. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 23 agost de 2026 a 11.50 (UTC) ::Ai anullat vòstra modificacion subjectiva e infondada. Sus l'article Vogüer, i aviá un asenada a far pas. De desenats de contributors l'an evitada e sètz lo primièr a tombar dins la trapèla. Qualqu'un vos fa veire vòstra error, mès non ! per un testarditge qu'ai dejà constatat dins vòstre cas, vos cal contunhar ! Quitament se la Wikipèdia occitana risca de patir de vòstre refús de vos ocupar de çò que coneissètz, vos demandi ara d'evitar de m'avertir de vòstras novèlas fantasiás. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 23 agost de 2026 a 15.04 (UTC) :::Recòpio tota nòstra discussion sus aquesta pagina. Ansin chascun pòt constatar vòstra agressivitat. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) == Chambon (Combralha) == Bonjorn, Sovenhic. Ai fornida la referéncia demandada. E reteni preciosament vòstra definicion de la neutralitat sus Wp : « escondre las pròvas de sa manca de jutjament ». Plan coralament. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 24 octobre de 2026 a 09.17 (UTC) :Mercé d'aver inserit la referéncia d'Ives Lavalada. Es necessari d'evitar los comentaris personals, subjectius e non nèutres sus Pau Loís Granier. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 24 octobre de 2026 a 09.35 (UTC) ::Pau Loís Granier (seriá de vòstra familha ? alavetz pòdi compréner) es un autor mòrt, çò que disi (e que sabiá !) li saurà pas mal. Tots los autors que n'an parlat escrivon la meteissa causa que ieu, mès benlèu ba sabiatz pas. I a de libres sus la literatura occitana, coma lo de Lafont e Anatòli, que, se me soveni coma cal, escrivon en gròs de causas comparablas. Mon comentari es donc ni « personal », ni « subjectiu » e en cap de cas manca pas de neutralitat. Document sus Wp.fr : « Paul-Louis Grenier écrivait parallèlement des textes littéraires dans plusieurs dialectes occitans sous le nom de plume Pau Loís Granier[10]. D'abord l'occitan limousin[11], mais aussi le marchois[12],[13] très littéraire, très travaillé[14],[15], dans lequel il n'hésitait pas à insérer des tournures plus méridionales (empruntées aux dialectes de Provence et du Languedoc) et un lexique assez « archaïque » voire médiéval ». Vos sugerissi de confondre pas las règlas de Wikipèdia e vòstre desir d'auto-proteccion, l'enciclopedia i ganharà. Mercés per vòstra responsa, quitament s'es pas gaire pertinenta. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 24 octobre de 2026 a 10.18 (UTC) 985vo0n8zvsf3p8bx5o3aiorbbt4bce 2511393 2511391 2026-10-24T11:02:27Z Sovenhic 36254 /* Chambon (Combralha) */ Respònsa 2511393 wikitext text/x-wiki == Niçardizacion == Mercé per la niçardizacion dels articles ! — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 24 novembre de 2022 a 17.00 (UTC) == Recèrcas personalas == Adieussiatz, Me pensi que la frasa "las recèrcas personalas son pas admesas" es un chic en defòra del foncionament abitual de la wikipèdia en occitan. Per exemple, M*** (lo coneissi, emai s'edita ara jos IP) fa un trabalh considerable sus la toponimia, resulta a l'encòp de recèrcas dins d'obratges de referéncia e d'enquèstas sul terrenc gaireben pas jamai publicadas (veire darrièrament [[Lana Sobiran]] o [[La Mòta Goàs]]). Avèm besonh d'aquels retorns que sovent contradison la toponimia foirosa de sites pretenduts "de referéncia". O tanben B*** que fa tanben un crane trabalh en Sentonja e a l'entorn. Cal permejar abans d'anullar las modificacions. Coralament, — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 9 abril de 2023 a 07.10 (UTC) :Bonjorn. Mercé per las explicas. Es plan vertat que i a un fum de libres de "toponimia" que son marrits. Mas las recèrcas personalas pausan tanben de problèmas de credibilitat. Caldriá pas remplaçar un mal per un autre mal. De segur, vòli pas trebolar las practicas qu'avètz ja installadas dins aquesta Wikipèdia occitana. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 9 abril de 2023 a 10.29 (UTC) == Joanoto == Adieussiatz. Mercé per la vigilància... Siau pas gaire actiu d'aquesta passa, mas me vau forçar a seguir aquò un pauc seriosament. Coralament, — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 22 mai de 2024 a 03.42 (UTC) == Inutilitat == Bonjorn. Coneissètz pas res de l'auvernhàs, sabètz pas la diferéncia entre los mots sabents et los mots populars, sabètz quitament pas tornar legir vòstre tèxte e lo corregir [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Or%C3%A7_e_Mons&action=edit&section=2], fasètz pas de contribucions, sabètz far una causa soleta : impausar als contributors serioses vòstras tissas gramaticalas o ortograficas. Wp.oc a pas besonh de sembla-contributors nimai de policièrs de la lenga. Mercés d'evitar d'ara en davant de nos far pèrdre temps. Coralament. [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 12 julhet de 2024 a 15.38 (UTC) :Vos suggerissi de vos destibar, de vos beure un jus d'arange, de vos manjar un glacet au chocolat, d'escotar un pauc de musica e de legir lei [[:en:Wikipedia:Civility|règlas de basa de la cortesiá dins Wikipèdia]]. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 12 julhet de 2024 a 16.11 (UTC) ::Soi estat factual, pas mai. Coralament. [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 12 julhet de 2024 a 16.31 (UTC) == Norma mistralenca == Bonjorn, cf. [https://oc.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A8dia:La_tav%C3%A8rna#Norme_mistralienne_%3F ací]. --[[Utilizaire:Æpherys|Æpherys]] ([[Discussion Utilizaire:Æpherys|d]]) 20 setembre de 2024 a 21.06 (UTC) ==Vaugüer== [De Sovenhic → a Alaric 506] Bòn jorn. Me permeto de restablir la forma atestaa localament qu'es [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Vaug%C3%BCer&diff=2507406&oldid=2507373 Vaugüer], amb un diftong dins la primiera sillaba, segon l'enquista de l'ALF. La pronóncia locala es ben [vɑwgyˈe] (= ''«vɑ̩̆́ն˘ɡŭ́ĕ́»'' segon l'anciana notacion fonetica de Rosselòt). Tota èra ja ben explicat e referenciat dins la version precedenta de l'article. Tanben vos demando d'evitar las grafias non normalizaas; s'escriu segon Alibèrt: ''forma'' (non pas ''fòrma'' qu'es un francisme), ''ça que la'' (non pas ''çaquelà''), ''prene'' (non pas ''préner''), ''cònsol'' (non pas ''còssol''). Es una bòna chausa se seguir de règlas comunas d'ortografia, aquò facilita lo trabalh collaboratiu dins Wikipèdia. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 agost de 2026 a 11.14 (UTC) :Vòstre gost pel formalisme cloesc m'es plan conegut. Aquò rai. Vòstra competéncia en toponimia es, pr'aquò, una descobèrta per ieu. De còps, la fòrma locala es pas causida (à tort o a dret) coma títol. Gaitatz per exemple [[Malràs]], que en realitat, es vengut (plan logicament) un Marlàs. La fòrma ''Vogüer'' es estada relevada a Prunet, a pauca distància, dins un lòc aparat de las falsas influéncias sabentas (lo curat, lo notàri, l'escriba de 1252, qu'assajavan de latinizar o d'interpretar un nom de segur exterior a la latinitat) que s'abaton suls locutors locals. Avètz rason de seguir mas contribucions e soi plan urós de contribuïr atal a vòstra educacion lingüistica. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 23 agost de 2026 a 11.50 (UTC) ::Ai anullat vòstra modificacion subjectiva e infondada. Sus l'article Vogüer, i aviá un asenada a far pas. De desenats de contributors l'an evitada e sètz lo primièr a tombar dins la trapèla. Qualqu'un vos fa veire vòstra error, mès non ! per un testarditge qu'ai dejà constatat dins vòstre cas, vos cal contunhar ! Quitament se la Wikipèdia occitana risca de patir de vòstre refús de vos ocupar de çò que coneissètz, vos demandi ara d'evitar de m'avertir de vòstras novèlas fantasiás. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 23 agost de 2026 a 15.04 (UTC) :::Recòpio tota nòstra discussion sus aquesta pagina. Ansin chascun pòt constatar vòstra agressivitat. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) == Chambon (Combralha) == Bonjorn, Sovenhic. Ai fornida la referéncia demandada. E reteni preciosament vòstra definicion de la neutralitat sus Wp : « escondre las pròvas de sa manca de jutjament ». Plan coralament. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 24 octobre de 2026 a 09.17 (UTC) :Mercé d'aver inserit la referéncia d'Ives Lavalada. Es necessari d'evitar los comentaris personals, subjectius e non nèutres sus Pau Loís Granier. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 24 octobre de 2026 a 09.35 (UTC) ::Pau Loís Granier (seriá de vòstra familha ? alavetz pòdi compréner) es un autor mòrt, çò que disi (e que sabiá !) li saurà pas mal. Tots los autors que n'an parlat escrivon la meteissa causa que ieu, mès benlèu ba sabiatz pas. I a de libres sus la literatura occitana, coma lo de Lafont e Anatòli, que, se me soveni coma cal, escrivon en gròs de causas comparablas. Mon comentari es donc ni « personal », ni « subjectiu » e en cap de cas manca pas de neutralitat. Document sus Wp.fr : « Paul-Louis Grenier écrivait parallèlement des textes littéraires dans plusieurs dialectes occitans sous le nom de plume Pau Loís Granier[10]. D'abord l'occitan limousin[11], mais aussi le marchois[12],[13] très littéraire, très travaillé[14],[15], dans lequel il n'hésitait pas à insérer des tournures plus méridionales (empruntées aux dialectes de Provence et du Languedoc) et un lexique assez « archaïque » voire médiéval ». Vos sugerissi de confondre pas las règlas de Wikipèdia e vòstre desir d'auto-proteccion, l'enciclopedia i ganharà. Mercés per vòstra responsa, quitament s'es pas gaire pertinenta. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 24 octobre de 2026 a 10.18 (UTC) :::Se contunhatz, serai obligat de demandar als administrators de far una moderacion. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 24 octobre de 2026 a 11.02 (UTC) 02smg0y0wm2ejd49q0vth2mvwauo8bm 0 190894 2511377 2511162 2026-10-24T03:40:24Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511377 wikitext text/x-wiki {{Infobox Cratère|nom=Bobone|image=|légende=|astre=Lune|latitude=26.9|longitude=-131.8|ref coord=<ref name="NASA Crater">{{Lien web|langue=en|url=http://lunar.arc.nasa.gov/printerready/science/geography_items/carters/craters_b.html|titre=Moon nomenclature - Crater|date=|site=http://lunar.arc.nasa.gov/ The Lunar Prospector Website|éditeur=NASA Ames Research Center|page=|en ligne le=|consulté le=}}</ref>{{,}}<ref name="USGS">{{Lien web|langue=en|url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/FeatureTypesData2.jsp?systemID=3&bodyID=11&typeID=9&system=Earth&body=Moon&type=Crater,%20craters&sort=AName&show=Fname&show=Lat&show=Long&show=Diam&show=Stat&show=Orig|titre=Gazetteer of Planetary Nomenclature - Moon Nomenclature: Mons, montes|date=|site=http://planetarynames.wr.usgs.gov/ Astrogeology Research Program|éditeur=U.S. Geological Survey|page=|en ligne le=|consulté le=}}</ref>|massif=|âge=Inconnu<ref name="AVL">Programme et base de données incorporée l'{{lien web|url=http://www.astrosurf.com/avl/FR_index.html|titre=Atlas Virtuel de la Lune|site=http://www.astrosurf.com/ Portail de l'Astronomie en France|éditeur=Patrick Chevalley et Christian Legrand}}</ref>{{,}}<ref name="Tompkins & Pieters, 1999">{{en}} {{ouvrage|auteurs=Tompkins, S. & C.M. Pieters|titre=[http://adsabs.harvard.edu/abs/1999M&PS...34...25T Mineralogy of the lunar crust: Results from Clementine]|éditeur=Meteoritics & Planetary Science, vol. 34, n° 1, pages 25-41|année=[[1999]]}}</ref>|type cratère=Cratère d'impact|impacteur nature=|impacteur diamètre=|impacteur vitesse=|impacteur angle=|impacteur densité=|cible nature=|cible densité=|altitude=|diamètre=31|longueur=|largeur=|profondeur=|superficie=|découvreur=|date découverte=|éponyme=[[Jorge Bobone]]<ref name="USGS"/>{{,}}<ref name="Krater">{{Lien web|langue=de|url=http://www.astrolink.de/p012/p01204/p01204090000b.htm|titre=Krater mit individuellem Namen (Cratère avec nom individuel)|date=|site=http://www.astrolink.de/|éditeur=|page=|en ligne le=|consulté le=}}</ref>|géolocalisation=Lune}} {| class="infobox_v2 noarchive" | colspan="2" class="entete map" style="background-color:#003399;color:#ffffff;" |Bobone<templatestyles src="Infobox/Pictogramme/map.css"></templatestyles> |- | colspan="2" style="display:none;" | |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#003399; color:#ffffff" |Localizacion |- ! scope="row" |Astre |[[Luna]] |- ! scope="row" |Coordenadas |<data class="p-latitude" id="27" value="26.9"><span class="plainlinks nourlexpansion" title="Cartes, vues aériennes, etc.">[http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=fr&pagename=Bobone_(crat%C3%A8re)&params=26.9_N_131.8_W_type:scale:100000_globe:moon_globe:moon <span class="h-geo geo-dms">26° 54′ N</span>]</span></data><span class="plainlinks nourlexpansion" title="Cartes, vues aériennes, etc.">[http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=fr&pagename=Bobone_(crat%C3%A8re)&params=26.9_N_131.8_W_type:scale:100000_globe:moon_globe:moon <span class="h-geo geo-dms">, </span>]</span><data class="p-longitude" id="30" value="-131.8"><span class="plainlinks nourlexpansion" title="Cartes, vues aériennes, etc.">[http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=fr&pagename=Bobone_(crat%C3%A8re)&params=26.9_N_131.8_W_type:scale:100000_globe:moon_globe:moon <span class="h-geo geo-dms">131° 48′ O</span>]</span></data><data class="p-globe" id="32" value="moon"></data><span class="plainlinks nourlexpansion" title="Cartes, vues aériennes, etc.">[http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=fr&pagename=Bobone_(crat%C3%A8re)&params=26.9_N_131.8_W_type:scale:100000_globe:moon_globe:moon]</span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates" class="noprint"><span class="plainlinks nourlexpansion" title="Cartes, vues aériennes, etc.">[http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=fr&pagename=Bobone_(crat%C3%A8re)&params=26.9_N_131.8_W_type:scale:100000_globe:moon_globe:moon<span class="h-geo geo-dms"><data class="p-latitude" value="26.9">26° 54′ N</data>, <data class="p-longitude" value="-131.8">131° 48′ O</data><data class="p-globe" value="moon"></data></span>]</span></span></indicator><ref name="NASA Crater"><span class="ouvrage"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> <span lang="en">[https://web.archive.org/web/20051023083235/http://lunar.arc.nasa.gov/printerready/science/geography_items/carters/craters_b.html « <cite style="font-style:normal;">Moon nomenclature - Crater</cite> »]</span>, sur <span class="italique">https://web.archive.org/web/20130808201442/http://lunar.arc.nasa.gov/ The Lunar Prospector Website</span>, NASA Ames Research Center</span></ref>,<ref name="USGS"><span class="ouvrage"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> <span lang="en">[http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/FeatureTypesData2.jsp?systemID=3&bodyID=11&typeID=9&system=Earth&body=Moon&type=Crater,%20craters&sort=AName&show=Fname&show=Lat&show=Long&show=Diam&show=Stat&show=Orig « <cite style="font-style:normal;">Gazetteer of Planetary Nomenclature - Moon Nomenclature: Mons, montes</cite> »]</span>, sur <span class="italique">http://planetarynames.wr.usgs.gov/ Astrogeology Research Program</span>, U.S. Geological Survey</span></ref> |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#003399; color:#ffffff" |Geologia |- ! scope="row" |Edat |Desconeguda,<ref name="AVL">Programme et base de données incorporée l'<span class="ouvrage">[https://web.archive.org/web/20080514072927/http://www.astrosurf.com/avl/FR_index.html « <cite style="font-style:normal;">Atlas Virtuel de la Lune</cite> »], sur <span class="italique">http://www.astrosurf.com/ Portail de l'Astronomie en France</span>, Patrick Chevalley et Christian Legrand</span></ref><ref name="Tompkins & Pieters, 1999"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> <span class="ouvrage" id="1999">Tompkins, S. & C.M. Pieters, <cite class="italique">[http://adsabs.harvard.edu/abs/1999M&PS...34...25T Mineralogy of the lunar crust: Results from Clementine]</cite>, Meteoritics & Planetary Science, vol. 34, n° 1, pages 25-41, <time>1999</time></span></ref> |- ! scope="row" |Tipe de cratèr |[[Cratèr d'impacte|Méteotitic]] |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#003399; color:#ffffff" |Dimensions |- ! scope="row" |Diamètre |31 <abbr class="abbr" title="kilomètre">km</abbr> |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#003399; color:#ffffff" |Descobèrta |- ! scope="row" |Eponim |Jorge Bobone<ref name="USGS" />,<ref name="Krater"><span class="ouvrage"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : allemand">(de)</abbr> <span lang="de">[http://www.astrolink.de/p012/p01204/p01204090000b.htm « <cite style="font-style:normal;">Krater mit individuellem Namen (Cratère avec nom individuel)</cite> »]</span>, sur <span class="italique">http://www.astrolink.de/</span></span></ref> |- | colspan="2" | <div class="img_toggle" style="text-align:center;"> <div class="geobox"> <div><small>Geolocalizacion sus la carta : [[Luna]]</small></div> {| class="DebutCarte" style="width:auto; margin:0; border:none; border-spacing:0; padding:0; text-align:center;" | style="border:none; padding:0" |<div style="position:relative;;">[[Fichièr:Moonmap_from_clementine_data.png|ligam=Fichier:Moonmap_from_clementine_data.png|alt=(Voir situation sur carte : Lune)|class=noviewer|280x280px|(Veire situacion sus carta: [[Lune|Luna]])]] <div style="position:absolute;top:35.055555555584%;left:13.3888888889%;background:transparent;"><div style="position:absolute;line-height:1;top:-3px;left:-3px">[[Fichièr:Redpoint.svg|ligam=|alt=Bobone (cratère)|7x7px|Bobone (cratèr)]]</div></div> </div> |} </div> </div> |- | colspan="2" class="navigation-only" style="border-top: 2px #003399 solid; font-size: 80%; background:inherit; text-align: right;" |<span class="plainlinks" style="float:left;">[//fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Bobone_(crat%C3%A8re)&action=edit&section=0 <span style="color:#555;">modificar</span>]</span>[[Fichièr:Info_Simple.svg|ligam=Modèle:Infobox_Cratère|alt=Consultez la documentation du modèle|12x12px|Consultatz la documentacion del modèl]]<span class="plainlinks" style="float:left;"> </span> |} [[Catégorie:Article utilisant une Infobox]] '''Bobone''' es lo nom d'un [[cratèr d'impacte]] sus la [[fàcia amagada de la Luna]]. Lo nom foguèt oficialament adoptat per l'Union astronomica internacionala (UAI) en 1970,,, en referéncia a Jorge Bobone (1901-1958),,.<ref name="USGS"/><ref name="Krater"/><ref>En règle générale, l'[[Union astronomique internationale#Assemblées générales|Assemblée générale de l'Union astronomique internationale]] adopta officiellement le nom des cratères de la [[face visible de la Lune]] en 1935, ceux de la [[face cachée de la Lune]] en 1970, enfin certains petits cratères (anciennement des cratères satellites) furent renommés à partir de 1973 puis lors des sessions suivantes. Voir : </ref><ref name="NASA Crater"/><ref name="USGS" /><ref name="Krater" /> L'observacion del cratèr foguèt raportada pel primièr còp en 1965 per [[Zond 3]]<ref name="Découvreur">Date de premier recensement et nom du découvreur : [http://archive.wikiwix.com/cache/20110223201438/http://host.planet4589.org/astro/lunar/Craters Lunar Craters] (voir avant dernière colonne et la [https://web.archive.org/web/20110517165756/http://host.planet4589.org/astro/lunar/Refs notice de nomenclature]) sur ''http://host.planet4589.org/astro/lunar/'' ''Lunar Nomenclature'', 2004, Jonathan McDowell.</ref>,.<ref name="AVL"/> == Localizacion == Vaquí la tièra dels relèus de la [[Luna]] a l'entorn del cratèr,, :<ref name="Geody"> Voir les reliefs environnant la {{Ligam web|sit=http://www.geody.com/ Geody - Moteur de recherche pour les localisations sur Mercure, Vénus, Terre, Lune, Mars et dans l'espace|en linha lo=|consulté le=}}. </ref><ref name="LPI"> Voir les photos du site à partir du {{Ligam web|sit=http://www.lpi.usra.edu/ Lunar and Planetary Institute|en linha lo=|consulté le=}}.</ref> {| class="wikitable" |Nord-oèst : ''A completar'' |Nòrd : ''A completar'' |Nòrd-èst : ''A completar'' |- align="center" |Oèst : ''A completar'' |'''Bobone''' |Èst : ''A completar'' |- align="center" |Sud-oèst : ''A completar'' |Sud : ''A completar'' |Sud-èst : ''A completar'' |- |} == Cratèrs satellits == Los cratèrs diches ''satellits'' son de pichons cratèrs situats a proximitat del cratèr principal, son nomenats del meteis nom mas acompanhat d'una letra majuscula complementària (e mai se la formacion d'aqueles cratèrs es independenta de la formacion del cratèr principal). Per convencion aquelas caracteristicas son indicadas sus las cartas lunaras en plaçant la letra sul ponch mai pròche del cratèr principal. Lista dels cratèrs satellits de ''Bobone'', :<ref name="Satellites"> Nomenclature complète des cratères lunaires : {{Ligam web|sit=http://host.planet4589.org/astro/lunar/ Lunar Nomenclature|en linha lo=|consulté le=}}.</ref> {| class="wikitable" ! style="background:#eeeeee;" width="25%" |''Bobone'' |- align="center" |''Pas de cratèrs satellits'' |} == Nòtas e referéncias == <references /> == De veire tanben == === Articles connèxes === * [[Lista dei cratèrs lunars|Lista dels cratèrs de la Luna]] * [[Selenografia|Sélénographie]] * Conquista de la Luna === Ligams extèrns === {{Liens relief lunaire|nom=Bobone|nom2=|lat=26.9|lon=-131.8|com1=|com2=}} # Documents sus lo relèus de « Bobone » : #* <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> fotografias, mapas et documents : <span class="ouvrage" id="and_Planetary_Institute"><span class="ouvrage" id="Lunar_and_Planetary_Institute">[[Lunar and Planetary Institute]], [http://www.lpi.usra.edu/search/?cx=002803415602668413512%3Acu4craz862y&cof=FORID%3A11&q=Bobone&sa=Search&siteurl=https%3A%2F%2Fwww.lpi.usra.edu%2F « <cite style="font-style:normal;">moteur de recherche</cite> »], sur <span class="italique">[https://www.lpi.usra.edu/ Lunar and Planetary Institute]</span>, [[Universities Space Research Association]] (USRA)</span></span>. #* <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> fotografias, mapas et documents : <span class="ouvrage" id="de_recherche_en_astrogéologie"><span class="ouvrage" id="Programme_de_recherche_en_astrogéologie">[[Programme de recherche en astrogéologie]], [http://astrogeology.usgs.gov/search/results?q=Bobone « <cite style="font-style:normal;">moteur de recherche</cite> »], sur <span class="italique">[https://astrogeology.usgs.gov/ Astrogeology Science Center]</span>, [[Institut d'études géologiques des États-Unis]] (USGS)</span></span>. #* <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> fotografias, mapas et documents : [[Programme Lunar Orbiter]] ([[1966]]-[[1967]]) : <span class="ouvrage" id="and_Planetary_Institute"><span class="ouvrage" id="Lunar_and_Planetary_Institute">[[Lunar and Planetary Institute]], [http://www.lpi.usra.edu/resources/lunar_orbiter/bin/srch_nam.shtml?Bobone%7C0 « <cite style="font-style:normal;">Digital Lunar Orbiter Photographic Atlas of the Moon</cite> »], sur <span class="italique">[https://www.lpi.usra.edu/ Lunar and Planetary Institute]</span>, [[Universities Space Research Association]] (USRA)</span></span>. #* <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> fotografias, mapas et documents : [[Programme Apollo]] ([[1968]]-[[1972]]) : <span class="ouvrage" id="and_Planetary_Institute"><span class="ouvrage" id="Lunar_and_Planetary_Institute">[[Lunar and Planetary Institute]], [http://www.lpi.usra.edu/resources/apollo/search/feature/?feature=Bobone « <cite style="font-style:normal;">Apollo Image Atlas</cite> »], sur <span class="italique">[https://www.lpi.usra.edu/ Lunar and Planetary Institute]</span>, [[Universities Space Research Association]] (USRA)</span></span>. #* <span class="ouvrage">[https://web.archive.org/web/20230310165628/https://www.geody.com/geolook.php?world=moon&lat=26.9&lon=-131.8 « <cite style="font-style:normal;">Localisation précise et visualisation du site</cite> »], sur <span class="italique">https://web.archive.org/web/20230310165635/https://www.geody.com/ Geody - logicial de recèrcas per las localizacions sus Mercure, Venus, Tèrra, Luna, Març a per l'espaci :</span> [[Google Earth]], [[World Wind]], [[Celestia]] et [[Stellarium]]</span> (siti : [[licence Creative Commons]], voir https://web.archive.org/web/20070623044105/http://www.geody.com/legal.php). # Informacions generalas sur los relèus de la Luna : #* <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : français">(fr)</abbr> Visualizacion et donadas, per los relèus de la Luna, logicial e basa de donadas : <span class="ouvrage" id="Chevalley_et_Christian_Legrand"><span class="ouvrage" id="Patrick_Chevalley_et_Christian_Legrand">Patrick Chevalley et Christian Legrand, [https://web.archive.org/web/20080514072927/http://www.astrosurf.com/avl/FR_index.html « <cite style="font-style:normal;">Atlas Virtuel de la Lune</cite> »], sur <span class="italique">[http://www.astrosurf.com/ Portail de l'Astronomie en France]</span></span></span>, logiciel avec [[Licence publique générale GNU]]. #* <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> Fichas dels relèus de la Luna, donadas oficialas de l'[[Union astronomique internationale]] e del <span class="ouvrage" id="de_recherche_en_astrogéologie"><span class="ouvrage" id="Programme_de_recherche_en_astrogéologie">[[Programme de recherche en astrogéologie]], [http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/MOON/target « <cite style="font-style:normal;">Moon Nomenclature Table Of Contents</cite> »], sus <span class="italique">[https://planetarynames.wr.usgs.gov/ Gazetteer of Planetary Nomenclature]</span>, [[Institut d'études géologiques des États-Unis]] (USGS)</span></span>. #* <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> Siti d'observacion amator dls relèus de la Luna : <span class="ouvrage" id="Bray_PhD,_Melbourne"><span class="ouvrage" id="A._M._Bray_PhD,_Melbourne">A. M. Bray PhD, Melbourne, [https://web.archive.org/web/20211114141953/https://www.visit-the-moon.com/lunar-atlas « <cite style="font-style:normal;">Lunar Atlas</cite> »], sur <span class="italique">[https://web.archive.org/web/20220523200247/http://visit-the-moon.com/ Visit the moon]</span></span></span>. === Bibliografia === {{Bibliographie cratère lunaire}} * <span class="ouvrage" id="2004">[[Thierry Legault]] et [[Serge Brunier]], <cite class="italique">Le grand atlas de la Lune</cite>, [[Éditions Larousse|Larousse]], <time>2004</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Spécial:Ouvrages de référence/2035603366|<span class="nowrap">2035603366</span>]] et [[Spécial:Ouvrages de référence/9782035603364|<span class="nowrap">9782035603364</span>]])</small></span>. * <span class="ouvrage" id="2000">[[Georges Viscardy]], <cite class="italique">Atlas-guide photographique de la Lune</cite>, [[Elsevier Masson|Masson]], <time>2000</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Spécial:Ouvrages de référence/2225810907|<span class="nowrap">2225810907</span>]] et [[Spécial:Ouvrages de référence/9782225810909|<span class="nowrap">9782225810909</span>]])</small></span>. * <span class="ouvrage" id="Erland_AnderssonAdair_Whitaker1982"><span class="ouvrage" id="Leif_Erland_AnderssonEwen_Adair_Whitaker1982"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> [[Leif Erland Andersson]] et [[Ewen Whitaker|Ewen Adair Whitaker]], <cite class="italique" lang="en">NASA Catalogue of Lunar Nomenclature</cite>, [[NASA]], Reference Publication 1097, <time datetime="1982-10" class="nowrap" data-sort-value="1982-10">octobre 1982</time> <small style="line-height:1em;">([https://web.archive.org/web/20221122081026/http://host.planet4589.org/astro/lunar/RP-1097.pdf lire en ligne] <abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe">&#x5B;PDF&#x5D;</abbr>)</small></span></span>. * <span class="ouvrage" id="2004"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> [[Ben Bussey|Ben J. Bussey]] [[:en:Ben Bussey|<span class="indicateur-langue" title="Article en anglais : « Ben Bussey »">(en)</span>]], [[Paul Spudis|Paul Dee Spudis]], <cite class="italique" lang="en">The Clementine Atlas of the Moon</cite>, [[Cambridge University Press]], <time>2004</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Spécial:Ouvrages de référence/0-521-81528-2|<span class="nowrap">0-521-81528-2</span>]], [https://books.google.com/books?id=2LSKeoPv4EcC&pg=PA87&ots=btgHJuWVYJ&dq=isbn:0521815282&sig=vhwgPkB2os0KWcZKUV2hfMOoZNA#PPP1,M1 lire en ligne])</small></span>. * <span class="ouvrage" id="1995"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> Elijah Eugene Cocks, Josiah Charles Cocks, <cite class="italique" lang="en">Who's Who on the Moon: A Biographical Dictionary of Lunar Nomenclature</cite>, Tudor Publishers, <time>1995</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Spécial:Ouvrages de référence/0-936389-27-3|<span class="nowrap">0-936389-27-3</span>]])</small></span>. * <span class="ouvrage" id="1971"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> [[Donald Menzel|Donald Howard Menzel]], [[Marcel Minnaert|Marcel Gilles Jozef Minnaert]], Boris J. Levin, [[Audouin Dollfus|Audouin Charles Dollfus]], et Barbara Bell, <cite class="italique" lang="en">Report on Lunar Nomenclature by The Working Group of Commission 17 of the IAU</cite>, Space Science Reviews, volume 12, pages 136-185, <time>1971</time> <small style="line-height:1em;">([http://adsabs.harvard.edu/abs/1971SSRv...12..136M lire en ligne])</small></span>. Document complet au format [[Portable Document Format|pdf]] ou [[Graphics Interchange Format|gif]] en cliquant sur les liens verts. * <span class="ouvrage" id="2001"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> [[Patrick Moore (astronome)|Patrick Alfred Caldwell-Moore]], <cite class="italique" lang="en">On the Moon</cite>, Sterling Publishing Corp., <time>2001</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Spécial:Ouvrages de référence/0-304-35469-4|<span class="nowrap">0-304-35469-4</span>]])</small></span>. * <span class="ouvrage" id="1988"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> Fred W. Price, <cite class="italique" lang="en">The Moon observer's handbook</cite>, [[Cambridge University Press]], <time>1988</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Spécial:Ouvrages de référence/0-521-33500-0|<span class="nowrap">0-521-33500-0</span>]])</small></span>. * <span class="ouvrage" id="2004"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> [[Antonín Rükl]], <cite class="italique" lang="en">Atlas of the Moon</cite>, Sky Publishing Corp., <time>2004</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Spécial:Ouvrages de référence/1-931-55907-4|<span class="nowrap">1-931-55907-4</span>]])</small></span>. * <span class="ouvrage" id="1972"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> [[Thomas William Webb]] [[:en:Thomas William Webb|<span class="indicateur-langue" title="Article en anglais : « Thomas William Webb »">(en)</span>]] et [[Margaret Mayall|Margaret Walton Mayall]], <cite class="italique" lang="en">Celestial Objects for Common Telescopes</cite>, Dover publications, Inc., <time>1972</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Spécial:Ouvrages de référence/0-486-20917-2|<span class="nowrap">0-486-20917-2</span>]])</small></span>. Version consultable de 1917 : T.W. Webb, ''[[iarchive:celestialobject02webbgoog|Celestial Objects for Common Telescopes]]'', 1917, Longmans, Green and Co., London. * <span class="ouvrage" id="1999"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> [[Ewen Whitaker|Ewen Adair Whitaker]], <cite class="italique" lang="en">Mapping and Naming the Moon - A history of lunar cartography and nomenclature</cite>, [[Cambridge University Press]], <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Spécial:Ouvrages de référence/0-521-62248-4|<span class="nowrap">0-521-62248-4</span>]], [https://books.google.com/books?id=dCb6pP-bts4C&pg=PA8&ots=AVClaYIjiV&dq=isbn:0521622484&sig=hgIU59WO0GZnbOFYaq6Nq8ghYhs#PPP1,M1 lire en ligne])</small></span>. hte92pmjnggxyvr14mrmljj5ahuz2qy 3 191605 2511293 2511278 2026-10-23T13:02:07Z Valentin d'Auvèrnha 46064 /* lo, le; Sancí, Sant Circ */ Respònsa 2511293 wikitext text/x-wiki <div align=left style="padding:5px;width:100%; border:1px solid #ff6633; background-color:#d0d0c0"> [[Image:WikiLettreMini.svg]] [[Wikipèdia:Acuèlh de novèls venguts|Benvenguda]] sus [[Wikipèdia]], '''{{PAGENAME}} !''' Esites pas a consultar las primièras indicacions per [[Ajuda:Cossí modificar una pagina|modificar]] e [[Ajuda:Cossí redigir una pagina|redigir]] de paginas dins Wikipèdia.<br/> Pòdes tanben consultar la [[Ajuda:FAQ|fièra de las questions]] (FAQ), la [[Ajuda:Sintaxi_Wikipèdia|sintaxi de Wikipèdia]] e far tos ensages dins lo [[Wikipèdia:Nauc de sabla|Nauc de sabla]]. Totes aquestes aspèctes son presentats dins una [[Ajuda:Far los primièrs passes sus Wikipèdia|guida per començar sus Wikipèdia]]. Per completar la presentacion, t’aconselhi un pichon torn per las [[Wikipèdia:Règlas|recomandacions de seguir]] ([[Wikipèdia:Neutralitat de punt de vista|règlas de neutralitat]], [[Wikipèdia:Critèris d'admissibilitat dels articles|d'admissibilitat dels articles]], [[Wikipèdia:Copyright|copyright]]...) e las paginas [[Wikipèdia:Projècte|projèctes]] ont i a sens dobte un subjècte que t'interessarà. Per '''signar tos messatges''' (unicament sus las paginas de discussion), pòdes picar &#126;&#126;&#126; ; amb un quatren tilde, en mai de ta « signatura », seràn afichadas la data e l'ora (&#126;&#126;&#126;&#126;). '''Cal pas signar los articles enciclopedics'''. Es possible de trobar la lista dels autors en visitant lor istoric. Utilizam de siglas de còps misteriosas: poiràs trobar lor explicacion sus la pagina [[Ajuda:girgon|girgon]]. Se vòles, pòdes tanben nos dire d'[[Wikipèdia:Wikipedians per país|ont]] venes e tos [[Wikipèdia:Wikipedians per tèmas d'interès|centres d'interès]]. Pòdes per aquò modificar ta [[Utilizaire:{{PAGENAME}}|pagina personala]]. Se venes d'una autra Wikipèdia, doblides pas de metre los ligams vèrs tas autras paginas perso. Pòdes tanben te venir presentar sul [[Wikipèdia:Jornal dels novèls venguts|jornal dels novèls venguts]]. Per facilitar la comunicacion interlingüistica entre utilizaires, pòdes indicar las lengas que practicas — e a quin nivèl — en inclusent dins ta pagina personala un dels modèls que trobaràs sus [[Wikipèdia:Babel]]. Pòdes aisidament decorar ta pagina d'utilizaire en i indicant quinas lengas parlas, d'ont venes, quins son tos centres d'interès e tas activitats sus Wikipèdia, e d'autras causas encara amb las bóstias d'utilizaire: [[Wikip%C3%A8dia:Mod%C3%A8ls/Espaci d'utilizaire/Boita d'utilizaire#Ajustar_aisidament_de_boitas_d.27utilizaire_a_sa_pagina_personala|Ajustar de boitas d'utilizaire a sa pagina personala ]] E s'as de questions de pausar, esites sustot pas a me contactar, a consultar [[Ajuda:Pausar una question]]. Per seguir la vida de la comunautat, pòdes donar una ulhada als [[Wikipèdia:Anoncis|anoncis]] o far un torn a la [[Wikipèdia:la tavèrna|tavèrna]]. Bona continuacion demest nosautres!</div> Tanben te violiái dire, veni de verificar dins diferentas fonts. Lo diccionari morfologic lengadocian de Josiana Ubaud dona las doas variantas "Puèi de Doma" / "Puèi Domat" (e mai "Puei-Domat" dins son ''Toponymie des Pays occitan'', que si compreni plan es atestat dins la lenga medievala, mas es pas clar). Generalament son diccionari es pro fisable e deu aver sas rasons. Bonnaud dona "Peu de Doumà" / "Peu Doumo", çò que correspond tanben a las doas meteissas fòrmas. Ambe tot aquò çò melhor es probablament de gardar las doas variantas. Benlèu ne calriá discutir ambe d'autres utilizaires (i deu aver de recomandacions oficialas suls toponims, mas sembla que la [https://locongres.org/fr/normes-et-oeuvres-normatives/oeuvres-normatives/onomastique/le-top-oc pagina del CPLO] fonciona pas). Coralament [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 09.29 (UTC) :[https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Aunhat&diff=prev&oldid=2375761 Aquò] me sembla pas justificat tanpauc, coma d'autres que siás a far. Cresi qu'es pas una bona idèa de far de renomenaments massius aital sensa cap discussion. Es possible qu'i aja de melhoraments per far dins la toponimia auvernhata, mas se pòt pas cambiar tot del jorn a l'endeman, mai que ne donas pas de justificacions pro solidas, e de còps ne donas ges. Se cal pas fisar sonque sus d'impressions, cal tanben aver de referéncias. Cresi que deuriás far en primièr de suggestions sus la Tavèrna. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 09.42 (UTC) ::Bonjorn ! ::D'en pormèir grandmarcés par ton messatge, sèi conscient que fase biaucòp de chamjaments dins la toponimia mas qu'es que quasi tota los noms son pas bons. Fase partida de l'IEO 63 e fase biaucòp de collectatges, donca pòde t'assegurar que tot ce que bote es vrai, de mai biaucòp de noms son dins la glossari dau patoés de Vinzèla de Dauzat mas sabe pas coma botar le liam. ::Desolat si vau tròp viste mas qu'es qu'en ai pro de veire de conariàs sobre la toponimia dau Puèi de Doma ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 mai de 2023 a 16.49 (UTC) ::Par ce qu'es dau -ac, chau saubre qu'on quasi totes desaparegut dins nòstre despartament, e 'quel chamjament se pòt veire franc ben dins los gentilats : Mosac -> Mosat > Mosadaire (e non "mosaguaire/mosacaire"). [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 mai de 2023 a 16.57 (UTC) :::Òc! D'acòrdi, e mercés per la responsa e las explicacions. Alara seriá plan qu'indiquèsses una justificacion dins tos comentaris d'edicions (se pòts pas botar lo ligam... as vist aquesta pagina: [[Ajuda:Ligams extèrnes]] ? S'utilizas l'editor visual es possible que degas cambiar a l'editor de còdi... O benlèu ai pas plan comprés lo problèma), almens aquò poiriá evitar que qualqu'un torne far los cambis invèrses pus tard, que ne sortiriam pas aital... S'i arribas decididament pas, pòts metre lo ligam aquí en responsa e veirai se pòdi far quicòm per indicar la referéncia dins los articles. A prepaus del Puèi de Doma, sai pas ren de mai que çò qu'ai vist dins las referéncias que t'ai balhat çai sus. Mas de tot biais cresi que se dos especialistas famoses coma Ubaud e Bonnaud donan aquestas doas variantas, deuriam pas de n'exclure cap malgrat que l'article pòrte un autre nom (las fòrmas desaparegudas o envielhidas son d'indicacions benvengudas tanben per la toponimia). Mas... Te vòli pas tròp embestiar amb aquò, çò qu'aviái paur èra que faguèsses totes aquestes cambis sensa justificacion vertadièra. :::Cresi qu'es lo primièr còp qu'ai l'ocasion d'escambiar amb un auvernhàs (levat d'aquestes del sud que parlan gaireben lengadocian), e la vertat qu'es un plaser de legir aqueste parlar, espèri qu'aurem d'autras ocasions de nos crosar! :::S'as besonh d'ajuda "tecnica", esites pas a demandar, ai pas tròp d'experiéncia sul Wikipèdia en òc pel moment mas fa d'annadas que frequenti d'autres wikis. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 19.45 (UTC) ::::La varianta ''Puei Domat'' es benlèu una maissanta interpretacion de ''Puei Doma'', ambe ''-a'' finala realizada [-a].[[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 10 setembre de 2023 a 05.32 (UTC) == Prononciacions Auvernhatas == Bonjorn lo Valentin, Grandmercé pel vòstre trabalh sus la recuperacion de las noms de comunas d'Auvernha. Ai doas questions: 1. Articles amb "Collectatge IEO 63" - Aquela font es un pauc vague se una autra persona vòla consultar las meteissas sorsas. Podètz daissar un ligam a la sorsa? 2. Sabètz ont pòdi trobar la prononciacion auvernhata de la comuna de ''Servant''? Ai trobat l'atestacion mistralenca ''Servant'' mas avèm pas una prononciacion locala en AFI. Coralament, [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 30 julhet de 2023 a 10.48 (UTC) :Bonjorn ! :# Sèi desolat ai pas de liam par ce que la sorsa... qu'es ieu ! Fase partida de l'IEO 63 donca tot ce que bòte qu'es que l'ai demandat e ausit de locutors natius. :# Non sabe pas, coneisse ren-mas le Puèi de Doma e 'quela comuna me ditz ren. :[[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 1 agost de 2023 a 18.48 (UTC) ::Mercé plan l'amic ^^ [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 8 agost de 2023 a 08.25 (UTC) == Messèir == Adiu Valentin, lo ''Grand dictionnaire historique du Puy de Dôme'' dona de las apelacions ancianas que fan pensar a una escritura ''Mecens'' (o ''Mecèir'', s'es la prononciacion locala acutala). Referéncia: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1505539h/f241.item Aqueu libre es interessant per retrobar los arqueonims dels lòcs dau Puei de Doma. Coralament — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 22 setembre de 2023 a 14.49 (UTC) :A franc ben ! Sèi a charchar totas las atestacions ancianas mas de còps qu'es complicat. :Aviá botat "Mecèir" a causa dau gentilat "meceirós", aviá pas de fòrmas ancianas. :Grandmarcés ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 22 setembre de 2023 a 19.40 (UTC) :De ce qu'ai vegut de las atestacions siriá benliau mai "Mecés", de mai la prononciacion modarna sembla sosténer 'quela idèia "Meussé", si siguèsse estat -èir la prononciacion siriá estada "Meussèï". :Par le gentilat pense que la -r- es pas d'origina, par exemple par "Bilham" (Billom) avèm los "bilhantons/bilhantaires", es ren-mas 'quí par podre ajostar la tarminason. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 22 setembre de 2023 a 19.50 (UTC) == Ajuda amb l'auvernhat == Adieu Valentin, Ai creat una nòva formula de l'[[Modèl:Infobox Subdivision administrativa|Infotaula Subdivision administrativa]] amb una foncionalitat dialectala inclús l'auvernhat. Lo problèma es que soi pas expèrt en aquel dialècte, i a qualques formas (vejatz la partida amb lo camp "dialècte") que ai trobat dins lo Dicod'Òc, mas sètz segurament mai competent qu'ieu. Poiriatz balhar-i un còp d'uèlh? Mercé d'avança, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 12 decembre de 2023 a 15.55 (UTC) :Òc-es de còps que i a le dicod'òc qu'es pas tarrible... Vòle ben espiar 'quò ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 decembre de 2023 a 09.15 (UTC) :Mas... De qué dève faire exactament ? [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 decembre de 2023 a 09.18 (UTC) ::Adieu, desolat de vos aver pas respondut. Sufís que verificatz las entradas en auvernhat dins la seccion amb lo "switch" nomenada "dialècte" (ctrl + f auvernhat). Se se presenta la necessitat, modificatz e ajustatz d'autras correspondéncias. Coralament, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 31 decembre de 2023 a 18.01 (UTC) == Indicacion de la comuna las arpitanof9nas == Bòn jorn. Chaudriá botar sistematicament, almens per las comunas de frontèira lingüistica, se son del costat occitan o arpitan. Pensi a las comunas del canton de Saint-Anthèlme. Aquí se dona, cap a la fin, d'indicas interessantas: http://forezhistoire.free.fr/mp3/45-RCF-histoire-des-patois.mp3 (pàgina: <nowiki>http://forezhistoire.free.fr/rcf-jean-chassagneux-01.html</nowiki> Donc La Chalm (dins Auvèrnhe) es de lenga arpitana? La Chalm es donc de lenga arpitana? Capite pas a identificar lo "Marcilleux" del qual se parla dins l'enregistrament... Mercés [[Special:Contribucions/93.22.20.115|93.22.20.115]] ([[Discussion Utilizaire:93.22.20.115|d]]) 23 març de 2024 a 17.49 (UTC) :@[[Utilizaire:93.22.20.115|93.22.20.115]] Bonjorn ! de ce qu'aviá vegut dins le ''Vocabulaire français-patois de la vallée supérieure de l'Ance'' de l'abat Chataing, le parlar de La Chal semblava quel dau Forés mas èra enquèra d'occitan, qu'es una comuna de transicion mas enquèra occitana. :mainatjatz-vos ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 23 març de 2024 a 17.52 (UTC) == Teoria de Fournier == Bonjorn. Dins aquel airal, i pòt aver 3 fòrmas per un sol nom. Lo fenomèn pus frequent es la regularizacion. Quand avètz un nom en [-o] (tipe Roiau), pòt èsser en concurréncia ambe la fòrma "normala", donc Roia-(c) e tanben una o doás autras fòrmas. De còps, sus las tres o quatre una fòrma ganha, mas es en contradiccion ambe la fonetica e la fonologia del lòc. Un toponime es pas un nom comun, a sa vida pròpia. Soi a trabalhar sus de toponimes de Naut Auvèrnhe e vos pòdi garantir qu'òm es incapable de dire, en partent d'aquels toponimes, quina es la prononciacion locala de j, de z, etc dins l'airal. Autre exemple : los parlars del Bordalés e del nòrd del Vasadés an perdut la possibilitat de prononciar una l banhada (la iodizan); e çaquelà Gresilhac es demorat [grezi'ʎak]. Aquò's lo limit de tot argument basat sus la prononciacion locala. Coralament.19 junh de 2024 a 21.11 (UTC) [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 19 junh de 2024 a 21.11 (UTC) == lo, le; Sancí, Sant Circ == Bon jorn, fau responsa [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Puei_de_Sanc%C3%AD&diff=2465080&oldid=2461946 a vòstra modificacion e a vòstre comentari aquí, tochant lo Puei de Sancí]. Cèrche pas de far de guèrras d'edicion e vos laisse modificar l'article coma volètz. Mas crese que seriá interessant d'aver una discussion de fons. # Pense qu'es abusiu de refusar la forma ''Sancí'' quand es plan documentada. Benlèu es una forma imperfieita, mas en tot cas es documentada. Avèm pas encara de solucion definitiva, ni normalizada. La discussion etimologica rèsta dobèrta (''Sancí'' o ''Sant Sixt'' o ''Sant Circ''). Podètz pas impausar ''Sant Circ'' coma forma unica de l'article segon vòstra preferéncia personala. # Sus la question de ''lo/le'', sei consent amb vos per dire que las doas formas son bonas e autenticas en auvernhat. Apròve pas las gents que s'imaginan que ''le'' vendriá del francés. I a un quant d'ipotèsis que pòdon explicar l'existéncia normala de ''le'' en occitan (las pòde pas detalhar aicí, que seriá tròp long). # Per contra, òm pòt pas decretar que chal escriure ''le'' en luòc de ''lo'' segon la zòna sosdialectologica liada a l'article. Es una impossibilitat tecnica e practica. La règla de la Wikipèdia occitana demanda d'escriure dins lo dialècte local quand es possible... mas exigís pas d'escriure dins lo sosdialècte local ni dins lo parlar local. Podètz pas demandar a un contributor de conéisser l'isoglòssa exacta entre ''lo'' e ''le''. I a ges de gramatica auvernhata, accessibla al grand public, que dija que i a un usatge obligatòri de ''le'' contra ''lo''. Crese, de verai, que tombatz dins un localisme exagerat. Dins las Wikipèdias catalana, irlandesa o lapona, exigisson pas d'escriure totjorn dins un parlar local estreit. En occitan nimai, podèm pas exigir lo localisme estreit: aquò fai fugir los contributors; aquò es una practica inexistenta, impossibla e fantasmatica. La dialectologia es pas una competéncia requerida per participar a Wikipèdia. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 11 julhet de 2025 a 17.12 (UTC) :::Malaürosament avètz pas respondut a mon ofèrta de discussion. Donc restablisse la forma de basa, lo ''Puei de Sancí'', en acòrdi amb la practica atestada e majoritària. Tanben restablisse l'article definitu dins la forma ''lo'', qu'es ben una forma auvernhata atestada, qu'es ben la forma d'origina dins la redaccion de l'article (e i aviá gran de rason de suprimir aquela forma). Laisse las autras modificacions qu'avètz faitas. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2025 a 10.08 (UTC) ::::Bonser, ::::Desolat de pas aveire respondut mai d'abòrd, sèi estat pas mau ocupat darrèirament embei l'universitat, le trabalh e de projècts personaus. ::::# Per la forma ''Sancí'', pense que quela forma siguèt inventada/calcada sobre la forma francesa per manca d'informacions sobre son origina. La forma embei [sɛ̃] per ieu mòstra clarament que le nom ven de SANCTUS + Sixt/Circ. Après quna forma chau utilizar en prioritat, sabe pas tròp, sèi pus d'acòrd embei bravament de modificacions qu'ai pogut faire per le passat e m'excuse si quò poguèt passar coma de "degradacions". ::::# Grandmercés ! Bien d'occitanistas dau sud pensan que quel article siguèt pres dau francés, mèma si le trobèm en Arièja per exemple. ::::# Sèi pas d'acòrd embei vos, vese pas per de qué podriem pas faire servir le sos-dialècte quand qu'es possible, sèi 'quí e ai de temps per redactar/adaptar. ::::# La forma "puei" es pas estandarda, chaudriá escriure embei accent grave "puèi" ::::Enquèra desolat dau temps de responsa, mainatjatz-vos e passatz una brava serada. ::::Coralament. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 26 novembre de 2025 a 20.11 (UTC) :::::Bon jorn Valentin, a prepaus de l'article [[Monts Dòr]], las formas ''amb = embei'' e ''esquèrra = mança'' son ben atestadas e autenticas en auvernhat. Las formas *''gaucha'' e *''còne'' son de francismes non necessaris. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 22 octobre de 2026 a 22.51 (UTC) ::::::Bonjorn Sovenhic, ::::::- La forma "embei" es atestada en bas auvernhat despuèi l'Atge Meian dins de tèxtes de monges de vèrs [[Briude]]. ::::::- Amariá ben saubre vòstras fònts per le mot "esquèrra" en auvernhat, ai realizat biaucòp de collectatges e l'ai jamai ausit/legit enluòc, la forma "mança" si pòt paréisser mai autentica es minoritària dins le Puèi de Doma, la forma "gaucha" es larjament atestada (ALF ; ALAL ; Magaud, J-F. (1967). ''Le patois d’[[Glèisanuèva d'Entraigas|Égliseneuve-d’Entraigues]] (Puy-de-Dôme)'' ; Dargon, B. (1961). ''Un parler au nord du domaine auvergnat, le patois de [[Centinhac|Champeyroux]]'' ; [[Albèrt Dauzat|Dauzat, A]]. (1915). ''Glossaire étymologique du patois de [[Bançac|Vinzelles]]'' ; Meinecke, F. (1934). ''Enquête sur la langue paysanne de [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]] (P.-de-D.)'' ; Touchebeuf, A. (1967). ''Le patois de Pont-Picot, commune de [[Maringue|Maringues]]'' ; divèrs collectatges personaus realizats embei l'IEO 63 : [ˈgaɔ̯tsɒ] vèrs [[Picharanda]] e vèrs le [[Le Bòsc Belet|Bòsc Belet]], [ˈgɔtsɔ] vèrs [[Maruègel]] etc.), après, si volètz vraiment chamjar ''gaucha'' per ''mança'', se pòt faire. ::::::- Per "còne", le bas auvernhat a besonh de la -e de sosten, sens t-aquò se prononciariá [kɔ̃] e volèm aveire una prononciacion que seriá [ˈkɔn(ə)]. ::::::De qué ne'n pensatz ? ::::::Mainatjatz-vos e passatz una brava jornada. Coralament. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 23 octobre de 2026 a 13.02 (UTC) 7hjxdonoy6sis2ivh0wxy0hjnbanhm4 2511312 2511293 2026-10-23T15:59:59Z Sovenhic 36254 /* lo, le; Sancí, Sant Circ */ Respònsa 2511312 wikitext text/x-wiki <div align=left style="padding:5px;width:100%; border:1px solid #ff6633; background-color:#d0d0c0"> [[Image:WikiLettreMini.svg]] [[Wikipèdia:Acuèlh de novèls venguts|Benvenguda]] sus [[Wikipèdia]], '''{{PAGENAME}} !''' Esites pas a consultar las primièras indicacions per [[Ajuda:Cossí modificar una pagina|modificar]] e [[Ajuda:Cossí redigir una pagina|redigir]] de paginas dins Wikipèdia.<br/> Pòdes tanben consultar la [[Ajuda:FAQ|fièra de las questions]] (FAQ), la [[Ajuda:Sintaxi_Wikipèdia|sintaxi de Wikipèdia]] e far tos ensages dins lo [[Wikipèdia:Nauc de sabla|Nauc de sabla]]. Totes aquestes aspèctes son presentats dins una [[Ajuda:Far los primièrs passes sus Wikipèdia|guida per començar sus Wikipèdia]]. Per completar la presentacion, t’aconselhi un pichon torn per las [[Wikipèdia:Règlas|recomandacions de seguir]] ([[Wikipèdia:Neutralitat de punt de vista|règlas de neutralitat]], [[Wikipèdia:Critèris d'admissibilitat dels articles|d'admissibilitat dels articles]], [[Wikipèdia:Copyright|copyright]]...) e las paginas [[Wikipèdia:Projècte|projèctes]] ont i a sens dobte un subjècte que t'interessarà. Per '''signar tos messatges''' (unicament sus las paginas de discussion), pòdes picar &#126;&#126;&#126; ; amb un quatren tilde, en mai de ta « signatura », seràn afichadas la data e l'ora (&#126;&#126;&#126;&#126;). '''Cal pas signar los articles enciclopedics'''. Es possible de trobar la lista dels autors en visitant lor istoric. Utilizam de siglas de còps misteriosas: poiràs trobar lor explicacion sus la pagina [[Ajuda:girgon|girgon]]. Se vòles, pòdes tanben nos dire d'[[Wikipèdia:Wikipedians per país|ont]] venes e tos [[Wikipèdia:Wikipedians per tèmas d'interès|centres d'interès]]. Pòdes per aquò modificar ta [[Utilizaire:{{PAGENAME}}|pagina personala]]. Se venes d'una autra Wikipèdia, doblides pas de metre los ligams vèrs tas autras paginas perso. Pòdes tanben te venir presentar sul [[Wikipèdia:Jornal dels novèls venguts|jornal dels novèls venguts]]. Per facilitar la comunicacion interlingüistica entre utilizaires, pòdes indicar las lengas que practicas — e a quin nivèl — en inclusent dins ta pagina personala un dels modèls que trobaràs sus [[Wikipèdia:Babel]]. Pòdes aisidament decorar ta pagina d'utilizaire en i indicant quinas lengas parlas, d'ont venes, quins son tos centres d'interès e tas activitats sus Wikipèdia, e d'autras causas encara amb las bóstias d'utilizaire: [[Wikip%C3%A8dia:Mod%C3%A8ls/Espaci d'utilizaire/Boita d'utilizaire#Ajustar_aisidament_de_boitas_d.27utilizaire_a_sa_pagina_personala|Ajustar de boitas d'utilizaire a sa pagina personala ]] E s'as de questions de pausar, esites sustot pas a me contactar, a consultar [[Ajuda:Pausar una question]]. Per seguir la vida de la comunautat, pòdes donar una ulhada als [[Wikipèdia:Anoncis|anoncis]] o far un torn a la [[Wikipèdia:la tavèrna|tavèrna]]. Bona continuacion demest nosautres!</div> Tanben te violiái dire, veni de verificar dins diferentas fonts. Lo diccionari morfologic lengadocian de Josiana Ubaud dona las doas variantas "Puèi de Doma" / "Puèi Domat" (e mai "Puei-Domat" dins son ''Toponymie des Pays occitan'', que si compreni plan es atestat dins la lenga medievala, mas es pas clar). Generalament son diccionari es pro fisable e deu aver sas rasons. Bonnaud dona "Peu de Doumà" / "Peu Doumo", çò que correspond tanben a las doas meteissas fòrmas. Ambe tot aquò çò melhor es probablament de gardar las doas variantas. Benlèu ne calriá discutir ambe d'autres utilizaires (i deu aver de recomandacions oficialas suls toponims, mas sembla que la [https://locongres.org/fr/normes-et-oeuvres-normatives/oeuvres-normatives/onomastique/le-top-oc pagina del CPLO] fonciona pas). Coralament [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 09.29 (UTC) :[https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Aunhat&diff=prev&oldid=2375761 Aquò] me sembla pas justificat tanpauc, coma d'autres que siás a far. Cresi qu'es pas una bona idèa de far de renomenaments massius aital sensa cap discussion. Es possible qu'i aja de melhoraments per far dins la toponimia auvernhata, mas se pòt pas cambiar tot del jorn a l'endeman, mai que ne donas pas de justificacions pro solidas, e de còps ne donas ges. Se cal pas fisar sonque sus d'impressions, cal tanben aver de referéncias. Cresi que deuriás far en primièr de suggestions sus la Tavèrna. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 09.42 (UTC) ::Bonjorn ! ::D'en pormèir grandmarcés par ton messatge, sèi conscient que fase biaucòp de chamjaments dins la toponimia mas qu'es que quasi tota los noms son pas bons. Fase partida de l'IEO 63 e fase biaucòp de collectatges, donca pòde t'assegurar que tot ce que bote es vrai, de mai biaucòp de noms son dins la glossari dau patoés de Vinzèla de Dauzat mas sabe pas coma botar le liam. ::Desolat si vau tròp viste mas qu'es qu'en ai pro de veire de conariàs sobre la toponimia dau Puèi de Doma ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 mai de 2023 a 16.49 (UTC) ::Par ce qu'es dau -ac, chau saubre qu'on quasi totes desaparegut dins nòstre despartament, e 'quel chamjament se pòt veire franc ben dins los gentilats : Mosac -> Mosat > Mosadaire (e non "mosaguaire/mosacaire"). [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 mai de 2023 a 16.57 (UTC) :::Òc! D'acòrdi, e mercés per la responsa e las explicacions. Alara seriá plan qu'indiquèsses una justificacion dins tos comentaris d'edicions (se pòts pas botar lo ligam... as vist aquesta pagina: [[Ajuda:Ligams extèrnes]] ? S'utilizas l'editor visual es possible que degas cambiar a l'editor de còdi... O benlèu ai pas plan comprés lo problèma), almens aquò poiriá evitar que qualqu'un torne far los cambis invèrses pus tard, que ne sortiriam pas aital... S'i arribas decididament pas, pòts metre lo ligam aquí en responsa e veirai se pòdi far quicòm per indicar la referéncia dins los articles. A prepaus del Puèi de Doma, sai pas ren de mai que çò qu'ai vist dins las referéncias que t'ai balhat çai sus. Mas de tot biais cresi que se dos especialistas famoses coma Ubaud e Bonnaud donan aquestas doas variantas, deuriam pas de n'exclure cap malgrat que l'article pòrte un autre nom (las fòrmas desaparegudas o envielhidas son d'indicacions benvengudas tanben per la toponimia). Mas... Te vòli pas tròp embestiar amb aquò, çò qu'aviái paur èra que faguèsses totes aquestes cambis sensa justificacion vertadièra. :::Cresi qu'es lo primièr còp qu'ai l'ocasion d'escambiar amb un auvernhàs (levat d'aquestes del sud que parlan gaireben lengadocian), e la vertat qu'es un plaser de legir aqueste parlar, espèri qu'aurem d'autras ocasions de nos crosar! :::S'as besonh d'ajuda "tecnica", esites pas a demandar, ai pas tròp d'experiéncia sul Wikipèdia en òc pel moment mas fa d'annadas que frequenti d'autres wikis. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 19.45 (UTC) ::::La varianta ''Puei Domat'' es benlèu una maissanta interpretacion de ''Puei Doma'', ambe ''-a'' finala realizada [-a].[[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 10 setembre de 2023 a 05.32 (UTC) == Prononciacions Auvernhatas == Bonjorn lo Valentin, Grandmercé pel vòstre trabalh sus la recuperacion de las noms de comunas d'Auvernha. Ai doas questions: 1. Articles amb "Collectatge IEO 63" - Aquela font es un pauc vague se una autra persona vòla consultar las meteissas sorsas. Podètz daissar un ligam a la sorsa? 2. Sabètz ont pòdi trobar la prononciacion auvernhata de la comuna de ''Servant''? Ai trobat l'atestacion mistralenca ''Servant'' mas avèm pas una prononciacion locala en AFI. Coralament, [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 30 julhet de 2023 a 10.48 (UTC) :Bonjorn ! :# Sèi desolat ai pas de liam par ce que la sorsa... qu'es ieu ! Fase partida de l'IEO 63 donca tot ce que bòte qu'es que l'ai demandat e ausit de locutors natius. :# Non sabe pas, coneisse ren-mas le Puèi de Doma e 'quela comuna me ditz ren. :[[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 1 agost de 2023 a 18.48 (UTC) ::Mercé plan l'amic ^^ [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 8 agost de 2023 a 08.25 (UTC) == Messèir == Adiu Valentin, lo ''Grand dictionnaire historique du Puy de Dôme'' dona de las apelacions ancianas que fan pensar a una escritura ''Mecens'' (o ''Mecèir'', s'es la prononciacion locala acutala). Referéncia: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1505539h/f241.item Aqueu libre es interessant per retrobar los arqueonims dels lòcs dau Puei de Doma. Coralament — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 22 setembre de 2023 a 14.49 (UTC) :A franc ben ! Sèi a charchar totas las atestacions ancianas mas de còps qu'es complicat. :Aviá botat "Mecèir" a causa dau gentilat "meceirós", aviá pas de fòrmas ancianas. :Grandmarcés ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 22 setembre de 2023 a 19.40 (UTC) :De ce qu'ai vegut de las atestacions siriá benliau mai "Mecés", de mai la prononciacion modarna sembla sosténer 'quela idèia "Meussé", si siguèsse estat -èir la prononciacion siriá estada "Meussèï". :Par le gentilat pense que la -r- es pas d'origina, par exemple par "Bilham" (Billom) avèm los "bilhantons/bilhantaires", es ren-mas 'quí par podre ajostar la tarminason. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 22 setembre de 2023 a 19.50 (UTC) == Ajuda amb l'auvernhat == Adieu Valentin, Ai creat una nòva formula de l'[[Modèl:Infobox Subdivision administrativa|Infotaula Subdivision administrativa]] amb una foncionalitat dialectala inclús l'auvernhat. Lo problèma es que soi pas expèrt en aquel dialècte, i a qualques formas (vejatz la partida amb lo camp "dialècte") que ai trobat dins lo Dicod'Òc, mas sètz segurament mai competent qu'ieu. Poiriatz balhar-i un còp d'uèlh? Mercé d'avança, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 12 decembre de 2023 a 15.55 (UTC) :Òc-es de còps que i a le dicod'òc qu'es pas tarrible... Vòle ben espiar 'quò ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 decembre de 2023 a 09.15 (UTC) :Mas... De qué dève faire exactament ? [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 decembre de 2023 a 09.18 (UTC) ::Adieu, desolat de vos aver pas respondut. Sufís que verificatz las entradas en auvernhat dins la seccion amb lo "switch" nomenada "dialècte" (ctrl + f auvernhat). Se se presenta la necessitat, modificatz e ajustatz d'autras correspondéncias. Coralament, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 31 decembre de 2023 a 18.01 (UTC) == Indicacion de la comuna las arpitanof9nas == Bòn jorn. Chaudriá botar sistematicament, almens per las comunas de frontèira lingüistica, se son del costat occitan o arpitan. Pensi a las comunas del canton de Saint-Anthèlme. Aquí se dona, cap a la fin, d'indicas interessantas: http://forezhistoire.free.fr/mp3/45-RCF-histoire-des-patois.mp3 (pàgina: <nowiki>http://forezhistoire.free.fr/rcf-jean-chassagneux-01.html</nowiki> Donc La Chalm (dins Auvèrnhe) es de lenga arpitana? La Chalm es donc de lenga arpitana? Capite pas a identificar lo "Marcilleux" del qual se parla dins l'enregistrament... Mercés [[Special:Contribucions/93.22.20.115|93.22.20.115]] ([[Discussion Utilizaire:93.22.20.115|d]]) 23 març de 2024 a 17.49 (UTC) :@[[Utilizaire:93.22.20.115|93.22.20.115]] Bonjorn ! de ce qu'aviá vegut dins le ''Vocabulaire français-patois de la vallée supérieure de l'Ance'' de l'abat Chataing, le parlar de La Chal semblava quel dau Forés mas èra enquèra d'occitan, qu'es una comuna de transicion mas enquèra occitana. :mainatjatz-vos ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 23 març de 2024 a 17.52 (UTC) == Teoria de Fournier == Bonjorn. Dins aquel airal, i pòt aver 3 fòrmas per un sol nom. Lo fenomèn pus frequent es la regularizacion. Quand avètz un nom en [-o] (tipe Roiau), pòt èsser en concurréncia ambe la fòrma "normala", donc Roia-(c) e tanben una o doás autras fòrmas. De còps, sus las tres o quatre una fòrma ganha, mas es en contradiccion ambe la fonetica e la fonologia del lòc. Un toponime es pas un nom comun, a sa vida pròpia. Soi a trabalhar sus de toponimes de Naut Auvèrnhe e vos pòdi garantir qu'òm es incapable de dire, en partent d'aquels toponimes, quina es la prononciacion locala de j, de z, etc dins l'airal. Autre exemple : los parlars del Bordalés e del nòrd del Vasadés an perdut la possibilitat de prononciar una l banhada (la iodizan); e çaquelà Gresilhac es demorat [grezi'ʎak]. Aquò's lo limit de tot argument basat sus la prononciacion locala. Coralament.19 junh de 2024 a 21.11 (UTC) [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 19 junh de 2024 a 21.11 (UTC) == lo, le; Sancí, Sant Circ == Bon jorn, fau responsa [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Puei_de_Sanc%C3%AD&diff=2465080&oldid=2461946 a vòstra modificacion e a vòstre comentari aquí, tochant lo Puei de Sancí]. Cèrche pas de far de guèrras d'edicion e vos laisse modificar l'article coma volètz. Mas crese que seriá interessant d'aver una discussion de fons. # Pense qu'es abusiu de refusar la forma ''Sancí'' quand es plan documentada. Benlèu es una forma imperfieita, mas en tot cas es documentada. Avèm pas encara de solucion definitiva, ni normalizada. La discussion etimologica rèsta dobèrta (''Sancí'' o ''Sant Sixt'' o ''Sant Circ''). Podètz pas impausar ''Sant Circ'' coma forma unica de l'article segon vòstra preferéncia personala. # Sus la question de ''lo/le'', sei consent amb vos per dire que las doas formas son bonas e autenticas en auvernhat. Apròve pas las gents que s'imaginan que ''le'' vendriá del francés. I a un quant d'ipotèsis que pòdon explicar l'existéncia normala de ''le'' en occitan (las pòde pas detalhar aicí, que seriá tròp long). # Per contra, òm pòt pas decretar que chal escriure ''le'' en luòc de ''lo'' segon la zòna sosdialectologica liada a l'article. Es una impossibilitat tecnica e practica. La règla de la Wikipèdia occitana demanda d'escriure dins lo dialècte local quand es possible... mas exigís pas d'escriure dins lo sosdialècte local ni dins lo parlar local. Podètz pas demandar a un contributor de conéisser l'isoglòssa exacta entre ''lo'' e ''le''. I a ges de gramatica auvernhata, accessibla al grand public, que dija que i a un usatge obligatòri de ''le'' contra ''lo''. Crese, de verai, que tombatz dins un localisme exagerat. Dins las Wikipèdias catalana, irlandesa o lapona, exigisson pas d'escriure totjorn dins un parlar local estreit. En occitan nimai, podèm pas exigir lo localisme estreit: aquò fai fugir los contributors; aquò es una practica inexistenta, impossibla e fantasmatica. La dialectologia es pas una competéncia requerida per participar a Wikipèdia. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 11 julhet de 2025 a 17.12 (UTC) :::Malaürosament avètz pas respondut a mon ofèrta de discussion. Donc restablisse la forma de basa, lo ''Puei de Sancí'', en acòrdi amb la practica atestada e majoritària. Tanben restablisse l'article definitu dins la forma ''lo'', qu'es ben una forma auvernhata atestada, qu'es ben la forma d'origina dins la redaccion de l'article (e i aviá gran de rason de suprimir aquela forma). Laisse las autras modificacions qu'avètz faitas. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2025 a 10.08 (UTC) ::::Bonser, ::::Desolat de pas aveire respondut mai d'abòrd, sèi estat pas mau ocupat darrèirament embei l'universitat, le trabalh e de projècts personaus. ::::# Per la forma ''Sancí'', pense que quela forma siguèt inventada/calcada sobre la forma francesa per manca d'informacions sobre son origina. La forma embei [sɛ̃] per ieu mòstra clarament que le nom ven de SANCTUS + Sixt/Circ. Après quna forma chau utilizar en prioritat, sabe pas tròp, sèi pus d'acòrd embei bravament de modificacions qu'ai pogut faire per le passat e m'excuse si quò poguèt passar coma de "degradacions". ::::# Grandmercés ! Bien d'occitanistas dau sud pensan que quel article siguèt pres dau francés, mèma si le trobèm en Arièja per exemple. ::::# Sèi pas d'acòrd embei vos, vese pas per de qué podriem pas faire servir le sos-dialècte quand qu'es possible, sèi 'quí e ai de temps per redactar/adaptar. ::::# La forma "puei" es pas estandarda, chaudriá escriure embei accent grave "puèi" ::::Enquèra desolat dau temps de responsa, mainatjatz-vos e passatz una brava serada. ::::Coralament. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 26 novembre de 2025 a 20.11 (UTC) :::::Bon jorn Valentin, a prepaus de l'article [[Monts Dòr]], las formas ''amb = embei'' e ''esquèrra = mança'' son ben atestadas e autenticas en auvernhat. Las formas *''gaucha'' e *''còne'' son de francismes non necessaris. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 22 octobre de 2026 a 22.51 (UTC) ::::::Bonjorn Sovenhic, ::::::- La forma "embei" es atestada en bas auvernhat despuèi l'Atge Meian dins de tèxtes de monges de vèrs [[Briude]]. ::::::- Amariá ben saubre vòstras fònts per le mot "esquèrra" en auvernhat, ai realizat biaucòp de collectatges e l'ai jamai ausit/legit enluòc, la forma "mança" si pòt paréisser mai autentica es minoritària dins le Puèi de Doma, la forma "gaucha" es larjament atestada (ALF ; ALAL ; Magaud, J-F. (1967). ''Le patois d’[[Glèisanuèva d'Entraigas|Égliseneuve-d’Entraigues]] (Puy-de-Dôme)'' ; Dargon, B. (1961). ''Un parler au nord du domaine auvergnat, le patois de [[Centinhac|Champeyroux]]'' ; [[Albèrt Dauzat|Dauzat, A]]. (1915). ''Glossaire étymologique du patois de [[Bançac|Vinzelles]]'' ; Meinecke, F. (1934). ''Enquête sur la langue paysanne de [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]] (P.-de-D.)'' ; Touchebeuf, A. (1967). ''Le patois de Pont-Picot, commune de [[Maringue|Maringues]]'' ; divèrs collectatges personaus realizats embei l'IEO 63 : [ˈgaɔ̯tsɒ] vèrs [[Picharanda]] e vèrs le [[Le Bòsc Belet|Bòsc Belet]], [ˈgɔtsɔ] vèrs [[Maruègel]] etc.), après, si volètz vraiment chamjar ''gaucha'' per ''mança'', se pòt faire. ::::::- Per "còne", le bas auvernhat a besonh de la -e de sosten, sens t-aquò se prononciariá [kɔ̃] e volèm aveire una prononciacion que seriá [ˈkɔn(ə)]. ::::::De qué ne'n pensatz ? ::::::Mainatjatz-vos e passatz una brava jornada. Coralament. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 23 octobre de 2026 a 13.02 (UTC) :::::::Mercé per tot lo brave trabalh sus l'auvernhat. :::::::Sei estat tròp laconic dins mon messatge precedent e mancave de clartat, perdon, me vòle explicar. :::::::Vòle dire simplament qu'en auvernhat, ''amb'' e ''embei'' son atestats, e maitot que ''esquèrra'' e ''mança'' son atestats. Las formas ''amb'' e ''esquèrra'' s'ausisson ben vèrs Mauriac, Salèrn e —crese— Riòm de las Montanhas. :::::::Contèste pas que *''gaucha'' es la forma atestada e d'usatge quasi general (-au) dins la lenga eiretada recenta, mas ausissèm maitot *''gaucha'' de tots los autres dialèctes occitans: quò es pas un trait auvernhat, quò es un francisme pauc necessari que podèm evitar. I a tant de mots equivalents e autentics coma ''mança, esquèrra, senèstra, senèca''... :::::::La forma *''còne'' es maitot un francisme sens utilitat, se tracta d'un mot de formacion sabenta (< latin ''conus'' < grèc ''kō͂nos = κῶνος'') e es una bona chausa de seguir las règlas occitanas e autonòmas sus la formacion dels (daus) mots sabents, que son precisas e utilas, nos desliuran de l'imperialisme cultural (-au) francés, donc: ''còn, telefòn, poligòn,'' etc. :::::::Ben coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2026 a 15.59 (UTC) 5637nl42qhlhzj01i0a0yyr4ps1qnxh 2511341 2511312 2026-10-23T18:51:56Z Sovenhic 36254 /* lo, le; Sancí, Sant Circ */ 2511341 wikitext text/x-wiki <div align=left style="padding:5px;width:100%; border:1px solid #ff6633; background-color:#d0d0c0"> [[Image:WikiLettreMini.svg]] [[Wikipèdia:Acuèlh de novèls venguts|Benvenguda]] sus [[Wikipèdia]], '''{{PAGENAME}} !''' Esites pas a consultar las primièras indicacions per [[Ajuda:Cossí modificar una pagina|modificar]] e [[Ajuda:Cossí redigir una pagina|redigir]] de paginas dins Wikipèdia.<br/> Pòdes tanben consultar la [[Ajuda:FAQ|fièra de las questions]] (FAQ), la [[Ajuda:Sintaxi_Wikipèdia|sintaxi de Wikipèdia]] e far tos ensages dins lo [[Wikipèdia:Nauc de sabla|Nauc de sabla]]. Totes aquestes aspèctes son presentats dins una [[Ajuda:Far los primièrs passes sus Wikipèdia|guida per començar sus Wikipèdia]]. Per completar la presentacion, t’aconselhi un pichon torn per las [[Wikipèdia:Règlas|recomandacions de seguir]] ([[Wikipèdia:Neutralitat de punt de vista|règlas de neutralitat]], [[Wikipèdia:Critèris d'admissibilitat dels articles|d'admissibilitat dels articles]], [[Wikipèdia:Copyright|copyright]]...) e las paginas [[Wikipèdia:Projècte|projèctes]] ont i a sens dobte un subjècte que t'interessarà. Per '''signar tos messatges''' (unicament sus las paginas de discussion), pòdes picar &#126;&#126;&#126; ; amb un quatren tilde, en mai de ta « signatura », seràn afichadas la data e l'ora (&#126;&#126;&#126;&#126;). '''Cal pas signar los articles enciclopedics'''. Es possible de trobar la lista dels autors en visitant lor istoric. Utilizam de siglas de còps misteriosas: poiràs trobar lor explicacion sus la pagina [[Ajuda:girgon|girgon]]. Se vòles, pòdes tanben nos dire d'[[Wikipèdia:Wikipedians per país|ont]] venes e tos [[Wikipèdia:Wikipedians per tèmas d'interès|centres d'interès]]. Pòdes per aquò modificar ta [[Utilizaire:{{PAGENAME}}|pagina personala]]. Se venes d'una autra Wikipèdia, doblides pas de metre los ligams vèrs tas autras paginas perso. Pòdes tanben te venir presentar sul [[Wikipèdia:Jornal dels novèls venguts|jornal dels novèls venguts]]. Per facilitar la comunicacion interlingüistica entre utilizaires, pòdes indicar las lengas que practicas — e a quin nivèl — en inclusent dins ta pagina personala un dels modèls que trobaràs sus [[Wikipèdia:Babel]]. Pòdes aisidament decorar ta pagina d'utilizaire en i indicant quinas lengas parlas, d'ont venes, quins son tos centres d'interès e tas activitats sus Wikipèdia, e d'autras causas encara amb las bóstias d'utilizaire: [[Wikip%C3%A8dia:Mod%C3%A8ls/Espaci d'utilizaire/Boita d'utilizaire#Ajustar_aisidament_de_boitas_d.27utilizaire_a_sa_pagina_personala|Ajustar de boitas d'utilizaire a sa pagina personala ]] E s'as de questions de pausar, esites sustot pas a me contactar, a consultar [[Ajuda:Pausar una question]]. Per seguir la vida de la comunautat, pòdes donar una ulhada als [[Wikipèdia:Anoncis|anoncis]] o far un torn a la [[Wikipèdia:la tavèrna|tavèrna]]. Bona continuacion demest nosautres!</div> Tanben te violiái dire, veni de verificar dins diferentas fonts. Lo diccionari morfologic lengadocian de Josiana Ubaud dona las doas variantas "Puèi de Doma" / "Puèi Domat" (e mai "Puei-Domat" dins son ''Toponymie des Pays occitan'', que si compreni plan es atestat dins la lenga medievala, mas es pas clar). Generalament son diccionari es pro fisable e deu aver sas rasons. Bonnaud dona "Peu de Doumà" / "Peu Doumo", çò que correspond tanben a las doas meteissas fòrmas. Ambe tot aquò çò melhor es probablament de gardar las doas variantas. Benlèu ne calriá discutir ambe d'autres utilizaires (i deu aver de recomandacions oficialas suls toponims, mas sembla que la [https://locongres.org/fr/normes-et-oeuvres-normatives/oeuvres-normatives/onomastique/le-top-oc pagina del CPLO] fonciona pas). Coralament [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 09.29 (UTC) :[https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Aunhat&diff=prev&oldid=2375761 Aquò] me sembla pas justificat tanpauc, coma d'autres que siás a far. Cresi qu'es pas una bona idèa de far de renomenaments massius aital sensa cap discussion. Es possible qu'i aja de melhoraments per far dins la toponimia auvernhata, mas se pòt pas cambiar tot del jorn a l'endeman, mai que ne donas pas de justificacions pro solidas, e de còps ne donas ges. Se cal pas fisar sonque sus d'impressions, cal tanben aver de referéncias. Cresi que deuriás far en primièr de suggestions sus la Tavèrna. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 09.42 (UTC) ::Bonjorn ! ::D'en pormèir grandmarcés par ton messatge, sèi conscient que fase biaucòp de chamjaments dins la toponimia mas qu'es que quasi tota los noms son pas bons. Fase partida de l'IEO 63 e fase biaucòp de collectatges, donca pòde t'assegurar que tot ce que bote es vrai, de mai biaucòp de noms son dins la glossari dau patoés de Vinzèla de Dauzat mas sabe pas coma botar le liam. ::Desolat si vau tròp viste mas qu'es qu'en ai pro de veire de conariàs sobre la toponimia dau Puèi de Doma ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 mai de 2023 a 16.49 (UTC) ::Par ce qu'es dau -ac, chau saubre qu'on quasi totes desaparegut dins nòstre despartament, e 'quel chamjament se pòt veire franc ben dins los gentilats : Mosac -> Mosat > Mosadaire (e non "mosaguaire/mosacaire"). [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 mai de 2023 a 16.57 (UTC) :::Òc! D'acòrdi, e mercés per la responsa e las explicacions. Alara seriá plan qu'indiquèsses una justificacion dins tos comentaris d'edicions (se pòts pas botar lo ligam... as vist aquesta pagina: [[Ajuda:Ligams extèrnes]] ? S'utilizas l'editor visual es possible que degas cambiar a l'editor de còdi... O benlèu ai pas plan comprés lo problèma), almens aquò poiriá evitar que qualqu'un torne far los cambis invèrses pus tard, que ne sortiriam pas aital... S'i arribas decididament pas, pòts metre lo ligam aquí en responsa e veirai se pòdi far quicòm per indicar la referéncia dins los articles. A prepaus del Puèi de Doma, sai pas ren de mai que çò qu'ai vist dins las referéncias que t'ai balhat çai sus. Mas de tot biais cresi que se dos especialistas famoses coma Ubaud e Bonnaud donan aquestas doas variantas, deuriam pas de n'exclure cap malgrat que l'article pòrte un autre nom (las fòrmas desaparegudas o envielhidas son d'indicacions benvengudas tanben per la toponimia). Mas... Te vòli pas tròp embestiar amb aquò, çò qu'aviái paur èra que faguèsses totes aquestes cambis sensa justificacion vertadièra. :::Cresi qu'es lo primièr còp qu'ai l'ocasion d'escambiar amb un auvernhàs (levat d'aquestes del sud que parlan gaireben lengadocian), e la vertat qu'es un plaser de legir aqueste parlar, espèri qu'aurem d'autras ocasions de nos crosar! :::S'as besonh d'ajuda "tecnica", esites pas a demandar, ai pas tròp d'experiéncia sul Wikipèdia en òc pel moment mas fa d'annadas que frequenti d'autres wikis. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 19.45 (UTC) ::::La varianta ''Puei Domat'' es benlèu una maissanta interpretacion de ''Puei Doma'', ambe ''-a'' finala realizada [-a].[[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 10 setembre de 2023 a 05.32 (UTC) == Prononciacions Auvernhatas == Bonjorn lo Valentin, Grandmercé pel vòstre trabalh sus la recuperacion de las noms de comunas d'Auvernha. Ai doas questions: 1. Articles amb "Collectatge IEO 63" - Aquela font es un pauc vague se una autra persona vòla consultar las meteissas sorsas. Podètz daissar un ligam a la sorsa? 2. Sabètz ont pòdi trobar la prononciacion auvernhata de la comuna de ''Servant''? Ai trobat l'atestacion mistralenca ''Servant'' mas avèm pas una prononciacion locala en AFI. Coralament, [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 30 julhet de 2023 a 10.48 (UTC) :Bonjorn ! :# Sèi desolat ai pas de liam par ce que la sorsa... qu'es ieu ! Fase partida de l'IEO 63 donca tot ce que bòte qu'es que l'ai demandat e ausit de locutors natius. :# Non sabe pas, coneisse ren-mas le Puèi de Doma e 'quela comuna me ditz ren. :[[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 1 agost de 2023 a 18.48 (UTC) ::Mercé plan l'amic ^^ [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 8 agost de 2023 a 08.25 (UTC) == Messèir == Adiu Valentin, lo ''Grand dictionnaire historique du Puy de Dôme'' dona de las apelacions ancianas que fan pensar a una escritura ''Mecens'' (o ''Mecèir'', s'es la prononciacion locala acutala). Referéncia: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1505539h/f241.item Aqueu libre es interessant per retrobar los arqueonims dels lòcs dau Puei de Doma. Coralament — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 22 setembre de 2023 a 14.49 (UTC) :A franc ben ! Sèi a charchar totas las atestacions ancianas mas de còps qu'es complicat. :Aviá botat "Mecèir" a causa dau gentilat "meceirós", aviá pas de fòrmas ancianas. :Grandmarcés ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 22 setembre de 2023 a 19.40 (UTC) :De ce qu'ai vegut de las atestacions siriá benliau mai "Mecés", de mai la prononciacion modarna sembla sosténer 'quela idèia "Meussé", si siguèsse estat -èir la prononciacion siriá estada "Meussèï". :Par le gentilat pense que la -r- es pas d'origina, par exemple par "Bilham" (Billom) avèm los "bilhantons/bilhantaires", es ren-mas 'quí par podre ajostar la tarminason. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 22 setembre de 2023 a 19.50 (UTC) == Ajuda amb l'auvernhat == Adieu Valentin, Ai creat una nòva formula de l'[[Modèl:Infobox Subdivision administrativa|Infotaula Subdivision administrativa]] amb una foncionalitat dialectala inclús l'auvernhat. Lo problèma es que soi pas expèrt en aquel dialècte, i a qualques formas (vejatz la partida amb lo camp "dialècte") que ai trobat dins lo Dicod'Òc, mas sètz segurament mai competent qu'ieu. Poiriatz balhar-i un còp d'uèlh? Mercé d'avança, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 12 decembre de 2023 a 15.55 (UTC) :Òc-es de còps que i a le dicod'òc qu'es pas tarrible... Vòle ben espiar 'quò ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 decembre de 2023 a 09.15 (UTC) :Mas... De qué dève faire exactament ? [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 decembre de 2023 a 09.18 (UTC) ::Adieu, desolat de vos aver pas respondut. Sufís que verificatz las entradas en auvernhat dins la seccion amb lo "switch" nomenada "dialècte" (ctrl + f auvernhat). Se se presenta la necessitat, modificatz e ajustatz d'autras correspondéncias. Coralament, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 31 decembre de 2023 a 18.01 (UTC) == Indicacion de la comuna las arpitanof9nas == Bòn jorn. Chaudriá botar sistematicament, almens per las comunas de frontèira lingüistica, se son del costat occitan o arpitan. Pensi a las comunas del canton de Saint-Anthèlme. Aquí se dona, cap a la fin, d'indicas interessantas: http://forezhistoire.free.fr/mp3/45-RCF-histoire-des-patois.mp3 (pàgina: <nowiki>http://forezhistoire.free.fr/rcf-jean-chassagneux-01.html</nowiki> Donc La Chalm (dins Auvèrnhe) es de lenga arpitana? La Chalm es donc de lenga arpitana? Capite pas a identificar lo "Marcilleux" del qual se parla dins l'enregistrament... Mercés [[Special:Contribucions/93.22.20.115|93.22.20.115]] ([[Discussion Utilizaire:93.22.20.115|d]]) 23 març de 2024 a 17.49 (UTC) :@[[Utilizaire:93.22.20.115|93.22.20.115]] Bonjorn ! de ce qu'aviá vegut dins le ''Vocabulaire français-patois de la vallée supérieure de l'Ance'' de l'abat Chataing, le parlar de La Chal semblava quel dau Forés mas èra enquèra d'occitan, qu'es una comuna de transicion mas enquèra occitana. :mainatjatz-vos ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 23 març de 2024 a 17.52 (UTC) == Teoria de Fournier == Bonjorn. Dins aquel airal, i pòt aver 3 fòrmas per un sol nom. Lo fenomèn pus frequent es la regularizacion. Quand avètz un nom en [-o] (tipe Roiau), pòt èsser en concurréncia ambe la fòrma "normala", donc Roia-(c) e tanben una o doás autras fòrmas. De còps, sus las tres o quatre una fòrma ganha, mas es en contradiccion ambe la fonetica e la fonologia del lòc. Un toponime es pas un nom comun, a sa vida pròpia. Soi a trabalhar sus de toponimes de Naut Auvèrnhe e vos pòdi garantir qu'òm es incapable de dire, en partent d'aquels toponimes, quina es la prononciacion locala de j, de z, etc dins l'airal. Autre exemple : los parlars del Bordalés e del nòrd del Vasadés an perdut la possibilitat de prononciar una l banhada (la iodizan); e çaquelà Gresilhac es demorat [grezi'ʎak]. Aquò's lo limit de tot argument basat sus la prononciacion locala. Coralament.19 junh de 2024 a 21.11 (UTC) [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 19 junh de 2024 a 21.11 (UTC) == lo, le; Sancí, Sant Circ == Bon jorn, fau responsa [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Puei_de_Sanc%C3%AD&diff=2465080&oldid=2461946 a vòstra modificacion e a vòstre comentari aquí, tochant lo Puei de Sancí]. Cèrche pas de far de guèrras d'edicion e vos laisse modificar l'article coma volètz. Mas crese que seriá interessant d'aver una discussion de fons. # Pense qu'es abusiu de refusar la forma ''Sancí'' quand es plan documentada. Benlèu es una forma imperfieita, mas en tot cas es documentada. Avèm pas encara de solucion definitiva, ni normalizada. La discussion etimologica rèsta dobèrta (''Sancí'' o ''Sant Sixt'' o ''Sant Circ''). Podètz pas impausar ''Sant Circ'' coma forma unica de l'article segon vòstra preferéncia personala. # Sus la question de ''lo/le'', sei consent amb vos per dire que las doas formas son bonas e autenticas en auvernhat. Apròve pas las gents que s'imaginan que ''le'' vendriá del francés. I a un quant d'ipotèsis que pòdon explicar l'existéncia normala de ''le'' en occitan (las pòde pas detalhar aicí, que seriá tròp long). # Per contra, òm pòt pas decretar que chal escriure ''le'' en luòc de ''lo'' segon la zòna sosdialectologica liada a l'article. Es una impossibilitat tecnica e practica. La règla de la Wikipèdia occitana demanda d'escriure dins lo dialècte local quand es possible... mas exigís pas d'escriure dins lo sosdialècte local ni dins lo parlar local. Podètz pas demandar a un contributor de conéisser l'isoglòssa exacta entre ''lo'' e ''le''. I a ges de gramatica auvernhata, accessibla al grand public, que dija que i a un usatge obligatòri de ''le'' contra ''lo''. Crese, de verai, que tombatz dins un localisme exagerat. Dins las Wikipèdias catalana, irlandesa o lapona, exigisson pas d'escriure totjorn dins un parlar local estreit. En occitan nimai, podèm pas exigir lo localisme estreit: aquò fai fugir los contributors; aquò es una practica inexistenta, impossibla e fantasmatica. La dialectologia es pas una competéncia requerida per participar a Wikipèdia. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 11 julhet de 2025 a 17.12 (UTC) :::Malaürosament avètz pas respondut a mon ofèrta de discussion. Donc restablisse la forma de basa, lo ''Puei de Sancí'', en acòrdi amb la practica atestada e majoritària. Tanben restablisse l'article definitu dins la forma ''lo'', qu'es ben una forma auvernhata atestada, qu'es ben la forma d'origina dins la redaccion de l'article (e i aviá gran de rason de suprimir aquela forma). Laisse las autras modificacions qu'avètz faitas. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2025 a 10.08 (UTC) ::::Bonser, ::::Desolat de pas aveire respondut mai d'abòrd, sèi estat pas mau ocupat darrèirament embei l'universitat, le trabalh e de projècts personaus. ::::# Per la forma ''Sancí'', pense que quela forma siguèt inventada/calcada sobre la forma francesa per manca d'informacions sobre son origina. La forma embei [sɛ̃] per ieu mòstra clarament que le nom ven de SANCTUS + Sixt/Circ. Après quna forma chau utilizar en prioritat, sabe pas tròp, sèi pus d'acòrd embei bravament de modificacions qu'ai pogut faire per le passat e m'excuse si quò poguèt passar coma de "degradacions". ::::# Grandmercés ! Bien d'occitanistas dau sud pensan que quel article siguèt pres dau francés, mèma si le trobèm en Arièja per exemple. ::::# Sèi pas d'acòrd embei vos, vese pas per de qué podriem pas faire servir le sos-dialècte quand qu'es possible, sèi 'quí e ai de temps per redactar/adaptar. ::::# La forma "puei" es pas estandarda, chaudriá escriure embei accent grave "puèi" ::::Enquèra desolat dau temps de responsa, mainatjatz-vos e passatz una brava serada. ::::Coralament. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 26 novembre de 2025 a 20.11 (UTC) :::::Bon jorn Valentin, a prepaus de l'article [[Monts Dòr]], las formas ''amb = embei'' e ''esquèrra = mança'' son ben atestadas e autenticas en auvernhat. Las formas *''gaucha'' e *''còne'' son de francismes non necessaris. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 22 octobre de 2026 a 22.51 (UTC) ::::::Bonjorn Sovenhic, ::::::- La forma "embei" es atestada en bas auvernhat despuèi l'Atge Meian dins de tèxtes de monges de vèrs [[Briude]]. ::::::- Amariá ben saubre vòstras fònts per le mot "esquèrra" en auvernhat, ai realizat biaucòp de collectatges e l'ai jamai ausit/legit enluòc, la forma "mança" si pòt paréisser mai autentica es minoritària dins le Puèi de Doma, la forma "gaucha" es larjament atestada (ALF ; ALAL ; Magaud, J-F. (1967). ''Le patois d’[[Glèisanuèva d'Entraigas|Égliseneuve-d’Entraigues]] (Puy-de-Dôme)'' ; Dargon, B. (1961). ''Un parler au nord du domaine auvergnat, le patois de [[Centinhac|Champeyroux]]'' ; [[Albèrt Dauzat|Dauzat, A]]. (1915). ''Glossaire étymologique du patois de [[Bançac|Vinzelles]]'' ; Meinecke, F. (1934). ''Enquête sur la langue paysanne de [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]] (P.-de-D.)'' ; Touchebeuf, A. (1967). ''Le patois de Pont-Picot, commune de [[Maringue|Maringues]]'' ; divèrs collectatges personaus realizats embei l'IEO 63 : [ˈgaɔ̯tsɒ] vèrs [[Picharanda]] e vèrs le [[Le Bòsc Belet|Bòsc Belet]], [ˈgɔtsɔ] vèrs [[Maruègel]] etc.), après, si volètz vraiment chamjar ''gaucha'' per ''mança'', se pòt faire. ::::::- Per "còne", le bas auvernhat a besonh de la -e de sosten, sens t-aquò se prononciariá [kɔ̃] e volèm aveire una prononciacion que seriá [ˈkɔn(ə)]. ::::::De qué ne'n pensatz ? ::::::Mainatjatz-vos e passatz una brava jornada. Coralament. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 23 octobre de 2026 a 13.02 (UTC) :::::::Mercé per tot lo brave trabalh sus l'auvernhat. :::::::Sei estat tròp laconic dins mon messatge precedent e mancave de clartat, perdon, me vòle explicar. :::::::Vòle dire simplament qu'en auvernhat, ''amb'' e ''embei'' son atestats. E maitot: ''esquèrra'' e ''mança'' son atestats. Las formas ''amb'' e ''esquèrra'' s'ausisson ben vèrs Mauriac, Salèrn e —crese— Riòm de las Montanhas. :::::::Contèste pas que *''gaucha'' es la forma atestada e d'usatge quasi general dins la lenga eiretada recenta, mas ausissèm maitot *''gaucha'' de los autres dialèctes occitans: quò es pas un trait auvernhat, quò es un francisme pauc necessari. Avèm tant de mots equivalents e autentics coma ''mança, esquèrra, senèstra, senèca''... :::::::La forma *''còne'' es maitot un francisme sens utilitat, se tracta d'un mot de formacion sabenta (< latin ''conus'' < grèc ''kō͂nos = κῶνος''). En aquel cas, es una bona chausa de seguir las règlas occitanas e autonòmas sus la formacion dels (daus) mots sabents, que son precisas e utilas, nos desliuran de l'imperialisme cultural francés, donc: ''còn, telefòn, poligòn,'' etc. :::::::Ben coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2026 a 15.59 (UTC) lnn30slbp189jfuyfc21t3l7ko3qivp 2511342 2511341 2026-10-23T19:07:14Z Sovenhic 36254 /* lo, le; Sancí, Sant Circ */ 2511342 wikitext text/x-wiki <div align=left style="padding:5px;width:100%; border:1px solid #ff6633; background-color:#d0d0c0"> [[Image:WikiLettreMini.svg]] [[Wikipèdia:Acuèlh de novèls venguts|Benvenguda]] sus [[Wikipèdia]], '''{{PAGENAME}} !''' Esites pas a consultar las primièras indicacions per [[Ajuda:Cossí modificar una pagina|modificar]] e [[Ajuda:Cossí redigir una pagina|redigir]] de paginas dins Wikipèdia.<br/> Pòdes tanben consultar la [[Ajuda:FAQ|fièra de las questions]] (FAQ), la [[Ajuda:Sintaxi_Wikipèdia|sintaxi de Wikipèdia]] e far tos ensages dins lo [[Wikipèdia:Nauc de sabla|Nauc de sabla]]. Totes aquestes aspèctes son presentats dins una [[Ajuda:Far los primièrs passes sus Wikipèdia|guida per començar sus Wikipèdia]]. Per completar la presentacion, t’aconselhi un pichon torn per las [[Wikipèdia:Règlas|recomandacions de seguir]] ([[Wikipèdia:Neutralitat de punt de vista|règlas de neutralitat]], [[Wikipèdia:Critèris d'admissibilitat dels articles|d'admissibilitat dels articles]], [[Wikipèdia:Copyright|copyright]]...) e las paginas [[Wikipèdia:Projècte|projèctes]] ont i a sens dobte un subjècte que t'interessarà. Per '''signar tos messatges''' (unicament sus las paginas de discussion), pòdes picar &#126;&#126;&#126; ; amb un quatren tilde, en mai de ta « signatura », seràn afichadas la data e l'ora (&#126;&#126;&#126;&#126;). '''Cal pas signar los articles enciclopedics'''. Es possible de trobar la lista dels autors en visitant lor istoric. Utilizam de siglas de còps misteriosas: poiràs trobar lor explicacion sus la pagina [[Ajuda:girgon|girgon]]. Se vòles, pòdes tanben nos dire d'[[Wikipèdia:Wikipedians per país|ont]] venes e tos [[Wikipèdia:Wikipedians per tèmas d'interès|centres d'interès]]. Pòdes per aquò modificar ta [[Utilizaire:{{PAGENAME}}|pagina personala]]. Se venes d'una autra Wikipèdia, doblides pas de metre los ligams vèrs tas autras paginas perso. Pòdes tanben te venir presentar sul [[Wikipèdia:Jornal dels novèls venguts|jornal dels novèls venguts]]. Per facilitar la comunicacion interlingüistica entre utilizaires, pòdes indicar las lengas que practicas — e a quin nivèl — en inclusent dins ta pagina personala un dels modèls que trobaràs sus [[Wikipèdia:Babel]]. Pòdes aisidament decorar ta pagina d'utilizaire en i indicant quinas lengas parlas, d'ont venes, quins son tos centres d'interès e tas activitats sus Wikipèdia, e d'autras causas encara amb las bóstias d'utilizaire: [[Wikip%C3%A8dia:Mod%C3%A8ls/Espaci d'utilizaire/Boita d'utilizaire#Ajustar_aisidament_de_boitas_d.27utilizaire_a_sa_pagina_personala|Ajustar de boitas d'utilizaire a sa pagina personala ]] E s'as de questions de pausar, esites sustot pas a me contactar, a consultar [[Ajuda:Pausar una question]]. Per seguir la vida de la comunautat, pòdes donar una ulhada als [[Wikipèdia:Anoncis|anoncis]] o far un torn a la [[Wikipèdia:la tavèrna|tavèrna]]. Bona continuacion demest nosautres!</div> Tanben te violiái dire, veni de verificar dins diferentas fonts. Lo diccionari morfologic lengadocian de Josiana Ubaud dona las doas variantas "Puèi de Doma" / "Puèi Domat" (e mai "Puei-Domat" dins son ''Toponymie des Pays occitan'', que si compreni plan es atestat dins la lenga medievala, mas es pas clar). Generalament son diccionari es pro fisable e deu aver sas rasons. Bonnaud dona "Peu de Doumà" / "Peu Doumo", çò que correspond tanben a las doas meteissas fòrmas. Ambe tot aquò çò melhor es probablament de gardar las doas variantas. Benlèu ne calriá discutir ambe d'autres utilizaires (i deu aver de recomandacions oficialas suls toponims, mas sembla que la [https://locongres.org/fr/normes-et-oeuvres-normatives/oeuvres-normatives/onomastique/le-top-oc pagina del CPLO] fonciona pas). Coralament [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 09.29 (UTC) :[https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Aunhat&diff=prev&oldid=2375761 Aquò] me sembla pas justificat tanpauc, coma d'autres que siás a far. Cresi qu'es pas una bona idèa de far de renomenaments massius aital sensa cap discussion. Es possible qu'i aja de melhoraments per far dins la toponimia auvernhata, mas se pòt pas cambiar tot del jorn a l'endeman, mai que ne donas pas de justificacions pro solidas, e de còps ne donas ges. Se cal pas fisar sonque sus d'impressions, cal tanben aver de referéncias. Cresi que deuriás far en primièr de suggestions sus la Tavèrna. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 09.42 (UTC) ::Bonjorn ! ::D'en pormèir grandmarcés par ton messatge, sèi conscient que fase biaucòp de chamjaments dins la toponimia mas qu'es que quasi tota los noms son pas bons. Fase partida de l'IEO 63 e fase biaucòp de collectatges, donca pòde t'assegurar que tot ce que bote es vrai, de mai biaucòp de noms son dins la glossari dau patoés de Vinzèla de Dauzat mas sabe pas coma botar le liam. ::Desolat si vau tròp viste mas qu'es qu'en ai pro de veire de conariàs sobre la toponimia dau Puèi de Doma ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 mai de 2023 a 16.49 (UTC) ::Par ce qu'es dau -ac, chau saubre qu'on quasi totes desaparegut dins nòstre despartament, e 'quel chamjament se pòt veire franc ben dins los gentilats : Mosac -> Mosat > Mosadaire (e non "mosaguaire/mosacaire"). [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 mai de 2023 a 16.57 (UTC) :::Òc! D'acòrdi, e mercés per la responsa e las explicacions. Alara seriá plan qu'indiquèsses una justificacion dins tos comentaris d'edicions (se pòts pas botar lo ligam... as vist aquesta pagina: [[Ajuda:Ligams extèrnes]] ? S'utilizas l'editor visual es possible que degas cambiar a l'editor de còdi... O benlèu ai pas plan comprés lo problèma), almens aquò poiriá evitar que qualqu'un torne far los cambis invèrses pus tard, que ne sortiriam pas aital... S'i arribas decididament pas, pòts metre lo ligam aquí en responsa e veirai se pòdi far quicòm per indicar la referéncia dins los articles. A prepaus del Puèi de Doma, sai pas ren de mai que çò qu'ai vist dins las referéncias que t'ai balhat çai sus. Mas de tot biais cresi que se dos especialistas famoses coma Ubaud e Bonnaud donan aquestas doas variantas, deuriam pas de n'exclure cap malgrat que l'article pòrte un autre nom (las fòrmas desaparegudas o envielhidas son d'indicacions benvengudas tanben per la toponimia). Mas... Te vòli pas tròp embestiar amb aquò, çò qu'aviái paur èra que faguèsses totes aquestes cambis sensa justificacion vertadièra. :::Cresi qu'es lo primièr còp qu'ai l'ocasion d'escambiar amb un auvernhàs (levat d'aquestes del sud que parlan gaireben lengadocian), e la vertat qu'es un plaser de legir aqueste parlar, espèri qu'aurem d'autras ocasions de nos crosar! :::S'as besonh d'ajuda "tecnica", esites pas a demandar, ai pas tròp d'experiéncia sul Wikipèdia en òc pel moment mas fa d'annadas que frequenti d'autres wikis. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 19.45 (UTC) ::::La varianta ''Puei Domat'' es benlèu una maissanta interpretacion de ''Puei Doma'', ambe ''-a'' finala realizada [-a].[[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 10 setembre de 2023 a 05.32 (UTC) == Prononciacions Auvernhatas == Bonjorn lo Valentin, Grandmercé pel vòstre trabalh sus la recuperacion de las noms de comunas d'Auvernha. Ai doas questions: 1. Articles amb "Collectatge IEO 63" - Aquela font es un pauc vague se una autra persona vòla consultar las meteissas sorsas. Podètz daissar un ligam a la sorsa? 2. Sabètz ont pòdi trobar la prononciacion auvernhata de la comuna de ''Servant''? Ai trobat l'atestacion mistralenca ''Servant'' mas avèm pas una prononciacion locala en AFI. Coralament, [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 30 julhet de 2023 a 10.48 (UTC) :Bonjorn ! :# Sèi desolat ai pas de liam par ce que la sorsa... qu'es ieu ! Fase partida de l'IEO 63 donca tot ce que bòte qu'es que l'ai demandat e ausit de locutors natius. :# Non sabe pas, coneisse ren-mas le Puèi de Doma e 'quela comuna me ditz ren. :[[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 1 agost de 2023 a 18.48 (UTC) ::Mercé plan l'amic ^^ [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 8 agost de 2023 a 08.25 (UTC) == Messèir == Adiu Valentin, lo ''Grand dictionnaire historique du Puy de Dôme'' dona de las apelacions ancianas que fan pensar a una escritura ''Mecens'' (o ''Mecèir'', s'es la prononciacion locala acutala). Referéncia: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1505539h/f241.item Aqueu libre es interessant per retrobar los arqueonims dels lòcs dau Puei de Doma. Coralament — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 22 setembre de 2023 a 14.49 (UTC) :A franc ben ! Sèi a charchar totas las atestacions ancianas mas de còps qu'es complicat. :Aviá botat "Mecèir" a causa dau gentilat "meceirós", aviá pas de fòrmas ancianas. :Grandmarcés ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 22 setembre de 2023 a 19.40 (UTC) :De ce qu'ai vegut de las atestacions siriá benliau mai "Mecés", de mai la prononciacion modarna sembla sosténer 'quela idèia "Meussé", si siguèsse estat -èir la prononciacion siriá estada "Meussèï". :Par le gentilat pense que la -r- es pas d'origina, par exemple par "Bilham" (Billom) avèm los "bilhantons/bilhantaires", es ren-mas 'quí par podre ajostar la tarminason. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 22 setembre de 2023 a 19.50 (UTC) == Ajuda amb l'auvernhat == Adieu Valentin, Ai creat una nòva formula de l'[[Modèl:Infobox Subdivision administrativa|Infotaula Subdivision administrativa]] amb una foncionalitat dialectala inclús l'auvernhat. Lo problèma es que soi pas expèrt en aquel dialècte, i a qualques formas (vejatz la partida amb lo camp "dialècte") que ai trobat dins lo Dicod'Òc, mas sètz segurament mai competent qu'ieu. Poiriatz balhar-i un còp d'uèlh? Mercé d'avança, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 12 decembre de 2023 a 15.55 (UTC) :Òc-es de còps que i a le dicod'òc qu'es pas tarrible... Vòle ben espiar 'quò ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 decembre de 2023 a 09.15 (UTC) :Mas... De qué dève faire exactament ? [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 decembre de 2023 a 09.18 (UTC) ::Adieu, desolat de vos aver pas respondut. Sufís que verificatz las entradas en auvernhat dins la seccion amb lo "switch" nomenada "dialècte" (ctrl + f auvernhat). Se se presenta la necessitat, modificatz e ajustatz d'autras correspondéncias. Coralament, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 31 decembre de 2023 a 18.01 (UTC) == Indicacion de la comuna las arpitanof9nas == Bòn jorn. Chaudriá botar sistematicament, almens per las comunas de frontèira lingüistica, se son del costat occitan o arpitan. Pensi a las comunas del canton de Saint-Anthèlme. Aquí se dona, cap a la fin, d'indicas interessantas: http://forezhistoire.free.fr/mp3/45-RCF-histoire-des-patois.mp3 (pàgina: <nowiki>http://forezhistoire.free.fr/rcf-jean-chassagneux-01.html</nowiki> Donc La Chalm (dins Auvèrnhe) es de lenga arpitana? La Chalm es donc de lenga arpitana? Capite pas a identificar lo "Marcilleux" del qual se parla dins l'enregistrament... Mercés [[Special:Contribucions/93.22.20.115|93.22.20.115]] ([[Discussion Utilizaire:93.22.20.115|d]]) 23 març de 2024 a 17.49 (UTC) :@[[Utilizaire:93.22.20.115|93.22.20.115]] Bonjorn ! de ce qu'aviá vegut dins le ''Vocabulaire français-patois de la vallée supérieure de l'Ance'' de l'abat Chataing, le parlar de La Chal semblava quel dau Forés mas èra enquèra d'occitan, qu'es una comuna de transicion mas enquèra occitana. :mainatjatz-vos ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 23 març de 2024 a 17.52 (UTC) == Teoria de Fournier == Bonjorn. Dins aquel airal, i pòt aver 3 fòrmas per un sol nom. Lo fenomèn pus frequent es la regularizacion. Quand avètz un nom en [-o] (tipe Roiau), pòt èsser en concurréncia ambe la fòrma "normala", donc Roia-(c) e tanben una o doás autras fòrmas. De còps, sus las tres o quatre una fòrma ganha, mas es en contradiccion ambe la fonetica e la fonologia del lòc. Un toponime es pas un nom comun, a sa vida pròpia. Soi a trabalhar sus de toponimes de Naut Auvèrnhe e vos pòdi garantir qu'òm es incapable de dire, en partent d'aquels toponimes, quina es la prononciacion locala de j, de z, etc dins l'airal. Autre exemple : los parlars del Bordalés e del nòrd del Vasadés an perdut la possibilitat de prononciar una l banhada (la iodizan); e çaquelà Gresilhac es demorat [grezi'ʎak]. Aquò's lo limit de tot argument basat sus la prononciacion locala. Coralament.19 junh de 2024 a 21.11 (UTC) [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 19 junh de 2024 a 21.11 (UTC) == lo, le; Sancí, Sant Circ == Bon jorn, fau responsa [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Puei_de_Sanc%C3%AD&diff=2465080&oldid=2461946 a vòstra modificacion e a vòstre comentari aquí, tochant lo Puei de Sancí]. Cèrche pas de far de guèrras d'edicion e vos laisse modificar l'article coma volètz. Mas crese que seriá interessant d'aver una discussion de fons. # Pense qu'es abusiu de refusar la forma ''Sancí'' quand es plan documentada. Benlèu es una forma imperfieita, mas en tot cas es documentada. Avèm pas encara de solucion definitiva, ni normalizada. La discussion etimologica rèsta dobèrta (''Sancí'' o ''Sant Sixt'' o ''Sant Circ''). Podètz pas impausar ''Sant Circ'' coma forma unica de l'article segon vòstra preferéncia personala. # Sus la question de ''lo/le'', sei consent amb vos per dire que las doas formas son bonas e autenticas en auvernhat. Apròve pas las gents que s'imaginan que ''le'' vendriá del francés. I a un quant d'ipotèsis que pòdon explicar l'existéncia normala de ''le'' en occitan (las pòde pas detalhar aicí, que seriá tròp long). # Per contra, òm pòt pas decretar que chal escriure ''le'' en luòc de ''lo'' segon la zòna sosdialectologica liada a l'article. Es una impossibilitat tecnica e practica. La règla de la Wikipèdia occitana demanda d'escriure dins lo dialècte local quand es possible... mas exigís pas d'escriure dins lo sosdialècte local ni dins lo parlar local. Podètz pas demandar a un contributor de conéisser l'isoglòssa exacta entre ''lo'' e ''le''. I a ges de gramatica auvernhata, accessibla al grand public, que dija que i a un usatge obligatòri de ''le'' contra ''lo''. Crese, de verai, que tombatz dins un localisme exagerat. Dins las Wikipèdias catalana, irlandesa o lapona, exigisson pas d'escriure totjorn dins un parlar local estreit. En occitan nimai, podèm pas exigir lo localisme estreit: aquò fai fugir los contributors; aquò es una practica inexistenta, impossibla e fantasmatica. La dialectologia es pas una competéncia requerida per participar a Wikipèdia. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 11 julhet de 2025 a 17.12 (UTC) :::Malaürosament avètz pas respondut a mon ofèrta de discussion. Donc restablisse la forma de basa, lo ''Puei de Sancí'', en acòrdi amb la practica atestada e majoritària. Tanben restablisse l'article definitu dins la forma ''lo'', qu'es ben una forma auvernhata atestada, qu'es ben la forma d'origina dins la redaccion de l'article (e i aviá gran de rason de suprimir aquela forma). Laisse las autras modificacions qu'avètz faitas. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2025 a 10.08 (UTC) ::::Bonser, ::::Desolat de pas aveire respondut mai d'abòrd, sèi estat pas mau ocupat darrèirament embei l'universitat, le trabalh e de projècts personaus. ::::# Per la forma ''Sancí'', pense que quela forma siguèt inventada/calcada sobre la forma francesa per manca d'informacions sobre son origina. La forma embei [sɛ̃] per ieu mòstra clarament que le nom ven de SANCTUS + Sixt/Circ. Après quna forma chau utilizar en prioritat, sabe pas tròp, sèi pus d'acòrd embei bravament de modificacions qu'ai pogut faire per le passat e m'excuse si quò poguèt passar coma de "degradacions". ::::# Grandmercés ! Bien d'occitanistas dau sud pensan que quel article siguèt pres dau francés, mèma si le trobèm en Arièja per exemple. ::::# Sèi pas d'acòrd embei vos, vese pas per de qué podriem pas faire servir le sos-dialècte quand qu'es possible, sèi 'quí e ai de temps per redactar/adaptar. ::::# La forma "puei" es pas estandarda, chaudriá escriure embei accent grave "puèi" ::::Enquèra desolat dau temps de responsa, mainatjatz-vos e passatz una brava serada. ::::Coralament. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 26 novembre de 2025 a 20.11 (UTC) :::::Bon jorn Valentin, a prepaus de l'article [[Monts Dòr]], las formas ''amb = embei'' e ''esquèrra = mança'' son ben atestadas e autenticas en auvernhat. Las formas *''gaucha'' e *''còne'' son de francismes non necessaris. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 22 octobre de 2026 a 22.51 (UTC) ::::::Bonjorn Sovenhic, ::::::- La forma "embei" es atestada en bas auvernhat despuèi l'Atge Meian dins de tèxtes de monges de vèrs [[Briude]]. ::::::- Amariá ben saubre vòstras fònts per le mot "esquèrra" en auvernhat, ai realizat biaucòp de collectatges e l'ai jamai ausit/legit enluòc, la forma "mança" si pòt paréisser mai autentica es minoritària dins le Puèi de Doma, la forma "gaucha" es larjament atestada (ALF ; ALAL ; Magaud, J-F. (1967). ''Le patois d’[[Glèisanuèva d'Entraigas|Égliseneuve-d’Entraigues]] (Puy-de-Dôme)'' ; Dargon, B. (1961). ''Un parler au nord du domaine auvergnat, le patois de [[Centinhac|Champeyroux]]'' ; [[Albèrt Dauzat|Dauzat, A]]. (1915). ''Glossaire étymologique du patois de [[Bançac|Vinzelles]]'' ; Meinecke, F. (1934). ''Enquête sur la langue paysanne de [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]] (P.-de-D.)'' ; Touchebeuf, A. (1967). ''Le patois de Pont-Picot, commune de [[Maringue|Maringues]]'' ; divèrs collectatges personaus realizats embei l'IEO 63 : [ˈgaɔ̯tsɒ] vèrs [[Picharanda]] e vèrs le [[Le Bòsc Belet|Bòsc Belet]], [ˈgɔtsɔ] vèrs [[Maruègel]] etc.), après, si volètz vraiment chamjar ''gaucha'' per ''mança'', se pòt faire. ::::::- Per "còne", le bas auvernhat a besonh de la -e de sosten, sens t-aquò se prononciariá [kɔ̃] e volèm aveire una prononciacion que seriá [ˈkɔn(ə)]. ::::::De qué ne'n pensatz ? ::::::Mainatjatz-vos e passatz una brava jornada. Coralament. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 23 octobre de 2026 a 13.02 (UTC) :::::::Mercé per tot lo brave trabalh sus l'auvernhat. :::::::Sei estat tròp laconic dins mon messatge precedent e mancave de clartat, perdon, me vòle explicar. :::::::Vòle dire simplament qu'en auvernhat, ''amb'' e ''embei'' son atestats. E maitot: ''esquèrra'' e ''mança'' son atestats. Las formas ''amb'' e ''esquèrra'' s'ausisson ben vèrs Mauriac, Salèrn e —crese— Riòm de las Montanhas. :::::::Contèste pas que *''gaucha'' es la forma atestada e d'usatge quasi general dins la lenga eiretada recenta, mas ausissèm maitot *''gaucha'' dins los autres dialèctes occitans: quò es pas un trait auvernhat, quò es un francisme pauc necessari. Avèm tant de mots equivalents e autentics coma ''mança, esquèrra, senèstra, senèca''... :::::::La forma *''còne'' es maitot un francisme sens utilitat, se tracta d'un mot de formacion sabenta (< latin ''conus'' < grèc ''kō͂nos = κῶνος''). En aquel cas, es una bona chausa de seguir las règlas occitanas e autonòmas sus la formacion dels (daus) mots sabents, que son precisas e utilas, nos desliuran de l'imperialisme cultural francés, donc: ''còn, telefòn, poligòn,'' etc. :::::::Ben coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2026 a 15.59 (UTC) Per l'atestacion auvernhata de ''amb'' [ã], vejatz l'ALF, carta 345a, punts 708 e 714, e la carta 345B, punt 709. Per l'atestacion auvernhata del tipe ''esquèrra'', vejatz l'ALF, carta 629, punt 719 (e 717), e los diccionaris de Bonaud p. 321 e Reichel p. 379. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2026 a 19.07 (UTC) jfnn9lq7ouibpy7qy6p7n3doie5vj0d 2511343 2511342 2026-10-23T19:10:27Z Sovenhic 36254 /* lo, le; Sancí, Sant Circ */ Respònsa 2511343 wikitext text/x-wiki <div align=left style="padding:5px;width:100%; border:1px solid #ff6633; background-color:#d0d0c0"> [[Image:WikiLettreMini.svg]] [[Wikipèdia:Acuèlh de novèls venguts|Benvenguda]] sus [[Wikipèdia]], '''{{PAGENAME}} !''' Esites pas a consultar las primièras indicacions per [[Ajuda:Cossí modificar una pagina|modificar]] e [[Ajuda:Cossí redigir una pagina|redigir]] de paginas dins Wikipèdia.<br/> Pòdes tanben consultar la [[Ajuda:FAQ|fièra de las questions]] (FAQ), la [[Ajuda:Sintaxi_Wikipèdia|sintaxi de Wikipèdia]] e far tos ensages dins lo [[Wikipèdia:Nauc de sabla|Nauc de sabla]]. Totes aquestes aspèctes son presentats dins una [[Ajuda:Far los primièrs passes sus Wikipèdia|guida per començar sus Wikipèdia]]. Per completar la presentacion, t’aconselhi un pichon torn per las [[Wikipèdia:Règlas|recomandacions de seguir]] ([[Wikipèdia:Neutralitat de punt de vista|règlas de neutralitat]], [[Wikipèdia:Critèris d'admissibilitat dels articles|d'admissibilitat dels articles]], [[Wikipèdia:Copyright|copyright]]...) e las paginas [[Wikipèdia:Projècte|projèctes]] ont i a sens dobte un subjècte que t'interessarà. Per '''signar tos messatges''' (unicament sus las paginas de discussion), pòdes picar &#126;&#126;&#126; ; amb un quatren tilde, en mai de ta « signatura », seràn afichadas la data e l'ora (&#126;&#126;&#126;&#126;). '''Cal pas signar los articles enciclopedics'''. Es possible de trobar la lista dels autors en visitant lor istoric. Utilizam de siglas de còps misteriosas: poiràs trobar lor explicacion sus la pagina [[Ajuda:girgon|girgon]]. Se vòles, pòdes tanben nos dire d'[[Wikipèdia:Wikipedians per país|ont]] venes e tos [[Wikipèdia:Wikipedians per tèmas d'interès|centres d'interès]]. Pòdes per aquò modificar ta [[Utilizaire:{{PAGENAME}}|pagina personala]]. Se venes d'una autra Wikipèdia, doblides pas de metre los ligams vèrs tas autras paginas perso. Pòdes tanben te venir presentar sul [[Wikipèdia:Jornal dels novèls venguts|jornal dels novèls venguts]]. Per facilitar la comunicacion interlingüistica entre utilizaires, pòdes indicar las lengas que practicas — e a quin nivèl — en inclusent dins ta pagina personala un dels modèls que trobaràs sus [[Wikipèdia:Babel]]. Pòdes aisidament decorar ta pagina d'utilizaire en i indicant quinas lengas parlas, d'ont venes, quins son tos centres d'interès e tas activitats sus Wikipèdia, e d'autras causas encara amb las bóstias d'utilizaire: [[Wikip%C3%A8dia:Mod%C3%A8ls/Espaci d'utilizaire/Boita d'utilizaire#Ajustar_aisidament_de_boitas_d.27utilizaire_a_sa_pagina_personala|Ajustar de boitas d'utilizaire a sa pagina personala ]] E s'as de questions de pausar, esites sustot pas a me contactar, a consultar [[Ajuda:Pausar una question]]. Per seguir la vida de la comunautat, pòdes donar una ulhada als [[Wikipèdia:Anoncis|anoncis]] o far un torn a la [[Wikipèdia:la tavèrna|tavèrna]]. Bona continuacion demest nosautres!</div> Tanben te violiái dire, veni de verificar dins diferentas fonts. Lo diccionari morfologic lengadocian de Josiana Ubaud dona las doas variantas "Puèi de Doma" / "Puèi Domat" (e mai "Puei-Domat" dins son ''Toponymie des Pays occitan'', que si compreni plan es atestat dins la lenga medievala, mas es pas clar). Generalament son diccionari es pro fisable e deu aver sas rasons. Bonnaud dona "Peu de Doumà" / "Peu Doumo", çò que correspond tanben a las doas meteissas fòrmas. Ambe tot aquò çò melhor es probablament de gardar las doas variantas. Benlèu ne calriá discutir ambe d'autres utilizaires (i deu aver de recomandacions oficialas suls toponims, mas sembla que la [https://locongres.org/fr/normes-et-oeuvres-normatives/oeuvres-normatives/onomastique/le-top-oc pagina del CPLO] fonciona pas). Coralament [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 09.29 (UTC) :[https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Aunhat&diff=prev&oldid=2375761 Aquò] me sembla pas justificat tanpauc, coma d'autres que siás a far. Cresi qu'es pas una bona idèa de far de renomenaments massius aital sensa cap discussion. Es possible qu'i aja de melhoraments per far dins la toponimia auvernhata, mas se pòt pas cambiar tot del jorn a l'endeman, mai que ne donas pas de justificacions pro solidas, e de còps ne donas ges. Se cal pas fisar sonque sus d'impressions, cal tanben aver de referéncias. Cresi que deuriás far en primièr de suggestions sus la Tavèrna. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 09.42 (UTC) ::Bonjorn ! ::D'en pormèir grandmarcés par ton messatge, sèi conscient que fase biaucòp de chamjaments dins la toponimia mas qu'es que quasi tota los noms son pas bons. Fase partida de l'IEO 63 e fase biaucòp de collectatges, donca pòde t'assegurar que tot ce que bote es vrai, de mai biaucòp de noms son dins la glossari dau patoés de Vinzèla de Dauzat mas sabe pas coma botar le liam. ::Desolat si vau tròp viste mas qu'es qu'en ai pro de veire de conariàs sobre la toponimia dau Puèi de Doma ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 mai de 2023 a 16.49 (UTC) ::Par ce qu'es dau -ac, chau saubre qu'on quasi totes desaparegut dins nòstre despartament, e 'quel chamjament se pòt veire franc ben dins los gentilats : Mosac -> Mosat > Mosadaire (e non "mosaguaire/mosacaire"). [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 mai de 2023 a 16.57 (UTC) :::Òc! D'acòrdi, e mercés per la responsa e las explicacions. Alara seriá plan qu'indiquèsses una justificacion dins tos comentaris d'edicions (se pòts pas botar lo ligam... as vist aquesta pagina: [[Ajuda:Ligams extèrnes]] ? S'utilizas l'editor visual es possible que degas cambiar a l'editor de còdi... O benlèu ai pas plan comprés lo problèma), almens aquò poiriá evitar que qualqu'un torne far los cambis invèrses pus tard, que ne sortiriam pas aital... S'i arribas decididament pas, pòts metre lo ligam aquí en responsa e veirai se pòdi far quicòm per indicar la referéncia dins los articles. A prepaus del Puèi de Doma, sai pas ren de mai que çò qu'ai vist dins las referéncias que t'ai balhat çai sus. Mas de tot biais cresi que se dos especialistas famoses coma Ubaud e Bonnaud donan aquestas doas variantas, deuriam pas de n'exclure cap malgrat que l'article pòrte un autre nom (las fòrmas desaparegudas o envielhidas son d'indicacions benvengudas tanben per la toponimia). Mas... Te vòli pas tròp embestiar amb aquò, çò qu'aviái paur èra que faguèsses totes aquestes cambis sensa justificacion vertadièra. :::Cresi qu'es lo primièr còp qu'ai l'ocasion d'escambiar amb un auvernhàs (levat d'aquestes del sud que parlan gaireben lengadocian), e la vertat qu'es un plaser de legir aqueste parlar, espèri qu'aurem d'autras ocasions de nos crosar! :::S'as besonh d'ajuda "tecnica", esites pas a demandar, ai pas tròp d'experiéncia sul Wikipèdia en òc pel moment mas fa d'annadas que frequenti d'autres wikis. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 19.45 (UTC) ::::La varianta ''Puei Domat'' es benlèu una maissanta interpretacion de ''Puei Doma'', ambe ''-a'' finala realizada [-a].[[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 10 setembre de 2023 a 05.32 (UTC) == Prononciacions Auvernhatas == Bonjorn lo Valentin, Grandmercé pel vòstre trabalh sus la recuperacion de las noms de comunas d'Auvernha. Ai doas questions: 1. Articles amb "Collectatge IEO 63" - Aquela font es un pauc vague se una autra persona vòla consultar las meteissas sorsas. Podètz daissar un ligam a la sorsa? 2. Sabètz ont pòdi trobar la prononciacion auvernhata de la comuna de ''Servant''? Ai trobat l'atestacion mistralenca ''Servant'' mas avèm pas una prononciacion locala en AFI. Coralament, [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 30 julhet de 2023 a 10.48 (UTC) :Bonjorn ! :# Sèi desolat ai pas de liam par ce que la sorsa... qu'es ieu ! Fase partida de l'IEO 63 donca tot ce que bòte qu'es que l'ai demandat e ausit de locutors natius. :# Non sabe pas, coneisse ren-mas le Puèi de Doma e 'quela comuna me ditz ren. :[[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 1 agost de 2023 a 18.48 (UTC) ::Mercé plan l'amic ^^ [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 8 agost de 2023 a 08.25 (UTC) == Messèir == Adiu Valentin, lo ''Grand dictionnaire historique du Puy de Dôme'' dona de las apelacions ancianas que fan pensar a una escritura ''Mecens'' (o ''Mecèir'', s'es la prononciacion locala acutala). Referéncia: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1505539h/f241.item Aqueu libre es interessant per retrobar los arqueonims dels lòcs dau Puei de Doma. Coralament — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 22 setembre de 2023 a 14.49 (UTC) :A franc ben ! Sèi a charchar totas las atestacions ancianas mas de còps qu'es complicat. :Aviá botat "Mecèir" a causa dau gentilat "meceirós", aviá pas de fòrmas ancianas. :Grandmarcés ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 22 setembre de 2023 a 19.40 (UTC) :De ce qu'ai vegut de las atestacions siriá benliau mai "Mecés", de mai la prononciacion modarna sembla sosténer 'quela idèia "Meussé", si siguèsse estat -èir la prononciacion siriá estada "Meussèï". :Par le gentilat pense que la -r- es pas d'origina, par exemple par "Bilham" (Billom) avèm los "bilhantons/bilhantaires", es ren-mas 'quí par podre ajostar la tarminason. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 22 setembre de 2023 a 19.50 (UTC) == Ajuda amb l'auvernhat == Adieu Valentin, Ai creat una nòva formula de l'[[Modèl:Infobox Subdivision administrativa|Infotaula Subdivision administrativa]] amb una foncionalitat dialectala inclús l'auvernhat. Lo problèma es que soi pas expèrt en aquel dialècte, i a qualques formas (vejatz la partida amb lo camp "dialècte") que ai trobat dins lo Dicod'Òc, mas sètz segurament mai competent qu'ieu. Poiriatz balhar-i un còp d'uèlh? Mercé d'avança, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 12 decembre de 2023 a 15.55 (UTC) :Òc-es de còps que i a le dicod'òc qu'es pas tarrible... Vòle ben espiar 'quò ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 decembre de 2023 a 09.15 (UTC) :Mas... De qué dève faire exactament ? [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 decembre de 2023 a 09.18 (UTC) ::Adieu, desolat de vos aver pas respondut. Sufís que verificatz las entradas en auvernhat dins la seccion amb lo "switch" nomenada "dialècte" (ctrl + f auvernhat). Se se presenta la necessitat, modificatz e ajustatz d'autras correspondéncias. Coralament, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 31 decembre de 2023 a 18.01 (UTC) == Indicacion de la comuna las arpitanof9nas == Bòn jorn. Chaudriá botar sistematicament, almens per las comunas de frontèira lingüistica, se son del costat occitan o arpitan. Pensi a las comunas del canton de Saint-Anthèlme. Aquí se dona, cap a la fin, d'indicas interessantas: http://forezhistoire.free.fr/mp3/45-RCF-histoire-des-patois.mp3 (pàgina: <nowiki>http://forezhistoire.free.fr/rcf-jean-chassagneux-01.html</nowiki> Donc La Chalm (dins Auvèrnhe) es de lenga arpitana? La Chalm es donc de lenga arpitana? Capite pas a identificar lo "Marcilleux" del qual se parla dins l'enregistrament... Mercés [[Special:Contribucions/93.22.20.115|93.22.20.115]] ([[Discussion Utilizaire:93.22.20.115|d]]) 23 març de 2024 a 17.49 (UTC) :@[[Utilizaire:93.22.20.115|93.22.20.115]] Bonjorn ! de ce qu'aviá vegut dins le ''Vocabulaire français-patois de la vallée supérieure de l'Ance'' de l'abat Chataing, le parlar de La Chal semblava quel dau Forés mas èra enquèra d'occitan, qu'es una comuna de transicion mas enquèra occitana. :mainatjatz-vos ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 23 març de 2024 a 17.52 (UTC) == Teoria de Fournier == Bonjorn. Dins aquel airal, i pòt aver 3 fòrmas per un sol nom. Lo fenomèn pus frequent es la regularizacion. Quand avètz un nom en [-o] (tipe Roiau), pòt èsser en concurréncia ambe la fòrma "normala", donc Roia-(c) e tanben una o doás autras fòrmas. De còps, sus las tres o quatre una fòrma ganha, mas es en contradiccion ambe la fonetica e la fonologia del lòc. Un toponime es pas un nom comun, a sa vida pròpia. Soi a trabalhar sus de toponimes de Naut Auvèrnhe e vos pòdi garantir qu'òm es incapable de dire, en partent d'aquels toponimes, quina es la prononciacion locala de j, de z, etc dins l'airal. Autre exemple : los parlars del Bordalés e del nòrd del Vasadés an perdut la possibilitat de prononciar una l banhada (la iodizan); e çaquelà Gresilhac es demorat [grezi'ʎak]. Aquò's lo limit de tot argument basat sus la prononciacion locala. Coralament.19 junh de 2024 a 21.11 (UTC) [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 19 junh de 2024 a 21.11 (UTC) == lo, le; Sancí, Sant Circ == Bon jorn, fau responsa [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Puei_de_Sanc%C3%AD&diff=2465080&oldid=2461946 a vòstra modificacion e a vòstre comentari aquí, tochant lo Puei de Sancí]. Cèrche pas de far de guèrras d'edicion e vos laisse modificar l'article coma volètz. Mas crese que seriá interessant d'aver una discussion de fons. # Pense qu'es abusiu de refusar la forma ''Sancí'' quand es plan documentada. Benlèu es una forma imperfieita, mas en tot cas es documentada. Avèm pas encara de solucion definitiva, ni normalizada. La discussion etimologica rèsta dobèrta (''Sancí'' o ''Sant Sixt'' o ''Sant Circ''). Podètz pas impausar ''Sant Circ'' coma forma unica de l'article segon vòstra preferéncia personala. # Sus la question de ''lo/le'', sei consent amb vos per dire que las doas formas son bonas e autenticas en auvernhat. Apròve pas las gents que s'imaginan que ''le'' vendriá del francés. I a un quant d'ipotèsis que pòdon explicar l'existéncia normala de ''le'' en occitan (las pòde pas detalhar aicí, que seriá tròp long). # Per contra, òm pòt pas decretar que chal escriure ''le'' en luòc de ''lo'' segon la zòna sosdialectologica liada a l'article. Es una impossibilitat tecnica e practica. La règla de la Wikipèdia occitana demanda d'escriure dins lo dialècte local quand es possible... mas exigís pas d'escriure dins lo sosdialècte local ni dins lo parlar local. Podètz pas demandar a un contributor de conéisser l'isoglòssa exacta entre ''lo'' e ''le''. I a ges de gramatica auvernhata, accessibla al grand public, que dija que i a un usatge obligatòri de ''le'' contra ''lo''. Crese, de verai, que tombatz dins un localisme exagerat. Dins las Wikipèdias catalana, irlandesa o lapona, exigisson pas d'escriure totjorn dins un parlar local estreit. En occitan nimai, podèm pas exigir lo localisme estreit: aquò fai fugir los contributors; aquò es una practica inexistenta, impossibla e fantasmatica. La dialectologia es pas una competéncia requerida per participar a Wikipèdia. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 11 julhet de 2025 a 17.12 (UTC) :::Malaürosament avètz pas respondut a mon ofèrta de discussion. Donc restablisse la forma de basa, lo ''Puei de Sancí'', en acòrdi amb la practica atestada e majoritària. Tanben restablisse l'article definitu dins la forma ''lo'', qu'es ben una forma auvernhata atestada, qu'es ben la forma d'origina dins la redaccion de l'article (e i aviá gran de rason de suprimir aquela forma). Laisse las autras modificacions qu'avètz faitas. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2025 a 10.08 (UTC) ::::Bonser, ::::Desolat de pas aveire respondut mai d'abòrd, sèi estat pas mau ocupat darrèirament embei l'universitat, le trabalh e de projècts personaus. ::::# Per la forma ''Sancí'', pense que quela forma siguèt inventada/calcada sobre la forma francesa per manca d'informacions sobre son origina. La forma embei [sɛ̃] per ieu mòstra clarament que le nom ven de SANCTUS + Sixt/Circ. Après quna forma chau utilizar en prioritat, sabe pas tròp, sèi pus d'acòrd embei bravament de modificacions qu'ai pogut faire per le passat e m'excuse si quò poguèt passar coma de "degradacions". ::::# Grandmercés ! Bien d'occitanistas dau sud pensan que quel article siguèt pres dau francés, mèma si le trobèm en Arièja per exemple. ::::# Sèi pas d'acòrd embei vos, vese pas per de qué podriem pas faire servir le sos-dialècte quand qu'es possible, sèi 'quí e ai de temps per redactar/adaptar. ::::# La forma "puei" es pas estandarda, chaudriá escriure embei accent grave "puèi" ::::Enquèra desolat dau temps de responsa, mainatjatz-vos e passatz una brava serada. ::::Coralament. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 26 novembre de 2025 a 20.11 (UTC) :::::Bon jorn Valentin, a prepaus de l'article [[Monts Dòr]], las formas ''amb = embei'' e ''esquèrra = mança'' son ben atestadas e autenticas en auvernhat. Las formas *''gaucha'' e *''còne'' son de francismes non necessaris. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 22 octobre de 2026 a 22.51 (UTC) ::::::Bonjorn Sovenhic, ::::::- La forma "embei" es atestada en bas auvernhat despuèi l'Atge Meian dins de tèxtes de monges de vèrs [[Briude]]. ::::::- Amariá ben saubre vòstras fònts per le mot "esquèrra" en auvernhat, ai realizat biaucòp de collectatges e l'ai jamai ausit/legit enluòc, la forma "mança" si pòt paréisser mai autentica es minoritària dins le Puèi de Doma, la forma "gaucha" es larjament atestada (ALF ; ALAL ; Magaud, J-F. (1967). ''Le patois d’[[Glèisanuèva d'Entraigas|Égliseneuve-d’Entraigues]] (Puy-de-Dôme)'' ; Dargon, B. (1961). ''Un parler au nord du domaine auvergnat, le patois de [[Centinhac|Champeyroux]]'' ; [[Albèrt Dauzat|Dauzat, A]]. (1915). ''Glossaire étymologique du patois de [[Bançac|Vinzelles]]'' ; Meinecke, F. (1934). ''Enquête sur la langue paysanne de [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]] (P.-de-D.)'' ; Touchebeuf, A. (1967). ''Le patois de Pont-Picot, commune de [[Maringue|Maringues]]'' ; divèrs collectatges personaus realizats embei l'IEO 63 : [ˈgaɔ̯tsɒ] vèrs [[Picharanda]] e vèrs le [[Le Bòsc Belet|Bòsc Belet]], [ˈgɔtsɔ] vèrs [[Maruègel]] etc.), après, si volètz vraiment chamjar ''gaucha'' per ''mança'', se pòt faire. ::::::- Per "còne", le bas auvernhat a besonh de la -e de sosten, sens t-aquò se prononciariá [kɔ̃] e volèm aveire una prononciacion que seriá [ˈkɔn(ə)]. ::::::De qué ne'n pensatz ? ::::::Mainatjatz-vos e passatz una brava jornada. Coralament. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 23 octobre de 2026 a 13.02 (UTC) :::::::Mercé per tot lo brave trabalh sus l'auvernhat. :::::::Sei estat tròp laconic dins mon messatge precedent e mancave de clartat, perdon, me vòle explicar. :::::::Vòle dire simplament qu'en auvernhat, ''amb'' e ''embei'' son atestats. E maitot: ''esquèrra'' e ''mança'' son atestats. Las formas ''amb'' e ''esquèrra'' s'ausisson ben vèrs Mauriac, Salèrn e —crese— Riòm de las Montanhas. :::::::Contèste pas que *''gaucha'' es la forma atestada e d'usatge quasi general dins la lenga eiretada recenta, mas ausissèm maitot *''gaucha'' dins los autres dialèctes occitans: quò es pas un trait auvernhat, quò es un francisme pauc necessari. Avèm tant de mots equivalents e autentics coma ''mança, esquèrra, senèstra, senèca''... :::::::La forma *''còne'' es maitot un francisme sens utilitat, se tracta d'un mot de formacion sabenta (< latin ''conus'' < grèc ''kō͂nos = κῶνος''). En aquel cas, es una bona chausa de seguir las règlas occitanas e autonòmas sus la formacion dels (daus) mots sabents, que son precisas e utilas, nos desliuran de l'imperialisme cultural francés, donc: ''còn, telefòn, poligòn,'' etc. :::::::Ben coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2026 a 15.59 (UTC) Per l'atestacion auvernhata de ''amb'' [ã], vejatz l'ALF, carta 345a, punts 708 e 714, e la carta 345B, punt 709. Per l'atestacion auvernhata del tipe ''esquèrra'', vejatz l'ALF, carta 629, punt 719 (e 717), e los diccionaris de Bonaud p. 321 e Reichel p. 379. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2026 a 19.07 (UTC) :E mai ''amb'' se vei dins lo diccionari d'Omelhièr, p. 50. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2026 a 19.10 (UTC) ktagdinfycmb32p7rbxjom2n0ii3pxg 2511359 2511343 2026-10-23T22:09:58Z Valentin d'Auvèrnha 46064 /* lo, le; Sancí, Sant Circ */ Respònsa 2511359 wikitext text/x-wiki <div align=left style="padding:5px;width:100%; border:1px solid #ff6633; background-color:#d0d0c0"> [[Image:WikiLettreMini.svg]] [[Wikipèdia:Acuèlh de novèls venguts|Benvenguda]] sus [[Wikipèdia]], '''{{PAGENAME}} !''' Esites pas a consultar las primièras indicacions per [[Ajuda:Cossí modificar una pagina|modificar]] e [[Ajuda:Cossí redigir una pagina|redigir]] de paginas dins Wikipèdia.<br/> Pòdes tanben consultar la [[Ajuda:FAQ|fièra de las questions]] (FAQ), la [[Ajuda:Sintaxi_Wikipèdia|sintaxi de Wikipèdia]] e far tos ensages dins lo [[Wikipèdia:Nauc de sabla|Nauc de sabla]]. Totes aquestes aspèctes son presentats dins una [[Ajuda:Far los primièrs passes sus Wikipèdia|guida per començar sus Wikipèdia]]. Per completar la presentacion, t’aconselhi un pichon torn per las [[Wikipèdia:Règlas|recomandacions de seguir]] ([[Wikipèdia:Neutralitat de punt de vista|règlas de neutralitat]], [[Wikipèdia:Critèris d'admissibilitat dels articles|d'admissibilitat dels articles]], [[Wikipèdia:Copyright|copyright]]...) e las paginas [[Wikipèdia:Projècte|projèctes]] ont i a sens dobte un subjècte que t'interessarà. Per '''signar tos messatges''' (unicament sus las paginas de discussion), pòdes picar &#126;&#126;&#126; ; amb un quatren tilde, en mai de ta « signatura », seràn afichadas la data e l'ora (&#126;&#126;&#126;&#126;). '''Cal pas signar los articles enciclopedics'''. Es possible de trobar la lista dels autors en visitant lor istoric. Utilizam de siglas de còps misteriosas: poiràs trobar lor explicacion sus la pagina [[Ajuda:girgon|girgon]]. Se vòles, pòdes tanben nos dire d'[[Wikipèdia:Wikipedians per país|ont]] venes e tos [[Wikipèdia:Wikipedians per tèmas d'interès|centres d'interès]]. Pòdes per aquò modificar ta [[Utilizaire:{{PAGENAME}}|pagina personala]]. Se venes d'una autra Wikipèdia, doblides pas de metre los ligams vèrs tas autras paginas perso. Pòdes tanben te venir presentar sul [[Wikipèdia:Jornal dels novèls venguts|jornal dels novèls venguts]]. Per facilitar la comunicacion interlingüistica entre utilizaires, pòdes indicar las lengas que practicas — e a quin nivèl — en inclusent dins ta pagina personala un dels modèls que trobaràs sus [[Wikipèdia:Babel]]. Pòdes aisidament decorar ta pagina d'utilizaire en i indicant quinas lengas parlas, d'ont venes, quins son tos centres d'interès e tas activitats sus Wikipèdia, e d'autras causas encara amb las bóstias d'utilizaire: [[Wikip%C3%A8dia:Mod%C3%A8ls/Espaci d'utilizaire/Boita d'utilizaire#Ajustar_aisidament_de_boitas_d.27utilizaire_a_sa_pagina_personala|Ajustar de boitas d'utilizaire a sa pagina personala ]] E s'as de questions de pausar, esites sustot pas a me contactar, a consultar [[Ajuda:Pausar una question]]. Per seguir la vida de la comunautat, pòdes donar una ulhada als [[Wikipèdia:Anoncis|anoncis]] o far un torn a la [[Wikipèdia:la tavèrna|tavèrna]]. Bona continuacion demest nosautres!</div> Tanben te violiái dire, veni de verificar dins diferentas fonts. Lo diccionari morfologic lengadocian de Josiana Ubaud dona las doas variantas "Puèi de Doma" / "Puèi Domat" (e mai "Puei-Domat" dins son ''Toponymie des Pays occitan'', que si compreni plan es atestat dins la lenga medievala, mas es pas clar). Generalament son diccionari es pro fisable e deu aver sas rasons. Bonnaud dona "Peu de Doumà" / "Peu Doumo", çò que correspond tanben a las doas meteissas fòrmas. Ambe tot aquò çò melhor es probablament de gardar las doas variantas. Benlèu ne calriá discutir ambe d'autres utilizaires (i deu aver de recomandacions oficialas suls toponims, mas sembla que la [https://locongres.org/fr/normes-et-oeuvres-normatives/oeuvres-normatives/onomastique/le-top-oc pagina del CPLO] fonciona pas). Coralament [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 09.29 (UTC) :[https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Aunhat&diff=prev&oldid=2375761 Aquò] me sembla pas justificat tanpauc, coma d'autres que siás a far. Cresi qu'es pas una bona idèa de far de renomenaments massius aital sensa cap discussion. Es possible qu'i aja de melhoraments per far dins la toponimia auvernhata, mas se pòt pas cambiar tot del jorn a l'endeman, mai que ne donas pas de justificacions pro solidas, e de còps ne donas ges. Se cal pas fisar sonque sus d'impressions, cal tanben aver de referéncias. Cresi que deuriás far en primièr de suggestions sus la Tavèrna. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 09.42 (UTC) ::Bonjorn ! ::D'en pormèir grandmarcés par ton messatge, sèi conscient que fase biaucòp de chamjaments dins la toponimia mas qu'es que quasi tota los noms son pas bons. Fase partida de l'IEO 63 e fase biaucòp de collectatges, donca pòde t'assegurar que tot ce que bote es vrai, de mai biaucòp de noms son dins la glossari dau patoés de Vinzèla de Dauzat mas sabe pas coma botar le liam. ::Desolat si vau tròp viste mas qu'es qu'en ai pro de veire de conariàs sobre la toponimia dau Puèi de Doma ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 mai de 2023 a 16.49 (UTC) ::Par ce qu'es dau -ac, chau saubre qu'on quasi totes desaparegut dins nòstre despartament, e 'quel chamjament se pòt veire franc ben dins los gentilats : Mosac -> Mosat > Mosadaire (e non "mosaguaire/mosacaire"). [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 mai de 2023 a 16.57 (UTC) :::Òc! D'acòrdi, e mercés per la responsa e las explicacions. Alara seriá plan qu'indiquèsses una justificacion dins tos comentaris d'edicions (se pòts pas botar lo ligam... as vist aquesta pagina: [[Ajuda:Ligams extèrnes]] ? S'utilizas l'editor visual es possible que degas cambiar a l'editor de còdi... O benlèu ai pas plan comprés lo problèma), almens aquò poiriá evitar que qualqu'un torne far los cambis invèrses pus tard, que ne sortiriam pas aital... S'i arribas decididament pas, pòts metre lo ligam aquí en responsa e veirai se pòdi far quicòm per indicar la referéncia dins los articles. A prepaus del Puèi de Doma, sai pas ren de mai que çò qu'ai vist dins las referéncias que t'ai balhat çai sus. Mas de tot biais cresi que se dos especialistas famoses coma Ubaud e Bonnaud donan aquestas doas variantas, deuriam pas de n'exclure cap malgrat que l'article pòrte un autre nom (las fòrmas desaparegudas o envielhidas son d'indicacions benvengudas tanben per la toponimia). Mas... Te vòli pas tròp embestiar amb aquò, çò qu'aviái paur èra que faguèsses totes aquestes cambis sensa justificacion vertadièra. :::Cresi qu'es lo primièr còp qu'ai l'ocasion d'escambiar amb un auvernhàs (levat d'aquestes del sud que parlan gaireben lengadocian), e la vertat qu'es un plaser de legir aqueste parlar, espèri qu'aurem d'autras ocasions de nos crosar! :::S'as besonh d'ajuda "tecnica", esites pas a demandar, ai pas tròp d'experiéncia sul Wikipèdia en òc pel moment mas fa d'annadas que frequenti d'autres wikis. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 19.45 (UTC) ::::La varianta ''Puei Domat'' es benlèu una maissanta interpretacion de ''Puei Doma'', ambe ''-a'' finala realizada [-a].[[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 10 setembre de 2023 a 05.32 (UTC) == Prononciacions Auvernhatas == Bonjorn lo Valentin, Grandmercé pel vòstre trabalh sus la recuperacion de las noms de comunas d'Auvernha. Ai doas questions: 1. Articles amb "Collectatge IEO 63" - Aquela font es un pauc vague se una autra persona vòla consultar las meteissas sorsas. Podètz daissar un ligam a la sorsa? 2. Sabètz ont pòdi trobar la prononciacion auvernhata de la comuna de ''Servant''? Ai trobat l'atestacion mistralenca ''Servant'' mas avèm pas una prononciacion locala en AFI. Coralament, [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 30 julhet de 2023 a 10.48 (UTC) :Bonjorn ! :# Sèi desolat ai pas de liam par ce que la sorsa... qu'es ieu ! Fase partida de l'IEO 63 donca tot ce que bòte qu'es que l'ai demandat e ausit de locutors natius. :# Non sabe pas, coneisse ren-mas le Puèi de Doma e 'quela comuna me ditz ren. :[[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 1 agost de 2023 a 18.48 (UTC) ::Mercé plan l'amic ^^ [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 8 agost de 2023 a 08.25 (UTC) == Messèir == Adiu Valentin, lo ''Grand dictionnaire historique du Puy de Dôme'' dona de las apelacions ancianas que fan pensar a una escritura ''Mecens'' (o ''Mecèir'', s'es la prononciacion locala acutala). Referéncia: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1505539h/f241.item Aqueu libre es interessant per retrobar los arqueonims dels lòcs dau Puei de Doma. Coralament — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 22 setembre de 2023 a 14.49 (UTC) :A franc ben ! Sèi a charchar totas las atestacions ancianas mas de còps qu'es complicat. :Aviá botat "Mecèir" a causa dau gentilat "meceirós", aviá pas de fòrmas ancianas. :Grandmarcés ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 22 setembre de 2023 a 19.40 (UTC) :De ce qu'ai vegut de las atestacions siriá benliau mai "Mecés", de mai la prononciacion modarna sembla sosténer 'quela idèia "Meussé", si siguèsse estat -èir la prononciacion siriá estada "Meussèï". :Par le gentilat pense que la -r- es pas d'origina, par exemple par "Bilham" (Billom) avèm los "bilhantons/bilhantaires", es ren-mas 'quí par podre ajostar la tarminason. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 22 setembre de 2023 a 19.50 (UTC) == Ajuda amb l'auvernhat == Adieu Valentin, Ai creat una nòva formula de l'[[Modèl:Infobox Subdivision administrativa|Infotaula Subdivision administrativa]] amb una foncionalitat dialectala inclús l'auvernhat. Lo problèma es que soi pas expèrt en aquel dialècte, i a qualques formas (vejatz la partida amb lo camp "dialècte") que ai trobat dins lo Dicod'Òc, mas sètz segurament mai competent qu'ieu. Poiriatz balhar-i un còp d'uèlh? Mercé d'avança, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 12 decembre de 2023 a 15.55 (UTC) :Òc-es de còps que i a le dicod'òc qu'es pas tarrible... Vòle ben espiar 'quò ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 decembre de 2023 a 09.15 (UTC) :Mas... De qué dève faire exactament ? [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 decembre de 2023 a 09.18 (UTC) ::Adieu, desolat de vos aver pas respondut. Sufís que verificatz las entradas en auvernhat dins la seccion amb lo "switch" nomenada "dialècte" (ctrl + f auvernhat). Se se presenta la necessitat, modificatz e ajustatz d'autras correspondéncias. Coralament, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 31 decembre de 2023 a 18.01 (UTC) == Indicacion de la comuna las arpitanof9nas == Bòn jorn. Chaudriá botar sistematicament, almens per las comunas de frontèira lingüistica, se son del costat occitan o arpitan. Pensi a las comunas del canton de Saint-Anthèlme. Aquí se dona, cap a la fin, d'indicas interessantas: http://forezhistoire.free.fr/mp3/45-RCF-histoire-des-patois.mp3 (pàgina: <nowiki>http://forezhistoire.free.fr/rcf-jean-chassagneux-01.html</nowiki> Donc La Chalm (dins Auvèrnhe) es de lenga arpitana? La Chalm es donc de lenga arpitana? Capite pas a identificar lo "Marcilleux" del qual se parla dins l'enregistrament... Mercés [[Special:Contribucions/93.22.20.115|93.22.20.115]] ([[Discussion Utilizaire:93.22.20.115|d]]) 23 març de 2024 a 17.49 (UTC) :@[[Utilizaire:93.22.20.115|93.22.20.115]] Bonjorn ! de ce qu'aviá vegut dins le ''Vocabulaire français-patois de la vallée supérieure de l'Ance'' de l'abat Chataing, le parlar de La Chal semblava quel dau Forés mas èra enquèra d'occitan, qu'es una comuna de transicion mas enquèra occitana. :mainatjatz-vos ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 23 març de 2024 a 17.52 (UTC) == Teoria de Fournier == Bonjorn. Dins aquel airal, i pòt aver 3 fòrmas per un sol nom. Lo fenomèn pus frequent es la regularizacion. Quand avètz un nom en [-o] (tipe Roiau), pòt èsser en concurréncia ambe la fòrma "normala", donc Roia-(c) e tanben una o doás autras fòrmas. De còps, sus las tres o quatre una fòrma ganha, mas es en contradiccion ambe la fonetica e la fonologia del lòc. Un toponime es pas un nom comun, a sa vida pròpia. Soi a trabalhar sus de toponimes de Naut Auvèrnhe e vos pòdi garantir qu'òm es incapable de dire, en partent d'aquels toponimes, quina es la prononciacion locala de j, de z, etc dins l'airal. Autre exemple : los parlars del Bordalés e del nòrd del Vasadés an perdut la possibilitat de prononciar una l banhada (la iodizan); e çaquelà Gresilhac es demorat [grezi'ʎak]. Aquò's lo limit de tot argument basat sus la prononciacion locala. Coralament.19 junh de 2024 a 21.11 (UTC) [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 19 junh de 2024 a 21.11 (UTC) == lo, le; Sancí, Sant Circ == Bon jorn, fau responsa [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Puei_de_Sanc%C3%AD&diff=2465080&oldid=2461946 a vòstra modificacion e a vòstre comentari aquí, tochant lo Puei de Sancí]. Cèrche pas de far de guèrras d'edicion e vos laisse modificar l'article coma volètz. Mas crese que seriá interessant d'aver una discussion de fons. # Pense qu'es abusiu de refusar la forma ''Sancí'' quand es plan documentada. Benlèu es una forma imperfieita, mas en tot cas es documentada. Avèm pas encara de solucion definitiva, ni normalizada. La discussion etimologica rèsta dobèrta (''Sancí'' o ''Sant Sixt'' o ''Sant Circ''). Podètz pas impausar ''Sant Circ'' coma forma unica de l'article segon vòstra preferéncia personala. # Sus la question de ''lo/le'', sei consent amb vos per dire que las doas formas son bonas e autenticas en auvernhat. Apròve pas las gents que s'imaginan que ''le'' vendriá del francés. I a un quant d'ipotèsis que pòdon explicar l'existéncia normala de ''le'' en occitan (las pòde pas detalhar aicí, que seriá tròp long). # Per contra, òm pòt pas decretar que chal escriure ''le'' en luòc de ''lo'' segon la zòna sosdialectologica liada a l'article. Es una impossibilitat tecnica e practica. La règla de la Wikipèdia occitana demanda d'escriure dins lo dialècte local quand es possible... mas exigís pas d'escriure dins lo sosdialècte local ni dins lo parlar local. Podètz pas demandar a un contributor de conéisser l'isoglòssa exacta entre ''lo'' e ''le''. I a ges de gramatica auvernhata, accessibla al grand public, que dija que i a un usatge obligatòri de ''le'' contra ''lo''. Crese, de verai, que tombatz dins un localisme exagerat. Dins las Wikipèdias catalana, irlandesa o lapona, exigisson pas d'escriure totjorn dins un parlar local estreit. En occitan nimai, podèm pas exigir lo localisme estreit: aquò fai fugir los contributors; aquò es una practica inexistenta, impossibla e fantasmatica. La dialectologia es pas una competéncia requerida per participar a Wikipèdia. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 11 julhet de 2025 a 17.12 (UTC) :::Malaürosament avètz pas respondut a mon ofèrta de discussion. Donc restablisse la forma de basa, lo ''Puei de Sancí'', en acòrdi amb la practica atestada e majoritària. Tanben restablisse l'article definitu dins la forma ''lo'', qu'es ben una forma auvernhata atestada, qu'es ben la forma d'origina dins la redaccion de l'article (e i aviá gran de rason de suprimir aquela forma). Laisse las autras modificacions qu'avètz faitas. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2025 a 10.08 (UTC) ::::Bonser, ::::Desolat de pas aveire respondut mai d'abòrd, sèi estat pas mau ocupat darrèirament embei l'universitat, le trabalh e de projècts personaus. ::::# Per la forma ''Sancí'', pense que quela forma siguèt inventada/calcada sobre la forma francesa per manca d'informacions sobre son origina. La forma embei [sɛ̃] per ieu mòstra clarament que le nom ven de SANCTUS + Sixt/Circ. Après quna forma chau utilizar en prioritat, sabe pas tròp, sèi pus d'acòrd embei bravament de modificacions qu'ai pogut faire per le passat e m'excuse si quò poguèt passar coma de "degradacions". ::::# Grandmercés ! Bien d'occitanistas dau sud pensan que quel article siguèt pres dau francés, mèma si le trobèm en Arièja per exemple. ::::# Sèi pas d'acòrd embei vos, vese pas per de qué podriem pas faire servir le sos-dialècte quand qu'es possible, sèi 'quí e ai de temps per redactar/adaptar. ::::# La forma "puei" es pas estandarda, chaudriá escriure embei accent grave "puèi" ::::Enquèra desolat dau temps de responsa, mainatjatz-vos e passatz una brava serada. ::::Coralament. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 26 novembre de 2025 a 20.11 (UTC) :::::Bon jorn Valentin, a prepaus de l'article [[Monts Dòr]], las formas ''amb = embei'' e ''esquèrra = mança'' son ben atestadas e autenticas en auvernhat. Las formas *''gaucha'' e *''còne'' son de francismes non necessaris. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 22 octobre de 2026 a 22.51 (UTC) ::::::Bonjorn Sovenhic, ::::::- La forma "embei" es atestada en bas auvernhat despuèi l'Atge Meian dins de tèxtes de monges de vèrs [[Briude]]. ::::::- Amariá ben saubre vòstras fònts per le mot "esquèrra" en auvernhat, ai realizat biaucòp de collectatges e l'ai jamai ausit/legit enluòc, la forma "mança" si pòt paréisser mai autentica es minoritària dins le Puèi de Doma, la forma "gaucha" es larjament atestada (ALF ; ALAL ; Magaud, J-F. (1967). ''Le patois d’[[Glèisanuèva d'Entraigas|Égliseneuve-d’Entraigues]] (Puy-de-Dôme)'' ; Dargon, B. (1961). ''Un parler au nord du domaine auvergnat, le patois de [[Centinhac|Champeyroux]]'' ; [[Albèrt Dauzat|Dauzat, A]]. (1915). ''Glossaire étymologique du patois de [[Bançac|Vinzelles]]'' ; Meinecke, F. (1934). ''Enquête sur la langue paysanne de [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]] (P.-de-D.)'' ; Touchebeuf, A. (1967). ''Le patois de Pont-Picot, commune de [[Maringue|Maringues]]'' ; divèrs collectatges personaus realizats embei l'IEO 63 : [ˈgaɔ̯tsɒ] vèrs [[Picharanda]] e vèrs le [[Le Bòsc Belet|Bòsc Belet]], [ˈgɔtsɔ] vèrs [[Maruègel]] etc.), après, si volètz vraiment chamjar ''gaucha'' per ''mança'', se pòt faire. ::::::- Per "còne", le bas auvernhat a besonh de la -e de sosten, sens t-aquò se prononciariá [kɔ̃] e volèm aveire una prononciacion que seriá [ˈkɔn(ə)]. ::::::De qué ne'n pensatz ? ::::::Mainatjatz-vos e passatz una brava jornada. Coralament. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 23 octobre de 2026 a 13.02 (UTC) :::::::Mercé per tot lo brave trabalh sus l'auvernhat. :::::::Sei estat tròp laconic dins mon messatge precedent e mancave de clartat, perdon, me vòle explicar. :::::::Vòle dire simplament qu'en auvernhat, ''amb'' e ''embei'' son atestats. E maitot: ''esquèrra'' e ''mança'' son atestats. Las formas ''amb'' e ''esquèrra'' s'ausisson ben vèrs Mauriac, Salèrn e —crese— Riòm de las Montanhas. :::::::Contèste pas que *''gaucha'' es la forma atestada e d'usatge quasi general dins la lenga eiretada recenta, mas ausissèm maitot *''gaucha'' dins los autres dialèctes occitans: quò es pas un trait auvernhat, quò es un francisme pauc necessari. Avèm tant de mots equivalents e autentics coma ''mança, esquèrra, senèstra, senèca''... :::::::La forma *''còne'' es maitot un francisme sens utilitat, se tracta d'un mot de formacion sabenta (< latin ''conus'' < grèc ''kō͂nos = κῶνος''). En aquel cas, es una bona chausa de seguir las règlas occitanas e autonòmas sus la formacion dels (daus) mots sabents, que son precisas e utilas, nos desliuran de l'imperialisme cultural francés, donc: ''còn, telefòn, poligòn,'' etc. :::::::Ben coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2026 a 15.59 (UTC) Per l'atestacion auvernhata de ''amb'' [ã], vejatz l'ALF, carta 345a, punts 708 e 714, e la carta 345B, punt 709. Per l'atestacion auvernhata del tipe ''esquèrra'', vejatz l'ALF, carta 629, punt 719 (e 717), e los diccionaris de Bonaud p. 321 e Reichel p. 379. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2026 a 19.07 (UTC) :E mai ''amb'' se vei dins lo diccionari d'Omelhièr, p. 50. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2026 a 19.10 (UTC) ::Avètz segurament remarcat que modifie mas las pajas a prepaus dau Puèi de Doma, essage d'utilizar la linga la mai pròcha possibla de l'endreit traitat. Dins le Puèi de Doma doncas, l'article "amb" prononciat [ɔ̃] es mas utilizat vèrs Glèisanuèva d'Entraigas, endacòm mai s'utiliza quasiment pertot la forma "(em)bei" [ˈ(ɛ̃)bi] (o "dembei" en Limanha clarmontona, levat vèrs Compens e Anzac ente dison [mi]), essage doncas per coerença de pas faire servir la forma "amb". Dins quela logica comprendrètz que la forma "esquèrra" se pòt pas utilizar tanpauc dins d'articles sobre le Puèi de Doma. Coralament. ::ps. le diccionari d'Omelhièr es pas tròp bon sobre la grafia e de còps sobre las traduccions bailadas, conselhe de pas tròp se basar dessobre. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 23 octobre de 2026 a 22.09 (UTC) eex8ohoba7cec6250trgt7yru2jpt2z 2511363 2511359 2026-10-23T23:25:07Z Sovenhic 36254 /* lo, le; Sancí, Sant Circ */ Respònsa 2511363 wikitext text/x-wiki <div align=left style="padding:5px;width:100%; border:1px solid #ff6633; background-color:#d0d0c0"> [[Image:WikiLettreMini.svg]] [[Wikipèdia:Acuèlh de novèls venguts|Benvenguda]] sus [[Wikipèdia]], '''{{PAGENAME}} !''' Esites pas a consultar las primièras indicacions per [[Ajuda:Cossí modificar una pagina|modificar]] e [[Ajuda:Cossí redigir una pagina|redigir]] de paginas dins Wikipèdia.<br/> Pòdes tanben consultar la [[Ajuda:FAQ|fièra de las questions]] (FAQ), la [[Ajuda:Sintaxi_Wikipèdia|sintaxi de Wikipèdia]] e far tos ensages dins lo [[Wikipèdia:Nauc de sabla|Nauc de sabla]]. Totes aquestes aspèctes son presentats dins una [[Ajuda:Far los primièrs passes sus Wikipèdia|guida per començar sus Wikipèdia]]. Per completar la presentacion, t’aconselhi un pichon torn per las [[Wikipèdia:Règlas|recomandacions de seguir]] ([[Wikipèdia:Neutralitat de punt de vista|règlas de neutralitat]], [[Wikipèdia:Critèris d'admissibilitat dels articles|d'admissibilitat dels articles]], [[Wikipèdia:Copyright|copyright]]...) e las paginas [[Wikipèdia:Projècte|projèctes]] ont i a sens dobte un subjècte que t'interessarà. Per '''signar tos messatges''' (unicament sus las paginas de discussion), pòdes picar &#126;&#126;&#126; ; amb un quatren tilde, en mai de ta « signatura », seràn afichadas la data e l'ora (&#126;&#126;&#126;&#126;). '''Cal pas signar los articles enciclopedics'''. Es possible de trobar la lista dels autors en visitant lor istoric. Utilizam de siglas de còps misteriosas: poiràs trobar lor explicacion sus la pagina [[Ajuda:girgon|girgon]]. Se vòles, pòdes tanben nos dire d'[[Wikipèdia:Wikipedians per país|ont]] venes e tos [[Wikipèdia:Wikipedians per tèmas d'interès|centres d'interès]]. Pòdes per aquò modificar ta [[Utilizaire:{{PAGENAME}}|pagina personala]]. Se venes d'una autra Wikipèdia, doblides pas de metre los ligams vèrs tas autras paginas perso. Pòdes tanben te venir presentar sul [[Wikipèdia:Jornal dels novèls venguts|jornal dels novèls venguts]]. Per facilitar la comunicacion interlingüistica entre utilizaires, pòdes indicar las lengas que practicas — e a quin nivèl — en inclusent dins ta pagina personala un dels modèls que trobaràs sus [[Wikipèdia:Babel]]. Pòdes aisidament decorar ta pagina d'utilizaire en i indicant quinas lengas parlas, d'ont venes, quins son tos centres d'interès e tas activitats sus Wikipèdia, e d'autras causas encara amb las bóstias d'utilizaire: [[Wikip%C3%A8dia:Mod%C3%A8ls/Espaci d'utilizaire/Boita d'utilizaire#Ajustar_aisidament_de_boitas_d.27utilizaire_a_sa_pagina_personala|Ajustar de boitas d'utilizaire a sa pagina personala ]] E s'as de questions de pausar, esites sustot pas a me contactar, a consultar [[Ajuda:Pausar una question]]. Per seguir la vida de la comunautat, pòdes donar una ulhada als [[Wikipèdia:Anoncis|anoncis]] o far un torn a la [[Wikipèdia:la tavèrna|tavèrna]]. Bona continuacion demest nosautres!</div> Tanben te violiái dire, veni de verificar dins diferentas fonts. Lo diccionari morfologic lengadocian de Josiana Ubaud dona las doas variantas "Puèi de Doma" / "Puèi Domat" (e mai "Puei-Domat" dins son ''Toponymie des Pays occitan'', que si compreni plan es atestat dins la lenga medievala, mas es pas clar). Generalament son diccionari es pro fisable e deu aver sas rasons. Bonnaud dona "Peu de Doumà" / "Peu Doumo", çò que correspond tanben a las doas meteissas fòrmas. Ambe tot aquò çò melhor es probablament de gardar las doas variantas. Benlèu ne calriá discutir ambe d'autres utilizaires (i deu aver de recomandacions oficialas suls toponims, mas sembla que la [https://locongres.org/fr/normes-et-oeuvres-normatives/oeuvres-normatives/onomastique/le-top-oc pagina del CPLO] fonciona pas). Coralament [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 09.29 (UTC) :[https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Aunhat&diff=prev&oldid=2375761 Aquò] me sembla pas justificat tanpauc, coma d'autres que siás a far. Cresi qu'es pas una bona idèa de far de renomenaments massius aital sensa cap discussion. Es possible qu'i aja de melhoraments per far dins la toponimia auvernhata, mas se pòt pas cambiar tot del jorn a l'endeman, mai que ne donas pas de justificacions pro solidas, e de còps ne donas ges. Se cal pas fisar sonque sus d'impressions, cal tanben aver de referéncias. Cresi que deuriás far en primièr de suggestions sus la Tavèrna. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 09.42 (UTC) ::Bonjorn ! ::D'en pormèir grandmarcés par ton messatge, sèi conscient que fase biaucòp de chamjaments dins la toponimia mas qu'es que quasi tota los noms son pas bons. Fase partida de l'IEO 63 e fase biaucòp de collectatges, donca pòde t'assegurar que tot ce que bote es vrai, de mai biaucòp de noms son dins la glossari dau patoés de Vinzèla de Dauzat mas sabe pas coma botar le liam. ::Desolat si vau tròp viste mas qu'es qu'en ai pro de veire de conariàs sobre la toponimia dau Puèi de Doma ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 mai de 2023 a 16.49 (UTC) ::Par ce qu'es dau -ac, chau saubre qu'on quasi totes desaparegut dins nòstre despartament, e 'quel chamjament se pòt veire franc ben dins los gentilats : Mosac -> Mosat > Mosadaire (e non "mosaguaire/mosacaire"). [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 mai de 2023 a 16.57 (UTC) :::Òc! D'acòrdi, e mercés per la responsa e las explicacions. Alara seriá plan qu'indiquèsses una justificacion dins tos comentaris d'edicions (se pòts pas botar lo ligam... as vist aquesta pagina: [[Ajuda:Ligams extèrnes]] ? S'utilizas l'editor visual es possible que degas cambiar a l'editor de còdi... O benlèu ai pas plan comprés lo problèma), almens aquò poiriá evitar que qualqu'un torne far los cambis invèrses pus tard, que ne sortiriam pas aital... S'i arribas decididament pas, pòts metre lo ligam aquí en responsa e veirai se pòdi far quicòm per indicar la referéncia dins los articles. A prepaus del Puèi de Doma, sai pas ren de mai que çò qu'ai vist dins las referéncias que t'ai balhat çai sus. Mas de tot biais cresi que se dos especialistas famoses coma Ubaud e Bonnaud donan aquestas doas variantas, deuriam pas de n'exclure cap malgrat que l'article pòrte un autre nom (las fòrmas desaparegudas o envielhidas son d'indicacions benvengudas tanben per la toponimia). Mas... Te vòli pas tròp embestiar amb aquò, çò qu'aviái paur èra que faguèsses totes aquestes cambis sensa justificacion vertadièra. :::Cresi qu'es lo primièr còp qu'ai l'ocasion d'escambiar amb un auvernhàs (levat d'aquestes del sud que parlan gaireben lengadocian), e la vertat qu'es un plaser de legir aqueste parlar, espèri qu'aurem d'autras ocasions de nos crosar! :::S'as besonh d'ajuda "tecnica", esites pas a demandar, ai pas tròp d'experiéncia sul Wikipèdia en òc pel moment mas fa d'annadas que frequenti d'autres wikis. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 19.45 (UTC) ::::La varianta ''Puei Domat'' es benlèu una maissanta interpretacion de ''Puei Doma'', ambe ''-a'' finala realizada [-a].[[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 10 setembre de 2023 a 05.32 (UTC) == Prononciacions Auvernhatas == Bonjorn lo Valentin, Grandmercé pel vòstre trabalh sus la recuperacion de las noms de comunas d'Auvernha. Ai doas questions: 1. Articles amb "Collectatge IEO 63" - Aquela font es un pauc vague se una autra persona vòla consultar las meteissas sorsas. Podètz daissar un ligam a la sorsa? 2. Sabètz ont pòdi trobar la prononciacion auvernhata de la comuna de ''Servant''? Ai trobat l'atestacion mistralenca ''Servant'' mas avèm pas una prononciacion locala en AFI. Coralament, [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 30 julhet de 2023 a 10.48 (UTC) :Bonjorn ! :# Sèi desolat ai pas de liam par ce que la sorsa... qu'es ieu ! Fase partida de l'IEO 63 donca tot ce que bòte qu'es que l'ai demandat e ausit de locutors natius. :# Non sabe pas, coneisse ren-mas le Puèi de Doma e 'quela comuna me ditz ren. :[[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 1 agost de 2023 a 18.48 (UTC) ::Mercé plan l'amic ^^ [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 8 agost de 2023 a 08.25 (UTC) == Messèir == Adiu Valentin, lo ''Grand dictionnaire historique du Puy de Dôme'' dona de las apelacions ancianas que fan pensar a una escritura ''Mecens'' (o ''Mecèir'', s'es la prononciacion locala acutala). Referéncia: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1505539h/f241.item Aqueu libre es interessant per retrobar los arqueonims dels lòcs dau Puei de Doma. Coralament — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 22 setembre de 2023 a 14.49 (UTC) :A franc ben ! Sèi a charchar totas las atestacions ancianas mas de còps qu'es complicat. :Aviá botat "Mecèir" a causa dau gentilat "meceirós", aviá pas de fòrmas ancianas. :Grandmarcés ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 22 setembre de 2023 a 19.40 (UTC) :De ce qu'ai vegut de las atestacions siriá benliau mai "Mecés", de mai la prononciacion modarna sembla sosténer 'quela idèia "Meussé", si siguèsse estat -èir la prononciacion siriá estada "Meussèï". :Par le gentilat pense que la -r- es pas d'origina, par exemple par "Bilham" (Billom) avèm los "bilhantons/bilhantaires", es ren-mas 'quí par podre ajostar la tarminason. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 22 setembre de 2023 a 19.50 (UTC) == Ajuda amb l'auvernhat == Adieu Valentin, Ai creat una nòva formula de l'[[Modèl:Infobox Subdivision administrativa|Infotaula Subdivision administrativa]] amb una foncionalitat dialectala inclús l'auvernhat. Lo problèma es que soi pas expèrt en aquel dialècte, i a qualques formas (vejatz la partida amb lo camp "dialècte") que ai trobat dins lo Dicod'Òc, mas sètz segurament mai competent qu'ieu. Poiriatz balhar-i un còp d'uèlh? Mercé d'avança, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 12 decembre de 2023 a 15.55 (UTC) :Òc-es de còps que i a le dicod'òc qu'es pas tarrible... Vòle ben espiar 'quò ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 decembre de 2023 a 09.15 (UTC) :Mas... De qué dève faire exactament ? [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 decembre de 2023 a 09.18 (UTC) ::Adieu, desolat de vos aver pas respondut. Sufís que verificatz las entradas en auvernhat dins la seccion amb lo "switch" nomenada "dialècte" (ctrl + f auvernhat). Se se presenta la necessitat, modificatz e ajustatz d'autras correspondéncias. Coralament, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 31 decembre de 2023 a 18.01 (UTC) == Indicacion de la comuna las arpitanof9nas == Bòn jorn. Chaudriá botar sistematicament, almens per las comunas de frontèira lingüistica, se son del costat occitan o arpitan. Pensi a las comunas del canton de Saint-Anthèlme. Aquí se dona, cap a la fin, d'indicas interessantas: http://forezhistoire.free.fr/mp3/45-RCF-histoire-des-patois.mp3 (pàgina: <nowiki>http://forezhistoire.free.fr/rcf-jean-chassagneux-01.html</nowiki> Donc La Chalm (dins Auvèrnhe) es de lenga arpitana? La Chalm es donc de lenga arpitana? Capite pas a identificar lo "Marcilleux" del qual se parla dins l'enregistrament... Mercés [[Special:Contribucions/93.22.20.115|93.22.20.115]] ([[Discussion Utilizaire:93.22.20.115|d]]) 23 març de 2024 a 17.49 (UTC) :@[[Utilizaire:93.22.20.115|93.22.20.115]] Bonjorn ! de ce qu'aviá vegut dins le ''Vocabulaire français-patois de la vallée supérieure de l'Ance'' de l'abat Chataing, le parlar de La Chal semblava quel dau Forés mas èra enquèra d'occitan, qu'es una comuna de transicion mas enquèra occitana. :mainatjatz-vos ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 23 març de 2024 a 17.52 (UTC) == Teoria de Fournier == Bonjorn. Dins aquel airal, i pòt aver 3 fòrmas per un sol nom. Lo fenomèn pus frequent es la regularizacion. Quand avètz un nom en [-o] (tipe Roiau), pòt èsser en concurréncia ambe la fòrma "normala", donc Roia-(c) e tanben una o doás autras fòrmas. De còps, sus las tres o quatre una fòrma ganha, mas es en contradiccion ambe la fonetica e la fonologia del lòc. Un toponime es pas un nom comun, a sa vida pròpia. Soi a trabalhar sus de toponimes de Naut Auvèrnhe e vos pòdi garantir qu'òm es incapable de dire, en partent d'aquels toponimes, quina es la prononciacion locala de j, de z, etc dins l'airal. Autre exemple : los parlars del Bordalés e del nòrd del Vasadés an perdut la possibilitat de prononciar una l banhada (la iodizan); e çaquelà Gresilhac es demorat [grezi'ʎak]. Aquò's lo limit de tot argument basat sus la prononciacion locala. Coralament.19 junh de 2024 a 21.11 (UTC) [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 19 junh de 2024 a 21.11 (UTC) == lo, le; Sancí, Sant Circ == Bon jorn, fau responsa [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Puei_de_Sanc%C3%AD&diff=2465080&oldid=2461946 a vòstra modificacion e a vòstre comentari aquí, tochant lo Puei de Sancí]. Cèrche pas de far de guèrras d'edicion e vos laisse modificar l'article coma volètz. Mas crese que seriá interessant d'aver una discussion de fons. # Pense qu'es abusiu de refusar la forma ''Sancí'' quand es plan documentada. Benlèu es una forma imperfieita, mas en tot cas es documentada. Avèm pas encara de solucion definitiva, ni normalizada. La discussion etimologica rèsta dobèrta (''Sancí'' o ''Sant Sixt'' o ''Sant Circ''). Podètz pas impausar ''Sant Circ'' coma forma unica de l'article segon vòstra preferéncia personala. # Sus la question de ''lo/le'', sei consent amb vos per dire que las doas formas son bonas e autenticas en auvernhat. Apròve pas las gents que s'imaginan que ''le'' vendriá del francés. I a un quant d'ipotèsis que pòdon explicar l'existéncia normala de ''le'' en occitan (las pòde pas detalhar aicí, que seriá tròp long). # Per contra, òm pòt pas decretar que chal escriure ''le'' en luòc de ''lo'' segon la zòna sosdialectologica liada a l'article. Es una impossibilitat tecnica e practica. La règla de la Wikipèdia occitana demanda d'escriure dins lo dialècte local quand es possible... mas exigís pas d'escriure dins lo sosdialècte local ni dins lo parlar local. Podètz pas demandar a un contributor de conéisser l'isoglòssa exacta entre ''lo'' e ''le''. I a ges de gramatica auvernhata, accessibla al grand public, que dija que i a un usatge obligatòri de ''le'' contra ''lo''. Crese, de verai, que tombatz dins un localisme exagerat. Dins las Wikipèdias catalana, irlandesa o lapona, exigisson pas d'escriure totjorn dins un parlar local estreit. En occitan nimai, podèm pas exigir lo localisme estreit: aquò fai fugir los contributors; aquò es una practica inexistenta, impossibla e fantasmatica. La dialectologia es pas una competéncia requerida per participar a Wikipèdia. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 11 julhet de 2025 a 17.12 (UTC) :::Malaürosament avètz pas respondut a mon ofèrta de discussion. Donc restablisse la forma de basa, lo ''Puei de Sancí'', en acòrdi amb la practica atestada e majoritària. Tanben restablisse l'article definitu dins la forma ''lo'', qu'es ben una forma auvernhata atestada, qu'es ben la forma d'origina dins la redaccion de l'article (e i aviá gran de rason de suprimir aquela forma). Laisse las autras modificacions qu'avètz faitas. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2025 a 10.08 (UTC) ::::Bonser, ::::Desolat de pas aveire respondut mai d'abòrd, sèi estat pas mau ocupat darrèirament embei l'universitat, le trabalh e de projècts personaus. ::::# Per la forma ''Sancí'', pense que quela forma siguèt inventada/calcada sobre la forma francesa per manca d'informacions sobre son origina. La forma embei [sɛ̃] per ieu mòstra clarament que le nom ven de SANCTUS + Sixt/Circ. Après quna forma chau utilizar en prioritat, sabe pas tròp, sèi pus d'acòrd embei bravament de modificacions qu'ai pogut faire per le passat e m'excuse si quò poguèt passar coma de "degradacions". ::::# Grandmercés ! Bien d'occitanistas dau sud pensan que quel article siguèt pres dau francés, mèma si le trobèm en Arièja per exemple. ::::# Sèi pas d'acòrd embei vos, vese pas per de qué podriem pas faire servir le sos-dialècte quand qu'es possible, sèi 'quí e ai de temps per redactar/adaptar. ::::# La forma "puei" es pas estandarda, chaudriá escriure embei accent grave "puèi" ::::Enquèra desolat dau temps de responsa, mainatjatz-vos e passatz una brava serada. ::::Coralament. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 26 novembre de 2025 a 20.11 (UTC) :::::Bon jorn Valentin, a prepaus de l'article [[Monts Dòr]], las formas ''amb = embei'' e ''esquèrra = mança'' son ben atestadas e autenticas en auvernhat. Las formas *''gaucha'' e *''còne'' son de francismes non necessaris. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 22 octobre de 2026 a 22.51 (UTC) ::::::Bonjorn Sovenhic, ::::::- La forma "embei" es atestada en bas auvernhat despuèi l'Atge Meian dins de tèxtes de monges de vèrs [[Briude]]. ::::::- Amariá ben saubre vòstras fònts per le mot "esquèrra" en auvernhat, ai realizat biaucòp de collectatges e l'ai jamai ausit/legit enluòc, la forma "mança" si pòt paréisser mai autentica es minoritària dins le Puèi de Doma, la forma "gaucha" es larjament atestada (ALF ; ALAL ; Magaud, J-F. (1967). ''Le patois d’[[Glèisanuèva d'Entraigas|Égliseneuve-d’Entraigues]] (Puy-de-Dôme)'' ; Dargon, B. (1961). ''Un parler au nord du domaine auvergnat, le patois de [[Centinhac|Champeyroux]]'' ; [[Albèrt Dauzat|Dauzat, A]]. (1915). ''Glossaire étymologique du patois de [[Bançac|Vinzelles]]'' ; Meinecke, F. (1934). ''Enquête sur la langue paysanne de [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]] (P.-de-D.)'' ; Touchebeuf, A. (1967). ''Le patois de Pont-Picot, commune de [[Maringue|Maringues]]'' ; divèrs collectatges personaus realizats embei l'IEO 63 : [ˈgaɔ̯tsɒ] vèrs [[Picharanda]] e vèrs le [[Le Bòsc Belet|Bòsc Belet]], [ˈgɔtsɔ] vèrs [[Maruègel]] etc.), après, si volètz vraiment chamjar ''gaucha'' per ''mança'', se pòt faire. ::::::- Per "còne", le bas auvernhat a besonh de la -e de sosten, sens t-aquò se prononciariá [kɔ̃] e volèm aveire una prononciacion que seriá [ˈkɔn(ə)]. ::::::De qué ne'n pensatz ? ::::::Mainatjatz-vos e passatz una brava jornada. Coralament. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 23 octobre de 2026 a 13.02 (UTC) :::::::Mercé per tot lo brave trabalh sus l'auvernhat. :::::::Sei estat tròp laconic dins mon messatge precedent e mancave de clartat, perdon, me vòle explicar. :::::::Vòle dire simplament qu'en auvernhat, ''amb'' e ''embei'' son atestats. E maitot: ''esquèrra'' e ''mança'' son atestats. Las formas ''amb'' e ''esquèrra'' s'ausisson ben vèrs Mauriac, Salèrn e —crese— Riòm de las Montanhas. :::::::Contèste pas que *''gaucha'' es la forma atestada e d'usatge quasi general dins la lenga eiretada recenta, mas ausissèm maitot *''gaucha'' dins los autres dialèctes occitans: quò es pas un trait auvernhat, quò es un francisme pauc necessari. Avèm tant de mots equivalents e autentics coma ''mança, esquèrra, senèstra, senèca''... :::::::La forma *''còne'' es maitot un francisme sens utilitat, se tracta d'un mot de formacion sabenta (< latin ''conus'' < grèc ''kō͂nos = κῶνος''). En aquel cas, es una bona chausa de seguir las règlas occitanas e autonòmas sus la formacion dels (daus) mots sabents, que son precisas e utilas, nos desliuran de l'imperialisme cultural francés, donc: ''còn, telefòn, poligòn,'' etc. :::::::Ben coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2026 a 15.59 (UTC) Per l'atestacion auvernhata de ''amb'' [ã], vejatz l'ALF, carta 345a, punts 708 e 714, e la carta 345B, punt 709. Per l'atestacion auvernhata del tipe ''esquèrra'', vejatz l'ALF, carta 629, punt 719 (e 717), e los diccionaris de Bonaud p. 321 e Reichel p. 379. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2026 a 19.07 (UTC) :E mai ''amb'' se vei dins lo diccionari d'Omelhièr, p. 50. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2026 a 19.10 (UTC) ::Avètz segurament remarcat que modifie mas las pajas a prepaus dau Puèi de Doma, essage d'utilizar la linga la mai pròcha possibla de l'endreit traitat. Dins le Puèi de Doma doncas, l'article "amb" prononciat [ɔ̃] es mas utilizat vèrs Glèisanuèva d'Entraigas, endacòm mai s'utiliza quasiment pertot la forma "(em)bei" [ˈ(ɛ̃)bi] (o "dembei" en Limanha clarmontona, levat vèrs Compens e Anzac ente dison [mi]), essage doncas per coerença de pas faire servir la forma "amb". Dins quela logica comprendrètz que la forma "esquèrra" se pòt pas utilizar tanpauc dins d'articles sobre le Puèi de Doma. Coralament. ::ps. le diccionari d'Omelhièr es pas tròp bon sobre la grafia e de còps sobre las traduccions bailadas, conselhe de pas tròp se basar dessobre. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 23 octobre de 2026 a 22.09 (UTC) :::Mercé per la novèlas referéncias sobre Glèisanuèva d'Entraigas e Limanha. Estudiar los parlars locals es una excellenta chausa per conéisser las ressorsas de la lenga. Prèse lo crane collectatge de l'IEO 63. Per contra, es impossible d'exigir dels wikipedians la localizacion dialectologica extrèma dins chasque article. La charta lingüistica de la WP occitana ditz que los dialèctes son recomandats... mas una localizacion extrèma es pas obligatòria, ni possibla. Avèm dreit d'escriure ''amb'' en zòna d'<nowiki/>''embei'' (auvernhat), avèm dreit d'escriure ''eissubliar'' en zòna d'''obliar'' (vivaroalpenc), etc. Coralament [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2026 a 23.25 (UTC) q9hf92bujr3fporqpj6yduzwieha8vx 2511364 2511363 2026-10-23T23:26:38Z Sovenhic 36254 /* lo, le; Sancí, Sant Circ */ 2511364 wikitext text/x-wiki <div align=left style="padding:5px;width:100%; border:1px solid #ff6633; background-color:#d0d0c0"> [[Image:WikiLettreMini.svg]] [[Wikipèdia:Acuèlh de novèls venguts|Benvenguda]] sus [[Wikipèdia]], '''{{PAGENAME}} !''' Esites pas a consultar las primièras indicacions per [[Ajuda:Cossí modificar una pagina|modificar]] e [[Ajuda:Cossí redigir una pagina|redigir]] de paginas dins Wikipèdia.<br/> Pòdes tanben consultar la [[Ajuda:FAQ|fièra de las questions]] (FAQ), la [[Ajuda:Sintaxi_Wikipèdia|sintaxi de Wikipèdia]] e far tos ensages dins lo [[Wikipèdia:Nauc de sabla|Nauc de sabla]]. Totes aquestes aspèctes son presentats dins una [[Ajuda:Far los primièrs passes sus Wikipèdia|guida per començar sus Wikipèdia]]. Per completar la presentacion, t’aconselhi un pichon torn per las [[Wikipèdia:Règlas|recomandacions de seguir]] ([[Wikipèdia:Neutralitat de punt de vista|règlas de neutralitat]], [[Wikipèdia:Critèris d'admissibilitat dels articles|d'admissibilitat dels articles]], [[Wikipèdia:Copyright|copyright]]...) e las paginas [[Wikipèdia:Projècte|projèctes]] ont i a sens dobte un subjècte que t'interessarà. Per '''signar tos messatges''' (unicament sus las paginas de discussion), pòdes picar &#126;&#126;&#126; ; amb un quatren tilde, en mai de ta « signatura », seràn afichadas la data e l'ora (&#126;&#126;&#126;&#126;). '''Cal pas signar los articles enciclopedics'''. Es possible de trobar la lista dels autors en visitant lor istoric. Utilizam de siglas de còps misteriosas: poiràs trobar lor explicacion sus la pagina [[Ajuda:girgon|girgon]]. Se vòles, pòdes tanben nos dire d'[[Wikipèdia:Wikipedians per país|ont]] venes e tos [[Wikipèdia:Wikipedians per tèmas d'interès|centres d'interès]]. Pòdes per aquò modificar ta [[Utilizaire:{{PAGENAME}}|pagina personala]]. Se venes d'una autra Wikipèdia, doblides pas de metre los ligams vèrs tas autras paginas perso. Pòdes tanben te venir presentar sul [[Wikipèdia:Jornal dels novèls venguts|jornal dels novèls venguts]]. Per facilitar la comunicacion interlingüistica entre utilizaires, pòdes indicar las lengas que practicas — e a quin nivèl — en inclusent dins ta pagina personala un dels modèls que trobaràs sus [[Wikipèdia:Babel]]. Pòdes aisidament decorar ta pagina d'utilizaire en i indicant quinas lengas parlas, d'ont venes, quins son tos centres d'interès e tas activitats sus Wikipèdia, e d'autras causas encara amb las bóstias d'utilizaire: [[Wikip%C3%A8dia:Mod%C3%A8ls/Espaci d'utilizaire/Boita d'utilizaire#Ajustar_aisidament_de_boitas_d.27utilizaire_a_sa_pagina_personala|Ajustar de boitas d'utilizaire a sa pagina personala ]] E s'as de questions de pausar, esites sustot pas a me contactar, a consultar [[Ajuda:Pausar una question]]. Per seguir la vida de la comunautat, pòdes donar una ulhada als [[Wikipèdia:Anoncis|anoncis]] o far un torn a la [[Wikipèdia:la tavèrna|tavèrna]]. Bona continuacion demest nosautres!</div> Tanben te violiái dire, veni de verificar dins diferentas fonts. Lo diccionari morfologic lengadocian de Josiana Ubaud dona las doas variantas "Puèi de Doma" / "Puèi Domat" (e mai "Puei-Domat" dins son ''Toponymie des Pays occitan'', que si compreni plan es atestat dins la lenga medievala, mas es pas clar). Generalament son diccionari es pro fisable e deu aver sas rasons. Bonnaud dona "Peu de Doumà" / "Peu Doumo", çò que correspond tanben a las doas meteissas fòrmas. Ambe tot aquò çò melhor es probablament de gardar las doas variantas. Benlèu ne calriá discutir ambe d'autres utilizaires (i deu aver de recomandacions oficialas suls toponims, mas sembla que la [https://locongres.org/fr/normes-et-oeuvres-normatives/oeuvres-normatives/onomastique/le-top-oc pagina del CPLO] fonciona pas). Coralament [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 09.29 (UTC) :[https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Aunhat&diff=prev&oldid=2375761 Aquò] me sembla pas justificat tanpauc, coma d'autres que siás a far. Cresi qu'es pas una bona idèa de far de renomenaments massius aital sensa cap discussion. Es possible qu'i aja de melhoraments per far dins la toponimia auvernhata, mas se pòt pas cambiar tot del jorn a l'endeman, mai que ne donas pas de justificacions pro solidas, e de còps ne donas ges. Se cal pas fisar sonque sus d'impressions, cal tanben aver de referéncias. Cresi que deuriás far en primièr de suggestions sus la Tavèrna. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 09.42 (UTC) ::Bonjorn ! ::D'en pormèir grandmarcés par ton messatge, sèi conscient que fase biaucòp de chamjaments dins la toponimia mas qu'es que quasi tota los noms son pas bons. Fase partida de l'IEO 63 e fase biaucòp de collectatges, donca pòde t'assegurar que tot ce que bote es vrai, de mai biaucòp de noms son dins la glossari dau patoés de Vinzèla de Dauzat mas sabe pas coma botar le liam. ::Desolat si vau tròp viste mas qu'es qu'en ai pro de veire de conariàs sobre la toponimia dau Puèi de Doma ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 mai de 2023 a 16.49 (UTC) ::Par ce qu'es dau -ac, chau saubre qu'on quasi totes desaparegut dins nòstre despartament, e 'quel chamjament se pòt veire franc ben dins los gentilats : Mosac -> Mosat > Mosadaire (e non "mosaguaire/mosacaire"). [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 mai de 2023 a 16.57 (UTC) :::Òc! D'acòrdi, e mercés per la responsa e las explicacions. Alara seriá plan qu'indiquèsses una justificacion dins tos comentaris d'edicions (se pòts pas botar lo ligam... as vist aquesta pagina: [[Ajuda:Ligams extèrnes]] ? S'utilizas l'editor visual es possible que degas cambiar a l'editor de còdi... O benlèu ai pas plan comprés lo problèma), almens aquò poiriá evitar que qualqu'un torne far los cambis invèrses pus tard, que ne sortiriam pas aital... S'i arribas decididament pas, pòts metre lo ligam aquí en responsa e veirai se pòdi far quicòm per indicar la referéncia dins los articles. A prepaus del Puèi de Doma, sai pas ren de mai que çò qu'ai vist dins las referéncias que t'ai balhat çai sus. Mas de tot biais cresi que se dos especialistas famoses coma Ubaud e Bonnaud donan aquestas doas variantas, deuriam pas de n'exclure cap malgrat que l'article pòrte un autre nom (las fòrmas desaparegudas o envielhidas son d'indicacions benvengudas tanben per la toponimia). Mas... Te vòli pas tròp embestiar amb aquò, çò qu'aviái paur èra que faguèsses totes aquestes cambis sensa justificacion vertadièra. :::Cresi qu'es lo primièr còp qu'ai l'ocasion d'escambiar amb un auvernhàs (levat d'aquestes del sud que parlan gaireben lengadocian), e la vertat qu'es un plaser de legir aqueste parlar, espèri qu'aurem d'autras ocasions de nos crosar! :::S'as besonh d'ajuda "tecnica", esites pas a demandar, ai pas tròp d'experiéncia sul Wikipèdia en òc pel moment mas fa d'annadas que frequenti d'autres wikis. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 13 mai de 2023 a 19.45 (UTC) ::::La varianta ''Puei Domat'' es benlèu una maissanta interpretacion de ''Puei Doma'', ambe ''-a'' finala realizada [-a].[[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 10 setembre de 2023 a 05.32 (UTC) == Prononciacions Auvernhatas == Bonjorn lo Valentin, Grandmercé pel vòstre trabalh sus la recuperacion de las noms de comunas d'Auvernha. Ai doas questions: 1. Articles amb "Collectatge IEO 63" - Aquela font es un pauc vague se una autra persona vòla consultar las meteissas sorsas. Podètz daissar un ligam a la sorsa? 2. Sabètz ont pòdi trobar la prononciacion auvernhata de la comuna de ''Servant''? Ai trobat l'atestacion mistralenca ''Servant'' mas avèm pas una prononciacion locala en AFI. Coralament, [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 30 julhet de 2023 a 10.48 (UTC) :Bonjorn ! :# Sèi desolat ai pas de liam par ce que la sorsa... qu'es ieu ! Fase partida de l'IEO 63 donca tot ce que bòte qu'es que l'ai demandat e ausit de locutors natius. :# Non sabe pas, coneisse ren-mas le Puèi de Doma e 'quela comuna me ditz ren. :[[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 1 agost de 2023 a 18.48 (UTC) ::Mercé plan l'amic ^^ [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 8 agost de 2023 a 08.25 (UTC) == Messèir == Adiu Valentin, lo ''Grand dictionnaire historique du Puy de Dôme'' dona de las apelacions ancianas que fan pensar a una escritura ''Mecens'' (o ''Mecèir'', s'es la prononciacion locala acutala). Referéncia: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1505539h/f241.item Aqueu libre es interessant per retrobar los arqueonims dels lòcs dau Puei de Doma. Coralament — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 22 setembre de 2023 a 14.49 (UTC) :A franc ben ! Sèi a charchar totas las atestacions ancianas mas de còps qu'es complicat. :Aviá botat "Mecèir" a causa dau gentilat "meceirós", aviá pas de fòrmas ancianas. :Grandmarcés ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 22 setembre de 2023 a 19.40 (UTC) :De ce qu'ai vegut de las atestacions siriá benliau mai "Mecés", de mai la prononciacion modarna sembla sosténer 'quela idèia "Meussé", si siguèsse estat -èir la prononciacion siriá estada "Meussèï". :Par le gentilat pense que la -r- es pas d'origina, par exemple par "Bilham" (Billom) avèm los "bilhantons/bilhantaires", es ren-mas 'quí par podre ajostar la tarminason. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 22 setembre de 2023 a 19.50 (UTC) == Ajuda amb l'auvernhat == Adieu Valentin, Ai creat una nòva formula de l'[[Modèl:Infobox Subdivision administrativa|Infotaula Subdivision administrativa]] amb una foncionalitat dialectala inclús l'auvernhat. Lo problèma es que soi pas expèrt en aquel dialècte, i a qualques formas (vejatz la partida amb lo camp "dialècte") que ai trobat dins lo Dicod'Òc, mas sètz segurament mai competent qu'ieu. Poiriatz balhar-i un còp d'uèlh? Mercé d'avança, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 12 decembre de 2023 a 15.55 (UTC) :Òc-es de còps que i a le dicod'òc qu'es pas tarrible... Vòle ben espiar 'quò ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 decembre de 2023 a 09.15 (UTC) :Mas... De qué dève faire exactament ? [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 13 decembre de 2023 a 09.18 (UTC) ::Adieu, desolat de vos aver pas respondut. Sufís que verificatz las entradas en auvernhat dins la seccion amb lo "switch" nomenada "dialècte" (ctrl + f auvernhat). Se se presenta la necessitat, modificatz e ajustatz d'autras correspondéncias. Coralament, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 31 decembre de 2023 a 18.01 (UTC) == Indicacion de la comuna las arpitanof9nas == Bòn jorn. Chaudriá botar sistematicament, almens per las comunas de frontèira lingüistica, se son del costat occitan o arpitan. Pensi a las comunas del canton de Saint-Anthèlme. Aquí se dona, cap a la fin, d'indicas interessantas: http://forezhistoire.free.fr/mp3/45-RCF-histoire-des-patois.mp3 (pàgina: <nowiki>http://forezhistoire.free.fr/rcf-jean-chassagneux-01.html</nowiki> Donc La Chalm (dins Auvèrnhe) es de lenga arpitana? La Chalm es donc de lenga arpitana? Capite pas a identificar lo "Marcilleux" del qual se parla dins l'enregistrament... Mercés [[Special:Contribucions/93.22.20.115|93.22.20.115]] ([[Discussion Utilizaire:93.22.20.115|d]]) 23 març de 2024 a 17.49 (UTC) :@[[Utilizaire:93.22.20.115|93.22.20.115]] Bonjorn ! de ce qu'aviá vegut dins le ''Vocabulaire français-patois de la vallée supérieure de l'Ance'' de l'abat Chataing, le parlar de La Chal semblava quel dau Forés mas èra enquèra d'occitan, qu'es una comuna de transicion mas enquèra occitana. :mainatjatz-vos ! [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|Valentin d&#39;Auvarnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvarnha|d]]) 23 març de 2024 a 17.52 (UTC) == Teoria de Fournier == Bonjorn. Dins aquel airal, i pòt aver 3 fòrmas per un sol nom. Lo fenomèn pus frequent es la regularizacion. Quand avètz un nom en [-o] (tipe Roiau), pòt èsser en concurréncia ambe la fòrma "normala", donc Roia-(c) e tanben una o doás autras fòrmas. De còps, sus las tres o quatre una fòrma ganha, mas es en contradiccion ambe la fonetica e la fonologia del lòc. Un toponime es pas un nom comun, a sa vida pròpia. Soi a trabalhar sus de toponimes de Naut Auvèrnhe e vos pòdi garantir qu'òm es incapable de dire, en partent d'aquels toponimes, quina es la prononciacion locala de j, de z, etc dins l'airal. Autre exemple : los parlars del Bordalés e del nòrd del Vasadés an perdut la possibilitat de prononciar una l banhada (la iodizan); e çaquelà Gresilhac es demorat [grezi'ʎak]. Aquò's lo limit de tot argument basat sus la prononciacion locala. Coralament.19 junh de 2024 a 21.11 (UTC) [[Special:Contribucions/77.152.53.218|77.152.53.218]] ([[Discussion Utilizaire:77.152.53.218|d]]) 19 junh de 2024 a 21.11 (UTC) == lo, le; Sancí, Sant Circ == Bon jorn, fau responsa [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Puei_de_Sanc%C3%AD&diff=2465080&oldid=2461946 a vòstra modificacion e a vòstre comentari aquí, tochant lo Puei de Sancí]. Cèrche pas de far de guèrras d'edicion e vos laisse modificar l'article coma volètz. Mas crese que seriá interessant d'aver una discussion de fons. # Pense qu'es abusiu de refusar la forma ''Sancí'' quand es plan documentada. Benlèu es una forma imperfieita, mas en tot cas es documentada. Avèm pas encara de solucion definitiva, ni normalizada. La discussion etimologica rèsta dobèrta (''Sancí'' o ''Sant Sixt'' o ''Sant Circ''). Podètz pas impausar ''Sant Circ'' coma forma unica de l'article segon vòstra preferéncia personala. # Sus la question de ''lo/le'', sei consent amb vos per dire que las doas formas son bonas e autenticas en auvernhat. Apròve pas las gents que s'imaginan que ''le'' vendriá del francés. I a un quant d'ipotèsis que pòdon explicar l'existéncia normala de ''le'' en occitan (las pòde pas detalhar aicí, que seriá tròp long). # Per contra, òm pòt pas decretar que chal escriure ''le'' en luòc de ''lo'' segon la zòna sosdialectologica liada a l'article. Es una impossibilitat tecnica e practica. La règla de la Wikipèdia occitana demanda d'escriure dins lo dialècte local quand es possible... mas exigís pas d'escriure dins lo sosdialècte local ni dins lo parlar local. Podètz pas demandar a un contributor de conéisser l'isoglòssa exacta entre ''lo'' e ''le''. I a ges de gramatica auvernhata, accessibla al grand public, que dija que i a un usatge obligatòri de ''le'' contra ''lo''. Crese, de verai, que tombatz dins un localisme exagerat. Dins las Wikipèdias catalana, irlandesa o lapona, exigisson pas d'escriure totjorn dins un parlar local estreit. En occitan nimai, podèm pas exigir lo localisme estreit: aquò fai fugir los contributors; aquò es una practica inexistenta, impossibla e fantasmatica. La dialectologia es pas una competéncia requerida per participar a Wikipèdia. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 11 julhet de 2025 a 17.12 (UTC) :::Malaürosament avètz pas respondut a mon ofèrta de discussion. Donc restablisse la forma de basa, lo ''Puei de Sancí'', en acòrdi amb la practica atestada e majoritària. Tanben restablisse l'article definitu dins la forma ''lo'', qu'es ben una forma auvernhata atestada, qu'es ben la forma d'origina dins la redaccion de l'article (e i aviá gran de rason de suprimir aquela forma). Laisse las autras modificacions qu'avètz faitas. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2025 a 10.08 (UTC) ::::Bonser, ::::Desolat de pas aveire respondut mai d'abòrd, sèi estat pas mau ocupat darrèirament embei l'universitat, le trabalh e de projècts personaus. ::::# Per la forma ''Sancí'', pense que quela forma siguèt inventada/calcada sobre la forma francesa per manca d'informacions sobre son origina. La forma embei [sɛ̃] per ieu mòstra clarament que le nom ven de SANCTUS + Sixt/Circ. Après quna forma chau utilizar en prioritat, sabe pas tròp, sèi pus d'acòrd embei bravament de modificacions qu'ai pogut faire per le passat e m'excuse si quò poguèt passar coma de "degradacions". ::::# Grandmercés ! Bien d'occitanistas dau sud pensan que quel article siguèt pres dau francés, mèma si le trobèm en Arièja per exemple. ::::# Sèi pas d'acòrd embei vos, vese pas per de qué podriem pas faire servir le sos-dialècte quand qu'es possible, sèi 'quí e ai de temps per redactar/adaptar. ::::# La forma "puei" es pas estandarda, chaudriá escriure embei accent grave "puèi" ::::Enquèra desolat dau temps de responsa, mainatjatz-vos e passatz una brava serada. ::::Coralament. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 26 novembre de 2025 a 20.11 (UTC) :::::Bon jorn Valentin, a prepaus de l'article [[Monts Dòr]], las formas ''amb = embei'' e ''esquèrra = mança'' son ben atestadas e autenticas en auvernhat. Las formas *''gaucha'' e *''còne'' son de francismes non necessaris. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 22 octobre de 2026 a 22.51 (UTC) ::::::Bonjorn Sovenhic, ::::::- La forma "embei" es atestada en bas auvernhat despuèi l'Atge Meian dins de tèxtes de monges de vèrs [[Briude]]. ::::::- Amariá ben saubre vòstras fònts per le mot "esquèrra" en auvernhat, ai realizat biaucòp de collectatges e l'ai jamai ausit/legit enluòc, la forma "mança" si pòt paréisser mai autentica es minoritària dins le Puèi de Doma, la forma "gaucha" es larjament atestada (ALF ; ALAL ; Magaud, J-F. (1967). ''Le patois d’[[Glèisanuèva d'Entraigas|Égliseneuve-d’Entraigues]] (Puy-de-Dôme)'' ; Dargon, B. (1961). ''Un parler au nord du domaine auvergnat, le patois de [[Centinhac|Champeyroux]]'' ; [[Albèrt Dauzat|Dauzat, A]]. (1915). ''Glossaire étymologique du patois de [[Bançac|Vinzelles]]'' ; Meinecke, F. (1934). ''Enquête sur la langue paysanne de [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]] (P.-de-D.)'' ; Touchebeuf, A. (1967). ''Le patois de Pont-Picot, commune de [[Maringue|Maringues]]'' ; divèrs collectatges personaus realizats embei l'IEO 63 : [ˈgaɔ̯tsɒ] vèrs [[Picharanda]] e vèrs le [[Le Bòsc Belet|Bòsc Belet]], [ˈgɔtsɔ] vèrs [[Maruègel]] etc.), après, si volètz vraiment chamjar ''gaucha'' per ''mança'', se pòt faire. ::::::- Per "còne", le bas auvernhat a besonh de la -e de sosten, sens t-aquò se prononciariá [kɔ̃] e volèm aveire una prononciacion que seriá [ˈkɔn(ə)]. ::::::De qué ne'n pensatz ? ::::::Mainatjatz-vos e passatz una brava jornada. Coralament. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 23 octobre de 2026 a 13.02 (UTC) :::::::Mercé per tot lo brave trabalh sus l'auvernhat. :::::::Sei estat tròp laconic dins mon messatge precedent e mancave de clartat, perdon, me vòle explicar. :::::::Vòle dire simplament qu'en auvernhat, ''amb'' e ''embei'' son atestats. E maitot: ''esquèrra'' e ''mança'' son atestats. Las formas ''amb'' e ''esquèrra'' s'ausisson ben vèrs Mauriac, Salèrn e —crese— Riòm de las Montanhas. :::::::Contèste pas que *''gaucha'' es la forma atestada e d'usatge quasi general dins la lenga eiretada recenta, mas ausissèm maitot *''gaucha'' dins los autres dialèctes occitans: quò es pas un trait auvernhat, quò es un francisme pauc necessari. Avèm tant de mots equivalents e autentics coma ''mança, esquèrra, senèstra, senèca''... :::::::La forma *''còne'' es maitot un francisme sens utilitat, se tracta d'un mot de formacion sabenta (< latin ''conus'' < grèc ''kō͂nos = κῶνος''). En aquel cas, es una bona chausa de seguir las règlas occitanas e autonòmas sus la formacion dels (daus) mots sabents, que son precisas e utilas, nos desliuran de l'imperialisme cultural francés, donc: ''còn, telefòn, poligòn,'' etc. :::::::Ben coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2026 a 15.59 (UTC) Per l'atestacion auvernhata de ''amb'' [ã], vejatz l'ALF, carta 345a, punts 708 e 714, e la carta 345B, punt 709. Per l'atestacion auvernhata del tipe ''esquèrra'', vejatz l'ALF, carta 629, punt 719 (e 717), e los diccionaris de Bonaud p. 321 e Reichel p. 379. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2026 a 19.07 (UTC) :E mai ''amb'' se vei dins lo diccionari d'Omelhièr, p. 50. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2026 a 19.10 (UTC) ::Avètz segurament remarcat que modifie mas las pajas a prepaus dau Puèi de Doma, essage d'utilizar la linga la mai pròcha possibla de l'endreit traitat. Dins le Puèi de Doma doncas, l'article "amb" prononciat [ɔ̃] es mas utilizat vèrs Glèisanuèva d'Entraigas, endacòm mai s'utiliza quasiment pertot la forma "(em)bei" [ˈ(ɛ̃)bi] (o "dembei" en Limanha clarmontona, levat vèrs Compens e Anzac ente dison [mi]), essage doncas per coerença de pas faire servir la forma "amb". Dins quela logica comprendrètz que la forma "esquèrra" se pòt pas utilizar tanpauc dins d'articles sobre le Puèi de Doma. Coralament. ::ps. le diccionari d'Omelhièr es pas tròp bon sobre la grafia e de còps sobre las traduccions bailadas, conselhe de pas tròp se basar dessobre. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 23 octobre de 2026 a 22.09 (UTC) :::Mercé per la novèlas referéncias sobre Glèisanuèva d'Entraigas e Limanha. Estudiar los parlars locals es una excellenta chausa per conéisser las ressorsas de la lenga. Prèse lo crane collectatge de l'IEO 63. Per contra, es impossible d'exigir dels wikipedians la localizacion dialectologica extrèma dins chasque article. La charta lingüistica de la WP occitana ditz que los dialèctes son recomandats... mas una localizacion extrèma es pas exigida. Avèm dreit d'escriure ''amb'' en zòna d'<nowiki/>''embei'' (auvernhat), avèm dreit d'escriure ''eissubliar'' en zòna d'''obliar'' (vivaroalpenc), etc. Coralament [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 23 octobre de 2026 a 23.25 (UTC) jv0h90tnnew0qsicdxhuqnbactqllfb 2 191609 2511294 2463184 2026-10-23T13:07:11Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2511294 wikitext text/x-wiki Bonjorn embei totes·as ! Me sònan Valentin e sèi originari dau Puèi de Doma. Fau partida de l'IEO 63 despuèi 2020/2021 e dins aquel quadre realize de collectatges (lingüistics e toponimics). k8lp2g4xihn3cjdtqdrh6qmhcfnu7qt 0 195913 2511382 2506204 2026-10-24T08:08:09Z Raymond Trencavel 26125 /* La tècno dance */ 2511382 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} La '''tècno''' ("tekno" en [[breton]] e [[finés]], "techno" en [[anglés]], en [[Alemanha|alemand]] e en [[francés]], de còps "tecno" en [[Espanhòu|espanhòl]] e en [[catalan]]) es un estil de [[musica electronica]] popularizat dins las annadas 1990, avent a l'epòca coma vocacion principala d'èsser una musica de pistas de dança ('''tècno dance''') e derivat dirèctament de la [[house]]. Se situa l'atge d'aur de la '''tècno dance''', lo sosgenre màger de la '''tècno''' dins las annadas 1990 e l'estil dirèctament eretièr de la [[house]], entre 1992 e 1996. La baissa de popularitat d'aqueste sosgenre coïncidís ambe la mòda [[Dream trance|dream]] en 1996 qu'anticipa lo succès de la [[Trance|trance]] a la tota fin de las annadas 1990 e a la debuta de las annadas 2000. ==Cronologia== [[Imatge:FELIX "Francis Wright".jpg|thumb|right|200px|Lo discjòquei [[Anglatèrra|anglés]] [[Felix (discjòquei)|Felix]] (Francis Wright), ambe son tube ''Don't you want me'' en 1992, es un artista emblematic de la periòda de transicion entre la house e la tècno]] [[Imatge:Ice MC.jpg|right|200px|thumb|Lo [[rap|rapaire]] britanic de soca jamaïcana [[Ice MC]] (Ian Campbell), coma los alemands de [[Snap!]], son eissits de la scèna [[house]] ; pasmens, se son virats ambe succès cap a la '''tècno dance''']] Lo tèrme '''tècno''' a progressivament suplantat lo de [[house]] entre 1990 e 1992. Aquel remplaçament del nom correspond tanben a una evolucion d'aquela musica. Aital, la [[house]], la musica "facha a l'ostal" ("house" = ostal) deviá son nom al fach qu'al contra de la [[Pop (musica)|musica pop]] e del [[disco]] en particular que n'es l'eretièra dirècta, la [[house]] es pas jogada per de vertadièrs instruments : la [[house]] es puslèu un assemblatge de pegatges, de boclas e d'[[sampler|escapolons]] de sons e de voses (sovent emprontats al disco d'alhors), donc un "mesclatge", realizat dins un primièr temps original en dirècte sus las pistas de dança de las discotècas [[Estats Units d'America|americanas]], assemblatges que son fin finala enregistrats en estúdios per èsser comercializats jol format disc. Pendent son atge d'aur "comercial" entre 1987 e 1990, la [[house]] trenca donc francament sul fons ambe la rèsta de la [[Pop (musica)|musica pop]] pel fach que la partida instrumentala coma plan sovent lo cant son pas ni jogats, ni realament cantats, mas simplament lo resultat d'un assemblatge d'escapolon de sons, de partidas vocalas tiradas de produccions anterioras. Mas aquela faiçon de procedir, de crear de musica e sustot de la comercializar, va lèu-lèu pausar un problèma legal, e explica en partida la mutacion de la [[house]] en '''tècno'''. En efièch, se un [[sampler|escapolon]] cort es liure de dreches, per contra, passat un certan nombre de nòtas (e en particular un tròç de coblet o de repic de cançon), aquò es somés a de dreches d'autors, dreches evidentament que, maladrechament, son pas estats preses en consideracion al moment de la comercializacion dels primièrs títols [[house]] en 1987-1988. Aquò valrà per exemple un procès a [[Black Box]], obligats alavetz lèu-lèu d'enregistrar tornarmai lor tube ''Ride on time'' en avent recors a una cantaira vertadièra. Los artistas seguents emprontant obèrtament coma [[S-Express]] o [[Black Box]] al [[disco]] faràn pas la meteissa error, e [[Yazz]] coma [[Double You]] o encara fòrça mai tard [[Daft Punk]] siá faràn simplament una represa, remplaçaràn la partida vocala per un cant autentic, siá negociaràn l'autorizacion de l'usatge de l'escapolon, ambe dins los dos cases de figura un versament dels dreches als autors-compositors. Aquel progressiu renonciament a partir de 1989 de l'emplec d'escapolons de voses per los remplaçar per un cant autentic serà donc lo primièr cambiament de paradigma de la [[house]] cap a la '''tècno'''. Lo segond element clau de l'evolucion de la [[house]] en '''tècno''' pendent las doas annadas 1990 e 1991 ven del metòde de trabalh de composicion, ambe mai particularament l'usatge d'un esplech novèl per aquò : l'ordenador. Aital, lo metòde de fabricacion de musicas "fachas a l'ostal" (house) de faiçon artisanala per l'art del mesclatge d'un discjòquèi ambe platinas e escapolonaires va èsser completament cambiat per l'arribada de l'ordenador que, malgrat qu'essent pas el tanpauc un vertadièr instrument (aquò demòra donc de "house", una musica "facha a l'ostal"), va avantatjosament simplificar e professionalizar lo trabalh de composicion ambe sos sintetizors e taulas-de-mesclatges virtuals. Aital es nascut ambe ta [[tècno]] l'acronim "MAO" per "musica assistada per ordinator". ==La tècno dance== [[Fichièr:2014333234521 2014-11-29 Sunshine Live - Die 90er Live on Stage - Sven - 1D X - 0959 - DV3P5958 mod.jpg|thumb|right|250px|[[Masterboy]], lo mai popular dels grops '''tècno dance''' de las annadas 1990]] Aital, entre 1992 e 1996, la '''tècno dance''' es vengut lo tèrme generic per aquesta musica dirèctament eissida de la [[house]], [[musica electronica]] que, coma ela, es destinada preferencialament a las pistas de dança. Lo tèrme '''tècno''' a un sens mai imprecís, mai general, inclusent al sens larg l'ensemble de las [[Musica electronica|musicas electronicas]] de las annadas 1990. La mutacion entre [[house |house comerciala]] (1987-1990) e son derivat dirècte '''tècno dance''' (1992-1996) se va far progressivament pendent las doas annadas 1991 e 1992 : aital, lo grop alemand [[U96]], lo discjòquei anglés [[Felix (discjòquei)|Felix]], o encara lo projècte franco-bèlga [[Pleasure Game]] presentan a l'encòp de caractèrs primitius de la [[house]] coma en particular l'escapolon de votz, mas dins lor metodologia, an ganhat en qualitat en avent ja recors a l'ordenador. Lo grop alemand [[Snap!]] el s'adapta simplament, de [[house]] tardiva qu'èra al començament (''The power'', 1990) s'orienta en seguida '''tècno''' e deven quitament un dels pionièrs de la '''tècno dance''' (''Rhythm is a dancer'', 1992), mentre que [[Technotronic]] es lo grop [[house]] al som entre 1989 e 1991, al moment precís de la de mutacion de la [[house]] en '''tècno dance''', çò que daissa supausar que lo nom "techno" ('''tècno''') es benlèu emprontat a lo del dich grop. En mai d'aquò, lo sosgenre precís '''tècno dance''' presenta una caracteristica especifica qu'o rend clarament identificabla : al nivèl del cant, s'agís quasi totjorn d'una forma de dialòg entre un cant femenin a lo qual fa resson un frasejat [[rap]] masculin. Demest los grops e cantaires emblematics de l'estil '''tècno dance''' entre 1992 e 1996, se pòt citar [[Masterboy]], [[Culture Beat]], [[Maxx]], [[Magic Affair]], [[Centory]], [[E-Rotic]], [[La Bouche]] (Alemanha), [[Cappella|Cappella]] (Itàlia), [[Dr. Alban]], [[E-Type]] ([[Suècia]]) o encara [[2 Unlimited]] ([[Païses Basses]]). [[Imatge:2U Live Photo NEWCUT.jpg|right|200px|thumb|Lo rapaire Ray Slijngaard e la cantaira Anita Doth del grop '''tècno dance''' [[2 Unlimited]]]] Lo tèrme "tècno" tomba un pauc en desuetud a la debuta de las annadas 2000, remplaçat per [https://ca.wikipedia.org/wiki/M%C3%BAsica_de_ball_electr%C3%B2nica EDM] (per "musica electronica per dançar") o de còps [[eurodance]], vist que, majoritàriament, la '''tècno''' e la '''tècno dance''' al sens estrict es quicòm de particularament popular en Euròpa ([[Alemanha]], [[Itàlia]], [[Suècia]], [[França]], [[Belgica]], [[Païses Basses]], [[Reialme Unit]]), ambe en particular una sus-representacion dels artistas de la '''tècno dance''', de la [[Dream trance|dream]] (en [[Itàlia]]), de la [[Trance|trance]] (en [[Alemanha]]), e evidentament, coma son nom l'indica, de la [[French touch|french touch]] (l'estil [[França|francés]]) sus aquel sol continent. ==Vejatz tanben== * [[House]] * [[New beat]] * [[Dream trance|Dream]] * [[Trance]] * [[Eurodance]] * [[Màkina]] * [[Tecktonik]] [[Categoria:Genre de musica electronica]] [[Categoria:Genre musical]] dshjg9itlj7vgsignm9b8t7ybzz3fyb 2511383 2511382 2026-10-24T08:09:18Z Raymond Trencavel 26125 /* Vejatz tanben */ 2511383 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} La '''tècno''' ("tekno" en [[breton]] e [[finés]], "techno" en [[anglés]], en [[Alemanha|alemand]] e en [[francés]], de còps "tecno" en [[Espanhòu|espanhòl]] e en [[catalan]]) es un estil de [[musica electronica]] popularizat dins las annadas 1990, avent a l'epòca coma vocacion principala d'èsser una musica de pistas de dança ('''tècno dance''') e derivat dirèctament de la [[house]]. Se situa l'atge d'aur de la '''tècno dance''', lo sosgenre màger de la '''tècno''' dins las annadas 1990 e l'estil dirèctament eretièr de la [[house]], entre 1992 e 1996. La baissa de popularitat d'aqueste sosgenre coïncidís ambe la mòda [[Dream trance|dream]] en 1996 qu'anticipa lo succès de la [[Trance|trance]] a la tota fin de las annadas 1990 e a la debuta de las annadas 2000. ==Cronologia== [[Imatge:FELIX "Francis Wright".jpg|thumb|right|200px|Lo discjòquei [[Anglatèrra|anglés]] [[Felix (discjòquei)|Felix]] (Francis Wright), ambe son tube ''Don't you want me'' en 1992, es un artista emblematic de la periòda de transicion entre la house e la tècno]] [[Imatge:Ice MC.jpg|right|200px|thumb|Lo [[rap|rapaire]] britanic de soca jamaïcana [[Ice MC]] (Ian Campbell), coma los alemands de [[Snap!]], son eissits de la scèna [[house]] ; pasmens, se son virats ambe succès cap a la '''tècno dance''']] Lo tèrme '''tècno''' a progressivament suplantat lo de [[house]] entre 1990 e 1992. Aquel remplaçament del nom correspond tanben a una evolucion d'aquela musica. Aital, la [[house]], la musica "facha a l'ostal" ("house" = ostal) deviá son nom al fach qu'al contra de la [[Pop (musica)|musica pop]] e del [[disco]] en particular que n'es l'eretièra dirècta, la [[house]] es pas jogada per de vertadièrs instruments : la [[house]] es puslèu un assemblatge de pegatges, de boclas e d'[[sampler|escapolons]] de sons e de voses (sovent emprontats al disco d'alhors), donc un "mesclatge", realizat dins un primièr temps original en dirècte sus las pistas de dança de las discotècas [[Estats Units d'America|americanas]], assemblatges que son fin finala enregistrats en estúdios per èsser comercializats jol format disc. Pendent son atge d'aur "comercial" entre 1987 e 1990, la [[house]] trenca donc francament sul fons ambe la rèsta de la [[Pop (musica)|musica pop]] pel fach que la partida instrumentala coma plan sovent lo cant son pas ni jogats, ni realament cantats, mas simplament lo resultat d'un assemblatge d'escapolon de sons, de partidas vocalas tiradas de produccions anterioras. Mas aquela faiçon de procedir, de crear de musica e sustot de la comercializar, va lèu-lèu pausar un problèma legal, e explica en partida la mutacion de la [[house]] en '''tècno'''. En efièch, se un [[sampler|escapolon]] cort es liure de dreches, per contra, passat un certan nombre de nòtas (e en particular un tròç de coblet o de repic de cançon), aquò es somés a de dreches d'autors, dreches evidentament que, maladrechament, son pas estats preses en consideracion al moment de la comercializacion dels primièrs títols [[house]] en 1987-1988. Aquò valrà per exemple un procès a [[Black Box]], obligats alavetz lèu-lèu d'enregistrar tornarmai lor tube ''Ride on time'' en avent recors a una cantaira vertadièra. Los artistas seguents emprontant obèrtament coma [[S-Express]] o [[Black Box]] al [[disco]] faràn pas la meteissa error, e [[Yazz]] coma [[Double You]] o encara fòrça mai tard [[Daft Punk]] siá faràn simplament una represa, remplaçaràn la partida vocala per un cant autentic, siá negociaràn l'autorizacion de l'usatge de l'escapolon, ambe dins los dos cases de figura un versament dels dreches als autors-compositors. Aquel progressiu renonciament a partir de 1989 de l'emplec d'escapolons de voses per los remplaçar per un cant autentic serà donc lo primièr cambiament de paradigma de la [[house]] cap a la '''tècno'''. Lo segond element clau de l'evolucion de la [[house]] en '''tècno''' pendent las doas annadas 1990 e 1991 ven del metòde de trabalh de composicion, ambe mai particularament l'usatge d'un esplech novèl per aquò : l'ordenador. Aital, lo metòde de fabricacion de musicas "fachas a l'ostal" (house) de faiçon artisanala per l'art del mesclatge d'un discjòquèi ambe platinas e escapolonaires va èsser completament cambiat per l'arribada de l'ordenador que, malgrat qu'essent pas el tanpauc un vertadièr instrument (aquò demòra donc de "house", una musica "facha a l'ostal"), va avantatjosament simplificar e professionalizar lo trabalh de composicion ambe sos sintetizors e taulas-de-mesclatges virtuals. Aital es nascut ambe ta [[tècno]] l'acronim "MAO" per "musica assistada per ordinator". ==La tècno dance== [[Fichièr:2014333234521 2014-11-29 Sunshine Live - Die 90er Live on Stage - Sven - 1D X - 0959 - DV3P5958 mod.jpg|thumb|right|250px|[[Masterboy]], lo mai popular dels grops '''tècno dance''' de las annadas 1990]] Aital, entre 1992 e 1996, la '''tècno dance''' es vengut lo tèrme generic per aquesta musica dirèctament eissida de la [[house]], [[musica electronica]] que, coma ela, es destinada preferencialament a las pistas de dança. Lo tèrme '''tècno''' a un sens mai imprecís, mai general, inclusent al sens larg l'ensemble de las [[Musica electronica|musicas electronicas]] de las annadas 1990. La mutacion entre [[house |house comerciala]] (1987-1990) e son derivat dirècte '''tècno dance''' (1992-1996) se va far progressivament pendent las doas annadas 1991 e 1992 : aital, lo grop alemand [[U96]], lo discjòquei anglés [[Felix (discjòquei)|Felix]], o encara lo projècte franco-bèlga [[Pleasure Game]] presentan a l'encòp de caractèrs primitius de la [[house]] coma en particular l'escapolon de votz, mas dins lor metodologia, an ganhat en qualitat en avent ja recors a l'ordenador. Lo grop alemand [[Snap!]] el s'adapta simplament, de [[house]] tardiva qu'èra al començament (''The power'', 1990) s'orienta en seguida '''tècno''' e deven quitament un dels pionièrs de la '''tècno dance''' (''Rhythm is a dancer'', 1992), mentre que [[Technotronic]] es lo grop [[house]] al som entre 1989 e 1991, al moment precís de la de mutacion de la [[house]] en '''tècno dance''', çò que daissa supausar que lo nom "techno" ('''tècno''') es benlèu emprontat a lo del dich grop. En mai d'aquò, lo sosgenre precís '''tècno dance''' presenta una caracteristica especifica qu'o rend clarament identificabla : al nivèl del cant, s'agís quasi totjorn d'una forma de dialòg entre un cant femenin a lo qual fa resson un frasejat [[rap]] masculin. Demest los grops e cantaires emblematics de l'estil '''tècno dance''' entre 1992 e 1996, se pòt citar [[Masterboy]], [[Culture Beat]], [[Maxx]], [[Magic Affair]], [[Centory]], [[E-Rotic]], [[La Bouche]] (Alemanha), [[Cappella|Cappella]] (Itàlia), [[Dr. Alban]], [[E-Type]] ([[Suècia]]) o encara [[2 Unlimited]] ([[Païses Basses]]). [[Imatge:2U Live Photo NEWCUT.jpg|right|200px|thumb|Lo rapaire Ray Slijngaard e la cantaira Anita Doth del grop '''tècno dance''' [[2 Unlimited]]]] Lo tèrme "tècno" tomba un pauc en desuetud a la debuta de las annadas 2000, remplaçat per [https://ca.wikipedia.org/wiki/M%C3%BAsica_de_ball_electr%C3%B2nica EDM] (per "musica electronica per dançar") o de còps [[eurodance]], vist que, majoritàriament, la '''tècno''' e la '''tècno dance''' al sens estrict es quicòm de particularament popular en Euròpa ([[Alemanha]], [[Itàlia]], [[Suècia]], [[França]], [[Belgica]], [[Païses Basses]], [[Reialme Unit]]), ambe en particular una sus-representacion dels artistas de la '''tècno dance''', de la [[Dream trance|dream]] (en [[Itàlia]]), de la [[Trance|trance]] (en [[Alemanha]]), e evidentament, coma son nom l'indica, de la [[French touch|french touch]] (l'estil [[França|francés]]) sus aquel sol continent. ==Vejatz tanben== * [[House]] * [[New beat]] * [[Dream trance|Dream]] * [[Trance]] * [[Eurodance]] * [[Màkina]] * [[Tecktonik]] * [[French touch]] [[Categoria:Genre de musica electronica]] [[Categoria:Genre musical]] cwomc6nniojg99cx928pemwpg4v4lp0 0 196607 2511299 2485862 2026-10-23T15:12:37Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Dialècte bas auvernhat. 2511299 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Volcan | nom=Bana d'Ordancha | nom2=Tuc de Basi | imatge=Banne d'Ordanche ouest.jpg | legenda=La Bana d'Ordancha veguda de l'oèst. | altitud=1512 | massís=[[Monts Dòr]]<br>([[Massís Central|Massís Centrau]]) | latitud=45/36/39/N | longitud=2/46/22/E | latitud=45/36/39/N | longitud=2/46/22/E | país=Occitània | país2=França | region=[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]] | subdivision=[[departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] | edat=2 milions d'annadas | ròcas=[[Traquiandesita]] | tipe=Volcan de rift | activitat=Tuat | erupcion=Pas coneguda | identificant=Ges | observatòri=Ges }} La '''bana d'Ordancha''' o '''tuc de Basi'''<ref>{{Ref-libre|nom=Piare|cognòm=Bonaud|ligamauto1=Piare Bonaud|títol=Grammaire générale de l'auvergnat à l'usage des avernisants|colleccion=Eubransa/Traveaux|editor=[[Çaucle Tèrra d'Auvèrnha]]|luòc=Chambalèira|citacion=Tieu de Basi}}</ref> es un puèi d'origina [[Volcan|volcanica]] situat dins los [[Monts Dòr]], en [[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]], dins le departament dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]]. Culmina a una altitud de {{Nombre amb unitat|1512|m}}<ref>{{Ref-libre|pagina=50|títol=Auvergne : avec le Massif Central et la Vallée du Lot ; 50 randonnées sélectionnées au pays des volcans ; des Monts Dôme et des Monts Dore en passant par les Monts du Cantal jusqu'aux hauts plateaux de la Margeride et du Massif de l'Aubrac et au charmant cours de la rivière du Lot|isbn=9783763349319|nom=Bettina|cognòm=Forst|an=2006|editor=Bergverlag Rother}}</ref> e susplomba la viala de [[La Borbola]]. De bon accedir dempuèi le [[pas de Gueri]], s'i tròba una supèrba veguda panoramica a 360° (taula d'orientacion a la cima) sobre los [[Monts Domas]], le [[puèi de Sancí]] mas maitot los [[Monts de Cantal|Monts dau Cantau]]. A la fin de la montada, un eschalèir de bòsc facilita la progression daus chaminaires e daus passejaires. [[Fichièr:Banne d'Ordanche, vue depuis le flanc nord du puy Gros.jpg|thumb|La Bana d'Ordancha veguda dau flanc nòrd dau [[Puèi Gròs (Mont Dòr)|Puèi Gròs]].]] [[Fichièr:TO Banne d'Ordanche.JPG|thumb|Taula d'orientacion au suc de la Bana d'Ordancha.]] [[Fichièr:Banne d'Ordanche.JPG|thumb|La Bana d'Ordancha veguda dau [[pas de la Crotz Morand]].]] == Geologia == La Bana d'Ordancha es una cima d'origina volcanica qu'aperten a l'ensemble [[Monts Dòr]]-[[Puèi de Sancí|Sancí]] eissit d'una erupcion de [[traquiandesita]]. Es un volcan de tipe [[Estrombòli|estrombolian]] aparegut i a mai o mens 2 milions d'annadas e, dempuèi sa formacion, patís una intensa erosion causada per l'escolament, le vent e sobretot la [[gelifraccion]]. Los tèrmes d'esbudèls sobre le flanc sud datan de la fin dau [[Periòde Glaciari de Würm]]. La Bana d'Ordancha bailèt maitot son nom embei una [[Ròca magmatica|ròcha magmatica]] [[Volcan|volcanica]], l'''[[ordanchita]]'', varietat de [[traquiandesita]] que fai partida de las [[tefrita]]s. == Aviacion == La cresta que va dau [[puèi Lop]] a la bana d'Ordancha (sobre un aisse nòrd-èst au sud-oèst) constituïssiá un aerodròm istoric dau [[vòl de vela|vòu de vela]]. Sas coordenadas son 45° 37′ 00″ N, 2° 47′ 00″ E a mi-pista e son altitud 1 460 m.<ref>{{Ref-web|url=http://wwww.geoportail.fr|sit=www.geoportail.fr|títol=Institut Geografic Nacional (IGN)}}</ref> == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Articles connèxes == * [[Volcans d'Occitània|Lista des volcans d'Occitània]] [[Categoria:Portal:Geografia/Articles ligats]] [[Categoria:Volcan d'Occitània]] [[Categoria:Volcan d'Occitania]] [[Categoria:Puèi de Doma]] [[Categoria:Auvèrnhe (Occitània)]] ns4dyb0dftjy141uzhmb60fcq2lkp7h 0 196784 2511353 2462192 2026-10-23T19:59:12Z Raymond Trencavel 26125 /* Los ganhants */ 2511353 wikitext text/x-wiki [[Imatge:CHATEAU_DES_VIVES-EAUX_2022.jpg|thumb|right|200px|Lo [https://fr.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2teau_des_Vives-Eaux Castel de Las Aigasvivas] en [[Sèina e Marna]] ([[França]]) ont se debanèt la '''Staracademia''' fins a la sason 8]] '''La Star Academy''' es una emission de telerealitat [[França|francesa]] creada en 2001 e producha per la societat [[Païses Basses|neerlandesa]] ''Endemol''. Fòrça populara las primièras annadas en [[França]] e quitament en [[Occitània]], lo nom de l'emission es estat lèu occitanizat dins lo lengatge corrent pel neologisme "'''Staracademia'''". L'emission es difusada per ''TF1'' e se fixa per tòca de revelar de talents de cantaires e musicians demest los participants. Après cada edicion, lo ganhant e d'autres partisson en virada de concèrts capvath [[França]], [[Marròc]], [[Soïssa]], [[Belgica]], [[Tunisia]] e d'autras païses [[Francofonia|francofòns]]. [[Jenifer Bartoli]], la primièra ganhanta de '''La Staracademia''', veniá d'[[Occitània]], mai precisament de [[Niça]] ([[Provença-Aups-Còsta d'Azur|Provença]]). La segonda ganhanta, [[Nolwenn Leroy]], quitament d'origina [[Bretanha (istorica)|bretona]] del costat de son paire, a viscut una partida de son enfança dins sa familha en [[Occitània]] (en [[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnhe]]), vist qu'es tanben d'origina auvernhata per sa maire. La novena sason foguèt la sola difusada sus la cadena francesa ''NRJ 12'' del 6 de decembre de 2012 al 28 de febrièr de 2013 e nommada '''Star Academy Revolution'''. Aquela sason es estada emportada per [[Laurène Bourvon]]. ==Los ganhants== * Sason 1 (2001-2002) : [[Jenifer Bartoli]] * Sason 2 (2002) : [[Nolwenn Leroy]] * Sason 3 (2003) : [[Élodie Frégé]] * Sason 4 (2004) : [[Grégory Lemarchal]] * Sason 5 (2005) : [[Magalie Vaé]] * Sason 6 (2006) : [[Cyril Cinelu]] * Sason 7 (2007-2008) : [[Quentin Mosimann]] * Sason 8 (2008) : [[Mickels Réa]] * Sason 9 (2012-2013) : [[Laurène Bourvon]] * Sason 10 (2022) : [[Anisha Jo Anyjaine]] * Sason 11 (2023-2024) : [[Pierre Garnier]] * Sason 12 (2024-2025) : [[Marine]]<ref>« Star Academy ». Marine, grande gagnante de l’édition 2024 https://www.ouest-france.fr/medias/tf1/star-academy-marine-grande-gagnante-de-ledition-2024-on-vous-resume-la-finale-f59762c8-d9b3-11ef-8f51-eac5203dc552</ref> * Sason 13 (2025-2026) : [[Ambre]]<ref>« Star Academy ». Ambre remporte l'édition 2025 https://programmetv.ouest-france.fr/divers/telerealite/star-academy-m95770998/star-academy-ambre-remporte-ledition-2025-on-vous-resume-la-finale-0377a4e0-0369-11f1-b297-4335c8ab3868</ref> ==Referéncias== [[Categoria:Programa de television]] dlv98nohtz8y6xsulilq8q2x42i0wti 2511354 2511353 2026-10-23T19:59:38Z Raymond Trencavel 26125 /* Los ganhants */ 2511354 wikitext text/x-wiki [[Imatge:CHATEAU_DES_VIVES-EAUX_2022.jpg|thumb|right|200px|Lo [https://fr.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2teau_des_Vives-Eaux Castel de Las Aigasvivas] en [[Sèina e Marna]] ([[França]]) ont se debanèt la '''Staracademia''' fins a la sason 8]] '''La Star Academy''' es una emission de telerealitat [[França|francesa]] creada en 2001 e producha per la societat [[Païses Basses|neerlandesa]] ''Endemol''. Fòrça populara las primièras annadas en [[França]] e quitament en [[Occitània]], lo nom de l'emission es estat lèu occitanizat dins lo lengatge corrent pel neologisme "'''Staracademia'''". L'emission es difusada per ''TF1'' e se fixa per tòca de revelar de talents de cantaires e musicians demest los participants. Après cada edicion, lo ganhant e d'autres partisson en virada de concèrts capvath [[França]], [[Marròc]], [[Soïssa]], [[Belgica]], [[Tunisia]] e d'autras païses [[Francofonia|francofòns]]. [[Jenifer Bartoli]], la primièra ganhanta de '''La Staracademia''', veniá d'[[Occitània]], mai precisament de [[Niça]] ([[Provença-Aups-Còsta d'Azur|Provença]]). La segonda ganhanta, [[Nolwenn Leroy]], quitament d'origina [[Bretanha (istorica)|bretona]] del costat de son paire, a viscut una partida de son enfança dins sa familha en [[Occitània]] (en [[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnhe]]), vist qu'es tanben d'origina auvernhata per sa maire. La novena sason foguèt la sola difusada sus la cadena francesa ''NRJ 12'' del 6 de decembre de 2012 al 28 de febrièr de 2013 e nommada '''Star Academy Revolution'''. Aquela sason es estada emportada per [[Laurène Bourvon]]. ==Los ganhants== * Sason 1 (2001-2002) : [[Jenifer Bartoli]] * Sason 2 (2002) : [[Nolwenn Leroy]] * Sason 3 (2003) : [[Élodie Frégé]] * Sason 4 (2004) : [[Grégory Lemarchal]] * Sason 5 (2005) : [[Magalie Vaé]] * Sason 6 (2006) : [[Cyril Cinelu]] * Sason 7 (2007-2008) : [[Quentin Mosimann]] * Sason 8 (2008) : [[Mickels Réa]] * Sason 9 (2012-2013) : [[Laurène Bourvon]] * Sason 10 (2022) : [[Anisha Jo Anyjaine]] * Sason 11 (2023-2024) : [[Pierre Garnier]] * Sason 12 (2024-2025) : [[Marine]]<ref>« Star Academy ». Marine, grande gagnante de l’édition 2024 https://www.ouest-france.fr/medias/tf1/star-academy-marine-grande-gagnante-de-ledition-2024-on-vous-resume-la-finale-f59762c8-d9b3-11ef-8f51-eac5203dc552</ref> * Sason 13 (2025-2026) : Ambre<ref>« Star Academy ». Ambre remporte l'édition 2025 https://programmetv.ouest-france.fr/divers/telerealite/star-academy-m95770998/star-academy-ambre-remporte-ledition-2025-on-vous-resume-la-finale-0377a4e0-0369-11f1-b297-4335c8ab3868</ref> ==Referéncias== [[Categoria:Programa de television]] sr65vm4mnf5cnsti0zw7mv0ymffwd14 1 201707 2511295 2026-10-23T13:12:59Z Valentin d'Auvèrnha 46064 /* Monts Domas o Monts Doma ? */ seccion nòva 2511295 wikitext text/x-wiki == Monts Domas o Monts Doma ? == Bonjorn tota le pojòu, En francés me sembla que le nom es "Monts Dôme", doncas embei un singular e ai pogut legir que la forma "Dômes" embei un plurau èra erronèa. De mai, per de qué aveire "Monts Dòr" mas "Monts Doma'''<u>s</u>'''" ? Mainatjatz-vos. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 23 octobre de 2026 a 13.12 (UTC) sto9sykkhx2q2azwxo4wz5zezw7xwrr 0 201708 2511296 2026-10-23T13:26:18Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Crèa en tradusissent la pagina « [[:fr:Special:Redirect/revision/235125125|Puy de Clierzou]] » 2511296 wikitext text/x-wiki {{Infobox Montanha|nom=Puy de Clierzou|ref coord=<ref name="Géoportail">{{Géoportail|latitude=45/47/41/N|longitude=2/57/35/E}}</ref>|subdivision=[[Puy-de-Dôme]]|type=Volcan de rift}} Le '''puèi de Clarzon''' es un [[volcan]] daus [[Monts Domas]], dins le [[Massís Central|Massís Centrau]], atjat de {{Nombre amb unitat|11000|ans}}. S'agís d'un [[Dòma de lava|dòma]] que culmina a {{Nombre amb unitat|1199|mètres}} d'altitud sobre la comuna d'[[Orsinas]]. == Geografia == == Istòria == == Nòtas e referéncias == == Veire maitot == [[Categoria:Portal:Geografia/Articles ligats]] ifchsh5kiuwm6odfxkh6i4o8k2gpd5z 2511298 2511296 2026-10-23T14:26:54Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2511298 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Volcan |nom=Puèi de Clarzon |nom2=''Puy de Clierzou/Cliersou'' |imatge=Le Puy de Cliersou.jpg |legenda=Veguda dau puèi de Clarzon despuèi le [[Grand Suchet]] embei le [[puèi de las Golas]] e le [[Grand Sarcouy]] en rèireplan. |altitud=1199 |massís=[[Monts Domas]]<br>([[Massís Central|Massís Centrau]]) |latitud=45/47/41/N |longitud=2/57/35/E |país=Occitània |país2=França |region=[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]] |subdivision=[[departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] |via=Chamin vèrs mèidia |edat=11 000 ans |ròcas=[[Domita]] |tipe=Volcan de rift |activitat=Tuat |erupcion=Pas coneguda |identificant=210020 |observatòri=Ges }} Le '''puèi de Clarzon''' (''puy de Clierzou/Cliersou'' en [[francés]]) es un [[volcan]] daus [[Monts Domas]], dins le [[Massís Central|Massís Centrau]], atjat de {{Nombre amb unitat|11000|ans}}. S'agís d'un [[Dòma de lava|dòma]] que culmina a {{Nombre amb unitat|1199|mètres}} d'altitud sobre la comuna d'[[Orsinas]]. == Oronimia == Las atestacions ancianas son ''Clerso'' (sègle XIII) e ''Cliarçou'' (sens data). D'una racina [[Indoeuropèu|pre-indoeuropèa]] ''klar-'' "montanha" (de ''kal'' o ''kar'' "pèira/rochèir"). Segon [[Alain de Goër]], la terminason ''-sou/-zou'' vendriá pas d'un diminutiu ''-on'' mas d'un oronime [[Indoeuropèu|pre-indoeuropèu]] ''sol'' o dau mot ''suc''. Le nom *'''Clarsol''' seriá doncas siá un pleonasme siá signifiariá "la montanha de la quanha tirèm de pèiras/la montanha trauchada de gròtas"<ref>[[Alain de Goër de Hervé]], ''Approche toponymique des volcans de la Chaîne des Puys'', 1999. Legir en linha : https://www.persee.fr/doc/rsna_0373-2851_1999_num_63_1_3154</ref>. Pasmens, la forma dau [[sègle XIII]] mòstra ben una terminason accentuada -on, dins un mot coma ''sol'', la -l se seriá vocalizada e auriem una prononciacion modèrna [çjarˈzœy̯] mas avèm ben una finala [y] (prononciacion normala dau diminutiu ''-on'' dins quela zòna). Autre problèma, las [[Peirièra|peirèiras]] dau puèi datan de l'[[Pòble gallés|epòca gallesa]], la significacion que baila l'autor es doncas anacronica. La grafia [[Francés|francesa]] ''clier-'' ven de la [[palatalizacion]] dau grop <cl>, fenomèn mai que corrent en [[auvernhat]]. Vèrs [[Ceissac]], la prononciacion es [lə pø də çjarˈzy]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Geografia == [[Fichièr:Le Petit Suchet vu du Cliersou.jpg|vinheta|esquèrra|Veguda dau [[Puèi de Doma (mont)|puèi de Doma]] despuèi l'entrada d'una peirèira dau Clarzon, embei le [[Petit Suchet]] au promèir plan.]] Le puèi de Clarzon se situa a una detzena de quilomètres vèrs solelh couchant de [[Clarmont-Ferrand]]. Es environat vèrs solelh levant per le [[puèi Parrion]], vèrs mèidia per le [[Petit Suchet]], au sud-oèst per le [[Grand Suchet]], vèrs solelh couchant per le [[puèi de Còsme]] e vèrs bisa per le [[puèi de Fraisse]]. == Istòria == [[Fichièr:Grotte du Cliersou.jpg|vinheta|esquèrra|Entrada d'una peirèira de [[traquita]] dau Clarzon.]] Mentre le [[Nauta Edat Mejana|Naut Atge Meian]], de peirèiras seguèron chavadas pas luènh de sa cima per ne'n tirar de [[sarcofag|sarcofage]]s [[merovingians]]<ref>https://journals.openedition.org/archeomed/17583, Orcines (Puy-de-Dôme). Carrières du Clierzou, consultat le 4 de septembre de 2023</ref>. == Nòtas e referéncias == {{referéncias}} == Veire maitot == [[Categoria:Portal:Geografia/Articles ligats]] 9gwc53swod9wrdqvncj4dkrfpskej3h 0 201709 2511303 2026-10-23T15:45:14Z Jfblanc 104 Crèa en tradusissent la pagina « [[:als:Special:Redirect/revision/1084130|Dagmersellen]] » 2511303 wikitext text/x-wiki '''Dammersöue''' (en alemand estandard e oficialament, ''Dagmersellen'') es una comuna del canton de Luserna, en Soïssa. Administrativament, es dins lo districte electoral de Willisou. == Istòria == Dammersöue es atestat en 1070–90 coma ''Tagmarsellen'' (1173 ''in Tagemarsseldon,'' 1223 ''Tagemarsselidon''). A l'edat mejana, es dins lo reialme d'Arle abans la descompausicion d'aqueste. == Religion == En 2000 a 81,5 % e 8 % de protestants. == Lenga e dialècte == Al recensament de 2000, 91% dels abitants parlavan alemand, mai que mai dins sa forma dialectala (alemand de Lusèrna "Lozärntutsch", alemanic superior). == Imatges == <gallery> Datei:Dagmersellen_restoracio_Roessli_kaj_trafikcirklo_356.jpg|Restaurant Rössli Datei:Willisau_(distrikto)_346.jpg|Dintrada de la comuna Datei:Willisau_(distrikto)_350.jpg|Glèisa reformada </gallery> == Ligams extèrnes == * Site oficial: [http://www.dagmersellen.ch www.dagmersellen.ch] * Waltraud Hörsch, "Dagmersellen", ''Dictionnaire historique de la Suisse'' [[Categoria:Comuna de Soïssa]] [[Categoria:Canton de Lusèrna]] [[Categoria:Reiaume d'Arle]] 6gwxlx2z8zy0xzcrqkj4mmpayljdbxj 2511304 2511303 2026-10-23T15:45:52Z Jfblanc 104 /* Imatges */ 2511304 wikitext text/x-wiki '''Dammersöue''' (en alemand estandard e oficialament, ''Dagmersellen'') es una comuna del canton de Luserna, en Soïssa. Administrativament, es dins lo districte electoral de Willisou. == Istòria == Dammersöue es atestat en 1070–90 coma ''Tagmarsellen'' (1173 ''in Tagemarsseldon,'' 1223 ''Tagemarsselidon''). A l'edat mejana, es dins lo reialme d'Arle abans la descompausicion d'aqueste. == Religion == En 2000 a 81,5 % e 8 % de protestants. == Lenga e dialècte == Al recensament de 2000, 91% dels abitants parlavan alemand, mai que mai dins sa forma dialectala (alemand de Lusèrna "Lozärntutsch", alemanic superior). == Imatges == <gallery> File:Dagmersellen_restoracio_Roessli_kaj_trafikcirklo_356.jpg|Restaurant Rössli File:Willisau_(distrikto)_346.jpg|Dintrada de la comuna File:Willisau_(distrikto)_350.jpg|Glèisa reformada </gallery> == Ligams extèrnes == * Site oficial: [http://www.dagmersellen.ch www.dagmersellen.ch] * Waltraud Hörsch, "Dagmersellen", ''Dictionnaire historique de la Suisse'' [[Categoria:Comuna de Soïssa]] [[Categoria:Canton de Lusèrna]] [[Categoria:Reiaume d'Arle]] 3i21gpi6s4u4j3r3knd3n1ycpykxiw3 2511305 2511304 2026-10-23T15:48:45Z Jfblanc 104 /* Istòria */ 2511305 wikitext text/x-wiki '''Dammersöue''' (en alemand estandard e oficialament, ''Dagmersellen'') es una comuna del canton de Luserna, en Soïssa. Administrativament, es dins lo districte electoral de Willisou. == Istòria == Dammersöue es atestat en 1070–90 coma ''Tagmarsellen'' (1173 ''in Tagemarsseldon,'' 1223 ''Tagemarsselidon''). A l'edat mejana, es dins lo reialme d'Arle abans la descompausicion d'aqueste. En 2006, i son annexadas las communas de Buchs e d’Uffikon. == Religion == En 2000 a 81,5 % e 8 % de protestants. == Lenga e dialècte == Al recensament de 2000, 91% dels abitants parlavan alemand, mai que mai dins sa forma dialectala (alemand de Lusèrna "Lozärntutsch", alemanic superior). == Imatges == <gallery> File:Dagmersellen_restoracio_Roessli_kaj_trafikcirklo_356.jpg|Restaurant Rössli File:Willisau_(distrikto)_346.jpg|Dintrada de la comuna File:Willisau_(distrikto)_350.jpg|Glèisa reformada </gallery> == Ligams extèrnes == * Site oficial: [http://www.dagmersellen.ch www.dagmersellen.ch] * Waltraud Hörsch, "Dagmersellen", ''Dictionnaire historique de la Suisse'' [[Categoria:Comuna de Soïssa]] [[Categoria:Canton de Lusèrna]] [[Categoria:Reiaume d'Arle]] 1sw4mj7hmz77raowdfkm6ccn7d67tfn 2511306 2511305 2026-10-23T15:49:45Z Jfblanc 104 /* Ligams extèrnes */ 2511306 wikitext text/x-wiki '''Dammersöue''' (en alemand estandard e oficialament, ''Dagmersellen'') es una comuna del canton de Luserna, en Soïssa. Administrativament, es dins lo districte electoral de Willisou. == Istòria == Dammersöue es atestat en 1070–90 coma ''Tagmarsellen'' (1173 ''in Tagemarsseldon,'' 1223 ''Tagemarsselidon''). A l'edat mejana, es dins lo reialme d'Arle abans la descompausicion d'aqueste. En 2006, i son annexadas las communas de Buchs e d’Uffikon. == Religion == En 2000 a 81,5 % e 8 % de protestants. == Lenga e dialècte == Al recensament de 2000, 91% dels abitants parlavan alemand, mai que mai dins sa forma dialectala (alemand de Lusèrna "Lozärntutsch", alemanic superior). == Imatges == <gallery> File:Dagmersellen_restoracio_Roessli_kaj_trafikcirklo_356.jpg|Restaurant Rössli File:Willisau_(distrikto)_346.jpg|Dintrada de la comuna File:Willisau_(distrikto)_350.jpg|Glèisa reformada </gallery> == Ligams extèrnes == * Site oficial: [http://www.dagmersellen.ch www.dagmersellen.ch] * Waltraud Hörsch, André Naon (trad.), "[https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/000664/2016-11-03/ Dagmersellen]", ''Dictionnaire historique de la Suisse'' [[Categoria:Comuna de Soïssa]] [[Categoria:Canton de Lusèrna]] [[Categoria:Reiaume d'Arle]] bhmzrbnurlx6k357wovz3at576z4lvv 2511307 2511306 2026-10-23T15:56:13Z Jfblanc 104 2511307 wikitext text/x-wiki '''Dammersöue''' (en alemand estandard e oficialament, ''Dagmersellen'') es una comuna del canton de [[Lucèrna]], en [[Soïssa]]. Administrativament, es dins lo districte electoral de Willisou. == Istòria == Dammersöue es atestat en 1070–90 coma ''Tagmarsellen'' (1173 ''in Tagemarsseldon,'' 1223 ''Tagemarsselidon''). A l'edat mejana, es dins lo reialme d'Arle abans la descompausicion d'aqueste. En 2006, i son annexadas las communas de Buchs e d’Uffikon. == Religion == En 2000 a 81,5 % e 8 % de protestants. == Lenga e dialècte == Al recensament de 2000, 91% dels abitants parlavan alemand, mai que mai dins sa forma dialectala (alemand de Lusèrna "Lozärntutsch", alemanic superior). == Imatges == <gallery> File:Dagmersellen_restoracio_Roessli_kaj_trafikcirklo_356.jpg|Restaurant Rössli File:Willisau_(distrikto)_346.jpg|Dintrada de la comuna File:Willisau_(distrikto)_350.jpg|Glèisa reformada </gallery> == Ligams extèrnes == * Site oficial: [http://www.dagmersellen.ch www.dagmersellen.ch] * Waltraud Hörsch, André Naon (trad.), "[https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/000664/2016-11-03/ Dagmersellen]", ''Dictionnaire historique de la Suisse'' [[Categoria:Comuna de Soïssa]] [[Categoria:Canton de Lusèrna]] [[Categoria:Reiaume d'Arle]] 5q5dcmwh8ztpt1vmn1cf4ye6pms9582 2511310 2511307 2026-10-23T15:56:51Z Jfblanc 104 2511310 wikitext text/x-wiki '''Dammersöue''' (en alemand estandard e oficialament, ''Dagmersellen'') es una comuna del [[canton de Lucèrna]], en [[Soïssa]]. Administrativament, es dins lo districte electoral de Willisou. == Istòria == Dammersöue es atestat en 1070–90 coma ''Tagmarsellen'' (1173 ''in Tagemarsseldon,'' 1223 ''Tagemarsselidon''). A l'edat mejana, es dins lo reialme d'Arle abans la descompausicion d'aqueste. En 2006, i son annexadas las communas de Buchs e d’Uffikon. == Religion == En 2000 a 81,5 % e 8 % de protestants. == Lenga e dialècte == Al recensament de 2000, 91% dels abitants parlavan alemand, mai que mai dins sa forma dialectala (alemand de Lusèrna "Lozärntutsch", alemanic superior). == Imatges == <gallery> File:Dagmersellen_restoracio_Roessli_kaj_trafikcirklo_356.jpg|Restaurant Rössli File:Willisau_(distrikto)_346.jpg|Dintrada de la comuna File:Willisau_(distrikto)_350.jpg|Glèisa reformada </gallery> == Ligams extèrnes == * Site oficial: [http://www.dagmersellen.ch www.dagmersellen.ch] * Waltraud Hörsch, André Naon (trad.), "[https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/000664/2016-11-03/ Dagmersellen]", ''Dictionnaire historique de la Suisse'' [[Categoria:Comuna de Soïssa]] [[Categoria:Canton de Lusèrna]] [[Categoria:Reiaume d'Arle]] jrdp2z7rkuqietynaxfmp2kezvur1mu 0 201710 2511308 2026-10-23T15:56:15Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « '''Yasin Sert''', dich '''MilleniumKid''' (dròlle del millenari) pr'amor que nascut lo 1èr de genièr de 2000, es un cantaire e compositor de [[Musica electronica|musica electronica]] [[alemand]] de la ciutat de [[Gießen]] ([[Alemanha]]). Es estat revelat en [[Alemanha]] e en [[Àustria]] en 2023 ambe lo tròç [[tècno]] ''Unendlichkeit'', compausat en collaboracion ambe lo cantaire [[JBS]]. En seguida, '''MilleniumKid''' e [[JBS]] publiquèron lor segon... » 2511308 wikitext text/x-wiki '''Yasin Sert''', dich '''MilleniumKid''' (dròlle del millenari) pr'amor que nascut lo 1èr de genièr de 2000, es un cantaire e compositor de [[Musica electronica|musica electronica]] [[alemand]] de la ciutat de [[Gießen]] ([[Alemanha]]). Es estat revelat en [[Alemanha]] e en [[Àustria]] en 2023 ambe lo tròç [[tècno]] ''Unendlichkeit'', compausat en collaboracion ambe lo cantaire [[JBS]]. En seguida, '''MilleniumKid''' e [[JBS]] publiquèron lor segond single, ''Vielleicht vielleicht'', a la tota fin de 2023. Aquel tròç tècno a tanben agut fòrça resson dins en [[Soïssa]], [[Alemanha]] e [[Àustria]]. 63jfjbmsnwdwrwmtycvkczs4ktvd25q 2511309 2511308 2026-10-23T15:56:38Z Raymond Trencavel 26125 2511309 wikitext text/x-wiki '''Yasin Sert''', dich '''MilleniumKid''' ("Dròlle del millenari") pr'amor que nascut lo 1èr de genièr de 2000, es un cantaire e compositor de [[Musica electronica|musica electronica]] [[alemand]] de la ciutat de [[Gießen]] ([[Alemanha]]). Es estat revelat en [[Alemanha]] e en [[Àustria]] en 2023 ambe lo tròç [[tècno]] ''Unendlichkeit'', compausat en collaboracion ambe lo cantaire [[JBS]]. En seguida, '''MilleniumKid''' e [[JBS]] publiquèron lor segond single, ''Vielleicht vielleicht'', a la tota fin de 2023. Aquel tròç tècno a tanben agut fòrça resson dins en [[Soïssa]], [[Alemanha]] e [[Àustria]]. b6fu1fvkrb8zeweagpc4jdk409369gm 2511311 2511309 2026-10-23T15:58:47Z Raymond Trencavel 26125 2511311 wikitext text/x-wiki '''Yasin Sert''', dich '''MilleniumKid''' ("Dròlle del millenari") pr'amor que nascut lo 1èr de genièr de 2000, es un cantaire e compositor de [[Musica electronica|musica electronica]] [[alemand]] de la ciutat de [[Gießen]] ([[Alemanha]]). Es estat revelat en [[Alemanha]] e en [[Àustria]] en 2023 ambe lo tròç [[tècno]] ''Unendlichkeit'', compausat en collaboracion ambe lo cantaire [[JBS]]. En seguida, '''MilleniumKid''' e [[JBS]] publiquèron lor segond single, ''Vielleicht vielleicht'', a la tota fin de 2023. Aquel tròç tècno a tanben agut fòrça resson dins en [[Soïssa]], [[Alemanha]] e [[Àustria]]. [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Cantaire alemand]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2020]] [[categoria:house]] dmvqe8hfelaxlrmc0j7ph0lb92kmz1q 2511314 2511311 2026-10-23T16:03:12Z Raymond Trencavel 26125 2511314 wikitext text/x-wiki '''Yasin Sert''', dich '''MilleniumKid''' ("Dròlle del millenari") pr'amor que nascut lo 1èr de genièr de 2000, es un cantaire e compositor de [[Musica electronica|musica electronica]] [[alemand]] de la ciutat de [[Gießen]] ([[Alemanha]]). Es estat revelat en [[Alemanha]] e en [[Àustria]] en 2023 ambe lo tròç [[tècno]] ''Unendlichkeit'', compausat en collaboracion ambe lo cantaire [[JBS]]. En seguida, '''MilleniumKid''' e [[JBS]] publiquèron lor segond [[single]], ''Vielleicht vielleicht'', a la tota fin de 2023. Aquel tròç tècno a tanben agut fòrça resson dins en [[Soïssa]], [[Alemanha]] e [[Àustria]]. [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Cantaire alemand]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2020]] [[categoria:house]] a8l7txpsokk8atgkfslg5g363lto6vl 2511315 2511314 2026-10-23T16:07:33Z Raymond Trencavel 26125 2511315 wikitext text/x-wiki '''Yasin Sert''', dich '''MilleniumKid''' ("Dròlle del millenari") pr'amor que nascut lo 1èr de genièr de 2000, es un cantaire e compositor de [[Musica electronica|musica electronica]] [[alemand]] de la ciutat de [[Gießen]] ([[Alemanha]]). Es estat revelat en [[Alemanha]], [[Soïssa]] e [[Àustria]] en 2023 ambe lo tròç [[tècno]] ''Unendlichkeit'', compausat en collaboracion ambe lo cantaire [[JBS]]. En seguida, '''MilleniumKid''' e [[JBS]] publiquèron lor segond [[single]], ''Vielleicht vielleicht'', a la tota fin de 2023. Aquel tròç tècno a agut encara mai de resson que ''Unendlichkeit''. [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Cantaire alemand]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2020]] [[categoria:house]] 6oq0e3b17yjwk36157hzbyitcho9w4s 0 201711 2511316 2026-10-23T16:26:25Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « [[Imatge:Moriarty-IMG 7249.jpg|200px|thumb|right|La cantaira '''Rosemary Standley''' aquí en 2011]] '''Rosemary Standley''' es una musiciana e cantaira nascuda lo 27 de julhet de 1979 a [[París]] ([[França]]). Es d'origina [[Estats Units d'America|americana]] per son paire e [[Bretanha (region)|bretona]] per sa maire. '''Rosemary Standley''' es venguda la cantaira del grop [[Moriarty]] en 1999, succedissent a Charlène Dupuy. {{ORDENA:Standley, Rosemary}} » 2511316 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Moriarty-IMG 7249.jpg|200px|thumb|right|La cantaira '''Rosemary Standley''' aquí en 2011]] '''Rosemary Standley''' es una musiciana e cantaira nascuda lo 27 de julhet de 1979 a [[París]] ([[França]]). Es d'origina [[Estats Units d'America|americana]] per son paire e [[Bretanha (region)|bretona]] per sa maire. '''Rosemary Standley''' es venguda la cantaira del grop [[Moriarty]] en 1999, succedissent a Charlène Dupuy. {{ORDENA:Standley, Rosemary}} euki6hx80muy0ygoojw5dnfze5423n8 2511318 2511316 2026-10-23T16:27:48Z Raymond Trencavel 26125 2511318 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Moriarty-IMG 7249.jpg|200px|thumb|right|La cantaira '''Rosemary Standley''' aquí en 2011]] '''Rosemary Standley''' es una musiciana e cantaira nascuda lo 27 de julhet de 1979 a [[París]] ([[França]]). Es d'origina [[Estats Units d'America|americana]] per son paire e [[Bretanha (region)|bretona]] per sa maire. '''Rosemary Standley''' es venguda la cantaira del grop [[Moriarty]] en 1999, succedissent a Charlène Dupuy. {{ORDENA:Standley, Rosemary}} [[Categoria:Cantaira francesa]] [[Categoria:Naissença en 1979]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] bu2xg5g529l0eakm34sn64j9tfar18l 2511325 2511318 2026-10-23T16:42:38Z Raymond Trencavel 26125 2511325 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Moriarty-IMG 7249.jpg|200px|thumb|right|La cantaira '''Rosemary Standley''' aquí en 2011]] '''Rosemary Standley''' es una musiciana e cantaira nascuda lo 27 de julhet de 1979 a [[París]] ([[França]]). Es d'origina [[Estats Units d'America|americana]] per son paire e [[Bretanha (region)|bretona]] per sa maire. '''Rosemary Standley''' es venguda la cantaira del grop [[Moriarty]] en 1999, succedissent a Charlène Dupuy. {{ORDENA:Standley, Rosemary}} [[Categoria:Cantaira francesa]] [[Categoria:Naissença en 1979]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] 2ibhd7ji7z98kqu2k7gcfimvfc18k4z 0 201712 2511319 2026-10-23T16:37:57Z Roryt69 65792 avocat 2511319 wikitext text/x-wiki '''Pierre Sanfourche-Laporte''' foguèt un [[Avocat (mestièr)]] [[Belgica]], e un [[Escrivan]] nascut lo [[24 de març]] de [[1774]] a [[Sarlat e La Canedat]] e mòrt lo [[30 de junh]] de [[1856]] a [[París]]. {{ORDENA:Sanfourche-Laporte, Pierre}} [[Categoria:Naissença en 1774]] [[Categoria:Decès en 1856]] pxcbjszt6hhs3bl3dx91nsansxozgnf 2511378 2511319 2026-10-24T03:41:03Z Briantin de Montrei 37340 2511378 wikitext text/x-wiki '''Pèire Sanfourche-Lapòrta''' ([[Sarlat e La Canedat]], [[24 de març]] de [[1774]] — [[París|Belleville]],<ref group=nt>Belleville foguèt annexada a París lo 16 de junh de 1859.</ref> [[30 de junh]] de [[1856]]) foguèt un [[avocat (mestièr)|avocat]] [[Belgica|bèlga]] e [[escrivan]] d'expression [[francés|francesa]], d'origina [[Perigòrd|perigosina]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal Perigòrd|Portal Belgica}} {{ORDENA:Sanfourche-Laporte, Pierre}} [[Categoria:Naissença en 1774]] [[Categoria:Decès en 1856]] mwhp933ekv015yo3cvxfxpjpdmotw8z 2511379 2511378 2026-10-24T03:45:01Z Briantin de Montrei 37340 2511379 wikitext text/x-wiki '''Pèire Sanfourche-Lapòrta''' ([[Sarlat e La Canedat]], [[24 de març]] de [[1774]] — [[París|Belleville]],<ref group=nt>Belleville foguèt annexada a París lo 16 de junh de 1859.</ref> [[30 de junh]] de [[1856]]) foguèt un [[avocat (mestièr)|avocat]] [[Belgica|bèlga]] e [[escrivan]] d'expression [[francés|francesa]], d'origina [[Perigòrd|perigosina]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal Perigòrd|Portal Belgica}} {{ORDENA:Sanfourche-Laporte, Pierre}} [[Categoria:Naissença en 1774]] [[Categoria:Decès en 1856]] [[Categoria:Personalitat peiregòrda]] dakl6dx0v5cebkflocs88189cwfc3zn 0 201713 2511321 2026-10-23T16:38:46Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « [[Imatge:File:Moriarty-IMG 7374.jpg|200px|thumb|right|Lo grop '''Moriarty''' en 2011]] '''Moriarty''' es un grop de [[Musica country|country]] e [[blues]] [[Musica Rock|ròck]] originari de [[París]] (França). Lo grop, que canta en [[anglés]], es estat revelat en 2007 ambe la balada ''Jimmy''. Fondat en 1995, la primièra cantaira del grop s'apelava Charlène Dupuy. Foguèt remplaçada en 1999 per [[Rosemary Standley]], una cantaira [[París|parisenca]] d... » 2511321 wikitext text/x-wiki [[Imatge:File:Moriarty-IMG 7374.jpg|200px|thumb|right|Lo grop '''Moriarty''' en 2011]] '''Moriarty''' es un grop de [[Musica country|country]] e [[blues]] [[Musica Rock|ròck]] originari de [[París]] (França). Lo grop, que canta en [[anglés]], es estat revelat en 2007 ambe la balada ''Jimmy''. Fondat en 1995, la primièra cantaira del grop s'apelava Charlène Dupuy. Foguèt remplaçada en 1999 per [[Rosemary Standley]], una cantaira [[París|parisenca]] d'origina [[Estats Units d'America|americana]] per son paire e [[Bretanha (region)|Bretona]] per sa maire. q4bw05xfgq1neeo466j9c4dki5d7ou0 2511322 2511321 2026-10-23T16:39:07Z Raymond Trencavel 26125 2511322 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Moriarty-IMG 7374.jpg|200px|thumb|right|Lo grop '''Moriarty''' en 2011]] '''Moriarty''' es un grop de [[Musica country|country]] e [[blues]] [[Musica Rock|ròck]] originari de [[París]] (França). Lo grop, que canta en [[anglés]], es estat revelat en 2007 ambe la balada ''Jimmy''. Fondat en 1995, la primièra cantaira del grop s'apelava Charlène Dupuy. Foguèt remplaçada en 1999 per [[Rosemary Standley]], una cantaira [[París|parisenca]] d'origina [[Estats Units d'America|americana]] per son paire e [[Bretanha (region)|Bretona]] per sa maire. nqmm7avqqnsnsxwd581o2hzbfny5tbh 2511323 2511322 2026-10-23T16:40:06Z Raymond Trencavel 26125 2511323 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Moriarty-IMG 7374.jpg|200px|thumb|right|Lo grop '''Moriarty''' en 2011]] '''Moriarty''' es un grop de [[Musica country|country]] e [[blues]] [[Musica Rock|ròck]] originari de [[París]] (França). Lo grop, que canta en [[anglés]], es estat revelat fin 2007 ambe la balada ''Jimmy''. Fondat en 1995, la primièra cantaira del grop s'apelava Charlène Dupuy. Foguèt remplaçada en 1999 per [[Rosemary Standley]], una cantaira [[París|parisenca]] d'origina [[Estats Units d'America|americana]] per son paire e [[Bretanha (region)|Bretona]] per sa maire. hjfikt1zgsgelgkx0tkbdx6ycl450ag 2511324 2511323 2026-10-23T16:41:41Z Raymond Trencavel 26125 2511324 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Moriarty-IMG 7374.jpg|200px|thumb|right|Lo grop '''Moriarty''' en 2011]] '''Moriarty''' es un grop de [[Musica country|country]] e [[blues]] [[Musica Rock|ròck]] originari de [[París]] (França). Lo grop, que canta en [[anglés]], es estat revelat a la debuta de 2008 ambe la balada ''Jimmy''. Fondat en 1995, la primièra cantaira del grop s'apelava Charlène Dupuy. Foguèt remplaçada en 1999 per [[Rosemary Standley]], una cantaira [[París|parisenca]] d'origina [[Estats Units d'America|americana]] per son paire e [[Bretanha (region)|Bretona]] per sa maire. 0xvvo0s7ryj16msb2zs8x5g7nkztiqh 2511326 2511324 2026-10-23T16:47:21Z Raymond Trencavel 26125 2511326 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Moriarty-IMG 7374.jpg|200px|thumb|right|Lo grop '''Moriarty''' en 2011]] '''Moriarty''' es un grop de [[Musica country|country]] e [[blues]] [[Musica Rock|ròck]] originari de [[París]] (França). Lo grop, que canta en [[anglés]], es estat revelat a la debuta de 2008 ambe la balada ''Jimmy''. Fondat en 1995, la primièra cantaira del grop s'apelava Charlène Dupuy. Foguèt remplaçada en 1999 per [[Rosemary Standley]], una cantaira [[París|parisenca]] d'origina [[Estats Units d'America|americana]] per son paire e [[Bretanha (region)|Bretona]] per sa maire. [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica francés]] 9unh306fmuajh17ds1c91o6xid2nq5c 0 201714 2511331 2026-10-23T17:08:27Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Viersac]] cap a [[Viarçac]] : Títol mal escrit : segon Ives Lavalada (e l'etimologia Viritios, Vericios) 2511331 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Viarçac]] ld5sa3rshvpil0l067o4dv0dr5az9pv 0 201715 2511332 2026-10-23T17:22:35Z Alaric 506 44932 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Chambon |imatge = Map canton code 23 09.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept= {{Cruesa}} | arrt= [[Arrondiment dau Buçon|Arrondiment d'Aubuçon]] |vila= [[Chambon (Combralha)|Chambon]] |nbcom= 11 |canton=2309 |km²= 257,55 |cons= Nicolas Simonnet ([[UMP]])) |datas= [[2011]]-[[2015]] |}} Lo '''canton de Chambon''' es una anciana division administrativa de Lemosin (Oc... » 2511332 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Chambon |imatge = Map canton code 23 09.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept= {{Cruesa}} | arrt= [[Arrondiment dau Buçon|Arrondiment d'Aubuçon]] |vila= [[Chambon (Combralha)|Chambon]] |nbcom= 11 |canton=2309 |km²= 257,55 |cons= Nicolas Simonnet ([[UMP]])) |datas= [[2011]]-[[2015]] |}} Lo '''canton de Chambon''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]] situada dins l'[[arrondiment dau Buçon]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], avòra de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], 9 comunas son dins lo [[canton d'Eváun]] e las autras doas, [[Sent Julian lo Chastel]] e [[Sent Lop (Cruesa)|Sent Lop]], dins lo [[canton de Gosom]]. </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment dau Buçon]] avant 2015. ''' ==Composicion== ===Composicion davant 2015=== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Auja]] |23009 | 9,97 | {{popfr23|009}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|009}}/9.97) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Budeliere]] |23035 | 25,07 | {{popfr23|035}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|035}}/25.07) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |'''[[Chambon (Combralha)|Chambon]]''' |23045 | 33,58 | {{popfr23|045}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|045}}/33.58) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[L'Espaud]] |23106 | 24,12 | {{popfr23|106}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|106}}/24.12) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Luçac (Cruesa)|Luçac]] |23114 | 46,86 | {{popfr23|114}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|114}}/46.86) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Noent]] |23145 | 25,75 | {{popfr23|145}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|145}}/25.75) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Sent Julian lo Chastel]] |23204 | 15,3 | {{popfr23|204}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|204}}/15.3) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Sent Lop (Cruesa)|Sent Lup]] |23209 | 18,82 | {{popfr23|209}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|209}}/18.82) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Tarda]] |23251 | 21,4 | {{popfr23|251}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|251}}/21.4) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Vernejes|Varnege]] |23259 | 7,59 | {{popfr23|259}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|259}}/7.59) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Viarçac]] |23261 | 29,09 | {{popfr23|261}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|261}}/29.09) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, las comunas de [[]] e de [[]] èran dau [[canton d]] , la comuna de èra dau canton de [[Minçac]], las autras comunas èran dau canton de Belagarda. En 1801, quand lo nombre daus cantons saguet demenit, lo canton de Minçac fuguet suprimit e totas las comunas citadas passèren au canton de Belagarda <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèren una refòrma cantonala, lo canton de Belagarda fuguet suprimit per las eleccions departamentalas de 2015 e passet entierament dins lo [[canton dau Buçon]] en aplicacion dau decret dau 17 de feurier de 2014, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organique 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai de 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai de 2013, p. 8242</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} fzejabi5rv99zlhvqvb6am7r6w622z5 2511333 2511332 2026-10-23T17:34:07Z Alaric 506 44932 impossibilitat d'acabar, site Cassini en pana 2511333 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Chambon |imatge = Map canton code 23 09.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept= {{Cruesa}} | arrt= [[Arrondiment dau Buçon|Arrondiment d'Aubuçon]] |vila= [[Chambon (Combralha)|Chambon]] |nbcom= 11 |canton=2309 |km²= 257,55 |cons= Nicolas Simonnet ([[UMP]])) |datas= [[2011]]-[[2015]] |}} Lo '''canton de Chambon''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]] situada dins l'[[arrondiment dau Buçon]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], avòra de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], 9 comunas son dins lo [[canton d'Eváun]] e las autras doas, [[Sent Julian lo Chastel]] e [[Sent Lop (Cruesa)|Sent Lop]], dins lo [[canton de Gosom]]. </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment dau Buçon]] avant 2015. ''' ==Composicion== ===Composicion davant 2015=== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Auja]] |23009 | 9,97 | {{popfr23|009}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|009}}/9.97) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Budeliere]] |23035 | 25,07 | {{popfr23|035}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|035}}/25.07) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |'''[[Chambon (Combralha)|Chambon]]''' |23045 | 33,58 | {{popfr23|045}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|045}}/33.58) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[L'Espaud]] |23106 | 24,12 | {{popfr23|106}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|106}}/24.12) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Luçac (Cruesa)|Luçac]] |23114 | 46,86 | {{popfr23|114}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|114}}/46.86) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Noent]] |23145 | 25,75 | {{popfr23|145}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|145}}/25.75) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Sent Julian lo Chastel]] |23204 | 15,3 | {{popfr23|204}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|204}}/15.3) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Sent Lop (Cruesa)|Sent Lup]] |23209 | 18,82 | {{popfr23|209}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|209}}/18.82) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Tarda]] |23251 | 21,4 | {{popfr23|251}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|251}}/21.4) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Vernejes|Varnege]] |23259 | 7,59 | {{popfr23|259}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|259}}/7.59) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Viarçac]] |23261 | 29,09 | {{popfr23|261}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|261}}/29.09) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, . En 1801, quand lo nombre daus cantons saguet demenit, <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèren una refòrma cantonala, lo canton de Chambon fuguet suprimit per las eleccions departamentalas de 2015 e passet en partida dins lo [[canton d'Eváun]], en partida (comunas de [[Sent Julian lo Chastel]] e [[Sent Lop (Cruesa)|Sent Lup]] dins lo [[canton de Gosom]], en aplicacion dau decret dau 17 de feurier de 2014, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organique 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai de 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai de 2013, p. 8242</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} ke3o86jvs7eu4n45349zl84rdvhl3rt