Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 3176 2511995 2495871 2026-11-02T11:05:18Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511995 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}{{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Grassa | nom2 = Grasse | imatge = 2011 vue Grasse cathedrale Donjon.jpg | descripcion = La vila vièlha de Grassa. | lògo = [[[[File:LOGO GRASSE 2015 PORTRAIT web.png|LOGO GRASSE 2015 PORTRAIT web]]|vinheta]] | escut = Blason_ville_fr_Grasse_(Alpes Maritimes).svg | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | ist = {{Provença}} | parçan = País de Grassa | departament = [[Aups Maritims|Aups-Marinas]] | sitweb = [http://www.ville-grasse.fr/ Ville de Grasse] | cp = 06130, 06520 | gentilici = grassenc, -a | cònsol = Jérôme Viaud (LR) | mandat = 2020-2026 | intercom = Comunautat d'Aglomeracion dau País de Grassa | alt mej = 333 | alt mini = 80 | alt maxi = 1 061 | km² = 44,44 |insee=06069}} '''Grassa'''{{Ref Comunas Aups Maritims}} (''Grasse'' en [[francés]]) es una [[comuna]] de [[Provença]], situada dins lo [[departaments francés|departament]] deis [[Aups Maritims]]. Istoricament una dei vilas lei mai importantas de la Provença levantesa, se coneis encuei per son indústria dei [[Perfum|perfums]], qu’es venguda lo cepon de son identitat.   ==Toponimia== [[Imatge:Signalisation Grasse - Grasso.JPG|thumb|left|224x224px|Sinhalisacion bilenga a l'entrada de la comuna.]]Se coneis pas ben l’origina dau nom de la vila, mai ven probable de ''Podium Grassum'', qu’en [[latin]] vòu dire «Grand Pueg», e qu’auriá servit per parlar dau pueg onte lo còr de la vila es totjorn estat quilhat. Podriá tanben venir dau nom d’un òme roman apelat ''Crassus'', qu’auriá plantat cavilha dins lo ròdol e establit una bastida, la ''Villa Crassa''. Coma que siegue, l’evolucion dau latin vèrs l'occitan modifiquèt lo nom, qu’amb lo temps venguèt ''Grassa''.<ref>FÉNIÉ, Benedicta & Joan-Jaque. (2002). ''Toponymie provençale.'' Edicions Sud-Ouest.</ref> Aqueu nom se vei per lo promier còp dins un tèxte au sègle XI^en: dins lo Cartulari de l’Abadiá de Sant Victor de [[Marselha]], Guilhèm Gauceran se fai nommar ''«Guillelmus de Grassa».'' ==Geografia== [[Fichièr:Grassa-raras.png|alt=Carta de Grassa amb sei comunas vesinas|esquèrra|vinheta|Grassa e lei comunas vesinas.|213x213px]] Grassa es una gròssa vila en [[Provença]] orientala, au ponent deis [[Aups Maritims]]. A vòu d’aucèu, es a 12 km en dessús de [[Canas]], a 29 km de [[Niça]] e a 120 km d'[[Ais]]. Son territòri fai 44,44 km², amb un gròs escart d’altitud d’abòrd que vai de 80 m fins qu’a 1.061 m. Lei comunas que l'envòutan son [[Auribèu de Sianha|Auribèu-de-Sianha]], [[So Barn|Lo Barn]], [[Cabris]], [[Castèunòu de Grassa]], [[Moans-Sartòu|Moans-Sartós]], [[Pegomàs]], [[Puegmeinada]] et [[Sant Valier]]. <blockquote> ''«Fierament apiejada sus lei promiers apends deis Aups, Grassa espandís, coma d’un gèst large e supèrbe, lei plecs de son ufanós mantèu florit, orlat d’escuma per la mar azurada que la vila domina e vei beluguejar a l’avalida quora lo solèu, aqueu Crèsus divin, la cuerb de son òr.»'' Jornau d’Edouard de Thau (1890-91) </blockquote>[[Fichièr:France-002830 - Side Street in Old Town (15382535214).jpg|alt=Androna dins la vila vièlha de Grassa|esquèrra|vinheta|224x224px|Androna dins la vila vièlha de Grassa.]] Leis ostaus ancians (sègles XVII^en e XVIII^en), d’immòbles pas grandaràs dins de carreironas estrechas e sornas, s’atròban subretot en vila vièlha; puei avèm de bastida e d’ostaus nòbles dau sègcle XIX^en que ramentan lo temps dei promiers toristas, e mai d’ostaus modèrnes que marcan l’espandiment demografic dins leis amèus a l’entorn. Onte se fasiá d’oliviers e de flors, l’estage es mai esparpalhat. La comuna còmpta d’importants [[Forèst|relargs boscós]]: un quart dau territòri es classat coma resèrva naturala comunala. Dins son ensemble, Grassa còmpta 200 km de vias comunalas, en particular amb de rotas segondàrias estrechas e, dins lo centre, qu’a una penda sobda, de travèrsas (d’escaliers e de camins per passar d’una carriera plana an una autra). === Quartiers === Ai sègles XVI^en e XVII^en, amb lo retorn de quauca seguretat, lei grassencs comencèron de plantar cavilha dins lo campèstre a l'entorn, fòra lei barris, en se recampant dins quauquei masatges. Lo masatge de l'Ancian Regime naissiá soventei-fes dau trabalh d'una soleta familha sus una granda terra qu'esplechava per un nòble. A la fin dau sègle XVIII^en, lo trabalh de la terra s'intensifiquèt. La maja-part dei quartiers e deis amèus èron puei autre tèms pas mai que quauqueis ostaus recampats a l'entorn d'una capèla, au mitan de terradas de flors, d’aubres fruchiers ò d’ortolalhas. Mai s’urbanisèron fòrça dins la segonda mitat dau sègle XX^en, talament que leis amèus lei mai pròches de la vila ne'n venguèron de simplei quartiers, que pòu èstre malaisat e mai d'aterminar.<ref>JULIEN-BOTTONI, Corinne. (s.d.). « Création des hameaux : se regrouper pour se protéger ». ''Nice-Matin.'' </ref> [[Fichièr:Quartiers de Grassa.jpg|vinheta|Quartiers de Grassa.|285x285px]]Tres amèus, mai aluenchats dau centre de la vila, se diferéncian dei quartiers per son èr de vilatjon e una mena d’identitat particulara qu'an gardat : * '''[[Maganhòsc]]''' (a 400m d'autura) : citat tre 1248 coma "borgada de Grassa", son nom indica una origina ligora.<ref>[https://books.google.fr/books?id=7_frAAAAMAAJ&q=%22la+d%C3%A9sinence+-OSC+constitue+une+preuve+de+son+origine+ligure%22&dq=%22la+d%C3%A9sinence+-OSC+constitue+une+preuve+de+son+origine+ligure%22&hl=fr&sa=X&ved=0ahUKEwiTsNnPjPLkAhUNvp4KHTVFBpYQ6AEIKDAA ''Les mouvements de population en Provence'' : Actes des 8èmes Journées d'études de l'espace provençal, Mouans-Sartoux, 11 et 12 mai 1996, Centre régional de documentation occitane, 1999, p. 152.]</ref> Lei masatges de l'endrech foguèron fòrça temps en procès còntra la vila de Grassa, perqué revendicavan son autonomia. Faguèron dòs requèstas au rei en 1615 e 1621, mai de badas. Lo 29 de novembre 1820, Maganhòsc obtenguèt un adjonch pròpre. Una cròta neolitica li foguèt descuberta per Marcelin Chirís. Sa glèisa es dau sègle XV^en. Comptava 348 estatjants en 1901, e 2.247 en 2015.<ref>[https://www.cartes-2-france.com/quartier/grasse/magagnosc/06069-0116.php Carta e mapa de Grassa - Maganhòsc. ''Cartes 2 France.'']</ref> * '''[[Lo Plan de Grassa|lo Plan]]''' : depènde de Grassa despuèi lo 24 de març 1743. Comprèn la Pauta, ancian domeni de la familha de Sartós puei de la comuna de Canas, lo Molin de Brun, ont li a una anciana rota romana, Sant Josèp, amb un ancian laus que despareguèt subran en 1816 puei tornèt aparéisser, e Santa Margarida. Lo pònt dau Plan es de 1784 ; la muralha de Jòc de pauma, la fònt e lo lavador, que prenon son aiga dau canau de la Sianha, son de 1878 ; lo grop escolari de 1886-87. Comptava 784 estatjants en 1901, e 3.450 en 2015.<ref>[https://web.archive.org/web/20240325180646/https://www.cartes-2-france.com/quartier/grasse/le-plan/06069-0107.php Carta e mapa de Grassa - Lo Plan. ''Cartes 2 France.'']</ref> * '''[[Plascassier]]''' : lo nom vèn de « plan escassier », rapòrt a son autura (300m). Aqueu vilatjon a sa pròpra parròquia creada en 1770 ; la glèisa foguèt radobada en 1882. La fònt, inaugurada lo 10 de mai 1891, prèn son aiga dau Folon. Es la darriera demòra de la famosa cantairitz Édith Piaf, que li moriguèt lo 10 d'octòbre 1963. Comptava 453 estatjants en 1901, e 2.245 en 2015.<ref>[https://web.archive.org/web/20240325180902/https://www.cartes-2-france.com/quartier/grasse/plascassier/06069-0112.php Carta e mapa de Grassa - Plascassier. ''Cartes 2 France.'']</ref> Leis autrei quartiers pòrtan quasi totei lo nom d’una glèisa ò d’una capèla : Sant Francés (autre temps apelat lo Camp ros en ribas), Sant Joan, Sant Jaume, Sant Matieu, Sant Antoni, Sant Cristòu, Sant Claudi, Santa Anna, la Marigarda, la Blaquiera-leis Aspras. Cade quartier ò amèu a son caractèr pròpre, son cònsol de quartier, son comitat dei fèstas, sei tradicions, son paísatge e son patrimòni.<ref>[https://web.archive.org/web/20240307230915/https://www.ville-grasse.fr/tourisme/grasse_est_un_voyage.html « Grasse est un voyage ». Site oficiau de la vila de Grassa.]</ref> === Temps === Grassa proficha d’un [[Clima mediterranèu|climat miegterran]] e d’un microclimat que li balhan de temperaduras pron doças, coma lo mòstran la cultura dei flors e lo torisme que se li desvolopèron. Leis estius son cauds, passant lei 25°C e mai sovent lei 30°C. La calor la pus fòrta s’enregistrèt lo 17 d’aost 1932 amb 41,2°C. Leis ivèrns son pron doç e secs, amb correntament de nèu en-dessús de 500 m. Pasmens ne’n tomba pas totjorn subre tota la vila : aquò arriba peraquí dos ò tres còp chasque ivèrn, soventei-fes vers febrier. En autona e au printemps plòu sovent fòrt e fòrça ; aquò pausa de problèmas dins lei carrieras de la vila vièlha, que sei bastiment pòdon èstre mal ajustats an aquelei fenomèns, e mai dins lei rius de la comuna (coma la Morachona ò lo canau de la Sianha). === Transpòrts e arribada === Per çò qu’es dei rotas, se pòu arribar per la penetranta Grassa-Canas que religa l’autorota A8 (sortida 42) a la rotonda dei Quatre Camins (au sud de la vila). Autrament se pòu tanben préner la D2085 de Niça, la D562 e la D2562 de Draguignan, e mai la D109 e la D209 de Mandaluec la Napola. En venent de Grenòbla, se pòu arribar a Grassa per la rota Napoleon (RN85), una rota istorica que seguís lo camin qu’endralhèt Napoleon I quora s’entornèt de l’illa d’Elba, a la debuta dei Cent-Jorns. En bus, se li arriba amb lei linhas dau malhun regionau Zóu ! : lo 500 venent de Niça, lo 610 e lo 600 venent de Canas, lo 511 venent de Vença. Dins la vila e lo país grassenc (de Mogins a Sant Auban), es lo sendicat intercomunau ''Sillages'' qu’es cargat dau transpòrt colectiu. Antan lo [[camin de fèrre]] èra ben important a Grassa : fins qu’au mitan dau sègle XX^en, una linha de trin ligava Grassa a Canas ; la linha qu’anava de Mairarga (Provença ponentesa) a Draguignan, Grassa e Niça, foguèt aclapada per lei bombas alemandas dau temps de la Segonda Guerra Mondiala ; un trasvalh anava de Canas jusc’a Grassa, e mai un funiculari religava la gara au centre de la vila. La gara, justament, qu’èra barrada despuei 1944, foguèt remessa en servici e tornèt durbir en 2005. Un projèt de creacion d’un funiculari nòu foguèt abandonat dins leis annadas 2010. Lo relèu de la comuna fai qu’es dificile de bolegar en velò. Puei coma lei rotas son sovènt estrechonas, li a gaire de pistas ciclablas. ==Istòria== Nascuda pauc a cha pauc dins lo corrent de l’Aut Atge Mejan, Grassa es davant que tot una vila comerçanta, plaçada an una crosiera. Tanben, son istòria se pòu compréner qu’au regard de son economia : son evolucion e son desvolopament son de-fons ligats au tremudament de seis activitats de-lòng dei sègles, e la vila d’ara es la resulta d’aqueu dinamisme amb sei trantralhs.<ref>ROSATI-MARZETTI, Chloé. (2013). ''L’identité d’une ville au travers de ses artefacts : Grasse, de 1860 à nos jours : étude de la co-construction d’un imaginaire touristique et d’une identité locale.'' Universitat Niça Sophia Antipolis, facultat de Sociologia.</ref> === Preïstòria === Lei promiers estraus umans dins lo país grassenc datan dau [[Neolitic]]. D’arqueològues grassencs dau sègle xix^en coma Pau Gòbi ò Marcelin Chirís descriguèron e estudièron lei laissas d’una activitat umana remirabla, que mòstran que li aviá una populacion mai gròssa qu’autra-part. Descurbiguèron tanben de gròssei cenchas fachas de clapassàs que se saup pas de qué servián, e que li diguèron « castelaràs ». === Antiquitat === Dins l'[[Antiquitat]], Provença a vist passar mai que d’una populacion, que de còps que li a li plantèron cavilha, coma lei [[Ligurs|Ligors]] (Maganhòsc) ò ben lei Gregaus. La region de Grassa fuguèt lèu druda, e lei Celtò-Ligors puei lei Galò-Romans li visquèron. Lo territòri foguèt agregat a l’[[Empèri roman|Empèri Roman]], dins la provinça deis Aups-Marinas, tre l’an 14 ac. Grassa a pas un passat antic ben coneigut coma [[Antíbol]] ò [[Frejús]] : se vèi pas dins l’itinerari d’Antonin, e se ne’n parla dins ges de document de l’epòca romana. Amb aquò sembla probable que li ague agut un pòste roman a Grassa, e quauquei terralhas de l’Antiquitat tardiva (sègles V^en-VI^en), descubertas dau temps que se fasiá d’òbras a l’entorn de la catedrala, entre-sinhan que de gents vivián a l’endrech de la vila-vièlha actuala an aquela epòca. Ais envahissèires barbares li foguèt eisat d’envahir la Provença orientala : lo patrice Estilicon la reprenguèt en 416 per l’Empèri d’Occident, mai fuguèt puei ajotada per lei Burgondes (443), leis [[Ostrogòts]] (493), lei [[Francs]] (534) e finalament lei Lombards (817). === Atge Mejan === La debuta de l’Atge Mejan es pron fosca : Provença chanja d’apartenéncia mant un còp, e a la fin dau promier millenari lei princes arlatencs reconquistan lo país grassenc, qu’arroinavan lei [[Sarrasins (pòble)|Sarrasins]]. Es aquí que comença vertadierament l’istòria de Grassa : lo còmte d’Arle vai donar a fièu la mitat de l’evescat d’Antíbol (que Grassa ne’n fai partida) a Rodoard, qu’a ajudat dins la reconquista. D’aqueu temps Grassa es pas mai qu’un ''castrum'', valent-a-dire una fortalessa plaçada an un endrech estrategic, pròche lo gròs sorgent de la Fós e an una crosiera entre lo camin que vai de [[Niça]] as [[Ais]] amb aqueu qu’entra dins leis [[Alps|Aups]]. Mai pauc a cha pauc l’economia de la vila vèn mai importanta, e se vèi que lei grassencs vènon capables de menar seis afaires d’esperelei. Ansin s’independentisan dau poder senhoriau : abolisson lo servatge, e la vila es bailejada per quatre cònsols elegits per una annada. Represèntan la vila davans leis autrei republicas, lei senhors, lei vilas d’a costat, l’evesque eac. ; an un poder judiciari (mai son tanben ajudats per de jutges), organisan la defensa de la vila, decidan deis impòsts e noman lei foncionaris. D’aqueu temps Grassa còmpta una gròssa populacion de [[Jusieus|judius]], que restarà gròssa fin qu’au sègle XVI^en. L’autoritat consolària es lèu pron fòrta per pachejar amb d’autrei vilas : en 1171, lo consulat signa un promier tractat politic e comerciau de 29 ans amb [[Gènoa|Gèna]], que sarà pas lo darrier bòrd qu’aqueu liame durarà quasi tres sègles ; en 1179, fai parier amb [[Pisa]]. Ai grassencs li agrada de faire de comerci amb aquelei vilas independentas, e s’escàmbia de telas, de cuers, de blad, de pèus, de vin ò de buous. Aquela libertat atriva lei vilas vesinas, que s’aligan amb lei Cònsols : lei còmtes de [[Castelana]] en 1207, puei lo senhor de [[Seranon]] en 1212, pachejan amb lei grassencs e li laissan lo passatge e l’averatge. Leis evesques d’Antíbol plantan cavilha a Grassa, e lo papa Innocent IV muda lo sèti episcopau d’Antíbol a Grassa en julhet de 1244. Mai lo còmte de Provença [[Ramon Berenguier V de Provença|Ramon Berenguier V]] s’avisa de l’importància que pren la vila, e la vai atacar e ne’n prendre lo contorròle dins leis annadas 1220. Lo cap de la resisténcia grassenca, Ugue Sicard, vendrà lo promier baile de la vila, cargat de rèndre la justícia per lo còmte. Lei Cònsols demòran, mai lo còmte impausa sei reglas (drech de band, d’auberga, [[drech de cavalcada|cavaucada]], ajuda dei quatre cas, gabèla de la sau). En 1250, Grassa vèn tanben cap-luòc de [[vigariá]] : lo territòri d’aquela administracion prefigura lo país grassenc avenidor. Au sègle XIV^en, de religiós bastisson de covents nòus e agrandisson lei barris per leis aparar. Darrier aquelei barris se bastís d’ostaus nòus, a l’entorn de la plaça deis Ieras. La populacion crèis : en 1321, Grassa còmpta 6.000 estatjans. A la fin dau sègle, lo Consèu de la vila (''Consilium ordinarium''), compausat de vint membres, es ben en plaça e mena la vila. Lei conseiers, que son pas pagats, son de juristas, de notaris, de proprietaris, e quauquei marchands e mesteiraus. Eiretier dau Consolat, aquel organe fai nàisser una mena d’aristocracia. Lo sègle XV^en s’acompagna de fòrça mal-astres. La vila, que se deu protegir còntra leis atacas forestieras, s’afeblís ; puei dòs epidemias de pèsta sagatan una gròssa part de la populacion en 1451 e 1470. En desembre de 1481, après la mòrt de Carle V d’Anjó, lo rèi de França [[Loís XI de França|Loís XI]] eireta de Provença e lo [[Parlament de Provença|Parlament de s’Ais]] apròva l’union en janvier de 1482. Grassa, amb Provença, vèn francesa. === Epòca moderna === La [[Renaissença]] e l’epòca moderna son pas totjorn de temps benurats per la vila. En 1536, se fai cremar e pilhar dau temps de l’invasion de [[Carles Quint|Carle Quint]], e rançonar per l’armada austrò-sarda en 1707 e 1747. Mai l’episòdi militari lo pus marcant es aqueu dei Guerras de Religion, quora Grassa es assetjada uech jorns de temps en novembre de 1589 per lei ligaires (catolics) perqué a chausit d’estar fidèla au rèi protestant [[Enric de Borbon|Enric IV]]. Lei ligaires son comandats per lo baron Ubert de Vins, qu’es tuat dau temps dau sèti. Mai, fin-finala, Grassa se rènde. Au sègle XVII^en, Grassa se remonta. L’industria de la tanariá es a son plus aut, e aquela dei perfums, qu’an per tòca d’escondre lei marrideis odors dau cuer, comença de se desvolopar. La vida mondana es tanben lo mirau dau ben-anar economic : a la fin dau sègle XVIII^en, lo bèu monde grassenc comprèn una minoritat d’aristocrates d’origina feudala e, per la maja-part, de familhas nòblas ò notablas que sòrton dau mitan deis afaires. Aquelei familhas, qu’antan vivián escassament, an pres l’abitud de bastir de bèus ostaus, e lei salons de la Marquesa de Cabrís (sòrre de Mirabèu) e de Monsénher de Prunieras (darrier evesque de Grassa) se fan pron remarcar. L’urbanisme raprochat favorisa la counvivéncia e la sociabilitat, que se manifestan per lo desvolopament de lòtjas massonencas, de confrariás de penitents e de corporacions professionalas. === Revolucion === Vila comerçanta e industriala, qu’aviá obtengut de libertats economicas dei còmtes de Provença puei dei rèis de França tre l’Atge Mejan, Grassa podiá n’esperar gaire de la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], au còntra d’autrei comunas soventei-fes fòrça taussadas e que lo sistèma feudau contunhava d’amatar. Traversèt aquela pontannada sensa fòrça daumatges, e mai se pòscan notar quauquei fachs de remarca : per exemple lo 15 de junh 1789, Onorat-Camilha de Mougins–Ròca-fòrt, curat de Grassa, fai partida dei promiers elegits dau clergié que se jonhèron au Ters-Estat. En janvier de 1790, quora l’assemblada Constituanta partís la França en 83 [[Departament francés|despartaments]], Grassa fai partida dau despartament dau [[Var (departament)|Var]], que n’es la prefectura entre 1793 e 1795. Au moment de la Terror s’instala una guilhotina dins çò qu’es ara lo jardin dau Clavecin, e se li executa trenta « enemics dau pòble » – una placa dins la traversa dau Jòc de Balon ne’n parla. Lo temps de l’Empèri porgirà pas grand causa nimai a la vila, sonque [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] s’entornant de l’illa d’Èuba. Una lausa sus la plaça de la Fós garda lo remembre d’aqueu passatge, a costat de l’espaci Napoleon. === Temps d'ara === [[Fichièr:Grasse vue ancienne.jpg|vinheta|268x268px|Vista anciana de la vila de Grassa, per Jean Giletta.]] Lo sègle XIX^en es un sègle prospère, d’estabilitat. La perfumariá se desvolopa e Grassa vèn la « capitala mondiala dei perfums ». De grandei fabricas se crean dins la segonda mitat dau sègle, entre-signe de l’arribada de la [[Revolucion industriala|Revolucion Industriala]]. Es tanben la debuta dau torisme : lo biais de viure, lei paisatges e lo climat li agradan ais aristocrates anglés que vènon en vacanças sus la Riviera. D’estrangiers riches bastisson d’ufanosei villas. La princessa Paulina li rèsta un temps en 1811 e balha son nom au jardin monte amava de se pausar ; la rèina d’Angla-Terra [[Victòria dau Reiaume Unit|Victòria]] passa un mes a Grassa en abriu de 1891. L’arrondiment de Grassa es destacat dau despartament dau Var en 1860 per formar, amb lo País Niçard, leis [[Aups Maritims|Aups-Marinas]]. Au sègle XX^en, Grassa garda sa renomada toristica e l’industria dei perfums se tremuda e se modernisa. == Lenga == === Dialècte locau === La lenga promiera dau país grassenc es l'[[occitan]] dins sa varietat [[provençau|provençala]]. Aqueu que se parla a Grassa es de [[provencal maritime]] orientau, amb d’influéncias [[gavòt]]as e [[niçard]]as : a costat dei caracteristicas costumieras dau parlar de la mar (plurau en ''-ei'', etc.), se fai lo diftong de la O tonica en “oa” (''noastre, coar, moastra...'') ò en “oò” (''boòn, foòrço, foònt...''), e se pronóncia de consònas finalas coma -C, -P, -G, -D, -T ò -CH (lòng, set, sac, grassenc, nuech, drech, cap, lop, etc.). Se garda tanben la finala ''-ion'' dins lei mots coma “nacion, procession, version”, au còntra dau maritim generau que la ditz ''-ien''. [[Fichièr:La Lanterne Grassoise, n°40, 13-10-1928.png|vinheta|409x409px|Exèmple de tèxte en parlar grassenc dins un jornau locau de 1928.<ref>[https://fondsanciens.grasse.fr/notice_alto.php?q=deleted%3A%280%29&spec_expand=&sort_define=tri_titre&sort_order=1&rows=9&start=31 CRESP, Ernest. (13 d'octòbre 1928). « Pierre Gerand ». ''La Lanterne Grassoise''.]</ref>]] Lo parlar grassenc es fòrça marcat per l'amudiment de fòrça consònas plaçadas entre dòs vocalas, en particular la R e la L, mai tanben la N : pronóncia puei “gehibre” per “gelibre”, “”vehai” per “verai”, ò meme “gehehosa” per “generosa”. e mai siegue una caracteristica dau grassenc, aquò’s pamens pas una règla generala, e la prononciacion d’aquelei consònas es chamjadissa.<ref>MELLIRA, André. (1992). ''Le dialecte provençal du pays de Grasse à travers l'oeuvre d'un auteur provençal contemporain inédit : Marcel Cauvin, ancien ferronier à Magagnosc.''</ref> Lo grassenc fai tanben un grand usatge de la nasalizacion, que se fai jusca dedins lei mots : "granolha" se ditz per exèmple /graŋ.'u.jɔ/, e non /gra.'nu.jɔ/. Mai a la fin dei mots, la N desparèisse quasi : "vesin" se ditz /ve.'zi(ᵑ)/ puslèu que /ve.'ziŋ/. <blockquote>''« Lei bèus mots d'aqueu parlar (...) son coma de bèus parpalhons d'òr que s'envòlan dei bocas dei païsans. »''<ref>Alphonse DAUDET, segon Corinne JULIEN-BOTTONI, in [https://www.pressreader.com/france/nice-matin-cannes/20220813/page/12 « Grasse : du temps où tout le monde avait un surnom ». ''Nice-Matin.'' (13 d'aost 2022).]</ref></blockquote>Dins lo temps, la region de Grassa (''« Grassa, Castelana e lei montanhas deis Aups-Marinas »'' segon Mistral<ref>MISTRAL, Frederi. (1886). « Sou ». ''Tresor dóu Felibrige.'' </ref>) se servián de “so, sa, sei” luòga deis articles classics “lo, la, lei”. Coma en sarde e en catalan eivissenc, aquelei formas vènon de l’article latin ''ipse, ipsa, ipsum'', mentre que leis articles classics vènon de la tiera ''ille, illa, illud''. Mai aquestei finiguèron per faire concurrença an aquelei formas particularas, subre-tot en vila. Lo sistèma complet marchava ansin : {| class="wikitable" | colspan="2" |''Avans una consòna'' | colspan="2" |''Avans una vocala'' |- |lo |'''so''' | rowspan="2" |l’ | rowspan="2" |'''sel, sa''' |- |la |'''sa''' |- |lei |'''sei''' |lei |'''s’, sei''' |} Per lei diferenciar dei possessius, aquestei se fasián en disent “so sieu, sa sieu, sei sieus”. D'autrei trachs notables dau parlar grassenc son l'usatge dau pronom neutre "o", prononciat /ow/, quand una gròssa part dau maritim se sèrve de "va", ò ben l'usatge de la forma "dont" [duⁿ(t)] per l'adverbi "ont". {| class="wikitable" |+Exèmple de frasa !Provençau generau !Grassenc !Prononciacion |- |L'ome fai tombar son capèu, e vesent aquò la frema li ditz : "Sénher! Prenètz garda, qu'avètz perdut vòstre capèu!" |Sel òme fa tombar so sieu capèu, e vient aquò, sa frema li ditz : "Sénher ''[Mossur]''! Prenètz garda, qu'avètz perdut v[wa]stre capèu!". |[sæ 'ɔ.me̞ fa tuⁿ.'ba su siw ka.'pɛw, e vi.'ɛŋ a.'kɔ, sa 'fʀɛ.mɑ li di, mu.'sy, pʀe.'nɛs gaʀ.dɑ, ka.'vɛs pæʀ.'dy 'vʷɑs.tʀe̞ ka.'pɛw |- |Totei leis èstres umans naisson liures e egaus en dignitat e en drechs. |Toei s'èstres umans nèisson liu(r)es e egaus en dignitat e en drechs. |'twɛj 'sɛs.tʀe̞ y.'maⁿ 'nɛj.suⁿ 'liw.e̞: gaw e̞ⁿ diŋ.i.'ta e e̞ⁿ dʀe̞t͡ʃ |- |Quouro èri pichona, me plasiá de contar d'istòrias a mon paire, o fasiáu pendent d'oras. |Quo(r)a è(r)i pichina, mi plaiá de contar d'istò(r)ias ''[istoa(r)as]'' a mon pai(r)e, o faiáu pendent d'o(r)as. |'ku.(ɑ) 'ɛ.i pi.'t͡ʃiᵑ.ɑ, mi pla.'je de kun.'ta dis.'tʷa.ɑ (a) muᵑ 'paʲ.e̞, ow fa.'jeu pe̞ⁿ.'dɛⁿ 'du.ɑ] |} === Situacion lingüistica actuala === La lenga majoritària, a l’ora d’ara, dins lei mèdias, l’administracion e la populacion es lo [[francés]]. Fai de sègles que s’es impausat dins l’espaci public, mai lo provençau èra encara la lenga mairala de la maja-part dei gents fins qu’a la segonda mitat dau sègle XX^en : coma d’en-pertot, la transmission s’es rompuda après la Segonda Guerra Mondiala. Amb aquò se tròba encara de grassencs qu’an ausit parlar la lenga, e que conèisson de mots ò d’expressions provençalas. Au jorn d’uei, la lenga nòstra s’ensinha pas (franc de quauqueis oras de descuberta au collegi), e se vèi pas dins la vida de la comuna. Amb aquò es encara marcada dins la toponimia, e li a tanben de panèus d’entrada de vila en provençau (e mai siegue pas un bilenguisme perfèct). A Grassa se parla tanben de lengas forestieras, principalament de lengas de l’immigracion. == Economia == [[Fichièr:Grasse - Parfumeur.JPG|alt=Estatua de perfumaire|vinheta|310x310px|Estatua de perfumaire.]] A l’Atge Mejan, Grassa s’especialisa dins lo ruscatge dau cuer. Lei pèus son enviadas a [[Gènoa|Gèna]] o [[Pisa]], qu’an fach pache amb Grassa per lo comerci. Après quauquei sègles, lei cuers grassencs an gagnat una bèla renomada, e se ditz que son de brava qualitat. Amb aquò lo cuer sènt marrit (estent que s’afacha amb de petas ò d’orina), e lo tanaire Galimard vai aguer l’idèa de crear de gants perfumats, a la mòda orientala : ne'n regala puei un parèu a [[Caterina de Medici]], que li agrada fòrça. Aquela tecnica vai s’espandir e Grassa prèn la plaça de [[Montpelhièr|Montpelhier]] coma vila dau perfum. Lei taussas sus lo cuer e la concurrença fan puei desparéisser l’industria de la tanariá a Grassa. Lei sentors raras dau país grassenc, ont crèisson la [[lavanda]], la mirta, lo [[Gensemin|jaussemin]], la ròsa, l’arangier ò lo mimòsa, balhèron a la vila lo titre de « capitala mondiala dau perfum ». Li a encara quauquei desenas d’ans, li aviá un molon de gents que trabalhavon au jaussemin : lei flors se culián a la man a la prima auba, puei èron tratadas autant lèu per ne'n gardar lo perfum. Encar encuei, la perfumariá rèsta lo pòle industriau principau a Grassa : una sieissantena d’entrepresas emplegan 3.500 personas dins la vila e a l’entorn. En comptant leis emplecs ligats, li a mai de 10.000 grassencs que vivon dau perfum. Quasi la mitat de la taussa professionala de la vila vèn d’aqueu sectour, davant lo torisme e lei servicis. L'activitat de la perfumariá a Grassa vai de la produccion de matèrias promieras naturalas (òli essenciau, òli concrèt, òli absolut, resinoïdas, eac.) a la fabricacion de concentrat, que se ditz tanben lo jus. Es aqueu concentrat que permet d’aguer un perfum, en l’alongant dins au plus pauc 80% d’alcòl. Leis aròmas alimentaris, que se desvolopan despuei leis annadas 1970, representan mai de la mitat de la produccion. La region de Grassa a encar un ròtle majorau dins lo monde de la perfumariá : representa quasi la mitat de l'activitat francesa de la perfumariá e deis aròmas, e peraquí 7-8% de l'activitat mondiala. Dins leis annadas 1960-70, de grands grops internacionaus pauc a cha pauc crompèron lei fabricas localas familhalas (Chirís, Givaudan-Rore e Lautier per exèmple), e la produccion foguèt soventei-fes mudada. Au jorn d’uei, l’industria grassenca acaba un lòng tremudament : encara 30 ans en reire, la maja part deis entrepresas se tancavan sus la produccion de matèria promiera (la cultura dei flors) ; lei perfums se compausant ara de fòrça produchs chimics de sintèsi, leis entrepresas se son asatadas en anant vers l’aromatica de sintèsi, amb en particular leis aròmas alimentaris. Leis industrias grassencas pòdon gaire tenir targa ai multinacionalas de la chimia, mai an pamens d’avantatges importants coma la coneisséncia dei matèrias promieras, leis instalacions, lei sota-tratants, eac. Mai qu’aquò, de gròssei marcas coma Chanel an sei pròprei tenements de ròsa e de jaussemin a Grassa.  Lo gàubi dau perfum grassenc foguèt marcat en novembre de 2018 sus la lista dau [[Patrimòni Culturau Immateriau|patrimòni culturau inmateriau]] de l’Umanitat. == Cultura e patrimòni == === Ben-manjar === La cosina grassenca es dins la tradicion provençala, adonc se retròba de plats pron coneissuts coma la [[tapenada]], l’adòba, la [[ratatolha]], l’[[alhòli]],  tanben lei gansas e lei cachòfles a la barigola.[[Fichièr:Lou fassum grassenc.jpg|alt=Un farçun dins son fielat|vinheta|268x268px|Lo farçum dins son fielat.]]Amb aquò li a quauqueis especialitats mai tipicament grassencas : * lo '''farçum''' (localament, lo “façum”, ò "fassum") es un caulet farcit de carn, de bledas e de moleda, sei fuèlhas blanchidas dins d’aiga bolhenta. Per lo faire se servèm d’un fielat especiau, lo “fassumier”, qu’ara se tròba plus gaire. Se ditz qu’a passat temps cada familha grassenca aviá sa receta de farçum, e caduna afortissent que la sieuna èra la vertadiera receta. A l’ora d’ara li a una confrariá que se ditz “So fassum grassenc”, qu’organisa cada annada un gròs festin a l’entorn d’aqueu plat. * lo '''sausson''' (localament, “so sausson”) es una mena de saussa facha de nòses ò d’avelanas cachadas amb quauquei venas d’alhet, una anchòa, d’òli, d’aigras e pron d’aiga, que lei paísans grassencs li trempavan de pan. Encuei, es puslèu de concombre triat e copat en rodèlas amb de sau gròssa, d’avelanas, d’alhet e mai de lach. * la '''tarta de cogorda''' : a l’origina, èra un gostaron que lei paísans portavan ai champs quand anavan trabalhar. Redona, se fai amb la cogorda-violon, que vèn en autona, e ara se manja subre-tot per Calèndas, dins lei tretge dessèrts. * la '''fogasseta''' a la [[Aiganafa|flor d’arangier ]]: fins qu’au sègle XVIII^en, èra qu’un tròç de pasta que se jitava dins lo forn per vèire quant èra caud. Cuecha, aquela mena de còca èra lo crostet dei cosiniers e de seis aprendís. Sei sèt traucs son lo simbòl de la cara dau Crist (dos per lo nas, leis aurelhas e leis uelhs, e un per la boca). * de '''lipetariás''' : de petalas cristalisadas, de confituras de flor ò d’agrume, d’arangetas au chocolat... === Eveniments === Grassa organisa de manifestacions, d’expausicions e de congrès tota l’annada, mai en particular en temporada toristica. Son pron sovent centrats sus la perfumariá ò lei tradicions localas. [[Fichièr:Desfilat per la fèsta dau jaussemin a Grassa.jpg|alt=Fanfara dins un desfilat amb fòrça monde per la fèsta dau jaussemin|esquèrra|vinheta|263x263px|Desfilat per la fèsta dau jaussemin a Grassa.]] La '''Fèsta dau Jaussemin''' se debana la promiera dimenchada d’aost. Comprèn normalament una "jausseminada", un defilat de carris e de fanfaras ont lei pompiers aspergisson lo monde d'aiga de jaussemin, un fuòc d’artifici, una messa en provençau e de representacions culturalas tocant lo tèma de la flor de jaussemin. La promiera edicion d’aquela fèsta populària e toristica se tenguèt en 1946, e lei defilats, que venguèron lèu lo pus gròs de l’espectacle, comencèron en 1948. L’'''''Exporose''''' (per Expausicion internacionala de ròsas), organisada despuèi 1972, se debana au mes de mai. Comprèn d’expausicions de ròsas de tota mena, de marcats, de vèndas, de vesitas de la vila, d’espectacles e de concors sus lo tèma de la ròsa. '''Bio Grasse''' s’organisa despuèi 1996, e se tèn a la debuta de setembre. Se li tròba un marcat de produchs biologics e mai d’animacions e d’expausicions a l’entorn de l’agricultura biologica, lo desvolopament duradís e l’ecologia. '''Olivea''' se debana en junh. Es un salon amb de marcats, de concors, d’expausicions, de debats, d’animacions, de conferéncias, eac. sus lo tèma de l’oliva, e mai de totei lei tradicions provençalas localas. '''Venusia''', o Congrès internacionau de cosmetologia, se debana en abriu au palais dei Congrès ; se li presènta de conferéncias a l’entorn de la beutat e dau perfum. Lo '''Congrès Centifòlia''' se tèn en octòbre, despuèi 2001. Sa tòca es de presentar dins de conferéncias lo relarg dau perfum, promier sector economic de la vila. Creat per l’Institut Fenelon en 1990, lo '''festenau dei Didascalias''' se debana au printemps, en generau au mes de mai. Es un festenau de teatre escolari que recampa quasi 20 chormas (300 comedians) e 10.500 visitaires chasque an. Lo festenau de cinèma '''“Les toutes premières fois”''' foguèt creat en 1998 e se debana chasque an una setmano de temps au mes d’abriu. Es l’associacion “Cinéma au parfum de Grasse” que l’organisa ; comprèn de difusions de filmes e una competicion de filmetons, guierdonat amb un prèmi, lo Jaussemin d’Òr. Li a tanben un concors de realisacion videò, guierdonat amb lo prèmi dei Lavandas d’Òr ; puei li a de rescòntres entre lo public e lei professionaus dau cinèma. === Luòcs e monuments === * La '''torre Sarrasina''' es una anciana torre d'agacha carrada, auta de 30m. * L'ancian palais evescau, vengut l''''ostau de la comuna''' en 1790 quora se suprimís l'evescat. La capèla privada deis evèsques de Grassa (dau sègle XII^en), a l'estància segonda, es ara la sala dei maridatges. La fachada amb l'ensems dau bastiment conèisson de restauracions despuei 2022. * Una '''estatua de l'amiralh de Grassa''' se tròba sus lo Cors. Facha de bronze, se deu a l'escultor Cyril de la Patellière e foguèt inaugurada lo 10 d'octòbre 1988 inaugurée le 10 octobre 1988. * Lo '''jardin de la Princessa Paulina''' pòrta lo nom de la sòrre de Napoleon <abbr>I,</abbr> que restèt quauquei temps dins la vila en 1807-8 e que li agradava aqueu jardin. ==== Musèus ==== * Lo '''Musèu Internacionau de la Perfumariá''' (MIP) duerb sei pòrtas en 1989. Lo musèu cònta l'evolucion dei tecnicas e l'istòria de la perfumariá sus 4 000 ans, amb lo ròtle de Grassa dins aquela istòria. Foguèt renovat e agrandit entre 2007 e 2008, çò que faguèt doblar sa surfàcia. * Lo '''Musèu d'Art e d'Istòria de Provença''' (MAP) s'atròba dins l'ostau de Clapiers-Cabris e presenta l'istòria de Grassa e sa region. à l'initiative de François Carnot avec l'aide de sa ''Société Fragonard'', le musée Fragonard de Grasse se voulait être le musée régional qui manquait à la Provence orientale. L'hôtel Clapier-Cabris, vandalisé et dévasté pendant un sègle fut patiemment et méthodiquement rénové, puis rempli de mille trésors par de nombreux contributeurs enthousiastes. Inauguré en 1921, le musée, malgré son nom, n'exposa pas de toile de Jean-Honoré Fragonard durant plus de vingt ans. * La '''bastida-musèu Fragonard''', consacrad au pintre. musée consacré au peintre créé Aujourd'hui, il en possède treize des plus variés. Le musée présente aussi les répliques de quatre tableaux qu'il peignit pour la comtesse du Barry. La cage d'escalier présente un étonnant trompe-l’œil que le fils de Fragonard, le jeune Alexandre, aurait réalisé à l'âge de treize ans. * Lo '''Musèu de la Marina''' : au planpè de la bastida Fragonard s'atròba despuei 2007 lo Musèu de la Marina, qu'èra avans dins l'Ostau de Pontevès. Aqueu musèu es consacrat a la vida e a la carriera de l'amiralh de Grassa ; trenta maquetas de naus li son expausadas dins lei membres de l'estància. * Lo '''musèu provençau de l'Àbit e de la Belòia''' presenta una coleccion privada (dependéncia de la perfumariá Fragonard) que mòstra l'univers dau vèstit au sègle XVIII^en. ==== Perfumariás ==== Tres dei perfumariás grassencas duerbon sei pòrtas au public e prepausan de visitas guidadas per explicar la fabricacion dau perfum. Se li pòu participar en d'atalhers per crear d'espersé son perfum. * La perfumariá Galimard : creada en 1747 per Joan de Galimard que provesissiá la Cort dau rei en pomadas e perfums, foguèt relançada après-guerra per Gaston de Fontmichel e Josèp Ros. * La perfumariá Molinard : presenta de flascons ancians de Baccarat ò Lalique, amb de serias d'etiquetas. * La perfumariá Fragonard : instalada despuei 1926 dins una dei mai ancianei fabricas de la vila. Lo musèu presenta d'objècts rares qu'evòcan l'istòria de la perfumariá. === Fachs e fachas === Lo sant patron de la vila es [[Sant-Onorat|Sant Onorat]]. L’escaisnom dei grassencs es «lei manjafarçums».<ref>MISTRAL, Frederi. (1886). [https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?p=20268 « Manjo-farçun ». ''Tresor dóu Felibrige.''] </ref> Lei grassencs son renomats d’èstre de bosca-pecetas, fòrça espargnaires. Una anecdòta cònta que quora quaucun veniá picar a la pòrta d’un ostau grassenc au moment que manjavan, se despachavan d’escondre lo plat dins un tirador de la taula e li disián : ''« Que pecat que sigues pas vengut pus lèu, t’auriam volontier servit quaucaren mai avèm finit ! »''.  Segon Mistral, li a una dicha que fai ansin :<blockquote>''« Vòs un bòn chin ? Pren-lo de raça ;<br>Vòs un coquin ? Vai-te'n a Grassa ;<br>Ne'n tròbes ges ? Passa a Faiença,<br>Vendràs pas sensa. »''<ref>MISTRAL, Frederi. (1886). « Grasso ». ''Tresor dóu Felibrige.'' </ref></blockquote>Lo ''Novè grassenc'' es una cançon calendala tradicionala figurant un viatge vers Betelèm deis estatjants dau ròdol.<ref>[http://mtcn.free.fr/lyrics/nouve-grassenc.php?lng=fr « Nouvè grassenc. » ''Musica tradicionala dau comtat de Niça.''] </ref> === simbòls === La vila a per devisa « ''Dei gratia consules Grassae'' », que vòu dire « Cònsols de Grassa per la gràcia de Dieu », e que ramenta lei temps d’independéncia de la vila consulara. Lo blason a patit mant una evolucion despuei que lo coneissèm. Ara es ansin : {| class="wikitable" |+ |[[Fichièr:Blason_ville_fr_Grasse_(Alpes_Maritimes).svg|140x140px|Blason ville fr Grasse (Alpes Maritimes)]] |D’azur a l’anhèu pascau d’argent, la tèsta contornada, adornada d’un nimbe d’aur cargat de tres tortèus de vermelh, portant una lònga crotz de vermelh au guidon d’argent cargat d’una crotz de vermelh.<ref>[https://armorialdefrance.fr/page_blason.php?ville=2244#:~:text=(1427)%20D'azur%20%C3%A0,%C2%AB%20dei%20gratia%20consules%20grassae%20%C2%BB. « Grasse ». Armorial des villes et des villages de France.] (Vist lo 17/03/2024).</ref> |} La tanariá fuguèt l'activitat economica maja de la vila jusca au sègle XVII^en : vaquí perqué s’atròba un agnèu pascau, qu’èra l’emblèma dei corporacions de tanadors, sus leis armas de la comuna. Lo logò de la comuna reprèn l’agnèu pascau, caracteristic de la vila, dins una G gròssa acompanhada d’una corona comtala que se tròba dins quauquei versions dau blason, amb una devisa toristica : « Lo gost de l’essenciau ». ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=06069 |Títol= Lista dei cònsols successius}}{{Elegit |Debuta= 2014 |Fin= corrent |Identitat=Geròni Viaud |Partit=LR |Qualitat = Entrepreneire}} {{Elegit |Debuta= 1995 |Fin= 2014 |Identitat=Joan-Pèire Leleux |Partit=UMP |Qualitat = Professor d'economia, ancian asseguraire}} {{Elegit|Debuta=1983 |Fin=1995 |Identitat=Arvèi de Fontmichel |Partit=UDF |Qualitat = Avocat, jurista, membre dau Consèu d'Estat}} {{Elegit|Debuta=1977 |Fin=1983 |Identitat=Jòrgi Vassallo |Partit=PCF|Qualitat=Director de collegi}} {{Elegit|Debuta=1971 |Fin=1977 |Identitat=Arvèi de Fontmichel |Partit=Rad. |Qualitat = Avocat, jurista, membre dau Consèu d'Estat}} {{Elegit|Debuta=1959 |Fin=1971 |Identitat=Honorat Lions |Partit=SFIO}} {{Elegit|Debuta=1953 |Fin=1959 |Identitat=Dr. Joan Fanton d'Andon |Partit=RGR |Qualitat = Mètge ORL}} {{Elegit|Debuta=1951 |Fin=1953 |Identitat=Aubert Ferré |Partit=Soc |Qualitat = Ancian confiseire, resistant}} {{Elegit|Debuta=1947 |Fin=1951 |Identitat=Pèire Ziller |Partit=RPF |Qualitat = Industriau de la perfumariá}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=06069 |1793=11604 |1800=12521 |1806=12262 |1821=12553 |1831=12716 |1836=12825 |1841=10906 |1846=11676 |1851=11802 |1856=11764 |1861=12015 |1866=12241 |1872=12560 |1876=13087 |1881=12087 |1886=12157 |1891=14015 |1896=15020 |1901=15429 |1906=20305 |1911=19704 |1921=16923 |1926=19765 |1931=21027 |1936=20481 |1946=21217 |1954=22187 |1962=26258 |1968=30907 |1975=34579 |1982=37673 |1990=41388 |1999=43874 |2004= |2005= |2006=48 801 |2007=50 257 |2008=51 580 |2009=52 019 |cassini=16069 |senscomptesdobles=1962}} == Personalitats ligadas == * [[Loís Belaud de la Belaudiera]] (1543-1588), poèta, autor deis ''Obras e rimas provençalas'' (1595) e dei ''Passa-temps.'' * L'amiralh de Grassa (1722-1788), nascut au Barn. Au moment de la guerra d'independéncia deis Estats-Units, lo rèi Loís XVI lo manda en America comandar la flòta francesa còntra leis anglés. Un licèu de la vila pòrta son nom. * Onorat Fragonard (1732-1799), anatomista, famós per seis "escortegats". * Joan-Onorat Fragonard (1732-1806), pintre neoclassic a la cort. * [[Maissemin Isnard]] (1755-1825), deputat dau Var dau temps de la Revolucion, ancian president de l'Assemblada Nacionala. * Leon Chirís (1839-1900), industriau de la perfumariá e òme politic. * Eliana Diverly (1914-2012), pintra, retrachista e aigarelista eissida d'una familha de perfumaires. * Charles Pasqua (1927-2015), òme politic, ministre de l'Interior au govèrn d'[[Édouard Balladur]]. ==Referéncias== {{reflist}}Tot ò una part d'aquest article se fonda sus leis articles [[:fr:Grasse|« Grasse »]] e [[:fr:Histoire_de_Grasse|« Histoire de Grasse »]] ''(version de junh de 2021)'' dau Wikipèdia francés.{{Comunas deis Aups Maritims}} [[Categoria:Comuna de País de Grassa]] [[Categoria:Comuna deis Aups Maritims]] [[Categoria:Comuna dau País de Grassa]] mwi6cw4m23gqn5gfem67eugz4iwvz2b 0 3348 2511895 2511855 2026-11-01T12:05:27Z Nicolas Eynaud 6858 Neutralizacion dau tèxte 2511895 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox_País | blason = Emblem_of_Turkey.svg | nom_local=Türkiye Cumhuriyeti ([[turc]]) | nom_occitan=Republica de Turquia | imne_nacional = {{Bes|''İstiklal Marşı''|"Marcha de l'Independéncia"}} | imne audio = IstiklalMarsi-2013 (version 2).oga | imatge_mapa=Turkey (orthographic projection).svg | lengas_oficialas = [[Turc]] | capitala=[[Ankara]] |coordenadas_capitala=39°55'N 32°50"E | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Istambol]] | tipe_govèrn=[[Republica]] unitària | títols_dirigents= [[Lista dels presidents de Turquia|President]] | noms_dirigents=[[Recep Tayyip Erdoğan]] |superfícia_reng=37 |superfícia_totala={{formatnum:783562}} |percentatge_aiga={1,3 |populacion_reng=18 |populacion_totala={{formatnum:76667864}}<ref>[http://www.turkstat.gov.tr/PreTablo.do?tb_id=39&ust_id=11 Turkish Statistical Institute]</ref> |populacion_annada=2013 |densitat=98 | data_independéncia= |païses frontalièrs= |gentilici= Turc, Turca |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país=Tr | moneda = | còde_moneda= | fus_orari= | imne_nacional= | domeni_internet=[[.tr]] | indicatiu_telefonic= | organizacions_internacionalas= }} '''Turquia''' (en [[lenga turca|turc]]: ''Türkiye''), oficialament la '''Republica de Turquia''' (en turc: ''Türkiye Cumhuriyeti''), es un estat transcontinentau que s'estend entre [[Euròpa]] e [[Asia]]. [[Tràcia]], la partida europèa, es separada d'[[Anatolia]], per la [[mar Mediterranèa]], entre la [[mar Egèa]] e la [[mar Negra]]. Confronta [[Bulgaria]] au nòrd-oèst, [[Grècia]] a l'oèst, [[Georgia (país)|Georgia]] au nòrd-èst, [[Armenia]], [[Iran]] e l'exclava de [[Naxçıvan]] (part d'[[Azerbaitjan]]) a l'èst e [[Iraq]] e [[Siria]] au [[sud]]. Sa capitala es [[Ankara]], mai lo centre economic, demografic e culturau dau país es [[Istambol]] (èx-[[Constantinòble]]). Es una [[Republica|republica constitucionala]], democratica e unitària, que foguèt establida per [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal « Atatürk »]] a partir dei rèstas de l'[[Empèri Otoman]]. Pasmens, dempuei lo començament dau sègle XXI, lo govèrn es vengut mai e mai autoritari e lo jòc politic es regularament minat per d'arrestacions d'opausants. Turquia es una importanta [[poissança regionala]] en [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa Orientala]] e en [[Orient Mejan]]. Membre de l'[[OTAN]], dispausa de fòrças armadas nombrosas, mai es implicada dins plusors conflictes locaus en [[Orient Mejan]] e en [[Caucàs]]. De tensions vivas existisson tanben amb [[Grècia]] a prepaus dau contraròtle de la [[mar Egèa]] e de l'illa de [[Chipre]]. Turquia es tanben un centre industriau amb d'exportacions fòrça importantas de produchs industriaus de basa. Es a assaiar de modernizar son economia per produrre de bens pus complèxes. Enfin, eiretiera de l'[[Empèri Otoman]] e de l'[[Empèri Bizantin]], a un patrimòni culturau fòrça ric. == Geografia == {{veire|Geografia de Turquia}} === Geografia fisica === [[File:Turkey topo.jpg|thumb|right|Topografia de Turquia.]] Turquia s'estend principalament sus la [[peninsula]] d'[[Anatolia]] que se situa entre lei [[continent]]s [[Euròpa|europèu]] e [[asia]]tic. Es ansin enviroutada per la [[Mar Negra]] au [[nòrd]], la [[Mar Egèa]] a l'[[oèst]] e la [[Mar Mediterranèa]] Orientala au [[sud]]. Dins lo nòrd-oèst, se troba tanben la [[Mar de Marmara]] qu'es una mar interiora pichona que fa la joncion entre leis Estrechs. Son relèu es dominat per lei doas cadenas [[montanha|montanhosas]] anatolianas, orientadas èst-oèst, que son lei [[Monts Taurus]] au sud e la [[Cadena Pontica]] au nòrd. Plusors montanhas i passan {{formatnum:3000}} [[mètre]]s d'[[altitud]]. Dins l'[[èst]] dau [[estat sobeiran|país]], lei doas cadenas se jonhon e forman un plan d'altitud fòrça auta. Mai d'una cima i passa {{formatnum:5000}} [[mètre]]s coma lo [[Mont Ararat]] ({{formatnum:5165}} m) qu'es la [[montanha]] pus auta de Turquia. Entre lei doas cadenas, se situa lo plan anatolian qu'es una region d'altitud auta amb un nivèu mejana de {{formatnum:1132}} mètres. Es una zòna relativament traversuda formada de valats mai ò mens parallèls. L'origina d'aquelei relèus es variabla mai generalament dictada per la preséncia de relèus ancians parcialament usats ò de vaus fluvialas s'escolant vèrs la [[Mar Egèa]]. Lei regions [[litorau|litoralas]] ocupan generalament una superfícia limitada entre lei [[mar]]s enviroutant lo país e lei premierei montanhas qu'apareisson rapidament. Pasmens, quauquei plans litoraus existisson que son formadas per un [[Dèlta fluvial|deltà fluviau]] en [[Anatolia]] ò per lo plan dau sud de [[Tràcia]] dins la partida [[Euròpa|europèa]] dau territòri turc. Lei rius d'[[Anatolia]] pòdon presentar una longor importanta ({{formatnum:1150}} km per [[Kizil Irmak|Halys]], 824 km per [[Sakarya]]) mai an generalament de debits febles en causa de la quantitat limitada de precipitacions. Doas excepcions se situan dins la region sud-èst d'[[Anatolia]] que son lei dos fluvis majors d'[[Orient Mejan]], [[Eufrates]] e [[Tigre (riu)|Tigre]], que se forman gràcias ai precipitacions pus importantas dei regions orientalas. S'escolan en direccion dau [[Golf Persic]] e son de fònts importantas d'[[aiga]] per lo país. === Clima === [[File:Turquia - Clima.png|thumb|Esquèma climatic de Turquia (segon la classificacion de Koppen).]] Situada au nòrd-èst de la [[Mar Mediterranèa]] e au [[sud]] de la [[Mar Negra]], Turquia fa principalament partida de la zòna [[clima]]tica [[clima mediterranèu|mediterranèa]] amb d'[[ivèrn]]s doç e d'[[estiu]]s secs e cauds. Pasmens, aquel esquèma presenta de variacions importantas entraïnadas per lo relèu. D'efèct, aquelei montanhas pòdon blocar lo movement dei massas d'èr ò demenir la temperatura mejana. Au [[sud]] e a l'[[oèst]], lei regions litoralas de la [[Mar Mediterranèa]] e de la [[Mar Egèa]] an d'ivèrns fregs e [[Pluèja|plujós]] e d'estius cauds e relativament secs. Lei precipitacions anualas i varian entre 500 e {{formatnum:1300}} mm. Son generalament pus importantas a l'oèst. Au nòrd, la region litorala de la [[Mar Negra]] a de precipitacions regularas e pus importantas en causa de l'influéncia dei massas d'èr umid que se forman au dessús de la mar. Au contrari dei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]] e [[Mar Egèa|egèas]], son pus importantas a l'[[oèst]] onte agantan un nivèu mejan de {{formatnum:2500}} mm. Lei [[montanha]]s situadas lòng dau [[litorau]] moderan l'influéncia dei [[mar]]s e favorizan l'emergéncia de trachs [[clima]]tics [[continent]]aus. Lei sasons i son pus marcadas e leis [[ivèrn]]s pus fregs, especialament dins lei regions orientalas onte l'[[altitud]] aumenta. Dins lei zònas d'altitud fòrça auta, lo clima vèn [[clima montanhard|montanhard]] amb d'[[ivèrn]]s fòrça fregs amb de [[temperatura]]s de -30 a -40°C. Lei [[montanha]]s litoralas limitan tanben lei precipitacions mejanas dins lei regions interioras que son d'aperaquí 400 mm. === Demografia === ==== Populacion e zònas de poblament ==== En [[2013]], la populacion de Turquia agantava oficialament 76,7 milions d'abitants. Dins lo corrent dau sègle XX, conoguèt una aumentacion rapida de 13,3 milions d'abitants en [[1927]], a 31,3 milions en [[1965]], 57,0 milions en [[1990]] e 72,1 milions en [[2005]]. L'alentiment d'aquela creissença es limitat en causa dau taus de fertilitat permetent lo renovalament dei generacions (2,07 enfants/frema en [[2013]]), d'una [[esperança de vida]] importanta (76,9 ans en [[2013]]) e d'una populacion relativament jova. Aquela populacion se concentra principalament dins lei zònas litoralas, dins lo centre dau país a l'entorn d'[[Ankara]] e dins lei regions sud. Lei vilas pus importantas se situan dins aquelei regions. La pus importanta es [[Istambol]] (13,8 milions d'abitants en [[2013]]) que se situa lòng de [[Bosfòr]]. Es una metropòli majora e fòrça anciana dau [[continent]] europèu que sa region es la pus poblada de Turquia amb d'autrei vilas importantas coma [[Izmir|Esmirna]] (2,8 milions d'abitants en [[2013]]) ò [[Bursa|Brossa]] (1,8 milions en [[2013]]). La segonda vila de Turquia es la [[capitala]] [[Ankara]] que teniá una populacion de 4,4 milions d'abitants en [[2013]]. Enfin, lo [[litorau]] [[Mediterranèa|mediterranèu]] e leis autrei regions dau sud assostavan leis autrei vilas importantas coma [[Adana]] (1,6 milions en [[2013]]), [[Gaziantep]] o Aintab (1,5 milions), Icòni (1,1 milions) e Adàlia (1,0 milion). Lo taus d'urbanizacion èra de 70% en [[2010]] e aumentava de 1,7%/an. Lei regions mens pobladas se situavan dins lo plan anatolian e dins lei regions autas de la [[Cadena Pontica]], dei [[monts Taurus]] e dei [[montanha]]s orientalas. ==== Minoritats etnicas ==== La populacion de Turquia es magerament formada de Turcs que representavan en [[2008]] entre 70 e 75% de la populacion totala. Tres minoritats son oficialament reconegudas per lo [[Tractat de Lausana]] que son lei [[Grècia|Grècs]], leis [[Armenia|Armènis]] e lei [[Judaïsme|Josieus]]. Pasmens, aquelei grops son fòrça minoritaris e representavan mens de 0,1% de la populacion en [[2005]]. Dins aquò, de minoritats etnicas importantas existisson au sen de la populacion musulmanas. An ges d'estatut oficiau mai pòdon formar d'ensems importants. Ansin, lei [[Curdistan|Curds]], subretot installats dins lo sud-èst dau territòri, representavan aperaquí entre 15 e 23% de la populacion turca. Son originaris de tribús [[iran]]inas installadas dins la region dins lo corrent dau millenari I avC. La màger part dei Curds es [[islam|musulmana]] [[sunisme|sunita]]. Fins au sègle XIX, aquelei tribús èran una fònt d'agitacion periodica e la poissança otomana aguèt de dificultats per lei sometre. Après la fondacion de la Turquia modèrna, foguèron integrats dins lo país novèu sota lo nom de « Turcs dei Montanhas ». Pasmens, aquela integracion demorèt en realitat fòrça teorica e deviá respectar lo dògma oficiau de l'unitat de la nacion turca. Sa basa èra la participacion de caps curdes a la vida politica turca — certanei venguèron ministres — en cambi de crèdits per sei fèus electoraus. En retorn, lei revendicacions culturalas e autonòmistas de la region èran defendudas. Pasmens, dins leis annadas 1970, aqueu sistèma conoguèt una crisi en causa de la manca de desvolopament de la region e de l'escart entre lei caps e lo pòble curdes. Entraïnèt l'aparicion d'una oposicion nacionalista curda puei un conflicte militar lòng e saunós entre lo govèrn centrau e mai d'una [[guerilha]]. Aquela guèrra es totjorn en cors en despiech d'una demenicion de l'intensitat dei combats dins lo corrent deis annadas 2000. Leis Arabis seriàn la segonda minoritat de Turquia. Son nombre es generalament entre 1,0 et 1,5 milions d'individús que son installats lòng de la [[frontiera]] [[siria]]na. Son [[islam|musulman]]s [[sunisme|sunitas]] ò [[alawites]]. Pasmens, existís tanben una minoritat [[Bòsnia e Ercegovina|bosniaca]] qu'es fòrça mau coneguda e estimada de còps a quatre milions d'abitants. Es principalament presenta dins lei vilas importantas de la mitat orientala e sa formacion sembla liada ai guèrras d'[[Iogoslavia]] car lo recensament oficiau de 1965 enregistrèt mens de {{formatnum:20000}} Bosniacs. Dins lei regions nòrd-orientalas, se troba tres minoritats mens importantas que son lei [[Zazas]] ({{formatnum:700000}} personas) un pòble [[iran]]ian [[islam|musulman]] [[Sunisme|sunita]] ò [[Alevisme|alevis]], leis [[Azerbaitjan|Azèris]] ({{formatnum:300000}} personas) e lei [[Lazes]] (entre {{formatnum:250000}} e {{formatnum:500000}} personas) que son un pòble sunita originari de [[Caucàs]] installat entre lo nòrd-èst de Turquia e [[Georgia (Caucàs)|Georgia]]. Enfin, existís una minoritat de [[Ròms]] que son nombre es estimat entre {{formatnum:500000}} e {{formatnum:700000}} abitants. === Lengas === [[File:Turquia - Lengas.png|thumb|Lengas principalas de Turquia.]] Lo [[turc]] es la [[lenga oficiala]] de Turquia. En 2007, èra la lenga principala de 84% de la populacion. Lei lengas dei tres minoritats ([[Grècia|Grècs]], [[Armenia|Armenians]], [[Judaïsme|Josieus]]) oficialament reconegudas an un estatut assegurat per lo [[Tractat de Lausana]]. Pasmens, lo nombre de locutors es fòrça limitat en causa de la feblesa numerica dei tres grops : lo grèc èra la lenga premiera de 0,06% de la populacion, l'[[armèni]] de 0,07% e lei lengas parladas per lei comunautats josievas de 0,01%. Leis autrei lengas an ges d'estatut e son utilizacion es sovent mau considerada per leis autoritats maugrat de demandas de reconóissança regularas, especialament de part de la minoritat curda. En 2007, lo [[curd]] èra parlat la lenga premiera d'aperaquí 12% de la populacion e lo [[zazaki]], lenga pròcha dau [[curd]] parlada per lei [[Zazas]], de 1,01%. L'[[arabi]] èra la darrièra lenga parlada per mai de 1% deis abitants (1,38%). Totei leis autrei [[lenga]]s èran fòrça minoritàrias amb 0,28% de la populacion per leis autrei lengas d'origina turca, 0,23% per lei lengas d'origina balcanica, 0,12% per lo [[laz]] e 0,18% per leis autrei lengas de la region de Caucàs. === Religions === L'[[islam]] es la [[religion]] majoritari de la populacion turca (entre 96,4 e 99,0% en [[2012]]). Faguèt son aparicion en [[Anatolia]] tre lo periòde dei conflictes entre Arabis e [[Empèri Bizantin|Bizantins]] mai son implantacion vertadiera acomencèt au sègle XI amb l'installacion dei Turcs Seldjokides dins la [[peninsula]]. Es devesit entre diferentei brancas. En causa de l'abséncia d'estatisticas oficialas regardant lo nombre de fidèus d'aquelei brancas, la reparticion entre elei es mau coneguda. Lo [[sunisme]] (entre 70 e 85%) es la pus importanta e se troba dins totei lei regions dau [[estat|país]]. Es plaçat sota la tutèla d'un Ministèri deis Afaires religiós. La libertat religiosa es teoricament assegurada per la [[constitucion]]. Lei minoritats religiosas musulmanas son formadas de movements chiistas ò d'inspiracion chiista. La premiera es l'[[alevisme]] (entre 10 e 25%), una branca eterodòxa de l'[[islam]] eissit dau [[chiisme]] duodeciman. Se formèt en [[Anatolia]] au sègle XIII e conoguèt una importància gròssa amb lo còrs dei [[janissari]]s que plusors soudats l'avián adoptat. Pasmens, après la casuda dei janissaris, venguèt la buta de mai d'una campanha de repression de part deis autoritats otomanas ò turcas. Es principalament implantat dins lei regions orientalas. La segonda es formada per lo [[chiisme]] [[jafarisme|jafari]] (4%). Enfin, dins lo sud, se troba una minorita [[alawisme|alawista]] (0,5%) qu'es tanben una branca eterodòxa que s'es formada a partir dau [[chiisme]]. Segon lo [[Tractat de Lausana]], quauquei religions — lo [[judaïsme]] e de brancas dei Glèisas Ortodòxa e Armenia — an un estatut protegit de minoritats religiosas oficialament reconegudas per lo [[govèrn]] turc. Pasmens, aquel ensems de comunautats son fòrça minoritàrias e representan mens de 0,5% de la populacion. == Istòria == {{veire|Istòria de Turquia}} === Preistòria === Lei traças pus vièlhas de preséncia umana sus lo territòri de la Turquia actuala datan d'aperaquí 2,6 milions d'annadas. En causa de sa posicion entre [[Euròpa]], [[Africa]] e [[Asia]], la region foguèt rapidament poblada. L'installacion d'''[[Homo sapiens]]'' sembla de datar de {{formatnum:27000}} avC e de culturas umanas se desvolopèron en [[Anatolia]] tant a partir dei populacions localas qu'a partir deis influéncias vengudas de [[Mesopotamia]]. La [[metallurgia]] ([[coire]]) apareguèt dins lo corrent dau milleni VI avC. Enfin, vèrs lo milleni IV avC, se formèt la premiera [[civilizacion]] [[anatolia]]na. === Antiquitat === [[File:Urartu.png|thumb|Evolucion territòriala d'Urartu entre 743 e 700 av. JC.]] Dins lo corrent de l'[[Antiquitat]], [[Anatolia]] foguèt la region d'origina de plusors [[civilizacion]]s fins au sègle VI avC. Au milleni III avC, èra dominada per lei [[Hatti (pòble)|Hattis]] dau centre de la [[peninsula]] e, regualarament, sota l'influéncia economica deis estats poderós de [[Mesopotamia]] coma l'[[Empèri d'Akkad]] ò lo [[Empèri Assirian|Premier Empèri Assirian]]. Puei, a partir dau sègle XVII, l'aparicion de la [[civilizacion]] [[Ititas|itita]] entraïnèt la formacion d'un empèri poderós que demorèt en plaça fins a son afondrament au sègle XII avC, probablament destruch per lei [[Pòbles de la Mar]]. Après leis Ititas, leis estats principaus d'[[Anatolia]] foguèron lei principats neo-ititas, [[Frígia]] e [[Urartu]]. Pasmens, la region acomencèt de passar pauc a pauc sota lo contraròtle de sei vesins, especialament leis Assirians que dominèron l'[[Orient Mejan]] fins a la fin dau sègle VII avC. Conquistèron lo sud-oèst de la peninsula. L'[[Empèri Aquemenida]] que succediguèt a l'[[Empèri Assirian]] coma poissança principala de la region dins lo corrent dau sègle VI avC conquistèt la [[peninsula]] [[anatolia]]na, compres lei [[ciutat-estat|ciutats-estats]] grègas situadas lòng de la [[Mar Egèa]] que venguèron l'enjòc de conflictes recurrents còntra lei ciutats de la [[Grècia antica|Grècia Antica]]. Au sègle IV avC, l'armada d'[[Alexandra lo Grand]] conquistèt la region que foguèt integrada au monde ellenic. A partir dau sègle II avC, [[Roma]] venguèt l'arbitre dei conflictes entre estats ellenics que foguèron annexats a cha un. En despiech de mai d'una temptativa pèrsa, Anatolia demorèt sota lo contraròtle de l'[[Empèri Roman]] fins a la fin de l'[[Antiquitat]]. === Periòde bizantin === [[File:Empèri Bizantin (1025-1204) e Khanat Bulgar (996).png|thumb|Extension de l'Empèri Bizantin entre [[1025]] e [[1204]].]] A la fin de l'[[Antiquitat]], lo territòri de la Turquia actuala fasiá partida de l'[[Empèri Bizantin|Empèri Roman d'Orient]] que dispareguèt solament en [[1453]]. Son Istòria es lònga mai se pòu devesir entre plusors periòdes distints. Premier, l'Empèri mantenguèt sei posicions en [[Orient]] e reconquistèt una partida dau bacin [[Mediterranèa|mediterranèu]] durant lo rèine de [[Justinian Ier|Justinian]] ([[527]]-[[565]]). Puei, après un conflicte lòng còntra lei Sassinidas de [[602]] a [[628]], l'Empèri s'afebliguèt e deguèt luchar per sa subrevida fins a la fin dau sègle IX còntra leis invasions deis Arabis e dei Bulgars qu'ocupèron la màger part dei províncias bizantinas. [[Anatolia]], que sei regions orientalas foguèron perdudas, venguèt alora lo còr de la poissança bizantina. Ansin, au [[sègle X]], sei ressorsas umanas e economicas foguèron a l'origina dei reconquistas bizantinas dins lei [[Balcans]] e en [[Orient Mejan]]. Pasmens, en [[1204]], una crisi de succession entraïnèt lo pilhatge de [[Constantinòple]] e la division de l'Empèri que foguèt solament restaurat en [[1261]]. En despiech de la reconquista de la [[capitala]] en [[1261]], l'Empèri retrobèt jamai sa poissança passada. [[Anatolia]] passèt alora sota lo contraròtle de populacions turcas vengudas d'[[Asia]]. === Premiereis expansions turcas en Anatolia === Lei conflictes recurrents entre l'[[Empèri Bizantin]] e leis [[estat]]s [[islam|musulmans]] entraïnèron lo sota-poblament de l'[[estèpa]] centrala d'[[Anatolia]]. Dins lo corrent dau sègle XI, de Turcomans acomencèron de s'interessar a aquela region. Lei Bizantins assaièron de s'i opausar mai foguèron desfachs per lei Turcs [[Seldjokides]] a [[Batalha de Manzikert|Manzikert]]. Aprofichant lo resultat d'aquela [[batalha]], divèrsei populacions turcas formadas de [[Empèris nomadas|nomadas]] cercant de [[pasturgatge]]s per sei tropèus ò de guerriers dei [[Marcha militara|marchas]] [[islam|musulmanas]] [[frontiera|frontalieras]] dau territòri bizantina ocupèron [[Anatolia]]. A partir de [[1080]], un [[Seldjokides|Seldjokide]] fondèt lo [[Sultanat de Rom]] e acomencèt l'unificacion d'aquelei populacions. Dominèt a cha pauc lo centre de la [[peninsula]] e [[vassal|vassalizèt]] — mai ò mens car de resisténcias demorèron — leis autrei principats [[anatolia]]ns turcs. La lucha lònga còntra l'[[Empèri Bizantin]] — qu'èra tornarmai una poissança majora dempuei lo [[sègle X]] — foguèt un factor d'aquela unificacion. En [[1176]], la [[batalha de Myriokephalon|desfacha bizantina de Myriokephalon]] foguèt una etapa importanta dau mantenement dei [[Seldjokides]] en [[Anatolia]]. Puei, lo pilhatge de [[Constantinòple]] en [[1204]] per lei [[Crosada|Crosats]] entraïnèt lo declin definitiu de l'Empèri e consacrèt la posicion dominanta dei Turcs dins la [[peninsula]]. Pasmens, dins lo corrent dau sègle XIII, lei [[Sultanat de Rom|Seldjokides de Rom]] deguèron acceptar la senhoriá dei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] e lo sultanat dispareguèt au sègle XIV après l'afebliment de la poissança mongòla. === Premiera expansion otomana === [[Fichièr:Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1490.png|thumb|right|Expansion de l'[[Empèri Otoman]] de [[1307]] a [[1490]].]] La dinastia otomana migrèt en [[Anatolia]] per fugir l'expansion [[Empèri Mongòl|mongòla]] en [[Asia]]. Vèrs [[1280]], sota la direccion d'[[Osman Ièr|Osman I{{èr}}]], èra installada sus un territòri frontalier de l'[[Empèri Bizantin]] en declin. Aquela posicion li permetèt de se concentrar sus la lucha còntra lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e de ganhar un prestigi important. Puei, en [[1326]], la conquista de Bursa li permetèt d'establir sa [[capitala]] dins una vila importanta e d'acomençar la formacion d'un [[estat]] vertadier. Son fiu [[Orhan]] ([[1324]]-[[1360]]) contunièt d'estendre lo territòri otoman amb la conquista dau sud de la [[Mar de Marmara]]. Puei, capitèt de passar leis Esterchs e d'ocupar lo sud de [[Tràcia]]. En [[1361]], la presa d'Andrinòple per [[Murad Ièr|Murad I{{èr}}]] ([[1360]]-[[1389]]) transformèt lo sultanat otoman en una poissança importanta. I installèt sa [[capitala]] e conquistèt lo sud de [[Bulgaria]]. Pasmens, son armada èra encara subretot compausada de [[cavalariá]], çò que l'empachèt d'atacar lei [[fortificacion]]s dei [[vila]]s [[Empèri Bizantin|bizantinas]] pus importantas. Deguèt tanben se defendre còntra una coalicion formada de princes de [[Serbia]] e de Karaman. Lei Turcs de Karaman foguèron vencuts en [[1388]] e lei [[Serbia|Sèrbs]] en [[1389]] au [[Premiera batalha de Kosova|Camp dei Mèrles]]. Pasmens, [[Murad Ièr|Murad I{{èr}}]] i foguèt tuat. Sa mòrt laissèt l'Empèri dins una posicion malaisada en despiech de sa poissança novèla. Dins lei territòris [[Euròpa|europèu]], una [[aristocracia]] militara s'èra talhada de fèus e menava una guèrra d'agariment quasi permanenta còntra leis estats [[cristianisme|crestians]] mentre que, dins lei regions orientalas, lei tribús e principats turcs [[Vassal|vassaus]] èran una fònt d'agitacion en causa de sa volontat d'autonòmia. Ansin, son successor [[Bajazet Ièr|Bajazet I{{èr}}]] ([[1389]]-[[1402]]) deguèt mantenir un equilibri precari per perseguir l'expansion en [[Euròpa]] ont [[Ongria]] èra una menaça importanta e per gardar son contraròtle en [[Anatolia]]. En [[1396]], ganhèt la [[batalha de Nicòpolis]] còntra leis [[Ongria|Ongrés]] e lei [[chivalier]]s occidentaus venguts a son ajuda. Pasmens, menèt sensa succès dos sètges de [[Constantinòple]] e aguèt de dificultats per sometre lei tribús d'[[Anatolia]]. Òr, la region èra venguda un refugi per leis enemics de [[Tamburlan]] que decidiguèt d'organizar una campanha per sometre la [[peninsula]]. En [[1400]], obtenguèt lo sostèn dei principats turcs locaus còntra [[Bajazet Ièr|Bajazet]] que foguèt desfach e capturat a [[Batalha d'Ankara|Ankara]] en [[1402]]. Lo venceire restaurèt l'autonòmia dei principats, especialament aqueu de Karaman, e lei quatre eiretiers dau [[Empèri Otoman|Sultanat Otoman]] acomencèron una [[guèrra civila]] lònga entre elei per la succession. === La restauracion e l'apogèu de l'Empèri Otoman === ==== La restauracion de la poissança otomana e la conquista de Constantinòple ==== [[File:Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1683.png|thumb|Expansion territòriala de l'Empèri Otoman de 1307 a 1683.]] Après la mòrt de [[Bazajet Ièr|Bazajet I{{èr}}]], la [[guèrra civila]], dicha [[interrègne otoman]], se debanèt de [[1403]] a [[1413]]. S'acabèt per la victòria de [[Mehmet Ièr|Mehmet I{{èr}}]] ([[1413]]-[[1421]]). Amb son fiu [[Murat II]] ([[1421]]-[[1451]]) que li succediguèt, restaurèron la poissança otomana dins lo nòrd e lo sud-oèst d'[[Anatolia]]. Franc de Karaman que venguèt un [[estat tampon]] entre lo territòri otoman e lei possessions [[siria]]nas dei [[Mamelocs]] d'[[Egipte]], lei principats turcs de la region deguèron tornarmai se sometre. En [[Euròpa]], leis [[estat]]s [[cristianisme|crestians]] foguèron vencuts a [[Batalha de Varna|Varna]] ([[1444]]) e dins la region de [[Segonda batalha de Kosova|Kosova]] ([[1448]]). Aquò permetèt ais Otomans de conquistar una partida importanta dei [[Balcans]] e d'isolar definitivament [[Constantinòple]]. Sota lo rèine de [[Mehmet II|Mehmet II lo Conquistaire]] ([[1451]]-[[1481]]), leis Otomans conquistèron [[Constantinòple]] en [[1453]] e lei darriereis estats [[Empèri Bizantin|bizantins]] entre [[1460]] e [[1461]]. Puei, conquistèt la màger part dei regions occidentalas dei [[Balcans]] ([[Grècia]], [[Serbia]], [[Bòsnia e Ercegovina|Bòsnia]], [[Albania]]) còntra lei [[cristianisme|Crestians]]. Totjorn còntra lei Crestians, prenguèt lo contraròtle dei comptadors [[Republica de Gènoa|genoés]] dau sud de [[Crimèa]]. Pereu, i [[vassal]]izèt lei [[Khanat de Crimèa|Tatars de Crimèa]]. Enfin, en [[Anatolia]], conquistèt lo principat de Karaman onte lei tropas otomans chaplèron mai d'un [[Empèris nomadas|nomada]] turcoman. Aquò foguèt per la seguida a l'origina de revòutas dins lo sud en causa dau ressentiment de la populacion. Aquelei victòris permetèron au [[sultan]] [[Mehmet II]] de se presentar coma lo campion de l'[[islam]] [[sunisme|sunita]] e lo continuaire de l'[[Empèri Bizantin]] e dau Califat Islamic. Aquò favorizèt l'emergéncia de l'idèa d'un [[empèri]] universau per lei Turcs e lei non Turcs e per lei [[islam|musulmans]] e lei non [[islam|musulmans]]. Ansin, [[Mehmet II]] creèt lo ''millet'' (« comunautat ») dei crestians [[ortodoxia|ortodòxs]] per leis integrar au sen de la societat otomana. Son successor [[Bazajet II]] ([[1481]]-[[1512]]) deguèt faciar divèrsei dificultats entraïnadas per l'expansion rapida dau rèine precedent. En [[Euròpa]], capitèt d'obligar [[Ongria]] e [[Polonha]]-[[Lituània]] de reconóisser la senhoriá otomana sus [[Valaquia]] e [[Moldàvia]]. Pasmens, la menaça principala dau periòde apareguèt lòng de la [[frontiera]] orientala de l'[[Empèri Otoman|Empèri]] après la reünificacion de [[Iran|Pèrsia]] per la [[Empèri Safavida|dinastia safavida]] qu'adoptèt lo [[chiisme]] duodeciman coma mejan d'unificacion dei pòbles diferents dau plan [[iran]]ian. Divèrsei populacions turcomanas d'[[Anatolia]], totjorn ostilas ais Otomans, se ralièron ai [[Empèri Safavida|Safavidas]] e certanei se convertiguèron tanben au [[chiisme]] (duodeciman ò [[alevisme|alevi]]). La question politica dau contraròtle dei Turcomans d'[[Anatolia]] se doblèt donc d'una question [[religion|religiosa]]. En [[1511]], aquò entraïnèt una revòuta majora d'[[Anatolia]] còntra leis Otomans. Lo fiu de [[Bazajet II]], [[Selim Ièr|Selim I{{èr}}]] ([[1512]]-[[1520]]) capitèt alora de raliar lei faccions bellicistas, especialament lei [[Janissari]]s, de la Cort per organizar un [[còp d'estat]] e remplaçar son paire coma [[sultan]] après una guèrra civila còntra sei fraires ([[1509]]-[[1512]]). ==== L'apogèu de l'Empèri Otoman ==== Dins lo corrent de son rèine, [[Selim Ièr|Selim I{{èr}}]] capitèt de menar plusors campanhas brutalas còntra aquelei menaças. Ansin, de revòutas turcomanas foguèt reprimidas d'un biais [[sang|saunós]] en [[Anatolia]], especialament en [[1519]]. Còntra lei [[Empèri Safavida|Safavidas]], ataquèt [[Iran|Pèrsia]] e ganhèt la [[batalha de Chaldiran]] ([[1514]]). Aquò permetèt d'obligar leis [[Iranian]]s a la prudéncia. Pasmens, leis Otomans poguèron pas lei sometre definitivament en causa dei dificultats logisticas per perseguir son advèrsari dins lei [[montanha]]s de la region e de combats regulars entre lei dos empèris se debanèron fins au sègle XVII. Puei, còntra lei [[Mamelocs]] d'[[Egipte]] que s'èran aliats ais Iranians, Selim ganhèt la [[batalha de Marj Dabiq]] ([[1516]]) onte la màger part dei fòrças egipcianas foguèron exterminadas gràcias a la superioritat tecnologica otomana. En [[1517]], [[Egipte]] e [[Siria]] foguèron annexadas e lo darrier [[Califat abbassida|califa abbassida]] capturat. A sa mòrt, lo califat passèt a la dinastia otomana qu'establiguèt ansin sa primautat sus lo mond otoman. En mai d'aquò, lo sultan otoman venguèt lo protector oficiau dei luòcs sants d'[[Arabia]]. Son successor foguèt [[Soliman lo Magnific]] ([[1520]]-[[1566]]) que son rèine marquèt l'apogèu de l'[[Empèri Otoman]]. D'efèct, en [[1526]], la [[batalha de Mohács|victòria otomana de Mohács]] entraïnèt l'afondrament d'[[Ongria]] e li permetèt de'n conquistar lei regions centralas. Dins aquò, mau capitèt de [[Sètge de Viena (1529)|prendre Viena en 1529]]. Après aquela revirada, lo conflicte contunièt còntra leis [[Àustria|Austrians]], lei [[Republica de Venècia|Venecians]] e lei princes [[Balcans|balcanics]] encara independents. Lei combats foguèron generalament indecís mai la patz signada en [[1562]] donèt ais Otomans la supremàcia navala en [[Mediterranèa]] Orientala. Sus lo frònt safavida, leis armadas otomanas anientèron de revòutas turcomanas novèlas ([[1526]]-[[1527]]) e conquistèron [[Bagdad]] ([[1534]]) e [[Basra]] ([[1547]]). En revènge, en despiech d'avançadas en [[Anatolia]] Orientala, la resisténcia safavida demorèt fòrta en [[Azerbaitjan]] onte lei campanhas de Soliman mau capitèron. Pasmens, en [[1555]], lo [[Tractat d'Amasya|tractat de patz d'Amasya]] fixèt una [[frontiera]] favorabla a [[Istambul]]. Enfin, au sen de l'Empèri, Soliman realizèt una òbra legislativa importanta. La [[lei|lèi]] [[islam]]ica, que lo sultan podiá pas modificar, venguèt la referéncia suprèma mai Soliman adoptèt tanben plusors còdis suplementaris, que podián èsser reformats per lo poder politic, per regir d'aspècts penaus, fiscaus e fonsiers. Aquela òbra venguèt la basa dei [[lei|lèis]] otomanas per tres [[sègle]]s. === L'aplant de l'expansion e lo començament dau declin de l'Empèri Otoman === Après la mòrt de [[Soliman lo Magnific]], la màger part de sei successors foguèron incompetents e incapables de defugir la division deis elèits otomanas entre de faccions rivalas luchant per contraròtle lo poder e lei richessas de l'Empèri. Lei [[Janissari]]s aguèron un ròtle important dins aquela decadéncia tant dins lei províncias onte formèron a son profiech una feudalitat novèla que dins la [[capitala]] ont esitèron pas de defendre seis interès per fòrça, compres còntra certanei sultans. Ansin, l'[[Empèri Otoman]]. A la fin dau sègle XVII, aviá perdut sa supremacia militara sus lo [[continent]] [[Euròpa|europèu]]. Pasmens, lo declin de l'armada otomana foguèt lòng e plusors [[visir]]s energics, especialament aquelei de l'Ostau Köprülü, foguèron a l'origina de ressauts periodics. Ansin, en [[1570]]-[[1571]], una guèrra novèla còntra la [[Republica de Venècia]] permetèt de conquistar [[Chipre]]. Dins aquò, la [[batalha de Lepanta|desfacha navala de Lepanta]] ([[1571]]) entraïnèt la pèrda de desenaus de milièrs de soudats experimentats e la restauracion de la superiotat navala deis [[estat]]s [[cristianisme|crestians]]. En [[1648]], leis Otomans desbarquèron dins l'illa [[Republica de Venècia|veneciana]] de [[Creta]] entraïnant lo començament d'una guèrra lònga que s'encalèt en causa dau [[sètge de Candia|sètge saunós e malaisat de Candia]] ([[1648]]-[[1669]]). Lo conflicte s'acabèt per una victòria malaisada que permetèt l'annexion de [[Creta]]. Dins lo rèsta d'[[Euròpa]], leis Otomans [[vassal]]izèron mai d'un [[estat]] d'[[Euròpa]] Centrala e conquistèron la Podolia [[Polonha|polonesa]]. Pasmens, en [[1683]], lo [[sètge de Viena (1683)|segond sètge de Viena]] s'acabèt per una desfacha novèla en fàcia d'una coalicion europèa menada per [[Àustria]]. Aquela revirada foguèt lo començament dau reculament dau territòri otoman en [[Euròpa]]. Fins a [[1739]], d'autrei conflictes aguèron luòc còntra leis Austrians e lei Venecians. Leis Otomans foguèron tornarmai vencuts en [[1718]] mai venceires en [[1739]]. [[Republica de Venècia|Venècia]] perdiguèt definitivament sei possessions [[Grècia|grègas]]<ref>En [[1718]], lo tractat de Karlowitz aviá donat ai Venecians lo sud de [[Grècia]]. De mai, en [[Creta]], avián gardat gràcias a la resisténcia acarnada de Candia divèrseis escalas.</ref> e leis Otomans gardèron lo contraròtle de [[Serbia]] e d'[[Oltènia]] parcialament ocupadas per [[Àustria]] après [[1718]]. Aquela [[frontiera]] demorèt alora establa fins a [[1878]]. A la fin dau sègle XVI, l'armada otomana averèt tanben una tiera de batalhas còntra lei Safavidas que li permetèt d'ocupar [[Azerbaitjan]]. Pasmens, leis [[Iran]]ians contunièron la lucha dins lo corrent dau sègle XVI. Reconquistèron [[Azerbaitjan]] e ocupèron tanben [[Bagdad]] de [[1624]] a [[1638]]. Un tractat de patz foguèt finalament signat en [[1638]] laissant [[Mesopotamia]] ais Otomans e [[Azerbaitjan]] ai Safavidas. Puei, maugrat quauquei conflictes còntra leis estats successors de l'[[Empèri Safavida]], aquela [[frontiera]] demorèt relativament establa fins a l'afondrament de l'[[Empèri Otoman]]<ref>Lo traçat de [[1639]] es a l'origina de la [[frontiera]] actuala entre [[Iran]], [[Iraq]] e Turquia.</ref>. Enfin, a partir de la fin dau sègle XVII, l'emergéncia de l'[[Russia|Empèri Rus]] menacèt lei regions e leis [[estat]]s [[vassal|vassaus]] deis Otomans lòng dau [[litorau]] [[nòrd]] de la [[Mar Negra]]. D'efèct, sota [[Pèire I de Russia|Pèire lo Grand]] ([[1682]]-[[1725]]), lei [[Russia|Rus]] assaièron un premier còp d'ocupar aquela region. Pasmens, deguèron se retirar en causa de l'alunchament de sei basas e de la resisténcia dei [[Khanat de Crimèa|Tatars de Crimèa]] e dei tropas otomanas. Aquò cambièt a cha pauc dins lo corrent dau sègle XVIII gràcias a l'expansion russa en direccion dau [[sud]] que li permetèron de melhorar la logistica. En [[1768]], una guèrra novèla acomencèt marcada per l'ocupacion russa de [[Moldàvia]] e de [[Valaquia]], per l'invasion de [[Crimèa]] en [[1771]] e per la destruccion d'una partida de la [[marina militara|flòta]] otomana per una esquadra vengut de la [[Mar Baltica]]. Se de tensions intèrnas obliguèron lei Rus d'arrestar lo conflicte en [[1774]], lo tractat de patz èra desfavorable ais Otomans que deguèron reconóisser l'independéncia dau [[Khanat de Crimèa]] e acceptar una [[frontiera]] lòng dau [[Bug meridionau]]. Après lo reglament dei desòrdres intèrns rus, lo Khanat foguèt tornarmai envaït per lei [[Russia|Rus]] e annexat en [[1783]]. Coma la pèrda de territòris poblats per de [[islam|musulmans]] èra un còp sevèr còntra lo prestigi otoman, lei Turcs assaièron dos còps de reconquistar la [[peninsula]] mai aquelei temptativas s'acabèron per de desfachas en [[1792]] e en [[1812]]. Agravèron lo reculament de l'Empèri que deguèt cedir lo nòrd de [[Dnièstre]] puei la region de [[Bessaràbia]]. === Lo reculament de l'Empèri Otoman === La pèrda de [[Crimèa]] e lei desfachas còntra [[Russia]] entraïnèron una presa de consciéncia au sen d'una partida deis elèits otomanas de la necessitat de reformar e de modernizar l'Empèri. Pasmens, aquò mau capitèt en causa de la resisténcia dei mitans conservadors. Pereu, entraïnèron d'interrogacions (la [[Question d'Orient]]) dins leis autrei [[capitala]]s [[Euròpa|europèas]] sus l'avenir de l'[[Empèri Otoman|Empèri]]. Tres factors principaus dictèron alora la politica dei poissanças [[cristianisme|crestianas]] : lo sostèn ai movements politics dei populacions crestianas (autonòmia e de còps independéncia), lo mantenement de l'[[Empèri Otoman|Empèri]] qu'èra considerat coma una garantida de l'estabilitat regionala e la limitacion de la poissança [[Russia|russa]]. En particular, lei [[Reialme Unit|Britanics]] refusèron ai Rus la possession de la region deis Estrechs. ==== La revirada dei politicas de reformas de l'Empèri ==== Lo besonh de reformas deis institucions otomanas apareguèt au començament dau sègle XIX ai caps principaus e foguèt generalament sostengut per lei populacions [[cristianisme|crestianas]]. Pasmens, la màger part dei reformas se turtèron ai liames entre l'estructura de la societat otomana e aquela dei fòrças armadas. En particular, lei [[Janissari]]s e leis [[Espahi]]s èran venguts de còrs ineficaç mai gardèron una gròssa influéncia per s'opausar a la modernizacion de l'armada. De mai, plusors esmogudas d'abitants de la [[capitala]] ostils a de politicas vistas coma de remessas en causa de l'[[islam]] aguèron luòc. Aquò cambièt a partir de [[1821]] en causa de la [[Guèrra d'Indepéndencia de Grècia]] ([[1821]]-[[1830]]) que demostrèt la manca d'eficacitat dei [[janissari]]s. En [[1826]], una reforma de l'armada foguèt impausada per fòrça e lo còrs dei Janissaris chaplats<ref>{{formatnum:100000}} [[Janissari|Janissaris]] foguèron tuats e {{formatnum:20000}} fòrabandits. La [[Regéncia d'Argier]], estat teoricament vassau de l'Empèri mai ''de facto'' independent, ne'n gardèt a son servici fins a sa disparicion en [[1830]]. Dins aquò, lei [[Janissari|Janissaris]] d'Argier èran tanben venguts una fòrça mediòcra a l'origina d'una revòuta dominada en [[1817]] per leis unitats pus modèrnas dau [[bei]] d'[[Argier]].</ref> per una revòuta populara organizada per lo [[sultan]] [[Mahmut II]] ([[1808]]-[[1839]]). La reforma dei fòrças armadas entraïnèt aquela dau rèsta de la societat amb l'adopcion de reglaments novèus (''Tanzimat'') entre [[1839]] e [[1856]] e d'una [[constitucion]] en [[1876]] (suspenduda tre [[1878]]) per melhorar l'eficacitat de l'[[administracion]] e de l'armada e demenir lo ròtle deis ierarquias [[religion|religiosas]]. Certanei foncionaris otomans imaginèron la formacion d'una ciutadanetat otomana secularizada basada sus una fusion dei diferenteis identitats dei populacions de l'Empèri. Pasmens, aquò mau capitèt car la modernizacion demorèt parciala en causa de l'oposicion dei populacions [[islam|musulmanas]] desirosas de gardar sei privilègis e dei populacions [[cristianisme|crestianas]] d'ara endavant viradas vèrs de movements autonomistas ò independentistas. Lo rèine d'[[Abdulhamid II]] ([[1876]]-[[1909]]) marquèt la fin dau periòde dei Tanzimat e l'[[islam]] retrobèt sa posicion importanta au sen de la societat. De mai, en causa dei desfachas recurrentas còntra leis [[estat]]s crestians dins lo corrent de la fin dau sègle XIX, lei [[cristianisme|crestians]] de l'Empèri venguèron la buta de l'ostilitat deis autoritats e dei musulmans. A partir deis annadas 1890, acomencèron lei chaples còntra leis [[Armenia|Armènis]]. ==== Lei pèrdas territòrialas dau sègle XIX ==== [[Fichièr:Empèri Otoman - Declin de 1798 a 1920.png|thumb|right|Declin de l'Empèri Otoman de [[1798]] a [[1920]].]] Dins lo corrent dau sègle XIX, l'afebliment militar otoman entraïnèt l'acceleracion dau reculament territòriau de l'[[Empèri Otoman]] que perdiguèt pauc a pauc sei territòris periferics. [[Russia]] aguèt un ròtle important dins aquelei desfachas que se proclamèt protectritz deis [[Ortodoxia|ortodòxs]] e sostenguèt lo [[nacionalisme]] dei pòbles [[Balcans|balcanics]]. Lei populacions aràbias acomencèron tanben de s'agitar, especialament en [[Mediterranèa]]. Lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[França]], [[Àustria]] e [[Prússia]] aguèron un ròtle variat evolucionant entre la defensa de l'Empèri per contrar leis ambicions russas e lo sostèn ais insurreccions crestianas motivat per la solidaritat [[religion|religiosa]]. Ansin, en [[1829]], leis Otomans deguèron signar lo [[tractat d'Andrinòple (1829)|tractat d'Andrinòple]] e acceptar l'autonòmia puei l'independéncia (tre [[1830]]) de [[Grècia]]. Totjorn en [[1830]], [[Valaquia]] e [[Moldàvia]] venguèron de [[protectorat]]s rus e [[Serbia]] un estat autonòm au sen de l'Empèri. Dins leis annadas 1830, [[Egipte]] se revoutèt sota la direccion d'[[Ibrahim Pacha]] que sei tropas agantèron [[Anatolia]]. La pression britanica empachèt tornarmai la destruccion de l'Empèri mai [[Egipte]] restaurèt son independéncia. En [[1854]]-[[1856]], d'ambicions russas novèlas entraïnèron una reaccion militara francobritanica ([[Guèrra de Crimèa]]) que s'acabèt per una desfacha russa. Puei, en [[1875]]-[[1876]], d'insurreccions acomencèron en [[Bulgaria]] causant una repression dura de part de l'armada otomana e un conflicte novèu còntra l'[[Empèri Rus]]. La victòria russa e lo [[tractat de San Stefano]] ([[1878]]) impausant la formacion d'una granda [[Bulgaria]] entraïnèt l'indignacion deis autrei poissanças [[Euròpa|europèas]] e una crisi [[diplomacia|diplomatica]] majora reglada per la [[Conferéncia de Berlin]]. Gràcias ai crenhenças [[Reialme Unit|britanicas]] en fàcia de la poissança russa, leis Otomans poguèron i sauvar una partida de sei possessions balcanicas mai deguèron reconóisser l'independéncia de [[Romania]] (nascuda de la fusion de [[Valaquia]] e de [[Moldàvia]]), de [[Serbia]] e de [[Montenegro]]<ref>Lo contraròtle otoman sus lei [[montanha]]s [[Montenegro|montenegrinas]] foguèt totjorn fòrça mau segur en causa de la topografia malaisada e de l'ostilitat dei populacions localas.</ref>, l'autonomia intèrna (''de facto'' l'independéncia) d'una [[Bulgaria]] de superfícia reducha e devesida entre dos principats<ref>En [[1885]], lo [[Bulgaria|Principat de Bulgaria]] ocupèt per fòrça la Romelia Orientala que formava lo segond principat.</ref> e l'installacion d'una administracion estrangiera sus l'illa de [[Chipre]] (per lei Britanics) e sus [[Bòsnia e Ercegovina]] (per leis Austrians). En revènge, capitèron de gardar lo contraròtle dei regions poblats per de musulmans. Dins aquò, lei reculaments contunièron. En [[1898]], [[Creta]] foguèt plaçada sota un estatut especiau en causa d'un conflicte entre lei proprietaris [[islam|musulmans]] e lei païsans [[Ortodoxia|ortodòxs]]. Puei, en [[1903]], [[Macedònia]] foguèt a son torn plaçat sota un estatut especiau amb la creacion d'una policía internacionala per assaiar d'amaisar lei tensions localas entre lei diferentei populacions. Aquelei desfachas entraïnèron una reorganizacion importanta de l'Empèri a l'entorn de [[Romelia]] — lei regions [[Balcans|balcanicas]] poblats per de musulmans — e d'[[Anatolia]]. D'efèct, de refugiats musulmans venguts dei zònas perdudas venguèron s'i installar permetent de'n aumentar la demografia. Au començament dau sègle XX, favorizèt tanben lo desvolopament economic d'[[Anatolia]] que venguèt lo centre de l'economia otomana. === La fin de l'Empèri Otoman e la formacion de la Republica Turca === ==== Lo restabliment de la constitucion ==== Lei desfachas e lei reviradas dau [[govèrn]] dins lo corrent de la fin dau sègle XIX entraïnèron en [[1906]] la formacion a [[Tessalonica|Salonica]] d'una associacion d'[[oficier]]s — dichs Turcs Joves — desirós de modernizar l'Empèri. En [[1907]], fondèron un Comitat Union e Progrès (CUP). Tre l'annada precedenta, leis autoritats assaièron de reprimir lo movement mai son influéncia aumentèt rapidament en causa de la desafeccion envèrs lo sultan. [[Abdulhamid II]] deguèt finalament cedir e foguèt despausat en [[1909]]. La [[constitucion]] foguèt restablida e un Parlament elegit en [[1908]]. Lo contèxte internacionau deis annadas seguentas èra alora malaisat per l'[[Empèri Otoman]]. En [[1908]], [[Bulgaria]] proclamèt son independéncia oficiala, [[Àustria]]-[[Ongria]] annexèt [[Bòsnia e Ercegovina]] e [[Grècia]] [[Creta]]. En [[1911]] e [[1912]], [[Itàlia]] ataquèt l'Empèri que deguèt li laissar [[Libia]], darrier territòri otoman en [[Africa]], e l'archipèla de Dodecanès au [[sud]]-[[oèst]] d'[[Anatolia]]. Puei, entre [[1912]] e [[1913]], [[Romelia]] venguèt l'enjòc dei guèrras balcanicas. D'efèct, en octòbre de [[1912]], una coalicion formada de [[Serbia]], [[Grècia]], [[Bulgaria]] e [[Montenegro]] ataquèt la region. Leis Otomans deguèron reconoisser sa desfacha en abriu de [[1913]] e abandonar [[Romelia]] franc dau relarg d'[[Istambul]]. Pasmens, en junh, [[Bulgaria]], maucontenta dau partiment dei conquistas, ataquèt seis èx-aliats mai foguèt rapidament batuda au començament d'aost. L'armada otomana participèt a la desfacha bulgara, çò que li permetèt de gardar [[Andrinòple]]. ==== La revirada dei Turcs Joves ==== En despiech d'aqueu succès tardiu, l'amplor dei desfachas precedentas descredibilizèt lei caps de l'armada e favorizèt l'ascension dau CUP que ganhèt leis eleccions de [[1912]]. En [[1913]], capitèt d'organizar un [[còp d'estat]] e de prendre lo poder. Sa politica èra inspirada per aquela dau periòde ''Tanzimat''. La centralizacion de l'[[Estat]] e la modernizacion dei fòrças armadas venguèron lei prioritats. Aquò entraïnèt un raprochament amb [[Alemanha]] e [[Àustria]]-[[Ongria]] e en novembre de [[1914]], l'[[Empèri Otoman]] intrèt dins la [[Premiera Guèrra Mondiala]] dins lo camp deis Empèris Centraus. L'armada otomana deguèt mobilizar sei tropas sus quatre frònts. Lo pus important se situava au nòrd-èst dins lei [[montanha]]s de [[Caucàs]] còntra [[Russia]]. Concentrèt la màger part dei tropas e dei ressorsas. Au sud-èst e au sud-oèst, lei frònts de [[Mesopotamia]] e de [[Palestina]] còntra lei Britanics demorèron segondaris. Enfin, en [[1915]]-[[1916]], la temptativa [[França|franco]]-[[Reialme Unit|britanica]] de passar leis Estrechs entraïnèt la formacion d'un frònt murtrier ai [[Dardanèls]] fins a la retirada deis Aliats. Lei combats foguèron globalament desfavorables ais Otomans. Còntra [[Russia]], lo [[ministre]] de la guèrra [[Enver Pacha]] organizèt una ofensiva gròssa en decembre de [[1914]] còntra [[Anatolia]]. S'acabèt per un desastre en causa dei condicions climaticas e leis Armènis foguèron accusats de la desfacha marcant lo començament de la desportacion e dau [[genocidi]] d'aqueu pòble. Puei, entre febrier e aost de [[1916]], lei Rus butassèron lei Turcs e conquistèron [[Erzurum]], [[Trabzon]] e [[Erzincan]]. Aqueu frònt s'estabilizèt fins a l'afondrament de l'[[Empèri Rus]] que permetèt ais Otomans d'avançar. En fàcia dei Britanics que conquistèron Bagdad en març de [[1917]] e [[Jerusalèm]] en decembre de la mema annada, l'armada otomana deguèron pauc a pauc se retirar en direccion d'[[Anatolia]]. La desfacha de l'Empèri foguèt la consequéncia de la rompedura dau frònt d'Orient qu'entraïnèt la signatura d'un [[armistici]] per [[Bulgaria]] lo 29 de setembre de [[1918]]. [[Constantinòple]] èra d'ara endavant menaçada per una ataca dirècta deis Aliats e lo govèrn deguèt a son torn arrestar lo combat. ==== Lo desmembrament de l'Empèri Otoman e la Guèrra d'Independéncia Turca ==== [[File:Turquia - Tractat de Sèvres (1920).png|thumb|Turquia après lo Tractat de Sèvres (1920).]] Après sa desfacha, lo [[tractat de Sèvres]] amb leis Aliats marquèt un reculament fòrça important de l'[[Empèri Otoman]] que perdiguèt plusors regions e foguèt devesit entre de zònas d'influéncia [[Itàlia|italiana]], [[França|francesa]] e [[Reailme Unit|britanica]]. D'efèct, leis Aliats impausèron la pèrda de totei lei territòris poblats d'Arabis, la cession d'una partida importanta d'[[Anatolia]] Orientala a l'[[Armenia]] novèla e la cession de [[Tràcia]] Orientala (levat de [[Constantinòple]]) e de la region d'Esmirna a [[Grècia]]. Lo sud-oèst d'[[Anatolia]] formava la zòna d'influéncia [[Itàlia|italiana]], lo sud aquela de [[França]] e lo sud-oèst aquela dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. La signatura d'aqueu tractat desastrós roïnèt lo prestigi dau [[sultan]] e favorizèt lei movements [[nacionalisme|nacionalistas]] e [[Republica|republicans]] turcs qu'èran intrats en revòuta. Aquò entraïnèt un ensems de conflictes que son dichs [[Guèrra d'Independéncia Turca]]. Lo generau [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] ne'n foguèt la figura principala que venguèt pauc a pauc lo campion dau nacionalisme republican turc e lo fondator de la Republica Turca. D'efèct, aqueu generau, cargat de la desmobilizacion en Anatolia Orientala, venguèt lo cap d'un movement nacionalista que son ponch principau èra l'integritat dau territòri turc. Aprofichèt lo descrèdit dau sultan après lo [[tractat de Sèvres]] e la victòria electorala dei nacionalistas per venir lo cap principau dau país. En abriu de [[1920]], capitèt de reconstituir un parlament a [[Ankara]] après la dissolucion de l'Assemblada de Constantinòple en causa d'una intervencion aliada entraïnada per lei chaples d'Armènis en Anatolia. Aquò li permetèt de legitimar son poder e de reglar lei diferentei questions territòrialas. [[File:Turquia - Tractat de Laussana (1923).png|thumb|Turquia après lo Tractat de Laussana (1923).]] Tre abriu de [[1920]], de negociacions acomencèron amb lei [[URSS|Sovietics]] que permetèron la signatura dau [[tractat de Kars]] en octòbre de [[1921]]. Turquia recuperèt [[Kars]] e [[Ardahan]] mai laissèt [[Batom]] e lo districte dau [[mont d'Igdir]]. [[Armenia]] perdèt la mitat de son territòri e lo rèsta foguèt integrat au sen de l'[[URSS]]. A partir d'octòbre de [[1921]], de negociacions acomencèron amb [[França]] gaire desirosa de mantenir sa [[zòna d'influéncia]] après sa rompedura amb l'Entenduda. Aquò permetèt de definir lo traçat de la [[frontiera]] amb [[Siria]]. Puei, en [[1922]], leis [[Itàlia|Italians]] abandonèron tanben lo sud-oèst d'[[Anatolia]] en causa de la resisténcia dei populacions localas. Enfin, [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] poguèt dirigir sei fòrças còntra lei [[Grècia|Grècs]] que son ocupacion de la region d'[[Esmirna]] èra contestada e aviá entraïnat una guèrra vertadiera. Une premiera ofensiva dei [nacionalisme|nacionalistas]] turc foguèt blocada en junh de [[1920]] mai lei temptativas grègas per rompre l'armada turca mau capitèron en març e en julhet de [[1921]]. La campanha decisiva acomencèt a partir d'aost de [[1922]] e lo frònt grèc s'afondrèt rapidament. En octòbre, [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] poguèt negociar un tractat novèu ([[Tractat de Laussana]], [[1923]]) amb leis Aliats e [[Grècia]] perdèt [[Esmirna]] e la [[Tràcia]] Orientala. Franc de [[Mossol]], la màger dei revendicacions turcs èran estadas contentadas. Enterin, lo sultanat foguèt abolit lo 1{{èr}} de novembre de [[1922]] e la Republica Turca foguèt proclamada lo 29 d'octòbre de [[1923]]. === La Republica Turca === ==== La presidéncia d'Atatürk e la Segonda Guèrra Mondiala ==== Lo programa de [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] èra destinat a assegurar una renaissença de Turquia sus de basas novèlas. En particular, la pèrda de divèrsei territòris periferics de l'Empèri Otoman renforcèt l'importància dau pòble turc que representava 85% de la populacion de l'estat novèu. Lo [[nacionalisme]] turc venguèt donc un motor important dau regime. Favorizèt lo passatge de la legitimat otomana vèrs la legitimat [[republica]]na turca. La rompedura amb l'Empèri foguèt donc rapida amb l'abolicion dau Califat, la laïcizacion de l'educacion, la supression dei referéncias a l'[[islam]] dins lei [[lei|lèis]] e dins la [[constitucion]] ò l'interdiccion deis òrdres [[religion|religiós]] [[Sofisme|sofis]]. Regardant lo poder novèu, la [[capitala]] foguèt transferida de [[Constantinòple]] a [[Ankara]] e un partit unic foguèt autorizat per transmetre lei diferentei directivas au sen de la societat. Enfin, [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] prenguèt la tèsta d'una presidéncia fòrta fins a sa [[mòrt]] en [[1938]]. Aquelei transformacions rapidas de la societat entraïnèron una insurreccion religiosa dei [[Curdistan|Curds]] en [[1925]] que foguèt aisament reprimida. Pasmens, apareguèt la question de l'integracion dei [[Curdistan|Curds]] au sen dau país. La [[diplomacia]] turca demorèt prudenta e son premier acòrd important foguèt signat amb [[Iran]] e [[Iraq]] per susvelhar l'agitacion curda. Puei, en [[1939]], [[França]] acceptèt de cedir lo [[sandjak d'Alexandreta]] situat au nòrd-oèst de [[Siria]] e qu'èra revendicat per Turquia dempuei leis annadas 1920. Dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo país capitèt de restar neutre en despiech dei pressions alemandas e aliadas. Pasmens, deguèt mobilizar dei fòrças importantas per s'aparar còntra una ataca suspresa, çò qu'entraïnèt dei tensions economicas importantas. Fin finala, lo país declarèt formalament la guèrra ais [[Alemanha|Alemands]] lo 23 de febrier de [[1945]] per ganhar lo sostèn dei [[Reialme Unit|Britanics]] e deis [[USA|Estatunidencs]] còntra leis ambicions [[URSS|sovieticas]]. ==== La Turquia modèrna ==== Après [[1945]], [[Ismet Inönü]], successor de [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], acomencèt una liberalizacion limitada dau regime e se raprochèt pauc a pauc dau blòt occidentau. D'efèct, en [[1945]]-[[1946]], Turquia deguèt demandar lo sostèn dei Britanics e deis Estatsunidencs per rebutar leis ambicions sovieticas sus la region deis Estrechs. En [[1947]], leis [[Estats Units d'America]] li accordèron una ajuda economica importanta. Enfin, en [[1952]], Turquia foguèt acceptada au sen de l'[[OTAN]]. En parallèl, la liberalizacion dau regime progressèt amb dificultat. En [[1946]], un segond [[partit politic]] foguèt autorizat. Pasmens, la lucha entre lei dos partits legaus menacèt l'estabilitat dau país e l'armada organizèt un premier còp d'estat en [[1960]]. Leis eleccions de [[1961]] reglèron pas lo problema entraïnant l'aparicion de movements de senèstra e de drecha extrèmas. Un second còp d'estat militar se debanèt en [[1971]]. Lei partits de senèstra e lei sindicats foguèron reprimits e lei libertats demenidas. Dins aquò, lei govèrns successius mau capitèron de faciar la crisi economica deis annadas 1970 e lei militars prenguèron lo poder un tresen còp en [[1980]]-[[1983]]. Aquò foguèt agravat per lo començament d'una insurreccion dins lo [[Curdistan]] Turc a partir de [[1984]]. Lei libertats foguèron tornarmai reduchas per una lèi anti-terrorista d'una vigor extrèma e lei caps politicas dau decenni foguèron pas reabilitats avans [[1987]]. A partir dau decenni 1990, lei resultats electoraus foguèron marcats per lei progrès dei partits islamics que prenguèron lo poder en [[2003]]. Capitèron de resòuvre la crisi economica deis annadas 1990 e de demenir l'influéncia dei militars sus la gestion deis afaires de l'estat. Pasmens, dempuei la fin dau decenni 2000, l'autoritat dau Premier Ministre [[Recep Tayyip Erdoğan]] es mai e mai contestada dins lei [[vila]]s. == Organizacions politica e territòriala == === Organizacion generala dei poders === Turquia es una [[republica]] [[democracia|democratica]] [[Parlament|parlamentària]] [[Partit politic|multipartita]] e aplicant lei principis de la [[Separacion dels poders|separacion dei poders]] que son organizacion es fondada sus una [[constitucion]] adoptada lo 7 de novembre de [[1982]] après un periòde dominat per un regime militar autoritari. Lo foncionament de seis institucions es tanben influenciat per lei principis [[estat]]ics definits per [[Mustafa Kemal Atatürk]] que fondèt la Turquia au començament deis annadas 1920. Lei [[armada|fòrças armadas]], que se consideran coma gardiana d'aquelei principis, an tanben un ròtle important au sen de l'[[estat]] turc. La [[capitala]] es [[Ankara]]. Leis institucions turcas son influenciats per l'òbra politica d'[[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]] qu'èra basada sus l'afirmacion dau republicanisme, de la laïcitat e dau nacionalisme. S'inspirèt en partida deis institucions [[republica]]nas [[França|francesas]]. Lei periòdes de dictatura militara aguèron tanben un efèct important e plusors [[lei|lèi]]s eissidas dau regime militar son totjorn en vigor coma aquelei condamnant leis insultas a la nacion ò refús de la version oficiala dau genocidi armèni. Lei libertats fondamentalas son ansin generalament respectadas mai d'excepcions importantas existisson encara (repression dei revendicions de pòbles minoritaris ò de grops politics considerats coma una menaça per lei principis de basa de l'estat). Lo [[poder legislatiu]] es tengut per un [[parlament]] [[monocamerisme|monocamerau]] format per una [[Granda Assemblada nacionala de Turquia]] de 550 deputats elegits au [[sufragi universal|sufragi universau]] per un mandat de cinc [[annada]]s. Lo temps minimom per vòtar es de 18 ans. Lo [[poder executiu]] es tengut per lo [[president de la Republica|President]] e lo Premier Ministre. Lo premier es elegit amb una majoritat dei dos tèrç dau parlament per un mandat de cinc annadas. Pòu se representar un còp solament. La màger part de sei poders son subretot simbolics mai es cargat de nomar lo Premier Ministre qu'es lo cap dau govèrn e lo cap vertadier dau poder executiu. Existís tanben un Conseu de seguritat nacionala format dei generaus e dei ministres principaus. Fins a [[2003]], aviá un ròtle de contraròtle deis institucions. Dempuei aquela data, son ròtle es consultatiu mai son influéncia demora significativa. Enfin, lo [[justícia|poder judiciari]] es devesit entre un òrdre judiciari e un òrdre administratiu respectivament dirigits per una Cort d'Apèu Auta e un Conseu d'estat. === Organizacion territòriala === [[File:BlankMapTurkeyProvinces.png|thumb|Províncias de Turquia.]] Turquia es devesit entre un decopatge principau de 81 províncias (''il'' en [[turc]]) e un decopatge secondari de 957 districtes (''ilçe''). Aqueleis entitats son dirigidas per de prefèctes e de sota-prefèctes nomats per lo [[govèrn]]. Lei províncias son lei circonscripcions electorala per l'eleccion dei deputats au [[parlament]]. Son gropadas au sen de sèt regions qu'an ges de poder administratiu mai que son utilizadas dins l'encastre deis operacions de recensament nacionau. En dessota dei províncias e dei districtes, se troba un decopatge locau en comunas que sei cònsols son elegits au [[sufragi universal|sufragi universau]]. Dins certanei vilas gròssas, existís un nivèu administratiu suplementari dich metropòli que gropa plusors comunas. === Simbòls nacionaus === Lo drapèu turc actuau, dich ''Ay Yıldız'' (« luna estela » en [[occitan]]), representa una [[luna]] descreissenta e una [[estela]] de cinc brancas [[blanc]]as sus un fons [[roge]]. Apareguèt en [[1844]] durant lo periòde [[Empèri Otoman|otoman]] e foguèt utilizat amb de dimensions variablas fins a l'afondrament de l'Empèri e pendent lei premiereis annadas de la Turquia modèrna. En [[1936]], una definicion oficiala totjorn en vigor foguèt adoptada. Aqueu drapèu es l'eiretier d'una tièra lònga d'arrenjaments d'[[estela]]s, de lunas e de creissents sus fons [[roge]] ò [[verd|vèrd]] utilizats per l'[[Empèri Otoman]]. Lo [[roge]] simbolizava lo poder laïc e lo [[verd|vèrd]] lo poder [[religion|religiós]]. L'estela e la luna son de simbols ancians d'[[Orient Mejan]] utilizats tre l'[[Antiquitat]]. Diferentei legendas, de còps contradictòrias, existisson donc sus son origina : simbòls vists per lei caps otomans après lei [[batalha de Manzikert|batalhas de Manzikert]] ò de [[Batalha de Mohács|Mohács]], simbòls vists durant un pantais anonciant la conquista de [[Constantinòple]], simbòls sacrats deis premierei tribús turcas ò simbòls bizantins (belèu liats a la divessa [[Egipte|egipciana]] [[Isis]]) adoptats après la destruccion de l'[[Empèri Bizantin]]. Turquia a ges de blason oficiau. D'efèct, en [[1925]], un concours oficiau foguèt organizat mai lo blason venceire foguèt jamai adoptat oficialament. En plaça, cada institucion a lo sieu blason que s'inspira dau drapèu oficiau de la Republica. L'imne nacionau es un imne [[patriotisme|patriotic]] adoptat en [[1921]] pendent la guèrra còntra [[Grècia]]. Es dich ''İstiklâl Marşı'' (« Marcha per l'Independéncia » en [[occitan]]). La musica actuala foguèt adoptada en [[1930]]. <gallery> File:Flag of Turkey.svg|Drapèu oficiau de Turquia oficialament adoptat en [[1936]]. File:Ottoman flag.svg|Drapèu [[Empèri Otoman|otoman]] a l'origina dau drapèu turc actuau. File:BattleOfHoms1299.JPG|Utilizacion d'un drapèu roge amb estela e luna per de soudats turcs en [[1299]]. File:Emblem of the Republic of Turkey.svg|Blason actuau utilizat per la diplomacia turca. File:Seal of the Turkish Parliament (Türkiye Büyük Millet Meclisi).svg|Blason de la Granda Assemblada nacionala. File:Turkey emblem round.svg|Blason utilizat dins certanei documents oficiaus e per leis equipas esportivas. </gallery> == Afaires estrangiers e defensa == === Afaires estrangiers === Turquia es una poissança regionala de la [[Mar Mediterranèa]] Orientala e d'[[Orient Mejan]] que fa partida de l'[[OTAN]] e dei principaleis organizacions internacialas mondialas (ONU, OMC...). Sa politica estrangiera es dominada per son ancoratge au sen dau camp occidentau, per sa volontat d'integrar l'[[Union Europèa]], per divèrsei questions frontalieras amb lei país vesins e per sei relacions amb leis autrei pòbles turcs d'[[Asia]]. ==== Integracion au sen dau blòt occidentau ==== Turquia fa partida de l'[[OTAN]] dempuei [[1952]] a aguèt un ròtle important dins lo dispositiu [[USA|estatsunidenc]] còntra l'[[URSS]]. Pasmens, dempuei [[1991]], lo liame entre [[Ankara]] e [[Washington]] es vengut pus feble en causa de desacòrdis sus la question [[Curdistan|curda]] ò, de fresc, de la desgradacion dei relacions entre [[Israèl]] e Turquia après un periòde lòng de cooperacion (reconoissença d'Israèl per [[Ankara]] tre [[1949]], acòrds de cooperacion militara, cambis economics...). Per exemple, lei Turcs participèron pas dirèctament (mai mobilizèron de fòrças lòng de la [[frontiera]]) ai doas guèrras còntra [[Iraq]] e, en [[2003]], s'opausèron a l'utilizacion de son territòri per leis Estatsunidencs per pas favorizar un procès d'independéncia dau Curdistan iraquian. Lei relacions amb leis autreis aliats de l'[[OTAN]], que la màger part fa partida de l'[[Union Europèa]], son variablas car certanei, coma [[França]], son opausats a l'intrada de Turquia au sen de l'UE. Dins aquò, Turquia es un partenari economic important d'[[Alemanha]], dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], d'[[Itàlia]] e de [[França]]. ==== Questions frontalieras ==== Lei relacions entre Turquia e sei vesins son sovent malaisadas. Ansin, la sobeiranetat sus divèrseis illas de la [[Mar Egèa]] es un subjècte de tensions regularas amb [[Grècia]]. Entraïna d'arrapadas regulars entre l'aviacion dei dos país. Regarda tanben lo conflicte de l'illa de [[Chipre]] onte Turquia reconoisse la [[Republica Turca de Chipre del Nòrd|Republica Turca de Chipre dau Nòrd]], principalament poblada de Turcs, mentre que [[Grècia]] sostèn la [[Chipre|Republica de Chipre]], principalament poblada de Grècs. Enfin, la question de l'imigracion vèrs l'[[Union Europèa]] a travèrs la [[frontiera]] terrèstra entre [[Grècia]] e Turquia es vengut un problema important dins lo corrent dau decenni 2000. Dins aquò, dempuei lo començament dau sègle XXI, lei dos estats assaian de destendre sei relacions amb una tièra de gèstes simbolics (candidatura comuna a l'organizacion de competicions esportivas, ajuda [[Grècia|grèga]] ai victimas dau [[tèrratrem]] de [[1999]]...). En [[2005]], [[Grècia]] e [[Chipre]] acceptèron tanben la dubertura de negociacions d'intrada de Turquia au sen l'UE. Lei relacions amb [[Armenia]] son tanben malaisadas en causa dau refús turc de reconóisser lo [[genocidi]] deis Armènis en [[1915]] per leis Otomans e en causa dau sostèn turc au [[govèrn]] [[Azerbaitjan|azèri]] dins lo conflicte entre [[Armenia]] e [[Azerbaitjan]], estat poblat per una populacion turca. Ansin, Turquia es un actor important de la division de Caucàs entre un camp sota influéncia [[USA|estatsunidenca]] (Turquia, [[Georgia (Caucàs)|Georgia]], [[Azerbaitjan]]) e un axe format de [[Russia]] e d'[[Armenia]]. Pasmens, d'esfòrç son menats per assaiar de destendre la situacion amb [[Erevan]] (reconoissença parciala dei chaples en [[2014]]). Lei relacions amb [[Siria]] son vengudas fòrça malaisadas dempuei lo començament de la [[guèrra civila siriana]] car Turquia sostèn certanei grops de l'insurreccion còntra lo govèrn de [[Damasc]]. Aquelei tensions son completadas per la question dau [[sandjak d'Alexandreta]] revendicat per [[Siria]] e per la question dau partiment deis [[aiga]]s d'[[Eufrates]] en causa de la volontat turca de bastir plusors [[Paissièra|restancas]] importants sus lo [[riu]]. Aquela question dau partiment deis agias d'[[Eufrates]] e de [[Tigris]] entraïna tanben de tensions amb [[Iraq]] per de rasons identicas. Enfin, Turquia es pertocada per la question [[Curdistan|curda]] amb [[Siria]], [[Iraq]] e [[Iran]] car lo territòri turc assosta la populacion curda pus importanta. [[Ankara]] es opausat ai revendicacions territòrialas e politicas curdas. Ansin, lo govèrn es generalament ostil ai guerilhas curdas sus son territòri e sus lei territòri vesins. D'ofensivas [[frontiera|frontaliera]]s aguèron luòc còntra aquelei grops, especialament dins lo nòrd d'[[Iraq]]. ==== Relacions amb leis autrei pòbles turcs ==== [[File:Map-TurkicLanguages.png|thumb|right|País e territòris ont una lenga turca a un estatut oficiau nacionau (blau sorn) ò un estatut oficiau regionau (blau clar).]] Turquia entretèn de relacions culturalas importantas amb leis autrei pòbles d'origina turca d'[[Asia Centrala]] e d'[[Anatolia|Asia Menora]]. Ansin, lo país fa partida de mai d'un organisme de cooperacion economica e culturala internacionala gropant lei populacions turcas coma l'[[Agéncia de Cooperacion Turcofòna]] ([[Agéncia de Cooperacion Turcofòna|TIKA]]), l'[[Organizacion Internacionala per la Cultura Turca]] ([[Organizacion Internacionala per la Cultura Turca|TÜRKSOY]]) e lo [[Conseu de cooperacion deis Estats de lenga turcica]] ([[Conseu de cooperacion deis Estats de lenga turcica|TURKPA]]). Aquelei liames culturaus pòdon de còps venir politics car lo [[govèrn]] turc aplica generalament un principi de solidaritat amb leis autrei pòbles turcs. Per exemple, sostèn [[Azerbaitjan]] dins son conflicte [[frontiera|frontalier]] amb [[Armenia]]. === Fòrças armadas === Lei fòrças armadas turcas avián en [[2013]] un budget de 23 miliards de [[dòlar]]s, siá 2,4% dau [[PIB]] nacionau. Aquelei fòrças son completadas per de tropas paramilitaras. En [[2013]], lei fòrças activas alinhavan {{formatnum:758000}} òmes, çò que representava lo segond efectiu pus important au sen de l'[[OTAN]] e lo 6{{e}} pus important au nivèu mondiau. Son en cors de modernizacion e seis armaments son donc variats mesclant d'equipaments fòrça ancians coma de [[carri de combat|carris]] [[M48 Patton|M48]] (modernizats) ò fòrça modèrnes coma de drones. Pasmens, lo país tèn ja de capacitats militaras, tant per projectar sei fòrças sus un teatre exterior que per defendre lo territòri turc, e es considerat coma la premiera poissança militara d'[[Orient Mejan]] amb [[Israèl]]. Regardant son organizacion, lei fòrças regularas turcas èran devesidas en cinc brancas principalas qu'èran una armada terrèstra, una fòrça aeriana, una marina militara, una gendarmariá e una fòrça de gardacòstas : * lei fòrças terrèstras alinhavan {{formatnum:402000}} òmes equipats d'aperaquí {{formatnum:3800}} [[carri de combat|carris de combat]], d'au mens {{formatnum:8000}} veïculs [[blindatge|blindats]], mai de {{formatnum:2000}} pèças d'[[artilhariá]], 220 sistèmas de missils sòu-sòu, mai de {{formatnum:2400}} sistèmas antiaerian, d'aperaquí {{formatnum:520}} [[elicoptèr]]s e de 180 drones. Pasmens, en fòrça d'equipaments limitats, la màger d'aqueleis armaments son ancians e lei fòrças terrèstras fan l'objècte de mai d'un programa de modernizacion nacionau (carri [[Altay (carri de combat)|Altay]]) ò internacionau (elicoptèrs, drones). Lo modèl d'organizacion es aqueu de [[Bregada (unitat militara)|bregadas]] gropadas au sen de [[còrs d'armada]] e d'[[Armada (unitat militara)|armadas]]. * lei fòrças aerianas alinhavan aperaquí {{formatnum:60000}} òmes e 643 [[aeronau|avions]] e un satellit d'observacion. Es la branca pus modèrna de l'armada turca amb 321 avions de combat (242 [[F-16 Fighting Falcon|F-16]], 79 [[F-4 Phantom II|F-4]]), 166 avions d'entraïnament, 88 avions de transpòrt ò d'avitalhament, 83 elicoptèrs de transpòrt e 40 drones. De mai, Turquia fa partida dau programa estatsunidenc e internacionau [[F-35 Lightning II]]. * la marina militara alinhava 112 [[naviri]]s ({{formatnum:259000}} t), 50 aeronaus e {{formatnum:48600}} marins. Es en cors de modernizacion e plusors naviris ancians son estats eliminats dempuei lo començament dau sègle XXI. Es destinada a la defensa dei costats. Seis unitats principalas èran 16 [[fregata (naviri)|fregatas]], 8 [[corveta]]s, 14 [[sosmarin]]s de propulsion convencionala, 27 naviris leugiers equipats de missils, 23 [[patrolhaire]]s, 20 naviris de [[guèrra dei minas]] e 5 naviris de desbarcament. * la gendarmariá alinhava aperaquí {{formatnum:168000}} òmes. Es subretot una fòrça de policiá destinada ai zònas en fòra de la juridiccion dei policiás urbanas. Es principalament equipada d'armaments leugiers mai aviá tanben en [[2013]], 800 veïculs blindats militars (compres de [[BTR-60]]) e de pèças d'[[artilhariá]]. * lei gàrdacostas alinhavan aperaquí {{formatnum:5400}} òmes e 52 naviris leugiers. == Economia == En [[2013]], Turquia èra la premiera poissança economica d'[[Orient Mejan]] davant [[Iran]] e [[Arabia Saudita]], la 7{{a}} d'[[Euròpa]] e la 15{{a}} dau mond amb un [[PIB]] de 821,8 miliards de [[dòlar]]s. Èra caracterizada per l'importància de son sector destinat a l'exportacion, de son [[industria]] e de son [[balança comerciala|deficit comerciau]]. Sa moneda èra la [[liura turca]]. Fasiá partida de plusors organizacions economicas majoras coma l'[[OMC]], lo [[G20]] e l'[[union doaniera]] de l'[[Union Europèa]]. En [[2012]], lei partenaris economics principaus de Turquia èran [[Alemanha]], [[Iraq]], [[Iran]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[Russia]], [[Republica Populara de China|China]], leis [[Emirats Arabis Units]], [[Itàlia]] e [[França]]. En [[2010]], l'[[agricultura]] representava 8,9% dau [[PIB]] e 25,5% deis emplechs. Fasiá partida deis [[agricultura]]s d'[[Euròpa]] Orientala e d'[[Orient Mejan]] gràcias a una politica de mecanizacion e de seleccion acomençada dins leis annadas 1950. Pasmens, en causa d'un modèl de tenements pichons fòrça embrigadas principalament situadas dins lei regions pus pauras dau país, la productivitat es demorada febla. Lei produccions principalas èran en [[2012]] lo [[blat]], la [[Beta vulgaris|bleda-raba]], lo [[tè]] e l'[[avelana]] (70-80% de la produccion mondiala). Leis autrei culturas frequentas son leis [[agrum]]s, lei [[ceba]]s, leis [[oliva]]s, lo [[tabat]], lei [[lentilha]]s, divèrsei lieumes ([[tomata]], [[merinjana]], [[pebron]]) e divèrsei [[fruch]]s ([[Cerièra|cerieisa]], [[figa]], [[poma]], [[rasim]], [[codonh]]). Lo norrigatge representava un tèrç de la valor dau sector agricòla. Pasmens, son desvolopament foguèt fòrça limitat dins lo corrent dau sègle XX e sa productivitat conoguèt gaire de melhoraments dempuei la formacion de la Turquia modèrna. L'[[industria]] e lo sector minier representavan en [[2010]] 27,3% dau [[PIB]] e 26,2% deis emplechs. D'efèct, lei ressorsas naturalas dau país li permetián d'esplechar de jaciments de [[carbon]], de [[cròme]], de [[coire]], de [[bòr]] (72% dei resèrvas mondialas conegudas èran turcas) e de [[petròli]]. L'industria, fòrça exportatritz, èra concentrada dins lei centres urbans pus importants. Aviá adoptat lei nòrmas de produccion europèas e produsiá un nombre important de bens sota licéncia car lo sector turc de la recèrca & desvolopament èra encara limitat. Lei sectors principaus de l'industria èran orientats vèrs lo textil ([[lana]], [[coton]], [[seda]]), l'agroalimentar, l'automobila, la petroquimia, la siderurgia, la produccion electronica, lo sector de la construccion, la produccion de [[fusta]], la produccion de [[papièr|papier]] e la produccion d'armaments. Enfin, lo sector dei servicis representava en [[2010]] 63,8% dau [[PIB]] e utilizava 48,4% de la man d'òbra activa. Coma per leis autrei país europèus, es dominat per leis activitats financieras, de transpòrt, de telecomunicacions e per lo [[torisme]] (34,6 milions de visitors en [[2011]]) que gropan la màger part dei companhiás pus importantas dau país. == Cultura == === Arquitectura === Turquia a un patrimòni [[arquitectura|arquitecturau]] ric gràcias au poblament de la region per de [[civilizacion]]s brilhantas tre l'[[Antiquitat]] anciana. Lei pus ancians son lei Hattis, lei Gasgas, leis [[Ititas]], lei [[Hurrites]], lei Frigians e lei Cimmerians que participèron ai luchas per lo contraròtle d'[[Orient Mejan]] amb lei civilizacions vengudas de [[Mesopotamia]]. An laissat de vestigis de [[civilizacion]]s urbanas amb de monuments importants coma, per exemple, lei [[capitala]]s [[Ititas|itita]] ò frigiana respectivament situadas a [[Hattusa]] e a [[Gordion]]. A partir dau sègle VI avC, lo territòri de la Turquia actuala veguèt l'installacion de colons [[Grècia antica|grècs]] lòng dau litorau, l'installacion de tribús cèltas e l'avançada de l'[[Empèri Aquemenida]]. Aquò permetèt la bastida de plusors monuments fòrça importants, especialament dins lei regions ocupadas per lei [[ciutat-estat|ciutats-estats]] grègas. A partir de la fin dau sègle IV avC, la conquista d'[[Anatolia]] per [[Alexandre lo Grand]] favorizèt l'expansion de l'influéncia grèga dins tota la region. Aquò foguèt renfòrçat per l'arribada dei Romans dins la region e per l'importància gròssa dei regions occidentalas anatolianas au sen de l'[[Empèri Roman]]. Un nombre important de monuments d'estiles romans foguèron alora bastits. Aquela tendància demorèt en plaça dins lo corrent dei sègles seguents sota l'[[Empèri Bizantin]], franc de regions orientalas qu'èran tanben sota l'influéncia d'[[Armenia]], que foguèt lo continuaire de l'art roman. A partir dau sègle XIV, se desvolopèt tanben l'arquitectura otomana, especialament a l'entorn de Bursa e d'Edirne. Fins au començament dau sègle XVIII, foguèt fòrça influenciada per l'art bizantin mai gardèt de trachs seldjokides, [[iran]]ians e [[Egipte|egipcian]] (periòde dei [[Mamelocs]]). Lei monuments bizantins pus importants, coma la catedrala Santa Sofia, foguèron utilizats coma modèls per mai que d'una [[mosqueta]] ([[Mosqueta Vèrda]], [[Mosqueta Blava]]...). Ai sègles XVIII e XIX, l'influéncia europèa venguèt pus importanta amb lo desvolopament d' estiles barròc, rococò e neoclassic que gardèron de trachs [[islam]]ics importants a l'origina de monuments majors coma la [[Mosqueta Nusretiye]] ò lo [[Palais Dolmabahçe]]. Puei, a partir de [[1876]] fins a l'afondrament de l'[[Empèri Otoman]], un movement de renaissença nacionala dominèt l'arquitectura en reaccion ais inspiracions estrangieras dei sègles precedents. Aquel estile s'inspirèt de l'arquitectura otomana anciana — e a l'origina de l'arquitectura ancian d'autrei pòbles de l'Empèri — mai adoptèt de materiaus modèrnes e bastiguèt subretot d'infrastructuras modèrnas coma de [[pòrt]]s e de bastiments utilizats per lo govèrn. De mai, a cha pauc, Turquia integrèt tornarmai de corrents estrangiers coma l'Art Novèu. A partir deis annadas 1920, mai d'un estile modèrne foguèt adoptat dins la Republica Turca amb de modificacions localas basadas sus lei corrents pus ancians de l'arquitectura otomana. <gallery> File:Hattusa.temple1.jpg|Vestigis dau Grand Temple (temple 1) de la vila bassa de [[Hattusa]]. File:Ruins of Gordion 3.JPG|Vestigis de [[Gordion]] qu'èra la [[capitala]] de [[Frígia]]. File:Prytaneion 1.jpg|Vestigis d'un temple grèc a Efèsa. File:Pergamon - 01.jpg|Vestigis d'un temple dedicat a Trajan a [[Pergama]]. File:Mastara-v-vgn04.jpg|Glèisa bizantina d'[[Armenia]]. File:Aya sofya.jpg|Catedrala Santa Sofia bastida per lei Bizantins e transformada en [[mosqueta]] per leis Otomans. File:Akdamar kirche.jpg|Glèisa bizantina dins la region dau [[lac de Van]]. File:Kariye.JPG|Glèisa bizantina dins [[Constantinòple]]. File:YesilCami Iznik 920.jpg|[[Mosqueta Vèrda]] d'estile otoman bastida a Bursa (fin dau sègle XIV). File:Selimiye Mosque, Dome.jpg|Dòma de la [[Mosqueta Selimiye]] d'Edirne (sègle XVI). File:Blue Mosque Courtyard Dusk Wikimedia Commons.jpg|[[Mosqueta Blava]] d'estile otoman a [[Istambul]] (començament dau sègle XVII). File:İstanbul 4946.jpg|[[Mosqueta Nusretiye]] d'estile barròc otoman (començament dau sègle XIX). File:Dolmabahce, Istanbul, Turchia.JPG|[[Palais Dolmabahçe]] que mescla leis estiles barròc, rococò e neoclassic (mitat dau sègle XIX). File:DolmabahceMainGate.JPG|Intrada dau [[Palais Dolmabahçe]]. </gallery> === Escultura === Coma per l'[[arquitectura]], Turquia a un patrimòni esculturau ric gràcias au poblament ancian de la region. D'efèct, lei premierei [[civilizacion]]s d'Anatolia desvolopèron rapidament un art estatuari variat amb la decoracion de ròcas ò de bas relèus, la realizacion d'estatuetas ò la fabricacion d'objèctes d'ornamentacion. Lei conquistas [[Empèri Aquemenida|aquemenida]] e [[Reialme de Macedònia|macedoniana]] favorizèron l'introduccion de l'escultura ellenica dins tota la [[peninsula]] [[anatolia]]na. Puei, a partir dau sègle II avC, l'avançada progressiva dei Romans en [[Mediterranèa]] Orientala permetèt l'evolucion de l'art grèc vèrs leis arts romans e bizantins. Pasmens, l'escultura declinèt dins lo corrent de l'istòria bizantina, especialament a partir de la crisi de l'iconoclasme e se limitèt subretot a la gravadura de relèus. La formacion de l'[[Empèri Otoman]] permetèt l'emergéncia d'un art estatuari d'origina turca. Basat sus la simplicitat, lo monumentalisme e l'utilizacion de formas geometricas, demorèt liat a l'arquitectura fins au sègle XVIII e foguèt subretot utilizat per la decoracion. Dins aquò, foguèt tanben utilizat per l'ornamentacion de [[tomba]]s ò de boinas. A partir dau sègle XVIII, l'escultura otomana venguèt independenta de l'arquitectura mai demorèt pauc populara. Ansin, la màger part deis esculturas turcas pus importantas dei sègles XIX e XX foguèron l'òbra d'artistas estrangiers (Heinrich Krippel, Anton Hanak, Pietro Canonica, Josef Thorak), generalament europèus. Aquela influéncia permetèt l'introduccion dei tendéncias internacionalas principalas dins lo país amb l'utilizacion de materiaus variats e de formas abstrachas ([[Hadi Bara]], [[Kuzgun Acar]], [[Fusun Onur]]). <gallery> File:Eflatunpinar.jpg|[[Ròca]] escultada [[Ititas|itita]]. File:Museum of Anatolian Civilizations052 kopie1.jpg|Estatuetas [[ititas]]. File:Urartu Chariot D.jpg|Bas relèu d'[[Urartu]]. File:Torso Miletus Louvre Ma2792.jpg|Estatua grèga de Milet. File:Artemis of Ephesus.jpg|Estatua de la divessa grèga Artemis. File:Ephesos Proconsul Stéphanos.JPG|Estatua romana d'Efèsa. </gallery> === Pintura === La pintura es apareguda tre l'[[Antiquitat]] sus lo territòri de la Turquia actuala au sen de plusors [[civilizacion]]s ancianas coma lo reiaume d'[[Urartu]] que generalizèt probablament son utilizacion per la decoracion dei bastiments oficiaus. Pasmens, en causa de fragilitat pus importanta que d'autrei formas d'art, lei vestigis de pintura antica son rars levat de la civilizacion romana e dei terralhas pintadas. Dins aquò, de pinturas realizadas per ornar de muralhas foguèron descubèrts mostrant lo mestritge vièlh de l'utilizacion de [[pigment]]s variats ([[roge]], [[blau]], [[blanc]], [[negre]]...) e l'existéncia de diferentei tematicas (religion, representacion d'animaus...) en despiech de la dificultat d'interpretar de decòrs quasi totalament dispareguts. En revènge, lei terralhas pintadas son mielhs conservadas e pus frequentas. A cha pauc, se difusèt leis estiles grècs e romans après lei conquistas successivas d'[[Anatolia]] per lei dos pòbles. La [[pintura]] romana es ben coneguda gràcias a divèrsei vestigis situats dins lo sud d'[[Itàlia]]. Inspirada per lei pinturas muralas de [[Grècia]], èra caracterizada per de [[color]]s e de tematicas figurativas variadas (païsatge, engana-l’uèlh, vida quotidiana, retrach...). Influenciat per lo [[cristianisme]], aquel art evolucionèt vèrs la pintura [[Empèri Bizantin|bizantina]] que conoguèt dins lo corrent de son istòria lònga d'influéncias [[Bulgaria|bulgaras]], [[Serbia|sèrba]]s, [[Russia|russa]]s, [[Republica de Venècia|venecianas]] e [[Reiaume de Sicília|siciliana]]s. Ai sègles VII e VIII, conoguèt una crisi en causa dau declin de l'Empèri e de la crisi de l'iconoclasme. Pasmens, a partir dau sègle IX, la restauracion de la poissança deis emperaires e lo desvolopament dei monastèris favorizèt divèrsei movements de renaissença que veguèron en particular lo desvolopament de l'[[enluminura]]. Lei tematicas bizantinas principalas foguèron religiosas mai d'òbras istoricas ò illustrant solament la vida quotidiana foguèron tanben de còps realizadas. Pereu, lei tecnicas d'ornamentacion, d'illusion e de representacion se melhorèron amb, per exemple, l'aparicion d'un ''manierisme'' bizantin au sègle X concentrat sus lei sentiments e leis expressions dei personatges. Après la disparicion de l'[[Empèri Bizantin]], de corrents artistics bizantins se mantenguèron. Sota l'influéncia d'autreis artistas europèus, foguèron a l'origina d'una pintura otomana figurativa inspirats per la pintura dau rèsta d'[[Euròpa]]. Pasmens, la màger part de la pintura otomaa demorèt inspirada per la pintura [[islam]]ica basada sus de formas geometricas ò de decòrs zoomòrfes fins au sègle XIX. A partir deis annadas 1880, apareguèt de corrents artistics vertadiers au sen de la pintura otomana gràcias a d'artistas coma [[Osman Hamdi Bey]] ò [[Hoca Ali Riza]]. Adoptèron de tecnicas occidentalas e certanei participèron per exemple au movement [[impressionisme|impressionista]]. En [[1909]], se formèt lo premier grop de pintors otomans. A partir deis annadas 1910, lei tendàncias occidentalas ([[fauvisme]], [[cubisme]]...) venguèron generalas au sen dei pintors turcs. Enfin, dempuei leis annadas 1930, la pintura turca conois un desvolopament important amb d'escòlas variadas basats sus lei corrents internacionaus principaus. <gallery> File:Lion-shaped rhyton CPLH 1924.15.JPG|[[Terralha]] pintada [[Ititas|itita]]. File:Urartian Fresco07.jpg|Pintura dau reiaume d'[[Urartu]]. File:EfesMuseumHanghausFresko.jpg|Pintura romana d'Efèsa. File:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|Pintura bizantina dau sègle VI. File:Paris psaulter gr139 fol446v.jpg|Enluminura bizantina dau sègle X. File:Pantokrator ikon.jpg|Pintura bizantina dau sègle XII. File:Animal Decorated Ottoman Pottery P1000581.JPG|Pintura otomana dau sègle XV. File:Sarayi Album 10a.jpg|Retrach dau sultan Mehmet II (sègle XV). File:Osman Hamdi Bey Çoban Mustafa Paşa Complex in Gebze.jpg|Pintura de [[Osman Hamdi Bey]] (fin dau sègle XIX). File:Painting of ships by Nazmi Ziya Güran.jpg|Pintura de [[Nazmi Ziya Güran]] (començament da sègle XX). File:Hoca ali riza kizkulesi.jpg|Pintura de [[Hoca Ali Riza]] (sègle XX). File:Ercument kalmik liman kompozisyon.jpg|Pintura d'[[Ercument Kalmik]] (sègle XX). |Pintura turca de [[Gizem Saka]] (sègle XXI). </gallery> === Dança === La [[dança]] a una plaça importanta au sen de la cultura turca liada a de tradicions popularas ancianas e ai pòbles diferents de la [[peninsula]] ([[Empèri Bizantin|Bizantins]], [[Grècia|Grècs]], [[Curdistan|Curdes]]...). Lei danças tradicionalas son subretot de [[dança en linha|danças en linha]] dichas ''[[bar]]'' dins la region d'Erzurum, ''[[zeybek]]'' lòng de la [[Mar Egèa]], ''[[halay]]'' dins lo sud e lo sud-èst, ''[[hora]]'' en [[Tràcia]], ''[[horon]]'' lòng de la [[Mar Negra]] e ''[[lezginka]]'' dins lei regions de Kars e d'Ardahan. I a tanben de danças liadas a de tradicions [[religion|religiosas]] coma lo ''[[sema]]'' practicat per lei [[dervís tornièrs]]. <gallery> Zeybek.jpg|Dançaire de ''[[zeybek]]''. File:Mevlevi-Derwisch.jpg|Dançaire de ''[[sema]]''. </gallery> === Musica === La [[musica]] de la Turquia modèrna es l'eiretiera dei tradicions musicalas aràbias, [[Empèri Bizantin|bizantina]], [[Grècia|grèga]], [[Seldjokides|seldjokida]], [[Empèri Otoman|otomana]], [[Balcans|balcanica]], [[Euròpa|europèa]] e [[America|americana]] en causa de sa posicion de crosiera entre [[Euròpa]], [[Mediterranèa]], [[Orient Mejan]] e [[Asia]] Centrala e de l'assimilacion de migrants nombrós d'aquelei regions per la societat turca. Apareguèt au sègle XI amb la conquista d'[[Anatolia]] e de [[Pèrsia]] per de pòbles turcs mai foguèt fòrça influenciat per lei corrents musicaus locaus pus ancians. Au sen de la societat [[Empèri Otoman|otomana]], lei [[musica]]s classicas bizantina, armènia, aràbia e pèrsa venguèron una partida importanta de l'educacion deis elèits. A cha pauc, musicas classicas occidentalas e otomanas se raprochèron. A partir deis annadas 1930, se formèt la musica populara turca modèrna que seguís lei corrents internacionaus principaus dempuei leis annadas 1970 e 1980. Dins aquò, gardèt de trachs turcs coma la lenga, certaneis intruments ò certanei melodias. De musicians turcs coma [[Tarkan]] son ansin venguts de vedetas internacionalas. === Literatura === La literatura turca es un art ancian que se formèt tre l'[[Edat Mejana]] a partir dei tradicions oralas turcas. La [[poesia]] es sa forma dominanta car foguèt l'eiretiera dirècta dei racòntas oraus ancians e car venguèt una partida quasi obligatòri de l'educacion de la Cort e deis elèits otomanas. Dins lo corrent de son istòria, desvolopèt plusors estiles diferents. Pasmens, existís tanben una [[pròsa]] turca de remarca. Sa lenga principala es lo [[turc]] que conoguèt una tièra de reformas majoras entre [[1839]] e [[1876]] amb l'introduccion massiva de mòts novèus generalament originaris d'[[Euròpa]] Occidentala. ==== Poesia ==== La poesia turca apareguèt tre lo periòde [[Edat Mejana|medievau]] vèrs lo sègle XIII e foguèt alora influenciada per la [[poesia]] tant [[sunisme|sunita]] que [[chiisme|chiista]]. Èra alora basada sus una tradicion de poesia cantada importanta au sen dei tribús turcas que li permetèt de se formar fòrça rapidament amb l'emergéncia dei premiereis estructuras [[estat|estatalas]] turcas gràcias a de poètas coma [[Yunus Emre]] ò [[Sultan Veled]]. Lo principat de [[Karaman]], qu'adoptèt d'ora lo [[turc]] coma [[lenga oficiala]], i aguèt un ròtle important. Doas tendàncias diferentas apareguèron influenciada per l'[[islam]]. La premiera dicha (''aşık'' ò ''ozan'') foguèt majoritària e subretot practicada dins lei mitans seculars. La segonda foguèt principalament adoptada per lei mitans religiós [[sofisme|sofis]] e [[chiisme|chiista]]s. L'aspèct orau demorèt important. Plusors òbras son donc perdudas e la màger part dei poètas turcas son anonims. Pasmens, certaneis òbras ò noms son totjorn coneguts coma [[Koroglu]] (sègle XVI), [[Karacaoglan]] (vèrs [[1606]]-[[1689]]) e [[Dadaloglu]] (vèrs [[1785]]-[[1868]]). Aquelei corrents declinèron a partir dau sègle XIX mai conoguèron un movement de renaissença, especialament la tradicion ''aşık'', dins lo corrent dau sègle XX amb d'artistas coma [[Asik Veysel Satıroglu]] ([[1894]]–[[1973]]), [[Asik Mahzuni Serif]] ([[1938]]–[[2002]]) ò [[Neset Ertas]] ([[1938]]–[[2012]]). En parallèl d'aquelei dos corrents, apareguèt la [[poesia]] dau Divan otoman fòrça ritualizada e simbolica. S'inspirèt de la poesia persana. Puei, a partir dau sègle XIX, lei movements occidentaus foguèron introduchs dins l'[[Empèri Otoman]] e lei premiereis annadas de la Republica de Turquia veguèron l'emergéncia de mai d'un corrent inspirat per lei tradicions turcas ò occidentalas. Lei tematicas [[patriotisme|patrioticas]] i foguèron alora importantas. A partir deis annadas 1940, lei poètas turcs participèron ai controvèrsias sus l'evolucion deis estiles de [[poesia]] amb d'autors coma [[Orhan Veli Kanik]] ([[1914]]–[[1950]]), [[Melih Cevdet Anday]] ([[1915]]–[[2002]]) e [[Oktay Rifat]] ([[1914]]–[[1988]]). Aquò foguèt a l'origina de l'emergéncia de corrents modèrnes explorant lei tendàncias modèrnas de la [[poesia]] internacionala, la vida quotidiana de la populacion turca ò la [[religion]] amb de poètas coma [[Turgut Uyar]] ([[1927]]–[[1985]]), [[Edip Cansever]] ([[1928]]–[[1986]]), [[Cemal Süreya]] ([[1931]]–[[1990]]), [[Ece Ayhan]] ([[1931]]–[[2002]]), [[Ilhan Berk]] ([[1918]]–[[2008]]), [[Fazil Husnu Daglarca]] ([[1914]]–[[2008]]) ò [[Behcet Necatigil]] ([[1916]]–[[1979]]). ==== Pròsa ==== La [[pròsa]] turca apareguèt au començament dau sègle XX dins leis annadas 1910 dins lo corrent de l'emergéncia dau [[nacionalisme]] turc. Adoptèt alora de tematicas socialas e politicas. Puei, après la proclamacion de la Republica, acomencèt de s'interessar ai tradicions turcas desvolopament de corrents pròpris a la literatura turca basat sus lo realisme e lo naturalisme. En [[1932]], lo roman ''Yaban'' de [[Yakup Kadri Karaosmanoglu]] entraïnèt l'aparicion de doas tendàncias novèlas centradas sus lei tradicions turcas que foguèron lo realisme sociau e lo racònte de vilatge. Lo realisme demorèt important au sen de la literatura turca deis annadas seguentas e, en [[2006]], [[Orhan Pamuk]] foguèt guierdonat dau [[Prèmi Nobel de Literatura]] per son òbra qualificada de « realisme magic ». D'autra part, en parallèl d'aquelei corrents, la segonda mitat dau sègle XX veguèt tornarmai l'adopcion de tematicas politicas e l'aparicion d'un corrent satiric. === Cinèma === Lo cinèma turc apareguèt tre lo començament dau sègle XX durant lo periòde [[Empèri Otoman|otoman]] e lo premier film (un documentari) foguèt realizat en [[1911]] per lei [[Fraires Manakis]]. Lo premier film vertadier foguèt realizat dins leis annadas 1910 per [[Fuat Uzkınay]]. Fins ais annadas 1950, lo nombre de cineastas turcs foguèt limitat. La creacion e lo desvolopament deis estudiòs de Yeşilçam a [[Istambol]] cambièt aquela situacion e la produccion aumentèt rapidament. Dins leis annadas 1970 e 1980, Turquia èra lo cinquen productor mondiau de films. Aqueleis òbras èran caracterizadas per de budgets febles e un aspèct popular important. Dins lo corrent deis annadas 1970, s'orientèt vèrs la produccion de films erotics que representèron de còps la mitat dei filmatges anuaus. Lo còp d'estat militar de 1980 e l'adopcion d'una politica nacionalista-islamista entraïnèron l'aplant d'aquela tendància. La produccion demeniguèt mai plusors realisators acomencèron d'obtenir una fama internacionala e lo cinèma turc de la fin dau sègle XX e dau començament dau sègle XXI averèt unei prèmis prestigiós. == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Païses d'Asia}} {{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Turquia|*]] 5099pi9nf42c2oounugzbgd41ut36c2 0 3390 2511987 2279209 2026-11-02T08:42:37Z Kontributor 2K 52367 2511987 wikitext text/x-wiki {{omon|Pas de Calais (omonimia)}} {{Infobox Departament de França | carta =fr | departament = del Pas de Calais | insee =62 | lògo = [[Imatge:Blason département fr Pas-de-Calais.svg|center|60px|Blason del departament]] | loc = [[Imatge:Pas-de-Calais-Position.svg|250px|Localizacion del Pas de Calais en França]] | ist = [[Picardia (província)]]<br />[[Artés (província)]] | region = {{Nòrd-Pas de Calais}} | Prefectura = [[Arràs]] | Sosprefecturas = [[Béthune]]<br />[[Boulogne-sur-Mer]]<br />[[Calais]]<br />[[Lens]]<br />[[Montreuil]]<br />[[Saint-Omer]] | sup = | circonscripcions =12 | intercomun =19 | president = Jean-Claude Leroy | prefècte = Fabien Sudry | sit = | alt mini = | alt mej = | alt maxi = }} Lo '''Pas de Calais''' (62) (en [[francés]] ''le Pas-de-Calais'') es un [[departament francés|departament]] de [[França]], dins la region administrativa dels [[Nauts de França]]. Deu son nom al [[pas de Calais (estrech)|pas de Calais]], l'estreit que lo dessepara d'[[Anglatèrra]]. La prefecture del departament es [[Arràs]]. L'Insee e la Pòsta li atribuïsson lo còde 62. Lo Pas de Calais se caracteriza per son territòri contrastat que regropa un patrimòni toristic e natural important d'un latz e, d'un autre latz, de zonas fòrça urbanizadas. Es un dels departaments pus poblats de França, mai que mai a son extremitat èst qu'abriga mai de la mitat de sa populacion. Se ten pas de vila grandassa, ni de centre urban polarizant, dispausa pas mens d'un malhun equilibrat de vilas mejanas e secondàrias que las principalas son [[Calais]], [[Boulogne-sur-Mer]], [[Arràs]] e [[Lens]]. Foguèt creat pel regropament d'Artés (alentorns d'Arràs, [[Béthune]], Lens e [[Saint-Omer]] e d'una partida de l'anciana [[Picardia]] (alentorns de [[Boulogne-sur-Mer]] e [[Calais]]), dos territòris que demòran, encara uèi, pron diferents culturalament e economicament. Fins al 1èr de genièr de 2016, lo Pas-de-Calais èra restacat al departament del Nòrd per formar la region Nord-Pas-de-Calais. Uèi, constituís amb quatre autres departements, la region dels Nauts-de-França. {{FranceDep}} [[Categoria:Pas de Calais]] p0dvso01wz0bp8eoc0khzuo8k310l5h 0 4464 2511964 2422856 2026-11-02T03:15:11Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511964 wikitext text/x-wiki {{Modèl:Comuna italiana |carta = oc |nom = Bueves |nomItalian = Boves |imatge = Boves, Province of Cuneo, Italy - panoramio (1).jpg |reg = PMN |prov = CN |latitudgrad = 44 |latitudminuta = 20 |latitudsegonda = 0 |longitudgrad = 7 |longitudminuta = 33 |longitudsegonda = 0 |mej = 542 |km² = 51 |pop = {{popit004|028}} |data-pop = {{popit004|0}} |dens = {{formatnum:{{#expr:({{popit004|028}}/51) round 2}}}} |cp = 12012 |tel = 0171 |istat = 004028 |còde_cadastre = B101 |Gentilici = |Patron = Sant Bartomieu |Fèsta_patronala = |sit_web = http://www.comunediboves.it/ }} '''Bueves'''<ref>http://www.espaci-occitan.org/oc/occitan-e-occitania/occitania-e-valadas-occitanas/valadas-occitanas/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20220221070738/https://locongres.org/oc/actualites1/nouvelles-ressources/10295-noms-occitans-de-las-comunas-de-las-valadas</ref> (''Boves'' en [[italian]]) es una comuna occitana plaçaa a 590 m ai pè de la Bisimauda en Val Còla, dins las [[Valadas Occitanas]]. Administrativament es dins la [[província de Coni]] e dins la region de [[Piemont]] en [[Itàlia]]. ==Istòria== Ental 1198, lhi abitants de Bueves e de Brusaporcel (encuèi Fontanelas) partecipon a la fondacion de [[Coni]], e reston liats a la vila dins lhi sècles aprés, fins a l’intrada dins l’Estat di Savòia (1396).<ref>[https://web.archive.org/web/20230731100222/http://www.vallimarittimeoccitane.it/medioevo-Boves.page "L’Etat Mesana: Bueves e Brusaporcel"], ''Valli marittime occitane'' (en linha).</ref> En 1212 es donaa per lo marqués de Saluças a la glèisa d'Ast.<ref name=comino>Giancarmo Comino, [https://web.archive.org/web/20230731101245/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/content/boves "Boves"], 1998, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', En linha: Centro Interuniversitario di Storia Territoriale "Goffredo Casalis".</ref> Bueves càmbia mai d'un còp de mèstre: torna als marqués de Saluças,<ref>Nicolae Iorga, [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/38/Nicolae_Iorga_-_Thomas_III,_Marquis_de_Saluces_-_%C3%A9tude_historique_et_litt%C3%A9raire,_avec_une_introduction_sur_la_politique_de_ses_pr%C3%A9d%C3%A9cesseurs_et_un.pdf ''Thomas III, Maruis de Saluces. Étude historique et littéraire, avec une introduction sur la politique de ses prédécesseurs et un appendice de textes''], Saint Denis: Imprimerie H. Bouillant, 1893.</ref> pèi als princes d’Acaia en 1346, al Montferrat en 1382, e tornar a Acaia-Savòia (1396).<ref name=comino /> Brusaporcel disapareis a la fin del s. XIV. La vila es martirizada pels nazis: tuan un plamponh de resistents e de civils, e brusan de nombroses ostals abo los archius comunals.<ref name=comino /> ==Ruaas== Las fraccions son La Praa, La Melana, Sant Jaco, Castelar, Sant Maur, Rivaoira, lhi Cerats, Madòna di Bòscs, Roncalha, Rosbela, Sant’Ana.<ref>[https://web.archive.org/web/20230731100222/http://www.vallimarittimeoccitane.it/boves.page "Bueves"], ''Valli marittime occitane'' (en linha).</ref> ==Tanben veire== * [[Lista de las comunas occitanas de la Província de Coni]] {{ref}} {{Multibendèl|Portal Valadas Occitanas|Portal Occitània}} {{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] [[Categoria:Comuna de las Valadas Occitanas]] [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Piemont]] c40lejnuzc8078cks3rn7841aiqmy16 0 5734 2512002 2511494 2026-11-02T11:37:30Z Maximilien.sc 39288 /* Istòria */ 2512002 wikitext text/x-wiki {{Infobox País d'Occitània |Escut=Blason_province_fr_Gascogne.svg |bandièra=Union_gascona.png |panorama=Bigorre3.jpg |Estat=[[França]]<br>[[Espanha]] |capitala=[[Lo Mont de Marsan|Lo Mont]], [[Aush]] |dialècte=[[gascon]] |Gentilici=gascon, gasco(n)a |localizacion=Gasconha en Occitània.png |principalas_vilas=[[Bordèu]], [[Lo Mont]], [[Nerac]], [[Aush]], [[Baiona]], [[Dacs]], [[Sent Sebastian (Guipuscoa)|Sent Sebastian]] |nom auto=Gasconha |escut=Blason province fr Gascogne.svg }} '''Gasconha''' (AFI: (occ.) {{AFI|[gasˈkuɲə]}} {{Àudio|Oc-Gas-Gasconha.wav}}, (or.) {{AFI|[gasˈkuɲo̞]}} {{Prononciacion|Oc-Gasconha.ogg}}) qu'ei una region istoria deu sud-oèst d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]], partegada enter [[França]] e [[Espanha]], situada a l'oèst per l'[[ocean Atlantic]] ─comunament nomenat mar Grana─, au sud per [[Aragon]], [[Bascoat]] e [[Catalonha (omonimia)|Catalonha]], au nòrd per [[Guiana]] e a l'èst per [[Lengadòc]]. Gasconha qu'ei un vaste territòri delimitat per [[Garona]] e l'ocean Atlantic d'oèst en èst, per l'estuari de [[Gironda (estuari)|Gironda]] au nòrd atau com per la cadena deus Pirenèus formant lo limit meridionau dab la peninsula Iberica. Gasconha qu'ei un toponim gessit deu latin tardiu ''Gasconia'', ''Wasconia'' qu'ei citat d'en primèr còp peus [[Visigòts]] per referir-se a l'antic pòble deus Vascons ─aujòus deus Gascons e deus Bascs actuaus. Durant la Hauta [[Edat Mejana]], qu'estó un [[Reialme visigòt|reiaume germanic]] qu'englobava dab d'autas províncias de [[Mèidia|Mieidia]]. Mentre que lo Ducat de Gasconha e s’aprima a partir de [[1032]] entà desaparéisher com entitat politica, una identitat culturau gascona que subsisteish a truvèrs lo [[Regim Ancian]] e dinc aus nòstes dias. Dens la particion administrativa actuau, Gasconha que se tròba dividida entre las regions de [[Nòva Aquitània]] e d’{{Ocreg}}, e las comunautats autonòmas de [[Bascoat (país administratiu)|Bascoat]], [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]] e [[Navarra]]. Los caplòcs istorics de Gasconha que son [[Lo Mont de Marsan|Lo Mont]] e [[Aush]]. ==Geografia== === Limits de Gasconha === Gasconha que compren los departaments francés seguints: * en totalitat: [[Gers (departament)|Gers]], [[Hauts Pirenèus]], [[Lanas (departament)|Lanas]]; * en partida: [[Arièja (departament)|Arièja]], [[Gironda (departament)|Gironda]], [[Hauta Garona]], [[Òlt e Garona]], [[Pirenèus Atlantics]], [[Tarn e Garona]]. La [[Val d'Aran]], enqüèra que sia en Catalonha, que hè part lingüisticament de Gasconha. Quauques lòcs deu Bascoat espanhòu, en [[Guipuscoa]] e de [[Navarra]] que son tanben istoricament gascons. === Ciutats === Las ciutats principaus que son: <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> * [[Aush]], lo son [[caplòc]] istoric * [[Banhèras de Bigòrra]] * [[Banhèras de Luishon]] * [[Baiona]]-[[Anglet]]-[[Biàrritz]] (conurbacion deu [[Baish Ador]]) * [[Bordèu]] * [[Dacs]] * [[Lorda]] * [[La Tèsta de Bug|La Tèsta]] * [[Lo Mont de Marsan|Lo Mont]] * [[Tarba]] * [[Pau]] * [[Vielha]], lo caplòc de la [[Val d'Aran]] * [[Sent Sebastian (Guipuscoa)|Sent Sebastian]] </div> == Istòria == [[File:Limits_deu_ducat_de_Gasconha.jpg|thumb|186x186px|Los limits deu ducat de Gasconha primitiu en Bascoat.]]{{...}} == Figura emblematica == * Lo [[gascon]] mei conegut a travèrs deu mond ei lo celèbre [[d'Artanhan]], deu son nom vertadèr Carles de Batz Castèlmoro. == Eraudica e bandèra == Segon la legenda, la [[Drapèu gascon|soa bandèra]] (basada sus una [[crotz de sant Andriu]]) qu'estó balhada peu papa au parat de la [[Tresau Crosada]]. Recentament, una bandèra totaument nava, dita bandèra de la Dauna, qu'estó prepausada com simbòl modèrne deus País Gascons (la Gran Gasconha lingüistica). La bandèra de la Dauna qu'ei compausada de dus triangles complementaris roge e blanc qui son las duas colors deus carrats deus hestaires. Lo triangle roge qu'evòca lo triangle aquitan de la Gasconha lingüistica. La bandèra qu'amuisha tanben un cap de dauna de perhiu, la de la Dauna de [[Brassempoi]], una escultura gravetiana de {{formatnum:25000}} ans d'atge, haut o baish, trobada a [[Brassempoi]] en [[Shalòssa]]. La Dauna simboliza l'estacament eternau a la tèrra e a la lenga de la Gran Gasconha. Lo drapèu de la Dauna qu'estó adoptat per una majoritat en un sondatge organizat per [https://web.archive.org/web/20080906235741/http://www.aquitaineonline.com/rumeurs-en-aquitaine/les-echos-gascons/nouveau-drapeau-de-la-gascogne-2008060205.html Aquitaineonline] e {{Referéncia necessària|qu'aparescó oficiaument peu prumèr còp a l'Ostau de Vila de Baiona a l'estiu de 2008.}} Lo blason arborant leons e espigas de blat qu'ei tanben utilizat oficiaument (sus las façadas deus ostaus de comunas, com a Baiona). <gallery> Fichièr:Gascogne drapeau.svg|[[Drapèu gascon|Bandèra deu sautèr]] Fichièr:Bandièra de Gasconha.svg|Bandèra de la Dauna Fichièr:Flag of Gascogne.svg|Bandèra deu blason modèrn Fichièr:Gasconha arroja - drapèu.png|Bandèra comunista gascona o de la Gasconha arroja<ref>[https://occitaniaarroja.wordpress.com/produccions-graficas/ Occitània arroja: produccions graficas.]</ref>. </gallery> == Ligams intèrnes == * [[Gascon]], lenga vernaculara * [[Basset blau de Gasconha]], raça canina * [[Ophrys de Gasconha]], varietat d'orquidèa == Bibliografia == * {{Ref-libre |títol=Histoire de la Gascogne |cognòm=Dartigue-Peyrou |nom=Charles |editor=Presses universitaires de France|an=1951}} * {{Ref-libre |títol=Histoire de la Gascogne depuis les temps les plus recules jusqu'a nos jours |volum=vol. I-V |nom=Jean Justin |cognòm=Monlezun |editor=Portes |an=1850}} * {{Ref-libre |títol=Histoire de la Guyenne et de la Gascogne : le berceau de la France de -400,000 av. J.-C. à l'an 2000 |nom=Jean |cognòm=Castarède |isbn=9782704808380 |editor=France-Empire |an=1997}} == Nòtas e referéncias == <references /> {{Dialècte Gascon}} {{RegOc}} {{RegFr}} {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Gasconha|*]] gge5fjjx3tihr1mmcn4mquk0hiy0xwp 0 6012 2511928 2385035 2026-11-01T21:57:13Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511928 wikitext text/x-wiki {{Modèl:Comuna italiana |carta = oc |nom = Angruenha |nomItalian =Angrogna |blason = <!-- Angrogna-Stemma.png --> |imatge=Angrogna capoluogo panorama.jpg |reg = PMN |prov = TO |latitudgrad = 44 |latitudminuta = 51 |latitudsegonda = 0 |longitudgrad = 7 |longitudminuta = 13 |longitudsegonda = 0 |mej = 782 |km² = 38 |pop = {{formatnum:{{popit001|11}}}} ab. |data-pop = {{popit001|0}} |dens = {{formatnum:{{#expr:({{popit001|11}}/{{supit001|11}}) round 2}}}} |cp = 10060 |tel = 0121 |istat = 001011 |còde_cadastre = A295 |Gentili = ''angrognini'' (n italian) |Patron = Sant Laurenç |Fèste_patronala = [[10 d'agost]] |sit_web =www.comune.angrogna.to.it }} '''Engruenha'''<ref>http://www.espaci-occitan.org/oc/occitan-e-occitania/occitania-e-valadas-occitanas/valadas-occitanas/</ref> (o ''Angruenha<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/98b.html</ref>'') (''Angrogna'' en [[italian]]) la es una comuna [[Occitània|occitana]] de la [[Val Pèlis]], dins las Valadas valdesas. Administrativament, la es dins la [[Ciutat Metropolitana de Turin|Ciutat metropolitana de Turin]] e la [[Piemont|region de Piemont]] de l'[[Itàlia|estat italian]]. == Geografia == == Istòria == Engruenha la èra sota la dominacion dels senhors de [[Lusèrna e Sant Joan|Lusèrna]].<ref>Gabriella Ballesio, "Angrogna" (1996), ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi''. Centro Goffredo Casalis, Università del Piemonte Orientale. Legir en linha: https://web.archive.org/web/20200806132644/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/content/angrogna.</ref> Tre [[1332]], los registres de l'inquisicion fan mencion de preséncia valdesa. Los abitants tuan lo prèire e caçan los inquisitors. Al sègle XVI, la comunautat la ensaja de s'afranquir daus senhors. En 1484 e 1488, baton de tropas mandaas pels senhors e per la glèisa, e venon de fach independents. Après lo sinòde de Champforan (1532) la comença lo conflicte amb l'ostal de Savòia. Lo tractat de [[Cavour|Cavors]], en [[1561]], la met Angruenha dins l'espaci ont lo protestantisme es tolerat. Del temps del departament de Pò, Angruenha la es dins lo canton de La Tor. Sota la restauracion piemontesa, la es dins lo canton de Lucerna. La demanda d'èstre restacaa a La Tor en 1889, mas la capita pas. ===Toponimia=== ''Engronia'' e ''Hengronia'' son atestats en 1232. La grafia d'origina es probablament ''Engronha'' (l’a iniciala es refacha jos influéncia francesa). == Administracion == {{Modèl:CònseIni}} {{Modèl:Cònsols|Periòde =|Identitat =|Partit =|Qualitat =}} {{Modèl:CònseEnd}} === [[Masatge italian|Masatges]] === Baussan, Martel, Pradeltorno (Prat del Tòrn?), Serre. === Comunas limitròfas === [[Lo Perrier]], [[Praal]], [[Praamòl]], [[Sant German de Cluson]], [[Prarustin]], [[Lo Vilar de Pèlis]], [[Bricairàs]], [[La Tor]], [[Lusèrna e Sant Joan]]. == Referéncias == {{reflist}} {{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Turin]] [[Categoria:Comuna de la Val Pèlis]] aupg48auylinlrlubkf4e6qmroj9hj2 0 6019 2511991 2342161 2026-11-02T09:43:33Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511991 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna/entesta|ocdf}}{{Modèl:Comuna italiana |carta=oc |nom = Finistrèlas |nomItalian = Fenestrelle |imatge=Fenestrelle0002.JPG |blason = <!-- Fenestrelle-Stemma.png --> |reg = PMN |prov = TO |latitudgrad = 45 |latitudminuta = 2 |latitudsegonda = 0 |longitudgrad = 7 |longitudminuta = 3 |longitudsegonda = 0 |mej = 1215 |km² = 49 |pop = 615 |data-pop = |dens = 13 |cp = 10060 |tel = 0121 |istat = 001103 |còde_cadastre = |Gentili = |Patron = |Fèsta_patronala = |sit_web = http://www.comune.fenestrelle.to.it/ }} '''Finistrèlas'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/98b.html</ref> o '''Fenestrèlas'''<ref>http://www.espaci-occitan.org/oc/occitan-e-occitania/occitania-e-valadas-occitanas/valadas-occitanas/</ref> (''Fenestrelle'' en [[italian]]) es una comuna de la [[Val Cluson]], dins las [[Valadas Occitanas]]. Administrativament es dins la [[Ciutat Metropolitana de Turin]], dins la region de [[Piemont]] e l'[[Itàlia|Estat italian]]. ==Istòria== Fins a 1714, Finistrèlas èra en [[Daufinat]].<ref>Daniele Tron. "Fenestrelle" in Centro Interuniversitario di Storia Territoriale "Goffredo Casalis". ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi''. 1998. ([https://web.archive.org/web/20220920204811/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/content/fenestrelle En linha]).</ref> En [[1927]], Finistrèlas annèxa [[Mentolas]] e [[Ussiau]].<ref>Decret reiau n°1908 del 29 de setembre de 1927. "Aggregazione dei comuni di Mentoulles e Usseaux al comune di Fenestrelle." [http://www.gazzettaufficiale.it/eli/gu/1927/10/22/245/sg/pdf ''Gazzetta ufficiale'' n°245 del 22 d'octobre de 1927, pp. 4157]. [http://www.normattiva.it/eli/id/1927/10/22/027U1908/ORIGINAL Tèxte sus ''normattiva.it''.]</ref> Ussiau la es restablia en 1948.<ref>Decret legislatiu n°293 del 6 de març de 1948. "Ricostituzione del comune di Usseaux (Torino)." [http://www.gazzettaufficiale.it/eli/gu/1948/04/22/95/sg/pdf ''Gazzetta ufficiale'' n°95 del 22 d'abril de 1948, pp. 1359]. [http://www.normattiva.it/eli/id/1948/04/22/048U0293/ORIGINAL Tèxte sus ''normattiva.it''.]</ref> [[File:Regio Decreto 1908 29-09-1927.png|thumb|left|Decret dau 29 de setembre de 1927.]] {{ref}} {{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Comuna de la província de Turin]] [[Categoria:Comuna de las Valadas Occitanas]] [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] 1ovth8qod0ruyyctn577408a0d1h9rd 0 7921 2511927 2511554 2026-11-01T21:53:58Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511927 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica | nom_occitan = Anglatèrra | bandièra = Flag of England.svg | imne = Cap d'oficial; mai que mai « God Save the King » (Anglatèrra a pas d'imne oficial; utiliza l'imne del Reialme Unit pendent los eveniments internacionals, e a còps d'autres cants patriotics anglés coma ''Land of Hope and Glory'' e l'imne ''Jerusalem'') | estatut = País | capitala = [[Londres (Anglatèrra)|Londres]] | coordenadas = {{coord|51|30|26|N|0|07|39|W|type:city_region:GB-ENG|display=inline}} | ciutat mai granda = Londres | tipe_lengas = Lenga nacionala | lengas oficialas = [[Anglés]], [[Lenga dels signes britanica|BSL]]<ref name="r1">"Historic moment as BSL becomes official language", Heriot-Watt University, 28 April 2022. https://www.hw.ac.uk/news/2022/historic-moment-as-bsl-becomes-official-language</ref> | lengas regionalas = [[Cornic]] | grops etnics = 81,0 % blancs; 9,6 % asiatics; 4,2 % negres; 3,0 % mestissats; 2,2 % autres (2021)<ref name="r2">"England Country" (2021 census, area E92000001), Nomis, Office for National Statistics, accessed 14 August 2023</ref> | religion = 46,3 % cristianisme; 36,7 % sens religion; 6,7 % islam; 1,8 % indoïsme; 0,9 % sikhisme; 0,5 % judaïsme; 0,5 % budisme; 0,6 % autras; 6,0 % non declarat (2021)<ref name="r2" /> | gentilici = Anglés, Anglesa | jurisdiccion = Anglatèrra e País de Galas | forma de govèrn = Govèrn dirècte del Govèrn del Reialme Unit dins una monarquia constitucionala parlamentària (devolucion jos la categoria juridica d'Autoritat Estrategica: Autoritats Combinadas, Autoritats Combinadas de Comtat, Autoritat del Gran Londres; ''sui generis'' dins lo Reialme Unit, procès en cors)<ref name="r3">"Devolution and local government reorganisation FAQs and glossary Local Government Association", www.local.gov.uk. https://www.local.gov.uk/our-support/devolution-and-lgr-hub/devolution-and-local-government-reorganisation-faqs-and-glossary</ref><ref name="r4">Marc_WH, "English Devolution and Community Empowerment Act 2026: FAQs", Ward Hadaway, 27 May 2026. https://www.wardhadaway.com/insights/updates/english-devolution-and-community-empowerment-act-2026-frequently-asked-questions/</ref> | monarca = Carles III | deputats = 543 | fondacion = Unificacion dels Angles, dels Saxons e dels Daneses (abans lo 12 de julhet de 927); Union amb Escòcia (1 de mai de 1707) | superfícia = 132 932 km² (mesura estandarda de l'ONS, aire fins a la mar bassa mejana)<ref name="r5">"Standard Area Measurements for Administrative Areas (December 2023) in the UK", Office for National Statistics, 31 May 2024. https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-for-administrative-areas-december-2023-in-the-uk/about</ref> | populacion_totala = 56 490 048 | populacion_annada = 2021 | VAB = £2,113 bilions (2023); £36 632 per cap | PIB nominal = £2,330 bilions (2023); £40 382 per cap | fus orari = UTC+0 }} '''Anglatèrra''' es un país del Reialme Unit, sus l'illa de Grand Bretanha (environ 62 % d'aquesta) e sus mai de 100 illas mai pichonas. Frontièras terrèstras: Escòcia (al nòrd) e País de Galas (a l'oèst). Mars: Mar del Nòrd (a l'èst), Marga (al sud), Mar Cèltica (al sud-oèst) e Mar d'Irlanda (a l'oèst). Populacion de 56 490 048 d'abitants (recensament de 2021); Londres ne compta 9 milions. L'aglomeracion de Londres a mai de 15 milions d'abitants (2025), la mai granda del Reialme Unit. Los 56,3 milions d'abitants d'Anglatèrra representan 84 % de la populacion del Reialme Unit. Foguèt poblada per los umans modèrns al Paleolitic superior; pren son nom dels Angles (tribú germanica, sègles V e VI). Estat unificat al sègle X; influéncia culturala e juridica largada dempuèi l'Edat de las Descobèrtas (sègle XV).<ref name="r6">"England – Culture", britainusa.com. http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0</ref> Lo Reialme d'Anglatèrra (comprés lo País de Galas aprèp 1535) cessèt d'èsser un estat sobeiran lo 1 de mai de 1707 (Actes d'Union amb Escòcia, que menèron al Reialme de Grand Bretanha).<ref name="r7">William E. Burns, "A Brief History of Great Britain"; "Acts of Union 1707", parliament.uk. http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny</ref> Es l'origina de la lenga anglesa, del sistèma juridic anglés (basa dels sistèmas de dreit comun), del fotbòl (association football) e de l'anglicanisme; son sistèma parlamentari foguèt largament adoptat.<ref name="r8">"Country profile: United Kingdom", BBC News, 26 October 2009. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1038758.stm</ref> La Revolucion industriala comencèt a Anglatèrra al sègle XVIII: foguèt la primièra nacion industrializada.<ref name="r9">"Industrial Revolution", Ace.mmu.ac.uk. https://web.archive.org/web/20100228025110/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_Warming/Older/Industrial_Revolution.html</ref> Oxford (1096) e Cambridge (1209) son las doas universitats mai ancianas del mond de lenga anglesa. Relèu: pichons puèges e plaines (al centre e al sud); tèrras nautas al nòrd e a l'oèst (Dartmoor, Lake District, Pennines, Shropshire Hills). La populacion es concentrada alentorn de Londres, del Sud-Èst e de las conurbacions de Midlands, del Nòrd-Oèst, del Nòrd-Èst e de Yorkshire (regions industrialas del sègle XIX).<ref name="r10">[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf 2011 Census – Population and household estimates for England and Wales, March 2011] . Accessed 31 May 2013.</ref> ==Toponimia== {{Main|Toponymy of England}} « England » ven del vièlh anglés ''Englaland'', « país dels Angles ».<ref name="r11">"England". http://www.etymonline.com/index.php?term=England</ref> Los Angles venián d'Angeln (ara Schleswig-Holstein).<ref name="r12">George Ripley, "The New American Cyclopædia", D. Appleton, 1869. https://archive.org/details/newamericancycl25danagoog (p. 570)</ref> La primièra utilizacion registrada, « Engla londe », ven d'una traduccion en vièlh anglés de la fin del sègle IX de l'''Istòria ecclesiastica'' de Beda; designava lo país abitat pels Anglés, aquí comprés lo sud-èst d'Escòcia (alara Northumbria). Segon la ''Cronica anglosaxona'', lo Domesday Book (1086) cobriguèt tota Anglatèrra; puèi lo rei Malcolm III anèt « out of Scotlande into Lothian in Englaland » (sens mai ancian).<ref name="r13">George Molyneaux, "The Formation of the English Kingdom in the Tenth Century", Oxford University Press, 2015. ISBN 978-0-19-871791-1 (p. 6–7)</ref> La primièra mencion dels Angles se tròba dins Tacit, ''Germania'' (sègle I), ''Anglii''.<ref name="r14">"Germania", Tacitus. http://www.fordham.edu/halsall/basis/tacitus-germanygord.html</ref> L'etimologia del nom de la tribú es discutida; benlèu ven de la forma angulara d'Angeln.<ref name="r15">Julia Cresswell, "Oxford Dictionary of Word Origins", OUP Oxford, 2010. https://books.google.co.uk/books?id=J4i3zV4vnBAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=Angle+dictionary+term+Angeln+peninsula,+an+%252527%252527angular%252527%252527+shape&hl=en&redir_esc=y (p. 16)</ref> Se ignòra perqué foguèron los Angles e pas los Saxons que balhèron lo nom; benlèu perque los pòbles germanics de Bretanha èran apelats ''Angli Saxones'' per los destriar dels Saxons del continent (Eald-Seaxe).<ref name="r16">David Crystal, "The Stories of English", The Overlook Press, 2004. https://archive.org/details/storiesofenglish00crys (p. 26–27)</ref> Lo gaelic escossés ''Sasunn'' e lo galés ''Saesneg'' (lenga anglesa) venon dels Saxons.<ref name="r17">John Forbes, "The Principles of Gaelic Grammar", Oliver, Boyd and Tweeddale, 1848</ref> Nom romantic: ''Loegria'' (galés ''Lloegr''; legenda arturiana). Nom poetic: ''Albion'' (a l'origina, tota Bretanha).<ref name="r18">S. Foster Damon, "A Blake Dictionary", UPNE, 1988. ISBN 978-0-87451-436-0 (p. 9)</ref> ==Istòria== {{Main|History of England}} ===Preïstòria=== {{Main|Prehistoric Britain}} [[File:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 18.JPG|thumb|alt=Lo solelh que lutz a travèrs una rengada de pèiras dreitas amb d'autras pèiras orizontalas al subre.|Stonehenge, un monument neolitic]] Mai anciana preséncia umana: ''Homo antecessor'', fa environ 780 000 ans; los mai ancians òsses de proto-uman datan de fa 500 000 ans.<ref name="r19">"500,000 BC – Boxgrove", Current Publishing, 24 May 2007. http://www.archaeology.co.uk/the-timeline-of-britain/boxgrove.htm</ref> Los umans modèrns arribèron al Paleolitic superior; los establiments permanents datan solament dels darrièrs 6 000 ans.<ref name="r20">"Palaeolithic Archaeology Teaching Resource Box", Palaeolithic Rivers of South-West Britain Project (2006). http://www.personal.rdg.ac.uk/~sgs04rh/SWRivers/Palaeolithic%20Archaeology%20Teaching%20Resource%20Box_Lifestyles_Basic.pdf; "Chalk east", A Geo East Project. https://web.archive.org/web/20110305032854/http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm</ref> Aprèp la darrièra glaciacion, demorèron solament de grands mamifèrs (mamuts, bisons, rinocèros lanut). Fa environ 11 000 ans, los umans tornèron poblar lo país, a partir del nòrd d'Iberia.<ref name="r21">Stephen Oppenheimer, "Origins of the British", Carroll & Graf, 2006. https://archive.org/details/isbn_9780786718900 (p. 173)</ref> I aviá un pont de tèrra amb Irlanda e Eurasia;<ref name="r22">"Tertiary Rivers: Tectonic and structural background", University of Cambridge. http://www.qpg.geog.cam.ac.uk/research/projects/tertiaryrivers/tectonics.html</ref> se destaquèt d'Irlanda fa 10 000 ans, e d'Eurasia dos millenaris mai tard. Los agricultors neolitics d'Iberia arribèron cap als 4100 abans Jèsus-Crist.<ref name="r23">Selina Brace, "Ancient genomes indicate population replacement in Early Neolithic Britain", Nature Research, 15 April 2019</ref> La cultura del Campaniforme, cap als 2 500 abans Jèsus-Crist: veissèla d'argila, foncheria del coire.<ref name="r24">"Function and significance of Bell Beaker pottery according to data from residue analyses". http://tp.revistas.csic.es/index.php/tp/article/viewFile/5/5</ref> Foguèron bastits Stonehenge (fasa III) e Avebury. Bronze (estanh + coire), puèi fèrre; araires melhors, camps celtics, armas.<ref name="r25">Struan Reid, "Inventions and Trade. P.8", James Lorimer & Company, 1994.</ref> Atge del Fèrre: cultura celtica (Hallstatt, La Tène) venguda d'Euròpa centrala; lenga brittonica; societat tribala (cap a 20 tribús segon Ptolemèu). Relacions comercialas amb Roma. Las doas temptativas d'envasiment de Juli Cesar en 55 abans Jèsus-Crist reüssiguèron pas gaire, mas installèron un rei vassal dels Trinovantes. ===Istòria ancienna=== [[File:Housesteads Roman Fort aerial.jpg|thumb|Lo fòrt roman de Housesteads, Northumberland, limit nòrd de l'Anglatèrra romana]] Envasiment roman en 43 aprèp Jèsus-Crist jos Claudi; província de Britannia.<ref name="r26">Jason Burke, "Dig uncovers Boudicca's brutal streak", The Observer, 2 December 2000. https://www.theguardian.com/uk/2000/dec/03/jasonburke.theobserver</ref> Resisténcia: los Catuvellauni (Caratacus); la revòlta de Boudica (Iceni) s'acabèt per son suicidi aprèp la desfacha a la batalha de Watling Street.<ref name="r27">"Cornelius Tacitus, The Annals", Alfred John Church, William Jackson Brudribh, Ed. https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Tac.+Ann.+14.37&redirect=true</ref> Un estudi estima que los Romans tuèron entre 100 000 e 250 000 personas (suls 2 000 000 d'abitants) de 43 a 84 aprèp Jèsus-Crist.<ref name="r28">Adrian Goldsworthy, "Pax Romana: War, Peace and Conquest in the Roman World", Hachette UK, 2016</ref> Cultura grecoromana: dreit roman, arquitectura, aqüeducs, clavegas, seda.<ref name="r29">Guy Bedoyere, "Architecture in Roman Britain", Heritage Key. http://heritage-key.com/publication/architecture-roman-britain; Robert Philip, "The History of Progress in Great Britain", 1860.; Bob Rees, "Medicine through time", Heinemann, 2003.</ref> Septimi Sever morriguèt a Eboracum (York) al començament del sègle III; Constantin i foguèt proclamat emperaire en 306.<ref name="r30">Boris Rankov, "The Praetorian Guard", Osprey Publishing, 1994. ISBN 978-1-85532-361-2 (p. 16)</ref> Lo cristianisme arribèt al pus tard al sègle IV, probablament puslèu. Segon Beda, de missionaris foguèron mandats per Eleutèri a la demanda de Lucius de Bretanha, en 180 aprèp Jèsus-Crist. La tradicion de Glastonbury cita Josèp d'Arimatèa.<ref name="r31">Kevin J Wright, "The Christian Travel Planner", Thomas Nelson Inc, 2008. https://archive.org/details/christiantravelp0000wrig (p. 143)</ref> Lo domeni roman s'acabèt en 410 amb lo retirament de las tropas.<ref name="r32">Edward James, "Overview: Anglo-Saxons, 410 to 800", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/overview_anglo_saxons_01.shtml</ref> Los movements monastics e missionaris del cristianisme celtic prosperèron; comunitats monasticas, dirigents tractats coma egals e non pas en jerarquia.<ref name="r33">Brendan Lehane, "Early Christian Christianity", John Murray, 1968</ref> ===Edat Mejana=== {{Main|England in the Middle Ages}} [[File:Sutton Hoo replica (face).jpg|thumb|alt=Mascla metallica ornada e clavetada, de cara umana.|Rèplica del casc ceremonial de Sutton Hoo, del sègle VII, venguda del Reialme d'Anglia de l'Èst]] Saxons, Angles, Jutes e Frisons s'installèron als sègles V e VI, d'en primièr a l'èst.<ref name="r32" /> L'avançada s'arrestèt quauques decennis aprèp la victòria dels Bretons al Mont Badon, puèi tornèt començar; a la fin del sègle VI, los Bretons tenián pas que d'enclavas a l'oèst. Las fonts son rarás (« Atges escurs »); lo consens: establiment a granda escala al sud e a l'èst, mai pichon al nòrd e a l'oèst, ont las lengas celticas se mantenguèron.<ref name="r34">Ken R. Dark, "Large-scale population movements into and from Britain south of Hadrian's Wall in the fourth to sixth centuries AD", 2003. https://www.reading.ac.uk/web/files/GCMS/RMS-2003-03_K._R._Dark%2C_Large-scale_population_movements_into_and_from_Britan_south_of_Hadrian%27s_Wall_in_the_fourth_to_sixth_centuries_AD.pdf; Toby F. Martin, "The Cruciform Brooch and Anglo-Saxon England", Boydell and Brewer Press, 2015; Richard Coates, "Celtic whispers: revisiting the problems of the relation between Brittonic and Old English". https://ul.qucosa.de/api/qucosa%3A31804/attachment/ATT-0/; Frederik Kortlandt, "Relative Chronology", 2018. https://www.kortlandt.nl/publications/art320e.pdf; Bethany Fox, "The P-Celtic Place Names of North-East England and South-East Scotland". https://web.archive.org/web/20171128062639/http://www.heroicage.org/issues/10/fox.html</ref><ref name="r35">Heinrich Härke, "Anglo-Saxon Immigration and Ethnogenesis", Medieval Archaeology, 2011</ref> Lo paganisme anglosaxon remplacèt lo cristianisme roman fins a la mission d'Agustin a partir de 597.<ref name="r36">"The Christian Tradition", PicturesofEngland.com. http://www.picturesofengland.com/history/england-history-p4.html</ref> Conselh de Whitby (664): la tradicion romana l'emportèt sus la celtica (tonsura e data de Pascas, en realitat autoritat, teologia e practica).<ref name="r33" /> Al sègle VII i aviá d'environ 12 reialmes (Northumbria, Mercia, Wessex, Anglia de l'Èst, Essex, Kent, Sussex); la consolidacion contunhèt.<ref name="r37">D.P. Kirby, "The earliest English kings", Routledge, 2000. ISBN 978-0-415-24210-3 (p. 4)</ref> Sègle VII: Northumbria contra Mercia; sègle VIII: preeminéncia de Mercia;<ref name="r38">Bryce Dale Lyon, "A constitutional and legal history of medieval England", University of Michigan, 1960. ISBN 978-0-393-95132-5 (p. 23)</ref> començament del sègle IX: Wessex. Los Daneses conquistèron lo nòrd e l'èst (Northumbria, Mercia, Anglia de l'Èst); Wessex, jos Alfred lo Grand, subreviscèt e s'espandiguèt dins lo Danelaw. Unificacion politica: Æthelstan en 927, definitiva jos Eadred en 953. Conquistas de Sweyn Barba Forcuda (1013) e de Cnut (1016): Empèri de la Mar del Nòrd (amb Danemarc e Norvègia). Dinastia indigèna restaurada amb Eduard lo Confessor, en 1042. [[File:King Henry V at the Battle of Agincourt.jpg|thumb|alt=Lo rei Enric V a la batalha d'Azincort, 1415.|Lo rei Enric V a la batalha d'Azincort, menada lo jorn de Sant Crespin e acabada per una victòria anglesa sus una armada francesa mai nombrosa, pendent la Guèrra de Cent Ans]] Eduard moriguèt en genièr de 1066; succession contestada. Harold Godwinson venquèt Harald Hardrada a Stamford Bridge (fin de setembre), puèi foguèt batut per Guilhèm de Normandia a Hastings (lo 14 d'octòbre): Conquista normanda.<ref name="r39">"Overview: The Normans, 1066–1154", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/british/normans/overview_normans_01.shtml</ref> Los Normands èran d'origina escandinava, installats en Normandia a la fin del sègle IX e al començament del sègle X.<ref name="r40">David Crouch, "Normans: The History of a Dynasty", Hambledon Continuum, 2006. https://archive.org/details/isbn_9781852855956 (p. 2–4)</ref> Resultat: l'elita anglesa foguèt despossedida e remplaçada per una aristocracia de lenga francesa, çò qu'agèt un efècte prigond e durable sus l'anglés.<ref name="r41">"Norman invasion word impact study", BBC News, 20 February 2008. http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/mid/7254446.stm</ref> Ostal de Plantagenèt (Anjau) jos Enric II; Empèri angevin, Aquitània comprés.<ref name="r42">Robert Bartlett, "England Under the Norman and Angevin Kings, 1075–1225", Oxford University Press, 1999. ISBN 978-0-19-925101-8 (p. 124)</ref> Reinèt tres sègles (Richard I, Eduard I, Eduard III, Enric V). La Carta Magna limitèt los poders del sobeiran e protegiguèt los òmes liures. Lo monaquisme catolic prosperèt; Oxford e Cambridge foguèron fondadas jos patronatge reial. Lo País de Galas èra un fèu dels Plantagenèt al sègle XIII;<ref name="r43">"Edward I (r. 1272–1307)", Royal.gov.uk. http://www.royal.gov.uk/OutPut/Page61.asp</ref> la Senhoria d'Irlanda foguèt balhada pel Papa. Sègle XIV: Guèrra de Cent Ans contra l'Ostal de Valois (pretencion francesa).<ref name="r44">Kenneth Fowler, "The Age of Plantagenet and Valois: The Struggle for Supremacy, 1328–1498", Putnam, 1967. https://archive.org/details/ageofplantagenet0000fowl (p. 208)</ref> La Pèsta Negra, a partir de 1348, faguèt morir fins a la mitat dels abitants d'Anglatèrra.<ref name="r45">Philip Ziegler, "The Black Death", Sutton Publishing Ltd., 2003. ISBN 978-0-7509-3202-8 (p. 230)</ref> Guèrra de las Doas Rosas, 1453–1487 (Yorkistas contra Lancastrians).<ref name="r46">Ian Crofton, "The Kings and Queens of England", Quercus, 2007. ISBN 978-1-84724-065-1 (p. 111)</ref> Enric Tudor (amb de mercenaris galeses e bretons) venquèt a Bosworth Field; Richard III foguèt tuat.<ref name="r47">"Richard III (r. 1483–1485)", Royal.gov.uk. http://www.royal.gov.uk/output/Page50.asp</ref> ===Epòca modèrna=== [[File:After Hans Holbein the Younger (1497-8-1543) - Henry VIII (1491-1547) - RCIN 404438 - Royal Collection.jpg|thumb|Lo rei Enric VIII (1491–1547)]] [[File:Elizabeth I in Parliament Robes.jpg|thumb|La reina Elisabèt I (1533–1603)]] Periòde Tudor: marina permanenta, exploracions de l'Edat de las Descobèrtas.<ref name="r48">"Royal Navy History, Tudor Period and the Birth of a Regular Navy". http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two; Goldwin Smith, "England Under the Tudors", Forgotten Books.</ref> Enric VIII rompèt amb la Glèisa Catolica a causa de son divòrci (Actes de Supremacia, 1534: lo monarca vengut cap de la Glèisa d'Anglatèrra); las raices èran mai politicas que teologicas, sens cap de cambiament doctrinal important fins mai tard (Roger Scruton es citat: « de natura politica puslèu que religiosa »).<ref name="r49">Roger Scruton, "A dictionary of political thought", Macmillan, 1982. ISBN 978-0-333-33439-3 (p. 470)</ref> Incorporèt lo País de Galas amb las leis de 1535–1542. Maria I tornèt al catolicisme; Elisabèt I tornèt afortir l'anglicanisme. Epòca elisabetana: « atge d'aur », apogèu de la Renaissença anglesa (art, teatre, poësia, musica, literatura);<ref name="r50">From the 1944 Clark lectures by C. S. Lewis; Lewis, ''English Literature in the Sixteenth Century'' (Oxford, 1954) p. 1,</ref> govèrn centralizat e eficaç.<ref name="r51">"Tudor Parliaments", Spartacus Educational. https://spartacus-educational.com/TUDparliament.htm</ref> Primièra colonia anglesa de las Americas: Roanoke (Virgínia), 1585, Walter Raleigh; faliguèt, la « colonia perduda » foguèt trobada abandonada.<ref name="r52">Karen Ordahl, "Roanak:the abandoned colony", Rowman & Littlefield publishers Inc, 2007.</ref> La Companhiá de las Indas Orientalas faguèt concurréncia als Olandeses e als Franceses. Guèrra amb Espanha: en 1588, l'Armada foguèt empachada per una marrida coordinacion, de tempèstas e la flòta anglesa jos lo senhor Howard d'Effingham; las armadas de 1596 e de 1597 foguèron dispersadas per de tempèstas. ===Union amb Escòcia e guèrra civila anglesa=== {{Main|Union of the Crowns|Treaty of Union}} [[File:JamesIEngland (cropped).jpg|thumb|Lo rei d'Escòcia Jacme VI venguèt rei d'Anglatèrra jos lo nom de Jacme I en 1603, çò que faguèt l'Union de las Còrdas]] 1603: Jacme VI d'Escòcia eretèt lo tròn d'Anglatèrra jos lo nom de Jacme I (union personala);<ref name="r53">Linda Colley, "Britons: Forging the Nation, 1701–1837", Yale University Press, 1992. https://archive.org/details/britonsforgingna0000coll (p. 12)</ref> se faguèt dire rei de Grand Bretanha (sens cap de fondament dins lo dreit anglés).<ref name="r54">Denys Hay, "The term 'Great Britain' in the Middle Ages", ads.ahds.ac.uk. http://ads.ahds.ac.uk/catalogue/adsdata/PSAS_2002/pdf/vol_089/89_055_066.pdf</ref> Bíblia del rei Jacme, 1611. Guèrra civila anglesa: lo Parlament (Testas Redondas) contra Carles I (Cavalièrs), part de las Guèrras dels Tres Reialmes. Los parlamentaris l'emportèron; Carles I foguèt executat; Republica (Commonwealth); Cromwell Lord Protector en 1653.<ref name="r55">"Oliver Cromwell (English statesman)", Encyclopædia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/143822/Oliver-Cromwell</ref> Carles II restaurat en 1660; lo teatre, las arts e la literatura prosperèron.<ref name="r56">Lyndsey Bakewell, "[https://web.archive.org/web/20200212175057/https://pdfs.semanticscholar.org/5c52/dfd2b876951f2d9ca982a2aa2460f52c228f.pdf Changing scenes and flying machines: re-examination of spectacle and the spectacular in Restoration theatre, 1660–1714]" (PhD. Diss. Loughborough University, 2016).</ref> Revolucion Gloriosa de 1688; Declaracion dels Dreits de 1689: leis votadas pel Parlament sol, lo rei pòt pas las suspendre, cap d'impòst ni d'armada sens l'aprovacion del Parlament.<ref name="r57">Philip J. Adler, "World Civilization", Cengage Learning, 2007.</ref> Dempuèi, cap de monarca dintra pas dins la Cambra de las Comunas pendent las sesilhas (ritual de l'Obertura oficiala del Parlament).<ref name="r2" /> Societat Reiala fondada en 1660. [[File:Charles II of England.jpeg|thumb|alt=Pintura d'un personatge assetat, de cabeladura longa e negra, que pòrta una capa blanca e de braias.|La Restauracion anglesa restaurèt la monarquia jos lo rei Carles II e la patz aprèp la guèrra civila anglesa.]] Gran Incendi de Londres en 1666; la vila foguèt tornada bastir amb d'edificis de Christopher Wren.<ref name="r58">"London's Burning: The Great Fire", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/great_fire_02.shtml</ref> Aparegon los Tòris e los Whigs; Guilhèm d'Orange foguèt convidat en 1688; los jacobits (maiormant al nòrd) sostenián Jacme e sos filhs. Jos los Stuarts: espandiment del comèrci, de las finanças e de la prosperitat; Marina Reiala; mai granda flòta mercantila d'Euròpa.<ref name="r59">"The History Press The Stuarts", thehistorypress.co.uk. https://www.thehistorypress.co.uk/the-stuarts</ref> Union dels parlaments anglés e escossés: Reialme de Grand Bretanha en 1707; lo dreit e las glèisas nacionalas demorèron separats.<ref name="r60">"The first Parliament of Great Britain", Parliament. http://www.parliament.uk/actofunion/08_02_great.html</ref><ref name="r61">Michael Gallagher, "The United Kingdom Today", Franklin Watts, 2006. ISBN 978-0-7496-6488-6 (p. 14)</ref> ===Epòcas modèrna tardiva e contemporanèa=== [[File:CanalettoSomersetHouseTerrace.jpg|thumb|1750}}]] Produccion de la Societat Reiala + Lumièras escossesas → innovacion; comèrci d'ultramar protegit per la Marina Reiala → Empèri Britanic; Revolucion industriala (agricultura industrializada, manufactura, engenhariá, mineria, rotas, camins de fèrre, rets d'aiga).<ref name="r62">Hudson, Pat, "The Workshop of the World", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml</ref> Lo canal de Bridgewater en 1761 daissèt començar l'epòca dels canals;<ref name="r63">Office for National Statistics, "Britain 2001: The Official Handbook of the United Kingdom", Stationery Office Books, 2000. ISBN 978-0-11-621278-8 (p. 5)</ref> Stockton and Darlington Railway en 1825, primièr camin de fèrre permanent de passatgièrs tirat per lo vapor. Los obrièrs anèron a las vilas (Birmingham, Manchester,<ref name="r64">Robina McNeil, "A Guide to the Industrial Archaeology of Greater Manchester", Association for Industrial Archaeology, 2000. ISBN 978-0-9528930-3-5 (p. 9)</ref> primièra vila industriala<ref name="r65">"Manchester – the first industrial city", Entry on Sciencemuseum website. http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/energyhall/page84.asp</ref>). Estabilitat jos Jòrdi III e Pitt lo Joine pendent la Revolucion francesa. La Regéncia de Jòrdi IV es coneguda per las bèlas arts e l'arquitectura.<ref name="r66">"Regency British Architectural Dates and Styles Property UK Mayfair Office", mayfairoffice.co.uk. https://web.archive.org/web/20210417084322/https://www.mayfairoffice.co.uk/members-home/British-Architectural-Styles/British-Architectural-Styles-Regency</ref> Guèrras napoleonianas: Nelson sus mar (Trafalgar confirmèt la supremacia navala),<ref name="r67">Bennet, Geoffrey (2004). ''The Battle of Trafalgar''. England: Pen & Sword Books Limited, CPI UK, South Yorkshire.</ref> Wellesley sus tèrra; aquò faguèt créisser lo sentiment britanic.<ref name="r68">Linda Colley, "Britons: Forging the Nation, 1701–1837", Yale University Press, 1992. https://archive.org/details/britonsforgingna0000coll (p. 1)</ref> Trafalgar: combat naval entre la Marina Reiala e las flòtas francesa e espanhòla amassa.<ref name="r69">"Department of History – Napoleonic Wars", 28 July 2014. http://www.westpoint.edu/history/SitePages/Napoleonic%20Wars.aspx</ref> Epòca victoriana: Londres, la mai granda aglomeracion del mond; comèrci e fòrça militara de l'empèri prestigioses.<ref name="r70">Robert F. Haggard, "The persistence of Victorian liberalism:The Politics of Social Reform in Britain, 1870–1900", Greenwood Publishing, 2001.</ref> Las innovacions foguèron claus per la poténcia del Reialme Unit.<ref name="r71">Paul Atterbury, "Victorian Technology", BBC, 17 February 2011. http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/victorian_technology_01.shtml</ref> Cartistas e sufragistas → reformas e sufragi universal.<ref name="r72">Crawford, Elizabeth, "Women: From Abolition to the Vote", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/abolition_women_article_01.shtml#five</ref> Primièra Guèrra mondiala: de centenats de miliers de soldats anglés moriguèron (la xifra de 550 000 morts militars val per Anglatèrra e País de Galas).<ref name="r73">Peter Cox, "Demography", Cambridge University Press, 1970. https://archive.org/details/demography0000coxp_p9d0 (p. 180)</ref> Segonda Guèrra mondiala: lo Blitz damatjèt un fum de vilas. Decolonizacion rapida; motor a reaccion (Frank Whittle); los autos venguèron lo mejan de transpòrt principal.<ref name="r74">Golley, John, "Obituaries: Air Commodore Sir Frank Whittle", The Independent, 10 August 1996. https://www.independent.co.uk/news/people/obituaries-air-commodore-sir-frank-whittle-1309015.html</ref> Servici Nacional de Santat (NHS) creat en 1948 (suènhs finançats per l'Estat, gratuits al moment del besonh); aquò menèt a la reforma del govèrn local a mitan del sègle XX.<ref name="r75">David M. Clark, "Greater Manchester Votes: A Guide to the New Metropolitan Authorities", Redrose, 1973. ISBN 978-0-9502932-0-2 (p. 1)</ref> [[File:Frith A Private View.jpg|thumb|L'epòca victoriana es sovent citada coma un Atge d'Aur. Pintura de William Powell Frith per mostrar las divisions culturalas.]] Sègle XX: immigracion importanta, maiormant d'autras regions de las Illas Britanicas, mas tanben de la Comunautat Britanica (en particular del subcontinent indian).<ref name="r76">Michael Gallagher, "The United Kingdom Today", Franklin Watts, 2006. ISBN 978-0-7496-6488-6 (p. 10–11)</ref> Dempuèi los ans 1970: passatge de la manufactura als servicis. Entrada dins la CEE (puèi dins l'UE). Fin del sègle XX: devolucion en Escòcia, al País de Galas e en Irlanda del Nòrd;<ref name="r77">Michael Keating, "Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom", Publius: The Journal of Federalism, 1 January 1998</ref> Anglatèrra e País de Galas demòran una sola jurisdiccion.<ref name="r78">"The coming of the Tudors and the Act of Union", BBC News, 2009. https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/guide/ch11_part2_coming_of_the_tudor.shtml</ref> La devolucion estimulèt l'identitat e lo patriotisme anglés;<ref name="r79">Michael Kenny, "Beyond the Constitution? Englishness in a post-devolved Britain", Institute for Public Policy Research, 2008 (p. 3)</ref> i a pas de govèrn anglés devolut; una temptativa subregionala foguèt regetada per referendum.<ref name="r80">Jill Sherman, "Prescott's dream in tatters as North East rejects assembly", The Times, 5 November 2004. https://web.archive.org/web/20100525121618/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece</ref> ==Govèrn== Anglatèrra fa part del Reialme Unit (monarquia constitucionala, sistèma parlamentari).<ref name="r5" /><ref name="r2" /> I a pas de govèrn d'Anglatèrra dempuèi los Actes d'Union de 1707;<ref name="r81">"The Act of Union between England and Scotland", Historic UK. https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofBritain/The-Act-of-Union/</ref><ref name="r60" /> abans, èra governada pel monarca e pel Parlament d'Anglatèrra. [[File:Palace of Westminster, London - Feb 2007.jpg|thumb|alt=Fotografia d'un edifici rectangular, iluminat per de projectors e reflectit dins l'aiga. L'edifici a mantunas torres, una a cada extremitat. La torre de drecha compren un quadrant de relòtge alumat.|Lo Palais de Westminster, sèti del Parlament del Reialme Unit, que governa Anglatèrra dirèctament]] Es governada dirèctament pel Parlament del Reialme Unit; los autres païses del Reialme Unit an de govèrns devoluts.<ref name="r82">Cabinet Office, "Devolution in the United Kingdom", cabinetoffice.gov.uk, 26 March 2009. http://www.cabinetoffice.gov.uk/devolution.aspx</ref> Debat sus l'equilibri; una devolucion regionala èra prevista mas foguèt regetada pel Nòrd-Èst al referendum de 2004.<ref name="r80" /> 2024: foguèt establit lo Conselh dels Maires d'Anglatèrra (ministres del Reialme Unit, Maire de Londres, caps de las autoritats combinadas).<ref name="r83">"Deputy Prime Minister launches first-ever Mayoral Council". https://www.gov.uk/government/news/deputy-prime-minister-launches-first-ever-mayoral-council</ref> 2026: l'Acta de 2026 sus la Devolucion anglesa e l'Autonomizacion de las Comunautats (assentiment reial) establiguèt un sistèma a tres nivèls: Nacional, Autoritats Estrategicas, Autoritats Principalas.<ref name="r84">"Devolution", The Constitution Society. https://consoc.org.uk/the-constitution-explained/devolution/</ref><ref name="r85">Eastern Powerhouse, "Devo White Paper: A brave step, but not radical enough", Eastern Powerhouse, 18 December 2024. https://www.easternpowerhouse.uk/post/devo-white-paper-a-brave-step-but-not-radical-enough</ref> ===Politica=== {{Main|Politics of England}} Cambra de las Comunas (Palais de Westminster): 543 dels 650 deputats son eleits dins de circonscripcions anglesas.<ref name="r86">"Lists of MPs", Parliament.uk. http://www.parliament.uk/mps-lords-and-offices/mps/</ref> Sèts: Laborista 347, Conservator 116, Liberals Democratas 65, Reform UK 4, Partit Verd d'Anglatèrra e del País de Galas 4.<ref name="r87">"State of the parties". https://members.parliament.uk/parties/commons</ref> ===Nivèls de govèrn=== {{Main|Governance of England}} [[File:Tiers of Government in England.webp|thumb|Nivèls de govèrn en Anglatèrra]] Tres categorias: Nacionala, Autoritat Estrategica, Autoritats Principalas.<ref name="r84" /><ref name="r85" /> ====Nacional==== I a pas de parlament anglés (a l'invèrse del Parlament d'Escòcia, del Senedd galés e de l'Assemblada d'Irlanda del Nòrd); lo Parlament del Reialme Unit legifèra per Anglatèrra.<ref name="r84" /> ====Autoritat Estrategica==== {{Main|Devolution in England|Strategic authority}} [[File:English strategic authorities.svg|thumb|Diagrama de las autoritats estrategicas anglesas]] Nivèl subregional: Autoritats Combinadas e Autoritats Combinadas de Comtat, e Autoritat del Gran Londres.<ref name="r4" /> 2026: 18 Autoritats Combinadas o Autoritats Combinadas de Comtat, 16 amb un maire eleit dirèctament.<ref name="r88">"Local government facts and figures: England", LGIU. https://lgiu.org/resources/local-government-facts-and-figures/local-government-facts-and-figures-england/</ref> De 1994 als començaments dels ans 2010: de regions per qualques foncions; en 1998, un referendum a Londres menèt a l'Assemblada de Londres (2000).<ref name="r89">Hilary Cooper, "Tiers shed as regional government offices disappear", The Guardian, 29 March 2011. https://www.theguardian.com/society/2011/mar/29/regional-government-disappears-1500-jobs-lost</ref> L'escac del referendum de 2004 al Nòrd-Èst metèt fin a la devolucion per de las assembladas regionalas;<ref name="r80" /> l'estructura regionala foguèt abolida foras de Londres. ====Autoritats Principalas==== {{Main|Local government in England|Principal council}} Conselhs unitaris, de districte e de comtat.<ref name="r85" /> Nivèl mai naut foras de Londres: 48 comtats ceremonials (quadres de referéncia).<ref name="r90">Encyclopædia Britannica, "The New Encyclopædia Britannica", University of Michigan, 2002. ISBN 978-0-85229-787-2 (p. 100)</ref> 38 se desvolopèron gradualament dempuèi l'Edat Mejana; reformats a 51 en 1974, puèi al nombre actual en 1996.<ref name="r91">John Redcliffe-Maud, "English Local Government Reformed", Oxford University Press, 1974. https://archive.org/details/englishlocalgove0000redc</ref> Cadun a un Lord Lieutenant e un High Sheriff (representants locals del monarca). Qualques comtats (per exemple Herefordshire) son solament devesits en parròquias civilas. Lo comtat reial de Berkshire e los comtats metropolitans an un estatut diferent.<ref name="r92">abcounties.com, "The problem of 'county confusion' – and how to resolve it", Association of British Counties, 26 June 2013. https://abcounties.com/counties/county-confusion/</ref> 1974 (Local Government Act 1972): sistèma a dos nivèls, 39 comtats non metropolitans (shire) e 6 comtats metropolitans; los comtats shire = conselhs de comtat + conselhs de districte; los comtats metropolitans aviá d'autras foncions.<ref name="r93">Travers Tony, "Tony Travers: 1974 reform heralded a near permanent revolution", LGC, 20 April 2024. https://www.lgcplus.com/politics/governance-and-structure/tony-travers-1974-reform-heralded-a-near-permanent-revolution-02-04-2024/</ref> Los conselhs de comtat metropolitans foguèron abolits en 1986;<ref name="r94">Steve Leach, "English Metropolitan Government Since Abolition: An Evaluation of the Abolition of the English Metropolitan County Councils", Public Administration, June 1991. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-9299.1991.tb00788.x</ref> las reformas del miègjorn dels ans 1990 (1995–1998) remplacèron lo sistèma a dos nivèls per d'autoritats unitàrias dins fòrça airals. 1996: separacion dels comtats ceremonials (lieutenancy) e dels comtats administratius (govèrn local).<ref name="r95">"What is local government reorganisation?", Institute for Government, 15 January 2025. https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainer/local-government-unitarisation</ref> Los comtats ceremonials seguisson sovent de limits istorics o ajustats; las zònas administrativas seguisson las estructuras unitàrias o a dos nivèls actualas.<ref name="r95" /> Londres: 32 burgs + la Ciutat de Londres;<ref name="r96">Barrie Axford, "Politics: an introduction", Routledge, 2002. ISBN 978-0-415-25181-5 (p. 315)</ref> los 32 burgs formèron lo Gran Londres ceremonial; la Ciutat de Londres es un comtat ceremonial a despart. Districtes de govèrn local:<ref name="r97">Udai Singh, "Decentralized democratic governance in new millennium", Concept Publishing Company, 2009. ISBN 978-81-8069-540-7 (p. 53)</ref> pòdon coincidir amb un comtat ceremonial, èsser un districte d'un comtat shire, un burg reial o metropolitan, aver lo estatut de ciutat o èsser unitaris;<ref name="r98">"Local government restructuring - Office for National Statistics", www.ons.gov.uk. https://www.ons.gov.uk/methodology/geography/ukgeographies/administrativegeography/ourchanginggeography/localgovernmentrestructuring</ref> Londres ne compta 33. Parròquias civilas amb conselhs al nivèl comunautari;<ref name="r99">Great Britain Census Office, "Census of England & Wales, 1931", H.M. Stationery Office, 1933. https://books.google.co.uk/books?id=8JAcAAAAIAAJ&pg=RA12-PA9&dq=civil+parishes+in+England&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiPz5CMneuUAxXaUkEAHUZaM1sQ6AF6BAgPEAM#v=onepage&q=civil%20parishes%20in%20England&f=false</ref> lo Gran Londres n'a qu'una (Queen's Park), aprèp l'abolicion en 1965, fins a la recreacion autorizada en 2007. ===Dreit=== {{Main|English law}} [[File:Royal Courts of Justice (6201094569).jpg|thumb|Las Cortz Reialas de Justícia]] Lo dreit anglés: basa del dreit comun dins la màger part dels païses de la Comunautat Britanica<ref name="r100">"The Common Law in the British Empire", H-net.msu.edu, 19 October 2000. http://www.h-net.msu.edu/~law/ASLH/conferences/2000conference/101900345b.htm</ref> e dels Estats Units (levat de Louisiana).<ref name="r101">"Common Law", ALM Media Properties. http://dictionary.law.com/Default.aspx?selected=248</ref> Separat del sistèma d'Escòcia segon lo Tractat d'Union. Fach pels jutges que aplican la jurisprudéncia (''stare decisis'').<ref name="r102">Stefan Fafinski, "English legal system", Pearson Education, 2007. ISBN 978-1-4058-2358-6 (p. 60)</ref> Tribunals: Cortz Superioras d'Anglatèrra e del País de Galas (Cort d'Apèl; Cort Nauta de Justícia pel civil; Cort de la Corona pel penal).<ref name="r103">Stefan Fafinski, "English legal system", Pearson Education, 2007. ISBN 978-1-4058-2358-6 (p. 127)</ref> Cort Suprèma del Reialme Unit, la mai nauta pels afars penals e civils; creada en 2009, prenguèt las foncions judiciàrias de la Cambra dels Lòrds;<ref name="r104">"Constitutional reform: A Supreme Court for the United Kingdom", DCA.gov.uk. http://www.dca.gov.uk/consult/supremecourt/supreme.pdf</ref> sas decisions ligan totes los autres tribunals.<ref name="r105">Stefan Fafinski, "English legal system", Pearson Education, 2007. ISBN 978-1-4058-2358-6 (p. 67)</ref> Lo secretari d'Estat a la Justícia: respònsable de la magistratura, dels tribunals, de las preisons e de la liberacion condicionala.<ref name="r106">"Lord Chancellor and Secretary of State for Justice", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-justice</ref> La criminalitat aumentèt de 1981 a 1995, puèi baissèt de 42 % de 1995 a 2006.<ref name="r107">"Crime over the last 25 years", HomeOffice.gov.uk. https://web.archive.org/web/20090324214809/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs07/crime0607summ.pdf</ref> La populacion de las preisons doblèt; taus d'encarceracion de 147 per 100 000 abitants, entre los mai nauts d'Euròpa Occidentala.<ref name="r108">"New record high prison population", BBC News, 8 February 2008. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7235438.stm</ref> Servici de las Preisons de Sa Majestat (Ministèri de la Justícia): environ 87 300 presoniers en Anglatèrra e País de Galas en 2024, lo mai nombre dempuèi 1900.<ref name="r109">"House of Commons Library: Prison Population Statistics". https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn04334/</ref> ==Geografia== {{Main|Geography of England}} ===Paisatge e rius=== [[File:Malvern Hills - England.jpg|thumb|Las Malvern Hills, dins los comtats anglés de Worcestershire e Herefordshire. Las comas son estadas designadas coma Zòna de Bèutat Naturala Excepcionala per l'Agéncia del Campèstre.]] Los dos tèrces centrals e meridionals de Grand Bretanha, mai l'illa de Wight e las illas Scilly. Frontièras: Escòcia (al nòrd), País de Galas (a l'oèst). Es la part de Grand Bretanha la mai près del continent: 21 milas de mar la separan de França (Hauts-de-France);<ref name="r110">"English Channel", britannica.com, 2009. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/187921/English-Channel</ref> Tunèl jos la Marga, près de Folkestone.<ref name="r111">"History", EuroTunnel.com. http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcAboutUs/ukm/history.htm</ref> Còstas: Mar d'Irlanda, Mar del Nòrd, Atlantic. Pòrts de Londres, Liverpool, Newcastle sus la Tamisa (de marèas), la Mersey, la Tyne. Severn: lo riu mai long que travèrsa Anglatèrra, 220 milas, fins al Canal de Bristol, amb un mascaret de Severn de fins a 2 m;<ref name="r112">"The River Severn", BBC. https://www.bbc.co.uk/england/sevenwonders/west/severn-river/</ref><ref name="r113">"Severn Bore and Trent Aegir", Environment Agency. https://web.archive.org/web/20101122125420/http://environment-agency.gov.uk/homeandleisure/recreation/31439.aspx</ref> la Tamisa, lo mai long dins Anglatèrra sola, 215 milas.<ref name="r114">"River Thames and London (England)", London Evening Standard. https://web.archive.org/web/20110606141607/http://www.thisislondon.co.uk/standard-home/related-139-94056-articles-reviews/River%2BThames-London%2B%28England%29/related.do</ref> Lo lac mai grand: Windermere (Lake District).<ref name="r115">"North West England & Isle of Man: climate", Met Office. http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/nw/</ref> Majoritàriament de pichons puèges e de plaines; tèrras nautas al nòrd e a l'oèst: Pennines, montanhas del Lake District (Cumbria), Cheviot Hills (frontièra amb Escòcia). Punt culminant: Scafell Pike, 978 m.<ref name="r115" /> E tanben Shropshire Hills, Dartmoor, Exmoor (sud-oèst). Division del relèu: linha Tees–Exe.<ref name="r116">"World Regional Geography", Joseph J. Hobbs, 2008.</ref> [[File:Glenridding, Cumbria, England - June 2009.jpg|thumb|Lo vilatge de Glenridding e Ullswater, en Cumbria]] Pennines: « esquina d'Anglatèrra », cadena la mai anciana, d'environ 300 milions d'ans (fin del Paleozoïc);<ref name="r117">"Pennines", Smmit Post. http://www.summitpost.org/area/range/220026/pennines.html</ref> sedimentària (grès, calcari, carbon); carst a Yorkshire e Derbyshire; nautas landas amb de valadas fertilas; parcs nacionals: Yorkshire Dales, Peak District. Dartmoor e Exmoor: landas sostengudas per de granit.<ref name="r118">"National Parks – About us", nationalparks.gov.uk. https://web.archive.org/web/20101027162402/http://www.nationalparks.gov.uk/aboutus</ref> Basses tèrras anglesas (centre, sud): Cotswold Hills, Chiltern Hills, North e South Downs (las falésias blancas de Dover); plaines: Salisbury Plain, Somerset Levels, South Coast Plain, The Fens. ===Clima=== {{Main|Climate of England}} Maritim temperat: doç; ivèrns pas gaire jos 0 °C, estius pas gaire al-dessús de 32 °C;<ref name="r119">"What is the Climate like in Britain?", Woodlands Kent. http://www.woodlands-junior.kent.sch.uk/customs/questions/weather/</ref> umid e cambiant. Mai freg: genièr, febrièr; mai caud: julhet; doç o caud: mai, junh, setembre, octòbre; plueja egalament repartida.<ref name="r119" /> Influéncias: la proximitat de l'Atlantic, la latitud nordica, lo Gulf Stream; a l'oèst plòu mai, Lake District es la region ont plòu lo mai.<ref name="r119" /> Recòrds: lo mai naut 40,3 °C lo 19 de julhet de 2022 a Coningsby, Lincolnshire;<ref name="r120">"Record high temperatures verified", Met Office. https://www.metoffice.gov.uk/about-us/press-office/news/weather-and-climate/2022/record-high-temperatures-verified</ref> lo mai bas −26,1 °C lo 10 de genièr de 1982 a Edgmond, Shropshire.<ref name="r121">"English Climate", MetOffice.com. https://web.archive.org/web/20080829161614/http://www.metoffice.com/climate/uk/location/england/#temperature</ref> ===Natura e vida salvatge=== {{Main|Fauna of England}} Fauna semblabla a la d'autras regions de las Illas Britanicas, amb fòrça abitats.<ref name="r122">"Natural History Museum". https://www.nhm.ac.uk/discover/british-wildlife.html</ref> 221 Reservas Naturalas Nacionalas (Natural England) sus 110 000 ha (1 100 km²); gerida per Natural England, las Wildlife Trusts, lo National Trust e la RSPB; sovent amb d'espècias rarás.<ref name="r123">"Natural England: Designated sites". https://designatedsites.naturalengland.org.uk/ReportConditionSummary.aspx?SiteType=NNR</ref> L'Agéncia de l'Environament (creada en 1995, sosténguda pel Defra) protegís l'environament;<ref name="r124">"Environment Agency", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/organisations/environment-agency</ref> lo secretari d'Estat a l'Environament, a l'Alimentacion e als Afars Ruraus n'es lo ministre respònsable.<ref name="r125">"Secretary of State for Environment, Food and Rural Affairs – GOV.UK", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-environment-food-and-rural-affairs</ref> Richmond Park: creat per Carles I coma parc de cèrvis (sègle XVII).<ref name="r2" /> Clima oceanic temperat dins la màger part de las zònas; qualques pichonas zònas subarticas e un Sud-Oèst mai caud; lo nòrd es mai freg amb la màger part de las montanhas. Bòsc caducifòli espandit; plantacions de coniferas al nòrd e en altitud. Lo rainard (lo mamifèr urban qu'a mai de succès aprèp lo rat gris) e lo colomb ramier prosperan dins las zònas urbanas.<ref name="r126">"Mammals in Britain's cities: A spotter's guide – in pictures Urban wildlife", The Guardian, 17 May 2012. https://www.theguardian.com/environment/gallery/2012/may/17/mammals-britains-cities-spotters-guide</ref> Mamifèrs que persistisson: la martra, lo castòr d'Euràsia, lo pòrc salvatge, lo furet d'Euròpa, la lontra d'Euràsia.<ref name="r127">"British mammals", Mammal Society. https://mammal.org.uk/british-mammals</ref> Extirpats: lo linx d'Euràsia, lo lop gris, l'ors brun, lo caval salvatge, l'alcea; disparguts: lo gran pingoïn, l'uròc.<ref name="r128">"Extinct British wildlife The Wildlife Trusts", www.wildlifetrusts.org. https://www.wildlifetrusts.org/extinct-british-wildlife</ref> ===Principalas conurbacions=== {{Main|List of places in England}} La zòna bastida del Gran Londres es la mai granda zòna urbana; vila mondiala; sa populacion es mai granda que la de cap d'autre país del Reialme Unit fòra Anglatèrra.<ref name="r129">"2011 Census – Built-up areas", ONS. http://www.nomisweb.co.uk/articles/747.aspx</ref> D'autras zònas urbanas importantas se tròban al Nòrd d'Anglatèrra e a Midlands.<ref name="r129" /> 50 vilas (ciutats) en Anglatèrra (66 dins lo Reialme Unit). Grandas vilas: Birmingham, Sheffield, Manchester, Liverpool, Leeds, Newcastle, Bradford, Nottingham; la talha es pas una condicion per aver lo estatut de ciutat;<ref name="r130">Harriet O'Brian, "The Complete Guide To: Cathedral cities in the UK", The Independent, 24 November 2007. https://web.archive.org/web/20090812091322/http://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to-cathedral-cities-in-the-uk-760201.html</ref> tradicionalament, de vilas de catedralas episcopalas (Wells, Ely, Ripon, Truro, Chichester). ==Economia== {{Main|Economy of England}} [[File:London Skyline (125508655).jpeg|thumb|Londres es la capitala financièra d'Anglatèrra e del Reialme Unit.]] Una de las mai grandas e mai dinamicas economias; PIB per cap de £37 852 (2022).<ref name="r5" /> Lo Tresaur de Sa Majestat (cancelièr) mena la politica fiscala e economica.<ref name="r131">Trevor Fenton, "Regional economic activity by gross value added (balanced), UK: 1998 to 2017", Office for National Statistics, 12 December 2018. https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/bulletins/regionalgrossvalueaddedbalanceduk/1998to2017/pdf</ref> Economia de mercat mixta amb de principis de mercat liure e una proteccion sociala avançada.<ref name="r132">"The Welfare State – Never Ending Reform", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/british/modern/field_01.shtml</ref> Part la mai granda de l'economia del Reialme Unit.<ref name="r133">Office for National Statistics, "Regional Accounts", statistics.gov.uk. https://web.archive.org/web/20090826104410/http://www.statistics.gov.uk/hub/economy/national-accounts/regional-accounts/index.html</ref> Leader en quimia, farmacologia, aeronautica, armament, logicials. Londres: centre financièr; Borsa de Londres (la mai granda d'Euròpa); 100 de las 500 mai grandas societats d'Euròpa;<ref name="r134">"Financial Centre", London.gov.uk. http://legacy.london.gov.uk/london-life/business-and-jobs/financial-centre.jsp</ref> 2025: lo mai grand centre financièr d'Euròpa, segond del mond.<ref name="r135">"GFCI 36 Rank - Long Finance", www.longfinance.net. https://www.longfinance.net/programmes/financial-centre-futures/global-financial-centres-index/gfci-36-explore-the-data/gfci-36-rank/</ref> Londres: lo centre tecnologic que creis lo mai ràpidament d'Euròpa; mai de 100 unicòrns en Anglatèrra.<ref name="r136">"London Has Officially Become the Technology Capital of Europe", BrainStation, 21 July 2021. https://brainstation.io/magazine/london-technology-capital-of-europe-100-unicorns</ref><ref name="r137">Michiel Willems, "Unicorn nest: UK hits milestone of 100 $1bn tech companies, more than rest of Europe combined", CityAM, 20 June 2021. https://www.cityam.com/unicorn-nest-uk-hits-milestone-of-100-1bn-tech-companies-more-than-rest-of-europe-combined/</ref> Banca d'Anglatèrra: fondada en 1694, de proprietat de l'Estat dempuèi 1946, banca centrala; monopòli dels bilhets en Anglatèrra e País de Galas; lo Comitat de Politica Monetària fixa los taus d'interés.<ref name="r138">"The Bank's relationship with Parliament", BankofEngland.co.uk. https://web.archive.org/web/20090708200732/https://www.bankofengland.co.uk/about/parliament/index.htm</ref><ref name="r139">"Monetary Policy Committee", BankofEngland.co.uk. https://web.archive.org/web/20090708141658/http://www.bankofengland.co.uk/monetarypolicy/overview.htm</ref> [[File:Aston Martin DB12 Volante IMG 9323.jpg|thumb|alt=Un descapotable gris.|Aston Martin fabrica de veïculs de luxe en Anglatèrra.]] Fòrtament industrializada, mas amb una industria pesuga en declin dempuèi los ans 1970 → servicis.<ref name="r140">Earl Aaron Reitan, "The Thatcher Revolution", Rowman & Littlefield, 2003. ISBN 978-0-7425-2203-9 (p. 50)</ref> Lo torisme es important. Exportacions: produches farmaceutics, automobilas, petròli brut (Mar del Nòrd, Wytch Farm), motors d'avions, beuregas alcoolizadas.<ref name="r141">"England Exports", EconomyWatch.com. http://mambiz.com/main/?cat=28</ref> Industrias creativas: 7 % del VAB en 2005, +6 % per an de 1997 a 2005.<ref name="r142">"From the Margins to the Mainstream – Government unveils new action plan for the creative industries", DCMS, 9 March 2007. https://web.archive.org/web/20081204131529/http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx</ref> Agricultura: intensiva, mecanizada; 60 % de las necessitats alimentàrias amb 2 % de la populacion activa;<ref name="r143">"World Guide – England – Economy Overview", Intute. https://web.archive.org/web/20090802024219/http://www.intute.ac.uk/worldguide/html/1069_economic.html</ref> dos tèrces d'elevatge, lo rèsta de culturas (blat, òrdi, civada, patanas, bleda-raba sucrièra).<ref name="r144">"Economy of the United Kingdom", PTeducation. https://web.archive.org/web/20091123055028/http://www.pteducation.com/gk/UK.pdf</ref> Pesca importanta. Ressorsas: carbon, petròli, gas natural, estanh, calcari, mineral de fèrre, sal, argila, cauc, gip, plomb, silici.<ref name="r145">"Coal Mines and quarries MineralsUK", MineralsUK. https://web.archive.org/web/20160720145905/http://www.bgs.ac.uk/mineralsUK/mines/coal/home.html</ref> ===Sciéncia e tecnologia=== {{Main|List of English inventions and discoveries|Royal Society}} Figuras: Isaac Newton, Charles Darwin, Robert Hooke, Alan Turing, Stephen Hawking, Edward Jenner, Francis Crick, Joseph Lister, Joseph Priestley, Thomas Young, Christopher Wren, Richard Dawkins. [[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|alt=Bust d'un òme de cabeladura longa e blanca e de vèsta fosca|Sir Isaac Newton es una de las figuras mai influentas de l'istòria de las sciéncias.]] Centre màger de la Revolucion sciéntifica (sègle XVII);<ref name="r146">Gascoin, J. "A reappraisal of the role of the universities in the Scientific Revolution", in Lindberg, David C. and Westman, Robert S., eds (1990), ''Reappraisals of the Scientific Revolution''. Cambridge University Press. p. 248. ISBN 0-521-34804-8.</ref> brèç de la Revolucion industriala. Engenhaires: I. K. Brunel (Great Western Railway, vaporièrs, pònts);<ref name="r147">H. P. Spratt, "Isambard Kingdom Brunel", Nature, 1958</ref> maquina a vapor de Thomas Newcomen.<ref name="r148">Elizabeth H. Oakes, "A to Z of STS scientists", Facts on File Inc, 2002. https://archive.org/details/tozofstsscientis0000oake (p. 214)</ref> George Stephenson (« paire dels camins de fèrre »): Liverpool and Manchester Railway, 1830, primièr camin de fèrre public entre vilas. Matthew Boulton (associat de James Watt): maquina a vapor, moneda modèrna; emprenedor influent.<ref name="r149">Ronald Shillingford (2010). "The History of the World's Greatest- Entrepreneurs: Biographies of Success". p. 64–69</ref> Lo vaccin contra la variòla d'Edward Jenner « sauvèt mai de vidas ... qu'ne foguèron perdudas dins totas las guèrras de l'umanitat dempuèi lo començament de l'istòria escricha. »<ref name="r150">Paul Saunders, "Edward Jenner, the Cheltenham years, 1795–1823", University Press of New England, 1982. https://archive.org/details/edwardjennerchel0000saun (p. 13)</ref> Invencions e descobèrtas: motor a reaccion; primièra maquina de filatura industriala; primièr ordenador e primièr ordenador modèrn; World Wide Web e HTML; primièra transfusion sanguina umana capitada; aspirator motorizat;<ref name="r151">Curt Wohleber, "The Vacuum Cleaner", American Heritage Publishing, Spring 2006. https://web.archive.org/web/20100313170420/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/2006/4/2006_4_4.shtml</ref> tondeusa de gason; cencha de seguretat; aeroglissador; motor electric; maquinas a vapor; evolucion darwiniana; teoria atomica. Newton: gravitacion universala, mecanica newtoniana, calcul infinitesimal; Hooke: lei de l'elasticitat. E tanben lo camin de fèrre a plaques de fonta, lo termosifon, lo tarmac, l'elastic, la ratièra, l'« uèlh de gat » (marcador de rota), lo desvolopament en comun de l'ampola electrica, las locomotivas a vapor, lo semenador modèrn, las tecnicas d'engenhariá de precision.<ref name="r152">"English Inventors and Inventions", English-Crafts.co.uk. http://www.english-crafts.co.uk/history/inventors.htm</ref> Informatica: Charles Babbage<ref name="r153">"Charles Babbage's difference engines and the science museum", Science Museum, 18 July 2023. https://www.sciencemuseum.org.uk/objects-and-stories/charles-babbages-difference-engines-and-science-museum</ref> e Ada Lovelace<ref name="r154">"Ada Lovelace and the Analytical Engine", Bodleian Libraries, University of Oxford, 26 July 2018. https://blogs.bodleian.ox.ac.uk/adalovelace/2018/07/26/ada-lovelace-and-the-analytical-engine</ref> concebèron lo primièr ordenador programable; George Boole, logica booleana;<ref name="r155">"George Boole and the AND OR NOT gates", BBC News, 8 December 2014. https://www.bbc.co.uk/news/blogs-magazine-monitor-30376235</ref> Alan Turing, fondaments de l'informatica e de l'IA;<ref name="r156">"Alan Turing", New Scientist. https://www.newscientist.com/people/alan-turing</ref> Tommy Flowers, Colossus;<ref name="r157">"FLOWERS, TOMMY (1905–1998)", English Heritage. https://www.english-heritage.org.uk/visit/blue-plaques/tommy-flowers</ref> Frederic Williams, Tom Kilburn e Geoff Tootill, Manchester Baby;<ref name="r158">"How a 70-year-old 'Baby' changed the face of modern computing", The University of Manchester, 21 June 2018. https://www.manchester.ac.uk/about/news/how-a-70-year-old-baby-changed-the-face-of-modern-computing</ref> Maurice Wilkes, EDSAC;<ref name="r159">"MAURICE V. WILKES", A M Turing Award. https://amturing.acm.org/award_winners/wilkes_1001395.cfm</ref> Geoffrey Dummer concebèt lo circuit integrat.<ref name="r160">"May 7, 1952: The Integrated Circuit ... What a Concept!", Wired, 7 May 2010. https://www.wired.com/2010/05/0507integrated-circuit-concept-published</ref> La Societat Reiala (de Londres per l'Avançament de la Coneissença Naturala),<ref name="r161">"The formal title as adopted in the royal charter", royalsociety.org. https://royalsociety.org/~/media/Royal_Society_Content/about-us/history/2012-Supplemental-Charter.pdf</ref> acadèmia nacionala de las sciéncias del Reialme Unit, fondada lo 28 de novembre de 1660; la mai ancian institucion sciéntifica nacionala del mond.<ref name="r162">Michael Hunter, "Royal Society". https://www.britannica.com/topic/Royal-Society</ref> Institucion Reiala fondada en 1799 per de sabents, entre los quals Henry Cavendish.<ref name="r163">Gwendy Caroe, "The Royal Institution : an informal history", J. Murray, 1985. ISBN 0-7195-4245-6</ref> John Wilkins: primièra nocion d'un sistèma metric (1668), segon qualques experts.<ref name="r164">"Metric system was British", BBC News, 13 July 2007. http://news.bbc.co.uk/player/nol/newsid_6890000/newsid_6898200/6898274.stm?bw=nb&mp=wm&news=1&ms3=10</ref> Las universitats an de parcs sciéntifics;<ref name="r165">Castells, M.; Hall, P.; Hall, P.G. (2004). ''Technopoles of the World: the Making of Twenty-First-Century Industrial Complexes''. London: Routledge. pp. 98–100. ISBN 0-415-10015-1.</ref> Cambridge es lo clúster de recèrca mai intensiu del mond per las sciéncias e la tecnologia.<ref name="r166">"Cambridge remains most intensive science and technological cluster in the world", University of Cambridge, 20 September 2023. https://www.cam.ac.uk/research/news/cambridge-remains-most-intensive-science-and-technological-cluster-in-the-world</ref> 2022: lo Reialme Unit produsiguèt 6,3 % dels articles sciéntifics mondials e 10,5 % de las citacions (tresen, aprèp los Estats Units e China).<ref name="r167">"International comparison of the UK research base, 2022". https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1078073/international-comparison-uk-research-base-2022-accompanying-note.pdf</ref> Revistas: ''Nature'', ''British Medical Journal'', ''The Lancet''. Lo Ministèri de la Sciéncia, de l'Innovacion e de la Tecnologia es respònsable de la sciéncia.<ref name="r168">"Department for Science, Innovation and Technology", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-science-innovation-and-technology</ref> ===Transpòrts=== {{Main|Transport in England}} Lo Ministèri dels Transpòrts (secretari d'Estat als Transpòrts) supervisa los transpòrts. Infrastructura densa e modèrna. Rotas: A1 Great North Road (Londres–Newcastle–frontièra escossesa; en granda part autorota);<ref name="r169">UK Parliament, "Department for Transport annual report", Stationery Office, 2007. ISBN 978-0-10-170952-1 (p. 175)</ref> M6 l'autorota mai longa, 232 milas (de Rugby a la frontièra anglo-escossesa); M1 Londres–Leeds; M25 alentorn de Londres; M60 alentorn de Manchester; M4 Londres–Galas del Sud; M62 Liverpool–Manchester–Yorkshire de l'Èst; M5 Birmingham–Bristol–Sud-Oèst. [[File:St Pancras Railway Station 2012-06-23.jpg|thumb|alt=Edifici de pèira ròsa amb una nauta torre de relòtge dins un canton|Londres St Pancras International es un dels principals centres de transpòrt intèrne e internacional de Londres, amb de servicis ferroviaris de proximitat e a grand velocitat dins tot lo Reialme Unit e cap a Paris, Lille e Brussèlas.]] Los autobuses son espandits: Arriva, FirstGroup, Go-Ahead Group, Mobico Group, Rotala, Stagecoach Group. Lo transpòrt rapid per autobús comencèt amb la Runcorn Busway, 1971.<ref name="r170">Lewis Lesley, "Runcorn – A Rapid Transit New Town?", Built Environment, 1983</ref><ref name="r171">"Runcorn New Town – 7.3 Transport", rudi.net. http://www.rudi.net/books/3346</ref> Los autobuses ròges de dos estatges de Londres son un simbòl anglés. Rèsta Nacionala de Bicicletas (National Cycle Route). Camin de fèrre: lo mai ancian del mond; de camins de fèrre de passatgièrs dempuèi 1825.<ref name="r172">"27 September 1825 – Opening of the Stockton and Darlington Railway", The Stockton and Darlington Railway. http://www.moorerail.com/history/timeline1825.asp</ref> La màger part de la ret de 10 000 milas de Bretanha es en Anglatèrra. Tunèl jos la Marga (1994): Eurostar, LeShuttle cap a França e Belgica. Great British Railways: organisme public previst per supervisar lo camin de fèrre a partir de 2024. L'Office of Rail and Road regula l'economia e la seguretat.<ref name="r173">"Home page Office of Rail and Road", orr.gov.uk. https://www.orr.gov.uk/home</ref> Crossrail: lo mai grand projècte de construccion d'Euròpa, còst projectat de £15 miliards, dobèrt en 2022.<ref name="r174">"Crossrail's giant tunnelling machines unveiled", BBC News, 2 January 2012. https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-16289051</ref> High Speed 2 en construccion dempuèi 2019.<ref name="r175">"HS2: When will the line open and how much will it cost?", BBC, 11 February 2020. https://www.bbc.co.uk/news/uk-16473296</ref> Transpòrt urban rapid: Metrò de Londres e Tyne and Wear Metro (Newcastle, Gateshead, Sunderland).<ref name="r176">Peter White, "Public transport", Taylor & Francis, 2002. ISBN 978-0-415-25772-5 (p. 63)</ref> Tramvias: Manchester Metrolink, Sheffield Supertram, West Midlands Metro, Nottingham Express Transit, Tramlink (Londres del Sud). Aeropòrt màger: Heathrow, segond del mond per los passatgièrs internacionals.<ref name="r177">"Delta Expects New Slots To Foster Growth At Heathrow Airport", The Wall Street Journal, 23 February 2011. https://www.wsj.com/article/BT-CO-20110223-710213.html</ref> Bacs: de Liverpool cap a Irlanda e l'illa de Man; de Hull cap als Païses Bas e a Belgica.<ref name="r178">David Else, "Inghilterra", EDT srl, 2007. ISBN 978-88-6040-136-6 (p. 781)</ref> Environ 4 400 milas de vias navigablas (la mitat d'elas de la Canal & River Trust); lo transpòrt per aiga es fòrça limitat. La Tamisa es la via d'aiga principala; lo pòrt de Tilbury (estuari de la Tamisa) es un dels tres pòrts màgers del Reialme Unit. ===Energia=== {{Main|Energy in the United Kingdom}} Los govèrns s'engatjèron a reduire las emissions de CO₂. Lo Reialme Unit es un dels melhors sites d'Euròpa pel vent; l'energia eolica es sa font que creis lo mai ràpidament;<ref name="r179">"BBC – Weather Centre – Climate Change – Wind Power", bbc.co.uk. https://www.bbc.co.uk/climate/adaptation/wind_power.shtml</ref><ref name="r180">"UK Renewable Energy Roadmap Crown copyright, July 2011". https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/48128/2167-uk-renewable-energy-roadmap.pdf; "RenewableUK News website article". http://www.renewableuk.com/en/news/renewableuk-news.cfm/electricity-needs-of-more-than-a-quarter-of-uk-homes-powered-by-wind-in-2014</ref> 26,8 % de l'electricitat del Reialme Unit en 2022.<ref name="r181">"Britain produced record amount of wind power in 2022, National Grid says", Reuters, 6 January 2023. https://www.reuters.com/business/energy/britain-produced-record-amount-wind-power-2022-national-grid-2023-01-06/</ref> Hornsea 2, lo mai grand parc eolian en mar del mond, a environ 89 km de la còsta de Yorkshire.<ref name="r182">"The world's biggest offshore wind farm is now fully operational", CNBC, September 2022. https://www.cnbc.com/2022/09/01/huge-offshore-wind-farm-hornsea-2-is-fully-operational-orsted-says.html</ref> Climate Change Act 2008: ample majoritat transpartidària; primièr objectiu nacional juridicament contraignent al mond per la mitigacion del cambiament climatic.<ref name="r183">"What is the 2008 Climate Change Act?", Grantham Research Institute on climate change and the environment. https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/explainers/what-is-the-2008-climate-change-act/</ref> La politica energetica visa a limitar las emissions en responent a la demanda; lo mix energetic cambia segon las ressorsas, la tecnologia e los còsts.<ref name="r184">Darrell Proctor, "UK Undergoing 'Remarkable Shift' in Power Generation", POWER Magazine, 24 November 2020. https://www.powermag.com/uk-undergoing-remarkable-shift-in-power-generation/</ref> Respònsable: Ministèri de la Seguretat Energetica e del Zèro Net.<ref name="r185">"Department for Energy Security & Net Zero – GOV.UK", gov.uk. https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-energy-security-and-net-zero</ref> Lo ministre d'Estat a las Entrepresas, a l'Energia e a la Creissença Pròpria cobrís las finanças verdas, la sciéncia e l'innovacion climaticas e la produccion a bassa emission de carbòni.<ref name="r186">"Minister of State (Minister for Business, Energy and Clean Growth) – GOV.UK", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/minister-of-state--75#responsibilities</ref> 2024: lo Reialme Unit èra 5en sus 180 a l'Indèx de Performança Environamentala.<ref name="r187">"2024 Environmental Performance Index", Environmental Performance Index. https://web.archive.org/web/20240710023935/https://epi.yale.edu/measure/2024/EPI</ref> Lei: zèro emission nèta en 2050.<ref name="r188">"UK net zero target", Institute for Government, 20 April 2020. https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainers/net-zero-target</ref> ==Santat== {{Main|Healthcare in England}} [[File:Sir W.H. Beveridge, head-and-shoulders portrait, facing left.jpg|thumb|Lo rapòrt de William Beveridge de 1942, ''Social Insurance and Allied Services'', serviguèt de basa a l'Estat providéncia aprèp la Segonda Guèrra mondiala.]] NHS: sistèma finançat per l'Estat, que balha la màger part dels suènhs de santat. Comencèt lo 5 de julhet de 1948 (National Health Service Act 1946), sus la basa del Rapòrt Beveridge (William Beveridge).<ref name="r189">"BBC History on William Beveridge", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/beveridge_william.shtml</ref> Finançat per la fiscalitat generala e l'Assegurança Nacionala;<ref name="r190">"NHS Expenditure in England", House of Commons Library. http://www.parliament.uk/commons/lib/research/briefings/snsg-00724.pdf</ref> en majoritat gratuit al moment de l'utilizacion; de gents pagan per qualques servicis: examens de la vista, suènhs dentaris, ordenanças, suènhs personals.<ref name="r191">"Check what help you could get to pay for NHS costs", National Health Service (England). https://check-for-help-paying-nhs-costs.nhsbsa.nhs.uk/start</ref> Lo Ministèri de la Santat (secretari d'Estat a la Santat) es respònsable; £98,6 miliards depensats en 2008–2009, mai que mai pel NHS.<ref name="r192">"Budget 2008, Chapter C", HM Treasury, 3 March 2008. http://www.hm-treasury.gov.uk/media/7/3/bud08_chapterc.pdf</ref> Lo General Medical Council, lo Nursing and Midwifery Council e los Royal Colleges son a l'escala de tot lo Reialme Unit. Esperança de vida: 77,5 ans (òmes), 81,7 (fremas), la mai nauta dels quatre païses del Reialme Unit.<ref name="r193">Office for National Statistics, "Life expectancy", statistics.gov.uk. http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?ID=168</ref> Lo sud a una esperança de vida mai nauta que lo nòrd, mas l'escart se redutz: Nòrd-Èst +6,0 ans e Nòrd-Oèst +5,8 ans entre 1991–1993 e 2012–2014.<ref name="r193" /> ==Demografia== {{Main|Demographics of England}} ===Populacion=== {{Main|English people.|English diaspora|Cornish people|List of urban areas in the United Kingdom}} [[File:England counties population (crop).png|thumb|alt=Mapa d'Anglatèrra amb de regions ombradas en diferentas nuanças de blau.|Los comtats metropolitans e non metropolitans, coloriats segon la populacion]] [[File:England and Wales population cartogram districts.svg|thumb|Populacion d'Anglatèrra e del País de Galas per zònas administrativas. Lor talha mòstra lor populacion, amb una causida aproximacion. Cada grop de carrats de la legenda representa 20 % del nombre total de districtes.]] Mai de 56 milions d'abitants; país mai poblat del Reialme Unit, 84 % del total.<ref name="r5" /> Seriá lo 26en país del mond per la populacion s'es considerat coma un tot.<ref name="r194">United Nations Department of Economic and Social Affairs, "World Population Prospects: Analytical Report for the 2004", United Nations. https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm</ref> Los Anglés son de Britanics.<ref name="r195">Office for National Statistics, "Ethnicity and National Identity in England and Wales 2011", Statistics.gov.uk, 2011. https://web.archive.org/web/20160124090812/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html</ref> Diaspòra dins las zònas de l'ancian Empèri: Estats Units (environ 50 milions declaravan una ascendéncia anglesa, 1980),<ref name="r196">"Shifting Identities – statistical data on ethnic identities in the US", American Demographics, 2001. https://web.archive.org/web/20050602015338/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m4021/is_2001_Dec_1/ai_80408799</ref> Canadà (environ 6,5 milions),<ref name="r197">"Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories", Statistics Canada, 2 April 2008. https://web.archive.org/web/20190106221808/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Table=2&Data=Count&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000</ref> Austràlia (environ 70 % declarèron en 1999 una origina anglocèltica),<ref name="r198">Centre for Population and Urban Research, Monash University, "Australian Population: Ethnic Origins". https://web.archive.org/web/20050415074055/http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n4/v7n4_3price.pdf</ref> Chile (environ 420 000 d'origina anglesa, encara que jamai dins l'Empèri).<ref name="r199">"Inmigración británica en Chile", Galeon.com. https://web.archive.org/web/20090822074242/http://www.galeon.com/typepad/</ref> Dempuèi la fin dels ans 1990, fòrça Anglés emigrèron cap a Espanha.<ref name="r200">Jason Burke, "An Englishman's home is his casa as thousands go south", The Guardian, 9 October 2005. https://www.theguardian.com/world/2005/oct/09/spain.spain; Alan Travis, "Record numbers leave the country for life abroad", The Guardian, 16 November 2007. https://www.theguardian.com/society/2007/nov/16/emigration</ref> La prosperitat del Sud-Èst d'Anglatèrra atrai de migrants economics d'autras regions del Reialme Unit.<ref name="r195" /> Immigracion irlandesa importanta.<ref name="r201">"One in four Britons claim Irish roots", BBC News, 16 March 2001. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1224611.stm</ref> Residents d'origina etnicament europèa: 81,7 % (blancs britanics, Alemands,<ref name="r202">"British Immigration Map Revealed", BBC News, 7 September 2005. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4218740.stm</ref> Polonés<ref name="r195" /> e mai), contra 94,1 % en 1991.<ref name="r195" /><ref name="r203">"Population of England and Wales", Gov.uk, 22 December 2022. https://www.ethnicity-facts-figures.service.gov.uk/uk-population-by-ethnicity/national-and-regional-populations/population-of-england-and-wales/latest/</ref> Dempuèi los ans 1950, migrants de las ancianas colonias: environ 7 % an una origina del subcontinent indian (Índia, Paquistan, Bangladesh);<ref name="r203" /><ref name="r202" /> 0,7 % chinés;<ref name="r203" /><ref name="r202" /> 0,6 % arabes;<ref name="r203" /> 4,0 % negres (Africa e Carib);<ref name="r203" /><ref name="r202" /> 2,9 % mestissats o d'origina mesclada.<ref name="r203" /> Part dels mainatges de las escòlas primàrias de minoritats etnicas: 22 % (2007),<ref name="r204">Graeme Paton, "One fifth of children from ethnic minorities", The Daily Telegraph, 1 October 2007. https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html</ref> 26,5 % (2011).<ref name="r205">Jessica Shepherd, "Almost a quarter of state school pupils are from an ethnic minority", The Guardian, 22 June 2011. https://www.theguardian.com/education/2011/jun/22/quarter-state-school-pupils-from-ethnic-minority</ref> Environ la mitat de l'aumentacion de la populacion de 1991–2001 èra deguda a l'immigracion.<ref name="r206">David Leppard, "Immigration rise increases segregation in British cities", The Times, 10 April 2005. https://web.archive.org/web/20080211185641/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece</ref> Una sola minoritat nacionala indigèna: los Cornics (Cornish people), reconeguda en virtut de la Convencion-quadre pel Respècte de las Minoritats Nacionalas en 2014.<ref name="r207">"Cornish people formally declared a national minority along with Scots, Welsh and Irish", The Independent, 23 April 2014. https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/cornish-people-formally-declared-a-national-minority-along-with-scots-welsh-and-irish-9278725.html</ref> ===Lenga=== {{Main|Languages of the United Kingdom|English language in England}} {| class="wikitable" ! Lenga !! Locutors nadius (en milierats)<ref name="r208">[http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/QS204EW/view/2092957699?cols=measures QS204EW – Main language] , Office for National Statistics 2011 Census. Retrieved 21 July 2015.</ref> |- | Anglés || 46 937 |- | Polonés || 529 |- | Panjabi || 272 |- | Urdú || 266 |- | Bengalí || 216 |- | Gujaratí || 212 |- | Arabi || 152 |- | Francés || 145 |- | Portugués || 131 |- | Galés || 8 |- | Còrnic || 0,6 |- | Autras || 2 267 |- | '''Populacion''' || 51 006 |} L'anglés nasquèt en Anglatèrra e demòra la lenga principala; es largament parlat dins lo mond.<ref name="r209">Mauro E. Mujica, "English: Not America's Language?", The Globalist, 19 June 2003. https://web.archive.org/web/20080117232711/http://www.theglobalist.com/DBWeb/StoryId.aspx?StoryId=3229</ref> Recensament de 2011: parlat plan o fòrça plan per 98 % de la populacion.<ref name="r210">"QS205EW – Proficiency in English", Office for National Statistics 2011 census. http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/QS205EW/view/2092957699?cols=measures</ref> L'ensenhament de l'anglés es una activitat economica importanta. Cap de lei impausa pas una lenga oficiala;<ref name="r211">"English language history", Yaelf. https://web.archive.org/web/20100213214406/http://www.yaelf.com/history.shtml</ref> l'anglés es la sola lenga utilizada pels afars oficials. Fòrça accents regionals distintes. Lo còrnic s'escantiguèt coma lenga de comunautat al sègle XVIII, puèi foguèt revitalizat;<ref name="r212">Government Offices for the English Regions, "Cornish language", gos.gov.uk. http://www.gos.gov.uk/gosw/culturehome/heritage/cornish/?view=Standard; "The Cornish Language Development Project – Evaluation – Final Report", Hywel Evans, Aric Lacoste / ERS. https://web.archive.org/web/20131007054626/http://www.magakernow.org.uk/idoc.ashx?docid=d9bd1b63-0135-47b1-8edf-4a5e9358da06&version=-1</ref> es protegit per la Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias;<ref name="r213">"South West – Cornish Language", Government Office South West. http://www.gos.gov.uk/gosw/culturehome/heritage/cornish/</ref> parlat per 0,1 % de las personas en Cornoalha;<ref name="r214">"On being a Cornish "Celt": changing Celtic heritage and traditions", University of Exeter. https://ore.exeter.ac.uk/articles/conference_contribution/On_being_a_Cornish_Celt_changing_Celtic_heritage_and_traditions_in_Cornwall/29688890?file=56691116</ref> ensenhat dins qualques escòlas.<ref name="r215">Emily Dugan, "The Cornish: They revolted in 1497, now they're at it again", The Independent, 6 September 2009. https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/the-cornish-they-revolted-in-1497-now-theyre-at-it-again-1782535.html; "Cornish in Schools", Cornish Language Partnership, 2009. http://www.magakernow.org.uk/default.aspx?page=336</ref> Las escòlas publicas ensenhan una segonda o una tresena lenga a partir de sèt ans (lo francés, l'espanhòl e l'alemand son las mai comunas).<ref name="r216">Anthea Lipsett, "Number of primaries teaching foreign languages doubles", The Guardian, 26 June 2008. https://www.theguardian.com/education/2008/jun/26/schools.uk2</ref> 2007: environ 800 000 escolans parlavan una lenga estrangièra a l'ostal (lo panjabi e l'urdú, las mai comunas).<ref name="r204" /> Aprèp lo recensament de 2011, lo polonés es la lenga principala aprèp l'anglés.<ref name="r217">Robert Booth, "Polish becomes England's second language", The Guardian, 30 January 2013. https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/30/polish-becomes-englands-second-language</ref> 2022: la lenga dels signes britanica venguèt una lenga oficiala d'Anglatèrra (British Sign Language Act 2022).<ref name="r218">"British Sign Language gets official status after 19 years of campaigning", ITV News, 6 May 2022. https://www.itv.com/news/westcountry/2022-05-06/were-finally-recognised-british-sign-language-gets-official-status</ref> ===Religion=== {{Main|Religion in England|History of Christianity in England}} Recensament de 2021: 46,3 % cristians, 36,7 % sens religion, 6,7 % musulmans, 4,3 % d'autras religions, 6 % sens responsa.<ref name="r219">"Table KS209EW 2011 Census: Religion, local authorities in England and Wales", Office for National Statistics, 11 December 2012. http://www.ons.gov.uk/file?uri=/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/2011censuskeystatisticsforlocalauthoritiesinenglandandwales/r21ewrttableks209ewladv1_tcm77-290705.xls</ref> Lo cristianisme es la religion la mai practicada. Glèisa establida: la Glèisa d'Anglatèrra,<ref name="r220">"Church of England", BBC. https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/cofe/cofe_1.shtml</ref> que quitèt la comunion amb Roma dins los ans 1530 quand Enric VIII poguèt pas faire anullar son maridatge amb Catarina d'Aragon; se considèra a l'encòp catolica e protestanta.<ref name="r221">"In depth history of the Church of England", Church of England. https://www.churchofengland.org/about-us/history/detailed-history.aspx</ref> Tradicions de Nauta Glèisa e de Bassa Glèisa; qualques anglocatolics (movement tractarian). Lo monarca n'es lo governador suprèm; environ 26 milions de membres baptizats (la màger part pas de practicants regulars). 2016: 19,8 % d'Anglatèrra e del País de Galas se declaravan anglicans.<ref name="r222">"St Mary's Study Finds London Most Religious Area in England and Wales", St Mary's University, Twickenham, London. https://www.stmarys.ac.uk/news/2016/st-marys-study-finds-london-most-religious-area-in-england-and-wales</ref><ref name="r223">"Contemporary Catholicism in England and Wales", www.stmarys.ac.uk. https://web.archive.org/web/20260102051653/https://www.stmarys.ac.uk/research/centres/benedict-xvi/contemporary-catholicism.aspx</ref> Fa part de la Comunion anglicana; l'arquevèsque de Canterbury n'es lo cap simbolic.<ref name="r224">"Global Anglicanism at a Crossroads", PewResearch.org, 19 June 2008. http://pewresearch.org/pubs/896/global-anglicanism-at-a-crossroads</ref> Edificis istorics: abadiá de Westminster, York Minster, catedrala de Durham, catedrala de Salisbury. [[File:Westminster Abbey, west facade, August 2014.jpg|thumb|L'abadiá de Westminster es un exemple remarcable d'arquitectura gotica anglesa. La coronacion del monarca britanic se debana tradicionalament a l'abadiá.]] Segonda: la Glèisa Catolica; organizada sus una basa Anglatèrra–País de Galas dempuèi l'Emancipacion Catolica, 4,5 milions de membres;<ref name="r225">"People here 'must obey the laws of the land'", The Daily Telegraph, 9 February 2008. https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1578212/People-here-must-obey-the-laws-of-the-land.html</ref> 8,3 % se declaravan catolics en 2016.<ref name="r222" /><ref name="r223" /> Un sol papa anglés, Adrian IV; Beda, Anselm e John Henry Newman son Doctors de la Glèisa. Tresena: lo metodisme (nascut de l'anglicanisme gràcias a John Wesley;<ref name="r226">"The Methodist Church", BBC News. https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/subdivisions/methodist_1.shtml</ref> popular dins las vilas tèxtilas de Lancashire e de Yorkshire e entre los minaires d'estanh de Cornoalha).<ref name="r227">"An Independent Academic Study on Cornish". http://www.linguae-celticae.org/dateien/Independent_Study_on_Cornish_Language.pdf</ref> Autres non conformistas: Baptistas, Quacres, Congregacionalistas, Unitarians, Armada de la Salut.<ref name="r228">Hugh McLeod, "The Cambridge History of Christianity, Volume 9, World Christianities c.1914–c.2000", Cambridge University Press, 2006. ISBN 9780521815000</ref> Sant patron: Sant Jòrdi (la crotz de la bandièra).<ref name="r229">"United Kingdom – History of the Flag", FlagSpot.net. http://flagspot.net/flags/gb-hist.html</ref> Autres sants: Cuthbert, Edmund, Alban, Wilfrid, Aidan, Eduard lo Confessor, John Fisher, Thomas More, Petroc, Piran, Margaret Clitherow, Thomas Becket. Los Jusieus: minoritat dempuèi 1070, expulsats en 1290 (Edicte d'Expulsion), readmés en 1656.<ref name="r230">"From Expulsion (1290) to Readmission (1656): Jews and England", Goldsmiths.ac.uk. https://web.archive.org/web/20110721183112/http://www.gold.ac.uk/media/350th-anniversary.pdf</ref> Dempuèi los ans 1950, l'immigracion faguèt créisser las autras religions: l'islam representa environ 5 % de la populacion;<ref name="r231">Office for National Statistics, "Religion", Statistics.gov.uk. http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=8301</ref> l'indoïsme, lo sikhisme e lo budisme, 2,8 % amassa (venguts d'Índia e d'Asia del Sud-Èst).<ref name="r231" /> Pichona minoritat paganà (Wicca, Druïdisme, Heathenry): al recensament de 2011, environ 53 172 personas se declaravan paganas, entre las qualas 11 026 Wiccans (solament las declaracions estrictas son comptadas).<ref name="r10" /> 24,7 % declarèron pas cap de religion (14,6 % en 2001);<ref name="r10" /> los taus mai nauts: Norwich 42,5 %, Brighton and Hove 42,4 %. ==Educacion== {{Main|Education in England}} Lo Ministèri de l'Educacion es respònsable dels joves fins a 19 ans.<ref name="r232">Liam Gearon, "Education in the United Kingdom", David Fulton, 2002. ISBN 978-1-85346-715-8 (p. 246)</ref> Escòlas finançadas per l'Estat: environ 93 % dels escolans.<ref name="r233">Anne West, "Underachievement in schools", Routledge, 2003. ISBN 978-0-415-24132-8 (p. 28)</ref> Lo secretari d'Estat a l'Educacion n'es respònsable.<ref name="r234">"Secretary of State for Education", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-education</ref> De 3 a 5 ans: escòla maternala o classa de recepcion de l'Early Years Foundation Stage; de 5 a 11 ans: primària; de 11 a 16 ans: segondària. Las escòlas publicas devon ensenhar lo Curriculum Nacional: literatura anglesa, lenga anglesa, matematicas, sciéncias, art e design, cobertura civica, istòria, geografia, educacion religiosa, design e tecnologia, informatica, lengas ancianas e modèrnas, musica, educacion fisica.<ref name="r235">"The national curriculum: Overview", GOV.UK. https://www.gov.uk/national-curriculum</ref> [[File:Radcliffe Camera by Fenlio.jpg|thumb|L'Universitat d'Oxford foguèt fondada en 1096, çò que ne fa la segonda mai ancian universitat del mond.]] L'estudi PISA (OCDE) classa los joves britanics de 15 ans 13ens en lectura, matematicas e sciéncias; mejana de 503,7 contra 493 per l'OCDE.<ref name="r236">"PISA 2018 Results Combined Executive Summaries", OECD, 2019. https://www.oecd.org/pisa/Combined_Executive_Summaries_PISA_2018.pdf</ref> La màger part de las escòlas segondàrias son comprehensivas; las grammar schools seleccionan a l'entrada amb l'eleven-plus. Environ 7,2 % frequentan d'escòlas privadas;<ref name="r237">"Independent Schools in the United Kingdom", MSN Encarta, 2009. https://web.archive.org/web/20090829163013/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761580406/Independent_Schools_in_the_United_Kingdom.html</ref> i a fòrça escòlas confessionalas publicas.<ref name="r238">"Faith Schools in the UK: What Parents Need to Know", The Good Schools Guide, 2026-09-23. https://www.goodschoolsguide.co.uk/uk-schools/advice/faith-schools-in-the-uk</ref> Ofsted supervisa las escòlas publicas, l'Independent Schools Inspectorate las escòlas privadas.<ref name="r239">Liam Gearon, "Education in the United Kingdom", David Fulton, 2002. ISBN 978-1-85346-715-8 (p. 102)</ref> Aprèp l'escolaritat obligatòria: GCSEs; dos ans d'ensenhament superior (sovent dins de colleges de sixth form); A-levels (basa de las demandas universitàrias); aprendissatges, T-levels, BTEC, NVQ; colleges terciaris (academics e professionals).<ref name="r240">Judith Watson, "The Social Effects of Travel to Learn Patterns – A Case Study of 16–19 Year Olds in London", Local Economy: The Journal of the Local Economy Policy Unit, 2009. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02690940903166971</ref> ===Ensenhament superior=== Universitat a partir de 18 ans per un diplòma academic. Mai de 90 universitats, totas publicas levat una. Lo Ministèri dels Afars, de l'Innovacion e de las Competéncias es respònsable.<ref name="r241">United Kingdom Parliament, "Innovation, Universities, Science and Skills Committee Contents", publications.parliament.uk. https://publications.parliament.uk/pa/cm200809/cmselect/cmdius/170/17004.htm</ref> Prèstes d'estudiant per las taxas d'ensenhament e las despensas de vida (los estudiants anglés pagan de taxas, mai tanben en Escòcia; los estudiants escossés en Escòcia an las taxas pagadas pel Parlament d'Escòcia).<ref name="r242">"Financial support for higher education students", House of Commons Library, 31 January 2024. https://commonslibrary.parliament.uk/cost-of-living-support-for-students/</ref> Licéncia generalament de 3 ans; diplòma de tresen cicle de 1 an; doctorat de 3 ans o mai.<ref name="r243">"The Frameworks for Higher Education Qualifications of UK Degree-Awarding Bodies", November 2014. https://web.archive.org/web/20160305083730/http://www.qaa.ac.uk/en/Publications/Documents/qualifications-frameworks.pdf</ref> Classament QS 2024: Cambridge, Oxford, Imperial College London, University College London dins los dètz primièrs. Cambridge (1209) e Oxford (1096): las mai ancianas del mond de lenga anglesa.<ref name="r244">"QS World University Rankings 2023 Top Universities", QS Quacquarelli Symonds Limited, February 2017. https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2023</ref> LSE: descricha coma l'establiment de sciéncias socialas lo mai important del mond.<ref name="r245">Ben Hoyle, "The Sunday Times Good University Guide 2007 – Profile for London School of Economics", The Times, 23 September 2007. https://web.archive.org/web/20110905160854/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/education/sunday_times_university_guide/article2496158.ece</ref> London Business School: lo MBA classat melhor del mond pel ''Financial Times'' (2010).<ref name="r246">"FT Global MBA Rankings", Financial Times. https://web.archive.org/web/20110829050814/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/global-mba-rankings</ref> Classas de diplòmas: first, upper second, lower second, third, unclassified.<ref name="r243" /> King's School Canterbury e King's School Rochester: las escòlas mai ancianas del mond de lenga anglesa.<ref name="r247">Frederick A.M. Webster, "Our great public schools: their traditions, customs and games", Ward, Lock, 1937. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.180095 (p. 383)</ref> Escòlas de pagament: Winchester College, Eton, St Paul's, Harrow, Rugby.<ref name="r248">Roy Lowe, "The English school", Taylor & Francis, 1971. ISBN 978-0-7100-6882-8 (p. 317)</ref> ==Cultura== {{Main|Culture of England|English Renaissance}} ===Arquitectura=== {{Main|Architecture of England}} Pèiras dreitas preïstoricas: Stonehenge, Devil's Arrows, Rudston Monolith, Castlerigg.<ref name="r249">"The Prehistoric Sites of Great Britain", Stone-Circles.org.uk. https://web.archive.org/web/20180929001010/http://www.stone-circles.org.uk/stone/index.htm</ref> Epòca romana: basilicas, banhs, amfiteatres, arcs de triomf, vilas, temples, rotas, fòrts, aqüeducs;<ref name="r250">"Ancient Roman architecture in England and Wales", Castles.me.uk. https://web.archive.org/web/20091212033420/http://www.castles.me.uk/ancient-roman-architecture-england-wales.htm</ref> foguèron fondadas Londres, Bath, York, Chester, St Albans; Mur d'Adrian; Banhs romans de Bath.<ref name="r250" /> [[File:Bodiam-castle-10My8-1197.jpg|thumb|alt=Un castèl de plan carrat cernat d'un valat ple d'aiga. A de torres rondas als cantons e un aspècte menaçant.|Lo castèl de Bodiam es un castèl del sègle XIV cernat de valats, près de Robertsbridge, en Sussex de l'Èst.]] Naut Edat Mejana: bastiments laïcs simples en fusta e en palha; bastiments ecclesiastics: monaquisme hiberno-saxon,<ref name="r251">Bertram Colgrave, "Two lives of Saint Cuthbert", Cambridge University Press, 1985. ISBN 978-0-521-31385-8 (p. 326)</ref><ref name="r252">Nikolaus Pevsner, "An outline of European architecture", University of Michigan, 1942. ISBN 978-0-14-061613-2 (p. 14)</ref> basilica paleocristiana, pilastres, arcaturas cegas, colonetas en balustre, dobertas de cap triangular. Aprèp 1066: castèls (Tour de Londres, Warwick, Durham, Windsor). Plantagenèts: gotic anglés (catedrala de Canterbury, abadiá de Westminster, York Minster),<ref name="r253">T.D. Atkinson, "English Architecture", Read Books, 2008. ISBN 978-1-4097-2581-7 (p. 189)</ref> castèls, palais, grandas demòras, universitats, glèisas parroquialas. Tudor: arc Tudor a quatre centres, ostals de bauç e d'argila. Aprèp la Renaissença: barroc anglés (Christopher Wren).<ref name="r254">Kerry Downes, "Christopher Wren", Oxford University Press, 2007. ISBN 978-0-19-921524-9 (p. 17)</ref> Georgian: refinat, palladian (Royal Crescent, Bath). Victorian: renaissença gotica; Crystal Palace. Modernisme dempuèi los ans 1930, sovent controversat (Norman Foster, Richard Rogers); resisténcia tradicionalista (Poundbury, Dorset, del Prince Carles;<ref name="r255">"Architects to hear Prince appeal", BBC News, 12 May 2009. http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8045027.stm</ref> Raymond Erith, Francis Johnson, Quinlan Terry). ===Jardins=== {{Main|English garden}} Lo jardin paisagièr, desvolopat per Capability Brown, faguèt tendéncia al nivèl internacional; lo jardinatge e la visita dels jardins son tipicament anglés. Natura idealizada: lacs, pelosas ondulantas, bosquets, temples classics, ruïnas goticas, pònts, idili pastoral dins las grandas demòras de campanha.<ref name="r256">"Gardens through time", English Heritage. https://www.english-heritage.org.uk/learn/histories/gardens-through-time/</ref> Lo jardin paisagièr èra una « òbra d'art viva » quand dobriguèt dins los ans 1750.<ref name="r257">"The history of the house at Stourhead", National Trust. https://www.nationaltrust.org.uk/stourhead/features/the-history-of-stourhead</ref> Imitat pel jardin paisagièr francés e a Pavlovsk (Sant Petersborg) a la fin del sègle XVIII; influencièt los parcs publics del sègle XIX dins lo mond.<ref name="r258">Lucia Impelluso, ''Jardins, potagers et labyrinthes'', Mondatori Electra, Milan</ref> English Heritage e lo National Trust preservan de jardins e de parcs;<ref name="r259">"Gardens & parks", National Trust. https://www.nationaltrust.org.uk/gardens-and-parks</ref> RHS Chelsea Flower Show, que seriá la mai granda mòstra de jardinatge del mond.<ref name="r260">"RHS Chelsea Flower Show", rhs.org.uk. http://www.rhs.org.uk/shows-events/rhs-chelsea-flower-show</ref> ===Folclòre=== {{Main|English folklore}} [[File:The King joins the hands of Robin Hood and Maid Marian.jpg|thumb|Robin dels Bòscs e Maid Marian amb Richard I d'Anglatèrra]] Desvolopat al cors dels sègles; qualques personatges son nacionals, la màger part regionals. Èsters: pixies, gigants, elfes, ogres, trolls, gòblins, nans. Antics: Offa d'Angeln, Wayland lo Fabre;<ref name="r261">Charles Francis Keary, "Outlines of primitive belief among the Indo-European races", C Scribner's Sons, 1882. https://archive.org/details/outlinesprimiti02keargoog (p. 50)</ref> aprèp los Normands: Robin dels Bòscs, los Merry Men, lo Shèrif de Nottingham.<ref name="r262">A.J. Pollard, "Imagining Robin Hood", Routledge, 2004. https://archive.org/details/imaginingrobinho00poll (p. 272)</ref> Naut Edat Mejana: los racontes brittonics venguèron lo mite arturian (Artús, Camelot, Excalibur, Merlin, Taula Redonda, Lancelot) a partir de fonts anglonormandas, galesas e francesas;<ref name="r263">Michael Wood, "King Arthur, 'Once and Future King'", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/arthur_03.shtml</ref><ref name="r264">NJ Higham, "King Arthur: myth-making and history", Routledge, 2002. ISBN 978-0-415-21305-9 (p. 25)</ref><ref name="r265">John Koch, "Celtic Culture: A Historical Encyclopedia", ABC-CLIO, 2006. ISBN 978-1-85109-440-0 (p. 732)</ref> centrat sus l'''Historia Regum Britanniae'' de Geoffrey de Monmouth. Benlèu promogut per l'elita normanda per legitimar son poder, car l'istòria anglosaxona èra pas adaptada tant que Edgar l'Ætheling e l'Ostal de Dunkeld èran actius.<ref name="r266">Norris Lacy, "The Arthurian Encyclopedia", Garland Pub, 1986. https://archive.org/details/arthurianencyclo0000unse (p. 649)</ref> Michael Wood: Artús venguèt « un simbòl de l'istòria britanica – una manièra d'explicar la matèria de Bretanha, la relacion entre los Saxons e los Celtas ».<ref name="r263" /> Qualques figuras folclòricas se basan sus de personatges istorics.<ref name="r267">Katharine Briggs, "A Dictionary of British Folk-tales in the English Language", Routledge, 2004. ISBN 978-0-203-39737-4 (p. 26)</ref> 5 de novembre: Bonfire Night (Conspiracion de la Polvera, Guy Fawkes). Activitats folclòricas: danças morris, danças del maipòl, Rapper sword (Nòrd-Èst), dança de l'Espasa Longa (Yorkshire), Mummers Plays, bottle-kicking (Leicestershire), cheese-rolling a Cooper's Hill.<ref name="r268">Robert Withington, "English Pageantry; An Historical Outline", Read Books, 2008. ISBN 978-1-4086-8062-9 (p. 224)</ref> I a pas de costum nacional oficial; los establits: los Pearly Kings and Queens (cockney), la Garda Reiala, lo costum morris, los Beefeaters.<ref name="r269">"What is England's national costume?", Woodlands-Junior.kent.sch.uk. http://www.woodlands-junior.kent.sch.uk/customs/questions/costume.html</ref> ===Cosina=== {{Main|English cuisine}} Istoricament simpla, basada sus de produches naturals de qualitat.<ref name="r270">David Else, "Inghilterra", EDT srl, 2007. ISBN 978-88-6040-136-6 (p. 76)</ref> Bona reputacion a l'Edat Mejana e a la Renaissença; en declin amb l'urbanizacion de la Revolucion industriala; renaissença recenta, amb de bonas notas als classaments dels melhors restaurants de ''Restaurant''.<ref name="r271">"The S.Pellegrino World's 50 Best Restaurants", TheWorlds50Best.com. http://www.theworlds50best.com/module/acms_winners?group_id=1</ref> [[File:English-cusine-exports.jpg|thumb|Menjars anglés: dins lo sens de las agulhas d'un relòtge a partir de naut a esquèrra: teacakes, formatges, vins e sidre]] Sunday roast (buòu, anhèl, polastre o pòrc, legums, Yorkshire pudding, jus de ròst);<ref name="r272">"Traditional English Food Specialities", TravelSignPosts.com. http://www.travelsignposts.com/England/traditional-English-food-specialities.php</ref> fish and chips; full English breakfast (lard, saucissas, tomatas grelhadas, pan fregit, ''black pudding'', favas a la tomata, campairòls, uòus).<ref name="r273">"How to make the perfect full English breakfast", 25 June 2015. https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/11029015/How-to-make-the-perfect-full-English-breakfast.html</ref> Pastissadas de carn: steak and kidney, steak and ale, cottage, de pòrc (frescas),<ref name="r272" /> Cornish pasty. Saucissas: bangers and mash, toad in the hole. Lancashire hotpot (estofat del nòrd-oèst). Formatges: Cheddar, Red Leicester, Wensleydale, Double Gloucester, Blue Stilton. Curris angloindians: chicken tikka masala, balti. Dessèrts: tartas de pomas e d'autres fruchs, spotted dick (amb crèma), sticky toffee pudding. Pastissariás: scones amb confitura o crèma, pans de fruchs secs, Eccles cakes, mince pies, bescuèches doces o especiats. Beuregas: tè<ref name="r274">"Catherine of Braganza", Tea.co.uk. http://www.tea.co.uk/catherine-of-braganza</ref> e cafè; vin, sidres, bièras anglesas (bitter, mild, stout, brown ale).<ref name="r275">"Types of Beer", Icons of England. http://www.icons.org.uk/theicons/collection/the-pint-of-real-ale/features/types-of-beer-finished</ref> ===Arts visuals=== {{Main|English art|Arts Council England}} [[File:John Constable The Hay Wain.jpg|thumb|alt=Un carri tirat per de cavals que travèrsa un riu cap a un cabanon, amb d'arbres e de camps al delà|''The Hay Wain'' de John Constable, 1821, es una pintura anglesa arquetipica.]] Mai ancian: art rupèstre preïstoric (Yorkshire del Nòrd, Northumberland, Cumbria; Creswell Crags).<ref name="r276">"The Prehistoric Cave Art of England", ArchaeologyDataService.ac.uk. http://archaeologydataservice.ac.uk/catalogue/adsdata/arch-836-1/dissemination/pdf/ERA_Brochure.pdf</ref> Epòca romana: estatuas, bustes, vitralhariá, mosaïcas (Lullingstone, Aldborough).<ref name="r277">English Heritage, "Aldborough Roman Site", english-heritage.org.uk. http://www.english-heritage.org.uk/server.php?show=nav.17022</ref> Naut Edat Mejana: crotz esculpidas, evòris, pintura de manuscrits, bijoterià d'aur e d'esmalt, dessenhs entrelaçats (Staffordshire Hoard, 2009); mesclas gaelico-anglianas: Evangèlis de Lindisfarne, Psautièr de Vespasian.<ref name="r278">"Early Middle Ages Art", Tiscali.co.uk. http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0023715.html</ref> Gotic a Winchester e a Canterbury: Benedictional de Sant Æthelwold, Psautièr de Luttrell.<ref name="r279">"English art", Tiscali.co.uk. http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0028010.html</ref> Tudor: artistas de cort; lo retrach foguèt reforçat per Hans Holbein, puèi Nicholas Hilliard.<ref name="r279" /> Stuarts: influéncia flamenca (van Dyck, Lely, Kneller, Dobson).<ref name="r279" /> Sègle XVIII: Reial Acadèmia; classicisme de l'Alta Renaissença; Gainsborough, Reynolds.<ref name="r279" /> Sègle XIX: paisatges: Constable, Turner; Escòla de Norwich; Confraria Preraffaelita (Holman Hunt, Rossetti, Millais).<ref name="r279" /> Sègle XX: Henry Moore, votz de l'escultura britanica e del modernisme.<ref name="r280">Chris Turner, "The Bronze Age: Henry Moore and his successors", Tate Magazine. http://www.tate.org.uk/magazine/issue6/moore.htm</ref> Societat Reiala de las Arts.<ref name="r281">"About the RSA – RSA", thersa.org. https://www.thersa.org/about</ref> ===Literatura, teatre e filosofia=== {{Main|English literature|English drama|Theatre of the United Kingdom}} [[File:Geoffrey Chaucer (17th century).jpg|thumb|alt=Un òme vestit de gris amb una barba, que tèn un rosari, representat al costat d'un blasonament.|Geoffrey Chaucer foguèt un autor, poèta e filosòf anglés, mai que mai remembrat per son racònte-quadre inacabat ''The Canterbury Tales''.]] Los primièrs autors Beda e Alcuin escriguèron en latin.<ref name="r282">Charles Warner, "Library of the world's best literature, ancient and modern", International society, 1902. ISBN 978-1-60520-202-0 (p. 35)</ref> Vièlh anglés: ''Beowulf'', ''Cronica anglosaxona'',<ref name="r283">Pat Rogers, "The Oxford illustrated history of English literature", Oxford University Press, 2001. ISBN 978-0-19-285437-7 (p. 17)</ref> ''Judith'', ''Hymn'' de Cædmon, agiografias. Aprèp la Conquista: latin entre los letrats, literatura anglonormanda. Anglés mejan: Chaucer (''The Canterbury Tales''), Gower, lo Poèta de la Perla, Langland. Filosòfs: los Franciscans William d'Ockham, Roger Bacon. Julian de Norwich, ''Revelations of Divine Love''. Renaissença anglesa: Shakespeare (''Hamlet'', ''Romeo and Juliet'', ''Macbeth'', ''A Midsummer Night's Dream'').<ref name="r284">Pat Rogers, "The Oxford illustrated history of English literature", Oxford University Press, 2001. ISBN 978-0-19-285437-7 (p. 135)</ref> Elisabetans: Marlowe, Spenser, Sidney, Kyd, Donne, Jonson.<ref name="r285">A. L. Rowse, "Elizabethan Renaissance", Scribner, 1971. https://archive.org/details/elizabethanrenai00rows (p. 48)</ref> Francis Bacon e Hobbes (empirisme, materialisme, metòde sciéntific, contracte social); Filmer (Dreit Divin dels Reis). Marvell (Commonwealth);<ref name="r286">David Norbrook, "Writing the English Republic: Poetry, Rhetoric and Politics, 1627–1660", Cambridge University Press, 2000. ISBN 978-0-521-78569-3 (p. 6)</ref> Milton, ''Paradise Lost'' (Restauracion). <blockquote>Aquel tròn reial de reis, aquela illa ceptrada, aquela tèrra de majestat, aquel sèti de Mars, aquel autre Edèn, demiparadis; aquela fortalesa bastida per la natura per ela mesma. Aquel luòc benesit, aquela tèrra, aquel reialme, aquesta Anglatèrra. — William Shakespeare.<ref name="r287">"Richard II", William Shakespeare. https://web.archive.org/web/20080628141802/http://www.users.waitrose.com/~uk1/shakespeare/sceptred.htm</ref></blockquote> Lumièras: Locke, Paine, Samuel Johnson, Bentham; Burke, fondador del conservatisme, s'opausèt als radicals.<ref name="r288">Andrew Heywood, "Political Ideologies: An Introduction", Palgrave Macmillan, 2007. ISBN 978-0-230-52179-7 (p. 74)</ref> Alexander Pope (satira). Romanticisme: Coleridge, Byron, Keats, Mary Shelley, Percy Bysshe Shelley, Blake, Wordsworth.<ref name="r289">John Watson, "English poetry of the Romantic period, 1789–1830", Longman, 1985. https://archive.org/details/englishpoetryofr0000wats (p. 360)</ref> Autors agrarians (Cobbett, Chesterton, Belloc), Arthur Penty (socialisme de las gildas), G. D. H. Cole (cooperativas).<ref name="r290">George Cole, "The Life of William Cobbett", Home & Van Thal, 1947. ISBN 978-0-8492-2139-2 (p. 268)</ref> Empirisme: J. S. Mill, Bertrand Russell; Bernard Williams (analitic). Victorians: Dickens, las sòrres Brontë, Austen, George Eliot, Kipling, Hardy, H. G. Wells, Lewis Carroll.<ref name="r291">Mark Hawkins-Dady, "Reader's guide to literature in English", Taylor & Francis, 1996. ISBN 978-1-884964-20-6 (p. 970)</ref> Pus tard: Orwell, D. H. Lawrence, Virginia Woolf, C. S. Lewis, Enid Blyton, Huxley, Agatha Christie, Terry Pratchett, Tolkien, J. K. Rowling.<ref name="r292">Julia Eccleshare, "Beatrix Potter to Harry Potter", National Portrait Gallery, 2002. ISBN 978-1-85514-342-5 (p. 5)</ref> ===Arts de l'espectacle=== {{Main|Folk music of England|Music of the United Kingdom}} Musica folclorica vièlha de sègles: cantas de marinièrs, giguas, hornpipes, musica de dança; variantas regionalas. Balada de Robin dels Bòscs (Wynkyn de Worde, sègle XVI), ''The Dancing Master'' de John Playford, ''Roxburghe Ballads'' de Robert Harley.<ref name="r293">William Chappell, "The Roxburghe Ballads", AMS Press, 1966 (p. 690)</ref> Cançons: ''Greensleeves'', ''Pastime with Good Company'', ''Maggie May'', ''Spanish Ladies''. Comptinas: ''Mary, Mary, Quite Contrary'', ''Roses Are Red'', ''Jack and Jill'', ''London Bridge Is Falling Down'', ''The Grand Old Duke of York'', ''Hey Diddle Diddle'', ''Humpty Dumpty''.<ref name="r294">Roger Lax, "The Great Song Thesaurus", Oxford University Press, 1989. https://archive.org/details/greatsongthesaur00laxr (p. 7)</ref> Cants de Nadal: « We Wish You a Merry Christmas », « The First Noel », « I Saw Three Ships », « God Rest Ye Merry, Gentlemen ». Classica: Tallis, Byrd, Purcell, Thomas Arne (« Rule, Britannia! »); Handel, nascut en Alemanha, icòna nacionala a Londres (''The Messiah'', ''Solomon'', ''Water Music'', ''Music for the Royal Fireworks'').<ref name="r295">"The Birth of British Music: Handel – The Conquering Hero", BBC, 15 July 2019. https://www.bbc.co.uk/programmes/b00kntl1</ref> Los Beatles: lo grop mai capitat comercialament e mai aclamat per la critica dins la musica populara.<ref name="r296">Nic Kynaston, "The Guinness Book of Records 1999", Guinness, 1998.</ref> Birmingham Triennial Music Festival (sègle XVIII; fèsta de musica classica que durava lo mai longtemps fins a 1912). Renaissença musicala anglesa (fin del sègle XIX–començament del sègle XX; Royal College of Music): compositors liberats de l'influéncia estrangièra. Reviscòla del sègle XX: Elgar, Britten, Delius, Holst, Vaughan Williams.<ref name="r297">R.A. Stradling, "The English musical Renaissance, 1860–1940", Taylor & Francis, 1993. ISBN 978-0-415-03493-7 (p. 166)</ref> Actualament: Michael Nyman (''The Piano''), Andrew Lloyd Webber (musicals del West End). Musica populara: Beatles, Led Zeppelin, Pink Floyd, Elton John, Queen, Rod Stewart, David Bowie, Rolling Stones, Def Leppard, entre los mai vendeires de totes los temps.<ref name="r298">Recording Industry Association of America, "Top Selling Artists", riaa.com. https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblTopArt</ref> Genres nascuts o associats: British Invasion, ròck progressiu, hard rock, Mod, glam rock, heavy metal, Britpop, indie rock, gothic rock, shoegazing, acid house, garage, trip hop, drum and bass, dubstep.<ref name="r299">David Else, "Inghilterra", EDT srl, 2007. ISBN 978-88-6040-136-6 (p. 65)</ref> [[File:Royal Albert Hall Rear, London, England - Diliff.jpg|thumb|Lo Royal Albert Hall. Dempuèi l'inauguracion de la sala en 1871, los melhors artistas del mond de mai d'un genre d'espectacle s'i son produches.]] Festivals: Glastonbury, V Festival, Reading e Leeds. Lo movement rave liure e illegal de la fin dels ans 1980 inspirèt los teknivals.<ref name="r300">Matthew Collin, John Godfrey (2010). "Altered State: The Story of Ecstasy Culture and Acid House" p. 258.</ref> Boishakhi Mela (Cap d'Annada bengalina, comunautat britanica bangladesa): lo mai grand festival asiatic en plen èr d'Euròpa; segond mai grand festival de carrièra del Reialme Unit aprèp lo Carnaval de Notting Hill; mai de 80 000 visitaires. Royal Opera House, Covent Garden.<ref name="r301">Susan Foreman, "London: a musical gazetteer", Yale University Press, 2005. ISBN 978-0-300-10402-8 (p. 371)</ref> Los Proms. Royal Ballet. Royal Academy of Music: lo conservatòri mai ancian del Reialme Unit (1822; carta reiala en 1830).<ref name="r302">"Royal Academy of Music University of London", london.ac.uk. https://www.london.ac.uk/federation/royal-academy-music</ref> Orquèstras: BBC Symphony, Royal Philharmonic, Philharmonia, London Symphony.<ref name="r303">"- PPL", ppluk.com, 25 September 2018. https://www.ppluk.com/london-symphony-orchestra-tops-ppl-chart-ranking-uk-classical-ensembles/</ref> Lo circ<ref name="r304">[https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2010/may/15/chipperfields-circus-family-dynasties Great dynasties of the world: The Chipperfields] ''The Guardian'' Retrieved 18 February 2011.</ref><ref name="r305">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/2929565.stm "The circus comes to the Circus"] . BBC News. Retrieved 13 December 2014</ref><ref name="r306">Hamilton, John (2000) ''Entertainment: A Pictorial History of the Past One Thousand Years'' p. 24. Retrieved 3 February 2011.</ref> e la pantomima<ref name="r307">David Christopher (2002). "British Culture: An Introduction". p. 74. Routledge,</ref> nasquèron en Anglatèrra. ===Cinèma=== {{Main|Cinema of the United Kingdom}} [[File:Peter O'Toole -- LOA trailer.jpg|thumb|Peter O'Toole dins lo ròtle de T. E. Lawrence dins l'epopèia ''Lawrence of Arabia'' de David Lean, 1962]] Influéncia considerabla: Hitchcock, Chaplin, David Lean, Olivier, Vivien Leigh, Gielgud, Peter Sellers, Julie Andrews, Michael Caine, Gary Oldman, Helen Mirren, Kate Winslet, Daniel Day-Lewis. Hitchcock e Lean, entre los realizators mai aclamats.<ref name="r308">"The Directors' Top Ten Directors", British Film Institute. http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors-directors.html</ref> ''The Lodger'' (1926) de Hitchcock donèt sa forma al thriller; ''Blackmail'' (1929) es sovent considerat coma lo primièr long metratge sonòr britanic.<ref name="r309">Paul Matthew St. Pierre, "Music Hall Mimesis in British Film, 1895–1960: On the Halls on the Screen", Fairleigh Dickinson University Press, 1 April 2009.</ref> Estudis: Pinewood, Elstree, Shepperton. ''Harry Potter'' e ''James Bond'': doas de las francesas mai lucrativas.<ref name="r310">"Harry Potter becomes highest-grossing film franchise", The Guardian, 11 September 2007. https://www.theguardian.com/film/2007/sep/11/jkjoannekathleenrowling</ref> Ealing Studios: pretendon èsser l'estudi de cinèma mai ancian en activitat contunha.<ref name="r311">"History of Ealing Studios", Ealing Studios. https://web.archive.org/web/20130726040738/http://www.ealingstudios.com/EalingStudios/history_home.html</ref> La London Symphony Orchestra interpretèt per la primièra còp de musica de film en 1935.<ref name="r312">[http://lso.co.uk/page/3151/LSO-and-Film-Music London Symphony Orchestra and Film Music] LSO. Retrieved 30 June 2011</ref> Hammer Horror (Christopher Lee): primièrs films d'orror sanguinolents en color.<ref name="r313">"Frankenstein: Behind the monster smash", 1 January 2018. https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-42411484</ref> Lo Top 100 del BFI inclutz ''Monty Python's Life of Brian'' (1979), regularament elegit lo mai comic.<ref name="r314">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/948331.stm "Life of Brian tops comedy poll"] . BBC News (''Total Film'' magazine poll: 29 September 2000) Retrieved 27 June 2015</ref> Segon lo UK Film Council, los realizators anglés mai capitats comercialament dempuèi 2001: David Yates, Christopher Nolan, Mike Newell, Ridley Scott, Paul Greengrass.<ref name="r315">[http://statisticalyearbook11.ry.com/?id=82856 Statistical Yearbook 2011: 7.3 UK directors] . UK Film Council.</ref> Autres: Sam Mendes, Guy Ritchie, Richard Curtis. Actors: Tom Hardy, Daniel Craig, Benedict Cumberbatch, Lena Headey, Felicity Jones, Emilia Clarke, Lashana Lynch, Emma Watson. Andy Serkis dobriguèt The Imaginarium Studios (Londres, 2011);<ref name="r316">[https://www.telegraph.co.uk/culture/film/oscars/11217293/Does-Andy-Serkiss-motion-capture-acting-deserve-an-Oscar.html "Does Andy Serkis's motion capture acting deserve an Oscar?"]. The Telegraph. Retrieves 11 January 2015</ref> Framestore (efèches visuals).<ref name="r317">[https://www.standard.co.uk/goingout/film/tim-webber-the-man-who-put-sandra-bullock-in-space-8804917.html "Tim Webber: the man who put Sandra Bullock in space"]. Evening Standard. Retrieved 17 January 2014</ref> « Cicle anglés » de Disney: ''Alice in Wonderland'', ''The Jungle Book'', ''Winnie the Pooh''.<ref name="r318">"Barry Ronge's Classic DVD : Alice in Wonderland", The Times, 15 August 2010. https://web.archive.org/web/20121009011612/http://www.timeslive.co.za/sundaytimes/article600292.ece/Barry-Ronges-Classic-DVD---Alice-in-Wonderland</ref> ===Sites e institucions=== {{Main|List of museums in England}} [[File:London Natural History Museum Panorama.jpg|thumb|alt=Una entrada de musèu.|Lo Musèu d'Istòria Naturala de Londres]] English Heritage (organisme public, sosténgut pel Ministèri de la Cultura, dels Mèdias e del Sport) gerís los sites istorics; National Trust (associacion caritativa) los paisatges e las demòras de campanha. 17 dels 25 sites del Patrimòni Mondial de l'UNESCO del Reialme Unit son en Anglatèrra:<ref name="r319">"United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland", UNESCO World Heritage. https://whc.unesco.org/en/statesparties/gb</ref> Mur d'Adrian, Stonehenge, Avebury e sites associats, Tour de Londres, Còsta Juràssica, Saltaire, Ironbridge Gorge, Palais de Blenheim, Lake District.<ref name="r320">"English World Heritage Sites to get strongest ever protections", Institute of Historic Building Conservation. http://www.ihbc.org.uk/news/docs/English%20World%20Heritage%20Sites%20to%20get%20strongest%20ever%20protections%20CLG%20press%20notice%2027%20May%202008.pdf</ref> British Museum: mai de 7 milions d'objèctes;<ref name="r321">"Museum in London", BritishMuseum.org. https://www.britishmuseum.org/the_museum/museum_in_london.aspx</ref> una de las colleccions mai grandas e mai completas.<ref name="r322">"250 Years of the British Museum", Time, 15 January 2009. https://web.archive.org/web/20130826132626/http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1871956,00.html</ref> British Library: bibliotèca nacionala, mai de 150 milions d'objèctes, environ 25 milions de libres.<ref name="r323">"British Library", Encyclopædia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/80260/British-Library</ref><ref name="r324">"Facts and figures of the British Library", The British Library. https://web.archive.org/web/20200731015517/https://www.bl.uk/about-us/our-story/facts-and-figures-of-the-british-library</ref> National Gallery (Trafalgar Square): mai de 2 300 pinturas, de mitan del sègle XIII a 1900.<ref name="r325">"The National Gallery", ArtInfo.com. http://www.artinfo.com/galleryguide/22865/9383/the-national-gallery-london/about/</ref> Galariás Tate: colleccions nacionalas d'art modèrn britanic e internacional; Turner Prize.<ref name="r326">Ian Youngs, "The art of Turner protests", BBC News, 31 October 2002. http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2382373.stm</ref> Lo secretari d'Estat a la Cultura, als Mèdias e al Sport es respònsable del patrimòni.<ref name="r327">"Secretary of State for Digital, Culture, Media and Sport", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-digital-culture-media-and-sport</ref><ref name="r328">"Parliamentary Under Secretary of State for Arts, Heritage and Tourism", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/parliamentary-under-secretary-of-state--81</ref> Placas blavas: lo mai ancian dispositiu de marcatge istoric del mond. 2011: environ 1 600 musèus;<ref name="r329">"A review of research and literature on museums and libraries", Arts Council, September 2011. http://www.artscouncil.org.uk/media/uploads/pdf/a_review_of_research.pdf</ref> la màger part d'entrada gratuita.<ref name="r330">"Ten years of free museums", 1 December 2011. https://www.gov.uk/government/news/ten-years-of-free-museums</ref> Londres: una de las vilas mai visitadas del mond (entre las cinc primièras d'Euròpa); centre mondial de las finanças, de l'art e de la cultura.<ref name="r331">"These Are the World's Most Popular City Destinations in 2019", Bloomberg.com, 3 December 2019. https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-12-03/these-are-the-world-s-most-popular-city-destinations-in-2019; "Top 100 City Destinations: 2019 Edition", Euromonitor International. http://go.euromonitor.com/white-paper-travel-2019-100-cities.html</ref> ===Mèdias=== {{Main|Media in the United Kingdom}} MediaCityUK, Manchester: la mai granda installacion de produccion de mèdias d'Euròpa.<ref name="r332">"Europe's largest, digital, tech and creative hub: MediaCity", MediaCityUK. https://www.mediacityuk.co.uk/wp-content/uploads/2023/04/MediaCity_Commercial-Brochure_Feb_V1_030223.pdf</ref> BBC (1922): emetor public, lo mai ancian e lo mai grand del mond;<ref name="r333">"BBC: World's largest broadcaster & Most trusted media brand", Media Newsline, 13 August 2009. http://www.medianewsline.com/news/151/ARTICLE/4930/2009-08-13.html</ref><ref name="r334">"About the BBC – What is the BBC", BBC Online. https://web.archive.org/web/20100116202334/http://www.bbc.co.uk/info/purpose/what.shtml</ref> finançat per la redevança televisiva.<ref name="r333" /><ref name="r335">"TV Licence Fee: facts & figures", BBC Press Office, April 2010. https://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/licencefee.shtml</ref> BBC World Service: lo mai grand emetor internacional del mond,<ref name="r336">"The Work of the BBC World Service". https://publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmfaff/334/334.pdf</ref> mai de 40 lengas.<ref name="r337">"News in your language", bbc.co.uk. https://www.bbc.co.uk/ws/languages</ref><ref name="r338">"BBC World Service", BBC News. https://www.bbc.com/aboutthebbc/whatwedo/worldservice</ref> Londres domina los mèdias (jornals nacionals, television, ràdio); Manchester es tanben importanta. Edicion del Reialme Unit: environ £20 miliards de chifra d'afars, environ 167 000 salariats.<ref name="r339">"Publishing", Department of Culture, Media and Sport. http://www.culture.gov.uk/what_we_do/creative_industries/3280.aspx</ref> Jornals: ''The Times'', ''The Guardian'', ''The Daily Telegraph'', ''Financial Times''.<ref name="r340">"ABCs: National daily newspaper circulation September 2008", The Guardian, 10 October 2008. https://www.theguardian.com/media/table/2008/oct/10/abcs-pressandpublishing</ref> Magazines e revistas: ''Nature'', ''New Scientist'', ''The Spectator'', ''Prospect'', ''NME'', ''The Economist''. Lo secretari d'Estat a la Cultura, als Mèdias e al Sport es respònsable dels mèdias e de la difusion.<ref name="r327" /> ===Sport=== {{Main|Sport in England}} Fòrta tradicion; fòrça espòrts foguèron codificats al sègle XIX. Nascuts en Anglatèrra: fotbòl (association football),<ref name="r341">"Sheffield FC: 150 years of history", FIFA, 24 October 2007. https://web.archive.org/web/20071025033006/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=621801.html</ref> cricket, rugbí a quinze, rugbí a trege, tennis, boxa, badminton, squash,<ref name="r342">"History of squash", WorldSquash2008.com. https://web.archive.org/web/20090831081620/http://www.worldsquash2008.com/the-championships/history-of-squash.aspx</ref> rounders,<ref name="r343">"History of the Game", NRA-Rounders.co.uk. http://www.nra-rounders.co.uk/dyncat.cfm?catid=17177</ref> hoquei, bandy, snooker, bilhard, dards, tennis de taula, boules (bowls), netball, corsas de cavals de raça pura, corsas de lebrièrs, caça a la rainard. Participèt al desvolopament del golf, de la vela, de la Formula 1. Campions del mond de cricket, de rugbí e de fotbòl. Lo fotbòl es lo mai popular. L'equipa d'Anglatèrra (a l'ostal: Wembley Stadium) jogèt contra Escòcia al primièr match internacional (1872).<ref name="r344">Paul Mitchell, "The first international football match", BBC. https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0012/index.shtml</ref> FIFA: « ostal del fotbòl »; Anglatèrra organizèt e ganhèt la Copa del Mond de 1966.<ref name="r345">[https://web.archive.org/web/20131220190138/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/england1966/index.html "Hurst the hero for England in the home of football"]. FIFA.com. Retrieved 15 January 2015</ref> Final: pic d'audiéncia a la television del Reialme Unit de 32,30 milions, l'eveniment televisual mai seguit de l'istòria del Reialme Unit.<ref name="r346">[https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-16671101 "Tracking 30 years of TV's most watched programmes"]. BBC. Retrieved 25 June 2015</ref> Brèç del fotbòl de clubs: Sheffield F.C. (1857), lo club mai ancian.<ref name="r341" /> Las Anglesas ganhèron l'Euro feminin de l'UEFA 2022 (organizat per Anglatèrra) e l'Euro 2025 (tirs al gòl contra Espanha).<ref name="r347">"England 2–1 Germany (aet): Kelly gives Lionesses Wembley final triumph", UEFA, 31 July 2022. https://www.uefa.com/womenseuro/news/0277-15c1d9745f40-baafd6e58b36-1000--england-2-1-germany-aet-kelly-gives-lionesses-wembley-fin/</ref><ref name="r348">Suzanne Wrack, "Chloe Kelly the hero again as England beat Spain in Euro 2025 final shootout", The Guardian, 27 July 2025. https://www.theguardian.com/football/2025/jul/27/chloe-kelly-winning-penalty-england-beat-spain-win-euro-2025</ref> [[File:Euro 2022 Final England v Germany (52254519898).jpg|thumb|Wembley Stadium, ostal de l'equipa de fotbòl d'Anglatèrra, pendent la final de l'Euro feminin de l'UEFA 2022. Amb una capacitat de 90 000 plaças, es lo mai grand estadi del Reialme Unit e lo segond mai grand d'Euròpa.]] Cricket: desvolopat al començament de l'Edat Mejana dins lo Weald;<ref name="r349">David Underdown, "Start of Play: Cricket and Culture in Eighteenth-Century England", Allen Lane, 2000. ISBN 978-0-7139-9330-1 (p. 6)</ref> l'equipa d'Anglatèrra es la d'Anglatèrra e del País de Galas; The Ashes contra Austràlia dempuèi 1882; Lord's, la « Meca del Cricket ».<ref name="r350">Stephen Fay, "Cricket: Flaw Lord's out of order", The Independent, 21 June 1998. https://www.independent.co.uk/sport/cricket-flaw-lords-out-of-order-1166513.html</ref> Victòria a la Copa del Mond de cricket de 2019: primièr país a ganhar de Copas del Mond de fotbòl, de rugbí a quinze e de cricket.<ref name="r351">"England 1st country to win Cricket World Cup, Football World Cup and Rugby World Cup", India Today, 15 July 2019. https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/england-1st-country-to-win-cricket-world-cup-football-world-cup-and-rugby-world-cup-1569076-2019-07-15</ref> William Penny Brookes ajudèt a organizar lo format olimpic modèrn.<ref name="r352">"Father of the modern Olympics", 22 September 2017. https://www.bbc.co.uk/shropshire/content/articles/2006/01/31/william_penny_brookes_feature.shtml</ref> Londres organizèt los Jòcs Olimpics d'estiu en 1908, 1948 e 2012. Jòcs de la Comunautat Britanica cada quatre ans. Sport England distribuís de fonds e balha una orientacion estrategica. Rugbí a quinze: Rugby School, Warwickshire, començament del sègle XIX;<ref name="r353">"Origins of Rugby – Codification 'The innovation of running with the ball was introduced some time between 1820 and 1830.'", Rugbyfootballhistory.com. http://www.rugbyfootballhistory.com/originsofrugby.htm#2</ref> nivèl superior: English Premiership; las Red Roses ganhèron la Copa del Mond de rugbí feminin de 2025.<ref name="r354">Alastair Telfer, "England overpower Canada to win Women's World Cup", BBC News, 26 September 2025. https://www.bbc.co.uk/sport/rugby-union/articles/czjvgj81y2mo</ref> Rugbí a trege: Huddersfield, 1895; Anglatèrra es una nacion de test completa dempuèi 2008 (en luòc de Grand Bretanha, tres còps campiona del mond); Super League; popular a Lancashire, Yorkshire e Cumbria.<ref name="r355">[https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyleague/10397530/Rugby-League-World-Cup-2013-will-provide-the-sport-with-a-true-test-of-its-popularity.html "Rugby League World Cup 2013 will provide the sport with a true test of its popularity"]. The Telegraph. Retrieved 23 September 2015</ref> Golf: ligams amb Escòcia, ont nasquèt;<ref name="r356">"Scotland is the home of golf", PGA Tour official website. http://www.pgatour.com/2008/tourlife/travel/04/08/trans_atlantic/index.html</ref> PGA e European Tour; The Open (lo mai ancian tornèi, primièr major) en Anglatèrra e en Escòcia; Ryder Cup, nomenada d'aprèp Samuel Ryder.<ref name="r357">Fry, Peter (July 2000). Samuel Ryder: The Man Behind the Ryder Cup. Wright Press.</ref> Tennis: creat a Birmingham, fin del sègle XIX; Wimbledon, lo tornèi mai ancian e mai prestigiós;<ref name="r358">Christopher Clarey, "Traditional Final: It's Nadal and Federer", The New York Times, 5 July 2008. https://www.nytimes.com/2008/07/05/sports/tennis/05wimbledon.html</ref> plaça importanta dins lo calendièr cultural.<ref name="r359">Will Kaufman, "Britain and the Americas: Culture, Politics, and History", ABC-CLIO, 2005. ISBN 978-1-85109-431-8 (p. 958)</ref> Boxa: Règlas del Marqués de Queensberry; fòrça campions del mond.<ref name="r360">"Top 20 British Boxers", Bleacher Report. https://bleacherreport.com/articles/661141-the-top-20-british-boxers-of-all-time</ref> Cavals de raça pura (Anglatèrra, sègles XVII–XVIII); Grand National a Aintree al començament d'abril, la corsa de cavals mai seguida del Reialme Unit; Red Rum, tres còps ganhaire.<ref name="r361">[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/horse_racing/3495663.stm Red Rum: Aintree favourite] BBC. Retrieved 11 October 2011</ref> Grand Prèmi de Gran Bretanha de 1950 a Silverstone: primièra corsa del Campionat del Mond de Formula 1;<ref name="r362">"The History of British Motorsport and Motor Racing at Silverstone", Silverstone.co.uk. http://www.silverstone.co.uk/about/history/</ref><ref name="r363">"F1 Champions: Dan Wheldon killed in Las Vegas", ESPN. http://www.espn.co.uk/f1/motorsport/page/3421.html</ref> veïculs de còrsa avançats, fòrça entrepresas de còrsa establidas en Anglatèrra;<ref name="r364">Richard Asher, "Where are F1 teams based? Mercedes, Ferrari, Red Bull and more", Autosport, 5 August 2022. https://www.autosport.com/f1/news/where-are-f1-teams-based/10348715/</ref> campions del mond de motociclisme de Grand Prèmi.<ref name="r365">"Inside MotoGP™ · History", 24 March 2016. https://web.archive.org/web/20160324103719/http://www.motogp.com/en/Inside+MotoGP/History</ref> Dards (jòc de cabaret, espòrt professional);<ref name="r366">"Part relishes Taylor triumph", BBC Sport, 6 January 2003. http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/2631249.stm</ref><ref name="r367">"Phil Taylor player profile", Dartsdatabase. http://www.dartsdatabase.co.uk/PlayerDetails.aspx?playerKey=1</ref> snooker (mantun campion del mond). Vela: match race, regata, Copa de las Americas. ==Simbòls nacionals== {{Main|National symbols of England}} [[File:Tudor Rose.svg|thumb|alt=Una flor roja e blanca.|La rosa dels Tudor, emblèma floral d'Anglatèrra]] [[File:Royal arms of England.svg|thumb|alt=Un escut ròge s'estrechís cap a sa basa; i a tres leons d'aur estilizats amb d'arpas blavas.|Las Armas Reialas d'Anglatèrra]] Crotz de Sant Jòrdi: bandièra nacionala dempuèi lo sègle XIII; a l'origina emplegada per la Republica de Gènova; lo monarca anglés pagava tribut al Doge dempuèi 1190 per que los vaissèls anglés pòguèsson l'arborar per se protegir en Mediterranèa. Crotz ròja: simbòl dels crosats (sègles XII–XIII), associat a Sant Jòrdi.<ref name="r368">"St. George – England's Patron Saint", Britannia.com. https://web.archive.org/web/20170308175508/http://www.britannia.com/history/stgeorge.html</ref> Part de la Bandièra de l'Union (concebuda per Jacme I) dempuèi 1606.<ref name="r229" /> Los estandards de la New Model Army e lo Grand Sagèl de la Commonwealth l'incorporèron.<ref name="r369">Jonathan Good, "The Cult of Saint George in Medieval England", Boydell Press, 2009.</ref><ref name="r370">"The Great Seal of the Commonwealth of England, 1651", Getty Images, 18 January 2014. https://www.gettyimages.co.uk/detail/news-photo/the-great-seal-of-the-commonwealth-of-england-1651-news-photo/463967983</ref> Autres simbòls: rosa dels Tudor (emblèma floral; adoptada a l'entorn de la Guèrra de las Doas Rosas coma simbòl de patz; amassa las rosas blanca dels Yorkistas e ròja dels Lancastrians; « Rosa d'Anglatèrra »);<ref name="r371">"National flowers", Number10.gov.uk, 13 January 2003. http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909053639/http://www.number10.gov.uk/Page828</ref><ref name="r372">Jed Smith, "England's Rose – The Official History", RugbyNetwork.net, 3 June 2005. http://www.rugbynetwork.net/main/s245/st74325.htm</ref> Tres Leons sus las Armas Reialas. Aubre: Royal Oak e Oak Apple Day comemoran Carles II amagat dins un aubre aprèp l'execucion de son paire. Armas Reialas d'Anglatèrra: tres leons, d'aprèp Richard Còr de Leon, 1198; ''de gules a tres leons passants guardants d'aur''. Cap d'imne nacional oficial (Reialme Unit: ''God Save the King''); oficiós: ''Jerusalem'', ''Land of Hope and Glory'' (emplegat als Jòcs de la Comunautat Britanica de 2002),<ref name="r373">"Jason Cowley loves the Commonwealth Games", New Statesman. http://www.newstatesman.com/node/143569</ref> ''I Vow to Thee, My Country''. Fèsta nacionala: 23 d'abril, Sant Jòrdi, sant patron.<ref name="r374">"The Great Saint George Revival", BBC News, 23 April 1998. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/82166.stm</ref> == Referéncias == {{Reflist}} rkpftiukwgw1brgarr1uqsipawivbau 0 21665 2511983 1859610 2026-11-02T07:11:40Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Darfur_map.png]] per [[:Imatge:Darfur_map_(2004).png]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · The Sudan map was published by CIA World Factbook in 2004. It is a historical map. Source: https 2511983 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Fur map.png|thumb|right|400px|Localizacion dau pòble for (en anglés)]] [[Fichièr:Darfur map (2004).png|thumb|right|400px|Localizacion de Darfor dins l'estat sodanés (en anglés)]] '''Darfor''' es un grand país istoric d'[[Africa]], au centre-nòrd, que se situa uei dins l'oèst de l'estat de [[Sodan]]. Pus precisament, "Darfor" pòt designar tanben lo territòri dau pòble for que parla la lenga [[for]]. Mai au sens larg, Darfor es una zona pron vasta qu'englòba de pòbles e de lengas divèrsas. == Geopolitica == Darfor coneis un conflicte armat entre lei milícias [[Janjawid]] [[Mond Arabi|aràbias]], pròchas de l'estat [[sodan]]és, e lei rebèls negres africans, eissits dei populacions localas. Leis expèrts internacionaus estiman que lei milícias Janjawid, amb la complicitat de l'estat sodanés, cometon una repression sagnosa e fòrça atrocitats còntra lei populacions civilas de Darfor, çò que provòca per aquelei d'aquí un exili forçat vèrs lei regions vesinas de l'èst de [[Chad]]. [[Categoria:Darfor|*]] 440qseo2sel2hy43ht2eioneugtjw61 0 22116 2511897 2511841 2026-11-01T12:07:41Z Nicolas Eynaud 6858 Mèscla de dialèctes 2511897 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Mustafa Kemal Atatürk'''</big></big> |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[File:Ataturk1930s.jpg|thumb]] |- !align=center colspan=2 |Primièr ministre de [[Turquia]] entre: |- |align=center colspan=2 |[[3 de mai]] de [[1920]] - [[24 de genièr]] de [[1921]] |- !align=center colspan=2 |[[lista dels presidents de Turquia|President de Turquia]] entre: |- |align=center colspan=2 | [[29 d'octobre]] de [[1923]] - [[10 de novembre]] de [[1938]] |- !align=right|Predecessor: | cap |- !align=right|Successor: | [[İsmet İnönü]] |- !align=right|Data de naissença: |[[19 de mai]] de [[1881]]<br />''(data oficiala)'' |- !align=right|Luòc de naissença: | Selânik, [[Tessalonica]], [[Grècia]] |- !align=right|Data de decès: |[[10 de novembre]] de [[1938]] |- !align=right|Luòc de decès: |[[Istambol]], [[Turquia]] |- !align=right|Profession: | militar (general) |- !align=right|Partit politic: | ''[[Cumhuriyet Halk Partisi]]'' (CHP) |- !align=right|Signatura: | [[Fichièr:Signature of Mustafa Kemal Atatürk.svg|135px]] |} '''Mustafa Kemal Atatürk''' (vèrs [[1881]], [[Tessalonica]] - 10 de novembre de [[1938]]) es un [[generau]] e òme d'[[Estat]] [[Turquia|turc]] de la premiera partida dau sègle XX e de l'entre doas guèrras. [[Oficièr|Oficier]] partisan d'una modernizacion radicala de l'[[Empèri Otoman]], venguèt pauc a pauc famós gràcias a sei succès durant la [[Guèrra Italoturca]], lei [[Guèrras Balcanicas]] e la [[Premiera Guèrra Mondiala]]. Considerat coma lo sauvaire de [[Constantinòble]] a la [[batalha dei Dardanèls]] ([[1915]]-[[1916]]), s'opausèt au desmembrament de l'[[Empèri Otoman|Empèri]] organizat per leis Aliats a la fin dau [[Premiera Guèrra Mondiala|premier conflicte mondiau]]. Estructurèt rapidament un movement [[nacionalisme|nacionalista]] e modernizator que reprimiguèt victoriosament leis insureccions dei minoritats etnicas [[anatolia]]nas ([[Curds]], [[Armenia|Armènis]]), rebutèt leis [[Guèrra d'Independéncia Turca|atacas grègas]] e reversèt lo sultanat otoman. En [[1923]], Mustafa Kemal obtenguèt la proclamacion de la [[Turquia|Republica de Turquia]] e n'en venguèt lo premier president. Adoptèt una [[politica]] de modernizacion accelerada en rompedura totala amb lo passat otoman de la region, accusat dau declin dau [[pòble]] turc. Transformèt ansin leis institucions e lo [[drech]] segon lo modèl occidentau (laïcizacion de l'[[Estat]], adopcion de còdis juridics modèrnes...), ordonèt la construccion d'infrastructuras modèrnas ([[rota]]s, [[camin de fèrre|camins de fèrre]]...) per permetre lo desvolopament de l'[[agricultura]] e comencèt l'[[industria]]lizacion de la [[peninsula]] [[anatolia]]na. En despiech de quauquei revòutas a la fin deis ans 1920, sa [[politica]] foguèt globalament sostenguda per la populacion e Kemal prenguèt lo nom d'Atatürk, lo « Paire dei Turcs », en [[1934]]. Moriguèt quatre ans pus tard en causa de problemas de [[santat]] recurrents. Après sa [[mòrt]], venguèt l'objècte d'un culte de la personalitat coma fondator de la [[Turquia]] modèrna. Uei, es totjorn considerat coma un eròi nacionau. Son retrach es ansin present dins totei leis institucions dau país e dins la màger part deis [[ostal|ostaus]]. Lo jorn de son decès es l'objècte de commemoracions particularas. == Biografia == === Jovença e formacion === Mustafa Kemal nasquèt dins una [[familha]] d'origina [[païsan]]a entre decembre de [[1880]] e mai de [[1881]] dins la vila de [[Tessalonica]]<ref>La vila fasiá alora partida de l'[[Empèri Otoman]].</ref>. L'istoriografia oficiala fixa sa data de naissença au 19 de mai de [[1881]] per establir un liame amb lo començament de la [[Guèrra d'Independéncia Turca]] lo 19 de mai de [[1919]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Erik Jan Zürcher, ''The Unionist factor : the rôle of the Committee of Union and Progress in the Turkish National Movement, 1905–1926'', E. J. Brill, 1984, p. 106.</ref>. Son [[paire]], [[Ali Riza Efendi]] ([[1839]]-[[1888]]), èra un [[oficièr|oficier]] intrat dins lei [[doana]]s [[Empèri Otoman|otomanas]]. Puei, venguèt marchand de [[fusta]] mai moriguèt en [[1888]] en laissant sa esposa e seis [[enfant]]s dins una situacion precària. Sa [[maire]], [[Zübeyde Hanim]] ([[1857]]-[[1923]]), èra una [[femna]] fòrça [[religion|religiosa]] e relativament educada segon lei critèris de la [[societat]] turca dau periòde. En particular, sabiá legir e escriure. Lo pareu aguèt sièis enfants mai quatre moriguèron joves en causa de la [[difteria]] ò de la [[tuberculòsi]]. Per ajudar sa [[familha]], Mustafa Kemal deguèt rapidament arrestar l'[[escòla]] per trabalhar en cò d'un oncle, païsan dins la region de [[Tessalonica]]. Venguèt pastre mai après de conflictes amb un [[pòpe]] e un [[imam]] locau, sa [[maire]] acceptèt de lo tornar mandar dins una escòla de la vila. En despiech de son oposicion, Mustafa Kemal se dirigiguèt vèrs d'estudis militars e foguèt acceptat en [[1896]] a l'Escòla dei Cadets de [[Monastir]]. Ambiciós, realizèt d'estudis brilhants e descurbiguèt lei [[matematicas]], la [[literatura]], l'[[istòria]] e la [[filosofia]] dei [[Sègle dei Lutz|Lutz]]. Aprenguèt tanben lo [[francés]]. En [[1902]], poguèt ansin intrar a l'Acadèmia de Guèrra de [[Constantinòble]]. Ne'n sortiguèt tres ans pus tard amb lo [[grade]] de [[luòctenent]]. === L'intrada en politica e l'ascension dins l'armada === ==== L'estudiant modernista ==== [[Fichièr:Empèri Otoman - Declin de 1798 a 1920.png|thumb|right|Declin de l'Empèri Otoman de [[1798]] a [[1920]].]] A la fin dau sègle XIX, l'[[Empèri Otoman]] èra dins un estat de declin avançat. A l'exterior, aviá perdut plusors territòris en [[Euròpa]] e sa subrevida èra unicament la consequéncia dei rivalitats entre leis autrei poissanças en [[Orient Mejan]]<ref>Durant lo sègle XIX, [[Constantinòble]] deguèt acceptar l'autonòmia de [[Serbia]] ([[1817]]), l'independéncia [[Grècia]] ([[1830]]), l'autonòmia de [[Romania]] ([[1859]]).</ref>. En particular, [[França]] e lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] protegissiá lo mantenement de l'Empèri per empedir una presa dei Destrechs per la [[marina militara]] [[Russia|russa]]. A l'interior, per agravar la situacion, lei possibilitats de reformar l'[[Estat]] èran totalament blocadas. D'efiech, lei finanças e lo [[comèrci]] èran largament passats sota contraròtle estrangier<ref>En [[1878]], en causa de deutes tròp importants, lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] aviá prés lo contraròtle de [[Chipre]].</ref> e, après divèrsei temptativas mancadas de modernizacion, lo sultan èra ostil ai projèctes de reformas. Un [[clergat]] fòrça [[conservatisme|conservator]], e de còps [[reaccion (politica)|reaccionari]], lo sosteniá. Mustafa Kemal descurbiguèt aquela situacion durant son sejorn a [[Monastir]]. D'efiech, la vila èra un centre d'agitacion e fòrça organizacions secrètas i existián. Sei publicacions permetèron a Mustafa Kemal de legir lo trabalh de filosòfs coma [[Montesquieu]], [[Voltaire]] ò [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]]. Adoptèt pauc a pauc un ponch de vista modernista e escriguèt dins un [[jornau]] clandestin plusors articles per denonciar la dominacion estrangiera e la corrupcion de l'administracion oficiala. Puei, venguèt lo cap d'un ceucle estudiant favorable a de reformas radicalas. Pasmens, lo grop foguèt denonciat per un [[espion]] e arrestat en [[1904]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Daniel, ''Chronique de l'Histoire : Atatürk'', Chronique, 1998, p. 21.</ref>. Pasmens, après quauquei [[setmana]]s de preson, foguèron liberats en causa de l'abséncia de pròvas. Mustafa Kemal foguèt alora mandat dins un [[regiment]] de [[cavalariá]] basat en [[Siria]]. Dins aquò, aquel alunchament l'empachèt pas de perseguir seis activitats [[politica]]s. Amb d'autreis [[oficièr|oficiers]] desirós de fondar una [[nacion]] modèrna e independenta, fondèt lo movement [[Patriá e Libertat]]. Ne'n venguèt lo cap e donèt una orientacion [[revolucion|revolucionària]] au grop que son objectiu èra lo reversament dau sultan. L'organizacion se desvolopèt ben mai lo terren sirian èra pauc favorable a una accion còntra lo poder centrau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Daniel, ''Chronique de l'Histoire : Atatürk'', Chronique, 1998, p. 22.</ref>. Kemal demandèt donc son transferiment en [[Euròpa]] onte foguèt estacat a l'[[Estat major|Estat major]] de la III{{a}} Armada de [[Tessalonica]]. ==== La rompedura amb lei Joves Turcs ==== {{veire|Joves Turcs}} [[Fichièr:Ismail Enver.jpg|thumb|right|Retrach d'[[Enver Pacha]], una dei figuras centralas dau movement [[Union e Progrès]] a partir de [[1908]].]] En [[Tessalonica]], Mustafa Kemal assaièt de crear una seccion de [[Patriá e Libertat]] mai se turtèt a l'influéncia dau movement « Union e Progrès ». Ben installat, son comitat èra en favor de l'institucion d'una [[monarquia constitucionala]], modèl fòrça frequent dins lei [[monarquia]]s [[Euròpa|europèas]] dau periòde. Kemal jonhèt lo movement mai intrèt rapidament en conflicte amb sei caps, especialament [[Enver Pacha]]. Ne'n foguèt donc excluch. En [[1908]], leis oficiers d'Union e Progrès organizèron un [[còp d'Estat]] e prenguèron lo poder sota lo nom de [[Joves Turcs]]. Kemal participèt pas a l'insureccion. Pasmens, en [[1909]], sostenguèt lei revolucionaris còntra una temptativa dau sultan [[Abdulhamid II]], sostengut per lo [[clergat]], de tornar prendre lo poder. D'efiech, gràcias a sa posicion dins l'[[Estat major]] de l'armada, poguèt metre au servici dei modernistas la màger part dei fòrças de [[Tessalonica]]. Per lo remerciar, lo govèrn novèu lo nomèt cap de l'[[Estat major]] de la III{{a}} armada. En [[1910]], foguèt tanben encargat de reorganizar l'escòla de formacion deis oficiers de [[Tessalonica]]. Pasmens, lei relacions entre Kemal e Union e Progrès demorèron marridas. D'efiech, Kemal èra ostil au desvolopament de l'influéncia estrangiera dins l'[[Empèri Otoman|Empèri]]. Ansin, denoncièt lo raprochament amb [[Alemanha]] mai demorèt isolat. En [[1911]], decidèt donc d'arrestar son activitat [[politica]] per se concentrar a sa carriera [[militar]]a. === Lo generau victoriós === ==== Lei succès militars en Libia e dins lei Balcans ==== {{veire|Guèrra Italoturca}} En [[1911]], [[Itàlia]] ataquèt [[Tripolitània]], lo nòrd-oèst de la [[Libia]] actuala. Isolada e pauc desvolopada, la província [[Empèri Otoman|otomana]] aviá de mejans fòrça limitats per assegurar sa defensa. [[Trípol (Libia)|Trípol]] foguèt aisament conquistada per una pichona tropa de {{formatnum:1500}} marins [[Itàlia|italians]]. Mustafa Kemal foguèt volontari per combatre dins la region e obtenguèt un pòste dins la region de [[Tobrok]]. En decembre, organizèt la defensa de la vila e capitèt d'arrestar una ofensiva italiana dins lo sector. Puei, lo 22, repossèt leis [[Itàlia|Italians]]. Tres mes pus tard, après divèrsei desfachas otomanas en [[Cirenaïca]], Kemal recebèt lo comandament de la region de [[Derna]]. Gràcias a l'arribada de renfòrç e de pèças d'[[artilhariá]], leis [[Empèri Otoman|Otomans]] menacèron lei linhas italianas mai la situacion s'estabilizèt après lo mandadís d'unitats italianas suplementàrias. Finalament, en octòbre de [[1912]], [[Constantinòble]] foguèt obligat de cedir ai demandas de [[Roma]] après lo començament dei [[Guèrras Balcanicas]]. {{veire|Guèrras Balcanicas}} Evacuat de [[Libia]] amb la signatura de la [[patz]] amb [[Itàlia]], Mustafa Kemal tornèt trobar un [[Empèri Otoman]] dins una situacion fòrça malaisada après lei premiers combats de la [[Premiera Guèrra Balcanica]]. D'efiech, leis armadas [[Empèri Otoman|otomanas]] desplegadas en [[Euròpa]] èran estadas duraments batudas per lei fòrças d'una coalicion de [[país]] [[Balcan|balcanics]] gropant [[Serbia]], [[Montenegro]], [[Grècia]] e [[Bulgaria]]. Kemal foguèt nomat cap d'[[Estat major]] d'una [[division (unitat militara)|division]] encargada de protegir [[Gallipoli]] per empachar la presa dei [[Dardanèls]] per lei [[Bulgaria|Bulgars]]. Gràcias a una bòna organizacion de sa defensa, la division arrestèt uech atacas. Dins aquò, l'operacion foguèt arrestada car lei tropas otomanas engatjadas èran menaçadas per doas armadas bulgaras. En consequéncia, [[Serbia]] e [[Bulgaria]] poguèron enceuclar sensa dificultat [[Andrinòple]] que capitulèt après [[Sètge d'Andrinòple (1912-1913)|cinc mes de sètge]] lo 26 de març de [[1913]]. Pasmens, lei venceires trobèron ges d'acòrdi per dessenhar lei [[frontiera]]s novèlas. Lo 18 de junh, [[Bulgaria]] ataquèt seis èx-aliats. En retorn, foguèt atacada per [[Serbia]], [[Montenegro]], [[Grècia]] e [[Romania]]. L'[[Empèri Otoman]] aprofichèt la situacion per reprendre lo combat e reconquistar [[Andrinòple]] lo 23 de julhet. La division de Kemal participèt amb succès ais operacions e [[Constantinòble]] poguèt ansin gardar lo contraròtle de la [[Tràcia]] Orientala. ==== La batalha dei Dardanèls ==== [[Fichièr:Tasviri Efkar Oct 29, 1915.jpg|thumb|right|Mustafa Kemal sus la premiera pagina d'un jornau turc publicat en octòbre de [[1915]] durant la [[batalha dei Dardanèls]].]] {{veire|Batalha dei Dardanèls}} Après la [[Segonda Guèrra Balcanica]], Kemal s'opausèt a la reorganizacion de l'armada otomana per [[Alemanha]]. Après una promoccion au grade de [[luòctenent-coronèu]], foguèt alunchat gràcias a una mission d'agent militar en [[Bulgaria]]. Pasmens, en novembre de [[1914]], l'[[Empèri Otoman]] jonhèt leis Empèris Centraus e declarèt la [[guèrra]] a l'Entenduda. Kemal foguèt afectat a l'armada dau [[generau]] [[Otto Liman von Sanders]] qu'èra cargada de protegir lei [[Dardanèls]]. Sa mission principala foguèt de crear la 19{{a}} division avans de la dirigir vèrs lo sud de la [[Peninsula de Gallipoli]]. L'ataca deis Aliats còntra lei Destrechs comencèt lo 25 d'abriu de [[1915]]. La division de Kemal ocupava un deis objectius principaus de la fòrça de desbarcament. Capitèt de resistir e de blocar l'avançada dei tropas [[Austràlia|australianas]]. Gràcias a son ròtle dins la còntra-ofensiva Kemal foguèt promòugut [[coronèu]]. Durant lei [[setmana]]s seguentas, Kemal enregistrèt una revirada importanta amb la pèrda d'un [[regiment]] d'elèit e un succès de remarca que permetèt de blocar definitivament l'avançada [[Austràlia|australiana]]. Puei, participèt ai combats que menèron a la revirada de la darriera ofensiva britanica còntra lei defensas turcas (21-22 d'aost). Après aquela desfacha, leis Aliats decidèron d'adoptar una actitud defensiva dins lei [[Dardanèls]] e abandonèron la region en genier de [[1916]]. Per son ròtle decisiu dins la defensa otomana d'aost, Mustafa Kemal foguèt nomat [[generau]]. Venguèt tanben una personalitat famosa dins l'Empèri. ==== La fin de la Premiera Guèrra Mondiala ==== La participacion decisiva de Mustafa Kemal a la [[batalha dei Dardanèls|victòria otomana dei Dardànels]] melhorèt pas sei relacions amb lei [[Joves Turcs]]. Segon eu, faliá aprofichar la situacion per arrestar l'aliança amb [[Alemanha]] e signar una [[patz]] separada amb l'Entenduda. Per aquela rason, lo grand vizir [[Talaat Pacha]] li refusèt lo pòste de ministre de la Guèrra. Au contrari, foguèt mandat en [[Caucàs]] sus un frònt segondari per reorganizar lei tropas otomanas en dificultat còntra lei [[Russia|Rus]]. Durant aquelei combats, rescontrèt lo [[coronèu]] [[İsmet İnönü]] que venguèt, pus tard, un de sei collaborators principaus. Gràcias a la [[Revolucion Russa]], lei fòrças de Kemal infligiguèron plusors desfachas ai tropas russas desorganizadas. Pasmens, après la presa de [[Bitlis]], Kemal foguèt mandat sus lo frònt sud onte lei [[Reialme Unit|Britanics]] èran a menaçar [[Siria]]. I demorèt gaire car foguèt tocat per lo [[paludisme]]. Durant sa [[convalescéncia]] a [[Constantinòble]], recebèt d'[[oficièr|oficiers]] opausats a la preséncia alemanda. A la [[mòrt]] dau sultan [[Mehmed V]] ([[1909]]-[[1918]]), assaièt tanben de convéncer son successor, [[Mehmed VI]] ([[1918]]-[[1922]]), d'adoptar son ponch de vista. Pasmens, son projècte capitèt mau e Kemal deguèt s'entornar en [[Siria]]. Nomat cap d'una 7{{a}} armada reducha a quauqueis unitats mau armadas e demoralizadas, assaièt de lei reorganizar. Una crisi de [[colica nefretica]] l'empachèt de perseguir aquel esfòrç e lei fòrças britanicas, numericament ben superioras, passèron lei defensas de la 7{{a}} armada sensa dificultats lo 19 de setembre de [[1918]]. Amb lo rèsta de son armada, Kemal se retirèt a [[Alèp]]. Amb leis autrei caps otomans arribats dins la [[vila]], decidèt d'abandonar [[Siria]] per protegir [[Anatolia]]. Lo 26 d'octòbre, sei tropas i arrestèron una ataca de la [[cavalariá]] [[Índia|indiana]]. Dins aquò, quatre jorns pus tard, l'[[Empèri Otoman]] signèt un [[armistici]] amb leis Aliats. Aqueu tractat marquèt la desfacha de l'[[Empèri Otoman|Empèri]]. Leis Aliats obtenguèron lo drech d'ocupar lei Destrechs e lei [[tunèu]]s dei [[Monts Taurus]]. Poguèron tanben ocupar sièis províncias [[Armenia|armènis]] dins lo nòrd-èst d'[[Anatolia]]. Enfin, [[Constantinòble]] deguèt desmobilizar son [[armada]]. Rapidament, de tropas aliadas, principalament [[Grècia|grègas]] e [[Itàlia|italianas]], assaièron d'ocupar mai de territòris. === L'eròi de la Guèrra d'Independéncia de Turquia === ==== L'organizacion de la resisténcia turca en Anatolia ==== Tre la fin de [[1918]], Kemal refusèt lei pèrdas territòrialas anonciadas per l'[[armistici de Mudros]]. Decidèt donc d'aprofichar la situacion ([[Empèri Otoman|Empèri]] vencut, [[govèrn]] prisonier dei [[Reialme Unit|Britanics]], menaças estrangieras...) per organizar un movement de resisténcia populara en [[Anatolia]]. Lo desbarcament [[Grècia|grèc]] dins la region d'[[Esmirna]] favorizèt lo desvolopament de l'insureccion. En mai de [[1919]], Kemal foguèt encargat per lo [[govèrn]] de reprimir la resisténcia. Pasmens, son ròtle dins son organizacion foguèt rapidament denonciat e lo sultan [[Mehmed VI]] ordonèt son arrestacion. Amb l'ajuda de plusors [[oficièr|oficiers]] coma [[Ali Fuat Cebesoy]], [[Rauf Orbay]] ò [[Refet Pacha]], Kemal organizèt militarament son movement sota la direccion d'un [[Estat major]] unic. Obtenguèt lo sostèn dei païsans [[anatolia]]ns e d'una partida de l'armada regulara. De mai, fòrça militars refusavan de seguir leis òrdres donats per lo sultan en causa de la pression exercida per la [[garnison]] britanica de [[Constantinòble]] sus lei decisions dau [[govèrn]]. Pauc a pauc, Mustafa Kemal capitèt donc de constituir un [[govèrn provisòri]] en [[Anatolia]], sostengut per lei partisans de l'[[independéncia]] de [[Turquia]]. ==== Dau Congrès de Sivas a l'eleccion de la Granda Assemblada Nacionala ==== [[Fichièr:Turquia - Tractat de Sèvres (1920).png|thumb|Turquia après lo Tractat de Sèvres (1920).]] Durant l'estiu de [[1919]], lei caps militars que sostenián Mustafa Kemal decidèron d'organizar un congrès popular dins la vila de [[Sivas]]. Inaugurat lo 4 de setembre, aqueu congrès reüniguèt tres delegats eissits de cada districte dau país e formèt pauc a pauc lo [[govèrn provisòri]] de l'insureccion. Pasmens, [[Mehmed VI]] gardava una certana legitimitat. Anoncièt la dissolucion dau [[govèrn]] e la convocacion d'[[eleccion]]s generalas. Aquò permetèt d'isolar Kemal e la populacion turca elegiguèt un parlament qu'acceptèt de se reünir a [[Constantinòble]]. Dins aquò, lei parlamentaris èran ostils a una partida importanta dei concessions promesas ais Aliats per lo sultan. En març de [[1920]], lei [[Reialme Unit|Britanics]] dispersèron lo parlament. Puei, lei venceires de la [[Premiera Guèrra Mondiala|guèrra]] impausèron la signatura dau [[Tractat de Sèvres]]. Aquela patz entraïnava la pèrda d'[[Esmirna]] e de la màger part de l'Anatolia Orientala. Kemal retrobèt alora rapidament de partisans. En abriu, s'alièt amb l'[[URSS|Union Sovietica]] per combatre leis Aliats. Obligats de desmobilizar sei fòrças per contentar son opinion publica, leis Aliats laissèron [[Grècia]] sometre [[Turquia]]. En parallèl, per legitimar son poder, Kemal ordonèt l'eleccion d'una Assemblada Nacionala que se reüniguèt a [[Ankara]] lo 23 d'abriu de [[1920]]. Lei deputats designèron un comitat executiu que declarèt assumir la direccion dau país. La [[guèrra civila]] comencèt còntra lo govèrn de [[Mehmed VI]] qu'utilizèt sei poders de [[califa]] per declarar [[eresia|eretics]] seis adversaris. Après quauquei victòrias inicialas, lo [[Tractat de Sèvres]] privèt lei fòrças dau sultan dau sostèn popular. ==== La Guèrra d'Independéncia ==== [[Fichièr:Turquia - Tractat de Laussana (1923).png|thumb|Turquia après lo Tractat de Laussana (1923).]] [[Fichièr:Atatürk askerî birlikleri denetlerken, İzmit, 18 Haziran 1922.png|thumb|right|Mustafa Kemal durant una inspeccion de tropas turcas lo 18 de junh de [[1922]].]] {{veire|Guèrra d'Independéncia Turca}} Lo tèrme de [[Guèrra d'Independéncia Turca]] gropa plusors conflictes que se debanèron en [[Anatolia]] de [[1919]] a [[1922]]. Opausèron lei fòrças kemalistas ai tropas dau sultan, a l'armada grèga e ai movements populars formats a l'entorn dei minoritats [[curds|curdas]] e [[Armenia|armènis]]. Regardant l'armada dau sultan, lo descrèdit dau sobeiran e lei condicions impausadas per lo [[Tractat de Sèvres]] (limitacion de l'armada a {{formatnum:15000}} òmes...) reglèt lo problema. La màger part dei militars inicialament fidèus a [[Mehmed VI]] ralièt lei kemalistas. Lo sultan perdiguèt ansin pauc a pauc tota autoritat. Lo 1{{èr}} de novembre de [[1922]], poguèt opausar ges de resisténcia au vòte de l'abolicion dau sultanat per l'Assemblada Nacionala. En [[1920]], l'armada dau [[generau]] [[Kazim Karabekir]] bateguèt lei [[Curdistan|Curds]] e leis [[Armenia|Armènis]]. Lei territòris laissats ai Curds per leis Aliats foguèron totalament reconquistats. [[Armenia]] deguèt restituir lei districtes d'[[Artvin]], d'[[Ardahan]] e de [[Kars]]. Lo rèsta de son territòri foguèt integrat dins l'[[URSS|Union Sovietica]] onte formèt la [[Republica Socialista Sovietica d'Armenia|RSS d'Armenia]]. Lo [[Tractat de Kars]], signat lo 13 d'octòbre de [[1921]], permetèt d'acabar aqueu conflicte. Lo meteis mes, Kemal obtenguèt la signatura d'un acòrdi amb [[França]] que permetèt la liberacion de [[Cilícia]]. [[París]] acceptèt de denonciar lo [[Tractat de Sèvres]] e de sostenir l'independéncia turca, çò que permetèt de liberar aperaquí {{formatnum:100000}} òmes. D'efiech, la menaça pus importanta èra aquela representada per [[Grècia]]. D'efiech, lei Grècs dispauvan de {{formatnum:180000}} òmes e èran a menar d'ofensivas per agrandir lo territòri annexat a l'entorn d'[[Esmirne]]. En [[1920]], aqueleis atacas se turtèron a una resisténcia turca mai e mai dura. Pasmens, en octòbre, la mòrt dau rèi [[Alexandre Ièr (rèi de Grècia)|Alexandre I{{èr}}]] entraïnèt lo retorn de [[Constantin Ièr (rèi de Grècia)|Constantin I{{èr}}]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John van der Kiste, ''Kings of the Hellenes: The Greek Kings, 1863-1974'', Sutton Publishing, 1994, p. 137.</ref>. Reversat durant la [[Premiera Guèrra Mondiala]] en causa de sa simpatia per [[Alemanha]], perdiguèt rapidament lo sostèn deis Aliats. De mai, fòrça oficiers grècs ostils au rèi quitèron l'armada. Aquò aguèt de consequéncias rapidas sus l'eficacitat dei tropas grègas que [[Batalhas d'Inonu|foguèron batudas]] a proximitat dau vilatge d'[[Inonu]] entre decembre de [[1920]] e març de [[1921]]. Puei, una ofensiva grèga en direccion d'[[Ankara]] foguèt arrestada a la [[batalha de Sangari]] (14 d'aost - 13 de setembre de [[1921]]). Aquela desfacha afebliguèt lei Grècs e leis Aliats reconoguèron la necessitat de revisar lo [[Tractat de Sèvres]]. Pasmens, l'armada ellèna capitèt de restablir de linhas a l'entorn d'[[Esmirna]]. Finalament, lei Turcs, sota la direccion personala de Mustafa Kemal, rompèron lei defensas grègas a la [[batalha de Dumlupinar]] (26-30 d'aost de [[1922]]) e intrèron a [[Esmirna]] lo 9 de setembre. {{veire|Tractat de Laussana}} Après l'incendi dei quartiers grècs d'[[Esmirna]] e l'evacuacion malaisada dei fòrças grègas presentas en [[Anatolia]], leis Aliats impausèron la fin dei combats ai [[Grècia|Grècs]]. L'[[armistici de Mudanya]], conclut lo 11 d'octòbre de [[1922]], enterinèt aquela decision. La [[patz]] foguèt restablida amb lo [[Tractat de Laussana]] signat lo 24 de julhet de [[1923]]. Reconoguèt la reconquista dei territòris ocupats per lei tropas kemalistas e donèt au país sei [[frontiera]]s actualas. La region dei Destrechs foguèt desmilitazida mai [[Turquia]] obtenguèt la retirada de totei lei tropas estrangieras. La mesa en plaça de limitacions de circulacion dei [[naviri]]s èran tanben possibla en temps de guèrra. Aquò confiermèt la victòria dei fòrças de Mustafa Kemal que foguèt subrenomat lo ''Gazi'' (lo « Victoriós »). Leis acòrdis de Laussana organizèron tanben lo transferiment fòrçat de populacions importantas entre [[Grècia]] e [[Turquia]]. Ansin, 1,5 milions de Grècs deguèron quitar [[Anatolia]] per anar en [[Grècia]], çò qu'entraïnèt la disparicion de la màger dau poblament grèc en [[Asia Menora]]. En retorn, {{formatnum:500000}} Turcs foguèron expulsats de [[Grècia]]. Per [[Turquia]], aquò foguèt una pèrda importanta mai permetèt au país de suprimir lei revendicacions grègas sus lei regions occidentalas d'[[Anatolia]]. === Lo cap d'Estat === ==== L'abolicion dau Sultanat ==== La victòria còntra [[Grècia]] foguèt un dei factors que permetèt a Mustafa Kemal d'obtenir l'abolicion dau Sultanat. Pasmens, lo [[clergat]] [[conservatisme|conservator]] demorava un obstacle important per son projècte de fondar una [[republica]] [[nacion]]ala, independenta, omogenèa e laïca segon lo modèl [[França|francés]]. Lo sostèn de la populacion, fòrça estacada a l'[[islam]] e a sei [[tradicion]]s, èra tanben pas assegurat. Per faciar aqueu problema, transformèt donc lei comitats de resisténcia de son movement en [[partit politic]]. Dich [[Partit Republica dau Pòble]] ([[Partit Republica dau Pòble|CHP]]<ref>''Cumhuriyet Halk Partisi'' en [[turc]].</ref>), aquela organizacion aviá per objectiu de federar a l'entorn de sa persona totei lei partisans de la modernizacion dau [[país]]. Pasmens, lo CHP obtenguèt pas la majoritat absoluda ais eleccions d'aost de 1923. Mai lei faccions de l'Assemblada arribèron pas a trobar un acòrdi per dirigir lo país. Deguèron donc demandar l'ajuda de Kemal que formèt un govèrn amb de membres de son [[partit politic|partit]]. Puei, lo 29 d'octòbre de [[1923]], proclamèt la republica e venguèt lo premier president de [[Turquia]]. Egalament cap suprèm dei fòrças armadas, podiá presidir l'Assemblada e chausir [[İsmet İnönü]] coma cap de son [[govèrn]]. Enfin, fixèt la [[capitala]] a [[Ankara]]. Tre [[1925]], aquela politica laïca suscitèt la revòuta dau cap curd [[Cheikh Saïd]] ([[Revòuta de Cheikh Saïd|13 de febrier - 27 d'abriu de 1925]]). Malaisada, la repression s'acabèt per la mòrt de {{formatnum:20000}} soudats turcs, de {{formatnum:40000}} insurgents e de {{formatnum:250000}} civius. Cinc ans pus tard, una segonda insureccion, la [[revòuta de Menemen]] aguèt luòc. Un còp de mai, lo govèrn mandèt l'armada per reprimir un grop d'insurgents islamistas mai lo movement se difusèt dins plusors [[vila]]s entraïnant d'arrestacions. La democratizacion dau regime, iniciada en [[1926]], foguèt tanben suspenduda per eliminar tota contestacion politica. ==== La laïcizacion e l'occidentalizacion ==== Après la proclamacion de la [[republica]], la laïcizacion e l'occidentalizacion deis institucions e de la [[societat]] foguèt lo premier aisse major dei reformas de Mustafa Kemal. Per aquò, quatre transformacions majoras aguèron luòc. La premiera foguèt l'abolicion dau [[Califat]] car lo [[califa]], gardian de la fe, podiá s'opausar ais innovacions kemalistas gràcias a son autoritat espirituala. En despiech de la resisténcia acarnada dei conservators, l'Assemblada Nacionala acceptèt de votar en favor de l'abolicion lo 3 de març de [[1924]]. La meteissa [[lei|lèi]] organizèt la secularizacion de l'[[Estat]], especialament aquela dei [[tribunau]]s. Decidèt tanben de remplaçar lo [[drech musulman]] per de còdis juridics modèrnes. L'emancipacion de la [[femna]] turca foguèt un autre element important de la politica kemalista. Son estatut personau foguèt plus fixat per l'[[islam]], la [[poligamia]] foguèt enebida e divèrsei [[lei|lèis]] permetèron a la femna de refusar de tradicions ancianas coma la repudiacion, lo pòrt dau veu ò lo [[harèm]]. L'ensenhament conoguèt d'evolucions similaras. Leis [[escòla]]s religiosas, compres [[cristianisme|crestianas]], foguèron sarraduras ò laïcizadas. De programas e de metòdes europèus foguèron adoptats. Aquelei reformas de l'[[educacion]] devián permetre l'emergéncia d'un elèit intellectuau e [[sciéncia|scientific]] occidentalizat. Pasmens, sensa esperar le resultat d'aquelei reformas, Mustafa Kemal introduguèt d'autrei transformacions coma l'adopcion dau Còdi civiu soís, dau Còdi comerciau alemand, dau Còdi penau italian, dau [[Sistèma Internacional d'Unitats|sistèma metric]] e dau [[calendièr gregorian|calendier gregorian]]. Ordonèt tanben de cambiaments radicaus en matèria vestimentària. En [[1926]], lo pòrt dau [[fès]], considerat coma lo « simbòl de l'ignorància e dau fanatisme », foguèt enebit e assimilat a un atemptat còntra la seguretat de l'[[Estat]]. Dos ans pus tard, l'[[escritura]] dau [[turc]] foguèt [[alfabet latin|latinizada]]. Au nivèu de la [[familha]], l'usatge dau [[patronim]], relativament rara, venguèt obligatòria. Per aquò, mostrèt l'exemple en adoptant « Atatürk » (''lo Paire dei Turcs'') coma nom d'ostau lo 24 de novembre de [[1934]]. ==== Lei transformacions economicas ==== Per Mustafa Kemal, se la transformacion dei [[lei|lèis]] e dau [[educacion|sistèma educatiu]] èran de necessitats per ragantar l'Occident, lo desvolopament [[economia|economic]] èra tanben una obligacion. D'efiech, en causa de son declin e de sei blocatges intèrnes, l'[[Empèri Otoman]] aviá negligit la mesa en plaça d'infrastructuras modèrnas. L'[[industria]] èra quasi inexistenta e l'[[agricultura]] èra dominada per de mòdes de produccion arcaïcs. L'introduccion de metòdes modèrnes foguèt donc encoratjada dins l'[[agricultura]] ([[engrais]], [[maquina]]s, [[aigatge]]...). Aquò permetèt d'aumentar la superficia cultiva de 1,829 milions d'[[ectara]]s en [[1925]] a 6,338 milions en [[1938]]. En parallèl, la produccion de [[cereala]]s passèt de {{formatnum:849000}} [[tona]]s a 6,8 milions. Aquò permetèt de norir corrèctament la populacion que passèt de 13 a 18 milions d'abitants durant lo meteis periòde. Per sostenir aqueu desvolopament, de trabalhs importants foguèron organizats per bastir de [[rota]]s e de [[camin de fèrre|camins de fèrre]]. Pasmens, la politica [[economia|economica]] e [[industria]]la de Mustafa Kemal se turtèt a l'especializacion [[etnia|etnica]] que predominava dins l'espaci otoman. D'efiech, lei Turcs ocupavan principalament de posicions de païsans, de [[foncionari]]s e de [[militar|soudats]]. Lo [[comèrci]], lei [[banca]]s, l'[[industria]] e l'[[artesanat]] èran tengudas per lei [[Grècia|Grècs]] e leis [[Armenia|Armènis]] que quitèron lo país après la [[Guèrra d'Independéncia Turca|Guèrra d'Independéncia]]. De mai, per assegurar l'omogeneïtat etnica de [[Turquia]], Kemal adoptèt una politica de repression còntra leis aspiracions dei minoritats etnicas, en particular lei [[Curdistan|Curds]]. D'un biais generau, lei projèctes industriaus kemalistas foguèron donc alentits per la manca de personaus qualificats. En [[1925]]-[[1926]], aquò entraïnèt una [[crisi economica]] – agravada per la revòuta curda de [[1925]] – que favorizèt l'union dei maucontents dau movement kemalista. Probablament dirigit per [[Cavit Pacha]], un èx-ministre dei [[Turcs Joves]], un complòt se creèt per reversar Mustafa Kemal. Pasmens, lo projècte foguèt descubèrt per la [[polícia]]. Plusors caps dau CHP foguèron arrestats. Certanei foguèron executats e d'autrei condamnats a l'[[exili]] coma [[Rauf Orbay]]. Una autra particularitat de la pensada economica kemalista foguèt son estacament a l'[[independéncia]] financiera dau país. D'efiech, refusèt de remplaçar lei financiers grècs ò armènis per de financiers occidentaus. Refusèt tanben l'ajuda financiera de l'[[URSS]] en despiech de la collaboracion [[tecnologia|tecnica]] entre lei dos país. En plaça, amb de mejans limitats, metèt en plaça un sistèma [[banca]]ri tengut per l'[[Estat]]. Dins aquò, lei ressorsas financieras disponiblas per industralizar [[Turquia]] demorèron totjorn feblas. ==== Lo restabliment diplomatic ==== [[Fichièr:Atatürk ve Amanullah Han.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de Mustafa Kemal e dau rèi [[Afganistan|afgan]] [[Amanullah Khan]] en [[1928]].]] En despiech de sa [[politica]] d'[[independéncia]] financiera e industriala quasi [[Autarquia|autarquic]]a, Mustafa Kemal se preocupèt de tornar integrar [[Turquia]] sus la scena [[diplomacia|diplomatica]] [[Euròpa|europèa]]. Per aquò, desvolopèt de politicas de cooperacion ò d'amistat amb lei [[país]] vesins. Ansin, en mai de sa politica de cooperacion amb l'[[URSS|Union Sovietica]], [[Ankara]] venguèt membre de la [[Societat dei Nacions]] (SDN) en [[1932]]. Puei, en [[1934]], formèt una aliança militara amb [[Romania]], [[Grècia]] e [[Iogoslavia]] – lo [[Pacte Balcanic]] – qu'èra destinada a empachar tot cambiament [[geopolitica|geopolitic]] dins la region<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''League of Nations Treaty Series'', vol. 153, pp. 154-159.</ref>. Enfin, en [[1937]], la signatura dau [[Tractat de Sadabad]] amb [[Iraq]], [[Iran]] e [[Afganistan]] li permetèt de restaurar de liames amb d'autreis [[Estat]]s [[islam|musulmans]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''League of Nations Treaty Series'', vol. 190, pp. 22–27.</ref>. Pasmens, lo succès pus important de la [[diplomacia]] kemalista foguèt la revision dei clausas dau [[Tractat de Laussana]] sus lei Destrechs. D'efiech, segon aquela convencion, una comission internacionala dirigida per quatre poissanças navalas ([[França]], [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[Japon]] e [[Itàlia]]) èra encargada de susvelhar e d'assegurar la circulacion liura dei [[naviri]]s dins la zòna. [[Turquia]] aviá tanben pas lo [[drech]] de militarizar la region. Signada en [[1936]], la [[convencion de Montreux]] restaurèt la [[sobeiranetat]] sus lo [[Bosfòr]] e lei [[Dardanèls]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christos L. Rozakis e Petros N. Stagos, ''The Turkish Straits'', Martinus Nijhoff Publishers, 1987, p. 101.</ref>. De mai, se leis autoritats turcas dèvon totjorn assegurar la circulacion liura dau trafec maritim en temps de [[patz]], pòdon blocar lei Destrechs en temps de [[guèrra]]. === Fin de vida === [[Fichièr:Ankara asv2021-10 img04 Anıtkabir.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau mausolèu d'[[Anitkabir]] en [[2021]].]] Tre la fin deis [[ans 1910]], Mustafa Kemal foguèt tocat per de problemas de [[santat]]. Son refús de seguir l'avejaire dei [[medecina|mètges]] agravèt pauc a pauc son estat fisic. Victimas de problemas [[ren (anatomia)|renaus]] e coronaris, refusèt d'arrestar de trabalh e moriguèt finalament d'una [[ciròsi]] lo 10 de novembre de [[1938]] dins lo [[palais de Dolmabahçe]] a [[Constantinòble]] (venguda oficialament [[Istambol]] en [[1930]]). Foguèt inicialament enterrat au musèu etnografic d'[[Ankara]]. Lo 10 de novembre de [[1953]], sei rèstas foguèron transferits dins lo mausolèu d'[[Anitkabir]], situat a la cima d'una còla de la [[capitala]] turca. == Òbra politica == === La liquidacion de l'Empèri Otoman e la fondacion de la Turquia modèrna === Mustafa Kemal Atatürk es considerat coma lo fondator de la [[Turquia]] modèrna amb sa politica de rompedura, radicala e rapida, amb lo passat [[Empèri Otoman|otoman]] d'[[Anatolia]]. Aquò entraïnèt la liquidacion complèta de l'[[Empèri Otoman]] e li permetèt de crear un [[Estat]] modèrne e independent basat sus lo modèl occidentau. De mai, introduguèt de reformas importantas coma la transformacion de l'educacion, l'emancipacion de la [[femna]] e la laïcizacion de l'[[Estat]]. Pasmens, son òbra laissèt tanben de problemas que venguèron de dificultats importantas durant la segonda mitat dau sègle XX, especialament la [[Curdistan|question curda]]. De mai, aguent concentrat la quasi totalitat dei poders entre sei mans, Mustafa Kemal laissèt un regim autoritari sostengut per lei [[militar]]s. === Lo kemalisme === [[Fichièr:Atatürk CHP'nin 4. Kurultay'ında (9 Mayıs 1935).jpg|thumb|right|Discors de Mustafa Kemal Atatürk en [[1935]] davant una representacion dei « Sièis Sagetas » de sa pensada.]] {{veire|Kemalisme}} La [[ideologia|doctrina politica]] desvolopada per Mustafa Kemal pòrta son nom. Es compausat de sièis elements principaus que forman lei « Sièis Sagetas » dau programa fondator de la [[Turquia|Republica de Turquia]] : * lo [[republica]]nisme tradutz la volontat de crear un [[Estat-nacion]] turc en plaça de l'Estat multinacionau [[Empèri Otoman|otoman]]. * lo [[populisme]] que representa l'ambicion de melhorar la vida vidanta dau [[pòble]] (adopcion de [[lei|lèis]] modèrnas, emancipacion de la [[femna]]...). * la [[laïcitat]] que marca la volontat de sortir l'Estat de l'influéncia dau [[clergat]] [[conservatisme|conservator]] qu'èra considerat coma un responsable major dau declin otoman. Se la [[libertat religiosa]] foguèt pas contestada, es enebida a l'interior deis institucions. * lo [[revolucion]]arisme es un concèpte que mèscla lei principis revolucionaris e reformistas. Per Kemal, l'estat de revolucion permanenta èra necessari per empachar tot abandon dei reformas modernisatritz e per perseguir la supression dei tradicions jutjadas arcaïcas. * lo [[nacionalisme]] tradutz l'importància de la defensa de l'[[independéncia]] [[nacion]]ala dins totei lei domenis ([[politica]], [[economia]], [[industria]]...). * l'[[estatisme]] marca lo ròtle tengut per l'[[Estat]] dins lo desvolopament de l'[[economia]]. D'efiech, Kemal èra intervencionista e l'activitat economica èra gerida per lo [[govèrn]]. Lo [[kemalisme]] inspirèt fòrça caps politics en [[Magrèb]] e en [[Orient Mejan]] durant lo sègle XX. Pasmens, sa pensada pòu egalament considerada dins una perspectiva [[Charles de Gaulle|gaulliana]] a prepaus d'una « certana idèa de Turquia »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Daniel, ''Atatürk. Une certaine idée de la Turquie'', L'Harmattan, 2000.</ref>. D'efiech, coma l'indica son testament politic, Mustafa Kemal se preocupèt subretot de tornar plaçar [[Turquia]] dins lo concèrt dei [[Nacion]]s : ''« Laissi, coma eiretatge espirituau, ges de verset, ges de dògma, ges de règla petrificada e gelada. Mon eiretatge espirituau, es la sciéncia e la rason [...]. Tot dins aquest mond evoluís rapidament. La concepcion dau bonur e dau malastre se modifica, au fieu dau temps, en lei pòbles e leis individús. Afiermar, dins aquest contèxte, qu'avèm sauput inventar de recèptas eternalament valablas equivau a renegar l'evolucion incessanta deis idèas e de la sciéncia. [...] Degun ignòra çò qu'ai assaia de faire, çò qu'ai assaia de capitar per lo ben de la nacion turca. Aquelei que, après ieu, vourràn avançar dins mon selhatge, sensa jamai s'alunchar de la rason e de la sciéncia, vendràn meis eiretiers espirituaus »''. === Lo culte de la personalitat === Tre la fin de la guèrra còntra [[Grècia]], Mustafa Kemal foguèt l'objècte d'un culte de la personalitat. Pasmens, l'amplor d'aqueu movement demorèt limitat fins a sa [[mòrt]]. Prenguèt una importància novèla sota la direccion de son successor, [[İsmet İnönü]], qu'utilizèt l'imatge d'Atatürk per legitimar son poder. Ansin, lo retrach de Mustafa Kemal es present dins totei lei burèus de l'administracion publica, dins leis escòlas, sus lei bilhets de banca e dins leis [[ostal|ostaus]] de fòrça [[familha]]s turcas. De monuments en son onor son presents dins la màger part dei [[vila]]s dau país e plusors infrastructuras importantas pòrtan son nom. De mai, cada 10 de novembre, leis activitats s'arrèstan en [[Turquia]] per commemorar son decès. Enfin, una [[lei|lèi]] adoptada en [[1951]] enebís d'insultar publicament la memòria d'Atatürk. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Empèri Otoman]]. * [[Guèrra d'Independéncia Turca]]. * [[Kemalisme]]. * [[Laïcitat]]. * [[Tractat de Laussana]]. * [[Turquia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Yves Ternon, ''Empire ottoman : le déclin, la chute, l'effacement'', París, Félin, coll. « Le Félin poche », 2002, 575 p. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{dinastia|color1=red | color2 = white|abans= - | aprèp=[[İsmet İnönü]]|nom = [[lista dels presidents de Turquia|President de Turquia]]<br />[[1923]] - [[1938]]}} {{DEFAULTSORT:Atatürk, Mustafa Kemal}} [[Categoria:President de Turquia|Atatürk, Mustafa Kemal]] [[Categoria:Naissença en 1881|Atatürk, Mustafa Kemal]] [[Categoria:Decès en 1938|Atatürk, Mustafa Kemal]] puddx6vp8azot74b6baplnc22xmzx6j 0 22792 2511988 2509181 2026-11-02T09:11:03Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511988 wikitext text/x-wiki {{Comuna catalana |nomcomuna=Euna | nom2=Elna | nom3=''Elne'' |ligam imatge=Elne Canigou 2015.jpg |carta=Paisos_catalans.svg |region={{Ocreg}} |comarca={{Rosselhon}} |departament={{Pirenèus Orientals}} |arrondiment=[[Arrondiment de Perpinhan|Perpinhan]] |canton=[[Canton de La Plana d'Illiberis|La Plana d'Illiberis]]<br />([[capluòc]]) |gentilici=Illibériens, Illibériennes (en [[francés]]) |insee=66065 |cp=66200 |cònsol=Nicolas Garcia |mandat=[[2020]]-[[2026]] |alt mej=23 | longitud=2.971014 | latitud=42.5997 |alt mini=0 |alt maxi=65 |ectaras=2129 |km²=21.29 |}} '''Euna'''<ref>https://web.archive.org/web/20210507032904/http://thalamus.huma-num.fr/index-lieux/lettre-E.html</ref> (''Elna'' en [[catalan]] e ''Elne'' en [[francés]]) es una comuna [[Païses Catalans|catalana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dels [[Pirenèus Orientals]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}. Se situa dins la comarca istorica catalana de [[Rosselhon]], en [[Catalonha del Nòrd]]. <!-- == Geografia == --> == Istòria == Son origina pòt remontar fins a la villa ibèra sonada '''''Illiberis''''' o '''''Iliberis''''' al país dels sordons a sardons a la broa del riu que portava lo meteis nom (uèi [[Tec]]), al sud del riu Ruscino que tenia una ciutat a la broa nomenada [[Ruscino]]. Foguèt la primièra ciutat que tombèt dins las mans d'Annibal aprèp lo passatge dels Pirenèus. Pendent lo [[Sègle III apC|Sègle III]] recebèt lo nom de ''Castrum Helenae'' en onor a la maire de l'emperaire Constantin I, l'emperatritz Elena. D'Eelena passèt puèi a Elna. Foguèt ailà que [[Constanç]] foguèt assassinat per [[Magnenci]]. Foguèt lo sèti del [[Bisbat]] d'Elna entre lo [[sègle VI]] e [[1602]], epòca que l'avesque se mudèt definitivament dins sa residéncia a [[Perpinhan]]. Malgrat aquò, l'avescat se sona encara Bisbat d'Elna e Perpinhan. En [[Catalonha]], Elna es plan coneguda per la maternitat que i aguèt pendent la [[Guèrra Civila Espanhòla]] e las annadas seguentas e que permetèt de salvar la vida d'un brave nombre d'enfants de femnas republicanas. [[Fichièr:Cloitre d'Elne - galerie nord.jpg|left|thumb|[[Clastras]] d'Elna]]<br style="clear:left;"> == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=66065 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Nicolas Garcia|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Yves Barniol|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Nicolas Garcia|Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=66065 |1793=1196 |1800=1309 |1806=1804 |1821=1961 |1831=2093 |1836=2229 |1841=2260 |1846=2538 |1851=2524 |1856=2462 |1861=2486 |1866=2800 |1872=2698 |1876=2764 |1881=3103 |1886=3237 |1891=3233 |1896=3303 |1901=3551 |1906=3500 |1911=3527 |1921=3374 |1926=3661 |1931=4046 |1936=4097 |1946=4347 |1954=5091 |1962=5744 |1968=5892 |1975=6017 |1982=6177 |1990=6262 |1999=6410 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} <!-- == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas amb la comuna== --> == Ligams extèrnes == *[https://web.archive.org/web/20070201202723/http://ville-elne.fr/ Sit web de la comuna]{{fr}} *[https://web.archive.org/web/20070205070818/http://www.ot-elne.fr/catala/presentation.html Ofici de Torisme] *[https://www.tous-travaux-renovation.fr/artisan-renovation-elne-bages-montescot-devis.html Artesans de Elna] (fr) *[http://www.linternaute.com/ville/ville/donnee/14620/elne.shtml Informacion sus Elna] {{fr}} == Nòtas == <references/> {{Portal Catalonha}} {{Comunas dels Pirenèus Orientals}} [[Categoria:Comuna dels Pirenèus Orientals]] [[Categoria:Evescat francés]] [[Categoria:Comuna de Rosselhon]] 55ami13zcq3wb5y2hrony6npzkgci4e 0 24478 2511924 2477537 2026-11-01T20:55:52Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511924 wikitext text/x-wiki {{omon|Agulha}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Agulhas | nom2 = ''Aiguilles'' | imatge = Aiguilles -749.jpg | descripcion = La comuna. | lògo = cap | escut = Blason Aiguilles.svg | gentilici = a(i)guilhons | escais = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | ist = {{Daufinat}} | parçan = {{Cairàs}} | departament = {{Auts Aups}} | arrondiment = [[Arrondiment de Briançon|Briançon]] | canton = [[Canton de Guilhèstra|Guilhèstra]] ([[Canton d'Agulhas|Agulhas]] avant 2015) | intercom = Comunautat de comunas ''du Guillestrois et du Queyras'' SIREN 200067452 | sitweb = | cp = 05470 | insee = 05003 | cònsol = Serge Laurens | mandat = [[2014]]-[[2020]] | latitud = 44.7825 | longitud = 6.86972222222 | alt mej = | alt mini = 1 400 | alt maxi = 3 078 | km² = 40.16 |}} '''Agulhas'''{{Ref Comunas Auts Aups}}<ref>https://web.archive.org/web/20220226052903/https://ccbe.feec.cat/docs/cec/Hemeroteca/Muntanya/2006/MUNT_2006_10_0867.pdf</ref><ref>https://occitanica.eu/items/browse?search=&advanced%5B0%5D%5Belement_id%5D=39&advanced%5B0%5D%5Btype%5D=is+exactly&advanced%5B0%5D%5Bterms%5D=Gondret,%20Jacques%20(1819-1893)</ref><ref>https://orphismus.wordpress.com/2021/08/</ref> <ref>https://zlang.fandom.com/fr/wiki/Cat%C3%A9gorie:Occitan_alpin</ref> o '''Aiguilha'''('''s''') ? <ref>cf. https://docplayer.es/155708775-Lo-jornal-de-la-diversitat.html</ref> <ref>Autres fonts mens fisablas donan ''Agulha'' : https://www.facebook.com/jornaleto/posts/336793929686583</ref><ref>https://www.aquodaqui.info/agendafile/240112/ o encara ''Agulha de Cairàs'' : https://web.archive.org/web/20230129203243/http://www.josiane-ubaud.com/cadrans%20solaires.pdf o encara: ''Agulhas en Cairàs''</ref> (''Aguïo'' en [[grafia mistralenca]]<ref name="TdF">https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page0063.jpg</ref>; ''Aiguilles'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] dau [[Daufinat]] [[Occitània|occitan]] situada dins lo [[departaments francés|departament]] daus [[Auts Aups]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. ==Geografia== [[Imatge:Localisation d'Aiguilles.jpg|300px|center|thumb|Localizacion d'Agulhas dins lo departament.]] D'una altitud de 1450 m, aquela comuna de [[Cairàs]] e de la nauta vau de Guil, ancian capluec de canton, es situada a 80 km de Gap dins l'arrondiment de Briançon (a 70 km). ===Perimètre dau territòri=== {{Comunas limitrophes | comuna = Agulhas | nòrd = | nòrd-èst = [[Abrièrs]] | èst = | sud-èst = [[Ristolàs]] | sud = [[Molinas en Cairàs]] | sud-oèst = | oèst = [[Chastèu Vila Vielha|Chastèu e Vilavielha]] | nòrd-oèst = [[Cerviéras|Çarvèira]] }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per luec: *'''Agulhas''' - ''Aguilli'' en [[1371]]; ''Aiguilli'' en [[1371]]<ref name="DR"/>; ''Agulhii'' en [[1378]]; ''Agulhi'' en [[1383]]; ''Agulhie'' en [[1395]]; ''Agulhii in Quadrassio'' en [[1459]]; ''Agulhy'' en [[1495]]; ''Agulhii'' en [[1495]]; ''Agulies'' en [[1568]]; ''Aiguille'' en [[1789]]<ref name="DicoTopo">https://dicotopo.cths.fr/places/P17141294</ref>.<br>Lo nom vendriá dau latin ''acucula'', « agulha » <ref name="DR">Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 5</ref>. Mas i a pas a l'entorn de pic que motivariá aqueu nom. Se pòt interpretar autrament : ''ad Guillum'', « près de, vèrs Guil » (lo vilatge es a costat d'aquela aiga) <ref>Roger Brunet, ''Trésor du terroir. Les noms de lieux de la France'', CNRS {{isbn|2271092787}}</ref>. La fòrma modèrna seriá lo resultat d'una atraccion paronimica, pus evidenta en francés qu'en occitan. ==Istòria== {{...}} ==Lenga== Lo parlar d'aquesta comuna es atestada dins lo [[CartoDialect]], a la punt 981<ref>https://web.archive.org/web/20210802215733/http://lig-tdcge.imag.fr/cartodialect5/#/recherche</ref>. Localament, se ditz ''chastèl'' e non ''chastèu''<ref>https://web.archive.org/web/20210802215733/http://lig-tdcge.imag.fr/cartodialect5/#/visualiseur</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=05003 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Serge Laurens |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jacques Bosio |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Dominique Alberto <ref>https://www.annuaire-mairie.fr/mairie-aiguilles.html</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avans la refòrma cantonala de 2014, aplicaa en 2015, la comuna èra dau canton d'[[Agulhas]] ([[capluec]]); es ara dau canton de [[Guilhèstra]]. ==Demografia== {{Demografia |insee=05003 |1793=952 |1800=890 |1806=886 |1821=960 |1831=983 |1836=938 |1841=833 |1846=750 |1851=745 |1856=717 |1861=634 |1866=713 |1872=660 |1876=671 |1881=604 |1886=558 |1891=407 |1896=515 |1901=512 |1906=547 |1911=515 |1921=304 |1926=301 |1931=314 |1936=324 |1946=284 |1954=300 |1962=250 |1968=249 |1975=275 |1982=310 |1990=377 |1999=441 |2005=412 |2006=412 |2007=412 |2008=419 |2009=426 |cassini=243 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr05|0}} la populacion èra de {{popfr05|003}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas ambé la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dels Auts Aups]] ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Multibendèl|Portal Daufinat|Portal Occitània}} {{Comunas dels Auts Aups}} [[Categoria:Comuna de Cairàs]] [[Categoria:Comuna occitana dau Daufinat]] [[Categoria:Comuna dels Auts Aups]] 9rexigigw9fugpgksye7zbaa76qg8xp 0 27823 2511965 2489405 2026-11-02T03:16:56Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511965 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{BesonhTraduccion}} {{omon|Bug (omonimia)}} [[Fichièr:First Computer Bug, 1947.jpg|thumb|350px|Foto del ''primièr bug d'[[informatica]]'']] Un '''bug''' (en occitan {{IPA|[ˈbyk]}}, en anglés {{IPA|[ˈbʌg]}}; benlèu una version ''bòga'' del fr ''bogue'' existís tanben<ref>https://web.archive.org/web/20211001212025/https://www.espaci-occitan.com/botiga/oc/litterature/708-los-fadinels-joan-escafit-9782859102593.html</ref>) es un defaut de foncionament dins un [[logiciau]]. Les bogues sont généralement dus à un problème de conception du logiciel ; l'erreur peut parfois être identifiée (et la correction effectuée simplement), mais elle peut aussi bien provenir de la conception même du programme, ce qui nécessite une refonte profonde. Plus rarement, les bogues dans les logiciels peuvent être dus à des erreurs dans les outils de développement utilisés par les programmeurs du logiciel. Enfin, le matériel lui-même peut comporter des bogues, comme ce fut le cas du bogue de la division du [[Pentium]] qui a affecté les premières versions de ce processeur. == Origina del mot == Le terme est dérivé du mot [[anglés]] ''bug'' (bestiole), venant du jargon des ingénieurs de matériel et représentant les erreurs de matériel qui survenaient. Le terme est parfois faussement attribué à [[Grace Hopper]] : une anecdote raconte qu'elle aurait découvert qu'un insecte (''bug''), coincé entre deux contacts du relais qui faisait fonctionner l’appareil, était la raison du mauvais fonctionnement d’un des premiers ordinateurs électromécaniques. {{esbòs}} [[Categoria:Informatica]] o8uufxqcc7pp34cpy9753mya11xlnea 0 28551 2511942 2311053 2026-11-02T00:23:37Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511942 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Bailleulval | nomcomuna2= Bailleulval | imatge= Bailleulval église 1 •K5•.jpg | descripcion= La gl&egrave;isa e l'intrada del cement&egrave;ri. | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment d'Arras|Arras]] | canton= [[Canton de Beaumetz-lès-Loges|Beaumetz-lès-Loges]] | insee = 62074 | sitweb= | cp = 62123 | cònsol = Bruno Vermoote | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Bailleulvallois (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= 2.63527777778 |latitud= 50.2222222222 | alt mini = 101 | alt mej = | alt maxi = 152 | km² = 3.9 }} '''Bailleulval''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Pas de Calais (departament)|Pas de Calais]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Nauts de França]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} [[Fichièr:Bailleulval.svg|thumb|left|{{PAGENAME}} En lo sieu costat e en lo arrondissement de Arras]] Bailleulval es un vilatge rural situat a aperaqu&iacute; 15&nbsp;km de [[Arras]]. Lo [[Crinchon]], pichon cors d'aiga, trav&egrave;rsa la comuna. {{clr|left}} {{Original|fr}} [[Fichièr:Bailleulval.svg|thumb|left|{{PAGENAME}} dans son canton et dans l'arrondissement d'Arras]] Bailleulval est un village rural situé à environ 15&nbsp;km d'[[Arras]]. Le [[Crinchon]], petit cours d'eau, traverse la commune. {{clr|left}} ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Bailleulval]]'''Bailleulval'''}} {{Image label|x=0.588283573437|y=0.456720887337|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 145 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Basseux]] (0,7km)}}}} {{Image label|x=0.340031401646|y=0.589679570254|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 242 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bailleulmont]] (1,7km)}}}} {{Image label|x=0.46251486189|y=0.286771143403|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 97 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Monchiet]] (1,9km)}}}} {{Image label|x=0.649047566007|y=0.239343795258|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1001 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Beaumetz-lès-Loges]] (2,5km)}}}} {{Image label|x=0.464920727744|y=0.832827173441|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 499 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Berles-au-Bois]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.911013173167|y=0.365806168166|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1124 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rivière (Pas de Calais)|Rivière]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.57812673008|y=0.0391373752435|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 544 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Simencourt]] (4,0km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} La municipalitat i avi&aacute; nomenat ''Bailleul lo Val'' en un [[libre terrier|terrier]] en datant de 1425<ref>http://www.archivespasdecalais.fr/activites-culturales/Un-document-a-l-onor/Lo-terrier-de-la-distincion-de-Bailleulval</ref>. C&egrave;rts ostals de Bailleulval an #&egrave;sser investidas per las Canadiens pendent la [[Primi&egrave;ra Gu&egrave;rra mondiala]]. {{Original|fr}} La commune était nommée ''Bailleul le Val'' dans un [[livre terrier|terrier]] datant de 1425<ref>https://web.archive.org/web/20150321154638/http://www.archivespasdecalais.fr/Activites-culturelles/Un-document-a-l-honneur/Le-terrier-de-la-seigneurie-de-Bailleulval</ref>. Certaines maisons de Bailleulval ont été investies par les Canadiens durant la [[Première Guerre mondiale]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 62074 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Bruno Vermoote|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 62074 |1793=291 |1800=314 |1806=344 |1821=315 |1831=320 |1836=339 |1841=344 |1846=358 |1851=354 |1856=363 |1861=375 |1866=365 |1872=335 |1876=348 |1881=344 |1886=345 |1891=355 |1896=322 |1901=310 |1906=289 |1911=269 |1921=269 |1926=283 |1931=277 |1936=271 |1946=260 |1954=282 |1962=261 |1968=255 |1975=240 |1982=259 |1990=273 |1999=272 |2004= |2005= |2006=269 |2007=269 |2008=268 |2009=274 |cassini=2420 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 62074 }} [[Categoria:Comuna del Pas de Calais]] 0fszad3i8hc19q1pobaa0j6p63i9eer 0 28632 2511957 2311617 2026-11-02T02:05:52Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511957 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Beugny | nomcomuna2= Beugny | imatge= Eglise Beugny.jpg | descripcion= La gl&egrave;isa e lo monument als m&ograve;rtes | lògo= | escut= Blason Beugny.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment d'Arras|Arras]] | canton= [[Canton de Bertincourt|Bertincourt]] | insee = 62122 | sitweb= | cp = 62124 | cònsol = Jean-Claude Mayeux | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= 2.935 |latitud= 50.1208333333 | alt mini = 99 | alt mej = | alt maxi = 127 | km² = 5.83 }} '''Beugny''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Pas de Calais (departament)|Pas de Calais]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Nauts de França]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Beugny]]'''Beugny'''}} {{Image label|x=0.28825283783|y=0.622812610677|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 312 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Frémicourt]] (2,2km)}}}} {{Image label|x=0.796191406202|y=0.606199605596|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 231 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lebucquière]] (2,5km)}}}} {{Image label|x=0.72297076668|y=0.25473847766|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 179 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Morchies]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.869170942223|y=0.651293915217|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 128 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vélu]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.502444201067|y=0.922029693525|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 197 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Haplincourt]] (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.926406646469|y=0.483723229108|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 525 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Beaumetz-lès-Cambrai]] (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.324199329746|y=0.123292676783|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1062 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vaulx-Vraucourt]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.129465396676|y=0.764447955328|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 79 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bancourt]] (4,0km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} L'origina del nom del vilatge es f&ograve;r&ccedil;a floue. Las si&aacute;s despari&egrave;ras appellations al cors de la si&aacute; ist&ograve;ria : * en 1202 : Buinies<ref name="CCCB &#124; Beugny &raquo; Un peu d'histoire">http://www.cc-bertincourt.fr/las-municipalitats/beugny/un-pauc-dhistoire.html</ref> * en 1742 : Beugnies<ref name="gw4.geneanet.org">http://gw4.geneanet.org/mpagniez?lang=fr;pz=michel;nz=pagniez;ocz=0;p=jacques+philippe;n=biziaux</ref> * en 1750 : Bugny<ref>http://www.genealogie.com/beugny-62124/-calava-62/mapa-cassini-42-1-13-vila-p&ograve;bli.html</ref> * fins en 1780 : Beugny-lo-Cast&egrave;l<ref name="CCCB &#124; Beugny &raquo; Un peu d'histoire"/> * l'an 1787 : Bugny (p&ograve;ble) <ref>http://books.google.Coma/books?id=iS6rambq4hwC&font=gbs_navlinks_s</ref> * l'an 1793 : Beugnies<ref name="Mairie de Beugny - La Commune, la Mairie de Beugny et son village en France, Nord-Pas-de-Calais">http://www.annuaire-ajuntament.fr/comuna-beugny.html#ist&ograve;ria</ref> * l'an 1801 : Beugny<ref name="Mairie de Beugny - La Commune, la Mairie de Beugny et son village en France, Nord-Pas-de-Calais"/> * en 1820 : Beugn&yuml;<ref>http://www.archivespasdecalais.fr/archives-en-linha</ref> Beugny possed&iacute;s archiu paroissiales dempu&egrave;i l'an 1651. Per endavant pas fasi&aacute; partida del Reialme de Fran&ccedil;a (Bapaume, la vila la mai pr&egrave;pa, capitule en 1641). {{Original|fr}} L’origine du nom du village est très floue. Ses différentes appellations au cours de son histoire : * en 1202 : Buinies<ref name="CCCB &#124; Beugny » Un peu d'histoire">https://web.archive.org/web/20130519091953/http://www.cc-bertincourt.fr/les-communes/beugny/un-peu-dhistoire.html</ref> * en 1742 : Beugnies<ref name="gw4.geneanet.org"/> * en 1750 : Bugny<ref>https://web.archive.org/web/20160303210358/http://www.genealogie.com/beugny-62124/pas-de-calais-62/carte-cassini-42-1-13-ville-village.html</ref> * jusqu’en 1780 : Beugny-le-Château<ref name="CCCB &#124; Beugny » Un peu d'histoire"/> * en 1787 : Bugny (village) <ref>http://books.google.com/books?id=iS6rambq4hwC&source=gbs_navlinks_s</ref> * en 1793 : Beugnies<ref name="Mairie de Beugny - La Commune, la Mairie de Beugny et son village en France, Nord-Pas-de-Calais"/> * en 1801 : Beugny<ref name="Mairie de Beugny - La Commune, la Mairie de Beugny et son village en France, Nord-Pas-de-Calais"/> * en 1820 : Beugnÿ<ref>https://web.archive.org/web/20121018073605/http://www.archivespasdecalais.fr/Archives-en-ligne</ref> Beugny possède des archives paroissiales depuis l'an 1651. Auparavant il ne faisait pas partie du Royaume de France (Bapaume, la ville la plus proche, capitule en 1641). ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 62122 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Claude Mayeux|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 62122 |1793=728 |1800=673 |1806=645 |1821=751 |1831=809 |1836=838 |1841=838 |1846=862 |1851=839 |1856=815 |1861=812 |1866=824 |1872=775 |1876=782 |1881=719 |1886=704 |1891=664 |1896=671 |1901=656 |1906=616 |1911=558 |1921=473 |1926=526 |1931=471 |1936=477 |1946=421 |1954=386 |1962=402 |1968=354 |1975=360 |1982=300 |1990=319 |1999=319 |2004= |2005= |2006=312 |2007=329 |2008=345 |2009=362 |cassini=4065 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 62122 }} [[Categoria:Comuna del Pas de Calais]] r5gkbofbueqhaiheowdgk4qghf5b5ko 0 29148 2511948 2350842 2026-11-02T01:14:40Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511948 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} La '''Beauce''' es una region istorica francesa entre [[Sèina]] e [[Léger]]. Sa vila principala es [[Chartres]]. Compren mai que mai los departaments d'[[Eure et Loir]] e [[Loir e Char]]. Lo gentilici es beauceron -e. Tradicionalament dita lo "granièr de blat francés", Beauce es sempre mai que mai una vasta espandida de culturas [[cereala|cerealièras]], oleaginosas e proteaginosas, amb tanben de [[bledaraba sucrièra]], e de [[trufa]]s. == Geografia fisica == La Beauce es situada al sud-oèst de [[París]] e s'estend sus mantun departaments : [[Eure et Loir]] e [[Loir e Char]], e una part de [[Loiret (departament)|Loiret]], e d'[[Essonne (departament)|Essonne]] e d'[[Ivelinas]]. Es delimitada al nòrd pel [[bòsc de Rambouillet]], a l'èst per [[Essonne (aiga)|Essonne]] e lo [[bòsc de Fontainebleau]], al sud per la [[Val de Léger]], e a l'oèst per [[Loir (rivière)|Loir]]<ref name="inrp1">[https://web.archive.org/web/20111216155343/http://acces.inrp.fr/eduterre-usages/nappe/html/Ressources/geol/geol1.htm Étude géologique de la nappe de Beauce], par J. Broussaud, Institut Français de l’Éducation.</ref>. L'altitud mejan i es de {{unitat|140|mètres}}<ref name="mot">Mottet (Gérard), ''Géographie physique de la France'', PUF, {{p.|260}}.</ref>. ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Essonne]] [[Categoria:Eure e Loir]] [[Categoria:Loir e Char]] [[Categoria:Loiret]] [[Categoria:Ivelinas]] [[Categoria:Region naturala de França]] 4u8qooo4euk2cyko9avejxj8q8fl92e 0 31091 2511981 2482752 2026-11-02T07:02:00Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:EHT_Saggitarius_A_black_hole.tif]] per [[:Imatge:EHT_Sagittarius_A_black_hole.tif]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error)) 2511981 wikitext text/x-wiki {{omon|Camin de Sant Jaume (omonimia)}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Milky Way Night Sky Black Rock Desert Nevada.jpg|thumb|right|Lo Chamin de Sant Jaume dins lo cèu nuechenc de l'emisferi nòrd.]] La '''Via Lactèa''' (var. '''Via Lachenca''') ─comunament nomenaa lo '''Chamin de Sant Jaume''' (var. '''Camin de Sant Jacme''')<ref>{{Dicodòc|Lactée (Voie)|tèxt=Via Lactèa}}</ref>─ es la [[galaxia]] onte se tròban lo [[Sistèma Solar]] e la [[Tèrra]]. Es una [[galaxia espirala barraa]] de 100 a 400 miliards d'[[estela]]s. Es conegua despuei la [[Preïstòria]] car forma una faissa blanchassa dins lo ceu [[nuech|nuechenc]]. Pasmens, sa natura precisa demorèt ignoraa fins au desvolopament de l'[[astronomia]] moderna. La Via Lactèa es la segonda [[galaxia]] mai importanta dau [[Grop Locau]], l'ensemble de las galaxias situaas dins la vesinança de la [[Terra]]. A un [[diametre]] de {{formatnum:100000}} a {{formatnum:120000}} [[annaa lutz|ans lutz]] e se seriá formaa rapidament après lo [[Big Bang]]. Son estructura actuala seriá aparegua fai 7 a 10 miliards d'ans. Plusors [[galaxia]]s satellitas orbitan a l'entorn de son [[centre galactic]]. Las doas mai importantas son los dos [[Nívols de Magellan]]. Dins quatre miliards d'ans, la Via Lactèa deuriá intrar en collision e fusionar amb la [[Galaxia d'Andromeda]]. Lo resultat serà probablament una [[galaxia elliptica]]. == Istòria == === Las observacions e teorias anticas === D'observacions dau Chamin de Sant Jaume son atestaas tre l'[[Antiquitat]] dins mai d'una region. D'efiech, la concentracion d'[[estela]]s dau plan galactic es aisament visibla de nuech. Plusors [[legenda]]s e racontes [[mitologia|mitologics]] foguèron escrichs per explicar sa preséncia. Las prumieras temptativas d'explicacions « racionalas » foguèron l'òbra de [[filosofia|filosòfs]] [[Grècia antica|grecs]]. [[Aristòtel]] ([[-384|384]]-[[-322|322 avC]]), dins lo quadre de son [[Univèrs]] compausat d'esferas perfectas, la considerèt coma un fenomene [[Atmosfèra terrèstra|atmosferic]] situat dins la region sublunana.<ref>Aristòtel, ''Meteorologicas'', I, 8, 345.</ref> [[Teofrast]] ([[-371|371]]-[[-288|288 avC]]), un discípol d'[[Aristòtel]], pensava que la Via Lactèa èra la sutura dels dos emisferis de l'esfera celestiala.<ref>Macròbi, ''Commentaris dau sòmi de Scipion'', chapitre XV.</ref> Pasmens, la vision d'[[Aristòtel]] èra pas unica en [[Grècia]]. [[Democrit d'Abdèra|Democrit]] (v. [[-460|460]]-[[-370|370 avC]]) e [[Anaxagores]] (v. [[-500|500]]-[[-428|428 avC]]) pensava que la Via Lactèa èra constituïda d'una multituda d'[[estela]]s luechencas e tròp pichonas per èsser observablas a [[uelh]] nud. Aquela concepcion èra probablament originària d'[[Índia]].<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ferdinand Hoefer, ''Histoire de l'astronomie depuis ses origines jusqu'à nos jours'', París, Hachette, 1873, p. 117.</ref><ref name="Chaberlot 2003">'''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Chaberlot, ''La Voie Lactée : Histoire des conceptions et des modèles de notre galaxie des temps anciens aux années 1930'', CNRS, 2003.</ref> Au [[segle II apC]], [[Claudi Ptolemeu]] (v. [[100]]-[[168|168 apC]]) sintetizèt lo saber antic sus lo Chamin de Sant Jaume dins son òbra principala, l'''[[Almagest]]''. Principalament inspirat per las concepcions aristotelicianas, lo sistema de Ptolemeu èra compausat d'un ensemble d'esferas centraas sus una Tèrra situaa au centre de l'[[Univèrs]]. Per eu, la Via Lactèa èra donc pereu un fenomene [[meteorologia|meteorologic]]. === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], las ideias de [[Claudi Ptolemeu|Ptolemeu]] se difusèron dins lo monde arabomusulman, eiretier de la mager part dau saber grec ancian. Se mantenguèron pereu en [[Euròpa]], siá gràcias a un accès dirècte als textes antics siá gràcias a la difusion de [[traduccion]] d'obratges arabis. Demorèron preponderantas fins au segle XV en despiech de contestacions recurrentas. Per exemple, tre lo [[sègle VI|segle VI]], lo [[filosofia|filosòfe]] [[neoplatonisme|neoplatonician]] [[Olimpiodòr lo Jove]] ([[495]]-[[570]]) contestèt la natura [[temps (meteorologia)|meteorologic]] de la Via Lactèa per dos arguments : las [[planeta]]s passan davant la Via Lactèa dins lo ceu e la Via Lactèa a ges d'efiech sus la [[parallaxi]].<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tofigh Heidarzadeh, ''A History of Physical Theories of Comets. From Aristotle to Whipple'', Springer, 2008, pp. 23-25.</ref> Durant lo resta de l'[[Edat Mejana]], plusors [[astronomia|astronòms]] arabis e persans avancèron d'arguments seriós en favor d'una origina estellara, sensa sapar l'autoritat acordat a l'''[[Almagest]]''. Per [[Al-Biruni]] (v. [[973]]-[[1050]]), lo Chamin de Sant Jaume èra un achampament d'estelas nebulosas nombrosas. [[Alhazen]] (v. [[965]]-[[1040]]) refutèt la teoria de [[Claudi Ptolemeu|Ptolemeu]] en mesurant la [[parallaxi]] de la Via Lactèa. Coma [[Olimpiodòr lo Jove|Olimpiodòr]], trobèt un resultat nul indicant una distància fòrça importanta.<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mohamed Mohaini, ''Great Muslim Mathematicians'', Penerbit UTM, 2000, pp. 49-50.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hamid-Eddine Bouali, Mourad Zghal, Zohra Ben Lakhdar, « Popularisation of Optical Phenomena: Establishing the First Ibn Al-Haytham Workshop on Photography [archive] », The Education and Training in Optics and Photonics Conference, 2005.</ref> Enfin, au [[segle XII]], [[Avempace]] suggeriguèt qu'un fenomene de [[refraccion]] engendrat per l'[[atmosfera terrestra|atmosfera]] empachava de veire distintament las estelas formant la Via Lactèa. En [[1117]], sostenguèt sa tesi en observant l'aspecte de [[Mart (planeta)|Mart]] durant una [[conjoncion]] amb [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]].<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josep Puig Montada, intraa « Ibn Bajja », ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', consultat lo 11 de julhet de 2008.</ref> === L'aparicion dels instruments d'observacion e la conjectura de Kant === [[Fichièr:Herschel-Galaxy.png|thumb|right|Esquema de la galaxia segon [[William Herschel]].]] En [[1610]], [[Galileo Galilei]] ([[1564]]-[[1642]]) observèt la Via Lactèa amb son [[telescòpi]]. Aquò li permetèt d'establir sa natura « d'amàs d'estelas pichonas ».<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ludovico Geymonat (trad. Françoise-Marie Rosset e Sylvie Martin), ''Galilée'', París, Éditions du Seuil, coll. « Sciences », 1992, p. 58.</ref> Durant lo segle XVIII, lo progrès tecnic e la multiplicacion de las observacions permetèron l'emergéncia de plusors modeles per explicar sa natura e son estructura. En [[1734]], lo [[Suècia|Suedés]] [[Emanuel Swedenborg]] ([[1688]]-[[1772]]) avancèt l'ideia que las [[galaxia]]s èran d'univèrs-illas.<ref name="Luminet Lachièze-Rey 2005 p. 48">'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Pierre Luminet e Marc Lachièze-Rey, ''De l'infini... : Mystères et limites de l'Univers'', París, Dunod, 2005, p. 48.</ref> Quauques ans mai tard, en [[1750]], [[Thomas Wright (astronòm)|Thomas Wright]] ([[1711]]-[[1786]]) prepausèt un modele de nívol aplatit en forma de disc. Lo [[Solelh|Soleu]] fasiá partia d'aquelas estelas.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Steven Weinberg (trad. Jean-Benoit Yelnik), ''Les Trois Premières Minutes de l'Univers'', París, Seuil, coll. « Point », 1978, p. 26.</ref> Lo [[filosofia|filosòf]] [[Jean-Henri Lambert]] ([[1728]]-[[1777]]) arribèt a la meteissa conclusion en [[1761]].<ref name="Luminet Lachièze-Rey 2005 p. 48"/> En [[1755]], lo filosòf [[Immanuel Kant]] ([[1724]]-[[1804]]) conjecturèt que lo Chamin de Sant Jaume poguèsse èsser un objecte en [[rotacion]] compausat d'un gròs nombre d'[[estela]]s retenguas per la [[gravitacion|gravitat]]. Suggeriguèt pereu que de « [[nebulosa]]s » visiblas dins lo ceu nuechenc èran en realitat d'autras [[galaxia]]s.<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Immanuel Kant, ''Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels'', Fischer, 1755, pp. 2-3.</ref> En [[1796]], dins un obratge de vulgarizacion intitulat ''Exposicion dau Sistema dau Monde'', [[Pierre-Simon de Laplace]] ([[1749]]-[[1827]]) desvolopèt una ideia identica.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Stephen Jay Gould, ''Antilopes, dodos et coquillages : ultimes réflexions sur l'histoire naturelle'', París, Seuil, coll. « Points / Sciences », 2008, pp. 255-257.</ref> A la fin dau segle XVIII, [[William Herschel]] ([[1738]]-[[1822]]) publiquèt la prumiera descripcion [[sciéncia|scientifica]] de la Via Lachenca en realizant un inventòri de las estelas presentas dins las diferentas regions dau ceu. Aquò lo menèt a plaçar lo [[Soleu]] a proximitat dau centre galactic, çò qu'es erroneu. De mai, per posicionar las autras estelas, se fondèt sus d'ipotesis egalament faussas : luminositat intrinseca identica, relacion de [[proporcionalitat]] entre la distància e la [[magnitud aparenta]] e abséncia d'extincion interestellara<ref name="Chaberlot 2003"/>. En [[1845]], las observacions de [[William Parsons]] ([[1800]]-[[1867]]) li permetèron de diferenciar [[galaxia elliptica|galaxias ellipticas]] e [[galaxia espirala|galaxias espiralas]]. Destrièt pereu de fònts luminosas distintas dins de « [[nebulosa]]s », çò que renforcèt la conjectura de Kant. === Lo Grand Debat === {{veire|Grand Debat (astronomia)}} En [[1917]], [[Heber Doust Curtis|Heber Curtis]] ([[1872]]-[[1942]]) observèt la nòva [[SN 1885A]] dins la « [[Galaxia d'Andromeda|Granda Nebulosa d'Andromeda]] ». En estudiant d'imatges [[fotografia|fotografics]] mai ancians, descurbiguèt onze [[nòva]]s suplementàrias e calculèt sa luminositat. En mejana, obtenguèt una valor detz còps inferioras a las autras nòvas. Establiguèt ansin a la distància entre la Via Lactèa e la « Granda Nebulosa » a {{formatnum:450000}} [[annaa lutz|ans lutz]]. Venguèt ansin un partisan de la teoria dels univèrs-illas e considerèt las galaxias espiralas coma de [[galaxia]]s independentas.<ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. D. Curtis, « Novae in spiral nebulae and the Island Universe Theory », ''Publications of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 100,‎ 1988, p. 6.</ref> Aquò entraïnèt lo [[Grand Debat (astronomia)|Grand Debat]] entre [[Heber Doust Curtis|Heber Curtis]] e [[Harlow Shapley]] ([[1885]]-[[1972]]). Lo segond èra opausat a l'existéncia de galaxias independentas, mas deguèt s'enclinar en [[1924]] après la descubèrta d'una [[estela variabla]] [[cefeida]] dins la Nebulosa d'Andromeda, desenant vengua la [[Galaxia d'Andromeda]].<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Allan Sandage, « Edwin Hubble, 1889–1953 », ''Journal of the Royal Astronomical Society of Canada'', vol. 83, n° 6,‎ 1989, pp. 351-356.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Steven Weinberg (trad. Jean-Benoit Yelnik), ''Les Trois Premières Minutes de l'Univers'', París, Seuil, coll. « Point », 1978, pp. 28-31.</ref> === L'estudi moderne dau Chamin de Sant Jaume === Après l'achabament dau [[Grand Debat (astronomia)|Grand Debat]], los [[astronomia|astronòms]] comencèron d'estudiar las estructuras galacticas per determinar la posicion dau [[Solelh|Soleu]] dins la [[galaxia]] e l'organizacion generala de la Via Lactèa. En [[1920]], [[Jacobus Kapteyn]] ([[1851]]-[[1922]]) prepausèt un modele de [[galaxia elliptica]] d'un [[diametre]] de 50 [[annaa lutz|ans lutz]]. Lo [[Solelh|Soleu]] i èra plaçat vers lo centre. Dos ans mai tard, mostrèt lo fenomene de rotacion galactic. Pasmens, lo modèl elliptic pausava de problemas. En [[1930]], [[Robert Jules Trumpler]] ([[1886]]-[[1956]]) suggeriguèt un modele de [[galaxia espirala]] dotat d'un bulb centrau que s'impausèt rapidament au sen de la comunautat scientifica. Après la [[Segonda Guerra Mondiala]], los mejans tecnics permetèron de destriar d'estructuras mai finas. Ansin, a partir dels [[ans 1950]], plusors braç espiraus foguèron descubèrts. Uei, cinc braç principaus son estats identificats, mas existís pereu de braç menors mens ben coneguts. Dins los [[ans 1990]], l'existéncia d'una barra centrala foguèt pauc a pauc sospichaa. Aquò foguèt confirmaa en [[2005]] amb las mesuras realizaas per lo [[telescòpi espaciau]] ''[[Spitzer (télescope spatial)|Spitzer]]''. En parallele, avancèt pauc a cha pauc l'ideia de la preséncia d'un [[trauc negre supermassís]] au centre de la galaxia. Associat amb la fònt de raionaments X [[Sagittarius A*]], foguèt descubert en [[1974]].<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Miller Goss, Robert L. Brown e K. Y. Lo, « The discovery of Sgr A* », ''Astronomical Notes / Astronomische Nachrichten'', John Wiley & Sons, vol. 324, n° S1 « Proceedings of the Galactic Center Workshop 2002: The central 300 parsecs of the Milky Way »,‎ setembre de 2003, pp. 497-504.</ref> Pasmens, l'acceptacion de la [[natura]] de l'objecte avancèt lentament. Passèt d'etapas decisivas dins lo corrent dels [[ans 2000]]-[[Ans 2010|2010]] amb la descuberta d'objectes similars dins d'autras galaxias. Finalament, lo [[trauc negre]], d'una [[massa]] estimaa a 4,152 milions de [[massa solara|massas solaras]],<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Florian Peissker, Andreas Eckart e Marzieh Parsa, « S62 on a 9.9 year orbit around the supermassive black hole in the center of our galaxy », 'The Astronomer's Telegram'', n° 12979,‎ 1{{èr}} d'aost de 2019.</ref> foguèt [[fotografia|fotografiat]] en [[2022]] per una còla internacionala. == Formacion e evolucion == Segon las [[conoissença]]s actualas, la formacion de las [[galaxia]]s es la consequéncia de concentracions de [[matèria]] formaas après lo [[Big Bang]]. La Via Lactèa se seriá ansin formaa a partir d'una d'aquelas concentracions. La data d'aquel eveniment es pas conegua, mas aguèt probablament luòc fai 10 a 13,5 miliards d'ans coma per la màger part de las autras galaxias. A partir de l'estudi de la formacion de l'[[amàs globular]] [[Messier 4|M4]], un temps de 12 a 13,5 miliards d'ans es frequentament avançat.<ref>'''[[anglés|(en)]]''' L. M. Krauss e B. Chaboyer, « Age Estimates of Globular Clusters in the Milky Way: Constraints on Cosmology », ''Science'', vol. 299, n° 5603,‎ 2003, pp. 65-69.</ref> L'estudi de las estelas mai vielhas de la galaxia dona de temps similars : 13,2 miliards d'ans per [[HE 1523-0901]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Frebel, N. Christlieb, J. E. Norris, C. Thom, T. C. Beers e J. Rhee, « Discovery of HE 1523-0901, a strongly r-process-enhanced metal-poor star with detected uranium », ''The Astrophysical Journal'', vol. 660, n° 2,‎ 2007, p. L117.</ref> e 13,6 miliards d'ans per [[HD 140283]].<ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. E. Bond, E. P. Nelan, D. A. VandenBerg, G. H. Schaefer e D. Harmer, « HD 140283: A Star in the Solar Neighborhood that Formed Shortly After the Big Bang », ''The Astrophysical Journal'', vol. 765, n° 1,‎ 13 de febrier de 2013, p. L12.</ref> A l'origina, la Via Lactèa aviá probablament una forma [[esfera|esferica]] e absorbiguèt probablament una galaxia de la talha dau [[Grand Nívol de Magellan]] fai 10 miliards d'ans.<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Amina Helmi, Carine Babusiaux, Helmer H. Koppelman, Davide Massari e Jovan Veljanoski, « The merger that led to the formation of the Milky Way’s inner stellar halo and thick disk », ''Nature'', vol. 563, n° 7729,‎ 2018, pp. 85-88.</ref> En revenge, despuei aquela data, i aguèt ges de fusion amb una autra galaxia importanta. Lo disc galactic e los braç espiraus se serián formats fai 7,1 a 10,5 miliards d'ans.<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. F. del Peloso, « The age of the Galactic thin disk from Th/Eu nucleocosmochronology. III. Extended sample », ''Astronomy and Astrophysics'', vol. 440, n° 3,‎ 2005, pp. 1153-1159.</ref> Los calculs actuaus permèton de preveire una collision entre lo Chamin de Sant Jaume e lo [[Grand Nívol de Magellan]] dins un miliard d'ans.<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marius Cautun, Alis J Deason, Carlos S Frenk e Stuart McAlpine, « The aftermath of the Great Collision between our Galaxy and the Large Magellanic Cloud », ''Monthly Notices of the Royal Astronomical Society'', vol. 483, n° 2,‎ 2019, pp. 2185–2196.</ref> Puei, dins quatre miliards, una collision ben mai importanta aurà luòc entre la Via Lactèa e la [[galaxia d'Andromeda]].<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. J. Mutch, D. J. Croton e G. B. Poole, « The Mid-life Crisis of the Milky Way and M31 », ''The Astrophysical Journal'', vol. 736, n° 2,‎ 2011, p. 84.</ref> Aquò entraïnarà la formacion d'una [[galaxia elliptica]] e, gràcias a la mescla dels [[gas]] contenguts dins las doas galaxias, un intens periòde de formacion d'[[estela]]s. Aquò deuriá durar un miliard d'ans. Puei, dins cinc miliards d'ans, la formacion estellara deuriá venir rara dins la galaxia eissia de la fusion de la Via Lactèa e de la [[galaxia d'Andromeda]]. == Caracteristicas e estructura == === Talha e massa === La Via Lactèa es la segonda mai granda galaxia dau [[Grop Locau]] après la [[galaxia d'Andromeda]]. Lo diametre de son disc es estimat entre {{formatnum:100000}} e {{formatnum:120000}} [[annaa lutz|ans lutz]]. Pasmens, d'observacions menaas amb los [[telescòpi]]s [[Large Sky Area Multi-Object Fibre Spectroscopic Telescope|LAMOST]] e [[Sloan Digital Sky Survey|SDSS]] suggerisson un diametre de {{formatnum:200000}} ans lutz. Mas las [[estela]]s serián raras dins la region situaa en delà de {{formatnum:120000}} ans lutz.<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. López-Corredoira, C. Allende Prieto, F. Garzón, H. Wang, C. Liu e L. Deng, « Disk stars in the Milky Way detected beyond 25 kpc from its center », ''Astronomy & Astrophysics'', vol. 612,‎ 2018, p. L8.</ref> L'espessor dau disc es de {{formatnum:1000}} ans lutz en mejana.<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hans-Walter Rix e Jo Bovy, « The Milky Way's Stellar Disk », ''The Astronomy and Astrophysics Review'',‎ 2013.</ref> L'estimacion de la [[massa]] de la Via Lactèa varia segon los metòdes utilizats per faire lo calcul. Los resultats actuaus van de 5,8.10^{<small>11</small>} a 2,3.10^{<small>12</small>} [[massa solara|massas solaras]].<ref>'''[[anglés|(en)]]''' I. D. Karachentsev e O. G. Kashibadze, « Masses of the local group and of the M81 group estimated from distortions in the local velocity field », ''Astrophysics'', vol. 49, n° 1,‎ 2006, pp. 3-18.</ref><ref>'''[[Anglés|(en)]]''' Laura Watkins, Roeland P. van der Marel, Sangmo Tony Sohn e N. Wyn Evans, « Evidence for an Intermediate-Mass Milky Way from Gaia DR2 Halo Globular Cluster Motions », acceptat per publicacion dins ''The Astrophysical Journal'',‎ 8 de febrier de 2019, [https://arxiv.org/abs/1804.11348].</ref> Pasmens, la màger part dels estudis pervenon a una valor compresa entre 1 e 1,5.10^{<small>12</small>} [[massa solara|massas solaras]].<ref>'''[[anglés|(en)]]''' P. J. McMillan, « Mass models of the Milky Way », ''Monthly Notices of the Royal Astronomical Society'', vol. 414, n° 3,‎ julhet de 2011, pp. 2446-2457.</ref> La determinacion de la massa de [[matèria negra]], « matèria » ipotetica invisibla mas sensibla a la [[gravitat]], es la causa principala d'aquela incertituda. D'efiech, segon las conoissenças actualas, aquela matèria seriá lo compausant mai important de la galaxia.<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Theo Koupelis e Karl F. Kuhn, ''In Quest of the Universe'', Jones & Bartlett Publishers, 2007, p. 492.</ref> === Composicion === La Via Lachenca es compausaa de 100 a 400 miliards d'[[estela]]s.<ref>Còntra probablament {{formatnum:1000}} miliards dins la galaxia d'Andromeda e 60 miliards per la [[galaxia dau Triangle]] (Jason S. Kalirai, Rachael L. Beaton, Marla C. Geha, Karoline M. Gilbert, Puragra Guhathakurta, Evan N. Kirby, Steven R. Majewski, James C. Ostheimer, Richard J. Patterson e Joe Wolf, « Evidence for an Intermediate-Mass Milky Way from Gaia DR2 Halo Globular Cluster Motions », vol. 873, n° 2, 2018, p. 118 e Laura L. Watkins, Roeland P. van der Marel, Sangmo Tony Sohn e N. Wyn Evans, « Evidence for an Intermediate-Mass Milky Way from Gaia DR2 Halo Globular Cluster Motions », ''The Astrophysical Journal'', vol. 873, n° 2, 2019, p. 118.).</ref> L'incertitud es la consequéncia de la dificultat de deteccion de las estelas pichonas e pauc lusentas que semblan d'èsser relativament nombrosas. Lo nombre de [[nebulosa planetària|nebulosas planetàrias]] es estimat a {{formatnum:3000}}. Lo nombre de planetas es desconegut, mas lo nombre important d'[[exoplaneta]] descubertas suggerís un nombre fòrça important. === Estructura === ==== Generalitats e quadrants galactics ==== [[Fichièr:Milky Way 2005.jpg|thumb|right|Vista d'artista de la Via Lactèa.]] Segon las [[conoissença|conoissenças]] actualas, la Via Lachenca seriá una [[galaxia]] [[galaxia espirala barraa|espirala barraa]] de [[Classificacion de Vaucouleurs|tipe SB(rs)bc II]].<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hartmut Frommert e Christine Kronberg, « Classification of the Milky Way Galaxy », ''Students for the Exploration and Development of Space (SEDS)'', 2005.</ref> Es donc compausaa d'un centre galactic, d'una barra centrala e d'un disc contenent de braç espiraus. Per se reperar dins la galaxia, un sistema de [[coordenaas]] es estat creat per los [[astronomia|astronòms]].<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Blaauw, C. S. Gum, J. L. Pawsey e G. Westerhout, « The new I. A. U. system of galactic coordinates (1958 revision) », ''Monthly Notices of the Royal Astronomical Society'', vol. 121, n° 2,‎ 1960, pp. 123-131.</ref> Per convencion, lo [[Solelh|Soleu]] es plaçat au pòl nòrd galactic e lo Chamin dau Sant Jaume es devesit en quatre sectors circulars dichs « quadrants galactics ». La mieja drecha que va dau Soleu au centre galactic es associat a l'angle 0°. Los quadrants son ansin definits : * 1{{èr}} quadrant galactic : 0° ≤ longituda (''ℓ'') ≤ 90°. * 2^{<small>nd</small>} quadrant galactic : 90° ≤ ''ℓ'' ≤ 180°. * 3{{e}} quadrant galactic : 180° ≤ ''ℓ'' ≤ 270°. * 4{{e}} quadrant galactic : 270° ≤ ''ℓ'' ≤ 360°. ==== Lo centre galactic ==== [[Fichièr:EHT Sagittarius A black hole.tif|thumb|right|[[Fotografia]] dau [[disc d'accrecion]] de [[Sagittarius A*]].]] {{veire|Centre galactic}} Lo [[centre galactic]] pòu èsser assimilat a una [[esfera]] de {{formatnum:10000}} [[annaa lutz|ans lutz]]. Es una region contenent una concentracion auta d'[[estela]]s vielhas.<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Grant e B. Lin, « The Stars of the Milky Way », ''Fairfax Public Access Corporation'', 2000.</ref> La barra centrala de la galaxia se tròba pereu dins la region. Sa longor es estimaa entre {{formatnum:3000}} e {{formatnum:16000}} [[annaa lutz|ans lutz]] e podriá èsser constituïda de doas barras distintas.<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Nishiyama, T. Nagata, D. Baba, Y. Haba, R. Kadowaki, D. Kato, M. Kurita, C. Nagashima e T. Nagayama, « A distinct structure inside the Galactic bar », ''The Astrophysical Journal'', vol. 621, n° 2, 2005, p. L105.</ref> Conten una part importanta de l'[[idrogene]] [[molecula]]r de la galaxia e, vista despuei l'exterior, deu n'èsser la region mai luminosa. Lo centre galactic assosta un [[trauc negre supermassís]] que sa [[massa]] es estimaa entre 4,1 e 4,5 milions de [[massa solara|massas solaras]].<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. M. Ghez, S. Salim, N. N. Weinberg, J. R. Lu, T. Do, J. K. Dunn, K. Matthews, M. R. Morris, S. Yelda, E. E. Becklin, T. Kremenek, M. Milosavljevic e J. Naiman, « Measuring distance and properties of the Milky Way's central supermassive black hole with stellar orbits », ''The Astrophysical Journal'', vol. 689, n° 2, decembre de 2008, pp. 1044-1062.</ref> Lo [[trauc negre]] es assimilat a la fònt de raionaments X [[Sagittarius A*]]. En mai de [[2022]], una fotografia dau disc d'accrecion foguèt presa per un ensemble de [[radiotelescòpi]]s. ==== Los braç espiraus ==== [[Fichièr:Milky Way Arms.svg|thumb|right|Esquema presentant la posicion dau [[Solelh|Soleu]], dau [[centre galactic]] e dels braç espiraus actualament identificats.]] Dins las regions alunchaas de l'influéncia [[gravitacion|gravitacionala]] de la barra centrala, las [[estela]]s e los nívols de [[gas]] e de poussa forman un ensemble de braç espiraus. Au mens quatre estructuras d'aqueu tipe son estaas identificaas.<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Churchwell, B. L. Babler, M. R. Meade, B. A. Whitney, R. Benjamin, R. Indebetouw, C. Cyganowski, T. P. Robitaille e M. Povich, « The Spitzer/GLIMPSE surveys: a new view of the Milky Way », ''Publications of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 121, n° 877, 2009, pp. 213-230.</ref> Las mai importantas regions de formacion d'[[estela]]s se tròban dins los braç.<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. H. Taylor e J. M. Cordes, « Pulsar distances and the galatic distribution of free electrons », ''The Astrophysical Journal'', vol. 411, 1993, p. 674.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. M. Dame, D. Hartmann e P. Thaddeus, « The Milky Way in Molecular Clouds: A New Complete CO Survey », ''The Astrophysical Journal'', vol. 547, n° 2 , 2001, pp. 792-813.</ref> Pasmens, lo nombre de braç e lor posicion precisa son pas encara segurs. D'efiech, lor deteccion es pas simpla e las regions situaas a l'opausat dau centre galactic son pas directament observablas. Cau nòtar que las zònas situaas entre los braç son pas vuejas : contenon solament una concentracion mai febla d'[[estela]]s, de [[gas]] e de poussa. ==== La ròda galactica e las galaxias satellitas ==== Lo disc galactic es enviroutat per una ròda, mai o mens esferica, qu'es compausaa de [[gas]], d'[[estela]]s vielhas e d'[[amàs globular|amàs globulars]]. 90 % d'aquelos objectes se situan a mens de {{formatnum:100000}} ans lutz dau [[centre galactic]].<ref>'''[[anglés|(en)]]''' William E. Harris, « Catalog of Parameters for Milky Way Globular Clusters: The Database », SEDS, febrier de 2003.</ref> Pasmens, quauques [[amàs globular|amàs globulars]], coma [[PAL 4]] e [[AM1]], orbitan a mai de {{formatnum:200000}} ans lutz. Aperaquí 40 % dels amàs seguisson una [[orbita]] retrograa. Lo [[gas]] de la ròda es fòrça diluït, çò que permet pas la formacion d'estelas dins la region. Lo satellit mai important dau Chamin de Sant Jaume es lo [[Grand Nívol de Magellan]], una galaxia espirala barraa nana situaa a {{formatnum:163000}} ans lutz.<ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. Pietrzyński, D. Graczyk, A. Gallenne ''et al.'', « A distance to the Large Magellanic Cloud that is precise to one per cent », ''Nature'', vol. 567, 16 de març de 2019, pp. 200-203.</ref> Deuriá fusionar amb la Via Lactèa dins 1 a 2,4 miliards d'ans.<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stuart McAlpine, Carlos S. Frenk, Alis J. Deason e Marius Cautun, « The aftermath of the Great Collision between our Galaxy and the Large Magellanic Cloud », ''Monthly Notices of the Royal Astronomical Society'', vol. 483, n° 2, 2019, pp. 2185-2196.</ref> Lo segond satellit mai important es lo [[Pichon Nívol de Magellan]], un ensemble de doas galaxias nanas irregularas que se situa a {{formatnum:199000}} ans lutz dau centre galactic. D'autras galaxias nanas, mens importantas, orbitan a l'entorn dau Chamin de Sant Jaume. Totes aquelos satellits son estats desformats per las [[fòrça]]s de [[marèia]], çò qu'entraïnèt la formacion de corrents d'[[estela]]s e de gas entre aquelas galaxias e la galaxia nòstra. ==== La rotacion galactica ==== Las [[estela]]s e lo [[gas]] de la Via Lactèa orbitan a l'entorn dau centre galactic a de [[velocitat]]s compresas entre 210 e 240 km/s. Aqueu fenomene es pas explicat car las [[velocitat]]s observaas seguisson pas las [[leis de Kepler]]. Aquò es sovent vist coma una pròva de l'existéncia de la [[matèria negra]]. Dins aquò, la natura d'aquela matèria es pas encara ben determinaa. Son existéncia es pereu encara contestaa per una partia de la comunautat scientifica. == Observacion == === Observacion a uelh nud === [[Fichièr:Milky Way multispectral SMIL.svg|thumb|right|Observacion multiespectrala de la Via Lactèa.]] L'observacion de la Via Lactèa a [[uelh]] nud es relativament facila dins un ceu sorn. D'efiech, aparéis coma una faissa clara de lutz blancha que percor tota la vòuta celesta de [[Cassiopèa (constellacion)|Cassiopèa]] a la [[Crotz dau Sud]]. S'i concentra un nombre d'[[estela]]s ben mai important que dins las autras regions dau ceu. Las regions mai luminosas se situan dins l'aisse de las [[constellacion]]s de l'[[Escorpion (constellacion)|Escorpion]], dau [[Sagitari (constellacion)|Sagitari]] e dau [[Ophiuchus|Serpentari]], es a dire dins la direccion dau centre galactic. Pasmens, la faissa blancha es de còps interrompua per de regions sornas que correspòndon a de [[nebulosa]]s sornas. La disposicion particulara dau Chamin de Sant Jaume dins lo ceu nuechenc es degua a l'enclinason relativament importanta entre lo plan orbitau de la [[Terra]] – l'[[ecliptica]] – e lo plan eqüatoriau de la galaxia. En causa dau fenomene de [[precession dels equinòccis]], aquela enclinason varia sensiblament en foncion de l'epòca. === Observacion amb d'instruments === L'observacion de la Via Lactèa amb d'instruments permet d'observar mai de detalhs. Pasmens, la rechercha scientifica necessita d'observar las estructuras galacticas dins de [[electromagnetisme|raionaments]] non visibles. D'efiech, los nívols de gas e de poussa de la region centrala blocan rapidament l'observacion d'aquelas zònas dins lo domeni visible. En revenge, los raionaments X passan aisament aquelos nívols, çò que permet d'observar lo [[trauc negre]] centrau. En causa de las particularitats de l'observacion astronomia dins aquelos raionaments, fòrça [[telescòpi]]s dedicats a l'observacion de la Via Lactèa son plaçats en [[orbita]] a l'entorn de la [[Tèrra]]. == Articles connèxes == * [[Galaxia]] * [[Galaxia d'Andromeda]] * [[Galaxia espirala]] * [[Galaxia espirala barraa]] * [[Grop Locau]] * [[Nívols de Magellan]] == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Chaberlot, ''La Voie Lactée : Histoire des conceptions et des modèles de notre galaxie des temps anciens aux années 1930'', CNRS, 2003. * '''[[francés|(fr)]]''' Ferdinand Hoefer, ''Histoire de l'astronomie depuis ses origines jusqu'à nos jours'', París, Hachette, 1873. * '''[[francés|(fr)]]''' Jean-Pierre Luminet e Marc Lachièze-Rey, ''De l'infini... : Mystères et limites de l'Univers'', París, Dunod, 2005. * '''[[anglés|(en)]]''' Fulvio Melia, ''The galactic supermassive black hole'', Princeton, PUP, abriu de 2007. * '''[[anglés|(en)]]''' Steven Weinberg (trad. Jean-Benoit Yelnik), ''Les Trois Premières Minutes de l'Univers'', París, Seuil, coll. « Point », 1978. == Referéncias == {{Referéncias|colomnas=2}}<div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"></div> rcfssuu5pxqobtcub6klbh76ul2i19b 0 43140 2511922 2469262 2026-11-01T20:27:46Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511922 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Swansea''', ''Abertawe'' en [[galés]] (terme que significa, boca de l'arribèra "Tawe"), qu'ei ua ciutat e un comtat deu [[País de Galas]] (''Cymru'' en [[galés]], ''Wales'' en [[anglés]]), dens lo [[Reiaume Unit]] (''United Kingdom'' en anglés). La ciutat qu'ei situada sus la còsta Sud de Galas hens lo comtat istoric de [[Glamorgan]]. Aqueste [[comtat]] qu'ei lo tresau mei poblat de Gàlas après lo de [[Cardiff]] (gal. Caerddyd) e Rhondda Cynon Taff. Lo gentilici en galés qu'ei ''Abertawyr'' o enquera ''Dinaswyr'' e en anglés ''Swansea Jack People'' per ''Swanseaers inusitat'', en occitan, jamèi estat propausat ''Abertains'' (suu modèu de Pau Paulins) o ''Soanseanés''. ==Simbèus== ==Geografia== ==Istoria== ==Patrimòni== https://web.archive.org/web/20080805154506/http://www.swanseaheritage.net/ ==Administracion== En galés "Dinas as Sir Abertawe" e en anglés "City and County of Swansea" : http://www.swansea.gov.uk Bessoada dab Pau: https://web.archive.org/web/20110105141341/http://pau.fr/ França ==Educacion== === Universitat === * Universitat de Swansea (Pryfysgol Abertawe) [http://www.swan.ac.uk] Esc medicine: https://web.archive.org/web/20090227042549/http://www.medicine.swan.ac.uk/ e autes ligams https://web.archive.org/web/20130407030734/http://www.sihe.ac.uk/ === Ensenhament primari === === Ensenhament segondari === *Ensenhament deu Galés a Swansea : http://www.menterabertawe.org ==Manifestacions culturaus== ==Manifestacions esportivas== ==Personalitats notablas, gent d'interès== [[categoria:Vila del País de Galas]] qwl4nszyl8vg1bviuhexu562fmo6apx 0 44946 2511961 2510553 2026-11-02T02:40:05Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511961 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}}{{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Borgonuòu | nom2 = ''Bourganeuf'' | imatge = Bourganeuf_-_Château.JPG | descripcion = La glèisa, la tor Zizim e lo chastèu. | lògo = | escut = Albe_arms.svg | escais = | region ist = {{Lemosin}} | region = [[Nuòva Aquitània]] | arrondiment = [[Arredondiment de Garait|Garait]] | canton = [[Canton de Borgonuòu|Borgonuòu]]<br>([[chapluòc]], puei burèu centralizaire) | insee = 23030 | cp = 23400 | cònsol = Jean-Pierre Jouhaud | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Sud-Oèst|CC Cruesa Sud-Oèst]] (2017 --->) | longitud = 1.75638888889 | latitud = 45.9541666667 | alt mini = 380 | alt mej = 450 | alt maxi = 602 | ectaras = 2 254 | km² = 22.54 |}} '''Borgonuòu''' <ref>Lo sufixe ''-on'' es imaginari : ''Borguet Nou'' vers 1140, > ''*Borguenuòu'' > ''*Borganuòu''> ''*Borgònuòu''> ''Borgonuòu''</ref> (''Bourganeuf'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània|Nuòva Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ==Toponimia== Las formas ancianas son ''Borguet Nou'', vèrs 1140, ''de Burgueto Novo'' en 1195. Lo prumier element dau nom es lo mot ''borg'' emb lo diminutiu ''-et'', dau latin ''-ittum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 97</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 381</ref>. L'origina de la vila èra donc relativament recenta (adjectiu ''-nou''). La prononciacion actuala, [burgu'ɲɔw],<ref>. https://web.archive.org/web/20260515192426/https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/973#lg=1&slide=0</ref> pòt donar l'impression de la substitucion d'un sufixe per un autre e justificar la grafia bistòrta *''Borgon Nuòu''. Mas, seriá vertadierament aquò? Non, o sembla pas, e lo nom francés es l'indici d'una estapa de l'evolucion. ''Borguet nòu'' [bur'get nɔw], probablament,, s'articulèt viste [burge'nɔw], coma un sol mot e emb l'amudiment dau -t- davant ''-n''. La grafia francesa, ''Bourganeuf'', testimònia probablament, per la segonda sillaba, d'una prononciacion en [burga-], segonda mudason. Lo vocalisme de la segonda sillaba, qu'es ni tonica nimai iniciala, es especialament fragil, çò qu'explica aqueu chamnhament. Un ''-a-'' pretonic se pronóncia sovent [-ɔ-] (o se pòt mudar en [-ɔ-], per la rason ja dicha). Sèm donc a [burgɔ-]. Emb la pèrda de la compreneson dau sufixe, l'abséncia de sens de l'element ''borga-'', aqueu [-ɔ-] pòt subir la règla generala de barradura en [-u-] de tots los [-ɔ-] pretonics; donc [burgu-]. Pasmens auriá pogut demorar [burgɔ-], mas devèm constatar qu'aquò s'es pas passat entau. I a donc pas de sufixe ''-on'' (dau latin ''-onem''), çò que fai que la grafia '''Borgonuòu''' es la sola acceptabla. Coma que siá, lo remplaçament dau resultat d'un sufixe per lo resultat d'un autre, quò pòt arribar, mas a l'interior d'un nom, i a quauquarren que deuriá interrogar lo mendre lingüista un pauc atentiu... Lo doctor Queyrat escriviá ''Bourgougniôou'' <ref>http://www.oocities.org/toponimiaoccitana/23.html</ref> (i a tanben una forma ''Borgonueu'' en grafia classica, emb la varianta ''nueu'', que, coma ''nuòu'', deriva d'un ''nòu'' pus ancian). ==Istòria== La vila fuguèt fondada per l'[[Òrdre de Sant Joan de Jerusalèm|Òrdre daus Espitaliers de Sent Joan de Jerusalèm]], creat en 1104. Dempuei lo segle XII, fins a la revolucion de 1789, los chavaliers d'armas restèren a Borgonuòu, que coneissèt entau una prosperitat e una reputacion que s'egalèt jamai après. Borgonuòu èra lo chapluòc de la «venerabla lenga d'Auvèrnhe» fins a 1750, quand fuguèt desplaçat a [[Lion]]. Son poder s'espandiá sus lo centre de [[França|França (coma qu'estat)]]: [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]], la [[Marcha (Lemosin)|Marcha]], [[Velai]], [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], [[Berric|Berrí]], [[Forés]], [[Borbonés]], [[Lionés]], Beujolés, Bugey e [[Savòia]]. Au sègle XVIII, lo chamin grand [[Limòtges]]-Lion, que passava larjament au sud de Borgonuòu, fuguèt desplaçat e traversèt la vila. Borgonuòu fuguèt [[chapluòc]] de districte de 1790 a 1795 e [[chapluòc]] d'arredondiment fins a [[1926]]. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta| insee =23030 |Títol= Lista daus cònsols màgers successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Régis Rigaud |Partit=[[PS]] |Qualitat= Inspector Generau a l'Educacion Nacionala }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Jean-Pierre Jouhaud |Partit=[[PS]] |Qualitat= provisor, president de l'anciana CC}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat=Jean-Pierre Jouhaud |Partit= PS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= Jean-Jacques Lozach |Partit= [[PS]] |Qualitat= senator}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23030 |1793=2062 |1800=1988 |1806=1959 |1821=2203 |1831=2849 |1836=2940 |1841=3080 |1846=3202 |1851=3384 |1856=3197 |1861=3222 |1866=3501 |1872=3591 |1876=3620 |1881=3726 |1886=3902 |1891=3863 |1896=3524 |1901=3675 |1906=3864 |1911=3875 |1921=3659 |1926=3561 |1931=3364 |1936=3117 |1946=3464 |1954=3308 |1962=3310 |1968=3804 |1975=3637 |1982=3738 |1990=3385 |1999=3163 |2006=2980 |2007=2948 |2008=2917 |2009= |2013=2732 |2017=2572 |cassini=5267 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|030}} abitants. ==Luecs e monuments== <gallery> Bourganeuf_Eglise_Saint-Jean-Baptiste_et_Hotel_de_Ville.JPG|La glèisa de Sant Joan Batista e la comuna a dreita. Nef_de_l'église_Saint-Jean-Baptiste_de_Bourganeuf.jpg|L'interior de la glèisa. Bourganeuf_Hôtel_de_Ville.JPG|La comuna. Bourganeuf_-_Château.JPG|La glèisa, la tor Zizim e lo chastèu. Bourganeuf_Musée_électrification.jpg|Lo musèu de l'electrificacion. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== Djem "Zizim", prince otoman ==Vejatz tanben== ===Liams connèxes=== ===Liams extèrnes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 3vh3b9z4rb83j0zlu7kc1mf980oawxl 0 45900 2511935 1907565 2026-11-01T23:23:00Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511935 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en lengadocian--> {{Infobox |tematica=zoologia |carta=zoologia |imatge=<!--wikidata:--> |legenda= }} {{Taxobox fin}} Aqueste {{b genre}} compren de [[Rodentia|rosegaires]] de la familha dels [[Muridae|Murids]]. Son d'[[espècia]]s de rats dels camps [[Endemisme|endemics]] d'[[Africa]]. Sinonim : ''Isomys''<ref>{{MSW|23067|Arvicanthis }}</ref>. == Lista de las espècias == Aqueste genre compren las espècias seguentas <ref>{{MSW|23067|Arvicanthis }} e {{ITIS|584986|''Arvicanthis'' Lesson, 1842 }}</ref>: * ''[[Arvicanthis abyssinicus]]'' (Rueppell, 1842) * ''[[Arvicanthis blicki]]'' Frick, 1914 * ''[[Arvicanthis nairobae]]'' J. A. Allen, 1909 * ''[[Arvicanthis neumanni]]'' (Matschie, 1894) * ''[[Arvicanthis niloticus]]'' (Desmarest, 1822) - [[rat rossenc]] o [[rat de Nil]], lo mai conegut del genre. A las qualas qualques classificacions classicas apondon<ref>{{ADW|Arvicanthis|''Arvicanthis'' }}</ref>: * ''Arvicanthis ansorgei'' (Thomas 1910) * ''Arvicanthis rufinus'' Temminck, 1853<ref>[http://zipcodezoo.com/Animals/A/Arvicanthis_rufinus.asp zipcodezoo]</ref> E la classificacion filogenetica apond tanben<ref>{{NCBI|61153|''Arvicanthis'' }}</ref>: *''Arvicanthis dembeensis'' *''Arvicanthis somalicus'' *''Arvicanthis sp. Koumbala'' *''Arvicanthis sp. Kyambura'' == Nòtas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Rat]] === Ligams extèrnes === Taxinomia: * {{MSW|23067|Arvicanthis }} * {{ITIS|584986|''Arvicanthis'' Lesson, 1842 }} * {{ADW|Arvicanthis|''Arvicanthis'' }} * {{NCBI|61153|''Arvicanthis'' }} Autres sits: * {{en}}, Guide for Saharan vertebrates : [https://web.archive.org/web/20160303191452/http://www.cons-dev.org/GVS/fiche1.php?lng=en&nclasse=5&nardre=21&nfamille=58&nespece=252 Arvicanthis niloticus]. {{Murinae}} [[Categoria:Rosegaire (nom scientific)]] [[categoria:Murid]] rk8bevqfbz1k16w7dwa4fell1xpl5m1 0 48595 2511967 2479991 2026-11-02T03:34:32Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511967 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bèlafont | nom2 = ''Bellefond'' | imatge = Bellefond_33_Église_Saint-Eutrope_01.jpg | descripcion = Glèisa de Bèlafont. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Guiana}} {{Vasadés}} | parçan = {{Entre Duas Mars}} |region = [[Navèra Aquitània|Novèra Aquitània]] | departament = {{Gironda}} | arrondiment = [[Arrondiment de Lengon|Lengon]] | canton = L'Entre Duas Mars ([[Canton de Targon|Targon]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de las Comunas Ruralas de l'Entre Duas Mars]] | insee = 33044 | cp = 33760 | longitud = -0.169444444444 | latitud = 44.7672222222 | cònsol = Marcel Alonso | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | alt mini = 12 | alt mej = 80 | alt maxi = 73 | km² = 3.19 }} ''Bèla Font'' <ref>http://www.in-oc.org/index.php?option=com_content&task=view&id=197&Itemid=0</ref> o '''Bèlafont''' <ref>http://bdtopoc.org/?city_selected=Bellefond</ref> (''Bellefond'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] deu [[Vasadés]] istoric, en [[Guiana]], lingüisticament [[gascon]]a, administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Gironda (departament)|Gironda]] de la [[region francesa|region]] de [[Novèla Aquitània|Novèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 33044.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre dau territòri === {{Communes limitrophes | commune = Bèlafont | nord = | nord-est = [[Jugasan]] | est = | sud-est = [[Lugaçon]] | sud = | sud-ouest = [[Corpiac]] | ouest = [[Romanha (Gironda)|Romanha]] | nord-ouest = [[Naujan e Postiac]] }} == Toponimia == Las fòrmas ancianas son de pauc de valor informativa : ''Bellus Fons'', ''Pulcher Fons'', en latin, aus sègles XI o XII, ''de Bonofonte'', en latin, en 1276. La fòrma gascona seré ''Bèla Font'' (donc en grafia corrècta ''Bèlafont'') [bɛlə'fun]. Lo sens es evident, mès sa motivacion seré la hont curativa de ''Goilane'' (en francés; ''Goalana'' ?). Bénédicte Boyrie-Fénié justifica la fòrma hòrt pauc gascona de l'adjectiu ''bèla'' (per ''bèra'' atendut) perqué la comuna seré delà l'isoglòssa ''-ll-'' > ''-r-'', segon l'[[Atlas Linguistique de la France|ALF]] <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Gironde'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 66-67</ref>, sense parlar de ''font'' au lòc de ''hont''. Aquera referéncia pòt s'aplicar sonque au punt d'enquèsta 643, [[Targon]], perqué ''Andraut'', a [[Montsegur (Gironda)|Montsegur]], es un punt d'enquèsta gavache <ref>https://web.archive.org/web/20211202180110/http://symila.univ-tlse2.fr/alf/phraserealisee/leipzig2/lieu374</ref>. Justament, en direccion de Targon, i a la comuna de [[Bèravath]], que conten ''bèra''. Los punts d'enquèsta de l'ALG son pus sarrats e n'i a tres près de Bèlafont, [[Gresilhac]], [[La Seuva Majora]] (o [[Morens]] segon los moments de l'enquèsta) e [[Blasimont]], lo pus près, situat un pauc pus a l'èst e a priori mens gascon que Bèlafont. Aqueths punts respèctan dens l'ensemble la règla ''f'' > ''h'' e quatre mapas permeten de verificar si n'es atau per ''-ll-'' > ''-r-''. Valà los resultats que corresponden a Blasimont : per ''mettre bas (vache)'' (mapa 520), ''veterar'', per ''poulain'' (mapa 526), ''polin'', per ''agnelle'' (mapa 538), ''anhèla'', per ''belle-mère'' (mapa 1480), ''bèramair''. La règla fonetica ''-ll-'' > ''-r-'' es donc parcialament respectada e, çò qu'es pus significatiu per la question que nos ocupa, l'adjectiu ''bèra'' es present. Coma sovent en Gironda, l'un sap pas çò que Bénédicte Boyrie-Fénié a audit e çò que supausa, (quasiment jamèi ec precisa pas). La correccion ''Bèla Font'' en ''Bèlafont'' es evidenta, mès i a una possibilitat que lo nom sii, plan normalament, ''*Bèrahont''. Los punts d'enquesta de l'enquesta Bourciez<ref>The Bourciez Project (u-bordeaux.fr)</ref> de 1894, encara mei sarrats (quasi totas las comunas son cobèrtas), mòstran que [[Jugasan]], [[Romanha (Gironda)|Romanha]] e [[Lugaçon]] (las tres comunas mei pròchas de Bèlafont) respèctan ''f>h'' e ''-ll->-r-'', e coneishen l'adjectiu ''Bèra''. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 33044 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Marcel Alonso|Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau [[canton de Targon]]; es adara dau canton de ''l'Entre-deux-Mers'' (en francés), donc de l'Entre Duas Mars. ==Demografia== {{Demografia |insee= 33044 |1793=305 |1800=210 |1806=293 |1821=229 |1831=242 |1836=263 |1841=251 |1846=232 |1851=248 |1856=260 |1861=246 |1866=233 |1872=217 |1876=228 |1881=204 |1886=211 |1891=186 |1896=236 |1901=217 |1906=221 |1911=222 |1921=216 |1926=202 |1931=232 |1936=192 |1946=176 |1954=205 |1962=165 |1968=161 |1975=165 |1982=164 |1990=187 |1999=203 |2004=223 |2006=231 |2007= |2008= |2009=229 |2015=229 |cassini=3511 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== * [[Fichier:Logo monument historique - rouge ombré, encadré.svg|25px]] [[Église Saint-Eutrope de Bellefond|Église Saint-Eutrope]] , inscrita aus [[Monument istoric en França|monuments istorics]] en 1925 et ruines de l'ancien prieuré inscrites en 2001<ref>{{Mérimée|PA00083141|InscriptionMH de l'église Saint-Eutrope des ruines du prieuré}}</ref>. * [[Imatge:Logo monument historique - rouge ombré, encadré.svg|25px]] [[Dolmens de Bellefond]], au lieu-dit- ''Sabatey'', classés au titre des [[Monument historique (France)|monuments historiques]] en 1889<ref>{{Mérimée|PA00083140|Classement MH des dolmens de Bellefond}}, consulté le 20 octobre 2012.</ref>. <gallery> Imatge:Bellefond 33 Église Saint-Eutrope 05.jpg|Vue sud-ouest de l'église Saint-Eutrope ''(oct.&nbsp;2012)'' Imatge:Bellefond 33 Église Saint-Eutrope 06.jpg|Le chevet pentagonal ''(oct.&nbsp;2012)'' Imatge:Bellefond 33 Église Saint-Eutrope 08.jpg|Les ruines du prieuré ''(oct.&nbsp;2012)'' Imatge:Bellefond 33 Fontaine.jpg|Fontaine, ruines du prieuré et église ''(oct.&nbsp;2012)'' Imatge:Bellefond 33 Lavoir.jpg|Lavoir en contrebas de l'église ''(oct.&nbsp;2012)'' Imatge:Bellefond 33 Chapelle 02.jpg|Chapelle du Maine du Prieuré ''(oct.&nbsp;2012)'' Imatge:Bellefond 33 Mam.jpg|Le monument aux morts ''(oct.&nbsp;2012)'' </gallery> {{message galerie}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Gironda]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas de Gironda}} [[Categoria:Comuna de Vasadés]] [[categoria:Comuna de Gironda]] [[Categoria:Comuna d'Entre Duas Mars]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Aquitània (Occitània)]] d8mhpj0zw0cd1tvvd539hewk4snwwht 0 50345 2511912 1864067 2026-11-01T18:23:28Z Zumalabe 14022 2511912 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:BaltasarHidalgoDeCisnerosDeLaTorreTenienteGeneralDeLaArmadaMinistroDeMarina 1222562.jpg|thumb|200px|Baltazar Hidalgo de Cisneros]]'''Baltasar Hidalgo de Cisneros''' que ho lo darrèr [[Vicereiautat de l'Arriu de la Plata|vicerei de l'Arriu de la Plata]] qui governèr [[Buenos Aires]]. Qu'èra amirau e que s'èra illustrat a l'escadença de la [[batalha de Trafalgar]]. Que remplacè, en [[1809]], ad aquesta foncion lo francés [[Jacques de Liniers]] qui s'èra illustrat dens la dehensa de Buenos Aires durant las invasion anglesas e que perdó lo contraròlle efectiu sus [[Buenos Aires]] en [[1810]] a l'escadença de la [[Revolucion de Mai]] qui establí la [[Purmèra Junta]] entà gavidar en lòc e plaça deu vicerei. La [[Junta de Cadis]] (qui governava teoricament Espanha qui èra alavetz ocupada per França) que'u nomè un successor ([[Francisco Javier de Elío]]) qui non podó pas governar sonque desempuish la ciutat de [[Montevideo]]. {{Revolucion de mai}} {{Modèl:Portal:Argentina}} {{DEFAULTSORT:Hidalgo Cisneros, Baltasar}} [[Categoria:Personalitat argentina]] [[Categoria:Vicerei de l'Arriu de la Plata]] [[Categoria:Naissença en 1755]] [[Categoria:Decès en 1829]] lzz2dw6ceq3fy261on8bw0eg4duehv0 2511913 2511912 2026-11-01T18:23:59Z Zumalabe 14022 2511913 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:BaltasarHidalgoDeCisnerosDeLaTorreTenienteGeneralDeLaArmadaMinistroDeMarina 1222562.jpg|thumb|200px|Baltasar Hidalgo de Cisneros]]'''Baltasar Hidalgo de Cisneros''' que ho lo darrèr [[Vicereiautat de l'Arriu de la Plata|vicerei de l'Arriu de la Plata]] qui governèr [[Buenos Aires]]. Qu'èra amirau e que s'èra illustrat a l'escadença de la [[batalha de Trafalgar]]. Que remplacè, en [[1809]], ad aquesta foncion lo francés [[Jacques de Liniers]] qui s'èra illustrat dens la dehensa de Buenos Aires durant las invasion anglesas e que perdó lo contraròlle efectiu sus [[Buenos Aires]] en [[1810]] a l'escadença de la [[Revolucion de Mai]] qui establí la [[Purmèra Junta]] entà gavidar en lòc e plaça deu vicerei. La [[Junta de Cadis]] (qui governava teoricament Espanha qui èra alavetz ocupada per França) que'u nomè un successor ([[Francisco Javier de Elío]]) qui non podó pas governar sonque desempuish la ciutat de [[Montevideo]]. {{Revolucion de mai}} {{Modèl:Portal:Argentina}} {{DEFAULTSORT:Hidalgo Cisneros, Baltasar}} [[Categoria:Personalitat argentina]] [[Categoria:Vicerei de l'Arriu de la Plata]] [[Categoria:Naissença en 1755]] [[Categoria:Decès en 1829]] 5c9chyl8lbrfhqb844lug7gc014swo0 0 58766 2511945 2382631 2026-11-02T00:38:17Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511945 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Barcunhan | nom2 = ''Barcugnan'' | imatge = Barcugnan_2019_01.jpg | descripcion = Barcunhan vist despuish la capèra ''d'Aroux'' de Tira-Huec a [[Manàs e Bastanós]]. | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Astarac}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Gers}} | arrondiment = [[Arrondiment de Miranda|Miranda]] | canton = Miranda-Astarac ([[Canton de Mielan|Mielan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas d'Astarac Arròs en Gasconha|CC d'Astarac Arròs en Gasconha]] | insee = 32028 | sitweb = | cp = 32170 | cònsol = Olivier Vendome | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Barcugnanais, Barcugnanaise (en [[francés]]) | latitud = 43.3797222222 | longitud = 0.406944444444 | alt mini = 190 | alt mej = | alt maxi = 311 | km² = 9.11 |}} '''Barcunhan'''<ref>{{CGGèrs}}</ref>{{RepTopMP}} (''Barcugnan'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] situada dens lo [[departament francés|departament]] de [[Gers (departament)|Gers]] et la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. == Geografia == {{...}} === Situacion === Barcunhan qu'ei situada au sud deu departament, au sud d’ua linha entre [[Tarba]] e [[Aush]]. === Comunas limitrophes === [[Imatge:Map commune FR insee code 32028.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Barcunhan | nord = | nord-est = [[Montaut (Gers, canton de Mielan)|Montaut]] | est = [[Senta Aurensa e Casaus]] | sud-est = [[Durfòrt (Gasconha)|Dufòrt]] | sud = | sud-ouest = [[Fontralha]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | ouest = [[Manàs e Bastanós]] | nord-ouest = [[Lo Mont de Marrast]] }} ==Toponimia== ===Barcunhan=== S'escriu ''Barcuignan'' sus la mapa de Cassini. La prononciacion qu'amudeish ''-n'' finala, com dens tot lo sud-oèst de [[Gers (departament)|Gers]] <ref>Henri Polge, ''Appellations de domaines antiques dans le département du Gers'', in Revue internationale d'Onomastique, 1965, 17-1, p. 34, legir en linha https://www.persee.fr/doc/rio_0048-8151_1965_num_17_1_1876 </ref>.</br> ''Barcunhan'' que vengueré deu nom gallés d'òme ''Barcunius'', dab lo sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 53</ref>. [[Xavier Delamarre]] cita pas lo nom ''*Barcunios'', mès meilèu ''*Barro-cū'', ''*Barro-cūnos'', « cap de lop », formacion inversada de ''Cunobarrus'', atestat. ''*Barrocuniānon'' que seré lo nom originau de Barcunhan. Barcunhan qu'èra probablament ua anciana grana propietat antica qui avè per mèste ''*Barro-cū'' o ''*Barro-cūnos'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 72 e 287</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Barcunhan'' que representa benlhèu lo gascon ''vergonhar'' « vimèra, vimerar, sòl que conveng au vime » <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. II, p. 1269, par. 23624</ref>... ===Montanhan=== S'escriu ''Montaignan'' sus la mapa de Cassini. L'estat civiu qu'esita enter ''Montagnan'' e ''Montaignan''. Com los ''Montanhac''s e sovent los ''Montinhac''s, mès dab lo sufixe ''-anum'', ''Montanhan'' que ven probablament deu nom latin d'òme ''Montanius'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 475, a ''Montagnac'', per d'autes noms</ref>; l'auta possibilitat, lo latin vulgar ''*montanea'', « montanha », derivat de ''mons'', es improbabla pr'amor de la situacion dens ua ribèra.</br> Henri Polge qu'explica dens ua bona partida deu Gers, a l'excepcion de l'èst (diocèsis de Leitora e de Lombers), en mei de ''-n-'' intervocalica, ''n'' palatala (''-nh-'') s'amudeish sovent dens los documents entre lo sègle XI e lo sègle XIII en gardar solament un ''-i-'', puish torna paréisher eventualament (mei dens los toponimes en ''-ac'' que dens los en ''-an'') a la fin de l'[[Edat Mejana]]. Montanhan qu'èra escriut ''Montaian'' en 1244 <ref>Henri Polge, ''Appellations de domaines antiques dans le département du Gers'', in Revue internationale d'Onomastique, 1965, 17-1, p. 38, legir en linha [https://www.persee.fr/doc/rio_0048-8151_1965_num_17_1_1876] </ref>. Segon Xavier Ravier, que demòrè ua traça de la nasalitat qui permetó lo restabliment de la nasala dentala <ref>Xavier Ravier, ''Le traitement de ''-n-'' palatal intervocalic dans certains toponymes de la Basse Bigorre'', in Revue Internationale d'Onomastique, n° 17-1, 1965, p. 43-44, léger en linha [https://www.persee.fr/doc/rio_0048-8151_1965_num_17_1_1877] </ref>. ===Sentralha=== La senta onorada dens lo nom de la comuna qu'es ''Sancta Eulalia'', martirizada a [[Barcelona]] en 304, donc Senta [[Aulària de Barcelona]]. L'elision, segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], [en realitat, que i a aferèsi, supression de la vocala iniciala deu segond mot, remplaçada per la vocala finala deu prumèr] de ''-a'' final de ''senta'' davant la vocala iniciala ''E-''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 586, a ''St-Araille''</ref> que dona, en partent de ''(Senta) Eulalia'', ''(Sent-) Aulalia'' > ''(Sent-) Aularia'' (dissimilacion) > ''(Sent-) Auralia'' (metatèsi) > ''(Sent-) Aralia'' (reduccion deu diftongue) > ''(Sent-) Aralha'' (palatalizacion de ''-l-'' per lo ''iòd''); puèi ''Sent- Aralha'' qui ven ''Sentralha'' per amudiment <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 296, per Sentralha (Òut e Garona)</ref>. Dens l'òrdre de l'evolucion fonetica, donat per Maurici Romieu, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, la plaça de la palatalizacion de ''-l-'' qu'es convencionala. == Istòria == La mapa de Cassini que pòrta ''Barcuignan'', ''Montaignan'' e ''St Traille''. A l'entorn de l'an XI (1803), Sentralha e Montanhan que son reünits. L'estat civiu que pòrta ''commune de St Traille et Monta(i)gnan''.<ref>[https://web.archive.org/web/20230701142434/https://www.archives32.fr/archives_numerisees/portail/etats_civils/ec/visu/?ec=9869&fichier=1344847&lieu=Barcugnan%20&annee=1793 5 E 29714. Estat civiu de 1793 a 1822. Montagnan (Barcugnan).] Numerizat per los Archius departamentaus de Gerç.</ref> Enter 1810 e 1811 lo nom de la comuna qu'ei simplificat en Sentralha. En 1822, Sentralha qu'es reünida a Barcunhan. Suu cadastre napoleonian,<ref>[https://www.archives32.fr/FondsNumerises/zoom_n.php?doc_id=787&fichier_id=787&Path=FRAD032_3P_BARCUGNAN_1 Barcugnan. Plan d'assemblage.] Numerizat per los Archius departamentaus de Gerç.</ref> Barcunhan que correspond a la mitat nòrd de la comuna (seccion A de La Sèrra) e Sentralha (dab Montanhan, a l'oèst) a la mitat sud (seccion B de Sentralha). == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 32028 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Olivier Vendome |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Christiane Galan |Partit= shens |Qualitat= retirada de la Foncion Publica Territoriau}} {{Elegit |Debuta= [[2005]] |Fin= 2014 |Identitat= Robert Betbeze|Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 2005 |Identitat=Joël Bonneau |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1971 |Identitat=Jean-Marie Bonneau |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1959 |Identitat=Gabriel Timon |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1933]] |Fin= 1947 |Identitat=Adolphe Lamarque |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1925]] |Fin= 1933 |Identitat=François Péré |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1920]] |Fin= 1925 |Identitat=Jean-Marie Ader |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1919]] |Fin= 1920 |Identitat=André Fauqué |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1914]] |Fin= 1919 |Identitat=Jean-Marie Ader |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1913]] |Fin= 1914|Identitat=Adolphe Lamarque |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1904]] |Fin= 1913 |Identitat=Bertrand Despaux |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1903]] |Fin= 1904 |Identitat=Gilles Cazalas |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1900]] |Fin= 1903 |Identitat=Jean-Baptiste Nassan |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} <br/> {{Boita desenrotlanta debuta|títol=Lista deus cònsols de 1791 à 1900}} <br /> {{ElegitDebuta|Títol=Cònsols de Barcunhan}} {{Elegit |Debuta= [[1897]] |Fin= 1900 |Identitat=Prosper Lazies |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1896]] |Fin= 1897 |Identitat=Philippe Péres |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1893]] |Fin= 1896 |Identitat=Louis Fauqué |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1891]] |Fin= 1893 |Identitat=Jean-Marie Nassan |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1891 |Identitat=Philippe Péres |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1887]] |Fin= 1888 |Identitat=André Fauqué |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1878]] |Fin= 1887 |Identitat=Joseph Danos |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1877]] |Fin= 1878 |Identitat=Jean-Pierre Junca |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1876]] |Fin= 1877 |Identitat=André Fauqué |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1874]] |Fin= 1876 |Identitat=Philippe Péres |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1874 |Identitat=Baptiste Barthet |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1871 |Identitat=Henri D'Auxion |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1864]] |Fin= 1870 |Identitat=Paul-Dominique Maumus |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1862]] |Fin= 1864 |Identitat=Henri D'Auxion |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1860]] |Fin= 1862 |Identitat=Paul-Dominique Maumus |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1847]] |Fin= 1860 |Identitat=Philippe Péres |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1844]] |Fin= 1847 |Identitat=Jean-Alexandre Dabezies |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1839]] |Fin= 1844 |Identitat=Jean-Pierre Péres |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1836]] |Fin= 1839 |Identitat=Xavier Peyrusse |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1832]] |Fin= 1836 |Identitat=Antoine Péres |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1831]] |Fin= 1832 |Identitat=Bernard Péres |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1826]] |Fin= 1831 |Identitat=Hilaire Dauxion |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1823]] |Fin= 1826 |Identitat=François Rozis |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1816]] |Fin= 1823 |Identitat=Jean-Pierre Péres |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1815]] |Fin= 1816 |Identitat=Jean-Baptiste Nassan |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1805]] |Fin= 1815 |Identitat=Jean-Bernard Dutrey |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1803]] |Fin= 1805 |Identitat=Bertrand Péres |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1800]] |Fin= 1803 |Identitat=Ignace Péres |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1800 |Identitat=Dominique Dossat |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1795]] |Fin= 1797 |Identitat=Bertrand Péres |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1792]] |Fin= 1795 |Identitat=Jean Junca |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitFin}} <br /> {{ElegitDebuta|Títol=Cònsols de Montanhan Senta Aralha}} {{Elegit |Debuta= [[1817]] |Fin= [[1821]] |Identitat=Dominique Castay |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1813]] |Fin= 1817 |Identitat=Jean Nassan |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1801]] |Fin= 1813 |Identitat=Hilaire Dauxion |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitFin}} <br /> {{ElegitDebuta|Títol=Cònsols de Senta Aralha}} {{Elegit |Debuta= [[1800]] |Fin= 1801 |Identitat=Baptiste Péres |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1795]] |Fin= 1800 |Identitat=Bernard Laberguère |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1792]] |Fin= 1794 |Identitat=Dominique Castay |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitFin}} <br /> {{ElegitDebuta|Títol=Cònsols de Montanhan}} {{Elegit |Debuta= [[1794]] |Fin= 1801 |Identitat=Joseph Larrieu |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1791]] |Fin= 1794 |Identitat=Jean Castaing |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitFin}} {{Boita desenrotlanta fin}} * Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton de [[Mielan]] ; qu'es adara deu canton Miranda-Astarac. == Demografia == {{Demografia |insee= 32028 |1793=189 |1800=153 |1806=254 |1821=203 |1831=659 |1841=625 |1846=610 |1851=593 |1856=593 |1861=546 |1866=513 |1872=476 |1876=505 |1881=504 |1886=482 |1891=452 |1896=420 |1901=394 |1906=376 |1911=377 |1921=320 |1926=312 |1931=326 |1936=292 |1946=296 |1954=271 |1962=260 |1968=228 |1975=192 |1982=169 |1990=164 |1999=143 |2005=145 |2006=149 |2007=149 |2008=139 |2009=130 |2010=120 |cassini=3063 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr32|0}} la populacion qu'èra de {{popfr32|028}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr32|028}}/9.11) round 2}}}} ab/km². ===Demografia Montanhan (nom supausat)=== {{Demografia |insee= 32028 |1793=70 |cassini=23053 |}} * Las donadas de dreta, plaçadas automaticament, que son las de la comuna entièra. ===Demografia Sentralha (nom supausat)=== {{Demografia |insee= 32028 |1793=160 |1800=232 |1806=268 |1821=371 |cassini=34843 |}} * Las donadas de dreta, plaçadas automaticament, que son las de la comuna entièra. == Lòcs e monuments == La comuna possède trois glèisas. Sous le second empire, le cònsol Henri d’Auxion de 1870 à 1871, avait projeté de les démolir pour les remplacer par une glèisa centrale. Ce projet fut heureusement abandonné. * '''La glèisa de Barcunhan''' est placée sous l’invocation de [[Martin de Tours|Saint Martin]]. De fondation romanica, cette glèisa a fait l’objet de nombreux remaniements, notamment au XIX{{e}} : construction d’une [[chapelle]] latérale, exhaussement des murs, agrandissement vers l’est, ce qui entraîna le remplacement deu [[chevet]] romanic primitif par un chevet à pans coupés, reconstruction de la façade méridionale et deu porche, construction d’une voûte en [[brique (matériau)|briques]]. Le portail de [[Architecture gothique|style gothique]], date de 1843-1845. Au XIX{{e}} on a découvert une dalle de pierre inscrite, placée dans un des murs de l’glèisa de Barcunhan au dessus d’un [[squelette]], elle a malheureusement été brisée par un ouvrier. * '''La glèisa de Senta Aralha''', de date incertaine est placée sous le vocable de [[Sainte Eulalie]]. En [[gascon]]'' Senta Aralha'' est dérivé deu [[latin]] « Sancta-Eulalia »{{refsou}}. La glèisa était dotée d’une cloche offerte en [[1750]] par Antoine, [[deuc]] de Roqueloure, [[comte]] d’Astarac et [[Seigneurie|Seigneur]] de Barcunhan. Le [[Autel (religion)|maître autel]], avec son [[retable]] monumental orné d’une toile deu {{Sègle XVIII}}, est classé. Selon la tradition locale, le château des seigneurs de Sainte-Arraille s’élevait à l’ouest de l’glèisa. * '''La glèisa de Montanhan''' est dédiée à [[Laurent de Rome|Saint-Laurent]]. Elle a été reconstruite à la fin deu XIX{{e}} siècle au même emplacement que la glèisa primitive. <br /> '''Le Château de Montanhan''' écroulé pendant la [[Première Guerre mondiale]] se situe à environ 150 mètres au sud de la glèisa près de la Baïsa. * '''La glèisa de Senta Maria de Masèras''':le plus ancien pouillé médiéval mentionne près de Barcunhan une autre glèisa disparue, dont l’emplacement est inconnu. <br /> '''Le Château des seigneurs de Manas''', dont il ne restait que « de vieilles masures », s’élevait au sud de la glèisa sur une [[Motte castrale|motte]] dont on devine encore les vestiges. == Personalitats ligadas dab la comuna == == Véser tanben == * [[Comunas de Gers]] * [[Anciennes comunas de Gers]] == Ligams extèrnes == * [https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM32028-barcugnan Barcunhan suu site de l'Insee] == Fonts == * Mairie de Barcunhan. * La Société Archéologique, Historique, Littéraire et Scientifique de Gers ; ''Les comunas deu departament de Gers, 3ème tome''. * J. Castan ; ''Ambroise, une famille, un domaine, la vie'' ; 1988. * B. Cursente ; ''Les castelnaus de la Gascogne médiévale''. * M. François ; ''Pouillés des anciennes parçans d'Aush, page 230''. * J. Vignau, Birand ; ''Nobiliaires des généralités de Montauban et d'Aush (tome IV)'' ; 2001. * Recensement agricole de 2000 A.D. de Gers * Séries C 110 (Cadastre de Barcunhan de 175 -V 29 (Glèisa de Barcunhan)] * Presse d'Occitanie ; ''La vie de mon pays en Gasconha''. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de Gers}} [[Categoria:Comuna d'Astarac]] [[Categoria:Comuna de Gers]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] ilag15b7ywxqpedheny7biz6ocd4ma0 3 66574 2511899 2498971 2026-11-01T13:17:53Z Aybeg 29468 /* Mas modificacions */ seccion nòva 2511899 wikitext text/x-wiki {{benvenguda}} [[Utilizaire:Mertyl|Mertyl]] ([[Discussion Utilizaire:Mertyl|d]]) 24 abril de 2010 a 21.03 (UTC) == Reis d'Isin == Adiu Nicolas, Ai una question sus aquela tièra d'articles : perqué de còps la segonda partida del nom del rei comença pas per una majuscula ? --— [[User:Jfblanc|J. F. B.]] ^{<small>([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])</small>} 15 mai de 2010 a 07.19 (UTC) :Adieu, sabi pas completament : i a de diferéncias segon leis autors. Pasmens, pensi que la majuscula corresponda ai nom d'un dieu (coma Sin, Marduk o Ishtar).--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 15 mai de 2010 a 15.53 (UTC) == Tria == Adiu Nicolas, au lòc de metre : <pre><nowiki>[[Categoria:Personalitat de la Comuna de París (1871)|B]]</nowiki> <nowiki>[[Categoria:Naissença en 1820|B]]</nowiki> <nowiki>[[Categoria:Decès en 1902|B]]</nowiki> </pre> ... val melhor metre : <pre><nowiki>{{DEFAULTSORT:Babick,Nicolas}}</nowiki> <nowiki>[[Categoria:Personalitat de la Comuna de París (1871)]]</nowiki> <nowiki>[[Categoria:Naissença en 1820]]</nowiki> <nowiki>[[Categoria:Decès en 1902]]</nowiki> </pre> qu'après tot cambiament de categoria lo classa automaticament jos "B"... Coralament, --— [[User:Jfblanc|J. F. B.]] ^{<small>([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])</small>} 25 mai de 2010 a 11.58 (UTC) : D'acòrd e mercé.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 25 mai de 2010 a 19.24 (UTC) ==Foguèt/ fuguèt== Adieu Nicolas. Lo preterit del vèrb èsser/èstre es foguèt en lengadocian, mas fuguèt o siguèt en provençal, per aquò me soi permés de te far la correccion. Coralament.[[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 27 mai de 2010 a 17.31 (UTC) : Mercé, sabiáu pas (pasmens, mon libre de conjugason l'indica clarament...) mai vau l'utilisar rapidament.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 27 mai de 2010 a 18.07 (UTC) ::Ara ai un dobte, vesi qu'un fum d'article en provençal de la Wikipèdia fan servir foguèt, caldriá tanben pausar la question a Vivarés que ne'n faguèt sovent la correcion.[[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 27 mai de 2010 a 18.11 (UTC) :::Mon libre (''Grammaire provençale-Gramatica provençala'', Comitat Sestian d'Estudis Occitans CREO-Provença-IEO, Edisud, 2007) indica tres formas : 1. Foguèri (e, o)..., 1 bis. Fuguère... e 2. Siguèri (e, o). La forma "1 bis" essent una forma de provençau rodanenc.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 27 mai de 2010 a 18.29 (UTC) ::::Adieu Nicolas. Trobaràs quauqueis explicacions suplementàrias que vèni de metre sus la pagina de discussion de Jiròni. Coralament, [[Utilizaire:Vivarés|Vivarés]] ([[Discussion Utilizaire:Vivarés|d]]) 27 mai de 2010 a 18.34 (UTC) :::::D'acòrd e mercé.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 27 mai de 2010 a 18.38 (UTC) ::::::Granmercé a totes dos per aqueles esclarciments.[[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 28 mai de 2010 a 09.06 (UTC) == Adieu, supòrt a la Wikimedia catalana == Adieu, nos coneissèm pas e avèm pas jamai agut l'escasença de nos parlar mas espèri que tot te va plan e mercés per tas contribucions. T'escrivi sonque per te dire que se fa una campanha per donar supòrt al Chapter Wikimedia CAT e que se te sentisses concernit pòdes apondre lo pegasolet a ta pagina (veire tavèrna). Te desiri una bona setmana e un bon estiu, amistats e a lèu, [[Utilizaire:Capsot|Capsot]] ([[Discussion Utilizaire:Capsot|d]]) 6 de junh de de 2010 a 08.43 (UTC) == Lo rai d'un astre, d'un ceucle o d'una esfèra == Adieu Nicolas. Estent qu'en astronomia, se parla sovent dau rai d'un astre, es bèn {{cita|rai}} (coma {{cita|mai}}) en una sillaba, e non pas {{cita|raï*}} que se prononciariá ''ra-hi'' en doas sillabas. Coralament, [[Utilizaire:Vivarés|Vivarés]] ([[Discussion Utilizaire:Vivarés|d]]) 21 octobre de 2010 a 20.54 (UTC) :Mercé e correccions fachas.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 21 octobre de 2010 a 21.02 (UTC) == Luna plena, luna novèla == Adieu Nicolas. A prepaus de ta traduccion de l'imatge [[:Fichièr:Fasas de la Luna.jpg]], te senhali que se ditz ''Luna plena'' e ''Luna novèla'', ambé l'adjectiu pòstpausat (referéncia: ''Tresòr dau Felibritge''). Es conforme a la sintaxi de l'occitan que plaça volontiers l'adjectiu après lo nom, particularament dins d'expressions geladas (cf. ''Pòrt vièlh''...). Coralament, [[Utilizaire:Vivarés|Vivarés]] ([[Discussion Utilizaire:Vivarés|d]]) 17 novembre de 2010 a 12.35 (UTC) :L'error es corregida. Mercé.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 17 novembre de 2010 a 12.44 (UTC) == {{cita|Finisson}} e non pas {{cita|Finísson}} == Adieu Nicolas. Segon la nòrma en vigor (CLO en particular), se nòta pas l'accent tonic dei formas verbalas de la tresena persona dau plurau (present de l'indicatiu e dau subjontiu): s'escriu ''finisson, bastisson''... (e non pas *''fin'''í'''sson, *bast'''í'''sson''...). Sabi ben que d'unei contèstan aquela nòrma, mai per ara s'aplica (en particular sus la wikipèdia occitana). Òsca per teis articles. Coralament, [[Utilizaire:Vivarés|Vivarés]] ([[Discussion Utilizaire:Vivarés|d]]) 5 decembre de 2010 a 18.39 (UTC) :D'acòrd, sabiáu pas. Mercé.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 5 decembre de 2010 a 18.51 (UTC) ==Mesopotamia== Adieu. Una causa que se'n parlèt ja aicí es l'òrdre dau nom e de l'adjectiu. Es conegut que l'occitan privilègia sovent l'òrdre nom + adj., e qu'en particular aquò s'atròba sovent en toponimia, mai que mai en microtoponimia (cf. Ròcas Autas, site dins Venturi). Mai per lei regions o país, lei noms atestats son ''Auta Provença'', ''Bas Lengadòc'', ''Aut/Naut Carcin'', etc. (cf. lo TDF e la Gramatica d'Alibèrt). De noms coma ''Provença Auta'' son de creacions artificialas. Coralament, [[Utilizaire:Vivarés|Vivarés]] ([[Discussion Utilizaire:Vivarés|d]]) 18 decembre de 2010 a 16.16 (UTC) == Jutland (Batalha) == Bonser Nicolas, Me sembla que coma los toponims prenon pas d'article, cal pas dire 'Batalha dau Jutland' mas 'Batalha de Jutland'. Vos daissi far lo renomar. Coralament, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés B.]] ^{([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])} 30 decembre de 2010 a 21.22 (UTC) : D'efèct, es probablament lo cas.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 30 decembre de 2010 a 21.31 (UTC) == DEFAULTSORT == Adieu Nicolas e bona annada ! Sonque per vos ramentar de doblidar pas lo <nowiki>{{DEFAULTSORT:''Cères''}}</nowiki> (per exèmple per la planeta nana [[(1) Cères|Cères]])dins los articles per la tria dins las categorias. Coralament, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés B.]] ^{([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])} 1 genièr de 2011 a 15.27 (UTC) == Caravaggio : bon article ? == Adieu, i a un vòte per la promocion d'aqueu article. Manca encara un vòte per obtenir un vòte significatiu (e la promocion...). Podriás mandar un còp d'uelh ?--[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 5 genièr de 2011 a 09.31 (UTC) == Mercés! == Adieu, espèri que tot te va plan. Mercés per ton inscripcion a l'Associacion, esites pas, s'as d'idèas a nos las far saber, anam ensajar de crear un forum de discussion dobèrt a totes e las idèas per melhorar tot aquò nos pòdon ajudar. A lèu, amistats, Claudi/[[Utilizaire:Capsot|Capsot]] ([[Discussion Utilizaire:Capsot|d]]) 15 abril de 2011 a 14.16 (UTC) == Adieu, a prepaus de l'Associacion == Adieu Nicolas, espèri que tot te va plan. Te vau pas embestiar gaire, t'escrivi sonque a prepaus de l'Associacion per veire se pòdes mandar tas entresenhas (perdon s'o as ja fach...): [http://oc.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A8dia:Proposicion_de_creacion_d%27ua_associacion#Centralizacion_e_redistribucion_de_donadas], pensi que cal ensajar de far avançar aquò que senon pas res foncionarà, i a tròp de prètzfaches e ne sèm sonque a la debuta. Bona setmana e a lèu, coralament, Claudi/[[Utilizaire:Capsot|Capsot]] ([[Discussion Utilizaire:Capsot|d]]) 23 mai de 2011 a 09.56 (UTC) == Onomastica grèga == Adieu. Siás a metre en plaça d'articles sus la Grècia antica: òsca! Un dei problèmas que se pausan es aqueu de la forma dei toponims e deis antroponims. I a de respònsas dins lei Preconizacions dau [[CLO]], mai aqueu document pòt pas èsser complet; per exemple, ai corregit ''Tirinte'' en ''Tirint'' que i es pas mai sembla d'èsser la solucion (cf. ''Corint'' e la forma catalana ''Tirint''). En tot cas, s'escriu ''Pelopon'''è'''s'' e non pas ''Peloponés''; ai aplicat la nòrma que ditz {{cita|en principi, pas d'article definit davant lei toponims}}: ''Guèrra de Peloponès''. Coralament, [[Utilizaire:Vivarés|Vivarés]] ([[Discussion Utilizaire:Vivarés|d]]) 24 de junh de de 2011 a 11.00 (UTC) == Adieu Uranus == Adieu, espèri que te va tot plan. Globalament l'article me sembla, pasmens ai pas agut lo temps de n'agachar los detalhs ni mai l'ortografia (que me semblèt corrècte a primièra vista en defòra benlèu d'un "En efèct" (s'es aquí que lo vegèri...). A lèu, amistats, Claudi/[[Utilizaire:Capsot|Capsot]] ([[Discussion Utilizaire:Capsot|d]]) 22 setembre de 2011 a 09.26 (UTC) :Adieu Micolau, votèri pas que dins ton messatge mancava lo ligam cap a la pagina de votacion... --— [[User:Jfblanc|Joan Francés B.]] ^{([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])} 30 octobre de 2011 a 13.36 (UTC) == Messatges a totes los editors == Adieu a totes, vos escrivi que pensi que la situacion es mai complicada, enfuocada en realitat qu'o foguèt pas jamai e que se contunham aital, la wikipèdia i subreviurà pas. Aparentament dempuèi ièr avèm un utilizaire exterior a la wikipèdia occitana, Midom, que s'es fach un plaser a escafar una part del trabalh enòrme e meritós que fa Boulaur dempuèi un brave brieu. Boulaur segur s'es enfuriat e compreni plan sa decision. Personalament pòdi comprendre que i aja d'errors e que degan èsser rectificadas pasmens 1) cal pas se fotre dels que trabalhan aicí (podètz legir la tièra de comentaris qu'amassarai sus ma pagina) 2) cal respectar la burocracia occitana (question de respècte e de territorialitat a l'encòp) e pas intervenir coma un dictador omnipotent e omniscient a mai se la persona es una autoritat de la Fondacion Wikimedia (sembla que siá Domas Mituzas..., pensi pas que siá qualqu'un mai qu'emplegue lo nom...). Per aquestas rasons, pensi que nos cal respondre rapidament e efectivament a aqueste vandalisme (es un vandalisme, venga d'ont venga! Lo fach d'èsser en naut d'una ierarquia implica pas d'actituds dictatorialas ni mai una manca de respècte, al contrari...) e que se se fan pas d'accions consequentas, coma Boulaur me n'anirai d'aquesta wikipèdia e probablament del Wikiccionari tanben. Pasmens es pas de chantatge (es a vosautres de veire se cal contunhar de pèrdre de gents e s'avèm lo coratge de defensar nòstre projècte, Boulaur a fach e fa un brave trabalh e nos podèm pas permetre de lo veire atacat sus de conariás...) mas pensi que nos cal arribar un jorn a manifestar una unitat d'accion e subretot de defensa del trabalh d'un de nòstres membres que jamai es pas estat polemic (contràriament a ieu per exemple...). I aviá d'autres biaisses de far, constructius segurs e son pas estats emplegats... La basa del problèma ven tanben de nòstra manca inerenta d'administracion mai articulada e espèri que Cedric respondrà lèu a la demanda que li faguèri de votar per almens un burocrata (el es pas pro present malastrosament) e un administrador de mai per poder gerir l'evolucion de la wiki e los problèmas coma aqueste. Demandi doncas a nòstra administracion una presa de decision per desfar los escafaments comols d'arrogància de Midom, en considerar qu'es estat un vandal e doncas de lo blocar sus aquesta wikipèdia e/o de metre en plaça una cauma per denonciar aquesta situacion d'invasion de competéncias e de manca de respècte envèrs la comunitat occitana. Mercés de vòstra atencion e bon coratge per tot. Amistats, Claudi/[[Utilizaire:Capsot|Capsot]] ([[Discussion Utilizaire:Capsot|d]]) 23 genièr de 2012 a 09.26 (UTC) == dinastia quing == Adieu, e osca per ton trabalh que porgis d'articles complets e donc atractius. T'escriu per dos causa. Me siau permes de corregir quauqueis causota dins aqueu article e contunharai de va faire mai, fau pas esitar a me dire s'una correcion a pas ton aprobacion ; se pou que siegue un localisme que coneissi pas ; se pou que siegue una error mieuna ; se pou que siegue una causa que fague discutir un cop per pas esitar jamai pus. Completar un portau sus China qu'es un enjuoc major, me semblaria un beu projecte. Ieu vau escriure Puyi ara. bensai podem bastir aqueu projecte. --[[Utilizaire:Lembeye|Lembeye]] ([[Discussion Utilizaire:Lembeye|d]]) 24 març de 2012 a 15.48 (UTC) :Adieu, es una idèa bòna e un axe de desvolopament interessent. Pòdi t'ajudar sus la redaccion deis articles de la lista dei 1000 fondamentals regardant China, especialament dins lo domeni istoric. Pòdi tanben crear d'esbòs durant la redaccion d'aqueleis articles mai.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 27 març de 2012 a 13.49 (UTC) Adieu, ben e grandmarci. Quente son lei articles que te semblon prioritaris subre China ? Per lo moment vau contunhar un pauc ambé Puyi, e bensai Beijing, la granda muralha e la ciutat enebida (mai aqui siáu pas segur dau nom, sabi pas se lo lantinisme vedat/vedada amrcha en provençau. A ben lèu. --[[Utilizaire:Lembeye|Lembeye]] ([[Discussion Utilizaire:Lembeye|d]]) 30 març de 2012 a 09.30 (UTC) : Mei domenis principaus son l'istòria, la geografia e lei sciéncias. Pensi que la premiera prioritat será d'escriure l'article sus la [[China istorica]] qu'es l'article de basa (es tanben l'article que fa partida de la lista dei 1000 e non [[Republica Populara de China]] que regarda solament lo país dempuei leis annadas 1910-1920). Aquela redaccion devriá entraïnar l'aparicion d'uneis articles importants : * au nivèu istoric : cada dinastia imperiala (Xia, Shang, Zho, Qin, Song, Ming, Tang e Qing), l'Empèri mongòl, lei periòdes de division entre lei dinastia, la Republica de China e la China comunista, lei caps d'estat pus importants. * au nivèu geografic : un article sus la geografia chinesa modèrna mai divèrsei vilas coma Pequin, Nankin o Shangai. * au nivèu economic : un article sus l'economia chinesa modèrna. * au nivèu scientic : un article sus l'istòria scientifica dau país. Per leis autrei domenis, es segur que la cultura (au mens literatura, religion, filosofia) será tanben fòrça importanta. Enfin, [[Utilizaire:Toku|Toku]], qu'es un amic, rintra de vacança lèu. Podriáu li demandar de l'ajuda : a pas gaire de temps mai pòu mandar un còp d'uelh sus l'eliminacion de ligams roges.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 31 març de 2012 a 20.07 (UTC) ==Companha/companhiá== Adieu Nicolas. Aviái modificat dins ton títol "Companha" en "companhiá", mas après verificacion vesi que Mistral balha ''coumpagnié'' mas tanben ''coumpagno'', doncas o ai restablit, ''mea culpa''. Coralament.[[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 12 de junh de de 2012 a 11.04 (UTC) * Ges de problema. Subretot que companhiá sembla efectivament melhor.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 12 de junh de de 2012 a 11.11 (UTC) == Civilizacion Astèca == Adieu, après quasi doas setmanas de preparacion, pensi que podèm au passar au vòte ?--[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 9 julhet de 2012 a 12.59 (UTC) : Òc, lo vòte es acomençat.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 11 julhet de 2012 a 10.54 (UTC) == Dubertura == Bonjorn Nicolau. Vesi qu'escrives sovent ''dubèrtura*'' dins teis articles. Aquela forma es foneticament impossibla. Lo desplaçament de l'accent tonic transforma la ''è'' (dins ''dub<u>è</u>rt'') en ''e'' (dins ''dubert<u>u</u>ra''). Lei sòns de ''è'' e de ''ò'' son impossibles quand i a pas d'accent tonic, se transforman respectivament en ''e'' e en ''o''. Seriá bòn que faguèsses una recèrca automatica per corregir ''dubèrtura*'' en ''dubertura''. Coralament. --[[Utilizaire:Nil Blau|Nil Blau]] ([[Discussion Utilizaire:Nil Blau|d]]) 16 julhet de 2012 a 07.36 (UTC) :OK.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 16 julhet de 2012 a 11.20 (UTC) == Article [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] == Adieu, ai començat una campanha novèla de promocion d'articles ais estatuts d'article de qualitat e de bon article. Se passes sus Wiki durant la setmana que vèn, pòdes donar ton avejaire se te platz ?--[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 25 setembre de 2012 a 14.28 (UTC) : Se passi...--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 25 setembre de 2012 a 17.28 (UTC) ==Crosada dels albigeses== Adieu Nicolas. compreni que vòlgas tornar redigir aquel article qu'èra luenh d'èsser acabat. Pasmens lo trabalh ja complit, qu'aviái per part redigit es de respectar. Pensi qu'aqueles dos paragrafs son de bon integrar dins un plan novèl. Cal pas deslembrar que wikipèdia es basat sus un trabalh collaboratiu, sèm pas supausat a cada còp far taula rasa de çò ja escrit. Coralament.[[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 26 setembre de 2012 a 13.48 (UTC) :Adieu, as rason e aquò èra pas mon projècte per aquel article. Mon objectiu es de redigir un plan complèt ambé de cartas en occitan e d'utilizar l'article ancian coma introduccion.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 26 setembre de 2012 a 15.39 (UTC) :OK, vau restablir l'intro (qu'es benlèu possible de melhorar), e se siás d'acòrd, ensajar d'integrar los dos paragrafs dins ton plan.[[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 26 setembre de 2012 a 18.08 (UTC) : L'intro será probablament melhorada a la fin de l'article e lo plan va tanben bessai evolucionar. Pasmens, coma vau tanben crear una infobox de guèrra que va èstre fòrça lònga en causa dau nombre grand de batalhas, pensi que lei dos articles ancians serián melhor coma basa d'un paragraf 1 e d'un paragraf 2 d'una introduccion un pauc importanta (3000 a 5000 caractèrs) completada per un paragraf 3 (de crear) sus lo debanament generau de la guèrra e un paragraf 4 (de crear tanben) sus lei consequéncias dei tractats de Meaux e de París. Puei, lo rèsta de l'article podriá intrar dins lei detalhs coma la teologia catara o lo debanament d'un sètge.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 26 setembre de 2012 a 19.02 (UTC) :Bon, sabi pas que te dire... Aviá ja començat d'inserir los dos paragraf dins ton plan. Aquò rai, mas aquela indroduccion me sembla pesuga, un pauc tròp detalhada e pas de bon comprene per lo lector. Sa longor respècte a la de l'infobox me sembla segondària, l'essencial essent sa clartat e sa lisibilitat.[[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 26 setembre de 2012 a 19.53 (UTC) == Articles [[Panthera tigris]] e [[Califat abbassida]] == Adieu, mercé per ton sostèn a prepaus de l'article [[Jupitèr (planeta)]]. Ai començat una segonda campanha de promocion d'articles ais estatuts d'article de qualitat e de bon article. Se passes sus Wiki durant la setmana que vèn, pòdes donar ton avejaire se te platz ?--[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 8 octobre de 2012 a 14.41 (UTC) : OK (pasmens pas tant convencut que per l'article Jupitèr) per [[Califat abbassida]]. Vau legir [[Panthera tigris]] dins la setmana que vèn.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 8 octobre de 2012 a 16.53 (UTC) == Montanha de l'Estela == Adieu Nicolau. Compreni pas perqué as modificat la forma corrècta [[Montanha de l'Estela]] en la forma incorrècta ''Massís de l'Estela*'', qu'es un calc dau francés. Ai restablit la forma corrècta.--[[Utilizaire:Nil Blau|Nil Blau]] ([[Discussion Utilizaire:Nil Blau|d]]) 5 novembre de 2012 a 16.12 (UTC) == Paginas Lutz sus == Adieu Nicolau, Es pas util pel moment de crear aquelas paginas que foguèron desactivadas de la pagina d'acuèlh (Boulaur avia faches de cambiaments que n'empachavan l'afichatge, poguèri pas corregir per las tornar afichar, ara avèm una "lutz sus" estatica). Levat s'as una solucion per corregir. Coralament, Jfblanc : Adieu, per modificar la pagina estatica, sufís de modificar la data de programacion de la pagina amb '''''"{{CURRENTDAY}} de {{CURRENTMONTHNAME}} de {{CURRENTYEAR}}"''''' (fau veire lo còde Wiki car l'afichatge indica la data). Ai verificat en previsualizacion e aquò sembla foncionar (la pagina d'Acuèlh assaiava alora de trobar la pagina LutzSus dau 12 de febrièr qu'existís pas). Restan dos problemas : * lo premier es de trobar lo nom dau mes utilizat per la programacion (pensi : genièr, febrièr, març, abril, mai, junh, julhet, agost, setembre, octobre, novembre e decembre). * lo segond es de trobar pron d'articles desvolopats per completar la rubrica fins a genier de 2014.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 16 febrièr de 2013 a 12.35 (UTC) == Salut == Salut, pouvez m'aider à corriger cet article parce que: [[Castèl de San Andrés]].--[[Special:Contribucions/79.158.243.103|79.158.243.103]] ([[Discussion Utilizaire:79.158.243.103|d]]) 16 març de 2013 a 10.26 (UTC) : Fach.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 16 març de 2013 a 16.21 (UTC) : Merci. Cet article est correct, la dernière phrase: [http://oc.wikipedia.org/wiki/Candelaria Candelaria].--[[Special:Contribucions/83.41.95.164|83.41.95.164]] ([[Discussion Utilizaire:83.41.95.164|d]]) 17 març de 2013 a 08.46 (UTC) ---- Salut, pouvez m'aider à corriger cet article parce que: [[Castèl de San Cristóbal]], [[Castèl de San Juan Bautista]], [[Castèl de San Felipe]], [[Castèl de San Miguel]].--[[Special:Contribucions/81.36.122.92|81.36.122.92]] ([[Discussion Utilizaire:81.36.122.92|d]]) 8 abril de 2013 a 11.50 (UTC) == Cartas == Bonjorn, participi dempuei quauquei setmanas a la redaccion d'articles sus lei "país & dependéncias". Comencèri per de país segondaris per melhorar mon estil mai devi ja faciar de dificultats per illustrar mon tèxte. Voudrai donc saupre si te plai coma far una carta coma aquelei de ta pagina d'utilizaire ?--[[Utilizaire:Algovia|Algovia]] ([[Discussion Utilizaire:Algovia|d]]) 5 de junh de de 2013 a 19.54 (UTC) :Mercé per teis explicacions.--[[Utilizaire:Algovia|Algovia]] ([[Discussion Utilizaire:Algovia|d]]) 10 de junh de de 2013 a 12.24 (UTC) == La Tavèrna == I see you just [//oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikip%C3%A8dia%3ALa_tav%C3%A8rna&diff=1895525&oldid=1894827 moved my La Tavèrna comment] above the line that says, "''Mercés de metre los articles novèls ABANS aquesta linha''". It might be easier to just move the stuff that appears below that line ("<tt><nowiki>{{Discutir}}</nowiki></tt>" and "<tt><nowiki>[[Categoria:La Tavèrna|*]]</nowiki></tt>") up to the very top of the page (and then remove the "''Mercés''" line). That way, people who select "''Add topic''" ("''Apondre un subjècte''") at the top of the page (like I did) won't mess up the page. - [[Utilizaire:Dcljr|dcljr]] ([[Discussion Utilizaire:Dcljr|d]]) 23 de junh de de 2013 a 02.16 (UTC) == Longa Marcha - Lònga Marcha == Adishatz, n'ia jà ua pagina [[Longa Marcha]]. [[Utilizaire:Boulaur|Boulaur]] ([[Discussion Utilizaire:Boulaur|d]]) 8 julhet de 2013 a 18.24 (UTC) :OK, mercé.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 8 julhet de 2013 a 18.25 (UTC) == Proposicion d'una iniciativa comuna sus leis articles de país == [[File:Wikipèdia oc - Articles (paises).png|thumb|Estat deis articles sus lei país reconeguts per l'ONU :<br/> * vèrd : article corrèct.<br/> * jaune : article quasi corrèct (per exemple, manca la partida geografia per leis USA).<br/> * arange : article fòrça incomplèt (par exemple, l'article [[Polonha]] parla solament de l'istòria dau país).<br/> * roge : article (???) de quauquei mòts.]] Bonjorn, Siam dos de trabalhar sus leis articles de país que son totjorn a escriure per la màger part (cf. la carta sus l'estat deis articles...). Pensi que deuriam estudiar la possibilitat d'armonisar aqueleis articles per favorizar la realizacion de partidas comunas (plans, cartas, paragrafs sus certaneis estats ancians ò elements geografics/culturaus/economics... etc). Per exemple, podriam definir un plan comun per totei leis articles ò de legendas comunas per lei cartas. Aquò podriá favorizar nòstre crèdit sus aqueleis articles gràcias au principi de suspressa mendra.--[[Utilizaire:Algovia|Algovia]] ([[Discussion Utilizaire:Algovia|d]]) 23 setembre de 2013 a 14.47 (UTC) == Bonjour == Salut, vous pouvez aider à améliorer cet article, merci: [[Candelaria]].--[[Special:Contribucions/81.32.233.144|81.32.233.144]] ([[Discussion Utilizaire:81.32.233.144|d]]) 14 octobre de 2013 a 13.13 (UTC) == Infobox == Mercés de legir mon messatge sur la [[Wikipèdia:La_tavèrna|Tavèrna]]. Coraument, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés B.]] ^{([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])} 29 decembre de 2013 a 22.20 (UTC) == Feedback needed on using special characters == Hello, sorry I'm writing in English. Thank you for using VisualEditor! Having editors use it is the best way for the Wikimedia Foundation to develop it into the best tool it can be. The developers are especially interested right now in '''your feedback on the special character inserter'''. This new tool is used for inserting special characters (including symbols like [[:en:Mill (currency)|₥]], [[:en:International Phonetic Alphabet|IPA pronunciation symbols]], mathematics symbols, and characters with [[:en:diacritics|diacritics]]). It is intended to help people whose computers do not have good character inserters. The current version of the special characters tool in VisualEditor is very simple and very basic. It will be getting a lot of work in the coming weeks and months. It does not contain very many character sets at this time. (The specific character sets can be customized at each Wikipedia, so that each project could have a local version with the characters it wants.) But the developers want your ideas at this early stage about ways that the overall concept could be improved. I would appreciate your input on this question, so please try out the character inserter and tell me what changes to the design would (or would not!) best work for you. {| style="margin: 0 auto;" | [[File:VisualEditor insert menu 01 January 2014.png|thumb|upright|alt=Screenshot of the Insert menu in VisualEditor|The "insert" pulldown on the task bar of VisualEditor will lead you to the '{{int:visualeditor-specialcharacterinspector-title}}' tool.]] | [[File:VisualEditor - Toolbar - SpecialCharacters.png|thumb|upright|alt=Screenshot of Special Characters tool|This is the {{int:visualeditor-specialcharacterinspector-title}} inserter as it appears on many wikis. (Some may have customized it.) Your feedback on this tool is particularly important.]] |} After you have tested the tool, please '''[[:mw:VisualEditor/Feedback#Special_characters_39625|answer these questions]]''', or suggest your ideas in that thread at mediawiki.org (just hit [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=VisualEditor/Feedback&lqt_method=reply&lqt_operand=39625#Special_characters_39625 the Reply button] located on the right, below the questions). Thanks a lot for your help and support, [[Utilizaire:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] ([[Discussion Utilizaire:Elitre (WMF)|d]]) 20 febrièr de 2014 a 14.47 (UTC) == Adieu! == Adieu Nicolas, espèri que tot te va plan. Te voliái d'en primièr felicitar pel trabalh qu'as fach per ara pel Catalan Challenge, e te dire seriá pecat qu'arrestèsses e mai se la competicion ven cada còp mai frenetica... cresi qu'es important d'aver d'occitans dins almens la part nauta del tablèu e mai se tota participacion es ja benvenguda e digna d'èsser lausada! Vau ensajar de melhorar çò qu'ai ja fach per veire de montar un pauquet mai que los indians son a nos esplatussar, mas bon sabi pas se i a pas un problèma que sos articles son plan mai pesucs que los nòstres e mens longs... Veirem, a lèu, amistats! Claudi/[[Utilizaire:Capsot|Capsot]] ([[Discussion Utilizaire:Capsot|d]]) 26 març de 2014 a 14.09 (UTC) == Catalan Culture Challenge Barnstar == {| style="{{divstylesiaaa}}{{border-radius|8px}}; text-align:center;" ! colspan="2" style="font-size:200%;" | The Catalan Culture Challenge Barnstar |- |<div style="background: #fff;margin-right: 10px;">[[File:Barnstar senyera.png|180px]]</div> |Hi '''{{ {{{|safesubst:}}}ROOTPAGENAME}}'''! <br /> Thank you very much for participating in the [[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge|Catalan culture challenge]], we hope you had a great time. As promised, here you have the Catalan Culture Challenge Banstar, show it with pride! <br /> If you enjoyed this experience, you'll be most welcome to join us next 10th May at the '''[[:en:Wikipedia:WikiProject Miró/Global Challenge|Joan Miró Global Challenge]]'''. '''Moltes gràcies!''' |} --[[Utilizaire:ESM|ESM]] ([[Discussion Utilizaire:ESM|d]]) 26 abril de 2014 a 14.42 (UTC) == A request == Hey. I'm sure you'd excuse me if I use English to address you. I've been working on a total rewriting of [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_historic_states_of_Italy this page] on the English Wikipedia. I was looking for a nice map showing the States after the Peace of Lodi, and I've stumbled upon your ''remarkable'' [http://en.wikipedia.org/wiki/File:It%C3%A0lia_-_Patz_de_Lodi_(1454).png work]. Which is in Occitan, though. I simply wanted to ask you, then, if you'd mind editing the file and saving another version, in English, on Commons. It'd be much appreciated! --[[Special:Contribucions/95.251.8.54|95.251.8.54]] ([[Discussion Utilizaire:95.251.8.54|d]]) 2 mai de 2014 a 23.38 (UTC) :Oh, but, I've seen that isn't your only work, but that you've also realized many other beautiful maps! Would you like to translate them all, please? Everyone would benefit from that! --[[Special:Contribucions/95.251.8.54|95.251.8.54]] ([[Discussion Utilizaire:95.251.8.54|d]]) 2 mai de 2014 a 23.45 (UTC) :: Hi, I'm sorry but it's impossible as I lost my hard disk last month and all the files regarding my maps. Nevertheless, if I remember well, there are similar maps in English and French.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|NE]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 3 mai de 2014 a 09.20 (UTC) == Una associacion per la Wikipèdia occitana == Adissiatz,<br> Vos prepausi de reactivar la discussion sus l'oportunitat de crear una associacion, per portar e difusar los projèctes de Wikimèdia en lenga occitana.<br> La discussion se fa aicí ː [[Wikipèdia:Presa de decision/Associacion]], es dobèrta per un mes complet.<br> Quand de proposicion seràn fachas, votarem per nos posicionar sus aquel subjècte.<br> Plan coralament. --[[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] ([[Discussion Utilizaire:Cedric31|d]]) 25 mai de 2014 a 10.52 (UTC) == Adieu! == Espèri que tot te va plan. Te'n fagues pas, es pas grèu! Son de causas qu'arriban, ieu tanben m'es passat mai d'un còp, que de còps nos avisam pas e fasèm las modificacions un pauc tròp a la lèsta... N'aprofechi per te dire que fas un trabalh dels fòrça bons e de granda qualitat (Jiròni tanben e ai doblidat de li dire...), e a l'encòp te desirar un bon estiu! Al còp que ven, amistats, Claudi/[[Utilizaire:Capsot|Capsot]] ([[Discussion Utilizaire:Capsot|d]]) 24 de junh de de 2014 a 14.09 (UTC) == Vandalisme == Adieussiatz, Soi plan mens actiu, mas en cas d'urgéncia (vandalisme) me podètz mandar un messatge. Coralament, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés B.]] ^{([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])} 24 de junh de de 2014 a 21.29 (UTC) : OK.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|NE]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 26 de junh de de 2014 a 11.41 (UTC) == Administrator ? == Adieu Nicolau, Mercés per ton vòte pel pòste de burocrata. Me sembla que ne fariás un dels bons, administrators. Qué ne pensas? Coralament, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés B.]] ^{([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])} 30 julhet de 2014 a 04.59 (UTC) : Adieu e de ren per mon vòte, es meritat. Regardant lo pòste d'administrator, pensi prepausar ma candidatura dins lo corrent de la dimenjada que vèn.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|NE]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 1 agost de 2014 a 19.23 (UTC) == Òsca! == Adieu Nicolau, te feliciti per ton eleccion coma Administrator. S'as de questions o de dobtes trantalhes pas a m'escriure. Per lo cambiament de dreches, veni de demandar a Cedric'''31''' de te balhar los dreches d'administrator. Coralament, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés B.]] ^{([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])} 18 agost de 2014 a 17.52 (UTC) == Administrator == Adieu Nicolas, En conformitat amb la votacion qu'organizères, t'ai aplicat los dreches d'administrator. O planhi, ai tardat qualques jorns, qu'èri en vacanças a l'estrangièr. Pòdes descobrir de foncionalitats suplementàrias dins "paginas especialas" e manques pas de legir menimosament [[Wikipèdia:Administrator|la pagina sul ròtle d'administrator]]. Bona continuacion amb tas novèlas responsabilitats. Plan coralament. --[[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] ([[Discussion Utilizaire:Cedric31|d]]) 21 agost de 2014 a 08.26 (UTC) : Adieu Cedric, mercé e ges de problema per lei quauquei jorns d'espèra (compreni totalament l'importància dei vacanças). --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 21 agost de 2014 a 20.58 (UTC) ::Adieu Nicolau e mercé encara a Cedric. Ai facha una [[Utilizaire:Jfblanc/Lo_trabalh_d'administrator|pichona pagina mai corta pel trabalh d'administrator]]. I a un fum de paginas que se deurián susvelhar, cresi que se cal limitar a aquelas qu'indiqui. Per las autras, vau a cha pauc remandar de cap a la Tavèrna, sèm pauc nombroses avèm pas sofracha de cinquanta paginas... Coralament, e sustot trantalhes pas a me pausar de questions. --— [[User:Jfblanc|Joan Francés B.]] ^{([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])} 22 agost de 2014 a 07.28 (UTC) == {{int:right-upload}}, [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Upload Wizard|{{int:uploadwizard}}]]? == [[Image:Commons-logo.svg|right|100px|alt=Wikimedia Commons logo]] Hello! Sorry for writing in English. As you're an administrator here, please check the message I left on [[MediaWiki talk:Licenses]] and the village pump. Thanks, [[m:User:Nemo_bis|Nemo]] 18 setembre de 2014 a 19.22 (UTC) <!-- Message mandat per User:Nemo bis@metawiki en utilizant la lista a http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Nemo_bis/Unused_local_uploads&oldid=9923284 --> == Etiopia == Adieu Nicolas, Ta carta de las lengas d'Etiopia a "tigrinya" al lòc de "tigrinya" (o tigrinha, que i a pas de rason d'occitanizar pas çò que pòt èsser occitanizat...) Amistats, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ^{([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])} 24 novembre de 2014 a 22.06 (UTC) : Adieu, mercé par ta remarca. Ai corregit. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 24 novembre de 2014 a 22.21 (UTC) == Deletion requests category == Hello. This project's deletion requests [[:Categoria:Wikipèdia:Supression|category]] currently contains about 800 pages. Would you be able to look into this? Thanks, --[[Utilizaire:Glaisher|Glaisher]] ([[Discussion Utilizaire:Glaisher|d]]) 20 mai de 2015 a 13.04 (UTC) == Demanda d'ajuda == Adieu Nicolas, Voudriáu escriure un article complèt sus [[Occitània]] que la pagina actuala es interessenta mai finalament limitada. Mon idèa es de modificar lo plan utilizat normalament per lei país e de gardar solament lei partidas geografia, istòria e cultura ambé de modificacions en geografia per inclure de paragrafs regardant la geologia, l'environament ò lei ressorsas naturalas. As de cartas sus aquelei subjèctes car se ma biblioteca es ben equipada per trobar d'informacions sus lei diferents país dau mond, ai finalament quasi ren sus [[França]] (que pensi que serà necessari de s'inspirar de cartas sus lo territòri francés per trobar d'informacions sus lo territòri occitan) ? A l'ora d'ara, lo plan principau contèn : * geografia : topografia (compres idrografia ?), idrografia (?), geologia (?)/ressorsas naturalas (?), clima, environament (vegetacion, utilizacion dau territòri agricòla, riscs naturaus (?)), demografia, lengas, religions. Benlèu amb una division gropant geografia fisica (topografia, idrografia, geologia...), clima (clima, vegetacion ; problema : onte plaçar lei riscs naturaus ?) e geografia umana (demografia, lengas...). * istòria amb una division classica segon lei periòdes istorics. * cultura amb una division classica segon leis arts majors benlèu modificada per apondre d'autreis aspècts culturaus coma la [[gastronomia]]... Coralament,--[[Utilizaire:Algovia|Algovia]] ([[Discussion Utilizaire:Algovia|d]]) 25 de junh de de 2015 a 13.55 (UTC) : Adieu Algovia, Pòdi faire de cartas sus : * la topografia. * lei bacins idrografics principaus. * la geologia dei ròcas de superficia. * lei ressorsas naturalas. * lei precipitacions anualas. * lo nombre de jorns de gelada e de vent. * lei temperaturas mejanas durant lei mes de genier e de julhet e sus lo clima durant aquelei mes (precision : lo resultat serà diferent de la classificacion de Köppen utilizada normalament, es benlèu pas una bòna idèa). * l'utilizacion agricòla ò non dau territòri. * lei pòrts de pesca (de gropar amb una autra carta coma l'agricultura). * lei centralas electricas e lo complèx nucleari (francés de segur). * l'industria. * lei camins de fèrre principaus (ambé lo nombre de viatjaires). * lei rotas principalas (ambé lo nombre de viatjaires). * lei rius navegables e lei pòrts industriaus. * de plans generaus deis aglomeracions de Bordèu, Tolosa e Marselha (per Marselha, es puslèu lo plan generau dei Bòcas de Ròse). * Occitània durant lo periòde roman. * l'Edat Mejana après l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident (Visigòts... etc.). * Occitània durant la Crosada. * la penetracion francesa (de la Francia Occidentala a la rectificacion de frontiera francoitaliana de 1945). PS1 : as rason, fau s'inspirar de cartas de França mai au mens, es lo biais de faire de cartas pròprias a Occitània.<br/> PS2 : aquò es urgent ? que manqui de temps e qu'ai ja de cartas de faire sus Indonesia.<br/> PS3 : pensi pas que tocar a la partida Lengas de l'article Occitània siegue l'idèa de l'annada. Es puslèu un bòn mejan de vielhir davant ora... Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 25 de junh de de 2015 a 14.28 (UTC) == Many thanks from a very happy Galician! == {| style="border: 5px solid #584010; padding: .25em; background-color: #e0e0a0; color:#800020" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Wikiproject Galicia-Occitania Barnstar.png|75px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''The 20-20 Barnstar''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | '''The 20-20 Gold Barnstar. Galicia 20 - 20 Challenge''' For your fantastic contributions to the [[:w:en:Wikipedia:Galicia 20 - 20 Challenge|Galicia 20 - 20 Challenge]]. This is well deserved. --[[Utilizaire:Breogan2008|Breogan2008]] ([[Discussion Utilizaire:Breogan2008|d]]) 11 julhet de 2015 a 00.26 (UTC) |} == ć en serbocroat e iòd == Adieu Nicolas, Ai començat de tornar los ć als noms serbocroats, me sembla qu'es melhor de metre los signes diacritics. Tanben, Iogoslavia comença per un iòd (i consonanta), doncas cal escriure "de Iogoslavia" e pas "d'Iogoslavia". O ai pas encara tot corregit, fau aquò a cha pauc. Amistats, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 10 novembre de 2015 a 08.24 (UTC) : OK. Mercè, vau corregir. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 10 novembre de 2015 a 11.54 (UTC) == 3a Nuèch de la Lenga == Adieu Nicolas, Espèri que tot te va plan. T'escrivi per te dire que i a una tematica a la Tavèrna (3a Nuèch de la Lenga) a Barcelona, que n'avèm parlat un pauc amb Joan Francés, e que s'i poguèsses participar seriá quicòm d'excellent a totes los nivèls. N'assabenti tanben Jiròni per veire s'almens un de vosautres (los dos seriá perfièch) i podiá participar! Amistats, a lèu, Claudi/[[Utilizaire:Capsot|Capsot]] ([[Discussion Utilizaire:Capsot|d]]) 12 novembre de 2015 a 09.18 (UTC) ==Gas mostarda== Adieu Nicolas; Veni de tornar nomenar l'article [[Iperita]] en [[Gas mostarda]], l'explicacion es dins lo paragraf qu'ai apondut. Apondèri tanben l'infobóstia quimia. Ensagèri de provençalizar mon tèxte mas se lo poiriás verificar seriá melhor. Mercé, a lèu. [[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 29 novembre de 2015 a 15.07 (UTC) : OK, se vòs, pòs tanben lo passar en languedocian que ton article es desvolopat en comparason de mon pichon esbòç (escriguèri l'article solament per eliminar un liame roge dins Adolf Hitler).--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 30 novembre de 2015 a 10.23 (UTC) == Concurs de Llengües Maternes de Wikimedia Espanya == Bona vesprada: Sóc 19Tarrestnom65, usuària a viquipèdia i vocal de diversitat de Wikimedia Espanya. Demanar-te disculpes per no poder escriure't en occità, el desconec. Volia comentar-vos, als administradors i a la comunitat general del projecte en occità, que des de Wikimedia Espanya estem organitzant un concurs per traduir articles en les següents huit llengües:aragonés, asturià, castalè, espanyol, euskera, extremeny, galleg i occità. Hem seleccionat huit articles de cada llengua tractan que foren relatius al àmbit lingüístic al que corresponien. L'intenció amb aquest concurs és donar a conéixer a la gran coimunitat de editors els projectes germans que es desenvolupen en altres idiomes diferents del espanyol i que copnviuen geogràficament a Espanya. de moment está publicat a meta: https://meta.wikimedia.org/wiki/Concurso_Lenguas_Maternas_2016. Ens interesaria poder comptar amb una gtraducció de la pàgina a l'occità, ja que no considerem adequat utilitzar altre idioma al vostre projecte. Però necessitariem de la vostra ajuda. Ens alegraria moltíssim poder comptar amb vosaltres. Sabem que hem tardat molt en avisar-vos pñerò entre les festes nadalenques i la preparació de l'aniversari de wikipedia del 15 de gener, hem anat un tant despitats. de tota manera queda més d'un mes de l'inici del concurs, que está programat del 7 al 21 de febrer. Gràcies per la paciència i l'atenció. Una salutació[[Utilizaire:19Tarrestnom65|19Tarrestnom65]] ([[Discussion Utilizaire:19Tarrestnom65|d]]) 9 genièr de 2016 a 20.17 (UTC) : Bonjorn, ges de problema compreni lo catalan a l'escrich. Aquest concors es una bòna idèa qu'es l'ocasion de desvolopar lei liames entre diferentei comunautats e de descubrir lei país vesins. I participarai ambé plaser e vau assaiar de tradurre la pagina demandada. Mercé par la vòstra atencion, coralament. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 10 genièr de 2016 a 09.00 (UTC) == Catalan Culture Challenge 2016 edition == I apologize if this message is not in your language. Please help translate it. From February 21 to March 6 we organise the 2nd edition of [[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge|Catalan Culture Challenge]], a Wikipedia editing contest in which victory will go to those who start or improve the greatest number of articles about 11 key figures of Catalan culture. You can take part by creating or expanding articles on these people in your native language (or any other one you speak). It would be lovely to have you on board again. :-) We look forward to seeing you! [[:m:Amical Wikimedia|Amical Wikimedia]] --[[Utilizaire:Kippelboy|Kippelboy]] ([[Discussion Utilizaire:Kippelboy|d]]) 17 febrièr de 2016 a 11.19 (UTC) == Catalan Culture Challenge Barnstar == {| style="{{divstylesiaaa}}{{border-radius|8px}}; text-align:center;" ! colspan="2" style="font-size:200%;" | The Catalan Culture Challenge 2016 Barnstar |- |<div style="background: #fff;margin-right: 10px;">[[File:Barnstar senyera.png|180px]]</div> |Hi '''{{ {{{|safesubst:}}}ROOTPAGENAME}}'''! <br /> Thank you very much for participating in the [[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge|Catalan culture challenge]] 2016, we hope you had a great time. As promised, here you have the Catalan Culture Challenge Banstar, show it with pride! <br /> |} --[[Utilizaire:Kippelboy|Kippelboy]] ([[Discussion Utilizaire:Kippelboy|d]]) 8 març de 2016 a 10.50 (UTC) == carte asie du sud 1750? == Vous faites de grandes cartes. Excuses pour écrire en anglais- I'm hoping with slight modification of one of your maps (Laos - Reiaume de Lan Xang.png) you can contribute a map of Southeast Asia around 1750? In 1700 Lan Xang split into the three kingdoms of Vientiane, Champasak, and Luang Prabang (with Xieng Khouang being at times a fourth). Lanna had expanded over Sukhothai, and the Dai Viet had nearly taken Champa. The period from 1700-1830 isn't covered by any existing maps found on Wikipedia. There currently is only one map on the internet showing this historical period and it is inaccurate. There are a number of maps showing the division, but can be difficult to find (I can email photos of the pages). Page 17 of A History of Laos, by Martin Stuart Fox (ISBN: 978-0-521-59235-2) is most widely available. I can send additional details if you are at all interested in the request- Thanks, and again great maps! (https://en.wikipedia.org/wiki/User:StampyElephant) [[Utilizaire:StampyElephant|StampyElephant]] ([[Discussion Utilizaire:StampyElephant|d]]) 1 abril de 2016 a 00.51 (UTC) == Participate in the Ibero-American Culture Challenge! == Hi Nicolas Eynaud ! [[:m:Iberocoop|Iberocoop]] has launched a translating contest to improve the content in other Wikipedia related to Ibero-American Culture. We would love to have you on board :) Please find the contest here: https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Translating_Ibero_-_America/Participants_2016 Hugs!--[[User:Anna Torres (WMAR)|Anna Torres (WMAR)]] ([[User talk:Anna Torres (WMAR)|talk]]) 15:06, 9 May 2016 (UTC) : Thank you very much for the invitation ! --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 10 mai de 2016 a 06.59 (UTC) ==La calamitat de Garona== Adieu Nicolas. Per informacion, veni de transferir lo tèxte ''La calamitat de Garona'', qu'es d'[[August Forès]], a Wikifont/Wikisource .[[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 10 de junh de de 2016 a 09.38 (UTC) : Mercè, èri a estudiar coma lo far car lo tèxte èra interessant. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 10 de junh de de 2016 a 09.55 (UTC) == Maps of Southeast Asian history == Hello Nicolas, sorry for writing in English here, but you stated that this is the project you are most active on and it is probably the best way to contact you. First, I want to thank you very much for [[:File:Laos - Division territòriala vèrs 1750.png|your map of Lao states around 1750]]. I was absolutely delighted to see it and I think it is a great enhancement of articles on Laotian history! If you enjoy creating maps (what I assume looking at your long list of uploads), would you like to draw two maps (or perhaps only either of them) of the political situation in continental Southeast Asia (i.e. "Indochina") in the late-13th and mid-16th century? You could use [http://www.thailandsworld.com/sites/thailandsworld_com/images/history/mapof13thcenturythailand.gif these] [http://www.thailandsworld.com/sites/thailandsworld_com/images/history/mapofayuthayanempire1540.gif maps] published by Cornell University Southeast Asia Program as a reference, that seem to be quite reliable. But of course they are copyright protected so we cannot use them directly but have to create our own derivatives. These maps could be used in a great number of articles (e.g. Sukhothai Kingdom, Lan Na, Lan Xang, Lavo Kingdom, Ayutthaya Kingdom). Currently there are only maps of Southeast Asia as a whole (including the Indonesian archipelago), which makes it difficult to identify any details (and the political situation on the islands was frankly not too influential on the territories on the mainland). If you are interested, I would be very happy if you could contact me (either here or at my user page at en.wp) to discuss some details (like what type of map to use as a background, which cities should be showed in the map...) Looking forward to hearing from you! Kind regards, --[[Utilizaire:RJFF|RJFF]] ([[Discussion Utilizaire:RJFF|d]]) 22 novembre de 2016 a 11.40 (UTC) ==Bonas Fèstas!== Adieu Nicolas e Bonas fèstas! Vesi que siás a faire d'article de tancs, benlèu que siás un jogaire de ''World of Tanks''? [[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 26 decembre de 2016 a 10.23 (UTC) :Mercé e bonas fèstas tanben ! En realitat, èri a estudiar coma acabar ò tornar escriure l'article sus la Segonda Guèrra Mondiala. E puei, comencèri de regardar lei caçaires de carris dau periòde... Siáu pas jogaire ''World of Tanks'' mai ai ja regardat de partidas sus internet. Perqué ? Existís una còla occitana ? --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 26 decembre de 2016 a 10.37 (UTC) ::Non i a pas còla occitana a ''World of Tanks'', vist tas coneissenças dels tancs, pensavi qu'èras un jogaire. Felicitacions per totes los articles que fas e passa una bona fin d'annada, a lèu.[[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 27 decembre de 2016 a 12.40 (UTC) == Iberian meeting == Hello Nicolas Eynaud I'm Rubén Ojeda, Programme Coordinator of Wikimedia Spain. We are thinking of organizing this year an Iberian meeting with participants from the 10 wikipedias of the Iberian peninsula, among them the Occitan (Aranese). The goal of this meeting is to share experiences, learn from each other, expose the problems and challenges that we find in these wikipedias, etc. The idea is still taking its first steps, but I wanted to ask if you would be interested in participating. Best. --[[Utilizaire:Rubén Ojeda (WMES)|Rubén Ojeda (WMES)]] ([[Discussion Utilizaire:Rubén Ojeda (WMES)|d]]) 9 genièr de 2017 a 20.21 (UTC) == Admin action == Hi Nicolas, can you help to clean up files in oc-wikipedia? Most files come from Commons, but some are local, several unused, several violating the [[wmf:licensing policy]]. * [[Especial:Imatges inutilizats]] * [[:Categoria:Pagina prepausada a la supression]] * [[Especial:Paginas ligadas/Template:NowCommons]] Best regards, [[Special:Contribucions/77.180.188.241|77.180.188.241]] ([[Discussion Utilizaire:77.180.188.241|d]]) 18 genièr de 2017 a 01.04 (UTC) ==Wikimedia Conference Berlin 2017== Adishatz Nicolas ! Sorry I cannot address you in Occitan. I was sad to see no Occitan language Wikimedian is attending the Wikimedia Conference Berlin 2017. We wanted to gather minority language representatives in a meeting, [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Conference_2017 see here], to address common grounds and challenges to possibly make a diagnosis to provide the grounds for constructive collaboration among minority language WPs. However, I will be happy to listen to any concern you may want to raise to present it in the Berlin meeting. A totara :) [[Utilizaire:Iñaki LL|Iñaki LL]] ([[Discussion Utilizaire:Iñaki LL|d]]) 28 març de 2017 a 21.36 (UTC) == Utlisaire jejesga06 == Bonser, aqueste utilizaire estima qu'es estat bloquejat abusivament après aver contribuit de bona fe. Bensai que's podere duscutir amb èu, sus çò que pòut o pas faire aquí. Estúdia la lenga en grafia mistralenca e quauqu'un (ieu, se va fau) podriá li virar sei contribucions en classica. Dins totei lei cas vau veire s'a una pagina aquí e çò que contien. A ben lèu. --[[Utilizaire:Lembeye|Lembeye]] ([[Discussion Utilizaire:Lembeye|d]]) 16 julhet de 2017 a 20.25 (UTC) :Adieu Nicolas, una còpia del mieu messatge sus la pagina de Lembeye: ::Adiu Eric, ::Avèm problèmas dab aqueth gus sus las wikipèdias en francés e en anglés. Destruseish sistematicament l'imatge de la banèra occitana, e saja de remplaçar pertot "l'Occitanie" per "les Pays d'Oc". Nicolas ::Eynaud l'avèva blocat ací, cresi que l'as desblocat, totun lo calerà susvelhar, pr'amor n'ei pas hidable. :Amistat, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 18 julhet de 2017 a 21.58 (UTC) :: Adiu, au mens, sus la forma, me sembla que per bloquejar definitivament faudriá ne'n parlar dirèctament, demandar una moderacion e avertir. 2012 aquòfa una pausa e lo monde pòut cambiar. Va diu, bensai per èu, mai generalament per nautrei tanben ; propòsi de donar lo benefici dau dobte, de jutjar çò que s'escad aquí, de botar de linhas roja, d'èstre freg e de li demandar de l'èstre, e au cap de tot aquò de bloquejar. Ieu vau botar sus sa pagina çò que'm sembla reprochable e exigible (per èu, per ieu, per nautrei) e çò que porriá menar an una exclusion temporària puei definitiva. A benlèu. --[[Utilizaire:Lembeye|Lembeye]] ([[Discussion Utilizaire:Lembeye|d]]) 19 julhet de 2017 a 10.36 (UTC) ==*Charon== Adieu Nicolas, per la luna de Pluton, pensi que lo nom en occitan es '''Caront'''. Mistral dona ''Caroun'' dins lo [[TDF]]; Lo mot ven del latin Charon (genitiu: charontis), eissit del grèc ancian Khárôn. Benlèu o sabés ja, lo personatge èra dins la mitologia lo passaire dels infèrns que fasiá traversar sus sa barca lo fluvi de l'enfer als defunts. En catalan es es tanben Caront, Caronte en espanhòl e en italian. [[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 13 octobre de 2017 a 11.40 (UTC) : Efectivament, as rason. Mercé per la correccion :) --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 13 octobre de 2017 a 11.59 (UTC) == Perqué eliminar Jòc de cartas e redusir los (geo)sinonims de mos articles? == Ai ajostat de donadas per l'occitan (noms de la cartas en occitan) e mai ai pas acabat de traduire... Tanben fa de pena que las variants de noms de Raba/Rafe e autras articles, pacientament cercadas e seleccionadas dins los diccionaris sian eliminadas amb se ps quin citèri... Mercés == Suomi 100 - Finland 100 == {| style="border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#ddffdd}}};" |rowspan="2" valign="middle" | [[Image:Hirvensydän kupari.jpg|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''The [[:en:Wikipedia:Finland100 challenge|100 years of Finland]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | This is for your truly valuable contribution to the 100 years of Finland collaboration and to the multilingual development of Wikipedia. Our sincere thanks - kiitos ! --[[Käyttäjä:Tappinen|Tappinen]] ([[Keskustelu käyttäjästä:Tappinen|keskustelu]]) 1. joulukuuta 2017 kello 18.50 (EET) |} ==Demanda de blocatge== Adieu Nicolas. Se te plai caldriá blocar definitivament aqueste individú: [[Utilizaire:Que viva Miguel]], podes examinar son "trabalh": [https://oc.wikipedia.org/wiki/Especial:Contribucions/Que_viva_Miguel]. Grandmercé. [[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 3 decembre de 2017 a 17.49 (UTC) : Adieu Jiròni, es fach. Mercé per l'informacion. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 3 decembre de 2017 a 19.41 (UTC) ==Bona annada plan granada e acompanhada== Adieu Nicolas, te desiri una bona annada 2018 ![[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 2 genièr de 2018 a 11.20 (UTC) == Help == Bonjour, j'aimerai savoir comment améliorer cette article et avoir votre avis s'il vous plait ? [[Équipe d'Occitanie féminine de football]] (wikipedia version Française) qui est d'ailleurs actuellement débattue. Je l'ai créer il y a peu de temps est deux après j'avis droit à un bandeau d'admissibilité. Pour moi elle me semble correcte, j'ai pu donner des arguments. De plus ce qui est étrange la personne qui demande la suppression à fait en sorte en 2009 de conserver l'Équipe d'Occitanie de football (masculine) alors qu'a l'époque il y avait peu de chose sur l'article, qui à était améliorer par la suite, ça aussi j'ai du mal à comprendre, pourquoi refuser la sélection féminine qui est correcte, si il a fait en sorte de conserver celle des hommes. Désoler de ne pas pouvoir écrire en Catalan, je vais également demander à d'autres personnes sur le wiki-Catalan, ne sachant pas si j'aurai des réponses. Cordialement. ==Felicitacions!== Adieu Nicolas. Te voliái felicitar per la qualitat de ton trabalh en general, e especialament dins l'article [[Trauc negre]] que fa l'objècte d'un editorial plen de vam de [[Jornalet]] ([https://www.jornalet.com/editorial/9560/wikipedia-en-occitan-viure-al-numeric]). Aquò fa de ben al moral de totes los qu'òbran per la qualitat de Wikipèdia en occitan e me fa pensar que cal contunhar aital e perseverar. Coralament. [[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 21 març de 2018 a 12.27 (UTC). : Adieu [[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]], mercé, tei felicitacions fan gaug car vènon d'un utilizaire que fa tanben un gròs trabalh sus la wikipèdia nòstra :) --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 23 març de 2018 a 14.11 (UTC) == Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey == <div class="mw-parser-output"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=we&edc=5&prjedc=we5 Take the survey now!]'''</big> You can find more information about this survey [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|on the project page]] and see how your feedback helps the Wikimedia Foundation support editors like you. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]] (in English). Please visit our [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through the EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]] to remove you from the list. Thank you! </div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, 29 març de 2018 a 18.40 (UTC) </div> <!-- Message mandat per User:WMF Surveys@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/we5&oldid=17881421 --> == Reminder: Share your feedback in this Wikimedia survey == <div class="mw-parser-output"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Every response for this survey can help the Wikimedia Foundation improve your experience on the Wikimedia projects. So far, we have heard from just 29% of Wikimedia contributors. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes to be completed. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=we&edc=5&prjedc=we5 Take the survey now.]''' If you have already taken the survey, we are sorry you've received this reminder. We have design the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone. If you wish to opt-out of the next reminder or any other survey, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Thanks! </div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, 13 abril de 2018 a 01.39 (UTC) </div> <!-- Message mandat per User:WMF Surveys@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/we5&oldid=17898685 --> == Unblock User:Matiia == Hello, please unblock [[Especial:Contribucions/Matiia]]. He is a [[m:steward|steward]] who was just tagging the spam page for deletion. Regards, [[Utilizaire:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Discussion Utilizaire:Ajraddatz|d]]) 16 abril de 2018 a 04.42 (UTC) : It was already done. My mistake. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 16 abril de 2018 a 10.21 (UTC) == Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey == <div class="mw-parser-output"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''23 April, 2018 (07:00 UTC)'''. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=we&edc=5&prjedc=we5 Take the survey now.]''' '''If you already took the survey - thank you! We will not bother you again.''' We have designed the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone. To opt-out of future surveys, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. </div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, 20 abril de 2018 a 00.48 (UTC) </div> <!-- Message mandat per User:WMF Surveys@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/we5&oldid=17952012 --> == ConIFA (ITA) == Bonsoir, je souhaite votre aide pour remplacer la version qu'il y a actuellement par celui que j'ai fais, malheureusement en tant que simple IP sur le WIKI-Italien je ne peu faire de modification afin améliorer l'article, pourriez-vous s'il vous plait, modifier cet article [https://it.wikipedia.org/wiki/Coppa_europea_di_calcio_ConIFA_2015 Coppa europea di calcio ConIFA 2015], merci. Cordialement. {{Edizione di competizione sportiva |nome = Coppa europea di calcio ConIFA 2015 |nome ufficiale = ConIFA European Football Cup 2015 |logo = |competizione = Coppa europea di calcio ConIFA |sport = Calcio |edizione = 1ª |organizzatore =ConIFA |date = 17 giugno - 21 giugno [[2015]] |luogo = {{HUN}}<br>(1 città) |partecipanti = 6 |partecipanti qualifiche = |nazioni = |discipline = |impianto = 2 stadi |direttore = |sito web =https://conIFA.org/ |vincitore =[[File:Flag of Padania.svg|20px|border]] Padania |volta = |secondo =[[File:Flag of the County of Nice.svg|20px|border]] Contea di Nizza |terzo =[[File:Flag of the Isle of Man.svg|20px|border]] Ellan Vannin |quarto =[[File:Felvidek_(Upper_Hungary)_football_flag.png|20px|border]] Alta Ungheria |migliore nazione = |miglior giocatore = |miglior marcatore = |miglior portiere = |incontri disputati =11 |gol =54 |pubblico = |immagine = |didascalia = |edizione precedente = |edizione successiva =[[Coppa europea di calcio ConIFA 2017]] }} [[File:Padánia - Nizzai Grófság - Debrecen, 2015.06.21 (82).JPG|thumb|Padania campione d’Europa ConIFA<ref>[http://www.panoramatortona.it/padania-campione-deuropa-conifa/ Padania campione d’Europa ConIFA 2015] (Panorama Tortona)</ref>]] [[File:Padánia - Nizzai Grófság - Debrecen, 2015.06.21 (81).JPG|thumb|I giocatori padania che hanno vinto il trofeo del campione Coppa europea di calcio ConIFA 2015]] La '''[[Coppa europea di calcio ConIFA]] 2015''' è stata la prima edizione dell'omonimo torneo. Ha avuto luogo in [[Ungheria]], nella [[Terra dei Siculi]], dal 13 al 21 giugno. ++ Scelta della sede ++ * {{Bandiera|Abcasia}} [[Abcasia]] * {{Bandiera|IMN}} [[Isola di Man]] (Ellan Vannin)<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-isle-of-man-31923996 L'isola di Man prende dall'hosting di calcio europeo di ConIFA] ([[BBC]])</ref> * {{Bandiera|Nagorno Karabakh}} [[Nagorno Karabakh]] L'Abcasia si è ritirata perché l'unico stadio presente in Abcasia, è in costruzione. Successivamente, anche il Nagorno Karabakh si è ritirato, dato che l'unico stadio è in ristrutturazione.<ref name="ConIFA">{{collegamento interrotto|1=[http://conifaofficial.wordpress.com/2014/08/06/news-the-1st-european-football-cup-will-be-hosted-by-mifa-on-te-isle-of-man The 1st European Football Cup will be hosted by MIFA on the Isle of Man] |date=febbraio 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Il torneo è stato originariamente progettato per essere ospitato dall'Isola di Man; questo ampliato per poi vedere le partite della fase a gironi e i piazzamenti per round nel [[Sud Est (Inghilterra)|sud est dell'Inghilterra]], mentre la semifinale, i play-off per il terzo posto e la finale avrebbero avuto luogo a [[Douglas (Isola di Man)|Douglas]]. Tuttavia, nel marzo 2015, in occasione del sorteggio per il torneo, è stato annunciato che il torneo non si sarebbe più tenuto nell'Isola di Man, il torneo sarà ospitato dalla [[Terra dei Siculi]] in [[Ungheria]]. ++ Città e stadi ++ {{...||calcio}} [[File:Debrecen-Rabotnicki.jpg|thumb|Stadi d'Oláh Gábor utca di Debrecen]] ++ Formato ++ Sono sei le nazionali non riconosciute ad affrontarsi. Esse saranno divise in due gironi da tre squadre ciascuno. Le prime due di ogni girone si qualificheranno alle semifinali. Originariamente le squadre erano dodici come si nota nella tabella qua sotto. {| class="wikitable sortable" !Squadra |- |{{Bandiera|Isola di Man}} [[Isola di Man|Ellan Vannin]] |- |[[File:Flag of the County of Nice.svg|20px|border]] [[Contea di Nizza]] |- |<del>[[File:Flag of Artsakh.svg|20px|border]] [[Nagorno Karabakh]]</del> |- |[[File:Flag of Abkhazia.svg|20px|border]] [[Abcasia]] |- |[[File:Flag of South Ossetia.svg|20px|border]] [[Ossezia del Sud]] |- |<del>{{Naz|CA|Occitania}}</del> |- |[[File:Flag of the Romani people.svg|20px|border]] [[Rom (popolo)|Rom]] |- |<del>[[File:Flag of Franconia.svg|20px|border]] [[Franconia (regione)|Franconia]]</del> |- |<del>{{Naz|CA|MCO}}</del> |- |{{Naz|CA|Cipro del Nord}} |- |[[File:Székelyzászló(SZNT).png|border|20px]] Terra dei Siculi |- |{{Naz|CA|Padania}} |} La [[Selezione di calcio dei Sami|Selezione di calcio della Lapponia]]<ref>[https://www.nrk.no/sapmi/sapmi-invitert-til-em-1.11985156 La federazione internazionale di calcio ConIFA inviterà FA Sápmi alla Coppa del Calcio europea ConIFA 2015] ([[Norsk rikskringkasting]])</ref>, che aveva ospitato la [[Coppa del mondo ConIFA 2014]], avrebbe dovuto prendere parte al torneo, ma successivamente è stata sostituita dal [[Nazionale di calcio del Principato di Monaco|Monaco]]. Successivamente, 3 squadre (Franconia, Monaco, Nagorno-Karabakh) hanno annullato la loro partecipazione per la Coppa Europea di calcio 2015 in Ungheria, che ha costretto una revisione<ref>[https://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2327&artikel=5990346 12 squadre partecipano al primo campionato Europeo ConIFA] ([[Sveriges Radio]])</ref>. La presenza di un totale di nove squadre ha portato a tre gruppi di tre in formazione.<ref>{{Cita web|url=https://conifaofficial.wordpress.com/2015/04/27/conifa-european-football-cup-schedule/ |titolo=ConIFA European Football Cup Schedule |autore=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |data=27 aprile 2015 |sito=ConIFA |accesso=13 maggio 2015}}</ref> Nel maggio 2015, Occitania ha anche annunciato il loro ritiro dalla gara e a giugno [[Ossezia del Sud]]<ref>[http://kavpolit.com/articles/conifa-17535/ Partecipazione dell'Ossezia del Sud] (kavpolit)</ref>, [[Abcasia]] e [[Cipro del Nord]]<ref>[https://www.20minutes.fr/toulouse/1601367-20150505-finalement-occitanie-declare-forfait-euro-nations-etat Infine, l'Occitania dichiara decaduta per l'euro di nazioni senza stato] ([[20 minutes]])</ref>. Successivamente è stata annunciata l'iscrizione dell'Ungheria del Nord. Il nuovo format è quindi di due gironi da 3 squadre ciascuno, con le prime due classificate di ogni girone che accederanno alle semifinali. ++ Fase a gironi ++ +++ Gruppo A +++ ++++Classifica++++ {| class=wikitable style="text-align:center" !width=165|Squadra !width=25|{{Tooltip|Pt|Punti}} !width=25|{{Tooltip|G|Giocate}} !width=25|{{Tooltip|V|Vittorie}} !width=25|{{Tooltip|N|Pareggi}} !width=25|{{Tooltip|P|Ssonfitte}} !width=25|{{Tooltip|GF|Gol fatti}} !width=25|{{Tooltip|GS|Gol subiti}} !width=25|{{Tooltip|DR|Differenza reti}} |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|[[File:Flag of the County of Nice.svg|20px|border]] Contea di Nizza |'''6'''||2||2|| 0 || 0 ||7||3||+4 |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|[[File:Felvidek_(Upper_Hungary)_football_flag.png|20px|border]] Alta Ungheria |'''3'''||2||1|| 0 ||1||4||5||-1 |- |style="text-align:left"|[[File:Székelyzászló(SZNT).png|border|20px]] Terra dei Siculi | '''0''' ||2|| 0 || 0 ||2||3||6||-3 |} 17 giugno 2015 Terra dei Siculi [[File:Székelyzászló(SZNT).png|border|20px]] '''2-3''' [[File:Flag of the County of Nice.svg|20px|border]] Contea di Nizza<ref>[http://archives.nicematin.com/nice/championne-du-monde-en-titre-la-selecioun-reussit-son-entree-dans-leuro.2254978.html La Contea di Nizza vince (3-2) nella prima partita di Euro ConIFA la scorsa notte in Ungheria contro il paese di Sicule] ([[Nice-Matin]])</ref> ore 19.30 18 giugno 2015 Ungheria del Nord [[File:Felvidek_(Upper_Hungary)_football_flag.png|20px|border]] '''3-1''' [[File:Székelyzászló(SZNT).png|border|20px]] Terra dei Siculi Ore 19:30 19 giugno 2015 Ungheria del Nord [[File:Felvidek_(Upper_Hungary)_football_flag.png|20px|border]] '''1-4''' [[File:Flag of the County of Nice.svg|20px|border]] Contea di Nizza ore 18 +++ Gruppo B +++ ++++Classifica++++ {| class=wikitable style="text-align:center" !width=165|Squadra !width=25|{{Tooltip|Pt|Punti}} !width=25|{{Tooltip|G|Giocate}} !width=25|{{Tooltip|V|Vittorie}} !width=25|{{Tooltip|N|Pareggi}} !width=25|{{Tooltip|P|Ssonfitte}} !width=25|{{Tooltip|GF|Gol fatti}} !width=25|{{Tooltip|GS|Gol subiti}} !width=25|{{Tooltip|DR|Differenza reti}} |- style="background:#ccffcc" | style="text-align:left" |{{Naz|CA|Padania}} |'''6'''||2||2|| 0 || 0 ||4||2||+2 |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{Bandiera|Isola di Man}} Ellan Vannin |'''3'''||2||1|| 0 ||1||3||2||+1 |- |style="text-align:left"|[[File:Flag of the Romani people.svg|20px|border]] Rom | '''0''' ||2|| 0 || 0 ||2||3||6||-3 |} 17 giugno 2015 Padania [[File:Flag of Padania.svg|20px|border]] '''3-2''' [[File:Flag of the Romani people.svg|20px|border]] Rom ore 16 18 giugno 2015 Rom [[File:Flag of the Romani people.svg|20px|border]] '''1-3''' {{Bandiera|Isola di Man}} Ellan Vannin ore 16 19 giugno 2015 Padania [[File:Flag of Padania.svg|20px|border]] '''1-0''' {{Bandiera|Isola di Man}} Ellan Vannin ore 15 +++ Finale per il quinto posto +++ 20 giugno 2015 Rom [[File:Flag of the Romani people.svg|20px|border]] '''4-2''' [[File:Székelyzászló(SZNT).png|border|20px]] Terra dei Siculi +++ Semifinali +++ 20 giugno 2015 Contea di Nizza [[File:Flag of the County of Nice.svg|20px|border]]<ref>[http://archives.nicematin.com/derniere-minute/la-selecioun-en-finale-de-leuro-conifa.2258212.html La squadra della Contea di Nizza si qualifica per la finale di Euro ConIFA. Ha battuto l'Isle of Man per 3-1] ([[Nice-Matin]])</ref> '''3-1''' {{Bandiera|Isola di Man}} Ellan Vannin 20 giugno 2015 Padania [[File:Flag of Padania.svg|20px|border]] '''5-0''' [[File:Felvidek_(Upper_Hungary)_football_flag.png|20px|border]] Ungheria del Nord ++Fase a eliminazione diretta++ ++++ Tabellone ++++ {{Torneo semifinali finalina |RD2 = Finale |Consol = Terzo posto <!-- Semifinali --> ||[[File:Flag of the County of Nice.svg|20px|border]] Contea di Nizza | 3 |{{Bandiera|Isola di Man}} Ellan Vannin | 1 ||{{Naz|CA|Padania}} | 5 |[[File:Felvidek_(Upper_Hungary)_football_flag.png|20px|border]] Ungheria del Nord | 0 <!-- Finali --> ||{{Naz|CA|Padania}} | 4 |[[File:Flag of the County of Nice.svg|20px|border]] Contea di Nizza | 1 ||{{Bandiera|Isola di Man}} Ellan Vannin | 1 (5) |[[File:Felvidek_(Upper_Hungary)_football_flag.png|20px|border]] Ungheria del Nord | 1 (3) }} +++ Finale per il terzo posto +++ 21 giugno 2015 Ellan Vannin {{Bandiera|Isola di Man}} '''1-1''' (5-3) [[File:Felvidek_(Upper_Hungary)_football_flag.png|20px|border]] Ungheria del Nord +++ Finale +++ 21 giugno 2015<ref>[https://archive.is/MIHTh#selection-591.0-591.39 Risultato della Coppa del Calcio europea ConIFA 2015] (ConIFA)</ref> Padania [[File:Flag of Padania.svg|20px|border]]<ref>[http://www.alessandrianews.it/sport/padania-campione-d-europa-conifa-4-1-contea-nizza-111935.html Padania Campione d'Europa Conifa; 4-1 alla Contea di Nizza] (Alessandria News)</ref>{{,}}<ref>[http://milanosportiva.com/2015/06/23/finale-europeo-conifa-padania-contea-di-nizza-la-tempesta-perfetta/ Finale Europeo ConIFA: Padania – Contea di Nizza, la tempesta perfetta] (Milano Sportiva)</ref> '''4-1''' [[File:Flag of the County of Nice.svg|20px|border]] Contea di Nizza<ref>[https://france3-regions.francetvinfo.fr/provence-alpes-cote-d-azur/alpes-maritimes/nice/la-selecioun-l-equipe-de-football-du-comte-de-nice-s-incline-en-finale-de-l-euro-conifa-752889.html Il Selecioun, la squadra di calcio della Contea di Nizza, si trova nell'ultima parte dell'Euro ConIFA] ([[France 3]])</ref> ++Classifica marcatori++ ;5 reti {{goal}} {{goal}} {{goal}} {{goal}} {{goal}} *[[File:Flag of the County of Nice.svg|20px|]] Franck Delerue ;4 reti {{goal}} {{goal}} {{goal}} {{goal}} *{{Bandiera|Padania}} Matteo Prandelli ;3 reti {{goal}} {{goal}} {{goal}} *{{Bandiera|Padania}} Fabricio Porcel De Peralta ;2 reti {{goal}} {{goal}} *{{Bandiera|Padania}} Stefano Tignonsini *{{Bandiera|Isola di Man}} Franck Jones *{{Bandiera|Isola di Man}} Chris Bass Jr *[[File:Felvidek (Upper Hungary) football flag.png|20px|]] Magyar *[[File:Felvidek (Upper Hungary) football flag.png|20px|]] Kosa *[[File:Székelyzászló(SZNT).png|20px|]] Magyari *[[File:Flag of the Romani people.svg|20px|]] R.Horvath *[[File:Flag of the Romani people.svg|20px|]] I.Irhas *[[File:Flag of the Romani people.svg|20px|]] J.Oivido ;1 rete {{goal}} *{{Bandiera|Padania}} Marco Garavelli *{{Bandiera|Padania}} Andrea Rota *{{Bandiera|Padania}} Mazzotti *{{Bandiera|Padania}} Barwuah Enoch *[[File:Flag of the County of Nice.svg|20px|]] Malik Tchokounte *[[File:Flag of the County of Nice.svg|20px|]] Jacques Onda *[[File:Flag of the County of Nice.svg|20px|]] Romen *[[File:Flag of the County of Nice.svg|20px|]] Tarek Jaziri *[[File:Flag of the County of Nice.svg|20px|]] Lionel Floridi *[[File:Flag of the County of Nice.svg|20px|]] Romain Girand *{{Bandiera|Isola di Man}} Seamus Sharkey *[[File:Székelyzászló(SZNT).png|20px|]] Hodgyai *[[File:Székelyzászló(SZNT).png|20px|]] Silion *[[File:Székelyzászló(SZNT).png|20px|]] Mate *[[File:Flag of the Romani people.svg|20px|]] R.Csoka *[[File:Felvidek (Upper Hungary) football flag.png|20px|]] Dalkoni +++ Note +++ <references/> {<nowiki>{Portale|calcio|Europa}}</nowiki> <nowiki>[[Categoria:Calcio nel 2015]]</nowiki> <nowiki>[[Categoria:Campionati europei di calcio non-UEFA| ]]</nowiki> == The “user talk” pages created by IPs == Given that you’ve removed two pages that I tagged, can you remove the rest, which are listed at [[Especial:Paginas ligadas/Modèl:Delete]]? Sorry for the message in English. [[Special:Contribucions/89.216.230.135|89.216.230.135]] ([[Discussion Utilizaire:89.216.230.135|d]]) 20 novembre de 2018 a 11.14 (UTC) == The SpongeBob SquarePants Movie == This page actually had legitimate content from the looks of the deletion log. Yes, I know the creator made disruptive changes, but if you check the history of [[The SpongeBob Movie: Sponge Out of Water]], you'll see that the page was fixed. Obviously, the same happened with [[The SpongeBob SquarePants Movie]]. I also added an infobox to ''The SpongeBob Movie: Sponge Out of Water'', and wanted to do the same to ''The SpongeBob SquarePants Movie''. Additionally, I wanted to fix up more of the deleted pages, which would be the following: * [[One Hundred and One Dalmatians]] * [[The Aristocats]] * [[Snow White and the Seven Dwarfs]] * [[Fun and Fancy Free]] * [[The Many Adventures of Winnie the Pooh]] * [[The Three Caballeros]] * [[The Adventures of Ichabod and Mr. Toad]] * [[Big Hero 6]] * [[Saludos Amigos]] * [[Make Mine Music]] * [[Melody Time]] * [[A Troll in Central Park]] I know that some of the pages created (such as [[Beauty and the Beast (1991 film)]] used incorrect titles for this wiki, but I still want articles about Beauty and the Beast, Peter Pan, Sleeping Beauty, and the other movies whose pages had incorrect titles. I will start them soon, under the right titles. Meanwhile, can the others I mentioned (most notably [[The SpongeBob SquarePants Movie]]) be restored? That page at the very least, if not the others as well. [[Special:Contribucions/2602:306:83A9:3D00:1900:CD1C:236C:80FD|2602:306:83A9:3D00:1900:CD1C:236C:80FD]] ([[Discussion Utilizaire:2602:306:83A9:3D00:1900:CD1C:236C:80FD|d]]) 2 genièr de 2019 a 03.18 (UTC) == PàS groupée == Bonsoir, nous aimerions avoir des personnes pouvant aider à conserver les clubs se trouvant sur cette demande de suppression (PàS groupée) [https://fr.wikipedia.org/wiki/Discussion:Aigles_de_Chamb%C3%A9ry/Suppression Avertissement suppression des clubs Canonniers de Toulon, Atlantes de Biarritz, Dragons noirs de Draguignan, Comètes de Montrabé, ect...] de plusieurs articles comme ses clubs du sud de la France: Canonniers de Toulon, Atlantes de Biarritz, Dragons noirs de Draguignan, Comètes de Montrabé, ect.... Cordialement. == Re:Volcan « potencialament actiu » == Foguèt un error de traduccion. Mercé & Thank you bunches. Kind regards, [[Utilizaire:BrennodAloisi|BrennodAloisi]] ([[Discussion Utilizaire:BrennodAloisi|d]]) 7 març de 2019 a 15.14 (UTC) :OK, perfèct. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 7 març de 2019 a 17.16 (UTC) == Paginas de suprimir ? == Adieu, Nicolas. Te mercegi pel messatge. Cresiái que aqueles articles èran mal construches d'entrada e que aquel pecat original los rendava inutils. Ensajarai de los tornar redigir. Felicitacions en tot cas per tas contribucions sus Mesopotamia. Coralament, [[Utilizaire:Erunberri|Erunberri]] ([[Discussion Utilizaire:Erunberri|d]]) 28 abril de 2019 a 18.55 (UTC) : @ [[Utilizaire:Erunberri|Erunberri]] : OK, ai comprés : s'es per lei tornar escriure, pòdi lei suprimir per te facilitar lo trabalh. Es coma vòles. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 28 abril de 2019 a 18.58 (UTC) ::Òc, se te plai. Aquò rendrà la redaccion novèla pus aisada. Grand mercé per ton ajuda. Coralament, [[Utilizaire:Erunberri|Erunberri]] ([[Discussion Utilizaire:Erunberri|d]]) 29 abril de 2019 a 17.46 (UTC) ::: Fach. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 30 abril de 2019 a 07.22 (UTC) == Imatge non liure == Adieu. Es possible transferir aquesta imatge ([https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Liguedusud.png Liguedusud.png]) a oc.wiki? Mercé. [[Utilizaire:Xophe84|Xophe84]] ([[Discussion Utilizaire:Xophe84|d]]) 20 setembre de 2019 a 20.36 (UTC) == Doblon de mòduls... == Bonjorn Nicolas, Las paginas "[[Mòdul:Bendèl/class]]" e "[[Mòdul:Bendèl/Class]]" son de la meteissa pagina sul wiki FR. Lo "Class" (majuscula) a mai de mots franceses que "class" (minuscula). Mercés. [[Utilizaire:BrennodAloisi|BrennodAloisi]] ([[Discussion Utilizaire:BrennodAloisi|d]]) 4 març de 2020 a 06.29 (UTC) :Bonjorn, fau donc suprimir lo modèl "Class" ? --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 5 març de 2020 a 15.36 (UTC) ===De mai...=== '''{{en}}''': One more request, sorry: Could you paste the contents of [[Modèl:Portal/Test]] to [[Modèl:Portal]]? I've fixed the error message, though multiple portals still aren't displaying the same way they do on the French Wikipedia.<br>(Exemple: {{Portal | Lemosin | Occitània | Charanta | Comunas de França }})<br>'''{{oc}}''': Encara una demanda, me dòl: poiriatz pegar lo contengut de [[Modèl:Portal/Tèst]] dins [[Modèl:Portal]]? Ai corregit lo messatge d'error, malgrat que mantes portals s'afichan totjorn pas del meteis faiçon que sus la Wikipèdia francofòna.<br>(Exemple: {{Portal | Lemosin | Occitània | Charanta | Comunas de França }}) : Fach. Pasmens, demòra un messatge d'error. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 5 març de 2020 a 15.36 (UTC) == Thank you for being one of Wikipedia's top medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> :''please help translate this message into your local language via [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Project_Med/The_Cure_Award meta]'' {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2019 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2019 you were one of the [[W:EN:Wikipedia:WikiProject Medicine/Stats/Top medical editors 2019 (all)|top ~300 medical editors]] across any language of Wikipedia. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. Consider joining '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|here]]''', there are no associated costs. |} Thanks again :-) -- [[W:EN:User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 5 març de 2020 a 18.49 (UTC) </div> <!-- Message mandat per User:Doc James@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Medical_Editors_2019/other&oldid=19872538 --> == Guèrra Civila Chinesa == Bonjour! Northern [[Arunachal Pradesh]] is colored in pink in this map [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Guèrra_Civila_Chinesa_(1946-1950).png File:Guèrra Civila Chinesa (1946-1950).png] , which means, according to the map key, that it was conquered by the Communists in 1950. This is false. --[[Utilizaire:Geographyinitiative|Geographyinitiative]] ([[Discussion Utilizaire:Geographyinitiative|d]]) 25 març de 2020 a 10.23 (UTC) == Mesa en pagina de las comunas == Adieu, '''{{en}}:''' For the communes in Charente, I have tried adding subsections to "Administracion" (lista daus maires, intercomunalitat) so information can be "jumped" to, and moving "Liams externes" to a subsection under "Veire tanben" (as both internal and external links are things to "see also"). I just wonder what you think of innovations like this, and what should be the proper formatting. I am happy to reverse the changes if you disapprove.<br/> See [[Manòc]] for an example, and [[Tula]] for the old style. '''{{oc}}:''' Per las comunas de Charanta, ai ensajat d'apondre de jos-seccions a "Administracion" (lista daus maires, intercomunalitat) e de desplaçar "Liams externes" a una jos-seccion "Veire *tanben" (que los ligams intèrnes e extèrnes son de causas a "veire tanben"). Me demandi simplament çò que pensatz de las innovacions coma aquesta e quin deuriá èsser lo formatage apropriat. Soi aürós d'anullar las modificacions se desaprovatz.<br/> Veire [[Manòc]] per un exemple e [[Tula]] per l'estil ancian. Coralament, [[Utilizaire:BrennodAloisi|BrennodAloisi]] ([[Discussion Utilizaire:BrennodAloisi|d]]) 17 mai de 2020 a 05.58 (UTC). : La presentacion de [[Manòc]] me sembla pus agradiva de legir :) --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 17 mai de 2020 a 17.39 (UTC) == Tablèu canton de França == Adieu, I'm attempting to make a model on our wiki based on the French Modèle:Tableau canton de France, but using the code we already have (using the same population and intercom data as "Modèl:Infobox Comuna de França"). I have gotten ''most'' of the code working, and the capluòc, burèu, fraccions, etc. display correctly. However, the communes, coded in [[Modèl:Tablèu canton de França]] and [[Modèl:Tablèu canton de França/Linha]], do not fully display no matter what I tweak. If possible, when you have the time, could you please look into it? Amistats. [[Utilizaire:BrennodAloisi|BrennodAloisi]] ([[Discussion Utilizaire:BrennodAloisi|d]]) 31 mai de 2020 a 03.21 (UTC) == Errors de tèxte == Adieu, Existís una error de tèxte per las datas del mes de junh, amb una duplicacion del mot "de". Es pertot dins l'istòria dels articles, deu doncas far part del tèxte de Wikipèdia. Coma administrador, poscatz i remediar? (Veire: [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Rescalfament_climatic&action=history 1] [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Utilizaire:Nicolas_Eynaud&action=history 2] e [https://oc.wikipedia.org/wiki/Utilizaire:Nicolas_Eynaud 3]: vòstra pagina, al fons: "Aquesta pagina es estada modificada pel darrièr còp lo 13 de junh de de 2020 a 10.13.") Amistats. [[Utilizaire:BrennodAloisi|BrennodAloisi]] ([[Discussion Utilizaire:BrennodAloisi|d]]) 15 de junh de de 2020 a 19.07 (UTC) : Adieu, non, pòdi pas i remediar. Pasmens, ai benlèu un indici : sembla una error dins la basa de donadas dei traduccions utilizadas per Mediawiki. La pagina dau projècte traduccion es aiçí : [https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Babylon/Translations#projectcontent]. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 18 de junh de de 2020 a 16.06 (UTC) An trobat l'error a la discussion https://phabricator.wikimedia.org/T226897 ! Las causas erronèas (soi pas autorizat a modificar; podètz los corregir): https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Jun&action=edit https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:June&action=edit https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:June-gen&action=edit Per la mesa en forma corrècta, veire: https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Jul&action=edit https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:July&action=edit https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:July-gen&action=edit A MediaWiki (Commons, Wiktionary), las datas s'afichan corrèctament. I a pasmens un segond bug tocant a las datas. Nòstre istoric d'edicion utiliza la forma "longa" (mes) e non la "forma genitiva" (''de'' mes). Se deu agir d'un paramètre de configuracion local. Veire una forma genitiva aici: https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:July-gen&action=edit . Veire las datas correctas a [https://oc.wiktionary.org/w/index.php?title=r%C3%B2sa&action=history Wikiccionari]. Amistats. [[Utilizaire:BrennodAloisi|BrennodAloisi]] ([[Discussion Utilizaire:BrennodAloisi|d]]) 29 de junh de de 2020 a 17.21 (UTC) == Gàllia Narbonesa == Adieu, Dins vòstra mapa [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Occit%C3%A0nia_-_Organizacion_administrativa_entre_lei_s%C3%A8gles_I_e_III.png File:Occitània - Organizacion administrativa entre lei sègles I e III.png], avètz escrich ''Gallia Narboniensis'' coma nom latin. 'Questa grafia es erronèa; son nom latin es [https://la.wikipedia.org/wiki/Gallia_Narbonensis ''Gallia Narbonensis''], sens lo "i" aprèp "n". == Universal Code of Conduct == Hi Nicolas Eynaud I was asked by Wikimedia Foundation to promote this call for participation on the planned Universal Code of Conduct. Best regards --[[Utilizaire:Holder|Holder]] ([[Discussion Utilizaire:Holder|d]]) 13 agost de 2020 a 03.59 (UTC) ''Pendant plus de 19 ans, les Wikimédiens et Wikimédiennes ont travaillé ensemble pour bâtir la plus vaste ressource de connaissance libre de l’humanité. Durant cette période, nous somme passés d’un petit groupe de contributeurs à une communauté de rédacteurs, de développeurs, d’affiliés, de lecteurs, de donateurs et de partenaires. ''Cependant, nous réalisons que rester fidèle à notre objectif, celui qui est exprimé dans notre vision d’«imaginer une monde dans lequel chaque être humain peut librement partager et contribuer à la somme de tous les savoirs», nous avons encore beaucoup de travail à faire. ''Par moments, nos contributeurs et contributrices, de même que nos projets eux-mêmes, ont souffert d’un manque de normes qui non seulement nous unissent entre nous mais qui permettent de créer collaborativement un environnement où la connaissance libre peut être partagée sans crainte. Afin de nous rapprocher de cet objectif, nous devons nous assurer que toutes les personnes qui souhaitent contribuer de manière constructive sur nos plateformes se sentent à l'aise et encouragées à nous rejoindre. Nous avons besoin de normes qui peuvent aider à créer un environnement constructif et inclusif qui encourage le partage des connaissances libres. ''Au fil du temps, plusieurs échanges ont souligné la nécessité d’avoir un ensemble règles de conduite s’appliquant de manière universelle aux différentes communautés, et enfin, le Conseil de la Fondation Wikimedia a rendu publique une déclaration, promulguant de nouvelles normes pour lutter contre le harcèlement et promouvoir l'inclusivité au sein des projets.[https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/May_2020_-_Board_of_Trustees_on_Healthy_Community_Culture,_Inclusivity,_and_Safe_Spaces] Le Code universel de conduite constituera un minimum de règles s’appliquant à tous les projet Wikimédia, et à nous tous, salarié(e)s et bénévoles, aux quatre coins du monde, et aura un impact sur notre travail et nos groupes, nos membres et nos projets. Il est important que nous participions tous et exprimions nos idées sur ce Code, sa nature, ce que qu’il devrait prendre en compte ou non; comment il pourrait faire croître, freiner ou aider nos groupes. ''C’est le moment d’en parler. Votre communauté fait partie du mouvement Wikimédia et votre voix compte. Pour qu’elle soit entendue, vous êtes invités à en savoir un peu plus sur le Code de conduite universel [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct] et à exprimer par écrit vos idées et réactions sur la page de discussion [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Universal_Code_of_Conduct]. Pour plus de flexibilité et pour encourager la participation dans le plus de langues possible, vous êtes chaleureusement invités à traduire la page principale du code de conduite universel dans votre langue respective [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct&language=en&action=page&filter=]. Vous et votre communauté pourrez choisir d’exprimer vos opinions dans la langue de votre projet. Par ailleurs, dans le cas où la page sur metawiki ne serait pas encore traduite dans la langue de votre projet, veuillez noter que vous êtes encouragés à répondre dans la langue de votre choix même s’il s’agit d’un fil de discussion initié en anglais sur le code de conduite universel. == We sent you an e-mail == Hello {{PAGENAME}}, Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled "The Community Insights survey is coming!". If you have questions, email surveys@wikimedia.org. You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]]. [[Utilizaire:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discussion Utilizaire:MediaWiki message delivery|d]]) 25 setembre de 2020 a 18.53 (UTC) <!-- Message mandat per User:Samuel (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&oldid=20479295 --> == Rejoignez d’autres membres de la communauté Occitane == <br/> Bonjour à toutes et à tous. Pour celles et ceux qui n’ont encore jamais entendu parlé de moi, c’est normal. De fait , je viens tout récemment d’intégrer wiki média France en tant que volontaire, très heureux de pouvoir venir en appui aux missions en rapport avec la diversité linguistique. <br/> Naturellement, accroître la visibilité de l’Occitan et le nombre de contributions qui sont faits dans cette langue sur les outils développés par wiki media est l’une de nos priorités. Nous espérons ainsi soutenir et accompagner toutes celles et ceux qui donnent de leur temps pour contribuer d'une manière ou d'une autre sur ces outils. <br/> Dans cette optique là, une première mise en contact entre vous et moi nous serait pas de refus. Si vous êtes d’accord sur le principe d’une rencontre, alors je pense qu’elle nous sera primordiale pour engager notre collaboration sur la voie que vous souhaitez lui voir prendre. Ce serai l’occasion pour moi de prendre connaissance des besoins de la communauté Occitane dans les projets de conservation de la langue et plus généralement d’énoncer quelques directives qui nous seront utiles pour la suite. Aussi, nous pourrons voir quels sont les projets qui restent à discuter avant d’être lancés, comme la mise en place de pages d’aides en Occitan sur Wikipedia et Lingua libre. <br/> A cet effet, voici un lien vers un sondage où vous pourrez y faire figurer vos préférences en termes de disponibilités. [https://framadate.org/3lrrBNpbUBqLSzve] <br/> Merci d’avance pour votre réponse, <br/> Mercé ! <br/> Bien cordialement, <br/> Nicolas LOpez de Silanes == Adieu e bona annada! == Adieu Nicolas! Espèri que tot vos va plan a tu e totes los tieus. Te desiri una bona annada 2021 plan granada e acompanhada. T'escrivi qu'anam celebrar pro lèu lo 20en anniversari de la Wikipèdia catalana e me fariá plaser que poguèsses participar a l'iniciativa que capitanegi. S'agís de recuperar de vidèos (d'un maximum de 15 segondas) en occitan que s'acaben per "bon aniversari" e/o "per molts anys" en catalan. La tematica es liura. Se t'interèssa, e me fariá plaser de comptar sus tu, te donarai mai d'entresenhas lèu. Bona continuacion e bona dimenjada, a lèu! Una abraçada! Claudi/[[Utilizaire:Capsot|Capsot]] ([[Discussion Utilizaire:Capsot|d]]) 6 febrièr de 2021 a 17.39 (UTC) : Adieu Nicolas, espèri que tot te va plan. Plan content de saber que t'interèssa. Te balhi las entresenhas complementàrias. :La vidèo deu pas passar las 15 segondas coma t'o aviái comentat, te ramenti pas lo demai... e se deu filmar orizontalament amb una qualitat pro bona. Seriá plan tanben d'aver lo tèxt de çò que dises/disetz tanben se nos cal far de sostítols ulteriorament. :L'adreça d'enviament es: viquipedia@wikimedia.cat. S'es possible de la mandar abans lo 15 de febrièr es perfièch, senon pòt tardar qualques jorns de mai, sens tròp de problèmas! :Mila mercés per tot. Te desiri una excellenta dimenjada. Una abraçada, a lèu! Claudi/[[Utilizaire:Capsot|Capsot]] ([[Discussion Utilizaire:Capsot|d]]) 12 febrièr de 2021 a 18.51 (UTC) == cronològia de la Preïstoria == Adieu Nicolas. Que vieni juste de léger era toa pagina. Que soi estomagada de tant de tribalhs ! Bèthlai, òsca ! A jo tanben era preïstòria que m'interessa, e que'm sembla que i a ua petita mesclanha entre paleolitic superior e inferior sus eth tablèu… Ne volerí pas briga polemiquejar. E qu'èi ua question d'astronomia (punta d'auba e so-coc) qui'm chepica, shens jamei trobar monde qui'm poscan responér. On la poish pausar ? Eras indicas de Wikipèdia que'm semblan hèra complicadas, que me'n vèi. Sias hardit. Mirèlha, abelhaira (Biarn)--[[Special:Contribucions/86.222.58.238|86.222.58.238]] ([[Discussion Utilizaire:86.222.58.238|d]]) 8 febrièr de 2021 a 09.10 (UTC) : Adieu, Mirèlha. Mercé per aver vist l'error dins la cronologia : es desenant corregida. Per lo rèsta, e ben, assaii de faire per lo mielhs (a l'epòca d'aquel article, en 2011, èra pus aisat amb l'ajuda de [[Bernat Molin]]) mai fau gaug d'aver de còps de compliments. Au nivèu astronomic, ai un nivèu amator amb una certana cultura generala mai sabi se pòdi t'ajudar. Pasmens, esitatz pas amb tei questions. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 8 febrièr de 2021 a 18.58 (UTC) == Petite aide s'il vous plait. == Bonjour Mr Nicolas Eynaud, je souhaite que vous puissiez aider à conserver cette article l''''Équipe du Haut-Karabagh de football''' https://fr.wikipedia.org/wiki/%C3%89quipe_du_Haut-Karabagh_de_football ,comme vous avez déjà pu le faire avant pour la sélection du Comté de Nice. Discussion:Équipe du Haut-Karabagh de football: https://fr.wikipedia.org/wiki/Discussion:%C3%89quipe_du_Haut-Karabagh_de_football/Suppression . Cordialement. == Translation request == Hello. Can you translate and upload the articles [[:ca:Exèrcit de l'Azerbaidjan]], [[:fr:Drapeau de l'Azerbaïdjan]] and [[:fr:Hymne de la république socialiste soviétique d'Azerbaïdjan]] in Occitan Wikipedia? The three proposed articles should not be long like the French versions. I also wrote the same request to another user, not knowing if he is active or not. I am interested in languages that are endangered and which are often ignored and neglected by officialdom and the public. Yours sincerely, [[Utilizaire:Sarvathi|Sarvathi]] ([[Discussion Utilizaire:Sarvathi|d]]) 26 julhet de 2021 a 09.29 (UTC) ==Rescalfament climatic== Adieu Nicolas. Pensi que lo contibutor qu'aviá suprimit lo paragraf ''Causas non antropicas'' dins l'article Rescalfament climatic, es pas un vandal. Coma o a senhalat, las fonts del paragraf qu'aviai traduch en 2007 son tròp ancianas . se a l'epòca i podiá encara aver un dota, uèi lo consensus scientific es total per atribuïr lo rescalfament actual unicament a l'activitat umana. Ai doncas plaçat un bendèl "De Reciclar" dins aquesta seccion en esperant de trobar lo temps de lo faire. Coralament.[[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 20 decembre de 2021 a 19.03 (UTC) : Adieu Jiròni, aquò me sembla una bòna posicion. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 20 decembre de 2021 a 19.20 (UTC) == Supression de mapas == Adieu Nicolas, Ai mandat un messatge d'avertiment al revisionista turc que t'aviá escafadas las mapas sus Turquia... (sus sa pagina de discussion meta:https://meta.wikimedia.org/wiki/User_talk:Nanahuatl#Warning%3A_Unacceptable_removal_of_maps_on_the_Occitan_wikipedia). Se s'i torna, lo blocarai. Amistat, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 30 decembre de 2021 a 10.45 (UTC) :Adieu Joan Francés, ai enregistrar lei cartas en locau per lei protegir. Mercé ben per ton ajuda. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 30 decembre de 2021 a 11.01 (UTC) :: Ai dubèrt la dicussion sus Commons per obtenir lo mantenement de la carta segon lei règles localas : [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Deletion_requests/2021/12/30] --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 30 decembre de 2021 a 11.22 (UTC) == How we will see unregistered users == <div lang="ca" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hola! Heu rebut aquest missatge perquè sou administrador en algun wiki de Wikimedia. Actualment, quan algú fa una edició en algun wiki de Wikimedia sense entrar al compte d'usuari, mostrem la seva adreça IP. És possible que en un futur no puguem fer-ho. Aquesta decisió la prendrà el departament legal de la Fundació Wikimedia, perquè les normes i regulacions sobre la privades a Internet han canviat amb els anys. En comptes de l'adreça IP mostrarem una identitat ofuscada. Els administradors '''encara sereu capaços d'accedir a l'adreça IP'''. També es crearà un nou rol d'usuaris amb permisos per a veure les adreces IP dels usuaris no registrats, amb la finalitat de lluitar millor contra el vandalisme i el spam sense la necessitat de ser administradors. Els usuaris amb drets de patrulla també veuran part de la IP fins i tot sense aquest rol. També estem treballant en [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|millors eines]] per ajudar-hi. Si no ho heu vist ja, podeu [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|llegir-ne més a Meta]]. Per a assegurar-vos de no perdre cap dels canvis tècnics als wikis de Wikimedia, us podeu [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscriure]] al [[m:Tech/News|newsletter tècnic setmanal]]. Tenim [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|dues propostes]] sobre com pot funcionar aquest identificador. '''Us agrairem qualsevol comentari''' sobre com creieu que pot funcionar millor per a vós i per al vostre wiki, ara i en el futur. Ens ho podeu [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|fer saber a la pàgina de discussió]]. Es permet escriure directament en el vostre idioma. Les propostes actuals es van publicar el mes d'octubre i es prendrà una decisió després del 17 de gener. Moltes gràcies. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 4 genièr de 2022 a 18.18 (UTC) <!-- Message mandat per User:Johan (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(6)&oldid=22532666 --> ==Riu== Adiu Nicolas. Vesi que siás a començar l'article riu. Aviái redigit la definicion dins lo sens del francés ''ruisseau'' qu'as suprimit. L'utilizacion del mot riu coma tèrme generic dins lo sens general de ''cors d'aiga'' es pas quicòm d'evident. Los diccionaris son pas ben clar sus aquèl punt. Segon F. Mistral ''un cours d'eau'' es "una aiga". Aviái ja agut de discussions amb d'autres contributor sus aquèl subjècte, especialament amb Sivadon, e te prepausi de legir la responsa que me faguèt aiçi [https://oc.wikipedia.org/wiki/Discussion_Utilizaire:Jir%C3%B2ni#Riu]. M'agradariá de conéisser ton vejaire sus la question. Coralament. [[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 25 febrièr de 2022 a 12.24 (UTC) : Adieu [[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]], ai pas de vejaire clar sus la question. Ai totjorn dich « riu » ò « aiga » per totei lei corrents d'aiga mai aquò es pas precisament una pròva. L'explicacion de Sivadon es convencenta. Una recèrca sus lo Dicod'Òc arriba mai ò mens au meteis resultat. Pensi donc qu'ai fach una error e que fau restaurar l'article « riu » dins son estat iniciau. Après, per parlar de la nocion estacada a mon idèa dau riu, pensi que fau crear un article « ribiera ». --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 25 febrièr de 2022 a 20.48 (UTC) == Licenses for files == Hi! Per [[wmf:Resolution:Licensing_policy]] all files must have a valid license. Either they need a free license or they need to meet the requirements for fair use. If ocwiki want to host non-free files community need to develop and adopt an EDP. You can see more on [[Utilizaire:MGA73]]. My guess is that all the files on [[Special:UncategorizedFiles]] does not have a license. But it would be easier to clean up if it is first decided if ocwiki can host non-free files or not. Another good page to check is [[Special:UnusedFiles]]. If files are not used they should be deleted unless they have a free license. I write to you because you are very active. Perhaps you can answer the question of raise them at a better place? If any of the free files are okay for Commons I can help set up FileImporte so the files can be moved in an easy way. --[[Utilizaire:MGA73|MGA73]] ([[Discussion Utilizaire:MGA73|d]]) 1 genièr de 2023 a 17.11 (UTC) :Hi! I noticed that you removed the {{m|No license}} on [[:Fichièr:Plaçaidh.jpg]]. There should be a license template on the file page. For example {{m|cc-by-sa}}. If "foto personau" means that uploader is the photographer it is easy to fix it with a bot. Perhaps you can tell me if I need to do something before the bot flag can be given ([[Wikipèdia:Bòt/Requèstas#Work_on_files]])? --[[Utilizaire:MGA73|MGA73]] ([[Discussion Utilizaire:MGA73|d]]) 19 març de 2023 a 10.31 (UTC) :: Adieu, la licéncia èra estada precisada per Annabelle deFC dins lei comentaris qu'acompanhan l'imatge. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 19 març de 2023 a 10.34 (UTC) ::: Yes I can see that. But it is better to change the text from "cc-by-sa" to a template "{{m|cc-by-sa}}". --[[Utilizaire:MGA73|MGA73]] ([[Discussion Utilizaire:MGA73|d]]) 19 març de 2023 a 19.50 (UTC) :::: I can do this with my bot: [[Special:Diff/2368102]] - except for the text in the description field. I added that manually from the article where the file was used. But I either need a bot flag or an okay to work without a bot flag. --[[Utilizaire:MGA73|MGA73]] ([[Discussion Utilizaire:MGA73|d]]) 19 març de 2023 a 19.59 (UTC) ::::: Vaquí lo "okay" ([https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikip%C3%A8dia:B%C3%B2t/Requ%C3%A8stas&diff=prev&oldid=2368108]). Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 19 març de 2023 a 20.22 (UTC) == FileImporter == Hi! I have set up [[mw:Extension:FileImporter/Data/oc.wikipedia]] so now now it is very easy to move files to Commons. I have moved [[:File:Empèri Otoman - Declin de 1798 a 1920.png]] as an example. --[[Utilizaire:MGA73|MGA73]] ([[Discussion Utilizaire:MGA73|d]]) 25 febrièr de 2023 a 16.07 (UTC) == Deleting files == Hi! Some files are moved to Commons and can be deleted. Perhaps you could have a look at [[:Categoria:Pagina prepausada a la supression]] and delete the files? Man of the files in [[Especial:Imatges_inutilizats]] should probably also be deleted. Non-free files should be deleted if not in use. It makes it easier to check files if all the bad files and those on Commons are deleted. --[[Utilizaire:MGA73|MGA73]] ([[Discussion Utilizaire:MGA73|d]]) 21 març de 2023 a 18.50 (UTC) == Porto == Hello Nicolas. I hope you are well. Did you get an email from me, about a meeting in Porto?. Best, [[Utilizaire:Rubén Ojeda (WMES)|Rubén Ojeda (WMES)]] ([[Discussion Utilizaire:Rubén Ojeda (WMES)|d]]) 12 abril de 2023 a 11.43 (UTC) == Modè:Databox == Bonjorn Nicolas Eynaud, vos informi que lo databox utiliza l'aplicacion Wikidata per emplenar los camps. Cal pasmens modificar los noms de las proprietats protegits dels camps (property) dins los ligams Wikidata. Pertocant las informacions ininteressantas, son supprimables dins los ligams Wikidata. Espèri vos aver esclairat sus l'utilizacion del databox (Mòdul:Databox, Modèl:Databox, Modèl:Databox generic). [[Utilizaire:Von Freudstein-Reinach|Von Freudstein-Reinach]] ([[Discussion Utilizaire:Von Freudstein-Reinach|d]]) 9 junh de 2023 a 14.13 (UTC) == Translation request == Hello. Can you create the article [[:fr:Lac de Laach]], which is the third most powerful volcano in Europe after Campi Flegrei and Santorini, in Occitan Wikipedia? Yours sincerely, [[Utilizaire:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Discussion Utilizaire:Multituberculata|d]]) 13 junh de 2023 a 18.25 (UTC) : Hello, I created a small article ([[Lac de Laach]]) and I have a question: is it really a supervolcano ? 5-6 km3 of magma erupted is not common but there are at least one more powerful eruption every century : Tambora (1812), Krakatoa (1883), Katmai/Novarupta (1912), Pinatubo (1991), etc. Best regards, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 13 junh de 2023 a 19.13 (UTC) :: Thank you very much for the new article! :: No, the Laacher See is not a supervolcano, because its Volcanic Explosivity Index (VEI) was a 6 (more than 10 km3) at 16 km3. A supervolcano has a VEI of 8 (more than 1000 km3) like for example Yellowstone and a VEI of 7 (100 km3) like for example Campi Flegrei or Santorini. These are the only supervolcanoes in Europe. Laacher See comes in a distant third place among Europe's known most powerful volcanoes. :: However the explosion of the Laacher See was 5 times more powerful than Mount St. Helens (2.9 km3) and 1.6 times more powerful than Pinatubo (10 km3). The larger volumes include tephra and not just the magma discharge. Every living thing down to bacteria 60 km to the northeast and 40 km to the south (Koblenz and Bonn are deep inside this radius) was killed in the explosion. The eruption caused a natural dam which flooded the Rhine as far south as Strasbourg and when it collapsed it caused a tsunami all the way to the mouth of the Rhine (which today is very heavily populated). If it were to explode as violently today, considering that this volcano is only 8 km from the river Rhine, and that Germany, the Netherlands downriver and France upriver are heavily populated with many cities on its banks, it would be catastrophic. :: Even today, local magmatic earthquakes occur from this volcano, which are sometimes felt. This volcano is monitored. I am not a volcanologist, I am just interested in this topic. [[Utilizaire:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Discussion Utilizaire:Multituberculata|d]]) 13 junh de 2023 a 20.11 (UTC) ::: OK, I understand. Thank you for your answer and for the discovery of this volcano. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 13 junh de 2023 a 20.13 (UTC) == La tavèrna == Bon ser, Me volgatz desencusar per ma maladreça en ligam amb la pagina Wikipèdia:La tavèrna/Discussion. Ai realizat ara meteis tres jos-paginas; las discussions son pas mai afichadas sus la pagina principala de la Tavèrna. Coralament,--[[Utilizaire:Von Freudstein-Reinach]]) 29 junh de 2023 a 21.05 (UTC) == Question d'edicion == Bonjorn Nicolas Eynaud, çò Auriatz l'amabilitat de me far comprene perqué avètz vos suprimir mas modificacions realizadas sus l'Infobox Vila. L'avantatge d'utilizar l'Infobox General es que lo grafisme demòra constant a l'encòp en version desktop qu'en version mobila. Vos mercegi per avança de vòstra responsa. <nowiki>En acceptant l'expression de mos sentiments mai sincèrs,~~~</nowiki> [[Utilizaire:Joanoto de Trescasas|Joanoto de Trescasas]] ([[Discussion Utilizaire:Joanoto de Trescasas|d]]) 6 agost de 2023 a 10.12 (UTC) : Bonjorn, l'explicacion es dins la pagina de discussion dau modèl. Lo modèl nòu introdutz ben tròp d'errors per l'acceptar en l'estat. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 6 agost de 2023 a 10.59 (UTC) == Categoria:Wikipèdia:Supression immediata demandada == Bonjour, Pouvez-vous supprimer les catégories vides qui sont des doublons dans [[:Categoria:Wikipèdia:Supression immediata demandada]] ? Merci d'avance [[Utilizaire:Vargenau|Vargenau]] ([[Discussion Utilizaire:Vargenau|d]]) 3 octobre de 2023 a 15.38 (UTC) :Adieussatz, es fach. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 3 octobre de 2023 a 16.52 (UTC) == Ligam cap a un lexic dels insèctes == Ont lo botam coma referéncia? Mercés. [[Utilizaire:Utensilis66|Utensilis66]] ([[Discussion Utilizaire:Utensilis66|d]]) 11 octobre de 2023 a 14.26 (UTC) : Bonjorn, segon ieu, dos cas possibles : 1) es un lexic intèrne a l'enciclopèdia e pensi qu'es possible de l'integrar dins la seccion "Liames intèrnes" ; 2) es un lexic extèrne e, dins aqueu cas, pensi que fau crear una seccion "liames extèrnes" entre "liames intèrnes" e "bibliografia" ò entre "bibliografia" e "nòtas e referéncias". Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 11 octobre de 2023 a 15.50 (UTC) == Novèl vengut: cossí utilizar Wikidata? == Bonjorn, Soi novèl vengut e vos voliái pausar una question, en qualque mena, una requèsta. Ai constatat que sus mantun article que conteniá d'infotaulas "Wikidata", aquestas èran estadas suprimidas. En autre, un certan utilizateur aviá operat divèrsas modificacions totjorn sus l'infotaula identitat, totjorn en utilizant Wikidata. Preni plan en compta las remarcas dels autres redactors tals coma los ligams amb la metadonada en catalan (...), mas se pòt donc utilizar Wikidata? Ai l'intencion de reprene lo modèl Infotaula Persona de Jfblanc, çò pòdi inserir de ligams cap a Wikidatas; pensavi notament als mestièrs, en plaça de naissença, a las datas, d'unes ligams biografics etc. Mercé per avança, [[Utilizaire:Francés Casal|Francés Casal]] ([[Discussion Utilizaire:Francés Casal|d]]) [[Utilizaire:Francés Casal|Francés Casal]] ([[Discussion Utilizaire:Francés Casal|d]]) 6 novembre de 2023 a 15.18 (UTC) @ [[Utilizaire:Francés Casal|Francés Casal]], bonjorn e benvengut. La question es complèxa e leis infotaulas son un problema en mai d'una wikipèdia amb l'existéncia de visions diferentas anant d'un refús acarnat de tota infotaula a la posicion contrària. L'utilizacion dei donadas Wikidata suscita de debats similars (veire la wikipèdia francesa per un cas extrèm). Regardant la wikipèdia nòstra, i a pas de règlas especificas definissent l'utilizacion deis infotaulas. Son donc lei règlas generalas que s'aplican ([[Wikipèdia:Principis fondadors|Principis fondators]], [[Wikipèdia:Çò que Wikipèdia es pas|Çò que Wikipèdia es pas]], [[Wikipèdia:Critèris d'admissibilitat dels articles|Critèris d'admissibilitat dels articles]], [[Wikipèdia:Carta lingüistica|Carta lingüistica]], [[Projècte:Citatz vòstras fonts:Citatz vòstras fonts]], etc.). En resumit, leis articles dèvon èsser neutres, basats sus de fònts bibliograficas e escrichs dins un dialècte donat. Leis infotaulas son generalament utilizadas per resumir l'article (per exemple, donar lei datas e lo venceire d'una guèrra) ò per presentar de proprietats malaisadas de presentar dins lo tèxte d'un article (per exemple, l'ensemble dei proprietats d'un element quimic). Coma leis infotaulas fan partida de l'article, son somesas a aquelei règlas e, dins l'ideau, l'infobox dèu donc èsser redigida d'un biais neutre, citar sei fònts e dins lo meteis dialècte que l'article. Aquò pòu pausar un problema amb de donadas Wikita car aquelei donadas son rarament sostengudas per de fònts ò car es pas possible de lei verificar dirèctament (fau anar dins Wikidata, çò qu'es pas simple per lo legeire ordinari). En teoria, es donc contrari ai règlas de Wikipèdia. Pasmens, aplicar aqueu regim estricte ai donadas Wikidata es de marrida fe car la màger part deis articles actuaus de la wikipèdia en occitan citan pas sei fònts bibliograficas. Pensi donc qu'es acceptable d'utilizar de donadas Wikidata per assegurar la mesa a jorn dei donadas que càmbian regularament (la populacion d'una vila, lo cap d'un Estat, etc.) ò qu'an un interès per l'article (la superficia d'un país, lo nom de sa moneda, etc.). Aquò laissa au mens doas questions en suspens : * qu'es una informacion aguent un interès per l'article ? * que faire quand es possible de plaçar una informacion sus la wikipèdia nòstra amb una fònt en plaça de la donada Wikidata ? Dins lo premier, lei principis fondators permèton de trobar una solucion en obligant d'utilizaires opausats a discutir (s'es necessari, amb « l'ajuda » dau collègi deis administrators). Dins lo segond, la logica voudriá donar la prioritat a la donada en locau (a condicion que siegue exacta). Aqueu segond cas regarda solament quauqueis articles, mai son sovent d'articles importants. Regardant lo conflicte actuau entre lei partisans e leis adversaris deis infotaulas, lo fònt sembla d'èsser simple. D'un caire, d'utilizaires « novèus » vòlon crear ò modernizar d'infotaulas per facilitar l'accès a wikipèdia, especialament en facilitant l'afichatge sus lei telefòns. D'autre caire, un grop d'utilizaires « istorics » se planh de la realizacion d'aqueu projècte en causa de tèrmes en d'autrei lengas, de liames vèrs Wikidata e de la preséncia d'errors nombrosas. Lo premier problema pareis reglat. Lo segond perdura mai es possible d'obligar leis utilizares de parlar entre elei se la situacion evoluciona pas. Lo tresen cas es lo pus grèu car menaça dirèctament la credibilitat de l'enciclopèdia (e ai personalament vist d'orrors en geologia ò en geografia : [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Lava&oldid=2405516], [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Dolomia&oldid=2405484], [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Mar_Mediterran%C3%A8a&oldid=2372476]). Aquò sembla d'èsser la consequéncia d'una volontat de contribuïr dins de domenis non mestrejats. Generalament, siá l'utilizaire qu'introdutz leis errors arrèsta, siá es blocat a tèrme mai ò mens lòng. En conclusion, l'utilizacion de donadas Wikidata es pas enebida, mai faudriá trobar un mejan d'utilizar aquelei donadas d'un biais consensuau, sensa introdurre d'errors dins leis infotaulas e sensa faire d'infotaulas clafidas de donadas sensa interès. Segon ieu, vaquí un exemple d'infotaula catastrofica, [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Mar_Mediterran%C3%A8a&oldid=2396466], amb una error (la mar Mediterranèa fa pas partida de l'ocean Atlantic, una incoeréncia (« mar intercontinental » es pas un tipe reconegut de [[mar]]), de donadas inutilas (lei país riberencs e benlèu lei subdivisions ; i a tanben una error car Akrotiri e Dekélia son pas un país mai una dependéncia territòriala) e una infotaula redigida en languedocian mentre que l'article es en provençau. En mai d'aquò, i a una carta de la batimetria mediterranèa en occitan e l'infotaula impausa una autra carta... E, totjorn segon ieu, vaquí un exemple quasi acceptable : [[Irlandés]] mai i a una error que mòstra probablament un problema de competéncia ò de concentracion ("Locutors : 1,6 de milions de") e una informacion mai ò mens inutila per lo legeire ordinari (lo còdi lingüistic). Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 6 novembre de 2023 a 19.43 (UTC) == Infotaula == Adieusiatz, Seguida a vòstra responsa, pensatz pas que se deuriá crear una carta de Wikipèdia sobre l'usatge d'aquel format novèl d'infotaula. Vos rejonhi sus la credibilitat de las informacions desplegadas per Wikidata, volriái pasmens ajustar que l'atot d'aquestas "infodatas" es centralizar aisidament las donadas. Ne veni donc a la conclusion que cal preconizar las informacions introduitas manualament s'o cal, mas existís donc una seria d'infodatas fisables necessitant pas de modificacion de la part dels utilizators. Benlèu qu'una lista deuriá èsser establida per la bona redaccion de l'enciclopèdia. D'en darrièr, pensi que lo desplegament dels utilizators "novèls" per modernizar las infotaulas sián una bona causa; quant de legidors de Wikipèdia utilizen lors telefòns intelligents per visualizar los articles? i a pas d'estatisticas malurosament, mas es un argument avent «son pes dins la balança.» Oblidavi, ai pratiquemment acabar de crear una infotaula biografica, çò me poiriatz ajudar a ciblar los camps necessitant l'usatge de Wikidata? Mercé d'avança Coralament [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 6 novembre de 2023 a 20.21 (UTC) : @[[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] OK, mai fau trobar una solucion per testar leis infotaulas avans de lei generalizar car i a tròp d'errors. Benlèu, una [[Wikipèdia:Infotaulas|pagina de seguit deis infotaulas]] prepausadas amb un desplegament iniciau limitat a un nombre reduch d'articles ? Puei, una durada de quauquei jorns ò setmanas (doas setmanas per començar ?) per permetre ais autreis utilizaires de faire de remarcas e ais autors d'infotaulas de corregir. E, après correccion de l'ensemble dei remarcas, en l'abséncia d'oposicions suplementàrias, considerar que l'introduccion de l'infotaula es consensuala. Se siatz d'acòrdi amb aqueu metòde, pòdi la prepausar sus la Tavèrna per obtenir l'aprovacion de la comunautat. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 18 novembre de 2023 a 23.25 (UTC) ::Imagini qu'avètz rason. Vos poiriái ajudar a realizar un modul permetent de crear segon un metòde estricte coma formatar un infotaula e son utilizacion? Dins la documentacion de l'Infotaula Persona, ai indicat que i aviá un certan nombre de camps que deviá èsser obligatòriament emplenat manualament. I poiriatz balhar un còp d'uèlh e veire se pòt èsser melhorada? [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 18 novembre de 2023 a 23.30 (UTC) == Modèl:Portal e Mòdul:Bendèl == Adieussiatz Nicolau, ('''[[anglés|en]]''' - original): There's been an error or an outdatedness with the [[Modèl:Portal]] since I've been on the Occitan Wikipedia. I've had to use [[Modèl:Multibendèl]] as a workaround for the five years I've been contributing here. Where the English and French wikis will display portals alone one or two horizontal lines in a band/box, the Occitan Wikipedia gives a bullet-point list. This stylistically breaks from the display of *one* portal, where it comes within that band/box, and from the other Wikipedia projects. It may derive from [[Mòdul:Bendèl]] (the code is mostly in French) given your most recent edition of [[Modèl:Portal]] seems to nearly match the French version, just translated. There's also at least one duplicate page which could be messing it up: [[Mòdul:Bendèl/Class]] and [[Mòdul:Bendèl/class]] are almost the same except the latter is partially translated into Occitan. ('''[[occitan|oc]]''' - traduccion): I a agut una error o una obsolescéncia amb lo [[Modèl:Portal]] dempuèi que soi sus Wikipédia occitan. Ai degut utilizar [[Modèl:Multibendèl]] coma solucion de contournement pendent las cinc annadas ont contribuïssi aicí.. Aquí ont los wikis angleses e franceses aficharàn los portals sols amb una o doas linhas orizontalas dins una benda/boita, lo Wikipédia occitan balha una lista a nièras. Aquò se desmarca estilisticament de l'afichatge d'un *sol* portal, ont se tròba dins aquela benda/boita, e dels autres projèctes Wikipédia. Pòt derivar de [[Mòdul:Bendèl]] (lo còdi es principalament en francés) estant que vòstra edicion mai recenta de [[Modèl:Portal]] sembla quasi correspondre a la version francesa, que ven d'èsser traducha. I a tanben almens una pagina en doble que poiriá gastar lo tot : [[Mòdul:Bendèl/Class]] e [[Mòdul:Bendèl/class]] son quasi los meteisses levat qu'aqueste es parcialament traduch en occitan. Coralament, [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 3 genièr de 2024 a 09.21 (UTC) '''Exemples de la bòga''': Modèl portal (singular 1 - <nowiki>{{Portal Auvèrnhe}}</nowiki>): {{Portal Auvèrnhe}} Modèl portal (singular 2 - <nowiki>{{Portal|Auvèrnhe}}</nowiki>): {{Portal|Auvèrnhe}} Modèl portal (plural - <nowiki>{{Portal|Auvèrnhe|Gasconha|comunas de França}}</nowiki>): {{Portal|Auvèrnhe|Gasconha|comunas de França}} Modèl multibendèl (<nowiki>{{Multibendèl|Portal comunas de França|Portal Auvèrnhe|Portal Occitània}}</nowiki>): {{Multibendèl|Portal comunas de França|Portal Auvèrnhe|Portal Occitània}} :Adieussatz, la modificacion de 2020 èra un retorn a una version establa de l'afichatge sensa volontat particulara d'orientar lei practicas vèrs un modèl ò un autre. Dempuei aquela data, de modificacions semblan d'aver tornarmai creat una error. S'avètz una idèa de l'origina dau problema – e lo coratge de cercar – pòdi redurre lo nivèu de proteccion dei paginas regardadas. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 3 genièr de 2024 a 09.55 (UTC) == Carta lingüistia == Bonjorn Nicolas, Vos escriu uèi en rapòrt amb lo seguit de las publicacions. Sètz implicat dins lo projècte, es pas donc pas fautiu de m'adreçar a vos. Volriái demandar de clarificacions e/o dels ajornaments de la Carta lingüistica, en implicant los contribuïdors (concernits per çò que diriái puèi). Remarqui que pòdi pas inserir de comentaris dins la Carta lingüistia2, aiçò es damatge. Dins los faits, la Carta lingüista me sembla gaire realament aplicada, o alara es emplegar a tòrt pels contribuïdors. Qual es lo sens de las convencions d'estil, de tipografia e d'escritura? I a un bon nombre d'articles que contenon una quantitat fenomenala de fautas ortograficas e sintaxicas, aital coma d'errors (sobretot dins lo domeni de las sciéncias). Las nòrmas mai elementàrias son biaissadas e remplaçadas per de contengut fallaciós aitant dins la terminologia que la toponimias. Confèssi que fau egalament de fautas, mon camarada de trabalh essent totjorn un bon diccionari referencial e un lexic d'occitan ancian e de latin. Pertocant las intervencions maladreitas, meton la credibilitat del projècte a risc; i inclusi los articles escrites dins un langatge artificial dit occitan aguiainés (cf. «la version de Wikipèdia en occitan es redigida en auvernhat, gascon (inclús l'aranés), lemosin, lengadocian, provençau (inclús lo niçard), vivaroaupenc») qu'an pas lor plaça aicí, egalament dels toponims facticis e de las transcripcions foneticas erronèas. En soma, cadun fa sa lei sens seguir las règlas de Wikipèdia. Los articles presentan pas d'omogeneïtat e molt mencionan pas de fonts. Permetez d'exprimir una analogia per sintetizar mos prepauses, dins d'unes cases, es lo recors melhor: una automobila sens ròdas avança dificilament. En conclusion, una revision complèta me sembre far besonh e prioritària per contunhar. De ressorsas d'escritura de qualitat poirián èsser juntas en aquel sens. Coralament, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 4 genièr de 2024 a 16.08 (UTC) : Siáu pas còntra una revision de la carta lingüistica. Pasmens, fau ben veire que l'omogeneïtat deis articles serà jamai absoluda. Exemple simple, lo grop que s'ocupa – dempuei 10 ans – de la redaccion deis articles de la lista dei 1000 articles fondamentaus a pas trobat d'acòrdi per metre en forma sei fònts e sa bibliografia... Per leis autrei problemas, son ben coneguts mai la quantitat de trabalh necessària per corregir e netetjar leis articles es largament superiora ai ressorsas disponiblas. Pasmens, podèm : * faire una anóncia sus la Tavèrna per veire s'i a una oposicion a una modificacion de la carta + demandar lei ponchs de modificar per lei partisans d'un cambiament. * faire una segonda anóncia per listar leis autrei problemas : articles clafits de fautas, traduccions automaticas, articles vuejas... * organizar de projèctes per avançar sus de ponchs precís : modernizacion deis infotaulas, promoccion d'articles, correccion d'articles, redaccion dei {{formatnum:1000}} e de {{formatnum:10000}} articles fondamentaus... etc. Aquò permetriá pas de resòuvre lo problema de la manca de man d'òbra, mai podriá permetre una optimizacion dau trabalh. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 4 genièr de 2024 a 19.07 (UTC) :Adiu Nicolas, :Vaquí una propòsta de modificacion de la [[Utilizaire:Lhanars/Carta lingüistica|carta lingüistica]] que repren los punts essencials segon ieu. Ai ajustat de clarificacions sul lengatge demandat, mas pensi que se pòt tanben rectificar d'avantatge. :Coralament, -- [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 23 genièr de 2024 a 16.18 (UTC) :: Adieussatz, fau presentar aqueu projècte a la comunautat per obtenir un consensus en favor dei modificacions prepausadas, mai ai un dobte sus l'acceptacion de mai d'un ponch car van prefondament modificar d'usatges que pausan pas de problemas a l'ora d'ara. Personalament, m'opausarai ai disposicions relativas au paragraf « Tempses verbals » (segon ieu, una restriccion inutila a la libertat de redaccion), a l'obligacion de seguir lei règlas de l'IUPAC per lo nom dei substàncias quimicas (fòrça substàncias an de noms triviaus pus frequents : acid formic, acid acetic, etc.) e a la tipografia (fòrça redactors, benlèu la majoritat, seguisson lei règlas francesas). Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 29 genièr de 2024 a 13.32 (UTC) :::D'acòrdi. Mercé per las precisions sobre las règlas de l'IUPAC. Per çò que concernís los tempses verbals, insistissi plan suls eveniments subrevenguts dins lo passat (efectivament, se pòt benlèu suprimir). Es vertat que la tipografia pòt semblar èsser una sciéncia d'ases per d'unes (cf. Sumien D.). Las règlas tipograficas francesas son aplicablas a la lenga francesa, mas pas necessàriament a l'occitan. Personalament, tròbi mai coerent de non ajustar d'espacis entre las verguetas, quaquel siá per las verguetas anglesas o francesas. [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 29 genièr de 2024 a 17.56 (UTC) == Formas japonesas e guèrra d'edicion == @ [[Utilizaire:Lhanars]], [[Utilizaire:Toku]] : lei guèrras d'edicion sus lei títols d'article regardant [[Japon]] son pas necessàrias ([[O no Yasumaro]], [[Toro (lantèrna)]]...). Se lo CLO conselha d'utilizar la notacion romanizada, fau utilizar la notacion romanizada quand podèm. Dins lo nòstre cas, aquò me sembla possible. Pasmens, per lo títol de l'article, aquò es pas ben adaptat car lei letras barrada (Ō ō) aparéisson pas corrèctament dins la barra de recèrca (es benlèu plus lo cas, mai a una epòca, èra un problema). Per arrestar aqueu conflicte a l'interès limitat, prepausi : # De laissar lei títols d'article amb l'ortografia purament latina (O no Yasumaro, Toro...) e de crear sistematicament la redireccion japonizada (Ō no Yasumaro...). # D'utilizar sistematicament l'ortografia japonizada dins lo tèxte de l'article. @ [[Utilizaire:Lhanars]] : segon ieu, se lo principi es acceptat, aquò podriá èsser un exemple de modificacion d'integrar dins una version novèla de carta lingüistica. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 4 genièr de 2024 a 19.19 (UTC) :Del tot. Per contra compreni pas tròp perqué la forma japonizada poiriá pas èsser lo títol de l'article s'i a una redirection sens accent? Salutacions [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 4 genièr de 2024 a 19.22 (UTC) :: Avans, aquò entraïnava de problemas. Farai un assai amb lei creacions en cors sus l'article [[Sintoïsme]].--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 5 genièr de 2024 a 13.39 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2023 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2023 you '''[https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2023_(all) were one of the top medical editors in your language]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWfjVFbDO4ji-_qn2SsAgdCflhcOZychLnr1JUacsPaBr1eA/viewform Consider joining for 2024]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translation of health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 3 febrièr de 2024 a 22.25 (UTC) </div> <!-- Message mandat per User:Doc James@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2023&oldid=26173705 --> == <span lang="fr" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Rappel : votez maintenant pour sélectionner les membres de la première U4C</span> == <div lang="fr" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|Ce message est également traduit dans d'autres langues sur Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Chères Wikimédiennes et Wikimédiens, Vous recevez ce message parce que vous avez déjà participé au processus du CdCU. Ceci est un rappel que la période de vote pour le Comité de Coordination du Code de Conduite Universel (U4C) se terminera le 9 mai 2024. Lisez les informations sur la page de [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|vote sur Meta-wiki]] pour en savoir plus sur le vote et l'éligibilité des personnes votantes. Le comité de coordination du code de conduite universel (U4C) est un groupe mondial qui se consacre à la mise en œuvre équitable et cohérente du code de conduite universel. Les membres de la communauté ont été invités à soumettre leur candidature à l'U4C. Pour plus d'informations et pour connaître les responsabilités de l'U4C, veuillez [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|consulter la charte de l'U4C]]. Veuillez partager ce message avec les membres de votre communauté afin qu'ils puissent également participer. Au nom de l’équipe du projet de CdCU,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 2 mai de 2024 a 22.53 (UTC) <!-- Message mandat per User:RamzyM (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_3&oldid=26721208 --> == Map == I would like to use your map [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Occitània_-_Crosada_deis_Albigés.png&#x5D;&#x5D;] on History of Christianity on the English language Wikipedia. Is there an English version? Can you make one? It's a great map. I am on the English language WP at user|Jenhawk777.[[Utilizaire:Jenhawk777|Jenhawk777]] ([[Discussion Utilizaire:Jenhawk777|d]]) 10 mai de 2024 a 03.41 (UTC) == Vandalism and CrossWiki Spam == Bonjorn @[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]], I hope you're well. Could you take action against Overtime99 who is creating an account to provoke conflicts, vandalism and crosswiki spam Thank you for contributing to Wikipedia in Occitan. [[Utilizaire:Marvinesis|Marvinesis]] ([[Discussion Utilizaire:Marvinesis|d]]) 13 mai de 2024 a 10.20 (UTC) == Modificacions lingüisticas arbitràrias == Bòn jorn, ai mandat [https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Discussion_Utilizaire%3AJoanoto_Sant-casal&diff=2439040&oldid=2427330 un messatge a Joanoto Sant Casal] per li demandar d'èsser mai prudent e de cessar sei modificacions lingüisticas que son arbitràrias. Pòdi pas participar fòrça a Wikipèdia mai me sembla util de conselhar e d'acompanhar aquel utilizaire. Ne parli tanben a JF Blanc. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 21 mai de 2024 a 12.28 (UTC) : Bonjorn, es ben notat. Donarai un còp d'uelh sus lei modificacions d'aquel utilizaire. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 21 mai de 2024 a 16.51 (UTC) == Conflicte sus [[Usès]], agressivitat d'un contributor anonim == Bòn jorn. Ai mes una informacion sus lo conflicte, aquí: [https://oc.wikipedia.org/wiki/Wikipèdia:Guèrras_d%27edicion_en_cors#Usès]. N'informi tanben JF Blanc. Coralament. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 13 julhet de 2024 a 11.09 (UTC) == Cleaning up files == Hi! [[:Fichièr:LogoEuroregio.png]] is non-free and is not in use. So it should either be added to an article or be deleted per [[:wmf:Resolution:Licensing_policy]]. I made a comment on [[Wikipèdia:Tavèrna_dels_non-occitanofòns/Discussion#Add_licenses_for_files_-_or_delete_files]] about a year ago about cleaning up files. Perhaps there is a better place for such a notice? I think many files from [[Special:UnusedFiles]] should be deleted. And files from [[:Categoria:Files with no license]] too (if uploaders are still active perhaps they can add a license). Also [[:Categoria:Wikipèdia:Supression immediata demandada]] could need an admin to check. [[Utilizaire:MGA73|MGA73]] ([[Discussion Utilizaire:MGA73|d]]) 12 setembre de 2024 a 06.03 (UTC) == Translation request == Hello, Nicolas Eynaud. Can you translate and upload the articles [[:en:Baku Zoo]]/[[:fr:Parc zoologique de Bakou]] ([[Zoo de Bakó]]) and [[:en:Baku TV Tower]]/[[:fr:Tour de télévision de Bakou]], which are tourist attractions, in Occitan Wikipedia? They do not need to be long. Best regards., [[Utilizaire:Oirattas|Oirattas]] ([[Discussion Utilizaire:Oirattas|d]]) 13 octobre de 2024 a 15.45 (UTC) == speedy deletion category == Hey Nicolas, can you please clear [[:Categoria:Wikipèdia:Supression immediata demandada]]? [[Utilizaire:TenWhile6|TenWhile6]] ([[Discussion Utilizaire:TenWhile6|d]]) 28 octobre de 2024 a 17.26 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 26 genièr de 2025 a 06.23 (UTC) </div> <!-- Message mandat per User:Doc James@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Demanda de supression de [[MediaWiki:August-gen]] == Bonjorn, Après aver demandat l'assisténcia tecnica sus MediaWiki Phabricator, ai trobat la causa de las errors per las infoboxes afichant las datas d'agost : son subrepassats per [[MediaWiki:August-gen]] a nòstra Wikipèdia, que "corregís" las datas en "(# d') agost" a "Agost (#)". I a pas de pagina en "MediaWiki:" pels autres meses de l'an, totes que foncionan corrèctament. Demandi la supression immediata de la pagina [[MediaWiki:August-gen]]. Amistats, [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 7 març de 2025 a 17.46 (UTC) : Aquò es fach. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 8 març de 2025 a 07.12 (UTC) == Lista dei 1000 articles fondamentaus == Adieu, ai vist lo tieu vòte dins lei discussions ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:List_of_articles_every_Wikipedia_should_have]). As una idèa dau projècte dei doas autritz ? Ai assaiat de parlar amb elei e aquò es pas clar. La pus moderada dei doas semblan de considerar l'idèa d'una lista separada de 100 ò 200 articles mai compreni pas ben l'interès que la lista dei 10000 fa ja lo trabalh. En revènge, siáu pas segur deis intensions de l'autra partisana dau projècte. Respònde unicament ai questions que van dins lo sieu sens e considèra tota oposicion coma l'expression d'una volontat deis òmes d'escafar lei femnas. Tanben, sembla pas ben dubèrta au concèpte d'oposicion ni de règlas democraticas ([https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Talk%3AList_of_articles_every_Wikipedia_should_have&diff=29369580&oldid=29369024])... --[[Utilizaire:Algovia|Algovia]] ([[Discussion Utilizaire:Algovia|d]]) 17 octobre de 2025 a 19.01 (UTC) : Adieu, la radicalitat deis idèas, lo nivèu rapide deis insultats e la capacitat de pas respòndre ai questions me fan pensar a un cas de wokisme caricaturau. Au començament, Minoo voliá impausar un quòta de fremas. Ara, pensi que vòu crear una lista alternativa de biografias de femnas per l'integrar per fòrça pus tard dins la lista deis articles fondamentaus. Pasmens, coma a pas de majoritat, es a ignorar e a insultar totei sei contradictors. La discussion deuriá normalament morir dins lei jorns que vènon. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 17 octobre de 2025 a 22.13 (UTC) ==Demanda de proteccion Infobox== Adieu Nicolas. Poiràs protegir stp los modèls Infobox V3 / Debuta e Taxobox debuta, victims de modificacions anonimas que destruson lo bon fonccionament de las infobox de totes los animals e vegetals. Coralament.[[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 19 novembre de 2025 a 22.29 (UTC) : Adieu Jiròni, lei dos modèls son semiprotegits per tres mes. Ai tanben plaçat lei doas paginas dins ma lista de seguit per susvelhar l'eficacitat de la proteccion. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 20 novembre de 2025 a 20.30 (UTC) == Reversions inexplicadas == Perqué as revertit totas mas edicions? Nazaret e Acre son de vilas reconegudas internacionalament coma essent en Israèl, pas en Palestina. Wikipèdia es pas un blòg de propaganda, es una enciclopèdia, e tas reversiones violan los principis mai basics de Wikipèdia: lo ponch de vista neutre e la verificabilitat. Aqueste comportament es inacceptable, encara mai venent de qualqu’un que participa dempuèi tant de temps. [[Utilizaire:Regioncalifornia|Regioncalifornia]] ([[Discussion Utilizaire:Regioncalifornia|d]]) 28 genièr de 2026 a 15.57 (UTC) ==Terminologia botanica== Adieu Nicolas. Veni de crompar lo [[Diccionari ortografic, gramatical e morfologic de l'occitan]] de [[Josiana Ubaud]]. Sembla que los tèrmes estam, estigma sián ben corrècte per designar los organs florals. Lo Congrés es just una compilacion de diccionaris que d'unes pòdon comportar d'aproximacions, especialament per los tèrmes scientifics qu'èran pas atestats e que son d'adaptacions del francés. Pensi que val melhor se fisar a Josiana Ubaud qu'es lexicografa occitana e botanista e que faguèt un trabalh remirable amb son diccionari. Coralament. [[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 31 genièr de 2026 a 09.40 (UTC) : OK, mercé per l'informacion. Vau donc restablir aquelei tèrmes. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 31 genièr de 2026 a 09.46 (UTC) ==Curiositat== Adieu, t'ai mandat un mail a prepaus d'un possible problèma. Pòdes regardar rapidament ? --[[Utilizaire:Novaria85|Novaria85]] ([[Discussion Utilizaire:Novaria85|d]]) 3 febrièr de 2026 a 16.41 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; color: #000; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2025 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2025 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2025_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2026]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Look forwards to collaborating in the year ahead. Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 14 febrièr de 2026 a 07.42 (UTC) </div> (Ce message a été envoyé à [[:Utilizaire:Nicolas Eynaud]] et est publié ici en raison d’une redirection.) <!-- Message mandat per User:Doc James@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2025&oldid=30070084 --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 abril de 2026 a 20.07 (UTC) </div> <!-- Message mandat per User:Keegan (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == Mas modificacions == Bonjorn. Qu'i a de mal amb mas modificacions? Perqué las as revertidas totas? Aquelas son las modificacions corrèctas. Se i a d'errors gramaticals, los podètz corregir, mas compreni pas perqué totes mos cambiaments foguèron anulats. Cordialament. [[Utilizaire:Aybeg|Aybeg]] ([[Discussion Utilizaire:Aybeg|d]]) 1 novembre de 2026 a 13.17 (UTC) 2ifphgp0ov7y1p07qewxywsfwzbrdcx 0 73362 2511975 2511856 2026-11-02T05:57:27Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo desvolopament de la metrologia */ 2511975 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Gascon}} [[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]] La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat). == Istòria == === Las mesuras ancianas === L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton & Company, 2011.</ref>. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)<ref>Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).</ref>. Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]<ref>Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).</ref>. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas. Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.</ref>. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna. === Lo sistèma metric e l'unificacion === [[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]] {{veire|Sistèma metric}} La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.</ref>. L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.</ref>. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.</ref>. Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])<ref>'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.</ref>. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion<ref>Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].</ref>. L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas<ref>Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).</ref><ref>Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.</ref>. === Las definicions modèrnas === [[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]] {{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}} Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.</ref>. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.</ref>. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.</ref>. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]]. === Lo desvolopament de la metrologia === {{veire|Metrologia}} Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligada a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits. Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]]). Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]]. == Mesura fisica en mecanica classica == En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]]. Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]]. == Mesura fisica en mecanica quantica == En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.   === Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica === [[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]] A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aparelh de mesura]]. * [[Convencion deu Mètre]]. * [[Unitat de mesura]]. * [[Metrotecnia]]. * [[Metrologia]]. * [[Magnitud fisica]]. * [[Sistèma Internacional d'Unitats]]. * [[Teoria de la mesura]]. * [[Postulats de la fisica quantica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Metrologia|*]] 7hirilhf637k6lhpfsomw7hk2bitmd6 2511976 2511975 2026-11-02T06:00:32Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo desvolopament de la metrologia */ 2511976 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Gascon}} [[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]] La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat). == Istòria == === Las mesuras ancianas === L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton & Company, 2011.</ref>. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)<ref>Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).</ref>. Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]<ref>Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).</ref>. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas. Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.</ref>. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna. === Lo sistèma metric e l'unificacion === [[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]] {{veire|Sistèma metric}} La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.</ref>. L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.</ref>. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.</ref>. Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])<ref>'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.</ref>. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion<ref>Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].</ref>. L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas<ref>Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).</ref><ref>Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.</ref>. === Las definicions modèrnas === [[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]] {{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}} Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.</ref>. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.</ref>. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.</ref>. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]]. === Lo desvolopament de la metrologia === {{veire|Metrologia}} Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligada a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits. Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.</ref>. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]]. == Mesura fisica en mecanica classica == En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]]. Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]]. == Mesura fisica en mecanica quantica == En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.   === Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica === [[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]] A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aparelh de mesura]]. * [[Convencion deu Mètre]]. * [[Unitat de mesura]]. * [[Metrotecnia]]. * [[Metrologia]]. * [[Magnitud fisica]]. * [[Sistèma Internacional d'Unitats]]. * [[Teoria de la mesura]]. * [[Postulats de la fisica quantica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Metrologia|*]] apkwimwfwy0aj5wzqj96fgeqr44293r 0 85643 2511939 2215478 2026-11-01T23:39:00Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511939 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Attichy | nomcomuna2= Attichy | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Compiègne|Compiègne]] | canton= [[canton d'Attichy|Attichy]] ([[capluòc]]) | insee = 60025 | sitweb= | cp = 60350 | cònsol = Bernard Favrolle | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud= 3.0480555556 | latitud= 49.1433333333 | alt mini = 36 | alt mej = | alt maxi = 140 | km² = 14.74 }} '''Attichy''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Oise (departament)|Oise]] e la [[regions francesas|region]] de [[Picardia (region)|Picardia]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Attichy]]'''Attichy'''}} {{Image label|x=0.63718452784|y=0.671504102384|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 933 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Jaulzy]] (1,8km)}}}} {{Image label|x=0.751734951303|y=0.46688267089|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 303 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bitry (Oise)|Bitry]] (2,0km)}}}} {{Image label|x=0.312446787428|y=0.640912270901|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 488 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Couloisy]] (2,1km)}}}} {{Image label|x=0.729851530326|y=0.31721407827|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 132 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Pierre-lès-Bitry]] (2,4km)}}}} {{Image label|x=0.440862143675|y=0.819463817563|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 237 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Croutoy]] (2,7km)}}}} {{Image label|x=0.138919110285|y=0.442583820483|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 998 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Berneuil-sur-Aisne]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.123624516725|y=0.571322229803|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2210 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cuise-la-Motte]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.843959144871|y=0.806564507319|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 183 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Courtieux]] (3,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} Lo nom del bourg provendri&aacute; del t&egrave;rme [[celtique]] o [[Saxons|saxon]] ''Attegies'' en designant un regroupement de cabanas de [[b&ucirc;cheron]]s. Cap a 250 abans JC, lo lu&ograve;c d'una terrassa en dominant l'Aisne (espetat de los n&ograve;stres jorns coma carri&egrave;ra de granulats) #&egrave;sser utilizat coma n&eacute;cropole, que # de las arch&eacute;ologues an descob&egrave;rt l'an 2009 dos [[qu&egrave; a carri|campules a carri]] entre onze s&eacute;pultures<ref>[http://www.inrap.fr/archeologie-preventive/Actualites/Comunicas-de premsa/Los-darri&egrave;rs-comunicas/2009/p-2578-Los-cav&ograve;ts-a-carri-d-Attichy.htm Inrap.fr]</ref>. {{Original|fr}} Le nom du bourg proviendrait du terme [[celtique]] ou [[Saxons|saxon]] ''Attegies'' désignant un regroupement de cabanes de [[bûcheron]]s. Vers 250 avant JC, le site d'une terrasse dominant l'Aisne (exploité de nos jours comme carrière de granulats) fut utilisé comme nécropole, dans laquelle des archéologues ont découvert en 2009 deux [[tombe à char|tombes à char]] parmi onze sépultures<ref>[https://web.archive.org/web/20131022202858/http://www.inrap.fr/archeologie-preventive/Actualites/Communiques-de-presse/Les-derniers-communiques/2009/p-2578-Les-tombes-a-char-d-Attichy.htm Inrap.fr]</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 60025 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Bernard Favrolle|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 60025 |1793=888 |1800=861 |1806=910 |1821=947 |1831=1006 |1836=995 |1841=968 |1846=950 |1851=960 |1856=892 |1861=950 |1866=919 |1872=897 |1876=873 |1881=835 |1886=785 |1891=811 |1896=823 |1901=871 |1906=889 |1911=953 |1921=916 |1926=1005 |1931=1161 |1936=1207 |1946=1049 |1954=1193 |1962=1317 |1968=1391 |1975=1545 |1982=1616 |1990=1651 |1999=1852 |2004= |2005= |2006=1917 |2007= 1926 |2008=1 935 |2009=1933 |cassini=1585 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 60025 }} [[Categoria:Comuna d'Oise]] 49ojgrt32otuj7t7guudfoxfmwpijjc 0 92950 2511989 2300317 2026-11-02T09:23:17Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511989 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Evrieis | nomcomuna2= Évreux | imatge= Evreux Tour de l'Horloge 1.jpg | descripcion= La Torre del Relòtge | lògo= | escut= Blason ville fr Evreux (Eure).svg | escais= | region ist ={{Normandia}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment d'Evrieis|Evrieis]] ([[capluòc]]) | canton= burèu centralizator de 3 cantons | intercom = Évreux Portes de Normandie SIREN 200 071 454 | insee = 27229 | sitweb= [http://www.evreux.fr www.evreux.fr] | cp = 27000 | cònsol = Guy Lefrand | mandat = 2014-2020 | gentilici = Ébroïcien, Ébroïcienne (en [[francés]]) | longitud= 1.1489 | latitud= 49.0187 | alt mini = 58 | alt mej = | alt maxi = 146 | km²= 26.45 }} '''Evrieis'''<ref>Arvei Lieutard, "Los toponims estrangièrs dins lo ''Pichòt Talamus'' de Montpelhièr", ''Linguistica Occitana'', n°9 (agost de 2013), ISSN 1773-0538 [http://revistadoc.com/wp-content/uploads/2013/07/LinguisticaOccitana9Lieutard.pdf en linha]</ref> o '''Euvrieis'''<ref>https://web.archive.org/web/20211223090718/http://thalamus.huma-num.fr/annales-occitanes/annee-1373.html</ref> (''Évreux'' en francés) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[França|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Eure (departament)|Eure]] e la [[regions francesas|region]] de [[Normandia (region)|Normandia]], <small>ancianament de [[Nauta Normandia]]</small>. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 27229 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Guy Lefrand |Partit= [[Los Republicans|UMP, LR]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Michel Champredon|Partit= [[Partit Radical d’Esquèrra|PRG]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 27229 |1793=8000 |1800=8426 |1806=9511 |1821=9728 |1831=9963 |1836=10287 |1841=11706 |1846=11802 |1851=12877 |1856=12227 |1861=12265 |1866=12320 |1872=13350 |1876=14627 |1881=15847 |1886=16755 |1891=16932 |1896=17766 |1901=18292 |1906=18971 |1911= 18957 |1921=18234 |1926=18841 |1931=19315 |1936=20116 |1946=20436 |1954=23647 |1962=36695 |1968=42550 |1975=47412 |1982=46045 |1990=49103 |1999=51198 |2006=50900 |2007=51485 |2008=50777 |2009=51193 |2011=49359 |2015=49426 |cassini=13353 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Normandia}} {{Comunas de| insee = 27229 }} [[Categoria:Comuna de Normandia]] [[Categoria:Comuna d'Eure]] rvonyao4uxpcuzis0x263cqhaerg3tx 0 102614 2511973 2443874 2026-11-02T04:37:27Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511973 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Cavairac | nom2 = ''Caveirac'' | imatge = Caveirac_temple.jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason_de_la_ville_de_Caveirac_(30).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | insee = 30075 | cònsol = Gérard Trauchessec | mandat = [[2014]]-[[2020]] | region = d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de {{Lengadòc-Rosselhon}}</small> | canton = de [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli (Gard)]], ancianament de [[Sant Mamet del Gard|Sant Mamet dau Gard]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de Nimes Metropòli]] | gentilici = cavairagòus | latitud = 43.8261 | longitud = 4.2628 | alt mini = 57 | alt mej = | alt maxi = 208 | km² = 15.2 |}} '''Cavairac'''<ref>IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref> (''Caveirac'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gard (departament)|Gard]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Los estatjans se dison Cavairagòls (segon la forma locala "Cavairagòus" [kaveiragˈɔw]. Cavairac es lo punt d'enquèsta 851 de l'[[Atlas Linguistique de la France|ALF]] Lo parlar local es de tipe provençal (de transicion; en ''lei'' mas non en ''-u''<ref>https://web.archive.org/web/20210802215733/http://lig-tdcge.imag.fr/cartodialect5/#/visualiseur</ref>) coma se pòt veire per exemple a travèrs las donadas disponible sul sit del projècte [[SYMILA]]. <ref> [https://web.archive.org/web/20190527005654/http://symila.univ-tlse2.fr/alf/lieux/ ] sit del projècte SYMILA</ref> ==Geografia== {{...}} ===Localizacion=== Caveirac es un vilatge de la [[Vaunaja]], situat a 10 km dau centre de [[Nimes]] dins [[Gard]]. === Comunas confrontantas === {{Communes limitrophes |align = center |commune = Caveirac |nord = |nord-est = [[Nimes]] |est = |sud-est = [[Milhau (Gard)|Milhau]] |sud = |sud-ouest = [[L'Anglada]] |ouest = [[Clarençac]] |nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''In terminium de Villa Cavairaco'', en 893 <ref>Cartulari de Nòstra-Dòna de Nimes, capítol 124</ref>, bas latin ''Caveiracum'', ''Cavairacum'', ''Cavariacum'' <ref>Frédéric Mistral, ''Lou Trésor dou Félibrige' ou Dictionnaire provençal-français'', Raphèle-lès-Arles, reedicion Culture Provençale et Méridionale, Marcel Petit, 1979, 2 vol. ; 25 cm (ISBN 84-499-0563-X, notice BnF no FRBNF37258238), p. 509, t.1 </ref>. E. Nègez indica : Cavariaco , 893 ( DR ) ; = NP gaul . Cavarius ( OTH ) + - acos<ref>'''Toponymie générale de la France,  Ernèst Nègre'''</ref> ''Cavairac'' ven probablament dau nom gallés ''Cavarios'', ''Cavarius'' (fòrma escrita latina), ambe'l sufixe ''-ācon'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 111, 292 e 335</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 158</ref>. Cavairac èra probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre ''Cavarios''. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 30075 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Gérard Trauchessec|Partit= sense etiqueta |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Bernard Bergogne|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 2001 |Identitat= Francis Servière |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 30075 |1793=720 |1800=690 |1806=780 |1821=803 |1831=840 |1836=851 |1841=850 |1846=856 |1851=842 |1856=887 |1861=883 |1866=931 |1872=937 |1876=855 |1881=878 |1886=761 |1891=821 |1896=736 |1901=750 |1906=781 |1911=744 |1921=665 |1926=650 |1931=700 |1936=736 |1946=652 |1954=680 |1962=644 |1968=704 |1975=1096 |1982=1877 |1990=2679 |1999=3099 |2004=3430 |2005= |2006= |2007=3704 |2008= |2009=3804 |2012=3900 |2016=4117 |cassini=7302 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr30|0}} la populacion èra de {{popfr30|075}} abitants. ==Luòcs e monuments== *[[Castèu de Cavairac]] ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Gard]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Gard}} [[Categoria:Comuna de Gard]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] chmyf5je2lylrqrp04hjv1j4t8vksav 0 107020 2511915 2492339 2026-11-01T18:27:22Z Alaric 506 44932 2511915 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Sauve de Tol | nom2 = ''Saint-Silvain-sous-Toulx'' | imatge = Saint-Silvain-sous-Toulx.jpg | descripcion = Entrada dau borg | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23243 | cònsol = Michel Lesage | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud = 2.17944444444 | latitud = 46.2630555556 | alt mini = 396 | alt maxi = 625 | km² = 14.57 |}} '''Sent Sauve de Tol''' (''Saint-Silvain-sous-Toulx'') es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23243.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Sauve de Tol | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23243 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Michel Lesage|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23243 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|243}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|243}}/14.57) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] ogqz69fgm8swuh5k78ti0rd8ul1veqy 2511918 2511915 2026-11-01T18:33:21Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Sant Sauve de Tol]] cap a [[Sent Sauve de Tol]] : Títol mal escrit : segon Ives Lavalada 2511915 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Sauve de Tol | nom2 = ''Saint-Silvain-sous-Toulx'' | imatge = Saint-Silvain-sous-Toulx.jpg | descripcion = Entrada dau borg | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23243 | cònsol = Michel Lesage | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud = 2.17944444444 | latitud = 46.2630555556 | alt mini = 396 | alt maxi = 625 | km² = 14.57 |}} '''Sent Sauve de Tol''' (''Saint-Silvain-sous-Toulx'') es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23243.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Sauve de Tol | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23243 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Michel Lesage|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23243 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|243}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|243}}/14.57) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] ogqz69fgm8swuh5k78ti0rd8ul1veqy 0 107075 2511914 2291877 2026-11-01T18:25:43Z Alaric 506 44932 2511914 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tres Fonts | nom2 = ''Trois-Fonds'' | imatge = Eglise Troisfonds.jpg | descripcion = Lo borg, vuda de Tres Fonts, emb l'egleisa de Sent Sulpici. | lògo = | escut = Blason_Ville_fr_Trois_Fonds_(23).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23255 | cònsol = Madeleine Dumond | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.2513888889 | longitud = 2.22888888889 | alt mini = 385 | alt maxi = 482 | km² = 9.53 |}} '''Tres Fonts''' (''Trois-Fonds'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23255.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Tres Fonts | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== == Istòria == {{...}} == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23255 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= ? |Fin= [[2020]] |Identitat= Madeleine Dumond |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= ? |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |insee= 23255 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|255}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|255}}/9.53) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] j8qpgxvmk41tmglqs3sv81x1oe6phdn 0 107094 2511903 2289743 2026-11-01T16:44:52Z Alaric 506 44932 infobox Vila 2511903 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Blaudés |nom2 = <i>''Blaudeix''</i> |imatge = Blaudeix_rue_de_l'Église.jpg |legenda = La charriera de l'egleisa. |blason = Blason_ville_fr_Blaudeix_(Creuse).svg |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} |nom de division2 = |division2 = [[Combralha]] |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] |còda = 23023 |ehess = |cp = 23140 |mapa = |imatge de mapa = | longitud = 2.085 | latitud = 46.2313888889 |estatut = | altmin = 359 | altitud = | altmax = 479 |superfícia = 6.9 |populacion = {{popfr23|023}} |annada-pop = {{popfr23|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|023}}/6.9) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna delegada |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Blaudés''' (''Blaudeix'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Lo 1er de genier [[2025]], Blaudés venguet comuna delegada de [[Parçac]] emb [[Parçac e Rimondés]], per arrestat prefectorau dau 27 de setembre [[2024]] <ref>https://www.creuse.gouv.fr/contenu/telechargement/20619/154127/file/Septembre%2016-30.pdf p. 96-99</ref>. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23023 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2025]] |Identitat= Marie-Christine Bunlon |Partit=divers dreita |Qualitat= conselhiera departamentala }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Gérard Hesbois|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Fernand Bergeron |Partit= |Qualitat= divers esquerra }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23023 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|023}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] rtygrrks2zwiwusc14vhtokk3pm9yzq 2511909 2511903 2026-11-01T17:36:20Z Alaric 506 44932 2511909 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Blaudés |nom2 = <i>''Blaudeix''</i> |imatge = Blaudeix_rue_de_l'Église.jpg |legenda = La charriera de l'egleisa. |blason = Blason_ville_fr_Blaudeix_(Creuse).svg |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} |nom de division2 = |division2 = [[Combralha]] |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] |còda = 23023 |ehess = |cp = 23140 |mapa = |imatge de mapa = | longitud = 2.085 | latitud = 46.2313888889 |estatut = | altmin = 359 | altitud = | altmax = 479 |superfícia = 6.9 |populacion = {{popfr23|023}} |annada-pop = {{popfr23|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|023}}/6.9) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna delegada |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Blaudés''' (''Blaudeix'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Lo 1er de genier [[2025]], Blaudés venguet comuna delegada de [[Parçac]] emb [[Parçac e Rimondés]], per arrestat prefectorau dau 27 de setembre [[2024]] <ref>https://www.creuse.gouv.fr/contenu/telechargement/20619/154127/file/Septembre%2016-30.pdf p. 96-99</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23023.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Blaudés | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23023 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2025]] |Identitat= Marie-Christine Bunlon |Partit=divers dreita |Qualitat= conselhiera departamentala }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Gérard Hesbois|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Fernand Bergeron |Partit= |Qualitat= divers esquerra }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23023 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luecs e monuments== <gallery> </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 0dvr68lzjqbdoelr6xdlpbdodpn5ihh 2511934 2511909 2026-11-01T23:21:20Z Alaric 506 44932 manca la toponimia 2511934 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Blaudés |nom2 = <i>''Blaudeix''</i> |imatge = Blaudeix_rue_de_l'Église.jpg |legenda = La charriera de l'egleisa. |blason = Blason_ville_fr_Blaudeix_(Creuse).svg |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} |nom de division2 = |division2 = [[Combralha]] |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] |còda = 23023 |ehess = |cp = 23140 |mapa = |imatge de mapa = | longitud = 2.085 | latitud = 46.2313888889 |estatut = | altmin = 359 | altitud = | altmax = 479 |superfícia = 6.9 |populacion = {{popfr23|023}} |annada-pop = {{popfr23|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|023}}/6.9) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna delegada |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Blaudés''' (''Blaudeix'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Lo 1er de genier [[2025]], Blaudés venguet comuna delegada de [[Parçac]] emb [[Parçac e Rimondés]], per arrestat prefectorau dau 27 de setembre [[2024]] <ref>https://www.creuse.gouv.fr/contenu/telechargement/20619/154127/file/Septembre%2016-30.pdf p. 96-99</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23023.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Blaudés | nòrd = [[Clunhac]] | nòrd-èst = | èst = [[Rimondés]] | sud-èst = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] | sud = | sud-oèst = | oèst = [[Ladapeira]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== La prononciacion es / blô'déi / ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23023 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin=31 de decembre [[2024]] |Identitat= Marie-Christine Bunlon |Partit=divers dreita |Qualitat= conselhiera departamentala }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Gérard Hesbois|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Fernand Bergeron |Partit= |Qualitat= divers esquerra }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23023 |1793=350 |1800=370 |1806=392 |1821=398 |1831=430 |1836=448 |1841=452 |1846=505 |1851=523 |1856=477 |1861=485 |1866=477 |1872=467 |1876=450 |1881=479 |1886=491 |1891=444 |1896=453 |1901=446 |1906=416 |1911=410 |1921=322 |1926=311 |1931=303 |1936=273 |1946=227 |1954=179 |1962=159 |1968=145 |1975=103 |1982=105 |1990=104 |1999=97 |2004=103 |cassini=4433 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luecs e monuments== <gallery> Blaudeix_mairie_(2).jpg|La mairaria Blaudeix_nord_cimetière_sud_vue_vers_est_depuis_D81_(1).jpg|Paisatge au nòrd dau cementèri sud. Ruisseau_Étang_Clavérolles_Blaudeix_D9_aval_(2).jpg Blaudeix_église_(6).jpg|L'egleisa Sent Joan Baptista. Blaudeix_église_(5).jpg|Vestigis de chapiteus integrats a la façada sud de l'egleisa. Blaudeix_monument_aux_morts_(1).jpg Blaudeix_tilleul_Sully.jpg|Lo telhòu de Sully. Croix_blaudeix.jpg|Petita crotz d'origina mausegura. Blaudeix_puits_mairie.jpg|Potz de la mairaria. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] fy8nx2durwtvqq1wk3t7x47lcx3mvzt 0 107143 2511920 2360032 2026-11-01T19:47:18Z Alaric 506 44932 2511920 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Gosom | nom2 = ''Gouzon'' | imatge = Gouzon place de l'église 2.jpg | descripcion = La plaça de l'egleisa de Gosom. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Gouzougnat_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23093 | cònsol = Cyril Victor | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.2394 | latitud = 46.1925 | alt mini = 366 | alt maxi = 476 | km² = 50.03 |}} '''Gosom'''<ref>https://web.archive.org/web/20160303215930/http://www.lemosin.net/23093.htm</ref> o '''Gosum'''<ref>Dictionnaire des communes de la Creuse, de Yves lavalade. La Geste, 2022 (prononciacion locala, segon Lavalada, [guzy])</ref> (''Gouzon'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[File:Carta dau Lemosin.svg|left|thumb|''Gosom'' dins l'anciana region Lemosina, sas vilas e borgs principaus]] [[Imatge:Map commune FR insee code 23093.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Gosom | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Istòria== ==Toponimia== Dauzat e Rostaing supausan un nom d'òme germanic, ''Gozo''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud,reedicion 1984, p. 327</ref>, mas los Féniés, que se basan sus l'atestacion de vers 1150, ''Gosom'', chausisson lo compausat gallés ''*Gos-ó-magos'', emb lo sens de «merchat sus lo riu» (lo riu que passa a Gosom s'apèla ''Goze'', en francés)<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 107</ref>. Demòra una dificultat : la prononciacion seriá [gu'zu] (Wikipédia en francés). Quò's normau qu'una finala ''-on'' se pronóncia [-u], mas pas una finala ''-om'', per ben que siá etimologica. Afar a aprigondir. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23093 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Cyril Victor |Partit= [[Los Republicans|UMP, LR]] |Qualitat= quadre }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean-Pierre Vacher |Partit= [[Recampament per la Republica|RPR]] puei [[UMP]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ===Canton=== * D'aici a la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, Gosom èra dau canton de [[Jarnajas]]; aura, es canton. ==Demografia== {{Demografia |insee= 23093 |1793=924 |1800=1048 |1806=1048 |1821=1204 |1831=1415 |1836=1485 |1841=1475 |1846=1494 |1851=1570 |1856=1516 |1861=1418 |1866=1445 |1872=1390 |1876=1438 |1881=1481 |1886=1519 |1891=1568 |1896=1632 |1901=1640 |1906=1794 |1911=1684 |1921=1529 |1926=1574 |1931=1545 |1936=1557 |1946=1436 |1954=1364 |1962=1447 |1968=1430 |1975=1501 |1982=1469 |1990=1370 |1999=1381 |2004=1404 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|093}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|093}}/50.03) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] b28fikebmusiauvpno8kaeyqn4gddqf 0 107155 2511907 2511815 2026-11-01T17:32:49Z Alaric 506 44932 2511907 wikitext text/x-wiki {{omon|Parçac}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Parçac, Rimondés e Blaudés | nom2 = ''Parsac'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23149 | cp = 23 | cònsol = François Riva | mandat = [[2014]]-[[2015]] | gentilici = | latitud = 46.2030555556 | longitud = 2.15305555556 | alt mini = 367 | alt maxi = 503 | km² = 38.99 |}} '''Parçac''' (''Parsac'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>, venguda lo 1er de genier 2016 una comuna delegada dins la comuna novèla de [[Parçac e Rimondés]]. Lo 1er de genier de 2025 fuguet creada la comuna novela de Parçac qu'agropa Parçac e Rimondés d'un latz, e Blaudés de l'autre latz <ref>títol ''Recueil des Actes Administratifs de la Creuse N°23-2024-128'' publicat lo 1er d'octobre 2024 https://www.creuse.gouv.fr/contenu/telechargement/20619/154127/file/Septembre%2016-30.pdf</ref>.. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23149.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Parçac (comuna novela) | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== Segon Dauzat e Rostaing, Parçac pòt venir deu nom d'òme latin ''*Parcius'', d'après ''Parcilia'', emb lo sufixe ''-acum'', o benlèu d'una contraccion de ''Patriciacum'', d'un autre nom latin, ''Patricius'', totjorn emb lo sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 518, a ''Parçay''</ref>, latinizacion dau sufixe celtic ''-*ako-''. Seriá donc una propietat rurala d'origina gallo-romana. == Istòria == {{...}} == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23149 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 31 de decembre [[2015]] |Identitat= François Riva|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Denise Gaumer |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23149 |1793=1406 |1800=1098 |1806=1428 |1821=1538 |1831=1648 |1836=1685 |1841=1663 |1846=1697 |1851=1766 |1856=1649 |1861=1595 |1866=1628 |1872=1639 |1876=1645 |1881=1642 |1886=1644 |1891=1598 |1896=1608 |1901=1611 |1906=1608 |1911=1543 |1921=1345 |1926=1275 |1931=1253 |1936=1202 |1946=1060 |1954=932 |1962=847 |1968=768 |1975=681 |1982=644 |1990=619 |1999=592 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|149}} abitants (emb [[Rimondés]]), o {{popfrs23|149}} (Parçac solet). ==Luecs e monuments== <gallery> </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] fkaf7q2gmsrqvsowfjulpjw5yoekhzj 0 107167 2511916 2291083 2026-11-01T18:28:57Z Alaric 506 44932 2511916 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Peirafita | nom2 = ''Pierrefitte'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = Blason_Ville_fr_Pierrefitte_(23).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23152 | cònsol = Marie Hélène Chardin | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.23361111111 | latitud = 46.1469444444 | alt mini = 380 | alt maxi = 422 | km² = 6.4 |}} '''Peirafita''' (''Pierrefitte'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23152.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Peirafita | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23152 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Marie Hélène Chardin |Partit= sense etiqueta |Qualitat= retirada }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean-Pierre Joly |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23152 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|152}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|152}}/6.4) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 9e85tgqcl6b9omkuqvwz7qperp9obyl 0 107176 2511917 2511869 2026-11-01T18:30:20Z Alaric 506 44932 2511917 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Jarnaja | nom2 = ''Jarnages'' | imatge = France_Summer_2008_052.JPG | descripcion = La glèisa de Jarnajas. | lògo = | escut = Blason_Jarnages_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[chapluec]] dau [[canton de Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23100 | cònsol = Vincent Turpinat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.08555555556 | latitud = 46.1822222222 | alt mini = 412 | alt maxi = 545 | km² = 9.17 |}} '''Jarnajas'''<ref>https://web.archive.org/web/20160303212325/http://www.lemosin.net/23100.htm</ref> o pusleu '''Jarnaja''' <ref>Fòrmas ancianas totjorn en ''-a'', sens -s (Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 114</ref>, « Jornâjo » e pas « Jornojâ », manca per lo nom daus abitants segon lo doctor Queyrat (''Jarnages'' en [[francés]]), es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23100.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Jarnaja | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23100 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Vincent Turpinat |Partit=[[UMP|UMP, LR]], puèi [[La République en marche !|LREM]] |Qualitat= foncionari }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= André Gayaud |Partit= sense etiqueta |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23100 |1793=548 |1800=727 |1806=733 |1821=803 |1831=845 |1836=880 |1841=881 |1846=897 |1851=891 |1856=832 |1861=780 |1866=816 |1872=775 |1876=754 |1881=772 |1886=853 |1891=835 |1896=785 |1901=768 |1906=710 |1911=707 |1921=677 |1926=651 |1931=605 |1936=643 |1946=585 |1954=551 |1962=505 |1968=512 |1975=473 |1982=470 |1990=449 |1999=408 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|100}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|100}}/9.17) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] knzbl7vedpo6ku9xdygsvftqzl77qi9 2511992 2511917 2026-11-02T10:04:09Z Alaric 506 44932 toponimia, divèrs 2511992 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Jarnaja | nom2 = ''Jarnages'' | imatge = Jarnages_bourg.jpg | descripcion = Lo borg de Jarnajas. | lògo = | escut = Blason_Jarnages_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[chapluec]] dau [[canton de Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23100 | cp = 23140 | cònsol = Vincent Turpinat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = lòs jarnajauds <ref name = ilav/> | longitud = 2.08555555556 | latitud = 46.1822222222 | alt mini = 412 | alt maxi = 545 | km² = 9.17 |}} '''Jarnajas'''<ref>https://web.archive.org/web/20160303212325/http://www.lemosin.net/23100.htm</ref> o pusleu '''Jarnaja''' <ref>Fòrmas ancianas totjorn en ''-a'', sens -s (Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 114</ref>, « Jornâjo » e pas « Jornojâ », manca per lo nom daus abitants segon lo doctor Queyrat (''Jarnages'' en [[francés]]), es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== Jarnaja beneficia d'una fabrica de menusaria, situada a la Rossilha, a l'oèst de la vila, ''Atulam'', en creissença importanta (25 salariats en 1997, mai de 200 aura) <ref>https://www.atulam.fr/entreprise/histoire-atulam/</ref>. 'Quela creissença pòt explicar la represa demografica actuala (408 abitants en 1999, 498 en 2023), maugrat un contèxte generau de declin lent (768 abitants en 1901, 505 en 1962). [[Imatge:Map commune FR insee code 23100.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Jarnaja | nòrd = [[Ladapeira]] | nòrd-èst = [[Rimondés]] | èst = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] | sud-èst = [[Cressac]] | sud = [[Vijavila]] | sud-oèst = | oèst = [[Piònac]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== La prononciacion locala es / jar'naj /. Las fòrmas ancianas son ''Jarnagia'' au segle XII, etc, ''Garnaga'' en 1180, ''Jarnaja'' en 1196, etc, ''Jarnago'', ''Garnage'' en 1436, etc (paguna atestacion au plurau). Marcel Villoutreix explica ''Jarnaja'' per un nom germanic d'òme ''Garno'' emb lo sufixe ''-aca''; Ives Lavalada chausís ''Warin-'' > ''*Warn-'' > ''*Garn-'', puei palatalizat en ''Jarn-''; lo sufixe femenin ''-aca'' correspond a ''terra'', la terra <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 114</ref>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], puei los Féniés, utilizan lo nom germanic ''-Agarnus'' e lo sufixe ''-aca'', femenin de ''-acum'', segon l'exemple de [[Jarnac|Jharnat]] (fòrmas ancianas ''Agannagum'', davant 800, ''de Agernago'' en 1161-1185) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. </ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 187, par. 493</ref>. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23100 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Vincent Turpinat |Partit=[[UMP|UMP, LR]], puèi [[La République en marche !|LREM]] |Qualitat= foncionari }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= André Gayaud |Partit= sens |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23100 |1793=548 |1800=727 |1806=733 |1821=803 |1831=845 |1836=880 |1841=881 |1846=897 |1851=891 |1856=832 |1861=780 |1866=816 |1872=775 |1876=754 |1881=772 |1886=853 |1891=835 |1896=785 |1901=768 |1906=710 |1911=707 |1921=677 |1926=651 |1931=605 |1936=643 |1946=585 |1954=551 |1962=505 |1968=512 |1975=473 |1982=470 |1990=449 |1999=408 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|100}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|100}}/9.17) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> France_Summer_2008_052.JPG|l'egleisa de Jarnajas. Jarnages_église_(2).jpg Jarnages_église_portail.jpg|Lo portau oèst. Jarnages_église_vue_vers_transept_nord_(à_droite).jpg Jarnages_église_choeur.jpg RN_145_Jarnages_Maison_Rouge_D81_est.jpg|La RN 145 a Maison Roja. Jarnages_étang_Neuf_(2).jpg|L'estanh nueu. Jarnages_hôtel_de_ville.jpg|La mairaria. Jarnages_puits_classé.jpg|Lo potz monolite de la plaça dau Marchat. Jarnages_fontaine_Saints_Innocents.jpg|La font daus Sents Innocents. JARNAGES_4.JPG Jarnages_monument_aux_morts_(1).jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] mf07u288vh71bhl4wzm38sg5fel2jlg 0 107178 2511906 2290397 2026-11-01T17:31:37Z Alaric 506 44932 2511906 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Cela de Gosom | nom2 = ''La Celle-sous-Gouzon'' | imatge = La Celle-sou-Gouzon 01.JPG | descripcion = La maison comuna e lo priorat. | lògo = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23040 | cònsol = Pascal Guy | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud = 2.21083333333 | latitud = 46.2155555556 | alt mini = 375 | alt maxi = 438 | km² = 14.07 |}} '''La Cela de Gosom''' (''La Celle-sous-Gouzon'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de la [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23040.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Cela de Gosom | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23040 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Pascal Guy|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23040 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|040}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|040}}/14.07) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 5gcpysx5t9tip1nnuzyggbe9tss9aj4 0 107206 2511908 2320634 2026-11-01T17:35:15Z Alaric 506 44932 2511908 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Rimondés |nom2 = <i>''Rimondeix''</i> |imatge = EgliseRimondeix.JPG |legenda = Lo chabeç de l'egleisa Sent Joan Baptista. |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} |nom de division2 = |division2 = [[Combralha]] |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] |còda = 23161 |ehess = |cp = 23140 |mapa = |imatge de mapa = | longitud = 2.10277777778 | latitud = 46.2297222222 |estatut = | altmin = | altitud = 353 | altmax = 444 |superfícia = 8.03 |populacion = {{popfrs23|161}} |annada-pop = {{popfr23|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfrs23|161}}/8.03) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna delegada |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Rimondés''' (en francés ''Rimondeix'') es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>, venguda lo 1er de genier 2016 una comuna delegada dins la comuna novèla de [[Parçac e Rimondés]]. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23161.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Rimondés | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== Es una possibilitat que siá en rapòrt emb los diferents [[Rimont]]s, que venon dau latin ''mons'' e dau germanic ''rik'', fòrt, ric, poderós, o benlèu dau nom d'òme germanic ''Rikmund''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 568</ref>,<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Gironde'', ed. CAIRN, Pau, 2008, a l'article ''Rimons'', pp. 259-260</ref>. I a en mai un sufixe (-''ensem'', probablament). ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23161 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 31 de decembre [[2015]] |Identitat= Serge Jannot |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 2001 |Fin= [[2008]] |Identitat= Alain Brayelle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= [[2001]] |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23161 |1793=322 |1800=383 |1806=335 |1821=348 |1831=420 |1836=377 |1841=406 |1846=432 |1851=453 |1856=437 |1861=447 |1866=444 |1872=400 |1876=408 |1881=388 |1886=423 |1891=422 |1896=388 |1901=375 |1906=354 |1911=344 |1921=296 |1926=270 |1931=246 |1936=229 |1946=194 |1954=157 |1962=140 |1968=118 |1975=106 |1982=71 |1990=78 |1999=73 |max=400 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luecs e monuments== <gallery> </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 3y2px8dwbmsinesjnnvajax3x659krk 0 107262 2511905 2290142 2026-11-01T17:30:30Z Alaric 506 44932 2511905 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Domeiròt | nom2 = ''Domeyrot'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23072 | cònsol = Daniel Beuze | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.15666666667 | latitud = 46.2508333333 | alt mini = 333 | alt maxi = 520 | km² = 24.59 |}} '''Domeiròt''' (''Domeyrot'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23072.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Domeiròt | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== Conferir emb [[Domairac]] ([[Agenés]]). ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23072 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Daniel Beuze |Partit= sens |Qualitat= retirat foncion publica }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Alain Dechambre |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23072 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|072}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|072}}/24.59) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 1aj9q8fnhlcg0m941xx8r9j942491ao 0 108445 2511982 2470186 2026-11-02T07:07:49Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511982 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Desertinas | nom2 = ''Désertines'' | imatge = Maison de la culture.jpg | descripcion = L'ostau de la cultura. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Borbonés}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | arrondiment = [[Arrondiment de Montluçon|Montluçon]] | canton = Montluçon-2, <small>ancianament de [[Canton de Montluçon Est|Montluçon Est]]</small> | intercom = Montluçon Communauté 200071082 | sitweb = | cp = 03630 | insee = 03098 | cònsol = Christian Sanvoisin | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = biachet | latitud = 46.355713 | longitud = 2.622457 | alt mej = | alt mini = 193 | alt maxi = 384 | km² = 8.34 |}} '''Desertinas'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref> o puslèu '''Desartinas'''<ref>https://web.archive.org/web/20190527005654/http://symila.univ-tlse2.fr/alf/lieux/</ref> (en [[francés]] ''Désertines'') es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Borbonés]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d’[[Alèir (departament)|Alèir]] e la [[regions francesas|region]] [[França|francesa]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Desertinas]] '''Desertinas'''}} {{Image label|x=0.432932893975|y=0.566000428337|scale=400|text=[[Fichièr:Dot-yellow.svg|20px|Comuna amb 39761 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montleçon]] <br/>(1,8 km)}}}} {{Image label|x=0.450182894061|y=0.235198325999|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2012 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Victor (Alèir)|Sant Victor]] <br/>(4,6 km)}}}} {{Image label|x=0.410382630431|y=0.793110876142|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1184 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Vau de Senta Anna]] <br/>(5,3 km)}}}} {{Image label|x=0.854160793265|y=0.487041145907|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 728 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Àngel (Alèir)|Sant Àngel]] <br/>(5,8 km)}}}} {{Image label|x=0.72831158133|y=0.226521297532|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 553 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vernai]] <br/>(6,0 km)}}}} {{Image label|x=0.865141582888|y=0.636527272522|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1064 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chamblet]] <br/>(6,5 km)}}}} {{Image label|x=0.114791048256|y=0.458579395568|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 9000 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Domairac (Borbonés)|Domairac]] <br/>(6,8 km)}}}} {{Image label|x=0.487947368141|y=0.0356903507866|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1008 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Estivarelhas]] <br/>(7,9 km)}}}} {{Image label|x=0.68255052824|y=0.93413920227|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2728 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Nerís]] <br/>(8,0 km)}}}} </div>{{clear|left}} === Perimètre dau territòri === {{Comunas limitrophes | comuna = Desartinas | nòrd = ''[[Saint-Victor (Alèir)|Saint-Victor]]'' | nòrd-èst = | èst = ''[[Saint-Angel (Alèir)|Saint-Angel]]'' | sud-èst = | sud = | sud-oèst = [[Montluçon]] | oèst = | nord-oèst = }} == Toponimia == La prononciacion a l'epòca de l'[[Atlas Linguistique de la France|ALF]] èra [dzartinˈɑːj] <ref>https://web.archive.org/web/20190527005654/http://symila.univ-tlse2.fr/alf/lieux/ , punt 800</ref>, çò que justifica la grafia '''Desartinas''', al plural. Aquò dich, la norma classica admet la dubertura de la /e/ davant /R/ coma règla orala e consèrva la « e ». ''Desartinas'' es atestat en 1158, ''Desertina''. Lo nom es un derivat de ''desèrt'' e lo sens es « terrenh inculte, èrm » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 244</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 03098 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Christian Sanvoisin |Partit= [[PCF]] |Qualitat= retirat, conselhèir departamentau de Montluçon-2 (2015-)}} {{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Lucien Dubuisson|Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[1971]] |Fin= 1995 |Identitat= Gérard Ranoux |Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 03098 |1793=1000 |1800=1022 |1806=1035 |1821=1145 |1831=1137 |1836=1196 |1841=1161 |1846=1351 |1851=1413 |1856=1649 |1861=1591 |1866=1777 |1872=1967 |1876=2020 |1881=2350 |1886=2320 |1891=2350 |1896=2592 |1901=3000 |1906=3080 |1911=2960 |1921=2923 |1926=2892 |1931=3217 |1936=3236 |1946=3729 |1954=3997 |1962=4331 |1968=4697 |1975=4593 |1982=4912 |1990=4961 |1999=4646 |2006=4488 |2007=4465 |2008=4441 |2009=4406 |2012=4232 |2015=4353 |cassini=11732 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== https://www.aquodaqui.info/Rugbi-e-Patriotisme_a1738.html<ref>https://www.aquodaqui.info/Rugbi-e-Patriotisme_a1738.html</ref> ==Nòtas== {{reflist}} {{Multibendèl|Portal Borbonés|Portal Occitània}} {{Comunas d'Alèir}} [[Categoria:Comuna d'Alèir]] [[Categoria:Comuna de Borbonés occitanofòna]] auvrx4idqshyvi4wda3p2z0q2eesjaq 0 108779 2511936 2506074 2026-11-01T23:31:27Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511936 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Pleiades large.jpg|right|315px|thumb|Las [[Pleiadas (estelum)|Pleiadas]] son un [[estelum dobèrt]] d’estelas joves situadas dins la [[constellacion]] del [[Taure (constellacion)|Taure]].]] L’'''astrofisica''' es una branca de l'[[astronomia]] que concernís subretot la [[fisica]] e l'estudi de las proprietats dels objèctes de l'[[univèrs]] ([[estela]]s, [[planeta]]s, [[galaxia]]s, [[mitan interstellar]] per exemple), coma lor [[luminositat]], lor [[densitat]], lor [[temperatura]] e lor [[composicion quimica]]. Actualament, los astronòms an una formacion en astrofisica e lors observacions son generalament estudiadas dins un contèxte astrofisic, de biais qu'aquelas doas disciplinas se destrian de mens en mens. ==Disciplinas de l'astrofisica== Existís diferentas disciplinas en astrofisica: * [[Cosmologia]] * [[Planetologia]] * [[Exobiologia]] * [[Instrumentacion (sciéncia)|Instrumentacion]] * [[Fisica estellara]] * [[Eliosismologia]] e [[asterosismologia]] * Fisica del [[mitan interstellar]] * [[Plasma astrofisic|Plasmas astrofisics]] * [[Fisica galactica]] L’astrofisica essent un subjècte fòrça vast, los astrofisicians utilizan generalament mai d'una disciplina de la fisica, que la mecanica, l’electromagnetisme, la mecanica estatistica, la [[termodinamica]], la [[mecanica quantica]], la [[Relativitat generala|relativitat]], la fisica nucleara, la fisica de las particulas, la fisica atomica e moleculara. ==Istoric== [[Imatge:copernicus.jpg|thumb|Copernic (1473-1543).]] Del mai luènh que remontan las donadas istoricas, se tròba de pròvas de l’existéncia de l’astronomia. Pendent longtemps, l’astronomia èra una disciplina plan distinta de la fisica. Dins la pensada aristoteliciana, lo monde celèst tendiá a la perfeccion, amb los còrses celèstes que semblavan d'èsser d'esfèras perfèctas circulant sus d'orbitas perfèctament circularas, alara que lo monde terrèstre sembla condemnat a l’imperfeccion. Aqueles dos mondes podián doncas pas èsser ligats. [[Aristarc de Samos]] (310 AbC. - 250 AbC.) foguèt lo primièr a avançar l’idèa que lo movement dels còrses celèstes se podiá explicar per la rotacion de las planetas del [[Sistèma Solar]] (que la Tèrra) a l'entorn del Solelh. Malurosament, a l’epòca, la vision geocentrica de l’univèrs prevaliá e la teoria eliocentrica d’Aristarc foguèt declarada extravaganta e eretica. Aquela vision demorèt fins qu’un astronòm, [[Nicolau Copernic]] tornèsse afirmar lo modèl eliocentric al [[sègle XVI]]. En 1609, mercé a la luneta astronomica qu'aviá inventat, [[Galileo Galilei|Galilèu]] descobriguèt las quatre lunas mai brilhantas de Jupitèr, e mostrèt que viravan totas a l'entorn d'aquela planeta. Aquela descobèrta anava fòrça al contrari del dògma de la Glèisa Catolica de l’epòca. Escapèt a una pena sevèra en pretendent que son òbra èra pas qu'un pur trabalh matematic e doncas purament abstrach, a respècte de la filosofia naturala (la fisica). [[Imatge:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|left|Newton (1642-1727).]] A partir de las donadas precisas d’observacions (subretot dempuèi l’observatòri de [[Tycho Brahe]]), de recèrcas se faguèron per trobar una explicacion teorica al comportament observat. Dins un primièr temps, solas de leis empiricas foguèron formuladas, coma las [[leis de Kepler]] sul movement planetari a la començança del [[sègle XVII]]. Qualques ans pus tard, [[Isaac Newton]] faguèt lo ligam entre las leis de Kepler e la dinamica de Galilèu. Descobriguèt en efècte que las meteissas leis regissián la dinamica dels objèctes sus Tèrra e lo movement dels astres dins lo Sistèma Solar. La mecanica celèsta, aplicacion de la gravitat newtoniana e de las leis de Newton per explicar las leis de Kepler sus los movements de las planetas, foguèt la primièra unificacion de l’astronomia e de la fisica. Aprèp qu’Isaac Newton aguèt publicat son libre, ''Philosophiae Naturalis Principia Mathematica'', la navigacion maritima cambièt radicalament. A partir de 1670, lo monde entièr foguèt mesurat amb d’instruments modèrnes donant la latitud e de relòtges. Los besonhs de la Marina provoquèron l’amelioracion progressiva dels instruments e de las observacions astronomicas, donant atal mai de donadas als scientifics. A la fin del [[sègle XIX]], se descobriguèt que la lutz del Solelh se podiá descompausar en un espèctre de linhas coloradas. D'experiéncias amb de gases caufats mostrèron pus tard que las meteissas linhas èran presentas dins lor espèctre. Aquelas linhas especificas correspondián a un element quimic unic. Aquò foguèt la pròva que los elements quimics presents dans lo Solelh se podián trobar sus Tèrra. En efècte, l’[[èli]] foguèt d’en primièr descobèrt dins l'espèctre del Solelh, que son nom, e sonque mai tard sus Tèrra. Al [[sègle XX]], l'[[espectroscopia]] (l’estudi d'aquelas linhas espectralas) se desvolopèt, subretot amb las avançadas de la fisica quantica que podiá explicar las observacions experimentalas e astronomicas<ref>{{en}}[http://www.arxiv.org/abs/astro-ph/9711066 Frontiers of Astrophysics : Workshop Summary], H. Falcke, P. L. Biermann</ref>. ==Fisica de l'observacion== [[Imatge:NGC 4414 (NASA-med).jpg|right|thumb|280px|'''[[NGC 4414]]''', una [[galaxia espirala]] de la [[constellacion]] [[Coma Berenices]], de {{formatnum:56000}} [[Annada lutz|annadas lutz]] de diamètre e situada a 60 milions d'annadas lutz.]] La majoritat de las observacions en astrofisica son efectuadas en utilizant l'[[espèctre electromagnetic]]. * <U>La [[radioastronomia]]</u> estúdia los rais cosmics qu'an una [[longor d'onda]] superiora a qualques millimètres. Las ondas ràdios son generalament emesas pels objèctes freds, coma los [[Mitan interstellar|gas interstellars]] o los nívols de posca. La radiacion microonda del [[fons difús cosmologic]] ven de la lutz del [[Big Bang]] que subís un [[desencalatge cap al roge]]. Los [[pulsar]]s foguèron detectats d'en primièr per de frequéncias [[microonda]]s. L’estudi d'aquelas frequéncias demanda de [[radiotelescòpi]]s fòrça gròs. * <u>L’astronomia [[infraroge|infraroja]]</u> estúdia las radiacions que lor longor d’onda es tròp granda per èsser visibla e pus pichona que las ondas ràdio. Las observacions en infraroge se fan generalament amb de telescòpis similars als telescòpis optics. Los objèctes astrofisics qu'emeton subretot en infraroge son, subretot, mai freds que las estelas, coma las [[planeta]]s o ben las [[galaxias infrarojas]] per exemple. * <u>L’astronomia optica</u> es la forma mai anciana de l'astronomia. Los instruments pus corrents son los telescòpis associats a un [[Captor fotografic|captor de carga coblada]] o dels [[Espectromètre|espectroscòpis]]. Coma l’atmosfèra terrèstra interferís un pauc amb las observacions fachas, l’[[optica adaptativa]] e los [[Telescòpi espacial|telescòpis espacials]] faguèron lor aparicion per obtenir la melhora qualitat d'imatge possibla. A aquela escala, las estelas son fòrça visiblas, e fòrça espèctres quimics pòdon èsser observats dins la composicion quimica d’estelas, de [[galaxia]]s o de [[nebulosa]]s. * <u>L’astronomia dins l'[[ultraviolet]]</u>, l'Astronomia dels [[rais X]] o dels [[rais gamma]] estúdia los fenomèns fòrça energetics coma los [[Pulsar binari|pulsars binaris]], los [[Trauc negre|traucs negres]] o los [[magnetar]]s. Aquelas radiacions penètran dificilament l’atmosfèra de la Tèrra, i a doncas pas que doas possibilitats per las expleitar, los [[Telescòpi espacial|telescòpis espacials]] e les telescòpis Cherenkov atmosferics. Lo [[Rossi X-ray Timing Explorer|RXTE]], lo telescòpi de rais X [[Chandra]] e l’[[Compton Gamma-Ray Observatory|observatòri de rais gamma Compton]] son d'observatòris del primièr tipe. Lo sistèma estereoscopic de nauta energia (HESS) e lo telescòpi MAGIC fan partida de la segonda categoria. Fòrça pauc de causas situadas a granda distància, levat las radiacions electromagneticas, pòdon èsser observadas dempuèi la Tèrra. Qualques observatòris d’[[Onda gravitacionala|ondas gravitacionalas]] foguèron bastits mas aquelas ondas son fòrça dificilas de detectar. Existisson tanben qualques observatòris de [[neutrino]]s per l’estudi del Solelh, subretot. Los [[Rai cosmic|rais cosmics]] son de particulas de nauta energia que son observadas quand tustan l’atmosfèra terrèstra. Las observacions diferisson tanben sus l'escala de temps que considèran. Gaireben totas las observacions opticas s'espandisson sus mai d'unas minutas, o oras, de biais que los fenomèns que evoluan pus rapidament qu'aquel interval de temps son pas visibles. Pasmens, las donadas istoricas de qualques objèctes s’espandisson sus de sègles o de millenaris. Las observacions ràdio, elas, se concentran sus d'eveniments a l’escala de la millisegonda ([[pulsar millisegonda]]) o combina las donadas de mai d'uns ans. Las informacions obtengudas a aquelas diferentas escalas permeton d'accedir a de resultats diferents. L’estudi del Solelh nòstre ten una plaça particulara dins l’astrofisica d'observacion. De fach de la granda distància que se tròban las autras estelas, los detalhs que se pòt acquerir sul Solelh son fòrça mai importants que poiriam observar sus las autras estelas. La compreneson del Solelh es tanben un guide per nòstre coneissença de las autras estelas. L’[[Evolucion de las estelas|evolucion estellara]], lo subjècte qu'estúdia cossí càmbian las estelas, es sovent modelizada en plaçant los diferents tipes d’estelas a lor posicion sul [[diagrama de Hertzsprung-Russell]]. Aquel diagrama representa l’estat d’un objècte estellar, de sa naissença a sa disparicion. La composicion materiala dels objèctes astronomics pòt sovent èsser estudiada en utilizant: * l'[[espectroscopia]] * la [[radioastronomia]] * l’astronomia neutrino ==Astrofisica teorica== [[Imatge:Effelsberg total2.jpg|thumb|[[Radiotelescòpi d'Effelsberg]], en [[Alemanha]].]] Los astrofisicians utilizan una granda varietat d’aisinas coma los [[Modèl matematic|modèls analitics]] o la [[Analisi numeric|simulacion numerica]] sus [[ordinator]]. Cada aisina a sos avantatges. Los modèls analitics d’un processus son generalament melhors per obtenir lo foncionament intèrne. Los modèls numerics, eles, pòdon revelar l’existéncia de fenomèns e d’efèctes que se poirián pas veire autrament<ref>{{en}}H. Roth, ''A Slowly Contracting or Expanding Fluid Sphere and its Stability'', ''Phys. Rev.'' ('''39''', p;525–529, 1932)</ref>{{,}}<ref>A.S. Eddington, ''Internal Constitution of the Stars''</ref>. Los teoricians en astrofisica ensajan de crear de modèls teorics e de comprendre las consequéncias observablas d'aqueles modèls. Aquò ajuda los observators a cercar las donadas que pòdon negar un modèl o ajudar dins la causida entre d'alternativas o modèls contradictòris. Los teoricians ensajan tanben de produire o modificar de modèls per prene en compte de donadas novèlas. En cas de contradiccion, la tendéncia generala es d'ensajar de far de modificacions minimas del modèl per l'adaptar a las donadas. Dins de cases, una granda quantitat de donadas incoerentas de repeticion pòt menar a l'abandon total d'un modèl. Los subjèctes estudiats pels teoricians en astrofisica inclusent l’evolucion e la dinamica estellara, la formacion de las galaxias, las estructuras materialas de granda escala de l’Univèrs, l’origina dels [[Rai cosmic|rais cosmics]], la [[relativitat generala]] e la [[Cosmologia|cosmologia fisica]], amb l’ajuda de la [[teoria de las còrdas]] e la [[fisica de las particulas]]. L’astrofisica relativista servís d’aisina per evaluar las proprietats de las estructuras de granda escala. Per aquelas estructuras, la gravitacion a un ròtle important dins los fenomèns fisics estudiats e servís de basa per la fisica dels traucs negres e l’estudi de las ondas gravitacionalas. D'entre las teorias estudiadas e los modèls reconeguts en astrofisica, se pòt trobar lo [[Modèl ΛCDM]] qu'inclusís lo [[Big Bang]], l’inflacion cosmica, la [[matèria negra]] e las teorias fondamentalas de la fisica. Qualques exemples de processus: {| |- ||<!--A--> '''Processus Fisic''' ||<!--B--> '''Aisina Experimentala''' ||<!--C--> '''Modèl Teoric''' ||<!--D--> '''Explica / Predich''' |- ||<!--A-->[[Gravitadion]] ||<!--B-->[[Radiotelescòpi]]s ||<!--C-->Efèct Nordtvedt ||<!--D-->Emergéncia d'un [[sistèma planetari]] |- ||<!--A--> [[Fusion nucleara]] ||<!--B--> [[Espectroscopia]] ||<!--C--> [[Evolucion de las estelas]] ||<!--D--> Cossí brilhan las estelas e cossí se [[Nucleosintèsi|forman los metals]] |- ||<!--A-->[[Big Bang]] ||<!--B-->[[Telescòpi espatial Hubble]], [[Cosmic Background Explorer|COBE]] ||<!--C--> [[Expandiment de l'Univèrs]] ||<!--D--> Edat de l'[[Univèrs]] |- ||<!--A-->Fluctuacions [[Quantum|quanticas]] ||<!--B--> ||<!--C--> [[Inflacion cosmica]] ||<!--D--> Problèma de planeïtat |- ||<!--A--> [[Esfondrament gravitacional]] ||<!--B--> [[Astronomia dels rais X]] ||<!--C--> [[Relativitat generala]] ||<!--D--> [[Trauc negre|Traucs negres]] al centre de la [[galaxia d'Andromèda]] |- ||<!--A--> [[Cicle carbòni azòt oxigèn]] de las estelas ||<!--B--> ||<!--C--> ||<!--D--> |- |} L'[[energia sorna]] e la [[matèria negra]] son actualament los principals subjèctes de recèrca en astrofisica, essent donat que lor descobèrta e la controvèrsia sus lor existéncia es eissida de l'estudi de las galaxias. == Nòtas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == {{commons|Astrophysics|Astrofisica}} === Articles connèxes === * [[Astronomia]] * [[Accelerator de particulas]] * [[Cosmologia]] * [[Observatòri de París]] * [[Institut d'astrofisica de París]] * [[Table des constantes astrophysiques]] ===Ligams extèrnes=== * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20111126155933/http://irfu.cea.fr/Sap/ Servici d'astrofisica] del CEA * {{en}}[https://web.archive.org/web/20081021070242/http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology] from the American Institute of Physics * {{en}}[https://web.archive.org/web/20081205051310/http://www.cosmovia.org/ Virtual Institute of Astroparticle Physics ] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20081114165225/http://master.obspm.fr/ Formations en astronomie et astrophysique], Observatòri de París * {{en}}[http://www.vega.org.uk/video/subseries/16 Prof. Sir Harry Kroto, NL], Astrophysical Chemistry Lecture Series. 8 Freeview Lectures provided by the Vega Science Trust * {{en}}[http://www.vega.org.uk/video/programme/89 'The Mathematician Who Can't Add Up' Cosmologist Emma King] Freeview 'Snapshots video' by the Vega Science Trust * {{en}}[http://home.slac.stanford.edu/ppap.html Stanford Linear Accelerator Center, Stanford, California ] * {{en}}[http://www.iasfbo.inaf.it Institute for Space Astrophysics and Cosmic Physics ] * [https://web.archive.org/web/20070820145759/http://arena.unice.fr/article.php3?id_article=58 Lo site de l'][[Antarctic_Research,_a_European_Network_for_Astrophysics|ARENA]] {{Portal|astronomia|fisica}} [[Categoria:astrofisica]] bv5l1iof9z9mqdpl3s1d14jo05y4rfc 0 114176 2511933 2473013 2026-11-01T22:59:25Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511933 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Ardes de Cosa | nom2 = ''Ardes'' | imatge = Ardes Entrée.jpg | descripcion = Le vialatge de vès Ardes. | lògo = | escut = Blason ville fr Ardes (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Soire|Soire]] | canton = Braçac (Auvèrnhe) ([[chapluòc]] dau [[canton d'Ardes]] davant 2015) | intercom = CA [[Agló País de Soire]] | insee = 63009 | cp = 63420 | cònsol = Bernard Veissière | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici =ardesian/-iana | latitud = 45.4044444444 | longitud = 3.12722222222 | alt mini = 485 | alt mej = | alt maxi = 1 039 | km² = 16.59 |}} '''Ardes de Cosa''' (''Ardes'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e de la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== Ardes z-es implantat sobre los contrafòrts orientaus dau [[Sejalèir]] dont z-es le principau borg. z-Es egalament situat le long de l'aiga Cosa d'Ardes ce que li vau de còps l'apelacion d'''Ardes-sur-Couze''. Le vialatge z-es devesit en doas partidas : le gròs dau borg se situa sobre un petit platèl que domina la valada de la Cosa e una autra partida z-es situada en contrabas le long de l'aiga. Las teuladas dau vialatge son rojas, los teules ajant remplaçat las lausas. En un sègle e demèi, le vialage perdiguèt 80 % de sa populacion mas despuèi quauque temps, la demografia tòrna partir a la auça : novèls escolèirs vèrs l'escòla, novèla espiçariá, novèla bolanjariá. La vida repren dins quel vialatge que coma tan d'autres dins le Sejalèir seguèt desertat. L'espèr d'una novèla vida se legís sobre las façadas tornat faitas a nòu de quauques v-uns ostaus. {{Comunas limitròfas|comuna=Ardes|Nòrd=[[Rentèiras]]|Èst=[[Aunhac]]|sud=[[Achiac]]|Oèst=[[Masoira]]}} ===Climat=== En 2010, le climat de la comuna z-es de tipe climat oceanic alterat, segon un estudi del Centre nacionau de la rechèrcha scientific que s'apuia sobre una seria de donadas que tapan le periòde 1971-20001. En 2020, Meteo-França publia una tipologia de los climats de la França metropolitana dins la quanha la comuna z-es expausada a un climat de montanha o de marjas de montanha e z-es dins la region climatica Nòrd-èst del [[Massís Central|Massís Centrau]], caracterizada per una pluviometria annuala de 800 a 1 200 mm, ben repartida dins l’annada<ref>https://web.archive.org/web/20251022203751/http://pluiesextremes.meteo.fr/france-metropole/Un-peu-de-geographie.html (consultat le 10 de janvèir 2024).</ref>. Per le periòde 1971-2000, la temperatura annuala moiana z-es de 9,5 °C, embei una amplitud termica annuala de 16 °C. L'acumulacion annuala moiana de precipitacions z-es de 705 mm, embei 8,1 jorns de precipitacions en janvèir e 6,6 jorns en julhet. Per le periòde 1991-2020, la temperatura moiana annuala observada sobre l'estacion meteorologica de Meteo-França la mai pròcha, « Anzat-le-Luguet_sapc », sobre la comuna d'[[Anzat e le Luguet]] a 10 km a volada d'aucèl, z-es de 7,5 °C e l'acumulacion annuala moiana de precipitacions z-es de 1 207,2 mm. Per l'avenir, los paramètres climatics de la comuna estimats per 2050 segon diferents scenaris d'emission de gas embei efèit de sarra son consultables sobre un site dediat publiat per Meteo-França en novembre 2022. ==Urbanisme== ===Tipologia=== Ardes z-es una comuna rurala, per ce que fai partida de las comunas pauc o franc pauc densas, au sens de la grilha comunala de densitat de l'[[Institut Nacional de l'Estatistica e dels Estudis Economics|Insee]]. D'un autre costat la comuna fai partida de l'aira d'atraccion de vèrs [[Soire]], que z-es una comuna de la corona. Aquela aira, qu'agropa 53 comunas, z-es categorizada dins las airas de mens de 50 000 abitants. ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Radicatensi'' (911), ''Raditensi'' (Xe), ''Ardes'' en [[1295]]<ref name="NomNegre">{{Obratge|lang=fr|títol=Toponymie générale de la France: Formations préceltiques, celtiques, romanes|autor=[[Ernèst Negre]]||vol=1|annada=1990|pagina=325}}</ref>, ''Ardusii'' (1421). Segon [[Ernèst Negre]], le nom ven de l'adjectiu femenin plurau latin ''aridas'' (''tèrras''): "(tèrras) sechas, aridas"<ref name="NomNegre"/>. Segon [[Albèrt Dauzat]], la finala -e muda en occitan exclutz une finala latina en -a, donc benliau una origina coma *''Arate''<ref name="Dauzat">{{Obratge|títol=La toponymie gauloise de l'Auvergne et du Velay|url=https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1931_num_33_4_2623|autor=[[Albèrt Dauzat]]|annada=1931|editor=Revue des Études Anciennes|pagina=366}}</ref>. Dins la comuna mèma, vèrs [[la Chapèla e Marcoça]] e vèrs [[Bançac|Vinzèla]] la prononciacion z-es [ˈaʁdə]<ref>Collectatge IEO 63.</ref><ref>Albert Dauzat, ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', Montpellier, Société des langues romanes, 1915, p. 446. Aquí le ''z-'' es pas una letra eufonica, ven de la liason embei le mot ''vèrs'', ''"vase vèrs Ardes"'' [vaz.vøz ͜ˈaʁdə].</ref>, vèrs [[Compens]] la prononciacion z-es [ˈæʁdə]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Istòria == Autrecòp proprietat de la familha de Mercuer. L'elevatge d'oelhas joguèt un ròtle major dins l'economia del vialatge que bailèt son nom a une raça locala, l'ardes. Le canton subiguèt un fòrt exòde au [[sègle XIX]]. ===Los Espitalèirs=== La Ribèire l'Evesque z-es una anciana proprietat de l'òdre de Sent Joan de [[Jerusalèm]], membre de lhora comandariá de [[Montchalm]] taica la [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]]. Inicialament, un don d'Estève VI de Mercuer, evesque de [[Clarmont-Ferrand|Clarmont]] embei los Augustins de Sent Laurenç d'[[Ors (comuna)|Ors]] eschamjat en 1240 embei los Espitalèirs contra l'Espitau de [[Chaumont (Val d'Ors)|Chaumont]], == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63009 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Bernard Veissière|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63009 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr63|0}} la populacion z-èra de {{popfr63|009}} abitants. ==Luòcs e monuments== * [[Glèisa de Sant Disenç d'Ardes]] (nom supausat; fr ''Saint-Dizaint''. Veire [[Sent Idènç]]). {{messatge galariá}} <gallery mode=packed heights=150px> Ardes église.jpg|Glèisa de Sant Disenç d'Ardes </gallery> ==Personalitats liadas a la comuna== *[[Charles Albanèl]], explorator occitan. *Sent Odilon z-es naissit vèrs Ardes en 962. ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] iqtwol2gfepn9svyjqgxynuepb0qslh 0 114775 2511966 2394815 2026-11-02T03:26:33Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511966 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Buscha |nom2=''Busca'' |blason=Busca-Stemma.svg |bandièra= |nom de division1=País |division1={{Itàlia}} |títol autoritat= |autoritat= |nom de division2=[[Region d'Itàlia|Region]] |division2=[[Piemont]] |títol autoritat2= |nom de division3=[[Província d'Itàlia|Província]] |division3=[[Província de Coni |Coni]] |cp= |mapa= |imatge de mapa= |longitud = 7.46667 |latitud = 44.51667 |estatut= |altitud= |altmax = |populacion={{formatnum:{{popit004|034}}}} |annada-pop=[[{{popit004|0}}]] |superfícia=75.77 |sits-toristics= |divèrs= |imatge=Busca 001.JPG |talha imatge= |legenda=. |url= |imatgeloc= }} '''Buscha'''<ref name="Liberitutti">https://fr.calameo.com/read/000047076072695ed24eb</ref><ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/98b.html</ref> o '''Busca'''<ref>http://www.espaci-occitan.org/oc/occitan-e-occitania/occitania-e-valadas-occitanas/valadas-occitanas/</ref> es una comuna de la [[Comunautat montanhòla]] de la [[Val Maira]], dins las [[Valadas Occitanas]], dins la [[Província de Coni]]. Busca es una comuna de 10.000 abitants plaçaa a 500 metres d’autessa al fons de la Val Maira. Fai 20 ruaas e fracions, coma Bicòca, Bòsc, Castelèt, Lemma, Morra Sant Bernard, Morra Sant Joan, Sant Barnaba, Sant Chafred, Sant Jusep, Sant Martin, Sant Quintin, Sant Rocc, Sant Vital. ==Istòria== Lo premier ensediament ven fondat sus un site roman: l’arribaa di Sarrasins ental X secle pòrta a la construcion d’un rocet fortificat entre lo riu Talutto e Maira. Busca ven fondaa ental 1155 per volontat testamentaria de Bonifacio del Vasto. Lo [[marquesat de Buscha]], sarrat entre aquel de Saluces e la comuna de Coni justa naissua, dura gaire, e ental 1281 passa sot Saluces. Ental 1361 Busca passa sot casa Savòia e mec ental 1762, emè un decret de Carlo Emanuele III, Busca deven citat. En 1808, Napoleon destacha [[Tarantasca]] de Buscha.<ref>Decret de l’11 de genier de 1808. [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k4453604/f39.item ''Bulletin des lois de la République française'' n°174 p. 16.]</ref> A la liberacion, Buscha ensaja de recuperar Tarantasca, mas lo 1817 un decret confirma la situacion. En la Seconda Guerra Mondiala ven bombardaa e, per l’empenh de la popolacion en la Guerra de Liberacion, ganha la Medalha d’argent al merit civil. En el s. XIX l’economia, que drant se basava sus l’agricoltura, s’arpren emè l’industria de la seda. Encuei se son potenciaas la coltivacion de arbols da frucha, activitats artisanalas e lo terciari. Lo 1èr de genièr de 2019 annèxa [[Valmala]].<ref>[https://web.archive.org/web/20211203102550/http://www.regione.piemonte.it/governo/bollettino/abbonati/2018/51/attach/aa_aa_regione%20piemonte%20-%20legge%20regionale_2018-12-21_66449.pdf "Legge regionale 21 dicembre 2018, n. 27. Incorporazione del Comune di Valmala nel Comune di Busca in Provincia di Cuneo"], ''Bollettino ufficiale della Regione Piemonte'', n°51, [https://web.archive.org/web/20190131125150/http://www.regione.piemonte.it/governo/bollettino/abbonati/2018/51/suppo4/index.htm Supplemento ordinario n. 4 del 21/12/2018].</ref> ==Personalitats liaas a la comuna== * Lhi dui fraires Blasaç (var. benlèu erronèa: ''Biasaç''), [[Tomàs Blasaç|Tomàs]] e [[Matièu Blasaç|Matièu]], pintres de [[fresc]]s dal [[XV sècle]]<ref name="Liberitutti"/><ref>https://www.comune.busca.cn.it/index.php?module=site&method=section&id=186</ref><ref>http://www.chambradoc.it/danzeMacabre-Macra.page?CM=FN&docId=16253&WS_PAGEID=2355</ref><ref>http://www.chambradoc.it/danzeMacabre-Macra/I-Pittori-della-Cappella-di-Macra-i-Biazaci-e-l-rsquoAnonimo.page</ref><ref>http://www.chambradoc.it/danzeMacabre-Macra/La-lingua-della-Danza-Macabra.page</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Multibendèl|Portal Valadas Occitanas|Portal Occitània}} {{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] [[Categoria:Comuna de la Val Maira]] 1qnu6pu0komia0o5o2hfn2qx69xkeed 0 114793 2511970 2305553 2026-11-02T03:54:57Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511970 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |carta = oc |nom = Campilhon e Fenil |nomItalian =Campiglione Fenile |imatge=Campiglione fenile municipio.jpg |blason = |reg =PMN |prov =TO |latitudgrad =44 |latitudminuta =88 |latitudsegonda =0 |longitudgrad =7 |longitudminuta =20 |longitudsegonda =0 |mej = |km² =11,09 |pop ={{popit001|049}} |data-pop ={{popit001|0}} |dens ={{formatnum:{{ #expr: ({{popit001|049}}/11.09) round 2 }}}} |cp =10060 |tel =0121 |istat =001049 |còde_cadastre =B512 |Gentili = |Conse =Paolo Rossetto (reelegit en 2019) |Patron =Sant Joan Baptista |Fèste_patronala =24 de junh |sit_web =http://www.comune.campiglionefenile.to.it/ }} '''Campilhon e Fenil'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/98b.html</ref> (''Campiglione Fenile'' en [[italian]]) es una comuna [[Itàlia|italiana]] de la [[comunautat montanhòla]] del [[Pè de Montanha]], dins las [[Valadas Occitanas]]. Administrativament dins la [[Ciutat Metropolitana de Turin]], dins la region de [[Piemont]]. ==Istòria== Per decrèt reial n°1793 dau 8 de setembre de 1927<ref>Gaseta oficiala n°231 dau 6 d'octobre de 1927</ref>, la comuna de [[Fenil]] es annexada a la comuna de [[Campilhon]]. Per decrèt reial n°318 dau 21 de febrièr de 1929<ref>Gaseta oficiala n°74 dau 209 de març 1929</ref>, la comuna de Campilhon deven Campilhon e Fenil. Abans aquela fusion, las doas comunas apartenguèron pas jamai al meteis fèu.<ref>Gabrielle Ballesio, "Campiglione Fenile" (1996), ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi''. Centro Goffredo Casalis, Università del Piemonte Orientale. [https://web.archive.org/web/20190528103639/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/content/campiglione-fenile Legir en linha].</ref> '''Fenil''' ven del latin ''Ad fines'' (al confinh) que sembla marcar una frontièra entre los romans e de populacions alpencas. Apareis dins un diplòma de l'empereraire Oton II en 996. '''Campilhon''' apareis coma ''Campilio'' dins un acte de 1037. ==Referéncias== <references /> {{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Turin]] [[Categoria:Comuna del Pè de Montanha]] ==Ligams== * [http://www.comune.campiglionefenile.to.it/ Site oficial de la comuna] p9nksk3bfs5x93lpg6hczrenxt0hz7z 0 114821 2511972 2510510 2026-11-02T04:22:15Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511972 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |carta = oc |nom = {{PAGENAME}} |imatge=Castellar (CN).jpg |nomItalian = |blason = |reg =PMN |prov =CN |latitudgrad =44 |latitudminuta =61 |latitudsegonda =66 |longitudgrad =7 |longitudminuta =43 |longitudsegonda =33 |mej = |km² = |pop = |data-pop = |dens = |cp = |tel = |istat = |còde_cadastre = |Gentili = |Patron = |Fèste_patronala = |sit_web = }} '''Castelar'''<ref>http://www.espaci-occitan.org/oc/occitan-e-occitania/occitania-e-valadas-occitanas/valadas-occitanas/</ref> (var. '''Caslar'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/98b.html</ref>) (''Castellar'' en [[italian]]) es una anciana comuna [[Itàlia|italiana]] de la [[comunautat montanhòla]] de la [[Val Pò]], dins las [[Valadas Occitanas]]. Administrativament dins la [[província de Coni]], dins la region de [[Piemont]]. [[File:Map_of_Cuneo_Province_with_Commune_History.png|thumb|400px|left|La província de Coni amb Castelar]] Lo 1èr de genièr de 2019 es annexaa per [[Saluças]].<ref>[https://web.archive.org/web/20240616153458/http://www.regione.piemonte.it/governo/bollettino/abbonati/2018/51/attach/aa_aa_regione%20piemonte%20-%20legge%20regionale_2018-12-21_66450.pdf "Legge regionale 21 dicembre 2018, n. 28. Incorporazione del Comune di Castellar nel Comune di Saluzzo in Provincia di Cuneo"], ''Bollettino ufficiale della Regione Piemonte'', n°51, [https://web.archive.org/web/20190131125150/http://www.regione.piemonte.it/governo/bollettino/abbonati/2018/51/suppo4/index.htm Supplemento ordinario n. 4 del 21/12/2018].</ref> {{ref}} {{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] [[Categoria:Comuna de la Val Pò]] 5w6fuzno4ez4y6twf9k3x54f2zp7hrr 0 119099 2511950 2066493 2026-11-02T01:24:04Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en Anglatèrra 2511950 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Sacha Baron Cohen''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 | [[File:Sacha Baron Cohen, 2011.jpg|250px]] |- !align=right|Profession: | [[Cinèma|actor de cinèma]] |- !align=right|País: | [[Reialme Unit]] |- !align=right|Data de naissença: |[[1971]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Londres]] |} '''Sacha Noam Baron Cohen''' (nascut lo [[13 d'octobre]] de [[1971]] a [[Londres]]) es un [[actor]] e [[umor|umorista]] [[Reialme Unit|britanic]], conegut per sos personatges [[comic]]s controversiats e populars, coma [[Ali G]], une parodia de [[Mèstre de ceremonia|MC]] e [[gangsta rap|gangsta]], [[Borat]], un [[jornalisme|jornalista]] [[Cazacstan|cazac]], [[Brüno]], un jornalista de mòda [[omosexualitat|omosexual]] [[Àustria|austriac]], e enfin l'amiral general Hafez Aladeen dins ''[[The Dictator (filme, 2012)|The Dictator]]''. {{ORDENA:Baron Cohen, Sacha}} [[Categoria:Naissença en 1971|Baron Cohen, Sacha]] [[Categoria:Actor britanic|Baron Cohen, Sacha]] [[Categoria:Naissença en Anglatèrra]] d94z9aloos2og5pnln1rjjdfhk647c1 0 120733 2511940 2468626 2026-11-01T23:50:46Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511940 wikitext text/x-wiki {{ortografia}}{{Infobox |tematica= |carta= }} '''Aurès''' (del [[tamazight|berbèr]] ''Awras'') es un vast [[territòri]] montanhós istoric e [[etnolinguïstic]] dins l'èst d'[[Argeria]], ont vivon majoritàriament los [[shauis]], un grop berberofòn. Aquela region èra coneguda dempuèi l'[[Antiquitat]] jol nom d'''Aurasius mons'', [[toponim]] latin d'origina [[berbèr|berbèra]] significant «lo mont feram»<ref>{{fr}}S. Chaker, ''Encyclopédie Berbère'', dintrada « Aurès »</ref>. Aurès èra una partida del territòri de l'anciana [[Numidia]]<ref>{{fr}} [http://www.universalis.fr/corpus2-encyclopedie/117/0/N130731/encyclopedie/NUMIDES.htm Encyclopédie Universalis/ Numidie]</ref>. Cal apondre que quand [[Ibn Caldon|Ibn Khaldun]], istorian del [[sègle XIV]], parlava d'Aurès, indicava una zòna geografica mai larga que la de uèi<ref>[http://www.euratlas.net/AHP/voyage_temps/europe_sud_ouest_0700.html Mapa d'Euròpa en l'an 700, partida sud-oèst]</ref>. == Geografia == {{Article detalhat|Geografia de l'Aurès}} === Evocacion anciana === [[Fichièr:Aoures.JPG|thumb|Anciana mapa de ''Djebel Aoures'' per Luis RINN en 1893.]] Le recit de [[Procòpi de Cesarèa|Procòpi]] dins las ''[[Guèrra dels Vandals]]'' indica qu'en [[539]], quand lo general bizantin [[Solomon (govenador)|Solomon]] foguèt enviat pel segond còp en Africa per l'emperaire [[Justinian]], pacifiquèt d'en primièr las províncias de [[Zeugitana]], de [[Numidia]] e de [[Byzacena]]. Volguèt en seguida sometre Aurès amb una partida de l'armada bizantina comandada per [[Gontaris]], venguda campar prèp del flume [[Abigas]], a costat de [[Baghaí]], una vila alara abandonada aprèp las atacas dels Aorasians. Aprèp un combat perdut, lo general bizantin se deguèt retirar, quand arribèt, amb la rèsta de l'armada, Solomon que li envièt d'ajudas e campèt a {{unitat|50|[[Estadi (unitat)|Estadis]]}} mai naut<ref>{{fr}}[http://remacle.org/bloodwolf/historiens/procope/index.htm Procòp, ''Guèrra dels Vandals'', libre II]</ref>. === Situacion === [[Fichièr:Les_monts_Atlas.png|left|thumb|upright=1.3|Releu del Nòrd d'Africa.]] [[Fichièr:IMG 1539.JPG|thumb|Imatge presa dempuèi lo vilatge d<nowiki>'</nowiki>Ighz<nowiki>'</nowiki>ar n Taqqa o Oèd taga dins Aurès.|ligam=Special:FilePath/IMG_1539.JPG]] [[Fichièr:Chelia2.jpg|thumb|right|La selva de Bohmama ([[Chelia]]) entre la wilaya de [[Batna]] e [[Khenchela]].]] Lo nom Aurès designa en majora partida tota la cadena orientala del massís d'[[Atlàs (massís)|Atlàs]], avent coma representant son suc de Chelia e subretot las ancianas vilas Mascula [[Khenchela]] e [[Lambèse]] Tazolt. Segon Ammar Negadi<ref>{{fr}}[http://aureschaouia.free.fr/geographie.htm Aureschaoia estudi fach per Ammar Negadi</ref> : * Segon los [[Romans]] e los [[Numids]] : [[Salluste]] descriu una cadena de sèrras que separa doas regions, l'una maritima (la còsta èst d'Argeria) e l'autra interiora (Tell). Los monts Aurès se terminan pel desèrt de [[Sahara]]<ref>{{fr}}Gustave Boissière, ''[http://books.google.fr/books?id=cYEcAAAAMAAJ&pg=PA339&dq=les+monts+aur%C3%A8s+romains#PPA340,M1 L'Algérie romaine]''</ref>. D'autras fonts indican coma nom de la cadena ''Auréus clupeus'' qu'aprèp venguèt ''Mons Aurasius''. * Segon los geografs de l'Edat Mejada: Procòpi prepausèt una superfícia qu'anava de {{formatnum:1800}} a {{unitat|2000|km|2}}. [[Ibn Khaldon]] limita los Aurès pel reialme dels Kutumas, los [[Zibans]], lo [[Mzab]], l'Oèd righ. Ibn Khaldon designa per Aurès, lo reialme dels [[Zenètas]]. * L'istorian e geograf [[França|Francés]], [[Émile Félix Gautier]] (de l'Universitat d'Argièr) destria l'Aurès [[oriental]] de l'Aurès [[occidental]] d'aprèp los estudis d'[[Ibn Khaldoun]]<ref>{{fr}}Le passé de l'Afrique du Nord: Les siècles obscurs. Avec 25 illustrations, Émile Félix Gautier p220, p221</ref>. * Segon los [[Argeria]]ns : pendent l'ocupacion francesa, los responsables de l'[[Armada de liberacion nacionala]] (ALN) nomenèron Aurès per Wilaya I que correspond en superficia de {{formatnum:450000}} a {{unitat|500000|km|2}}. Aquela superfícia designa lo territòri [[shaui]], que conten una partida de la [[Hodna]] fins a la frontièra tunisiana e de Doucen a [[Aïn M'lila]]. === Topografia === Aurès forma la partida èst de l'Atlàs presaharian que lo trescòl es lo mont [[Chelia]] a {{unitat|2328|mètres}} d'altitud. Aurès es una region que compren una cadena de montnaha e de planas s'qui s'espandisson sus l'actuala [[Argeria]] e l'actuala [[Tunisia]]. Es un massís que dona gaire de passatges nòrd/sud, mas qu'es parcialament traversat per una depression [[sinclinal]]a nòrd-èst/sud-oèst al fons de que raja l'[[oèd Abiod]]. * Las [[Cascadas|Horseshoes]] son fòrça nombrosas pels rius d'Aurès, las mai conegudas son: # Lo [[Canhon de Ghofi]] o los « Balcons de Ghofi », # L'Horseshoe de [[Chechar]] o [[Taberdga]]. <gallery> Fichièr:El Kantara gorges 1899.jpg|[[El Kantara]] Fichièr:Aurès Ghoufi.jpg|Bauces de [[Ghofi]] dins Aurès Fichièr:Aurès ruisseau.jpg|Riu en Aurès Fichièr:Paysage des Aurès. 1.jpg|Paisatge d'Aurès Fichièr:Taberdga-3.jpg|[[Horseshoe]] de Taberdga, Chechar Fichièr:Village dans les Aurès. 1.jpg|Vilatge en Aurès Fichièr:Village dans les Aurès. 3.jpg|Vilatge en Aurès Fichièr:Amantan.jpg|[[Amantana]] </gallery> {{clr}} * Los rius e las estancas : [[Oèd Abiod]] (en amazigh Ighzer Amellal), estanca de [[Timgad]], Oèd Abdi (en amazigh Ighzer n'Abdi), Oèd el ahmer (en amazigh Ighzer Azggagh), Oèd Taga (en amazigh Ighzer n'Taqqa), estanca de Beni Haroun [[Wilaya de Mila]], palun de Medghassen (en amazigh Alma n'Imadghassen), palun de Draâ Boltif (en amazigh Alma n'Ighil n'Boltif), Chott Djendli, Chott Tincilt, Oèd El Madher, eca. * Los monts : lo mont [[Chelia]]({{unitat|2328|m}}) ([[Batna]]- [[Khenchela]]), lo mont Boarif ([[Batna]]), còl du Telmet (en amazigh Tizi n'Talmet), (som dels Cèdres) prèp de [[Batna]], Chechar ([[Tbessa]]), Belezma ([[Batna]]), Awras ([[Batna]]), Mahmel, Mahmed [[Wilaya de Batna]]({{unitat|2321|m}}) [[Bozina]]), Noacer, lo som d'Oled Ali (en amazigh Tizi n'Ath Ali), lo còl Tifrasin (en amazigh Tizi n'Tifrassin), Djebel Ouled Aïcha (en amazigh Adhrar n'Ath Aicha), Djebel Ben Bouslimane (en amazigh Adhrar n'Ath Bou Sliman), Djbel Ali (en amazigh Ich n'Ali, près de Batna), eca. * Las planas : Nerdi (Bouzina dins la Wilaya de Batna) [[Fichièr:La_piscine_circulaire_Hammam_essalhine_khenchela_aures.jpg|thumb|La piscina circulara e la Font Cauda d'[[Hammam Essalihine]]]] * Las selvas: los bòsques de [[Belezma]], los bòsques de Beni-Oudjnan, los bòscs de Beni Amloul (en amazigh Ath Melloul), los bòsques d'Oled Yakoub, selva de Boarif, selva de Legag, eca. * Los espacis o pargues protegits: [[Pargue nacional de Belzma]] * Los [[oasi]]s : [[El Kantara]], [[Ghoufi]], eca. * Los jaces e ressorsas naturalas: ciment, sal, mercuri, fèrre, zinc, coire, argent, aur, plomb, antimòni, fosfats, petròli, gas, fusta, eca<ref>[http://aureschaouia.free.fr/geographie.htm Ammar Negadi</ref>. * font termala: la Font cauda [[Hammam Essalihine]] de [[Khenchela]], font de [[Batna]] (Kasro), font de [[Biskra]], font de [[Guelma]] (hamam Maskhoutine), eca. === Clima === [[Fichièr:Khenchela-2.jpg|thumb|Lo mont de Boserdon ({{unitat|1690|m}} a [[Hammam Essalihine]]]] Los ivèrns son fòça fregs, la temperatura aten a vegada los -18&nbsp;°C sens factor umids. Los estius son fòrça cauds, fins a 50&nbsp;°C a l'ombra. Las variacions de temperatura son fòrça importantas dins aquela region del mond. En Aurès, la temperatura estivala varia de 30&nbsp;°C a 38&nbsp;°C. La quantitat de pluèja indica prèp de 325&nbsp;mm de mejana annadièr al nivèl de las grandas vilas mas aquelas quantitats son fòrça mai nautas als monts qu'i a de microclimas umids. Las nevadas arriban cada an a partir de la segonda mitat del mes de novembre e fins al començament de març. Los monts demoran nevats fins al mes d'abril veire al començament de mai. Alara que de pluèjas diluvianas son constatadas en Aurès, los damatges son considerables. === Fauna e flora === [[Fichièr:Quercus ilex2.jpg|thumb|upright=0.8|Los [[aglands]] de l'euse constituisson una partida importanta del regim alimentari en Aurès]] * Los animals: l'[[ièna]], la [[lèbre]], lo [[rainal]], l'[[aigla]], lo [[singlar]], la [[cernalha]], la [[Tartuga]] [[Hermani]], lo [[chacal]] daurat, la [[cigonha]] blanca, lo [[guit]], lo [[Pteroclidiforme|ganga]] e lo [[caracal]] eca. Lo darrièr [[leon]] foguèt caçat al [[sègle XIX]] prèp d'[[Arris (Aurès)|Arris]]. Qualques espècias de peises vivon dins las aigas de rius prèp de [[Timgad]]. * La vegetacion : fòrça conifèrs e arbrilhons ([[cèdre]]s, [[pin blanc|pins blanc]], [[avet]], [[euse]], eca.). I a de [[palmièr]]s, lo [[cade]], Lo [[sause]], lo [[ginjorlièr]], lo [[tamarind]], los arbres fruchièrs ([[pomièr]], [[milgranièr]], [[albricotièr]], [[perièr]], [[figuièra]], [[olivièr]], [[ametlièr]], eca.) == Istòria == {{Article detalhat|Istòria d'Aurès}} === L'Aurès guerrièr, tèrra de revòlta, de conquèsta e d'insomeses === en Aurès e sa tribú los [[shauis]] totjorn foguèt tèrra de revòltas e de començament de conflites dempuèi l'Antiquitat mas tanben abans<ref>"argièr-roi.net" {{fr}}[https://web.archive.org/web/20081212193758/http://www.alger-roi.net/Alger/documents_algeriens/monographies/pages/3_vie_economique_chaouia.htm ''La vida economica del Chaoia d'Aurès.'']</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20160304192252/http://colloque-algerie.ens-lsh.fr/communication.php3?id_article=277 ''Tradition orale, mémoire collective et quelques repères historiques dans l’Algérie coloniale : le cas des Aurès et du pays chaoui'']</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20100925143029/http://www.1novembre54.com/histoire_algerie.php?cat=Fenetres&id=LES%20BATAILLES%20ARMEE%20DE%20LIBERATION%20NATIONALE ''LES BATAILLES DE L'ARMEE DE LIBERATION NATIONALE'']</ref> === Recits istorics de l'antiquitat fins ara === [[Fichièr:Medghasen.jpg|left|thumb|[[Medghassen]] la sepultura dels reis [[Numid]]s<ref>{{fr}}Souvenirs d'une exploration scientifique dans le nord de l'Afrique, Jules-René Bourguignat</ref> e patriarca dels [[Zenèts]] segon Ibn Kheldoun<ref>"ReferenceA" {{fr}}Ibn Khaldoun, ''Histoire des Berbères''</ref>]] [[Fichièr:Timgad. 1.jpg|thumb|right|Roïnas de [[Timgad]] ]] [[Fichièr:GM Massinissa.png|thumb|upright=0.8|[[Massinissa]], rei dels Massíls [[206]]- [[203]] puèis rei dels [[Numid]]s [[203]]-[[148]]. Ajudèt los [[Romans]] a vèncer [[Cartage]].]] Lo mausolèu de [[Medghassen]] dins Aurès data de 300 ans AbC. S'agís d'un monument [[numid]]; es lo mai ancian de l'actuala Argeria<ref>{{fr}}[http://books.google.fr/books?id=r8E4AAAAMAAJ&pg=PA303&dq=madracen#PPA303,M1 ''Recueil des notices et mémoires de la Société archéologique, historique'']</ref>. Aurès seriá estat lo fogal dels [[Zenèt]]s. Segon l'ipotèsi controversiada d'[[Ibn Khaldon]] [[Medghassen]] seriá lo patriarca dels [[Zenèt]]s<ref> "ReferenceA"</ref>. Los Romans fondèron [[Lambèsa]] a [[Batna]] coma capitala del sètge roman. Fòrça vilas e capitalas se desvelopèron, [[Tobna]], [[Timgad]] (Batna), [[Cirta]] e [[Tiddis]] a [[Wilaya de Constantina|Constantina]], [[Madaura]] e [[Baghaï]] a [[Khenchela]], Theveste a [[Tebessa]], Diana ([[Zana]]) a Batna, [[Ipòna]] a [[Annaba]], [[Tibilis]] e Calama a [[Guelma]], Nicivibus o [[N'gaous]] a [[Batna]], Vescera a [[Biskra]], [[Djemila]], [[Thagaste]], vila natala de [[Agustin d'Ipòna|Sant Augustin]], [[Madaure]] ([[M'daoroch]]) dins la [[Wilaya de Souk-Ahras]], Sitifensium a [[Setif]]. [[Massinissa]], nascut vèrs [[-238|238 AbC]] dins la tribú dels [[Massíls]] (''Mis Ilès'') e mòrt al començament de genièr de [[-148|148 AbC]], unifiquèt [[Numidia]]. Fòrça reis li succediguèron. Fòrça caps berbèrs se revoltèron enseguida dins Aurès. [[Tacfarinas]] (primièr sègle après Crist), combat l'[[Empèri Roman]] jol reialme de l'emperaire [[Tibèri]]. [[Faraxen]], en [[253]]<ref>{{fr}}Comptes rendus des séances - Académie des inscriptions & belles-lettres publié par Ernest Émile Antoine Desjardins</ref>, venent del [[Djurdjura]], ataquèt la [[Numidia]] romana<ref>[http://books.google.fr/books?id=i4IPXlFJC2sC&q=faraxen&dq=faraxen&pgis=1 Mencions de l'insurreccion du Faraxen]</ref>, amb l'ajuda de cinc tribús, los Quinquegentiani e los Babars e les tribús originàrias d'Aurès, del sud e d'Hodna. Foguèt pres a [[Lambèsa]], a 10&nbsp;km de [[Batna]] vèrs [[260]] ApC . Las inscripcions qu'indican sa captura pels Romans son a [[Lambèsa]]. Se pòt tanben citar lo nom de [[Iabdas]], rei d'Aurès, vèrs 536<ref>{{fr}}[http://books.google.fr/books?id=IX_LQF1FcCEC&pg=PA169&dq=YABDAS&sig=hzym5do8EdwwBaiRn-9Iwu3vCrw#PPA169,M1 ''Histoire de l'Afrique septentrionale (Berbérie) depuis les temps les plus...'' De Ernest Mercier]</ref>. Los [[Vandals]] e los [[Empèri Bizantin|Bizantins]] influencièron la region. De revòltas foguèron contada pels istorians coma dels [[Zenèts]].. Enseguida, los musulmans arribèron per islamizar la region. [[Koceila]] e [[Dihya]] s'imposèron al nòrd de la region e dins tot l'èst d'Africa del Nòrd. Al [[sègle VII]], d'aprèp [[Ibn Khaldon|Ibn Khaldun]], Aurès èra subretot abitats dels [[Aurebas]], tribú de [[Koceila]], dels [[Zenèt]]s [[Djerawa]], tribú de la reina [[Kahena|Kahina]]-Dihiya, e dels [[Hoaras]]<ref>Ibn Khaldoun, Istòria dels Berbèrs</ref>. Las tribús [[Aurebas]] son tanben descrichas coma essent originaris de l'actuala [[Libia]]<ref>"Marin" {{fr}} Au forgeron de Batna; Jean-Pierre Marin; ed. L'Harmattan; 2005; isbn=2747593118 [http://books.google.fr/books?id=5yEEqfsX9NUC&printsec=frontcover&source=gbs_v2_summary_r&cad=0 enlinha]</ref>. L'unitat politica e administrativa de la Berberiá Orientala e Centrala èra en granda partida realizada per [[Kusayla]] que s'èra convertit a l'Islam. Dempuèi alara, un conflicte esclatèt entre aquel cap berbèr e lo cap de las armadas [[Califat Omeia|omeias]]. [[Cairoan]] foguèt presa per Koceila, aquel darrièr tornèt al cristianisme. [[Oqba Ibn Nafi Al Fihri|Oqba Ibn Nafaa]] tuèt Koceila. [[Dihya]], dicha la Kahina, prenguèt lo cap de la resisténcia. Eissida de la tribú dels [[Djerawa]] foguèt elegida o nomenada a aquela carga pel conselh de la confederacion de las tribús. [[Dihya]] tuèt [[Oqba Ibn Nafi Al Fihri|Oqba Ibn Nafaa]] segon Ibn Khaldoun, venjant Koceila. [[Dihya]] procedèt atal a la reünificacion de fòrça tribús de l'Africa del Nòrd orientala e del Sud. Dihya vencèt per dos còps la granda armada [[Califat Omeia| Omeia]] mercé a l'apòrt dels cavalièrs dels [[Ayth Ifren]]. Regnèron sus tota l'[[Ifriqiya]] pendent cinc ans. Dihia foguèt vencuda dins una darrièra batalha contra los Omeias. Foguèt la sola femna de l'istòria a combatre l'empèri omeia. Aprèp la desfacha de la Kahina, la populacion d'Aurès, region a l'encòp entre las actualas Argeria e Tunisia e una partida de l'actuala Libia (la província de l'[[Ifriqiya]]), aderiguèt al principis de l'Islam. Ibn Khaldoun escriguèt que lo comandant [[Musa ben Nusayr]] aumentèt los seus militars en exigissent {{formatnum:12000}} Berbèrs d'Ifriqiyya (qu'Aurès èra partit)''<u>[pas clar]</u>'' per tornar islamizar las demai populacions situadas a l'Oèst de sa província (Ifriqiya); cal precisar qu'en arabi l'''Oèst'' o ''Occident'' o ''País del solelh clocant'' se dich ''Magrèb'' e tanben d'una partida de l'islamizacion del Magrèb ja comencèt jol precedent Oqba e que i a de milièrs de quilomètres entre l'Aurès de l'Edat Mejana o Cairoan e [[Tanger]] es a dire a de meses de marcha e encara mai de tribús berbèrs a convertir o tornar coma lo menciona Ibn Khaldoun<ref>{{fr}}Ibn Khaldoun, [http://books.google.fr/books?id=H3RBAAAAIAAJ&pg=PR115&dq Histoire des Berbères, T.I], consultable en linha</ref>. Ibn Khaldon jamai escriguèt que los {{formatnum:12000}} òmes exigits serviguèron a la conquèsta d'[[Andalosia]], d'Espanha o de l'occident crestian. Ibn Khaldon escriguèt segon la conquèsta del Magrèb per las tropas de [[Musa ben Nusayr]], Tariq, governador de Tanger, i demorèt amb {{formatnum:12000}} berbèrs venent d'èsser convertits acompanhat de 27 Arabis cargat de lor formacion coranica, sens cap d'autre precision, coma l'origina de las etniás presentas<ref>{{fr}}Ibn Khaldoun, [http://books.google.fr/books?id=H3RBAAAAIAAJ&pg=PR115&dq Histoire des Berbères, Tome I], consultable en linha</ref>. Es solament aprèp aver jutjat l'Islam pan ancrorat al [[Marròc]] que Moussa Ibn Noçaïr tornèt en Ifriqiya que demandèt en [[711]] [[Tariq ibn Ziyad]] demorant a Tanger de conquerir Espanha<ref>{{fr}}[http://www.universalis.fr/encyclopedie/T301244/MUSA_IBN_NUSAYR.htm Article sur Moussa Ibn Noçaïr / Encyclopédie Universalis]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120415073055/http://books.google.fr/books?id=yifNHpBkV9sC&pg=PA21&dq=tarik+ibn+ziyad+au+Maroc&lr= Tariq ibn Ziyad et l'islamisation du Maroc] p.21</ref>. Enseguida, de conflites entre Berbèrs e dinastias arabias ([[Califat Omeia|Omeias]], [[Fatimidas]], [[Califat abbassida|Abbassidas]]) son senhaladas pels istorians dins la region d'Aurès coma [[Al Bakri]] e [[Ibn Khaldon]]. [[Abu Yezid]] de la tribú dels [[Banon Ifren]] capvirèron los [[Fatimids]] ajudat per las tribús [[Zenèt]]s d'Aurès mas foguèt vencut pels [[Zirids]], aliats dels primièrs temps als Fatimids. Los [[Hilaliens]] ganhèron la batalha contra los [[Berbèrs]]. I aguèt un acòrdi entre ambedoas partidas. Los Hilaliens venguts amb lors familhas vivián amb los Berbèrs amb a vegadas de tensions. Seguèt un periòde d'unificacion amb la dinastia dels [[Almoads]] (dinastia berbèr). Aprèp, los [[Hafsides]](dinastia berbèr) prenguèron tota la region fins a l'arribada dels [[Empèri Otoman|Otomans]]. Al [[sègle XIX]] la region foguèt mièg conquerida per [[França]]. De revòltas ([[Ahmed Bey]], los [[Zaatcha]]s, los movements nacionalistas argerians) se faguèron contra l'ocupacion francesa fins al començament de la Guèrra d'Argeria. Aurès es un territòri qu'abriguèt mai de 20 mila maquisards. L'[[Armada francesa]] patiguèt sa mai granda desfacha aprèp [[Indochina]] dins Aurès. A causa de la geografia, Aurès es dificils d'accès per las fòrças estrangièras. Pasmens l'islamizacion ganhèt sus aquel relieu escalabrós. L'armada francesa donèt l'escais als combatents d'Aurès, los òmes invisibles. Mas las lutas intèrnas faguèron de ravatges dins tota la region e dins [[Argeria]] pendent la [[Guèrra d'Argeria]] e los començaments de l'[[Argeria]] independanta. La partida occidentala d'Aurès fa partit de l'actuala [[Argeria]] aprèp l'independéncia de [[1962]]. == Populacion == Aquela region abriga las tribús [[shauis]]<ref>"alger-roi.net"</ref>. Mas amb lo temps e del meteis biais qu'al nòrd d'Argeria, d'argerians de totas originas confondudas s'i installèron, subretot dins las vilas. La region d'Aurès compren las [[Wilaya d'Argeria|wilayas]] de, [[Batna]], [[Khenchela]], [[Om el Boaghi]], [[Sok-Ahras]], [[Tebessa]] e la partida nòrd de la wilaya de [[Biskra]]. Pasmens lo país shaui es mai vaste e compren, en mai d'Aurès, d'autras wilayas e s'espand sus una partida de la wilaya de [[Tebessa]] e lo sud de la wilaya de [[Guelma]]. == Cultura == === Una cultura mai d'un còp millenària === La region dispausa d'un vaste potencial cultural e lo tèrme « cultura » es vaste. Atal « culturalament » parlant, vaquí qualques personalitats eissidas d'Aurès: * [[Koceila]], prince berbèr d'Aurès al sègle VII * [[Kahena]], reina guerrièra berbèra zenèta d'Aurès que se batèt contra los Omeiadas pendent l'expansion islamica en Africa del Nòrd al sègle VII * [[Mostefa Ben Bolaid]] (1917-1956), un dels caps istorics del [[Front de liberacion nacionala (Argeria)|FLN]] pendent la [[guèrre d'Argeria]], d'escais lo ''Paire de la Revolucion Argeriana'' * [[Larbi Ben M'Hidi]] (1923-1957), combatent e eròis de la guèrra d'independéncia === Praticas culturalas de la region d'Aurès === La [[circoncision]] es una practica millenària en Aurès segon totjorn lo meteis ceremonial<ref>{{fr}}[http://pagesperso-orange.fr/geza.roheim/html/chorfims.htm ''Le cérémonial de la circoncision'']</ref>. === Artesanat === [[Fichièr:Aurès.Tasse.JPG|thumb|right|Tassa d'Aurès (vèrs 1970)]] [[Fichièr:Aurès.Tasse décorée.JPG|thumb|right|Terralha decorada d'Aurès (vers 1970)]] [[Fichièr:Oiseau, poterie des Aurès.jpg|thumb|right|Aucèl, terralha d'Aurès (vèrs 1970)]] ==== Terralha ==== Segon mai d'un istorians, las terralhas d'Aurès apareguèron dins las especificitats plasticas de lor decòrs talhats e de lors formas carenadas, coma mai pròchas de las primièras formas de l'art [[berbèr]]. ; Originas « Coma malgrat la colonizacion romana de [[Lambèsa]], los berbèrs Chaoïa demorèron alunhat dels grands corrents » exteriors, « se pòt admetre qu'aquela ornamentacion de relieu [...] caracteristica de la terralha berbèra vertadièra, diriam primitiva. », çò escriguèt [[Arnold van Gennep]]<ref>{{fr}}Arnold van Gennep, ''Les poteries modelées d'Afrique du Nord''</ref>. [[Gabriel Camps]] supausa « una origina [[Sicília|sicílio]][[Itàlia|italica]] », pensa qu'aquel decòrs, s'espandiguèt al [[Calcolitic]] dins une region anant de las còstas de la [[Tunisia]] fins a en Aurès<ref>{{fr}}Gabriel Camps, ''Monuments et rites funéraires protohistoriques, Aux origines de la Berbérie'', Paris, Arts et Métiers graphiques, 1962.</ref> ; Caracteristicas Decoradas de relieu o de talhs, las terralhas d'Aurès son enducha d'una laca roja escura o bruna, lo « loq », practica a l'encòp ornamentala e impermeabilizant las terralhas. Lo « tarbot » a un perfil original, redond al bòrd, sens mesplan, clinant leugièrament cap a l'exterior en quatre punts oposats, sovent soslinhat d'òscas. Le « fán », utilizat per còser la galèta, es pas vernissada mas ornada de releus amb de linhas e punts roges. D'autres terralha, benlèu de joguinas, an de formas d'animals (coma d'aucèls). ==== Tissatge ==== [[Fichièr:Tissage des Aurès.JPG|thumb|left|Tissatge d'Aurès, region de Ghofi (vèrs 1970)]] La tecnica del tapís de lana es pas locala, son los tissatges, les cobèrtas, coissins e saquetas pal grans que son caracteristics de l'estil d'Aurès. A la lana sivent se mèscla lo pel de cabra. Los « tellis » son sovent compausat de bendas de coulors, mas se los pòt ornar d'orlats o de linhas coirats. De larges registres sombres, sur lesquels un décor semble brodé, de pèças en lasange se pòdon apondre a la superfícia. <ref>{{fr}}''Jeux de trames en Algérie'', Argièr, Ministère de l'agriculture et de la réforme agraire, 1975, p. 112 et 114</ref>. ==== Jòias ==== [[Fichièr:Bijou chaouis.jpg|thumb|right|Jòias shauis, Musèu de l'òme, París]] === Escultura === {{...}} === Pintura === ;; Los pintres orientalistas Fòrça pintres europèus e subretot francese, orientalistas, pintavan pedent lor demoranças en Aurès de paisatges e retraches, coma [[Gaston Bouchinet]] ([[Los Sarrasins]], 1898 - [[Verdun de Garona]], 1966), [[Eugène Deshayes]] (Argièr, 1862 - Argièr 1939), Paul Fenasse (Argièr, 1899 - New Braulnfeg, Tèxas, 1976), [[Eugène Girardet]] (París, 1853 - París, 1907), Louis Granata (Spezzano Grand, 1901 - [[Selon de Provença]], 1964), Édouard Herzig (Neuchâtel, 1860 - Argièr, 1926), Roger Irriéra ([[Bordèu]], 1884 - [[Ais de Provença]], 1957), L. (Léonie?) Lebas, [[Constant Louche]] (Argièr, 1880 - Grenòble, 1965), Fritz Müller (Blida, 1867 - Argièr, 1926), [[Maxime Noiré]] (Guinglange, Mosèla - 1861 - Argièr 1927), Jules Van Biesbroeck (Portici, Itàlia, 1873 - Brussèlas, 1965)<ref>Lista establida segon Marion Vidal-Bué, {{fr}}''L'Algérie des peintres, 1830-1960'', Argièr, Edif 2000 / París, Paris-Méditerranée, 2002</ref>. ;; Los pintres argerians contemporanèu D'artistas , coma Jeballah Bellakh<ref>{{fr}}Benamar Mediene, ''Pour le peintre, la perspective n'a de sens que dans l'ouverture infinie du regard...'', dans « Créative Algérie », Phréatique n° 51, París, 1989, p. 96-97.</ref>, nasquèron e vivon dins de vilas d'Aurès. D'autres son morts coma [[Abdo Tamine]] e [[Cherif Merzogui]]. E mai imigrèron cap a [[Euròpa]] coma [[Hoamel Abdelkhader]] que viu en [[Itàlia]]. === Musica === Lo folklore es diversificat dins las regions d'Aurès. La musica tradicionala es paln representada. Los primièrs cantaires amb vam internacional son [[Aissa Jermoni]] e [[Ali Khencheli]]<ref>{{fr}}Dominique Auzias, ''Algérie''</ref>. L'estile de musica [[Rahaba]] es pròpri a tota la region d'Aurès. E mai, d'autres estiles de musica existisson coma l'estile araboandalós]], amb [[Salim Hallali]] o [[Youcef Bokhantech]]. Un autre genre de musica moderna shaui s'impausèt dins la region. Aquela musica atipica es una mescla d'inspiracions de [[rock]], de [[blues]], de [[folk]] e de [[raï]] en lenga shaui e arabi. Qualques instruments de musica son pròpris a la region coma la [[Gasba]] e d'autres coma la [[Zorna]] son especifics a l'ensems de la musica orientala. === Literatura === * Qualques escrivans escriguèron dins las lengas arabi e francesa, es lo cas de [[Kateb Yacine]]. * La poèsia orala, los contes e legendas fan l'objècte d'estudi pels especialistas en literatura e lenguistica. * [[Mohamed Hamouda Bensai]] (1902-1998) èra ensagista e filosof<ref>{{fr}}Femmes d'Algérie: légendes, traditions, histoire, littérature Par Jean Déjeux. Publié par Boîte à Documents, 1987. P244. [http://books.google.fr/books?id=QSYqAAAAYAAJ&q=HAMOUDA+BENSAI&dq=HAMOUDA+BENSAI&pgis=1 libre en ligne]</ref>. * La granda romancièra soïsse [[Isabelle Eberhardt]] (1877-1904) demorèt a [[Batna]]. * Èran tanben Batnéens los escrinans: [[El hachemi Saidani]] (mòrt en 2005), [[Mohamed Nadir Sebaa]] (nascut en 1956), [[Abderezzak Hellal]] (nascut en 1951), [[Beïda Chikhi]], Doctor d’Estat e professor a la [[Sorbona]], eca. * D'autors d'origina francesa escriguèron tanben de libres que tractan de tèmas ligats a ;'Aurès e a la vila de Batna coma Jean-Pierre Marin, [[Jean-Noël Pancrazi]] (nascut en 1949), [[Liliane Raspail]], Jean Pèrés e Eugène Delessert, eca. * Claude-Pierre-Hypoplyte Polain, istorian, moriguèt lo 17 de març de 1876 a Batna<ref>[http://books.google.fr/books?id=aQAEAAAAMAAJ&pg=PR22&dq=%C3%A9crivain+batna&lr= Book Google]</ref>. * [[Anna Gréki]] (1931-1966) foguèt escrivana e militanta de la causa del [[Front de Liberacion Nacionala (Argeria)]]<ref>{{fr}}Frantz Fanon: portrait. Per Alice Cherki. ed. Seuil, 2000. ISBN 2-02-036293-7. Page 236</ref>. * Los autors [[Redha Malek]] (nascuda en 1931), [[Mustapha Bekkouche]] (nascut en 1930), [[Amar Mellah]] (nascut en 1938), Merarda Mostefa Bennoi, [[Ali Merouche]] escriguèron de libres documentaris e istorics. * La poèsia arabia: le poèta [[Mohamed Laïd Al-Khalifa]] (1904-1979), [[Mohamed el akhdar el Saihi]], [[Mohamed Ababsa El Akhdari]]<ref>{{fr}}Ecrivains algériens: dictionnaire biographique Per Achour Cheurfi. Ed. Casbah éditions, 2004. pag.17. ISBN 9961-64-398-4</ref>, escriguèron de poèmas sus Batna e en Aurès. * [[Messaod Nedjahi]] escriguèt de romans en lenga francesa sus la vida dels shauis<ref>{{fr}}Profession: infirmière Par Messaoud Nedjahi. Ed. Editions Publibook. ISBN 2-7483-3522-8 [http://books.google.fr/books?id=Qp_1pR1FG2cC libre en linha]</ref>.. * [[André Gide]] (1868-1951) visitèt en Aurès. Èra amic de [[Mohamed Hamoda Bensai]] (1902-1998). * [[Liliane Amri]] (nascuda en 1939), maridada a un shaui, es l'autora del roman ''La Vie à tout prix''. Es una autobiografia e descriu de la vida d'Aurès, subretot de las femnas pendent los ans 1960 a 1990. Parla parfaitement shaui e contribuguèt al desvelopament de la region d'Aurès. * [[Germaine Tillion]] (1907-2008) demorèt en Aurès pendent d'ans. Faguèt grand trabalh scientific sus la region d'Aurès<ref>{{fr}}Thérèse Rivière, Fanny Colonna, Aurès/Algérie, 1935-1936 photographies</ref>{{,}}<ref>{{fr}}Germaine Tillion, ''Il était une fois l'ethnographie''</ref>. Envièt de letras al govèrn francés per defendre la causa dels Argerians pendent la Guèrra d'Argeria. * Dins son òbra, Mathéa Gaudry descriguèt la vida de las femnas Shauis, los usatge e cotumas d'aquela region subretot dins lo periòde colonial de [[1929]]. Fa l'istoric de la [[Kahena|Kahina]]<ref>{{fr}}La femme Chaoui de l'Aurès, Mathéa Gaudry, édition Chihab- Awal</ref>. * Bachir Rahmani (1957), mètge escrivan, escriguèt "Amrir", (2002). * Saleh Bezzala, poèta de lenga shaui. * Nassira Belloula, nascuda a Batna e autora de mai d'un romans, recits e ensags coma ''La Revanche de May'', ''Visa pour la Haine'', ''Rebelle en toute demeure'', ''Djemina'' o ''Les Belles Algériennes''. === Dança === {{...}} == Annèxes == === Articles connèxes === * [[Berbèrs]] * [[Shaois]] * [[Shaoi]] === Bibliografia === * {{fr}}''Histoire des Berbères'', Ibn Khaldoun, trad., William Mac-Guckin de Slane, Ed Berti, Argièr 2003 * Léon Souguenet, ''Julia Donia : Missions dans l'Aurès (1915-1916)'', ed.[[Éditions Renaissance du Livre]], 1928. * Ernest Mercier, ''Histoire de l'Afrique septentrionale (Berbérie) depuis les temps les plus reculés jusqu'à la conquête française (1830)'' 1868, tome 1, p.&nbsp;188<ref>[https://web.archive.org/web/20120929065458/http://www.algerie-ancienne.com/livres/histoire/histoire2.htm ''Histoire de l'Afrique septentrionale'' en linha]</ref>. * [[Gabriel Camps|Camps Gabriel]], ''Monuments et rites funéraires protohistoriques, Aux origines de la Berbérie'', París, Arts et Métiers graphiques, 1962 (630 p.) [Chapitre IV, ''La poterie peinte'', p. 320-417]. * ''Jeux de trames en Algérie'', Argièr, Ministère de l'agriculture et de la réforme agraire, 1975 [''Tissage de la montagne, les Aurès'', p. 111-117]. * J. B. Moreau, ''Les grands symboles méditerranéens dans la poterie algérienne'',Argièr, SNED, 1977 [''Lampes des Aurès'', p. 169-188]. * ''À la rencontre de la poterie modelée en Algérie'', Argièr, Ministère de l'agriculture et de la réforme agraire, 1982 [''Poterie des Aurès'', p. 118-129]. * [[Tahar Djaout]], ''L'Invention du désert'', Éditions du Seuil, París, 1987, {{p.}}31-33. * [[Kateb Yacine]], ''Parce que c'est une femme'', tèxtes reünits per Zebeïda Chergui, teatre, [entrevista de Kateb Yacine amb El Hanar Benali, 1972, ''La Kahina ou Dilhya''; ''Saout Ennissa'', 1972; ''La Voix des femmes'' e ''Louise Michel et la Nouvelle Calédonie''], París, Ed. Éditions des Femmes - Antoinette Fouque, 2004, 174 p. * [[Gisèle Halimi]], ''La Kahina'', Plon, 2006: Pocket, 2009 ISBN 978-2-266-17407-7 === Nòtas e referéncias === <references/> ==== Mapas ==== * [http://www.euratlas.net/AHP/grand/or0600.htm Mapa del Magrèb abans l'arribada de l'Islam / Numidia e Empèri roman] * [http://www.euratlas.net/AHP/grand/or0700.htm Mapa d'Aurès, de l'Ifriqya e de l'Empèri Omeiada en l'an 700] * [http://www.euratlas.net/AHP/histoire_europe/carte_europe_0800.html Mpa del Magrèb en 800] [[Categoria:Argeria]] 83j2u23epl5syoscj8imy01ndi3zy2u 0 126443 2511896 2511842 2026-11-01T12:06:08Z Nicolas Eynaud 6858 Anullacion de las modificacions [[Special:Diff/2511842|2511842]] de [[Special:Contributions/Aybeg|Aybeg]] ([[User talk:Aybeg|discussion]]) 2511896 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=Tu |nom=Esmirna |nom2=İzmir |blason= |bandièra= |nom de division2= [[Region de Turquia|Region]] |division2= [[Region Egèa]] |títol autoritat2=Prefècte |autoritat2=Cahit Kıraç |nom de division3=[[Província de Turquia|Província]] |division3= Ismir |títol autoritat3=Cònsol |autoritat3=Aziz Kocaoğlu |nom de division1=[[País]] |division1={{Turquia}} |nom de division4= |division4= |títol autoritat4= |autoritat4= |nom de division5= |division5= |títol autoritat5= |autoritat5= |nom de division6= |division6= |títol autoritat6= |autoritat6= |cp= |mapa=[[Fichièr:İzmir districts.png]] |imatge de mapa=[[Fichièr:İzmir districts.png]] |latitud= 38.433333 |longitud= 27.15 |estatut= |altitud= 5 |populacion=2774103 |annada_pop= |superfícia=11811 |sits-toristics= |divèrs= |imatge=View_of_Konak_Square.jpg |talha imatge= |legenda=Plaça Konak, Izmir |url= |imatgeloc= }} '''Esmirna''' (en [[turc]] e oficialament: '''İzmir''', en [[grèc]]: Σμύρνη ''Smyrni'', en [[armèni]] Զմիւռնիա ''Zmurnia'', en [[judeoespanhòl]] איסמירנה ''Esmirna'', coneguda tanben dins d'autres lengas coma '''Smyrna''' e '''Smirne''') es una vila del sud-oèst de Turquia, situada dins la [[region Egeà|region Egèa]] ([[turc]]: ''Ege Bölgesi''), capitala de l'[[airal metropolitan]] ([[turc]]: ''büyükşehir belediyesi'') e de la [[província d'İzmir|província d'Esmirna]]. En 2009, la populacion de totes los districtes urbans èra de {{unitat|3276815|abitants}}, que ne fa la tresena vila mai granda de Turquia, aprèl d'[[Istambol]] e [[Ankara]]. Lo mot '''İzmir''' ven de la contraccion del nom antic [[grèc]] ('''Σμύρνη / ''Smyrni)'''''). == Istòria == === Periòde de la Grècia Classica === Esmirna èra una ciutat d'[[Asia menora]], d'[[Ionia]], a la bòca del riu [[Ermos]] dins la baia nomenada ''Smyrnæus Sinus''. La legenda dich de foguèt fondada per una amazona del nom d'Esmirna que de per abans aviá conquerit [[Efès]]. Atal Esmirna foguèt considerada coma una colonia d'Efès. Los colons efesians foguèron expulsats pels eolians, qu'ocupèron la ciutat fins a que los colons foguèron expulsats, amb l'ajuda de [[Colofon]], recuperèron lo poder. Totes aqueles fachs son de recits legendaris. [[Erodòt]] dit qu'Esmirna èra una colonia dels eolians s'èran exiliats dins la ciutat de Colofon e aqueles pendent un festenal prenguèron la ciutat vèrs el 688aC. Aprè aquò foguèt admesa dins la confederacion ionica, la tretzena ciutat d'aquela. Foguèt atacada pel rei de [[Reialme de Lidia|Lidia]] [[Giges]], mas rebutèt l'ataca, mas [[Aliates II]] la conquereguèron e destruiguèron en [[-627]]. Demorèt deserta pendent 400 ans. [[Alexandre lo Grand]] auriá envisajat lo projècte de la tornar bastir mas capitèt pas; aquel qua lo faguèt es [[Antigon lo bòrni]], e acabat [[Lisimac de Tràcia]]; la nòva ciutat foguèt construïda prèp de l'antica (foguèt bastida dins la partida sud de la baia), mas pas sul meteis luòc. La nòva ciutat èra una de las mai bèlas d'Asia e de las mai ben bastidas e tenia barris, de portics, biblioteca, temples, edificis publics e un bon pòrt. En [[-281]] faguèt aliança amb los seleucids. En [[-197]] las possessions qu'Egipte encara conservava a l'Asia Menora (la còsta de [[Licia]] i de [[Pamfilia|Panfilia]], [[Samos]] e mai autras ilas) passèt dins las mans dels seleucids e qualques ciutats grègas (Esmirna e [[Lampsacos|Lampsac]]), se declarèron liuras profeitant de la declaracion romana que declarava la restauracion de l'independéncia e la libertat de totas les ciutats grègas aprèp la batalha de [[Cinoscéfals]]. [[Antioc III lo grand]] s'establiguèt a Efès e ataquèt las doas ciutats grègas, que foguèron ocupadas. Esmirna demandèt ajuda a Roma, e Lampsacos al [[Reialme de Pergam]] ([[-196]]). Antioc ocupèt tanben [[Sestos|Sèstos]] e tornèt bastir [[Lisimaquèia de Tràcia|Lisimaquèa]], e Roma l'invitèt a evacuar Tràcia e tornar en l'Asia Menora. Antioc acceptèt pas e sotmetèt la question de Lampsacos e Esmirna a l'arbitratge de [[Rodes]]. Un acòrdi amb Egipte establiguèt que Cleopatra, filha d'Antioc III se maridèt amb Ptolemèu V d'Egipte, en [[-193]], e la dòt aportada essent los territòris egipcians conquerits pels seleucids. Atal Licia e Pamfilia demorèron seleucides, aprèp d'un acòrdi d'Antioc amb Roma perque foguèt allegat qu'èran pas de conquèstas mas una dòt. En [[-188]] pel tractat d'[[Apamèa]] Esmirna foguèt donada a Roma. === Dominacion romana e bizantina === Jos la nominacion romana èra una ciutat liura. pendent la guèrra contra [[Mitridat VI Eupator]] demorèt leial a Roma e recebèt en recompensa divèrses privilègis. Foguèt un convent jurídic de la província d'Asia. Jos [[Trebonius]], un dels assassins de Cesar, foguèt assetjat a la ciutat per [[Publi Corneli Dolabella (cònsol 44 aC)|Dolabella]], que fin finala ocupèt Esmirna e tuèt Trebonius. Jos Tibèri obtenguèt lo privilègi d'esser la primièra ciutat grèga d'Àsia a poder erigir un temple a l'emperador. En [[178]] e [[180]] patiguèt de tèrratrem. [[Marc Aurèli]] ajudèt per la tornar bastir. Esmirna faguèt partida de las sèt Glèisas d'Asia citadas dins l'Apocalipsi <ref>Las sèt Glèisas: Efès, Smyrne, Pergama, Tiatir, Sardes, Filadelfia, e Laodicèa. Vejatz l'Apocalipsi I,11.</ref> de san Joan que, segon Tertullian, instituèt lo primièr evesque d'Emirna: Policarp <ref>De praescriptione haereticorum, 32.</ref> Un passatge de l'Apocalipsi fa allusion a de crestian empreisonat e Joan felicita de lor coratge fàcia a la persecution de Domician <ref>De praescriptione haereticorum, 32.</ref>, seriá estat executat dins l'estadi de la ciutat en [[166]]. Demorèt dins las mans dels romans e bizantins fins a la fin del sègle XI quand foguèt ocupada pel cap turcman [[Çaka Bey]] ([[1084]]) e foguèt lo teatre de la luta de l'emir amb los bizantins. En [[1098]] foguèt recuperada pels crosats de [[Godofred de Bouillon]] e tornèt a Bizanci. Lo [[26 de junh]] de [[1315]] [[Martin Zacaries]] recebèt [[Felip I de Tarent]], prince d'[[Acaia]] e teoric emperaire latin, Lo títol de "Rei e despòta d'Asia Menora" amb Quio, Enusses, [[Imbros]], [[Tenedos|Tenèdos]], [[Lesbos|Lèsbos]], [[Samos]], [[Icaria]], [[Còs]] e los castèls de Damala e Kalanutza, suposats fèus latins. En [[1317]] Martin Zacaries conqueriguèt Esmirna e en [[1318]] capitèt a impausar un drech de passatge per las naus comercialas turcas aprèp una victòria militara. L'emperaire [[Andronic III Paleològ|Andronic III]] declarèt Martin despossedit ([[1329]]) e envièt una flòta de 105 naus a [[Quios|Quio]]. Martin foguèt fach presonièr e portat a [[Constantinòple]] e empreisonat; los seus filhs, Bartomèu e [[Centurion I Zacaries]], podèt comprar la seuna vida. La flòta bizantina se presentèt a [[Focèa]], que lo governaira Andreolo Cattaneo deguèt jutjar fidelitat. Esmirna passèt alara a l'emir d'[[Aidin]]. Martin foguèt liberat en [[1341]] e en [[1343]] recebèt lo comandament de la crosada contra Umar Pasha emir d'Aidin. En [[1344]] los crosats pcupèron Esmirna. Martin voliá profeitar reconquerir Quio mas moriguèt lo [[15 de genièr]] de [[1345]] a Esmirna. Li succediguèt coma comandant Simone Vignoso que en [[1346]] se presentèt a Quio e prenguèt possession de l'illa per Genòa. A partir de [[1362]], Pietro Recanelli Giustiniani, succediguèt a Simone Vignoso a la regéncia de Quio. Se distinguèt a Esmirna al servici del Papa ([[1361]]-[[1365]]) foguèt amiral de la republica pendant la revòlta dels Doria (1365-1366) e va signèt la patz de [[1368]] a Chipre amb los [[mamelocs]]. Moriguèt en [[1380]]. Los genoeses de Quio conservèron Esmirna fins a [[1402]]. Al [[1402]] foguèt ocupada per [[Tamerlan]] (de per abans aviá estat evacuada pels genoesos e los cavalhièrs de Rodes) mas la donèt als [[Aydin-oghlu]], precisament a un dels dos princes que reclamavan l'emirat, [[Djunayd|Junayd]]; los [[Gattiluso]] de [[Lesbos|Lèsbos]] e los [[Giustiniani]] de [[Quios|Quio]] participèron el [[1416]] a una expedicion victoriòsa contra l'emir Mehmet d'Esmirna. La dinastia d'Aydin-oghlu pssedèt la ciutat fins que va passèt als [[Empèri Otoman|otomans]] en [[1426]]. === Periòde otoman === Sos l’empèri otoman, Esmirna èra la vila mei importanta d’Anatolia. Sa populacion en 1891 comptava 192, 000 personas; daus quaus 85,000 grècs ortodòxes, 55,000 turcs musulmans, 18,000 israelitas, 6,000 catolics (francolevantins), 7,000 armènis, 6,000 ellèns (ciutadans grècs), 5,000 ciutadans italians, 2,000 austriacs, 1,500 francés, 1,000 anglés, 500 alemands, 500 rus, 300 olandés, 100 soís e 600 pèrsas. De mai, 42,000 personas abitavan la banlèga d’Esmirna e sons vilatges. Los vilatges de l'entorn d'Esmirna èran Buca (Βουτζάς), Bornabad (Μπουρνόβα, Bornova), Seydiköy (Gaziemir), Nýmphio (Νύμφαιον, Kemalpaşa), Cordeliò (Κορδελιό, Karşıyaka), Karataş (קאראטאש), Karantina e Göztepe (Γκιόζ Τεπέ). Esmirna comptava 13 glèisas ortodòxas grègas, 11 catolicas latinas, 2 armènias apostolicas, 4 protestantas; 8 sinagògas e 23 mosquetas turcas (mei una mosqueta persana). Lo grèc i èra la lenga mei parlada, au punt que los dialèctes locaus d’autas langas i èran influençats prau grèc.<blockquote>ESMIRNA (Caplòc dau Vilayet), bastida au fond dau gof dau medish nom, au pè dau mont Pagus. Una das plaças comerciaus principaus dau Levant, en relacion d’ahars dab Àustria, Anglatèrra, Itàlia, França, Alemanha, Russia, Romania, Grècia, America, etc. La vila possedís un cai lo long dau ribatge, que li da un aspècte complètament eropèu, e un bon pòrt au fond dau gof d’Esmirna. Entrepaus generau daus produits dau Levant, e tanben de las mèrças europèas e denedas coloniaus importadas en escambi. Importacion. – Cafès, sucres, denedas coloniaus, comestibles, confiseria, draps, estòfas de laa, de coton, sederias, velós, claus, bogias, pèths tribalhadas, joieleria, quincalherias, mercerias, mòbles, articles de mòda, cauçaduras, armas, terralhas, veirèiras, faienças, vins, liquors, maquinas, veituras, màrmols, pèiras de Malta e d’Arle, husta, cordatges, etc., etc. Exportacion. – Fruits secs, laas, cotons, òpis, blats, rasims, pansas, higas, velanis, alizaris, òlis, cabirons, sesams, pèths de crabòts, pèths d’anhèths, regalícias, tapís mei renomenats dau mond, cassenòlas, escamònias, adragant, cerealas, husta, cera, granas jaunas, seljade, sedas, cocons, esmerilh, granas de coton e pavòts, hormatges, castanhas, habas, òs, sangsugas, tiftik.<ref>Annuaire oriental (ancien Indicateur oriental) du commerce, de l'industrie, de l'administration et de la magistrature | 1891 | Gallica (bnf.fr)</ref></blockquote> === Periòde modèrne === [[Fichièr:Izmir 200708.JPG|thumb|İzmir]] Al fin de la [[Primièra Guèrra Mondiala]] las fòrças militaras grègas [[Guerra GrècoTurca (1919-1922)|ocupèron]] '''Esmirna''' e de regions vesinas ([[1919]]) e lo sultan los tranferiguèt l'administracion; los grècs volián espandir lo seu domèni mai al èst mas en [[1922]] [[Guèrra d'Independéncia Turca|foguèt arrestats pels kemalistas]]: lo [[14 d'agost]] ([[27 d'agost]] segons lo calendièr gregorian) loss turcs [[Mustafa Kemal Atatürk|kemalistas]] comencèron l'ofensiva e en pauc de temps (setembre) desrotèt los grècs. Fin final los turcs dintrèron a Esmirna ([[9 de setembre]]). L'[[Armistici de Mudanya|armistici]] foguèt va signada a [[Mudanya]] l'[[11 d'octobre]] de [[1922]]. [[Fichièr:Great Fire of Smyrna.jpg|thumb|right|Encendi d'Esmisna de 1922]] Lo 13 de setembre, un [[encendi d'Esmirna de 1922|encendi]] comencèt dins lo quartièr armenian. s'espendiguèt lèu a tota la vila e escapèt al contraròtle: en una semana, destruiguèt gaireben tota la vila e faguèt prèp de 2000 mòrts <ref>The New York Times: "Only Ruins Left In Smyrna" (16-09-1922)[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?_r=1%26res=9803E4DE1139EF3ABC4F52DFBF668389639EDE&title=The%20New%20York%20Times%3A%20%22Only%20Ruins%20Left%20In%20Smyrna%22%20%2816-09-1922%29]{{,}}[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.arkheia-revue.org/Rene-Danger-architecte-art-deco.html&title=Ren%C3%A9%20Danger%2C%20architecte%20art%20d%C3%A9co René Danger, arquitècte art deco]</ref>. L’origina d'aquel desastre es fortament disputada: Grècs e Armenians se donan responsabes lo pilhards turcs, alara que los Turcs accusan los Grècs. Un testimòni ocular accusa l’arada turca de la destruccion d'Esmirna dins son obratge de 1926, The Blight of Asia. Aquel tesmòni foguèt confirmat per d'estudis istorics coma ''Smyrna 1922: The Destruction of a City de M. Housepian Dobkin (1988)''. Lo 24 de setembre, la flòta grèga tornèt a Esmirna e evacuèt fins al 1{{èr}} d'octobre de {{formatnum:180000}} refugiats, preludi a l'escanbi de populacions musulmanas e crestianas que se fará entre Turqui a Grècia l'an seguent. == Personalitats de la vila == * [[Haluk Bilginer]] ([[1954]]-), actor turc * [[Manolēs Kalomoirēs]] ([[1883]]-[[1962]]), compositor musical grèc * [[Nubar Pasha]] ([[1825]]-[[1899]]), cap del [[Govèrn]] de l'[[Egipte]] * [[Aristoteles Onassis]] ([[1906]]-[[1975]]), entrepreneire grèc * La vila reclama èsser lo luòc de naissença d'[[Omer|Omèr]], honor que reclamen també altres ciutats == Division administrativa == [[Fichièr:İzmir location districts.svg|300px|right|thumb|Los districtes d'İzmir]] La vila d'İzmir es divisida en los seguents [[Districtes de Turquia|districtes]] metropolitans: *[[Balçova]] *[[Bayraklı]] *[[Bornova]] *[[Buca (İzmir)|Buca]] *[[Çiğli]] *[[Gaziemir]] *[[Güzelbahçe]] *[[Karabağlar]] *[[Karşıyaka]] *[[Konak]] *[[Narlıdere]] == Embessonatge == ;Euròpa * {{Itàlia}} [[Ancona]], 2005 * {{Azerbaitjan}} [[Bakó]], 1985 * {{Moldàvia}} [[Brèma (vila)|Brèma]], 1996 * {{Alemanha}} [[Bălţi]], 1993 * {{Bulgaria}} [[Kardzhali]], 2008 * {{Romania}} [[Constança]], 1995 * [[Fichièr:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|20px]] [[Republica Turca de Chipre del Nòrd]] [[Famagusta]], 1997 * {{Modèl:Bòsnia e Ercegovina}} [[Mostar]], 1996 * {{Danemarc}} [[Odense]], 1991 * {{Chequia}} [[Plzeň]], 1987 * {{Modèl:Cazacstan}} [[Chimkent]], 2004 * {{Croàcia}} [[Split]], 1996 * {{Albania}} [[Vlorë]], 1994 * {{Polonha}} [[Wrocław]], 1999 * {{Eslovaquia}} [[Žilina]], 1997 * {{Russia}} [[Volgograd]], 2006 * {{Ucraïna}} [[Simferopoll]], 1998 ;[[Asia]] * {{Quirguizstan}} [[Bichkek]], 1991 * {{Índia}} [[Bombai]], 1997 * {{Ozbequistan}} [[Bukharà]], 1992 * {{Indonesia}} [[Surabaya]], 1996 * {{Israèl}} [[Tel Aviv]], 1998 * {{China}} [[Tianjin]], 1990 * {{Turcmenistan}} [[Türkmenabat]], 1993 ;[[Africa]] * {{Libia}} [[Trípol (Libia)]], 1996 * {{Egipte}} [[Alexandria]], 1996 * {{Tunisia}} [[Sussa]], 2002 ;[[America]] * {{Cuba}} [[L'Avana]], 1995 * {{USA}} [[Long Beach]], 2004 * {{USA}} [[Tampa]], 1990 * {{Chile}} [[Viña del Mar]], 1996 == Referéncias == <References/> {{commonscat|İzmir}} [[Categoria:Vila de Turquia]] 3md6669c9fuilrs8g8samuxyxatbete 2511898 2511896 2026-11-01T13:00:55Z Sovenhic 36254 informacion actualizada 2511898 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=Tu |nom=Esmirna |nom2=İzmir |blason= |bandièra= |nom de division2= [[Region de Turquia|Region]] |division2= [[Region Egèa]] |títol autoritat2=Prefècte |autoritat2=Cahit Kıraç |nom de division3=[[Província de Turquia|Província]] |division3= Ismir |títol autoritat3=Cònsol |autoritat3=Cemil Tugay |nom de division1=[[País]] |division1={{Turquia}} |nom de division4= |division4= |títol autoritat4= |autoritat4= |nom de division5= |division5= |títol autoritat5= |autoritat5= |nom de division6= |division6= |títol autoritat6= |autoritat6= |cp= |mapa=[[Fichièr:İzmir districts.png]] |imatge de mapa=[[Fichièr:İzmir districts.png]] |latitud= 38.433333 |longitud= 27.15 |estatut= |altitud= 5 |populacion=2774103 |annada_pop= |superfícia=11811 |sits-toristics= |divèrs= |imatge=View_of_Konak_Square.jpg |talha imatge= |legenda=Plaça Konak, Izmir |url= |imatgeloc= }} '''Esmirna''' (en [[turc]] e oficialament: '''İzmir''', en [[grèc]]: Σμύρνη ''Smyrni'', en [[armèni]] Զմիւռնիա ''Zmurnia'', en [[judeoespanhòl]] איסמירנה ''Esmirna'', coneguda tanben dins d'autres lengas coma '''Smyrna''' e '''Smirne''') es una vila del sud-oèst de Turquia, situada dins la [[region Egeà|region Egèa]] ([[turc]]: ''Ege Bölgesi''), capitala de l'[[airal metropolitan]] ([[turc]]: ''büyükşehir belediyesi'') e de la [[província d'İzmir|província d'Esmirna]]. En 2009, la populacion de totes los districtes urbans èra de {{unitat|3276815|abitants}}, que ne fa la tresena vila mai granda de Turquia, aprèl d'[[Istambol]] e [[Ankara]]. Lo mot '''İzmir''' ven de la contraccion del nom antic [[grèc]] ('''Σμύρνη / ''Smyrni)'''''). == Istòria == === Periòde de la Grècia Classica === Esmirna èra una ciutat d'[[Asia menora]], d'[[Ionia]], a la bòca del riu [[Ermos]] dins la baia nomenada ''Smyrnæus Sinus''. La legenda dich de foguèt fondada per una amazona del nom d'Esmirna que de per abans aviá conquerit [[Efès]]. Atal Esmirna foguèt considerada coma una colonia d'Efès. Los colons efesians foguèron expulsats pels eolians, qu'ocupèron la ciutat fins a que los colons foguèron expulsats, amb l'ajuda de [[Colofon]], recuperèron lo poder. Totes aqueles fachs son de recits legendaris. [[Erodòt]] dit qu'Esmirna èra una colonia dels eolians s'èran exiliats dins la ciutat de Colofon e aqueles pendent un festenal prenguèron la ciutat vèrs el 688aC. Aprè aquò foguèt admesa dins la confederacion ionica, la tretzena ciutat d'aquela. Foguèt atacada pel rei de [[Reialme de Lidia|Lidia]] [[Giges]], mas rebutèt l'ataca, mas [[Aliates II]] la conquereguèron e destruiguèron en [[-627]]. Demorèt deserta pendent 400 ans. [[Alexandre lo Grand]] auriá envisajat lo projècte de la tornar bastir mas capitèt pas; aquel qua lo faguèt es [[Antigon lo bòrni]], e acabat [[Lisimac de Tràcia]]; la nòva ciutat foguèt construïda prèp de l'antica (foguèt bastida dins la partida sud de la baia), mas pas sul meteis luòc. La nòva ciutat èra una de las mai bèlas d'Asia e de las mai ben bastidas e tenia barris, de portics, biblioteca, temples, edificis publics e un bon pòrt. En [[-281]] faguèt aliança amb los seleucids. En [[-197]] las possessions qu'Egipte encara conservava a l'Asia Menora (la còsta de [[Licia]] i de [[Pamfilia|Panfilia]], [[Samos]] e mai autras ilas) passèt dins las mans dels seleucids e qualques ciutats grègas (Esmirna e [[Lampsacos|Lampsac]]), se declarèron liuras profeitant de la declaracion romana que declarava la restauracion de l'independéncia e la libertat de totas les ciutats grègas aprèp la batalha de [[Cinoscéfals]]. [[Antioc III lo grand]] s'establiguèt a Efès e ataquèt las doas ciutats grègas, que foguèron ocupadas. Esmirna demandèt ajuda a Roma, e Lampsacos al [[Reialme de Pergam]] ([[-196]]). Antioc ocupèt tanben [[Sestos|Sèstos]] e tornèt bastir [[Lisimaquèia de Tràcia|Lisimaquèa]], e Roma l'invitèt a evacuar Tràcia e tornar en l'Asia Menora. Antioc acceptèt pas e sotmetèt la question de Lampsacos e Esmirna a l'arbitratge de [[Rodes]]. Un acòrdi amb Egipte establiguèt que Cleopatra, filha d'Antioc III se maridèt amb Ptolemèu V d'Egipte, en [[-193]], e la dòt aportada essent los territòris egipcians conquerits pels seleucids. Atal Licia e Pamfilia demorèron seleucides, aprèp d'un acòrdi d'Antioc amb Roma perque foguèt allegat qu'èran pas de conquèstas mas una dòt. En [[-188]] pel tractat d'[[Apamèa]] Esmirna foguèt donada a Roma. === Dominacion romana e bizantina === Jos la nominacion romana èra una ciutat liura. pendent la guèrra contra [[Mitridat VI Eupator]] demorèt leial a Roma e recebèt en recompensa divèrses privilègis. Foguèt un convent jurídic de la província d'Asia. Jos [[Trebonius]], un dels assassins de Cesar, foguèt assetjat a la ciutat per [[Publi Corneli Dolabella (cònsol 44 aC)|Dolabella]], que fin finala ocupèt Esmirna e tuèt Trebonius. Jos Tibèri obtenguèt lo privilègi d'esser la primièra ciutat grèga d'Àsia a poder erigir un temple a l'emperador. En [[178]] e [[180]] patiguèt de tèrratrem. [[Marc Aurèli]] ajudèt per la tornar bastir. Esmirna faguèt partida de las sèt Glèisas d'Asia citadas dins l'Apocalipsi <ref>Las sèt Glèisas: Efès, Smyrne, Pergama, Tiatir, Sardes, Filadelfia, e Laodicèa. Vejatz l'Apocalipsi I,11.</ref> de san Joan que, segon Tertullian, instituèt lo primièr evesque d'Emirna: Policarp <ref>De praescriptione haereticorum, 32.</ref> Un passatge de l'Apocalipsi fa allusion a de crestian empreisonat e Joan felicita de lor coratge fàcia a la persecution de Domician <ref>De praescriptione haereticorum, 32.</ref>, seriá estat executat dins l'estadi de la ciutat en [[166]]. Demorèt dins las mans dels romans e bizantins fins a la fin del sègle XI quand foguèt ocupada pel cap turcman [[Çaka Bey]] ([[1084]]) e foguèt lo teatre de la luta de l'emir amb los bizantins. En [[1098]] foguèt recuperada pels crosats de [[Godofred de Bouillon]] e tornèt a Bizanci. Lo [[26 de junh]] de [[1315]] [[Martin Zacaries]] recebèt [[Felip I de Tarent]], prince d'[[Acaia]] e teoric emperaire latin, Lo títol de "Rei e despòta d'Asia Menora" amb Quio, Enusses, [[Imbros]], [[Tenedos|Tenèdos]], [[Lesbos|Lèsbos]], [[Samos]], [[Icaria]], [[Còs]] e los castèls de Damala e Kalanutza, suposats fèus latins. En [[1317]] Martin Zacaries conqueriguèt Esmirna e en [[1318]] capitèt a impausar un drech de passatge per las naus comercialas turcas aprèp una victòria militara. L'emperaire [[Andronic III Paleològ|Andronic III]] declarèt Martin despossedit ([[1329]]) e envièt una flòta de 105 naus a [[Quios|Quio]]. Martin foguèt fach presonièr e portat a [[Constantinòple]] e empreisonat; los seus filhs, Bartomèu e [[Centurion I Zacaries]], podèt comprar la seuna vida. La flòta bizantina se presentèt a [[Focèa]], que lo governaira Andreolo Cattaneo deguèt jutjar fidelitat. Esmirna passèt alara a l'emir d'[[Aidin]]. Martin foguèt liberat en [[1341]] e en [[1343]] recebèt lo comandament de la crosada contra Umar Pasha emir d'Aidin. En [[1344]] los crosats pcupèron Esmirna. Martin voliá profeitar reconquerir Quio mas moriguèt lo [[15 de genièr]] de [[1345]] a Esmirna. Li succediguèt coma comandant Simone Vignoso que en [[1346]] se presentèt a Quio e prenguèt possession de l'illa per Genòa. A partir de [[1362]], Pietro Recanelli Giustiniani, succediguèt a Simone Vignoso a la regéncia de Quio. Se distinguèt a Esmirna al servici del Papa ([[1361]]-[[1365]]) foguèt amiral de la republica pendant la revòlta dels Doria (1365-1366) e va signèt la patz de [[1368]] a Chipre amb los [[mamelocs]]. Moriguèt en [[1380]]. Los genoeses de Quio conservèron Esmirna fins a [[1402]]. Al [[1402]] foguèt ocupada per [[Tamerlan]] (de per abans aviá estat evacuada pels genoesos e los cavalhièrs de Rodes) mas la donèt als [[Aydin-oghlu]], precisament a un dels dos princes que reclamavan l'emirat, [[Djunayd|Junayd]]; los [[Gattiluso]] de [[Lesbos|Lèsbos]] e los [[Giustiniani]] de [[Quios|Quio]] participèron el [[1416]] a una expedicion victoriòsa contra l'emir Mehmet d'Esmirna. La dinastia d'Aydin-oghlu pssedèt la ciutat fins que va passèt als [[Empèri Otoman|otomans]] en [[1426]]. === Periòde otoman === Sos l’empèri otoman, Esmirna èra la vila mei importanta d’Anatolia. Sa populacion en 1891 comptava 192, 000 personas; daus quaus 85,000 grècs ortodòxes, 55,000 turcs musulmans, 18,000 israelitas, 6,000 catolics (francolevantins), 7,000 armènis, 6,000 ellèns (ciutadans grècs), 5,000 ciutadans italians, 2,000 austriacs, 1,500 francés, 1,000 anglés, 500 alemands, 500 rus, 300 olandés, 100 soís e 600 pèrsas. De mai, 42,000 personas abitavan la banlèga d’Esmirna e sons vilatges. Los vilatges de l'entorn d'Esmirna èran Buca (Βουτζάς), Bornabad (Μπουρνόβα, Bornova), Seydiköy (Gaziemir), Nýmphio (Νύμφαιον, Kemalpaşa), Cordeliò (Κορδελιό, Karşıyaka), Karataş (קאראטאש), Karantina e Göztepe (Γκιόζ Τεπέ). Esmirna comptava 13 glèisas ortodòxas grègas, 11 catolicas latinas, 2 armènias apostolicas, 4 protestantas; 8 sinagògas e 23 mosquetas turcas (mei una mosqueta persana). Lo grèc i èra la lenga mei parlada, au punt que los dialèctes locaus d’autas langas i èran influençats prau grèc.<blockquote>ESMIRNA (Caplòc dau Vilayet), bastida au fond dau gof dau medish nom, au pè dau mont Pagus. Una das plaças comerciaus principaus dau Levant, en relacion d’ahars dab Àustria, Anglatèrra, Itàlia, França, Alemanha, Russia, Romania, Grècia, America, etc. La vila possedís un cai lo long dau ribatge, que li da un aspècte complètament eropèu, e un bon pòrt au fond dau gof d’Esmirna. Entrepaus generau daus produits dau Levant, e tanben de las mèrças europèas e denedas coloniaus importadas en escambi. Importacion. – Cafès, sucres, denedas coloniaus, comestibles, confiseria, draps, estòfas de laa, de coton, sederias, velós, claus, bogias, pèths tribalhadas, joieleria, quincalherias, mercerias, mòbles, articles de mòda, cauçaduras, armas, terralhas, veirèiras, faienças, vins, liquors, maquinas, veituras, màrmols, pèiras de Malta e d’Arle, husta, cordatges, etc., etc. Exportacion. – Fruits secs, laas, cotons, òpis, blats, rasims, pansas, higas, velanis, alizaris, òlis, cabirons, sesams, pèths de crabòts, pèths d’anhèths, regalícias, tapís mei renomenats dau mond, cassenòlas, escamònias, adragant, cerealas, husta, cera, granas jaunas, seljade, sedas, cocons, esmerilh, granas de coton e pavòts, hormatges, castanhas, habas, òs, sangsugas, tiftik.<ref>Annuaire oriental (ancien Indicateur oriental) du commerce, de l'industrie, de l'administration et de la magistrature | 1891 | Gallica (bnf.fr)</ref></blockquote> === Periòde modèrne === [[Fichièr:Izmir 200708.JPG|thumb|İzmir]] Al fin de la [[Primièra Guèrra Mondiala]] las fòrças militaras grègas [[Guerra GrècoTurca (1919-1922)|ocupèron]] '''Esmirna''' e de regions vesinas ([[1919]]) e lo sultan los tranferiguèt l'administracion; los grècs volián espandir lo seu domèni mai al èst mas en [[1922]] [[Guèrra d'Independéncia Turca|foguèt arrestats pels kemalistas]]: lo [[14 d'agost]] ([[27 d'agost]] segons lo calendièr gregorian) loss turcs [[Mustafa Kemal Atatürk|kemalistas]] comencèron l'ofensiva e en pauc de temps (setembre) desrotèt los grècs. Fin final los turcs dintrèron a Esmirna ([[9 de setembre]]). L'[[Armistici de Mudanya|armistici]] foguèt va signada a [[Mudanya]] l'[[11 d'octobre]] de [[1922]]. [[Fichièr:Great Fire of Smyrna.jpg|thumb|right|Encendi d'Esmisna de 1922]] Lo 13 de setembre, un [[encendi d'Esmirna de 1922|encendi]] comencèt dins lo quartièr armenian. s'espendiguèt lèu a tota la vila e escapèt al contraròtle: en una semana, destruiguèt gaireben tota la vila e faguèt prèp de 2000 mòrts <ref>The New York Times: "Only Ruins Left In Smyrna" (16-09-1922)[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?_r=1%26res=9803E4DE1139EF3ABC4F52DFBF668389639EDE&title=The%20New%20York%20Times%3A%20%22Only%20Ruins%20Left%20In%20Smyrna%22%20%2816-09-1922%29]{{,}}[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.arkheia-revue.org/Rene-Danger-architecte-art-deco.html&title=Ren%C3%A9%20Danger%2C%20architecte%20art%20d%C3%A9co René Danger, arquitècte art deco]</ref>. L’origina d'aquel desastre es fortament disputada: Grècs e Armenians se donan responsabes lo pilhards turcs, alara que los Turcs accusan los Grècs. Un testimòni ocular accusa l’arada turca de la destruccion d'Esmirna dins son obratge de 1926, The Blight of Asia. Aquel tesmòni foguèt confirmat per d'estudis istorics coma ''Smyrna 1922: The Destruction of a City de M. Housepian Dobkin (1988)''. Lo 24 de setembre, la flòta grèga tornèt a Esmirna e evacuèt fins al 1{{èr}} d'octobre de {{formatnum:180000}} refugiats, preludi a l'escanbi de populacions musulmanas e crestianas que se fará entre Turqui a Grècia l'an seguent. == Personalitats de la vila == * [[Haluk Bilginer]] ([[1954]]-), actor turc * [[Manolēs Kalomoirēs]] ([[1883]]-[[1962]]), compositor musical grèc * [[Nubar Pasha]] ([[1825]]-[[1899]]), cap del [[Govèrn]] de l'[[Egipte]] * [[Aristoteles Onassis]] ([[1906]]-[[1975]]), entrepreneire grèc * La vila reclama èsser lo luòc de naissença d'[[Omer|Omèr]], honor que reclamen també altres ciutats == Division administrativa == [[Fichièr:İzmir location districts.svg|300px|right|thumb|Los districtes d'İzmir]] La vila d'İzmir es divisida en los seguents [[Districtes de Turquia|districtes]] metropolitans: *[[Balçova]] *[[Bayraklı]] *[[Bornova]] *[[Buca (İzmir)|Buca]] *[[Çiğli]] *[[Gaziemir]] *[[Güzelbahçe]] *[[Karabağlar]] *[[Karşıyaka]] *[[Konak]] *[[Narlıdere]] == Embessonatge == ;Euròpa * {{Itàlia}} [[Ancona]], 2005 * {{Azerbaitjan}} [[Bakó]], 1985 * {{Moldàvia}} [[Brèma (vila)|Brèma]], 1996 * {{Alemanha}} [[Bălţi]], 1993 * {{Bulgaria}} [[Kardzhali]], 2008 * {{Romania}} [[Constança]], 1995 * [[Fichièr:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|20px]] [[Republica Turca de Chipre del Nòrd]] [[Famagusta]], 1997 * {{Modèl:Bòsnia e Ercegovina}} [[Mostar]], 1996 * {{Danemarc}} [[Odense]], 1991 * {{Chequia}} [[Plzeň]], 1987 * {{Modèl:Cazacstan}} [[Chimkent]], 2004 * {{Croàcia}} [[Split]], 1996 * {{Albania}} [[Vlorë]], 1994 * {{Polonha}} [[Wrocław]], 1999 * {{Eslovaquia}} [[Žilina]], 1997 * {{Russia}} [[Volgograd]], 2006 * {{Ucraïna}} [[Simferopoll]], 1998 ;[[Asia]] * {{Quirguizstan}} [[Bichkek]], 1991 * {{Índia}} [[Bombai]], 1997 * {{Ozbequistan}} [[Bukharà]], 1992 * {{Indonesia}} [[Surabaya]], 1996 * {{Israèl}} [[Tel Aviv]], 1998 * {{China}} [[Tianjin]], 1990 * {{Turcmenistan}} [[Türkmenabat]], 1993 ;[[Africa]] * {{Libia}} [[Trípol (Libia)]], 1996 * {{Egipte}} [[Alexandria]], 1996 * {{Tunisia}} [[Sussa]], 2002 ;[[America]] * {{Cuba}} [[L'Avana]], 1995 * {{USA}} [[Long Beach]], 2004 * {{USA}} [[Tampa]], 1990 * {{Chile}} [[Viña del Mar]], 1996 == Referéncias == <References/> {{commonscat|İzmir}} [[Categoria:Vila de Turquia]] ew9mf3u12w3947kh54xmw5gfarf97k5 0 135430 2511937 1914621 2026-11-01T23:33:05Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511937 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica=zoologia |carta=zoologia |imatge=<!--wikidata:--> |legenda= }} Los '''Astronotinae ''' [[Johann Jacob Heckel|Heckel]], [[1840]] son de [[Ciclid]]s d'[[America del Sud]]. Tres genres e sièis espècias son descriches. == Genres == Astronotini Fernandez-Yepez, 1951 *''[[Astronotus]]'' Swainson, 1839 doas espècias Chaetobranchini Fernandez-Yepez, 1951 *''[[Chaetobranchopsis]]'' Steindachner, 1875 doas espècias *''[[Chaetobranchus]]'' Heckel, 1840 doas espècias == Fonts == * [http://fishbase.ifm-geomar.de/Eschmeyer/EschRefFamily.cfm?Family=Cichlidae Références] * [https://web.archive.org/web/20160303165613/http://users.atw.hu/fishindex/teleostei/euteleostei/percomorpha/perciformes/labroidei/cichlidae/astronotinae/astronotus.htm Phylogénie] [[Categoria:Cichlidae]] [[Categoria:Percifòrme (nom scientific)]] tcreoa5ttihlnysq10a7aoqj521u9cn 0 146385 2511979 2490470 2026-11-02T06:32:33Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511979 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna/entesta|ocsa}}{{Comuna italiana |carta=gr |nom=Costeòles |nom2=Costigliole Saluzzo |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Costigliole_Saluzzo_dal_ponte.JPG |istat=004075 |cp=12024 |tel=0175 |latitudgrad=44 |latitudminuta=34 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=7 |longitudminuta=29 |longitudsegonda=0 |mej=460 |km²={{formatnum:{{supit004|75}}}} |pop={{formatnum:{{popit004|75}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|75}}/{{supit004|75}} round 2)}}}} |còde_cadastre=D120 |Gentili=costilholés, -esa |Conse=Fabrizio Giacomo Giovanni Nasi |Patron=Sant Antòni de Padoa |Fèsta_patronala=13 de junh |sit_web= https://www.comune.bergolo.cn.it/}} '''Costeòles'''<ref>[http://www.chambradoc.it/manifestacions/Premio-Ostana-edizione-2016-uno-spazio-di-convivencia-raccon.page "Prèmi Ostana, edicion 2016: un espaci de convivéncia contat dins un video de Andrea Fantino"], en linha sus Chambra d'Òc.</ref> (''Costiòle'' en [[piemontés]], ''Custiòle'' en padan normat;<ref>Autori vari, [https://web.archive.org/web/20230822183403/https://archivio.associazionegilbertooneto.org/ARCHIVIO/PDF/toponomastica%20-%20piemonte.pdf "Toponomastica - Piemonte"], ''Toponomastica Padana'', Associazione Gilberto Oneto. Archivio documentale, en linha.</ref> ''Costigliole Saluzzo'' o ''Costigliòle Saluzzo'' en italian<ref>[https://www.sapere.it/enciclopedia/Costigliòle+Saluzzo.html "Costigliòle Saluzzo"], ''Sapere'', Milan: White Star, s. d., en linha.</ref>) es una comuna piemontesa que foguèt un temps als [[marquesat de Saluças|marqués de Saluças]]. Administrativament, es dins la [[província de Coni]] e la [[region de Piemont]] de l’[[estat italian]]. ==Istòria== Las atestacions ancianas son ''Costeole'' (1142), ''Costilliolis, Custeolis'' (1163), ''Costellolis'' (1165). Possession dels marqués de Saluças, passèt mai tard al domeni dels Savòia e s'i apondèt "de Saluças" per far la diferéncia amb Costilhòl d'Ast.<ref name=fiore>Alessio Fiore, [https://web.archive.org/web/20231029213240/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/biblio/cuneo/costigliole-saluzzo "Costigliole Saluzzo"], 2014, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> A l’unificacion d’Itàlia la comuna de ''Costigliole Saluzzo'' es caplòc de canton dins l’arrondiment de [[Saluças]] dins la província de Coni.<ref>Direzione generale della statistica, [https://web.archive.org/web/20230731061901/http://lipari.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1861/RMG12668cens_pop_1861_dizionario_comuni_Regno+OCRottimizz.pdf ''Dizionario dei comuni del Regno d'Italia e tavole statistiche e sinottiche della circoscrizone amministrativa, elettorale, giudiziaria ed ecclesiastica con la indicazione della popolazione giusta l'ultimo censimento''], Torino: Stamperia reale, 1863</ref>{{,}}<ref name=elesh004021>[http://www.elesh.it/storiacomuni/storia_comune.asp?istat=004075 “Comune ISTAT "004075 Costigliole Saluzzo (Cuneo)" - Codice Catastale "D120"”], ''Storia dei comuni. Variazioni amministrative dall'unità d'Italia'', en linha.</ref> {{ref}} {{Comunas de Salucés}} [[Categoria:Marquesat de Saluças]] [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] i357714jwio1o9cx62spcxpmgbrc8l8 0 151620 2511958 2459452 2026-11-02T02:18:34Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511958 wikitext text/x-wiki '''''Biquefarre''''' es un [[filme documentari]] francés realizat per [[Georges Rouquier]] en [[1983]] e sortit en [[1984]]. == Sinòpsis == Rouquier torna, 38 ans après, suls luòcs del filmatge de ''[[Farrebique]]'', près de près de [[Gotrens]], en [[Occitània]], [[Avairon]], region de [[Miègjorn-Pirenèus]], continhant l'istòria de la seuna familha. Aicí es lo mond que cambièt, las cosinas son ara mobladas de formicà, l'agricultura es al punt de venir una industria mas los personatges demòran plan vertadièrs. En 1983, Rouquier arribèt a convéncer las personas que joguèron dins ''[[Farrebique]]'' (1946) de se sometre encara un còp a l'uèlh de la camarà. L'istória que Georges, lor ami e cosin, lor demanda de representar dans lo filme, es pas pro alunhat de la lor vida: l'agricultura venguèt una industria, se cal agrandir o disparéiser. La tèrra de la bòria Biquefarre es en venta, qui la comprará? A l'entorn d'aquela trama, l'amor conjugal d'Henri e Maria, la malautiá de Roch, e los imatges del passat se mesclan a aquelas del present, en contrapunt al recit. == Ficha tecnica == * Títol: ''Biquefarre'' * Realizacion: [[Georges Rouquier]] * Scenari: [[Georges Rouquier]] * Cadraire: [[Pierre-Laurent Chenieux]] * Musica: [[Yves Gilbert]] * País d'origina: [[França]] * Format: 35 mm - Color * Durada: 90 minutes * Genre: Documentari * Datas de sortida: 4 d'abril de 1984 == Prèmis == * [[Mòstra de Venècia]]: Grand Prèmi especial de la jurada en 1983 == Vejatz tanben == [[Farrebique]] === Ligams extèrnes === * {{fr}}[http://www.lesdocs.com/fiches/bkfr.htm/combined Les Documents cinématographiques] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20160304051238/http://cinema.encyclopedie.films.bifi.fr/index.php?pk=54663/combined ''Biquefarre''], sul site de la [[Cinematèca francesa]] 08dbpewlnjkx8n0ioiu8aybpy2z4z6v 0 153753 2511926 2511360 2026-11-01T21:49:20Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511926 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Disability symbols.svg|thumb|Pictogramas illustrant de formas d'andicap.]] Un '''andicap''' (de l'anglés: ''handicap''),<ref name="D1">{{Dicodòc|Handicap}}</ref><ref>{{DGLO|pagina=55}}</ref> '''desaventatge'''<ref name="D1"/> o '''endecament''',<ref name="D1"/><ref>{{Ref-libre|títol=Diccionari provençau-francés, occitan (après 1500); provençal|url=https://books.google.com/books?id=mPTjAAAAMAAJ&pg=PA53&dq=endecament&hl=oc&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjR2NS11MOLAxWZVaQEHV3XEA8Q6AF6BAgKEAM|editor=Edisud|data=2003|isbn=978-2-7449-0464-6|lengua=fr|nom=Jòrgi|cognòm=Fettuciari|nom2=Guiu|cognòm2=Martin|nom3=Jaume|cognòm3=Pietri|pagina=53}}</ref> es la condicion d'un individú limitat dins las possibilitats d'interaccion amb son mitan, causada per una deficiéncia provocant una incapacitat, permanenta o non, menant a un estrès e a de dificultats moralas, [[Intelligéncia|intellectualas]], [[sociologia|socialas]] e/o fisicas. Lo tèrme '''andicap''' se referís tanben a las dificultats de la persona andicapada fàcia a son mitan en tèrmes d'[[accessibilitat]], d'expression, de [[compreneson]] o de percepcion. S'agís tant d'una nocion sociala que d'una nocion [[medecina|medicala]]. Aquelas limitacions d'activitat e de participacion demorant variablas segon los contèxtes nacionals o societals. L'andicap tòca 80 milions de personas en Euròpa<ref>{{en}} [http://ec.europa.eu/justice/discrimination/disabilities/disability-strategy/index_en.htm European Disabilty Strategy 2010-2020] sur ec.europa.eu, ''European Commission - Justice'', relu le 30 novembre 2013.</ref> e 650 milions dins lo mond entièr<ref>[http://www.un.org/french/disabilities/default.asp?navid=35&pid=833 Faits et chiffres sur le handicap] sur www.un.org, relu le 29 novembre 2013.</ref>, veire un miliard de personas segon lo ''Rapòrt mondial sus l'andicap'' de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] e de la [[Banca Mondiala]]<ref name="rmh">{{fr}}[https://web.archive.org/web/20131203062300/http://www.who.int/disabilities/world_report/2011/fr/index.html Incapacités et réadaptation - Rapport mondial sur le handicap]</ref>. La [[prevaléncia]] de l'andicap es estimat a 15 % de la populacion mondiala<ref name="rmh"/>, e dins 80% dels cas seriá d'[[andicap invisible|andicaps invisibles]]<ref>{{fr}}[handicap.essec.edu/handicap-definition Qu'est ce que le handicap ?]</ref>. == Terminologia e definicion == L'andicap es une nocion « complèxe, evolutiva, multidimensionala e controversiada »<ref name="ReferenceA">{{fr}}Rapport mondial sur le handicap, Qu’est-ce que le handicap ?, page 4.</ref>. Lo mot « andicap » ven de l'expression [[anglés|anglesa]] ''{{Lang|en|hand in cap}}'' significant « man dins lo capèl ». Dins l'encastre d'un [[tròc]] de bens entre doas personas, caliá tornar establir una egalitat de valor entre çò qu'èra donat e çò qu'èra recebut: atal aquel que receviá un objècte d'una valor superiora deuriá metre dins un capèl una soma d'argent per restablir l'equitat. L'expression pauc a pauc se transformèt en mot puèi aplicat al domèni esportiu (corsas de cavals) al sègle XVIII. En ipisme, un ''andicap'' correspondava a la volontat de donar tant d'escasenças a totes los partents en impausant de dificultats suplementàrias als melhors. Pendent de la fin del sègle XX, la nocion d'andicap evoluèt. L'andicap se definissiá en oposicion a la malautiá e centrat sus l'individú. En [[1980]], l'epidemiologista [[Philip Wood]] definisiá atal un vejaire medical de l'andicap que foguèt adoptat per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat]]. Aquela definicion mai tard tornèt èsser formulada per inclure son aspècte estructural e social<ref name="ReferenceA"/> Lo site oficial de l'[[OMS]] definís atal los andicapats: ''« Los andicaps son un tèrme general recobrissent de deficiéncias, una limitacion de l'activitat e de restrenhements contributius »''<ref>{{en}}[http://www.who.int/topics/disabilities/en/ Health topics - Disabilities]: « ''Disabilities is an umbrella term, covering impairments, activity limitations, and participation restrictions.'' ».</ref> e menciona tanben: ''{{Cita|L'andicap es pas simplament un problèma de santat. S’agís d’un fenomèn complèxe que raja de l’interaccion entre las caracteristicas corporalas d’una persona e las caracteristicas de la societat ont viu. Per susmontar las dificultats que las personas andicapadas son confrontadas, d'entrepresas destinadas a levar los obstacles del mitan e societals son necessairis<ref>{{fr}}[http://www.who.int/topics/disabilities/fr/ Thèmes de santé - Handicaps] OMS.</ref>.}}'' == Causas == === deficiéncias === Una deficiéncia es una ''{{Cita|pèrda de substéncia o alteracion definitiva o provisòria, d'una estructura o foncion psicologica, fisiologica o anatomica<ref>{{fr}}Guy Dreano, ''Guide de l'éducation spécialisée'', Dunod, 2002.</ref>.}}'' Las deficiéncias son de problèmas del còs, d'escarts al respècte de la situacion normala. Las lesions de las estructuras anatomicas e la limitacions de las foncions organicas e psiquicas son diagnosticadas. Pòdon èsser la consequéncia (lo [[simptòma]]) d'una malautiá, mas n'es pas la quita malautiá. Per exemple, una pèrda de l'[[ausida]] pòt èsset la consequéncia d'una patologia ([[otiti]], [[encefaliti]]s, [[gautissons]]), d'un [[Traumatisme (medecina)|traumatisme]], d'una anomalia [[genetica]] o de la [[vielhesa]]. Una dimension subjectiva, « es a dire de çò que ressentís la persona qui viu de situacions d'andicap » s'apond a las tres autras que son « la modificacion del còs », « la limitacion fonctionala », e « los obstacles dins la vida videnta »<ref>{{fr}}[[Claude Hamonet]] : [http://claude.hamonet.free.fr/fr/art_subjectivite.htm LA SUBJECTIVITÉ : la dimension cachée du handicap et de la Réadaptation.]</ref>. Se las deficiénças an sempre una causa organica o psiquica, recobrisson un domèni mai espandit que la nocion de treble o de malautiá, doncas una deficiéncia deu pas necessàriament èsser considerada coma una malautiá; pòt tanben èsser lo resultar d'un traumatisme d'origina extèrna (accident, agression, ferrida de guèrra...). === Limitacions d’activitats === Lo domèni de l'andicap se referís a las malautiás, ferridas mas tanben als trebles psiquics, a las anomalias congenitalas o geneticas, veire als efièchs de l'edat, de la [[grossessa]], del biais de viure ([[alcoòl]], [[Obesitat]]), que pòdon provocar de deficiéncias o d'apondre en mai als efièchs d'una deficiéncia. Per exemple l'impacte d'una deficiéncia motritz sus las possibilitats de desplaçament poiriá èsser agravat pel demai de pes. === Mitan === Lo mitan o los factors contextuals an un impacte considerable sus l'andicap<ref name="ReferenceA"/>. Designan l'ensems dels aspèctes del mond ont viu un individú e qu'an una influéncia sus las situacions de vida que la persona andicapada es confrontada. Son los factors contextuals, coma l'accés al suènh (las ajudas tecnicas e protesis), l’accessibilitat dels bastits e de las organizacions, la legislacion en vigor. Es tanben l'actitud de las institucions e de l'ensems de la societat sus las [[deficiéncia]]s de l'individú. == Categorias de l'andicap == === Tipologia de l'andicap === Aquelas tres tipologias de l'andicap son pas adoptats pels organismes internacionals mas se pòt destriar: * '''l'[[andicap fisic]]''' amassa l’ensems dels trebles podent provocar un prejudici parcial o total de la motricitat; * '''l'andicap sensorial''' amassa las dificultats ligadas als organs sensorials; * '''l'[[andicap mental]] o intellectual''': es una dificultat de comprene e una limitacion dins la rapiditat de las foncions mentalas sul plan de la compreneson, de las coneissenças e de la cognicion. De legislacions fan la distinccion entre andicap mental, andicap psiquic, e andicap cognitiu<ref>La lei francesa de l'11 de febrièr de 2005.</ref>. L’OMS ela, emplec lo tèrme de « retard mental » per l'[[andicap mental]]. E mai, cal destriar l'especificitat de las personas poliandicapadas, es a dire que conjugan mai d'un andicaps. === Classificacion internacionala dels andicaps === La [[classificacion internacionala dels andicaps]] (CIH), creada en 1980, s'apièja suls trabalhs del doctor [[Philip Wood]], epidemiologista de l'[[Universitat de Manchester]] qu'analisa l'andicap en tres punts<ref name="williams-france">{{fr}}[https://web.archive.org/web/20131109190947/http://www.williams-france.org/fr/fiche-williams.php?fa=141 Historique du handicap], williams-france.org</ref>: la deficiéncia, l'incapacitat, e lo desavantatge social o lo quita andicap. Aquela classificacion foguèt revisada e renomenada en ''[[Classificacion internacionala del Foncionament, de l'andicap e de la santat]]'' (CIF). La novèla distinccion analisa l'andicap en quatre nocions: *foncion organica (foncion mentala, sensoriala, digestiva, eca), es a dire lo domèni del foncionament corporal; *estructura anatomica (estructura del sistème nerviós, estructura ligada al moviment…) que tòca l'organizacion fisica; *activitat e participacion (activitat de comunicacion, de mobilitat…) qu'identifica los foncionaments concernits; *factors environamentals (produch e sistèma tecnic, sosten e relacion…) que liga als factors exteriors potencialament andicapants. === Classificacion en foncion de la data d'arribada === En foncion de la data d'arribada de l'andicap<ref>{{en}} Hagberg B, Hagberg G, Olow I, Van Wendt L. « The changing panorama of cerebral palsy in Sweden. {{VII}}. Prevalence and origin in the birth year period 1987-90 » ''Acta Paediatr''. 1996, 85 : 954-960</ref> : *l'andicap d'origina prenatala (cromosomic o genetic), los embriofetopatias infecciosas d'arribada precoça (20 a 35 %) ; *l'andicap de l’enfant d'origina perinatala entre 22 setmana d’amenorrèa e uèit jorns postnatals (30 a 60 %) ; *l'andicap d'origina postnatala (infecciosa, tumorala o traumatica) (5 a 10 %)= == Istòria de l'andicap == L'andicap, concepte polisemic, es lo resultat d’una construccion istorica. === Antiquitat === En [[Mesopotamia]], la descobèrta d'una tauleta en escritura cuneifòrma datant de 2800 AbC mòstra una percepcion de l'andicap. Sus aquela tauleta, parla de « mòstres » per deca, per excés o encora par de dobles. Dins la mitologia grèga, [[Efèst]], segon de fonts, es filh de Zèus e d'Èra. Es abitualament representat coma un fabre garrèl e desformat. A la naissença, la maire lo troba tan laid que lo saca al bas de l'Olimp, e es d'aquela casuda que li ven sa claudicacion. Es tanben lo cas d’[[Edip]]. Mostrat pel paire, rei de Tebas per que eissit d’una alliança impossibla, amb un pé difòrme, foguèt caçat per alunhar lo malastre de la ciutat. Pels Grècs e Romans, l'astre de las personas andicapadas es foncion del prejudici; distriavan diformitat e malautiá sens incidéncia fisica. E mai, l'astre reservat als enfants que l'andicap èra pas visible, es a dire pels enfants patiguèt de trebles mentals, èra pas lo metèis que pels enfants patissent d'un andicap fisic. Amb la decision dels responsables de la ciutat, los enfants diformes èra menats fòra de la ciuta per èsser expausats, e èran daissats per morrir, pas tuats dirèctament, mas daissat a la volontat dels dieus. Pasmens, lo liure arbitre del paire o de la maire influenciava lo destin de l'enfant. Decidián de lo gardar o de lo forajetar. Dins aquel cas, l'enfant èra sacat a las bordilhas, ont morrigèt lèu. Atal, los [[Esparta|esparciats]] expausavan lors recents nascuts difòrmes al pé del mont Tegetus. Lor diformitat èra codificada e aviá un sens, representava la colèra dels dieus. Dins la literature ateniena, [[Platon]] e [[Aristòtel]] envisatjavan l’eliminacion dels enfants que naissián mutilats, o cècs o sords. Los Romans, eles, se donavan l'autorizacion de tuar los enfants, mas a condicion que siá fach dins los uèit jorns segent la naissença, après una institucion de l'Estat s'encargava de l'enfant. A l'epòca, una lei recomandava d'exterminar los enfants « monstruoses ». Sonque al sègle VII ApC. la practica de la mòstra dels enfants foguèt enenbida per la lei. La religion ebraïca, interdisiá a l’individu patissent d’infirmitat d'aprochar los luòcs de culte. L'andicap aparessiá coma una impuretat. En efièch, lo libre del Levitic que tracta de la casta sacerdotala, los filh del preires nascuts infirms son interdits de culte. Vèrs los sègles VII e Vet 5 AbC., los tèxtes sacrats començon a tornar integrar l’infirm dins l’òrdre du sacrat insistissent sul ligam de fraternitat. Es lo cas del [[Nòu Testament]]. L'invaliditat seriá pas una macula del còs mas lo comportament al respècte de l’autre, qu'es una de las preséncias possiblas del divin. Pasmens, l’equilibri exclusion/integracion sociala essent trencat, l'unic principi de caritat participa a l’integracion de l’infirm. Dins l'[[Alcoran]] o la [[Bíblia]], los infirms son interdits de combat. Es alara pas question d’impuretat mas d’incapacitat. Tot lo rèste lor es autorizat. En fach, la Bíblia e l'Alcoran tracta fòrça pauc la question de l'andicap<ref>{{en}} Cheikh Isse A. Musse, Imam. ''Disability: An Islamic Insight'', Islamic Council of Victoria, [https://web.archive.org/web/20070830062018/http://icv.org.au/disabilityarticle.shtml http:// www.icv.org.au/disabilityarticle.shtml]</ref>. === Edat Mejana === A l'Edat Mejana, la nocion d'andicap es assimilada dins la categoria dels indigents (raubaires, vagabonds, paures). Qualques personas coma los nans, boçuts, fòls, an paradoxalament lo drech a una libertat mai granda. Lor es acordat un estatut particular. === Epòca modèrna === Coma a l'Edat Mejana, la nocion d'andicap, d'[[invaliditat]], de [[marginalitat]] es pas diferenciada. Se l'epòca modèrna aparéis en continuitat amb la precedenta, pasmens se vei una franca trencadura a la fin de l'epòca dins fòrça domènis (medecina, biologia) de las societats europèas. E las primièras intervencions [[politica]]s al subjècte de l'andicap datan en [[França]] del sègle XVII. La medecina avançava e començava a comprene los mecanismes de l’ereditat. Encara mai son estigmatizat los parents, que son considearts coma responsables dels problèmas de lors enfants, en rason dels ligams de filiacion. La medecina contraròtlava tojorn mai las personnas andicapadas<ref>{{fr}}[[Michel Foucault]], ''La Naissance de la clinique'', dans La leçon des hôpitaux, PUF, 1663.</ref>. L'andicap començava a existir coma un objècte favorizant la vida dels andicapats. L’abbé de l’Épée estudièt los malentendents e sords, [[Denis Diderot]] se consacrèt als cècs<ref>{{fr}}Denis Diderot, ''[[Lettre sur les aveugles à l'usage de ceux qui voient]]'', 1749.</ref>, un subjècte plan discutat a l'epòca per las operacions quirurgicalas permetent de tornar la vista e de cècs de naissença. Mas qualques uns venon de vetadièras curiositats de fièra, pratican la mòstra pel le mitan medical o lo grand public. E mai, l'influéncia de la medecina justificava racionalament las amassadas o la relegacion de las personas dichas anormalas<ref>{{fr}}'''''Michel Foucault, '''Histoire de la folie à l'âge classique'', Première partie, chapitre {{III}}, Gallimard, 1972</ref>. === Epòca contemporanèa === La presa en carga de l'andicap leugièr evolua pendent tot lo sègle XX, amb l'establiment del [[tèst Binet-Simon]] e las classas de perfeccionament. Pels andicapats prigonds, la segonda mitat del sègle XIX es marcada per la relegacion a l'[[Espital psiquiatric|asili]]. Pendent aquel periòde, lo redreiçament moral pasa per l'alunhament al camp, e s'es possible lo trabalh agricòl dins las colonias annèxas de l'espital<ref name="chi-clermont">{{fr}[https://web.archive.org/web/20110830192206/http://www.chi-clermont.fr/historique.html Istoric] sus Chi-Clermont.</ref>. L'asili mai grand d'[[Euròpa]] aculhissiá fins {{FORMATNUM:5000}} malauts e ocupa una superfícia de 450 [[ectara]]s. La colonia agricòla se situa a [[Fitz-James]] a qualques quilomètres de [[Clermont (Oise)|Clermont]] (lo saber far professional dels malauts es « judiciosament » utilizat. L'establiment conéis una long periòde de vam fins a 1880)<ref name="chi-clermont"/>. Autra epòca, autra representacion: la lei de 1898 suls accidents del trabalh dona a la carga de l'emplegaire una asseguréncia permetent lo pagament d'una indemnizacion al títol de las infirmitats aqueridas dins l'encastre del trabalh (accident del trabalh e malautiá professionala). L’influéncia del moviment eugenista sus la legislacion se traduguèt per la realizacion de programas d'[[esterilizacions forçadas]] a la fin del sègle XIX. Los EUA, los primièrs, adoptèron un programa oficial d'esterilizacions forçada, dins l'encastre d'una ideologia eugenica alara al vam, representada par [[Madison Grant]] e d'autres<ref>{{en}} Lombardo, Paul. ''Eugenic Sterilization Laws'', Eugenics Archive</ref>. Lo programa tocava d'en primièr los retardats mentals e personas subjèctas a de trebles psiquics. De mai, quaqlues Estats tocavan tanben los sords, cècs, epileptics e victimas de malformacions congenitalas. Après la [[Primièra Guèrra Mondiala]], en 1918, la question de l'andicap foguèt pausada a causa de las sequèlas venent de la guèrra. Lo tèrme d’infirm, passa a invalid que se considèra alara coma essent mens desvalorizant<ref>{{fr}}François Dagot, [http://ari-accompagnement.fr/ressources_documentaires/doc_84_343145246.pdfApproche istoric del concèpte d'andicap], decembre de 2007</ref>. Entre las doas guèrras, pendent de la fasa de l'[[Espandiment del Japon Showa]], los govèrn japoneses successius realisèron l'esterilizacion dels andicapats mentals e fisics<ref>{{ja}} « The National Eugenic Law » The 107th law that Japanese Government promulgated in 1940 ({{Lang|ja|国民優生法}}) {{Lang|ja|第一条　本法ハ悪質ナル遺伝性疾患ノ素質ヲ有スル者ノ増加ヲ防遏スルト共ニ健全ナル素質ヲ有スル者ノ増加ヲ図リ以テ国民素質ノ向上ヲ期スルコトヲ目的ト ス}}, Kimura, Jurisprudence in Genetics, [http://www.bioethics.jp/licht_genetics.html http://www.bioethics.jp/licht_genetics.html]</ref>{{,}}<ref>{{en}} ''Hansen's sanitarium were houses of horrors'', [https://web.archive.org/web/20110606085432/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20050128a1.html https://web.archive.org/web/20110606085432/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20050128a1.html]</ref>. Mai d'un Estats europèus votèron a lor torn de tèxtes similars: Soïssa en 1928, Danemarc en 1929, Norvègia e Alemanha en 1934, Finlàndia e Suècia en 1935, l'Estonia en 1937<ref>{{fr}}[[André Pichot]], ''La Société pure. De Darwin à Hitler'', Flammarion, París, 2000</ref>{{,}}<ref>{{en}} Gunnar Broberg et Nils Roll-Hansen, eds., ''Eugenics And the Welfare State: Sterilization Policy in Demark, Sweden, Norway, and Finland'' (Michigan State University Press, 2005)</ref>. Gaireben totes los païses protestants foguèron tocats. Al Reialme Unit, lo secretari d'Estat (''{{Lang|en|Home Secretary}}'') [[Winston Churchill]] realizèt l'esterilizacion forçada dins lo ''{{Lang|en|Mental Deficiency Act}}'' de 1913. Dins los ans 1930, lo cinèma american, coma dins ''[[Freaks]]'', permet de veire cossí se representava las personas andicapadas: apartats perque son consideradas coma monstruosas<ref>{{fr}}Olivier R. Grim, Freaks dans ''Handicap en images'', paginas 163-174</ref>. Constituís una figura per englasiar o esmòure lo public. A l’arribada d’[[Hitler]] al poder, en 1934, los malauts mentals e fisics son ja esterilizadas puèi assassinadas, per que meton en perilh la puretat de la raça, considerada coma lo modèl, l’ideal de capitar, una normalitat qu'exclusís totas las diferéncias. Abans l'arribada d'Adolf Hitler al poder, una majoritat de scientifics e una partida màger de la classa politica alemanda èran favorables a l’eugenisme<ref>Pel ans precedent la pujada d’Hitler al poder veire Paul Weidling, {{fr}}''Hygiène raciale et eugénisme médical en Allemagne, 1870-1932'', La Découverte, París, 1998</ref>. Hitler s'inspirèt de l'eugenisme [[EUA|estatsunidenc]], coma de ''{{Lang|en|The International Jew. The world's Foremost Problem}}'' d'[[Henry Ford]]<ref>''[[Mein Kampf]]'', citat dins {{en}}[https://web.archive.org/web/20110516071702/http://www.waragainsttheweak.com/offSiteArchive/HitlerDebtToAmerica.html « Hitler's debt to America »] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.waragainsttheweak.com/offSiteArchive/HitlerDebtToAmerica.html&title=Hitler%27s%20debt%20to%20America archive]. ''The Guardian''. 6, 2004.</ref>. La [[Segonda Guèrra Mondiala]] amaguèt tanben en Alemanha pel projècte [[Aktion T4]], una campanha sistematica d'assassinats pel regim nazi, que comencèt en genièr de 1940, per tòca d’eliminar los andicapats mentals e fisics. En França, se moriguèron {{FORMATNUM:40000}} malauts e andicapats mentals a causa qu'èran de {{Cita|bocas inutilas}} son pas mai noiridas. Per exemple, a Clermont, lo nombre de malauts aculhits passèt de {{FORMATNUM:4444}} en 1939 a {{FORMATNUM:2335}} en 1945<ref name="chi-clermont"/>. [[Lucien Bonnafé]], [[psiquiatre]]-director de l'espital François Tosquelles denoncia aquela {{Cita|[[eutanasia]] (doça)}} influenciada per l'eugenisme del programa nazi [[Aktion T4]] e par la fondacion francesa per l'estudi dels problèmas umans d'[[Alexis Carrel]] creada jol [[Regim de Pétain]]. Los psicanalistas d'aquela segonda mitat del sègle XX militèron per una presa en carga mai umana dins la localitat ont viu lo malaut e dins de pichons establiments medicosocials encadrats per de personal educatiu. L'abat Oziol e François Tosquelles creèron lo ''« Clos du Nid »'', establiment recebent d'enfants pregondament atrassats, a [[Maruèjols]], [[Gavaudan]], en 1955<ref>[http://psychiatriinfirmiere.free.fr/psychotherapie-institutionnelle/st-alban.htm {{fr}} Psychothérapie institutionnelle]</ref>. Après la segonda guèrra mondiala, l'andicap demora una simpla nosografia. Aquel biais de designacion èra corrent dins la leis fins als ans 1970 dins los païses occidentals e dins las organizacions mondialas. L’integracion de las personas andicapadas se declina dins de tèxtes coma aquel del 9 de decembre de 1975 qu'es l'adopcion per l’Assemblada generala de las Nacions unidas d’una declaracion dels drechs de las personas andicapadas<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20140822054635/http://www.fondshs.fr/vie-quotidienne/accessibilite/origines-et-histoire-du-handicap-partie-2 « Le Handicap : du {{XIXe}} siècle au {{XXe}} siècle], Origines et histoire du handicap », ''Fondshs.fr''.</ref>. Alara venguèt una vision mai sociala o societala e mens medicala de la diferéncia pendent los ans 1980. La societat fa una atencion particulara sus la non discriminacion de drechs intellectuals, morals o juridics que las personas andicapadas èran pas privadas. L'objectiu d'aqueles tèxtes es de lutar contra aquelas discriminacions e d'integrar (o d'inclure) mai dins la societat totes aqueles qu'an un andicap. L'accessibilitat de las personas andicapadas dins los espacis publics es un dels exemples sovent prepausats. [[Fichièr:CRPD members.svg|thumb|La [[Convencion relativa als drechs de las personas andicapadas]] es una convencion internacionala per {{cita|promòure, aparar e assegurar}} la dignitat, l'egalitat devant la lei, los drechs umans e las libertats fondamentalas de las personas amb d'andicaps quin que siá. <br/>'''Verd escur:'''<br/>concecion ratificada<br/>'''verd clar:'''<br/>convencion signada]] Al començament del sègle XXI, es la signatura e la ratificacion de la [[Convencion relativa als drechs de las personas andicapadas]]. Lo 30 de mai de 2014, 158 païses la signèron, e 147 la retifiquèron, que [[França]] e l'[[Union Europèa]]. == Teorias == La concepcion de l'andicap foguèt gaitat de biais diferents e que la percepcion evoluèt significativament dempuèi lo sègle XIX. === Modèl medical e caritatiu === L'andicap foguèt longtemps considerat coma un problèma individual, essent abordat sonque d’un punt de vista medical o caritatiu<ref>{{fr}}Gilles Marchand, Le handicap, enjeu de société, ''Science humaines'', 2005.</ref>{{,}}<ref>{{fr}}Jean-Pierre Marissal, Les conceptions du handicap : du modèle médical au modèle social et réciproquement…, ''Revue d'éthique et de théologie morale'' 2009/HS (n°256), 218 pages</ref>. === Modèl social === Lo modèl social de l'andicap nasquèt de la critica de las interpretacions dels modèls medicals, dels ans 1970, al Reialme Unit e als Estats Units d'America<ref>{{fr}}Henri-Jacques Stiker, Jean-François Ravaud, Gary L. Albrecht. « L'émergence des ''{{en}}disability studies}'' : état des lieux et perspectives » ''Sciences sociales et santé'', 2001.</ref>. === Modèl environamental === D'autres modèls vegèron lo jorn al mitan dels ans 1980 a partir de las òbras d’organizacions internacionalas ([[ONU]], [[OMS]], [[BIT]]…) e supranacionalas. La noction d'andicap es pas mai, dempuèi aquela decenniá, pensada coma caracterizant una persona malauta mai tanben coma lo resultat de las consequéncias d’un mitan. Existís una definicion de l'andicap comunament admesa al nivèl internacional. Aquela definicion, partejada per l'ensems dels organismes internacionals, es pamens pas partajada en intèrne pels Estats. Aquela definicion es eissida de las règlas per l'egalizacion de las escasenças de las personas andicapadas, a la seguida del programa de las Nacions unidas (1982-1993)<ref>{{fr}}Kristeva Julia, ''Lettre au président de la République sur les citoyens en situation de handicap, à l’usage de tous ceux qui le sont et de ceux qui ne le sont pas'', Fayard, 2003 {{p.|27}}.</ref>. Aquela definicion es la seguenta: ''{{Cita|L'andicap es foncion de la relacions de las personas andicapadas amb lor mitan. Surgís quand aquelas personas encontran d'obstacles culturals, materials o socials que son a la portada de lors concitadanetat. L'andicap residís doncas dins la pèrda o la limitacion de las possibilitats de participar, sus un pé d'egalitat amb los autres individús, a la vida de la comunautat (1982).}}'' En 1993, a la fin del programa mondial, aquela definicion foguèt precisada e completada pels elements seguents: ''{{Cita|per andicap, cal entendre la pèrda o la restriccion de las possibilitats de participar a la vida de la collectivitat a egalitat amb los autres. Soslinham atal las inadequacions del mitan fisic e de las nombrosas activitats organizadas, ''informacion'', comunicacion, educacion, que donan pas accés a las personas andicapadas a la vida de la societat dins l'egalitat<ref>{{fr}}Erich Haider , ''L’accès des personnes handicapées aux infrastructures et espaces publics'', Chambre des régions, groupe politique : SOC</ref>.}}'' Aquela definicion a per particularitat de far pas de referéncias nimai a la deficiencia, nimai a l'incapacitat<ref>{{fr}}''Compensation du handicap : le temps de la solidarité'', Rapport d'information n°369 (2001-2002) de M. [https://web.archive.org/web/20100605091843/http://www.senat.fr/senfic/blanc_paul92011k.html Paul Blanc], fach al nom de la comission dels afars socials, pausat lo 24 de julhet de 2002</ref>. Siam dins de processes de compreneson ont la nocion d'andicap met d'en primièr en abans las interaccions entre una persona e son mitan<ref>{{en}} ''A coherent policy for the rahabilitation of people with disabilities'', Conseil de l'Europe, 59 pages, {{1er}} janvier 1992.</ref>, e non a quina limitacions que sián foncionalas o autras incapacitats identificadas coma talas o non. Lo parelh normalitat e anormalitat es alara abandonada al benefici d’una definicion de l'andicap coma çò que fa obstacle a la vida comunautària. Torna atal cap a l'idèa de [[Canguilhem]]: qu'una norma es jamai biologica, mai es lo produch d'una relacion entre vivent amb lo seu mitan<ref>{{fr}}Antoine Spire, [Handicap, normalité, citoyenneté Handicap, normalité, citoyenneté], ''www.recit.net''</ref>. == Politicas e legislacion == L'andicap constituís pas una comunautat de destin omogenèu, presenta de percors de vida e de problematica plan diversas. L'andicap es un encontre entre una mautiá, una invaliditat plan definida dins la [[nosografia]], mas tanben una construccion sociala e un destin que dona un estatut dins la societat ont viu l'individú. === Politicas socialas === ==== Integracion e inclusion ==== L'[[integracion (sociologia)|integracion]] dels andicapats remanda a l'[[accessibilitat]] de lor mitan: lo lotjament, l'accés als luòcs publics e los transpòrts. L'integracion escolara pòt implicar un acompanhament adaptat mobilizant un [[auxiliar de vida escolar]], e l'integracion dins la vida professionala (centre de readaptacion, emplec reservat, trabalh protejat en entrepresa adaptada) implica diversas estructuras (en França, [[MDPH]], [[AGEFIPH]]<ref>{{fr}}https://web.archive.org/web/20140213143510/https://www.agefiph.fr/L-Agefiph</ref>, e associacions especificas per cada andicap). ===== Acompanhament ===== L'independéncia es pas sonque foncionala, implica tanben d'aver la capacitat d'exprimir de causidas de vida. (Cal se remembra que la vetadièra libertat per [[Critica de la rason practica|Kant]] es l'expression de las seunas causidas dins un mond emplís de contrenchas). Acompanahar la persona, es pas voler per ela mas li permetre d'exprimir liurament las seunas causidas. Se la vertadièra autonomia es la capacitat d'exprimir de causidas, l'individú andicapat pòt èsser ciutadan liure pasmens qu'a una [[autonomia]] foncionala limitada, aquela incapacitat foncionala podent èsser compensada per un acompanhament e d'ajudas umanas e tecnicas. Aquel Biais de veire es una nòva vision ''etica'' de l'acompanhament. Alara, l'acompanhament de l'andicapat es pas sistematica. Fòrça personas andicapadas son autonomas, mas unas pòdon gaire viure sens ajuda umana o tecnica. L'acompanhament pòt èsser una ajuda parciala o totala, umana e tecnica, per complir d'actes elementaris de la vida quotidiana, la persona gardant una plana libertat de causida: una ajuda constanta deguda a las dificultats foncionalas o [[cognicion|cognitivas]]; una ajuda dins la gestion dels seus revenguts e de son patrimòni ligada a de dificultats de destriament del jutjament. L'andicapat pòt aver una [[incapacitat juridica]] ([[tutela]], [[curatela]], [[salvegardia de justícia]]) tot en expriment personalament una autonomia dins sas causidas de vida, coma viure dins un lotjament personal e èsser jol regime de l'incapacitat juridica. Lo ròtle del tutor es alara de respectar las causidas de la persona tot en l'aparant sul plan financièr. Quand la persona andicapada a totas capacitats de jutjament, tend tojorn mai a èsser l'organizaire de son acompanhament, venent l'emplegaire de sos acompanhators ([[Auxiliar de vida|auxiliars de vida]]). Aquela vision de l'autonomia s'opausa a aquela d'una granda dependéncia, classicament presa en carga en establiment especializat. Aquela evolucion rejonh aquela de la [[desinstitutionalizacion]]. S'agís de s'orientar cap a de prestacions personalizadas, aquò de dos biais que son pas incompatibles: lo manten a domicili e la demorança en establiment adaptat. L'incapacitat juridica es pas mai ligada al tipe de domicili mas a l'alteracion del jutjament. La persona pòt èsser domiciliada en institucion e aver tota sa [[capacitat juridica]]. ===== Bons suènhs e etica ===== L'apròcha etica de l'acompanhament se resuma en tres principis: * Pas voler per l'autre, respectar sa [[libertat de causida]] ; * far de l'usagièr e de sa familha los partenaris de son projècte ; * evaluar la qualitat de la meuna intervencion coma qu'acompanhator (Etica de la responsabilitat), escriure la meuna intervencion per poder l'evaluar. Tot aquò contrari a la cultura del socioeducatiu: Es fòrça mai aisit al quotidian e economicament de cort tèrme de far e de causir a la plaça de la persona. Las familhas an sovent mala reputacion (familhas amb problèmas, maires envasissentas, edip non resolgut…) La supervision d'orientacion analitica e l'[[analisi institucional]] largament practicats en favorizant l'expression e la circulacion de la paraula coma simptòma del foncionament institucional a plan de mal a intrar dins l'encastre formal de l'escrich traça de l'evaluacion, causa qu'es plan mai simple per las apròchas d'inspiracion [[comportamentalisme|comportamentalista]]. === Politicas medicalas e tecnologicas === [[Fichièr:Hybrid Assistive Limb, CYBERDYNE.jpg|thumb|120px|Exemple d'[[exoesqueleta]] que poiriá permetre a las personas paraplegicas de se desplaçar melhor.]] Fòrça avançadas de la sciéncia permetèron de susmontar o mermar un andicap. La medecina e la tecnologia permeton ara de portar remèdi a un grand nombre de deficiéncias<ref>{{fr}}[http://www.paristechreview.com/2012/09/28/handicap-technologie/ Handicap : la technologie change-t-elle la donne ?], ''Paristechreview.com'', 28 septembre 2012.</ref>. Atal, los primiers exemples enregistrats de l'utilizacion d'una protèsi data dempuèi l'Antiquitat<ref>{{fr}}[Implants et prothèses : une vieille histoire], ''www.tout-prevoir.gpm.fr'', Consultat lo 25 de genièr de 2014.</ref>. Lo primièr exemple de [[cadièra rotlanta]] o d'una [[audioprotèsi]] data del sègle XVII. Lo progrés de las [[Tecnologias de l'informacion e de la comunicacion]] s'espandiguèt al domèni de la compensacion de l'andicap. Coma l'ordinator personal e lo telefòn son omnipresents, d'organizacions developèron de logicials e de material per far los objèctes electrics mai accessibles per las personas andicapadas. L’aument de poténcia dels processors e lor miniaturizacion (protèsis auditivas per exemple) venon trebolar la portada e la natura de las aisinas de luta contre la deficiéncia. Lo [[World Wide Web Consortium]] reconeguèt la necessitat de las normas internacionalas per l'accessibilitat del Web pels andicapats e creèt la ''Web Accessibility Initiative'' (WAI)<ref>{{fr}}[http://www.w3.org/WAI/wai-fr-intro.htm Internet accessible à tous: bon pour la société, bon pour les affaires], ''[[OIT]]'', 11 de març de 2013.</ref>. == Sociologia de l'andicap == '''Tabla sintetica de la vision istorica e sociala de l'andicap''' {| class="wikitable" |- ! !! '''Etiologia''' !! '''Tractament social''' !! '''Presa en carga, suènhs''' |- | '''Leproses, Cagòts, Cretins''' ''Antiquitat, Edat Mejana'' || Malediccion divina, impuretat || Exclusion, Ostracisme, Murtre a la naissença dels mal formats || Abséncia o pel les autres malauts (pars) |- | '''Malautiá sens infirmitat''' ''Antiquitat romana ([[Galien]]) Edat Mejana'' || medicala e divina || a l'ostal de la familha, espròva divina || objècte de suènhs, ajudant: (trabalh de femnas) Mètge al cabeç. |- | ''Épòca modèrna'' || fisiologica o psiquica|| Securitat sociala, trabalh social || Domicili o espital, Professions de santat, objècte de suènhs, reeducacion, educacion a la santat |- | '''Infirmitat, Imbecillitat, Debilitat''''' Del sègle XVII al XIX}}|| Fatalitat divina perque lo suènh es gaire eficaç || Embarradís, reabilitacion pel trabalh Abandon al torn || Ospici, Espital General, o Psiquiatric, sòrras de Caritat |- | '''Malautiá Mentala, Deficiencia mentala''' ''Epòca modèrna fins al ans 1950'' || Tara ereditària || Embarradís, Eugenisme, reabilitacion pel trabalh || Epital Psiquiatric, Esterilizacion, Professions de santat e religiosas |- | '''Andicap''' ''Epòca actuala'' || origina fisiologica || Presa en carga sociala e juridica e del manca, Compensacion financièra, Proteccion juridica Curatela Tutela, Emplec reservat, trabalh social ||Establiment espécializat, Domicili pels andicaps los mens pesucs, objècte de suènh, reeducacion, educacion a la santat, Professions de santat |- | '''Andicap & Malautiá Mentala''' ''Allemana 2{{a}} guèrra mondiala'' || Tara ereditària, impuretat de la raça|| Eugenisme, Darwinisme social || Eutanasia de massa |- | '''Malautiá Mentala''' ''França 2{{a}} guèrra mondiala'' || Tara ereditària, || Eugenisme, Darwinisme social || Mòrt per abandon dels suènhs ({{formatnum:40000}} mòrts) |- | '''Andicap & Malautiá mentala''' ''Epòca actuala, postmodèrna'' || L'andicap la malautiá viscut comunautari, origina biopsiosociala || Accés a la citadanetat, Drech a la diferéncia, Trabalh comunautari, integracion sociala e escolara, || Empowerment, Autosupòrt, Prevencion pels pars, persona andicapada e sa familha partenària del suènh, Professions de santat. |} === Demografia e prevaléncia === ==== Estimacion mondiala ==== I a près 650 milions de personas andicapadas pel mond segon lo ''Rapòrt mondial sus l'andicap'' de l'[[OMS]] e de la [[Banca Mondiala]]. S'apondèm las familhas largas, son 2 miliards de personas que son concernidas. En 2004, l'[[OMS]] estimèt per una populacion mondiala de 6,5 miliards de personas, près de 100 milions de personas son gravament andicapadas<ref>"Disease incidence, prevalence and disability". Global Burden of Disease. World Health Organization. 2004. Retrieved August 11, 2012.</ref>. Las personas andicapadas representan 20 % de las personas mai pauras, dins los païses mai paures; 98 % dels enfants andicapats anan pas l’escòla, 30 % dels enfants de las carrièras son d'enfants andicapats. I a un consens larg d'entre los expèrts dins lo domèni que l'andicap es mai frequent dins los païses en via de desvelopament que dins los païses desvelopats. Lo ligam entre andicap e pauretat fa partit d'un « cercle viciós » ont aquelas construccions s'enfortisson mutualament<ref>{{fr}}Yeo, R. & Moore, K. (2003). Including disabled people in poverty reduction work: "Nothing about us, without us". World Development 31, 571-590.</ref>. === Condicions socialas === Las personas andicapadas riscan mai d’èsser victimas de violéncias e de viòls<ref>{{fr}}Maudy Piot, Colloque La violence envers les femmes, le NON des femmes handicapées, 19 juin 2010.</ref> e an mens d'escasença d’obténer una intervencion de la polícia, una proteccion juridica o de suènhs preventius. Segon l’[[Organizacion Internacionala del Trabalh]] (OIT), lo [[caumatge]] dels andicaps atenh 80 % dins fòrça païses<ref>{{fr}}[http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/---dcomm/documents/publication/wcms_087708.pdf Faits et chiffres sur le handicap], ''www.ilo.org'', consulté le 23 janvier 2014.</ref>. Dos tèrç dels caumaires andicapats assegura qu’amariá trabalhar mas capita pas a trobar un emplec. Los andicapats son tanben e sovent confinats dins d'emplecs pauc qualificats, mal pagats, amb pauc o pas de tota de proteccion sociala e juridica. === Societat e cultura === Fòrça òbras descriguèron de personatges andicapats. La literatura constituiguèt un dels principals vectors essencials (amb la tradicion orala) de representacions socialas sus l'andicap. Las representacions varian segon lo tipe de deficiencia de l'eròi. L'erói mitologic grèc Edip que se crebèt los uèlhs n'es un exemple marcant. Se l'andicap es sovent plan present dins las òbras, son sovent de personatges secondaris veire episodics qu'apareisson. L'andicap marquèt tanben lo cinèma e las serias de television. Un exemple notable al cinèma es ''[[Freaks]]'', film american de 1932. === Ficcions === * [[Victor Hugo]], ''[[Nòsta Dauna de París]]'', 1831. * Victor Hugo, ''[[L'Òme que risís]]'', 1869 * [[Tod Browning]], ''[[Freaks]], ''1932 * [[John Steinbeck]], ''[[Of Mice and Men]]'', 1937. * [[Stefan Zweig]], ''[[Ungeduld des Herzens]]'', 1939. * [[Daniel Keyes]], ''[[Flowers for Algernon]]'', 1960. * [[Barry Levinson]], ''[[Rain Man]]'', 1988. * Jaco Van Dormael, ''Lo ueiten jorn'', 1996 * [[Mark Haddon]], ''[[The Curious Incident of the Dog in the Night-Time]]'', 2003. * [[Paolo Giordano (escrivan)|Paolo Giordano]], ''[[La solitudine dei numeri primi]]'', 2008. * [[Philip Roth]], ''Némésis'', 2012. == Nòtas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == {{commons|Disabled people|andicap}} === Articles connèxes === * [[Diversitat foncionala]] === Bibliografia === ==== Libres generals ==== * {{fr}}{{Obratge|títol=Droit du handicap et procédures |url=http://www.alexandra-grevin.com/parutions/droit-du-handicap-et-procedures.html |editor=éditions du Puits Fleuri |autor=Alexandra Grévin|volume= |titre volume= |langue=|jour=|mois= |annada=2009 |lieu= |pages= |isbn= |commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Handicap... Le guide de l'autonomie|éditeur=éditions La Martinière Jeunesse |auteur=Sylvie Allemand-Baussier |volume= |titre volume= |langue= |jour= |mois= |annada=2001 |lieu= |pages=|isbn=|commentaire=}} * {{r}}{{Obratge|títol=Réflexions sur le handicap |editor=éditions Publibook |autor=Jacques Costils |volume= |titre volume= |langue= |jour= |mois= |annada=2003 |lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Handicap : des mots pour le dire, des idées pour agir |éditeur=éditions Connaissances et Savoirs |autor=Claude Hamonet et Marie de Jouvencel |volume= |titre volume= |langue=|jour=|mois= |annada=2005|lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Handicap, un challenge au quotidien |an=2007 |url=https://archive.org/details/handicapunchalle0000more |editor=éditions Jouvence |autor=Cesarina Moresi, Philippe Barraqué|volume=|titre volume= |langue=|jour=|mois=|annada=2007|lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Oser être femme - Handicap et identité féminine |editor=éditions Desclée de Brouwer |auteur=Delphine Siegrist |volume= |titre volume= |langue= |jour=|mois= |annada=2000|lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Accessibilité des sites web - Mise en oeuvre des directives WCAG 1.0 |editor=éditions ENI |autor=Luc Van Lancker |volume= |titre volume= |langue=|jour=|mois=|année=|lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} ==== Libres suls andicaps {{fr}}==== * Marc Brzustowski, ''L’annonce du handicap au grand accidenté'', 2001. * Chantal Lavigne, ''Handicap et parentalité'', Éditions du Ctnerhi, 2004. * [[Yves Delaporte]], ''“Les sourds, c'est comme ça“. Ethnologie de la surdimutité''. Éditions de la Maison des Sciences de l'Homme, 2002. * Florence Douguet, ''Les malades chroniques acteurs de la gestion de leur affection.'' * Eve Gardien, ''L’apprentissage du corps après l’accident'', PUG, 302p * Olilvier Grim, ''Du monstre à l'enfant : anthropologie et psychanalyse de l'infirmité'', Éditions du Ctnerhi, 2000. * Jean-François Gomez, ''Déficiences mentales : le devenir adulte. La personne en quête de sens'', « Connaissances de la diversité », 2006. ==== Rapòrts ==== * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20141207044507/http://www.who.int/disabilities/world_report/2011/fr/ Rapòrt mondial sus l'andicap], Unicef, 384 pages, 2011. === Ligamqs extèrnes {{fr}}=== * [http://www.ceremh.org/ Site del Centre nacional d'expertisa mobilitat de la CNSA] * [https://web.archive.org/web/20130207081548/http://www.cri-irc.org/v4/publications/1-politique-europeenne/17-pourquoi-faut-il-une-politique-particuliere-de-protection-des-personnes-handicapees-/ Article suls mecanismes de proteccion juridica de las personas andicapadas] * [https://web.archive.org/web/20141124160726/http://www.anesm.sante.gouv.fr/spip.php?page=rubrique&id_rubrique=10 ANESM, recomandacions de bonas practicas professionalas] * [https://web.archive.org/web/20091108170840/http://www.sportethandicaps.com/fr/ Site de referéncia d'informacion esportiva consacrat a l'andicap] * [https://web.archive.org/web/20120623200818/http://www2.univ-paris8.fr/ingenierie-cognition/master-handi/liens/rapport_gallo/profr/politique_nationales_cee_handicap.php Politiques nationales et européennes sur le Handicap] Sintèsi e analisi comparada elaborada dins l'encastre del Master ''Handi, Technologies et Handicap'' [[Categoria:Andicap|*]] 6ev0gifox9lwdsj86q1n09aigcv9wk5 0 153926 2511974 2376683 2026-11-02T05:11:24Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511974 wikitext text/x-wiki [[File:CiutatMetropolitanaDeTurin.png|right|thumb|La ciutat metropolitana de Turin amb las comunas occitanas en roge e irange]] [[File:Città metropolitane d'Italia.svg|thumb|Las nòvas ciutats metropolitanas italianas]] La '''ciutat metropolitana de Turin''' la es una division administrativa de la region [[Itàlia|italiana]] de [[Piemont]] que la remplaça la [[província de Turin]] lo primièr de genièr de 2015. Son còde ISTAT la es '''201''', mas las comunas la se gardan lo prefixe estadistic de l'anciana província '''001'''. La capitala la n'es [[Turin]]. La ciutat metropolitana la es dirigia per un sindic metropolitan, qu'es lo cònse de la capitala. Lo primièr sindic la foguèt [[Piero Fassino]] elegit en octobre de 2014. De 2016 a 2021, la foguet [[Chiara Appendino]]. Dempuèi 2021, la es Stefano Lo Russo. La es devesida en 316 comunas, qu'un plamponh la forman la partia mai al Nòrd de las Valadas occitanas. Sa populacion la es de {{formatnum:{{popitp|1}}}} abitants ({{popitp|0}}). ==Voses connèxas== * [[Piemont]] * [[Valadas occitanas]] ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20210227133232/http://www.cittametropolitana.torino.it/ Site oficial de la ciutat metropolitana de Turin] {{OcDivDep}} [[Categoria:Província d'Itàlia]] [[Categoria:Ciutat Metropolitana d'Itàlia]] [[Categoria:Ciutat metropolitana de Turin|*]] j5kekfiocmr8ui7luw9hfmh6cg6d26u 0 156074 2511971 2455617 2026-11-02T03:58:14Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511971 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | vegetal | Cannabis | Cannabis sativa Koehler drawing.jpg | Cannabis | classification=Cronquist }} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Magnoliopsida }} {{Taxobox | sosclassa | Hamamelidae }} {{Taxobox | òrdre | Urticales }} {{Taxobox | familha | Cannabaceae }} {{Taxobox | genre | Cannabis }} {{Taxobox taxon | vegetal | espècia | Cannabis | [[Carl von Linné|L.]], [[1753]] }} {{taxobox UICN | LC | | Risc minim }} {{Taxobox filogenia bendèl | APGIII }} {{Taxobox | clade | Angiospermas }} {{Taxobox | clade | Dicotiledonèas vertadièras }} {{Taxobox | clade | Nuclèu dels Dicotiledonèas vertadièras | <small>Nuclèu dels Dicotiledonèas vertadièras</small> }} {{Taxobox | clade | Rosidèas }} {{Taxobox | clade | Fabidèas }} {{Taxobox | òrdre | Rosales }} {{Taxobox | familha | Cannabaceae }} {{Taxobox fin}} Lo '''cannabis''', es un genre de planta [[Èrba|erbacèa]] qu'aperten a la familha de las cannabacèas. Rica en proprietats psicoactivas, fibras vegetalas coma lo [[cambe]] e òlis essencials e tanben òli de cambe, es estat cultivat dempuèi los començaments de l'[[agricultura]], d'en primièr sul continent asiatic e mai tard introdusit dins d'autres païses. == Nomenclatura e sistematica == Nom complet : ''Cannabis sativa'' L. Sinonimiá: ''Cannabis Indica'' Lam La seguenta taxonomia del "cannabis" foguèt publicada en [[1976]] per Ernest Small e Arthur Cronquist. : '''''Cannabis''''' :: '''''Cannabis sativa''''' L. ::: ''C. sativa'' subsp. ''sativa'' :::: ''C. sativa'' subsp. ''sativa'' var. ''sativa'' :::: ''C. sativa'' subsp. ''sativa'' var. ''spontanea'' ::: ''C. sativa'' subsp. ''Indica'' :::: ''C. sativa'' subsp. Indica var. ''Indica'' :::: ''C. sativa'' subsp. ''Indica'' var. ''kafiristanica'' == Morfologia == Es una planta [[Èrba|erbacèa]] annadièr dioïca, nauta e quilhada (pòt aténher fins a 5 mètres un còp madur). Es cobèrta de pels. Presenta de pès masculins e femenins. Las seunas '''[[Fuèlha|fuèlhas]]''' son finas, d'una odor intensa, fòrça pediculadas, altèrnas e palmadas; de 3 a 11 foliòlas dentadas, de 7-12 cm de long. Ont nais cada fuèlha, se pòt trobar doas estipulas. Las '''[[Flor|flors]]''' de ''Canabis sativa'' an pas [[Calici (botanica)|calici]] ni de [[coròla]] diferenciats. Las [[Flor|flors]] masculinas se dispausan en paniculas de 23-40 cm de long, an un periant amb 5 tepals liures, 5 estaminas opausadas als tepals e un pauc mai cortas qu'aquel. Las [[Flor|flors]] femeninas son sessils, amb periant entièr (se dividís pas en tepals); l'ovari a un sol ovul e dos estigmatas. Dins ambedós cases son de color verdenca e extrason una [[resina]] que dona l'odor e lo fa viscós al tocar. Aquela resina pòt recobrir tota la planta, podent venir dura e ne pendre. Las '''inflorescéncias''' se tròban als axillars de las [[Fuèlha|fuèlhas]] superioras o a la fin de las brancas, amb de bractèas erbacèas e glandulosas. Las inflorescéncias masculinas son ramificadas, laxas e amb fòrça flors. Las femeninas, al contrari, son densas mas amb pauc de [[Flor|flors]] (de 5 a 8). Lo '''[[fruch]]''' es un [[aquèn]] una sola [[grana]], ovoïda, un pauc comprimida. Es de color blanca o verdenca colorada de porpre e es barrada al periant. Las '''[[grana]][[Grana|<nowiki/>]]<nowiki/>s''', globularas, fan aperaquí 2mm de diamètre. == Farmacologia == === Dròga o organ de la planta utilizada coma medecina === Dins lo domeni sonque s'utiliza la sommitat florida de las flors femeninas secadas. Pasmens se totas las partidas de las plantas d'ambedós sèxes contenon de substàncias psicoactivas, las concentracions màgers d'aqueles compausats se tròban dins los brots florits de las plantas femeninas, que contenon en concentracions elevadas una substància nomenada [[tetraïdrocannabinòl]]. === Composicion quimica === [[Fichièr:Tetrahydrocannabinol.svg|right|thumb|200x200px|Δ9-tetrahidrocannabinol (THC)]] La principala substància psicoactiva trobada en ''C. sativa'' Es lo [[tetraïdrocannabinòl]], tanben conegut coma THC, Δ9-THC, Δ9-tetrahidrocannabinol o dronabinòl. Dins un estat pur, a l'aspècte de cristals a bassas temperaturas, e torna viscós e pegós quand se calfa. Lo THC es pauc soluble dins l'aiga, mas se dissòlv aisidament dins la majoritat de dissolvents organics coma lo [[Etanòl|etanol]] o d'autras lipofilics. Se trapa mai sovent pels pès de las plantas femeninas, subretot dins la [[resina]] secretada pels [[tricòms]] presents disn las [[bractèa]]s e bracteòlas a l'entorn de l'ovari. L'efièch farmacologic es lo resultat del ligam format amb los receptors especifics de cannabinòl, situats dins lo cervèl e per tot lo còs. Benlèu la seuna afinitat amb las substàncias lipofilicas fa que lo THC aderís a la membrana de las cellulas, subretot neuronalas. E mai del THC se pòt trobar de [[flavonoïde]]s, tanben nomenats flavocannabinoïds, [[glicosïde]]s, eca. E tanben, conten:+ colina, carbonat de calci, [[Alcaloïde|alcaloïdes]] (cannabisativa e trigonelina), d'[[òlis essencialas]] compausadas subretot per olivetol e canabena ([[sesquiterpèn]]). La composicion de las òlis premsadas de las granas, dona una fòrça bassa tenor en [[Acid gras|acids grasses]] saturats (8%), amb naut contengut d'[[acid linoleic]](51-62%), [[acid linolenic]] (19-25%) e [[acid γ-linolenic]] (0-3%). === Farmacocinetica === L'apeison dels efièches e la durada varian segon la via d'administracion. Fumada, pòdon aparéisser en paucas minutas e durar entre 1 e 2 oras; per contra, ingerida, apareisson dins las 2 oras e pòt demorar efectiu d'oras après ingestion. === Efièches fisics === Secada de boca, aument de l'apetís, relaxacion musculara, dilatacion bronquica, iperemiá conjontival (uèlhs roges), somnoléncia e analgesiá moderada, vertiges, baissa de [[pression arteriala]], manca de coordinacion, [[taquicardiá]], ... A diferéncia de las autras drògas, se coneis pas cap de mòrt per [[sobredòsi]]. Dins un estudi, fumar lo cannabis es associat a un aument del risc de patir del càncer broncopulmonar, mas en un autre estudi o confirmèt pas.<ref>Aldington S, Harwood M, Cox B, et al. </ref><ref>Hashibe M, Morgenstern H, Cui Y, et al. </ref> Quitament se dins aqueles estudis foguèt eliminat lo biais de la consomacion del tabac, la disparitat dels resultats pòt èsser ligada a la limitacion en la quantificacion de la dòsi inalada (doncas, dels carcinogèns inalats), e coma quin que siá [[càncer]]<nowiki/>aquel risc es tanben ligat a una predisposicion individuala. Una metanalisi a pas detectat de biais segur un aument del risc de [[broncopneumopatia cronica obstructiva]] dins la consomacion de long tèrme a fumar de cannabis, mas ben l'apareisson d'unes de los seus simptòmas e signes (tos, expectoracion e respiracion siblanta).<ref>Tetrault JM, Crothers K, Moore BA, et al. </ref> === Efièches neuropsicologics === Desinibicion, relaxacion, ilaritat, melhora memòria visuala, modificacion e intensificacion de las sensacions, ànsia, atacas de panica, diminucion de l'atencion, de la concentracion e de la memòria. Sont aqueles efièches considerats coma gratificants crearián la drogodependéncia, que pòt venir fòrta, e que per la véncer poirián èsser utilas los tractaments psicoterapics.<ref>Denis C, Lavie E, Fatseas M, Auriacombe M. </ref> Darrièrament foguèt mostrat lo mecanisme d'alteracion de la memòria.<ref>Ozaita A, et al. </ref> Pòt precipitar l'apareisson de simptòmas psicotics per de personas predipausadas de ne patir.<ref>Degenhardt L, Hall W. </ref><ref>Hall W, Degenhardt L. </ref> === Possibles efièches terapeutics === Per poder far d'ensags clinics foguèron administrats los cannabinoïdes de biais [[oral]] o[[parenteral]]; doncas pas èsser realizats seguent d'usatge abitual (inalada, tot en fumant) per que èra impossible d'amagar l'efièch amb un [[placebo]]. De mai, la presa inalada, de tota la planta, compòrta tres limitas possibla de l'usatge: usatge pediatric, manca d'abitud de fumar e malautiá pulmonar (mai sovent broncopneumopatia cronica obstructiva o tot çò participa a l'insufiséncia respiratòria o iperreactivitat bronquiala). L'efièch mai reconegut es l'antiemetica (favorís la desaparicion de las nausèas e lo vòmit) pels malauts del [[càncer]] somés de tractaments de quimioterapia.<ref>Fundació Institut Català de Farmacologia. Usatge terapeutic del cannabis: Indicacions en oncologia. 30 Mar 2005, a {{ref-web |url = http://w3.icf.uab.es/ficf/ca/bin/view/Cannabis/IndicacionsOncologia|títol = Enllaç<!--Títol generat per bot-->}}</ref> Aquelas proprietats antivomitivas son atribuïdas a la preséncia de tetraïdrocannabinòl. De mai, lo sèu usatge per via orala es autorizat als Estats Units d'America per la [[FDA]]. Tanben a un efièch aperitiu (capacitat d'aumentar la fam); aplicada als malauts del [[SIDA]], doncas que pòdon melhorar lo sèu estat de magror.<ref>Beal JE, Olson R, Lauberstein L, Morales JO, Bellman P, Yangco B, et al. </ref> A començat un protocòl pel tractament de malauts del SIDA.<ref>Lutge EE. </ref> Tanben a efièch [[analgesic]], acompanhat dirèctament de l'efièch sedatiu; cal mai d'estudis plan constituida per avalorar l'utilitat reala dins lo tractament agut (dolor neuropatica pels pacients en oncologia, migrana), utilizat sol o amb autras antalgics, per qu'a pas respondut fòrça plan al dolor postoperatòria.<ref>R. </ref><ref>Noyes R, Brunk SF, Baram DA, Canter A. </ref><ref>J Manzanares, MD Julian, and A Carrascosa. </ref> Dins una metanalisi recenta se concluguèt que lo tractament amb de cannabis es moderadament eficaç pel tractament de la dolor cronica, mas los efièches benefics pòdon èsser parcialament (o entièrament) compensats pels efièches segondaris potencialament serioses (alteracions de la percepcion, de la foncion motritz e de la foncion cognitiva).<ref>Martín-Sánchez E, Furukawa TA, Taylor J, Martin JL. </ref> Los cannabionïodes que conten diminuisson la pression intraoculara (PIO), a causa d'una mendre produccion d'umor aquós, d'aicí que se siá estudiat la siá possibla utilitat en lo glaucòma.<ref>McDonald TF, Cheeks L, Slagle T, et al. </ref><ref>Green K, Pederson JE. </ref> Es estat darrièrament revisat.<ref>I Tomida, R G Pertwee, and A Azuara-Blanco. </ref> Lo sieu usatge sistèmic (per fumar) proven de de estudis realizats ja lo 1971, mas i a pas cap de estudi contrarotlat d'eficacitat a mièg o long tèrme, e dos estudis determinan que i a una diminucion progressiva de l'efièch, qu'amassa amb la diminucion de la secrecion lacrimalsa (que, a causa de l'edat d'aquela patologia, sòl ja èsser amendrida en los pacients en glaucòma) o fan desaconsellable; d'autres efièches indesirables oculars son la hiperèmia conjontivala (i a pas estudis sus las repercussions) e los cambiaments pupil·lars (semblan pas aver tròp repercussion).<ref>Hepler RS, Frank IR, Marihuana smoking and intraocular pressure, JAMA 1971: 217: 1392</ref><ref>Flom MC, Adams AJ, Jones RT. </ref><ref>Dawson WW, Jiménez-Antillon CF, Perez M, et al. </ref><ref>Brown B, Adams AJ, Haegerstrom-Portnoy G, et al. </ref> Lo sieu usatge topic natural es pas possible a causa de la nauta lipofília dels cannabinoides qu'empedís accedir a l'umor aquós de l'uèlh, e doncas indusir la diminucion de la PIO; i a en estudi l'aplicacion de microemulsions de cannabinoides sintetizats. Los cannabionoïdes tocarián tanben la vision per damatge a la [[retina]], mas se sap pas s'i a de possibilitat terapeutica dins aquel sens.<ref>Stephen Yazulla AC, Keith M. </ref> A un efièch broncodilatator per la personas sanas e asmaticas, mas i a pas cap d'estudi dels efièches d'usatge a mièg o long tèrme qu'establisca la siá utilitat per l'asma, mai, existís d'evidéncias qu'aumentarián lo risc d'aparicion de asma.<ref>Tashkin DP, Shapiro BJ, Frank IM: Acute pulmonary physiological effects of smoked marihuana and oral delta-9-tetrahydrocannabinol in healthy young men. </ref><ref>Tashkin DP, Shapiro BJ, Frank IM. </ref><ref>Mansfeld HJ, Hohre H, Repges R, et al. </ref><ref>Maykut MO: Health Consequences of Acute and Chronic Marihuana Use, Pergamon, Toronto, 1984</ref> Los cannabinoïdes se mostrèron pas gaire eficaces dins lo tractament de la [[malautiá d'Alzheimer]]; e los resultats sus l'ataxia e su la tremblòta causat pel [[Escleròsi multipla|esclerosi multiple]] son pas concloents.<ref>Krishnan S, Cairns R, Howard R. </ref><ref>Mills RJ, Yap L, Young CA. </ref> S'estúdia a l'ora d'ara las possibilitats que pòt aver l'òli de las granas del cambe en usatge topic per de problèmas de la [[Pèu|pèl]]. == Usatge etnomedicinal e popular == [[Fichièr:Hash_marijuana_hemp_museum.jpg|thumb|220x220px|Musèu del Cannabis a [[Amsterdam]]]] L'usatge industrial de cambe es menat basicament dins l'utilizacion de la seuna [[biomassa]]. Un dels usatges possible pel futur es utilizacion coma combustible. En primièr luòc, la seuna biomassa pòt se transformar en [[carbon vegetal]] e s'utilizar coma combustible. Tanben es estudiat cossí poder aprofechar l'òli de las [[Grana|granas]], que contenon 30% d'òli, per obténer un combustible del tipe fiol. L'avantatgi principal de l'utilizacion del cambe per l'obtencion d'energia es que, a la diferéncia dels combustibles fossils, se manten l'equilibri del [[dioxid de carbòni]] (CO2) [[Atmosfèra (Tèrra)|atmosferic]] sens tocar l'[[Efièch de sèrra]] e se libèra pas oxids de [[sofre]] dins l'[[atmosfèra]][[Atmosfèra|<nowiki/>]]. Son tanben fòrça conegudas las caracteristicas de las fibras del cambe. Ne destaca sustot la seuna capacitat d'absorcion, de resisténcias e de fòrça, que ne permeton l'utilizacion industriala. Cal tanben far mencion de la seuna utilizacion per la fabricacion de [[Papièr|pasta de papièr]]. L'utilizacion del cambe coma dròga recreativa es l'aspècte mai debatut dempuèi lo punt de vista legal. A l'ora d'ara lo cambe es la dròga illegala mai consomada en Espanha e en França. Al començament del [[sègle XXI]] foguèron atenchas la prevaléncia de consomacion entre los menors d'edat en dessús 30%, comparables amb las consomacions de drògas legalas coma lo [[Tabat|tabac]] e l'[[Alcòl|alcoòl]]. === Pesca de carpas === La grana del cambe es una [[esca]] fòrça bona per la [[pesca]] de la carpa. Se prepara normalament bolhida, se pòt tanben preparar un [[pan]] amb las granas moludas.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=1LAbZF5_bHQ YouTube: Pan de Cañamones]</ref> == Cultura == <span class="cx-segment cx-highlight" data-segmentid="419"></span>S'agís d'una planta que s'adapta als climas tropicals, subtropicals e [[Clima temperat|temperats.]] Se distinguisson a l'ora d'ara doas filièras per la cultura del '''cambe''': * La cultura destinada a l'usatge textil de la planta. * La cultura domestica destinada a l'usatge ludic del '''[[cambe]]''' coma substància psicoactiva. == Galariá d'imatges == <gallery> Image:Hemp plants-cannabis sativa-single 3.JPG|Fuèlha del ''Cannabis sativa'' Image:Cannabis sativa plant.jpg|Planta de ''Cannabis sativa'' Image:Hemp plants-cannabis sativa-single 2.JPG|Plantas de ''Cannabis sativa'' Image:Cannabis female flowers close-up.jpg|Flor femenina del ''Cannabis sativa'' </gallery> == Vejatz tanben == == Referéncias == <references /> == Bibliografia == == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20061105133639/http://variedades.cannabiscafe.net/ Listat de varietat comerciala] ({{Modèl:Es}}) * [http://www.gencat.cat/salut/depsalut/html/ca/dir2170/doc12327.html Estudi sus l'usatge terapeutic del Cannabis] ({{Modèl:Ca}}) * [https://web.archive.org/web/20150703134737/http://www.cannabis.com/ Qualitat de la marijuana e informacion sul canabàs] ({{Modèl:En}}) * [https://web.archive.org/web/20150826234702/http://www.somnit.org/ca/substancies/cannabis.php Informacion sus la consomacion de Cannabis] ({{Modèl:Ca}}) * [http://scannabis.com Scannabis.Coma - Notícias sul cannabis] ({{Modèl:En}}) * [http://www.plantamarihuana.com Informacion suls besonhs nutricionals de la planta de Cannabis] ({{Modèl:Es}}) * [http://www.alchimiaweb.com/blogca/ Manual de cultiu de canabàs] ('''catalan''') [[Categoria:Cannabis| ]] rqrbgjvosy6k7df6j2lu5algnordvx1 0 156844 2511999 2287660 2026-11-02T11:21:03Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511999 wikitext text/x-wiki '''Haight-Ashbury''' es un quartièr de la vila de [[San Francisco]] en [[Califòrnia]]. Lo nom ven l'interseccion d'Haight Street e Ashbury Street, mas sovent sonat mai simplament ''The Haight'', o, mai recentament, ''The Upper Haight''. Las quita carrièras foguèron nomenadas en onor d'Henry Huntly Haight, governaire de Califòrnia dins los ans 1870, e d'un dels conse de la vila de l'epòca, Mr. Ashbury. Ambedoas personalitats aguèron un ròtle màger dins lo desvelopament del quartièr, e, subretot, dins aquel del Golden Gate Park a sa creacion. Sa populacion de <span>38 738</span> abitants es repartida en 72,7 % de Caucasians, 7,3 % de Latinos, 10,8 % d'Afroamericains e 8,5 % d'Asiatics que lo revengut mejan es de <span>63 983</span> dolars == Identitat == Lo quartier d'Haight-Ashbury foguèt lo pòl del movement [[hippie]] dels ans 1960, que succedèt al vam [[Beat generation|Beatnik]] que s'espelissiá dins lo quartièr de [[North Beach (San Francisco)|North Beach]] dos a uèit ans abans lo celèbre [[Summer of Love]] (Estiu l'Amor) de [[1967]]. La contracultura [[hippie]] es totjorn presenta mejans l'art [[Psiquedelisme|psiquedelic]]. I a entre autre un musèu del [[Tatouage|tatoatge]], d'ostals victorians repintadas de colors vivas e mirgalhadas, e tanben amb de grandas frescas muralas. Se pòt passar dabans l'ostal de [[Janis Joplin]] al 635 Ashbury Street. === Photografias === <gallery> File:Haight Ashbury11.JPG| File:Haight-Ashbury SF 1.jpg| File:Rues SF.JPG| File:Haight-Ashbury Frederick Street.jpg| File:The Red Victorian Hotel.jpg|The Red Victorian File:Haight Street, SF.jpg|Piedmont Boutique </gallery> == Notas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == === Articles connexes === * [[Diggers (San Francisco)|The Diggers]] === Ligams extèrnes === * Marie-Dominique Perrin, « San Francisco la rebelle », in ''Le Figaro'' du 21/08/2006, <small>[[https://web.archive.org/web/20150430090553/http://www.lefigaro.fr/reportage/20060821.FIG000000064_san_francisco_la_rebelle.html lire en ligne]]</small> * <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> [http://wild-bohemian.com/timeline.htm Chronologie] de Haight-Ashbury * <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> [http://www.dreamworld.org/sfguide/Neighborhoods/haightashbury Visite en photos] de Haight-Ashbury * <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> [https://web.archive.org/web/20060820231412/http://www.rockument.com/ha.html Documentaire] sur Haight-Ashbury dans les années 1960 * <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Guide touristique et adresses dans le [https://web.archive.org/web/19990508012824/http://www.sfgate.com/traveler/guide/sf/neighborhoods/haight.shtml quartier] shl6lueiihsdqlyx2ca4icuz44qejpo 0 159497 2511985 2360894 2026-11-02T07:57:37Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511985 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Libere_par_Emmabuntus_3.png|thumb|right|250px|logo Emmabuntüs]] [[Fichièr:Emmabuntus-3-14.04-Desktop.png|thumb|right|250px|Emmabuntüs 3]] '''Emmabuntüs''' es una Distribucion_Linux derivada d'[[Ubuntu]] construida per recondicionar d'ordenadors donats a las Comunitats [[Emaús]]. Emmabuntüs es un mot combinat compausat de Emaús e Ubuntu e se pronóncia e-ma-bon-tos, coma Xubuntu se pronóncia Zo-bon-to. == Referéncias cronologicas == En genièr de [[2011]], [[Framasoft]] publica una entrevista sul framablòg<ref>[http://www.framablog.org/index.php/post/2011/01/04/emmaus-logiciels-libres-interview-patrick emmaus-logiciels-libres-interview-patrick 4 janvier 2011] framablòg</ref> que rapòrta l'experiéncia d'un benevòl del talhièr de recondicionament d'ordenadors de la Comunitat Emmaüs de Neully‑Plaisance. En mai de 2011, Philippe Scoffoni referís los rescontres d'aquel benevòl amb d'autres portaires de projècte dins un article titolat "Ocarinabuntüs, una distribucion GNU/Linux tematica per Emmaüs"<ref>[http://philippe.scoffoni.net/ocarinabuntus-distribution-gnu-linux-thematique-emmaus/ Ocarinabuntüs, une distribution GNU/Linux thématique par Emmaüs 31 mai 2011] Philippe Scoffoni</ref> e Framasoft publica una ficha de presentacion de las diferentas versions d'Emmabuntüs<ref>[http://www.framasoft.net/article5089.html Emmabuntüs Equitable 29 mai 2011] Framasoft</ref>. En octòbre de [[2012]], l'associacion Nord Internet Solidaire inclutz aquela distribucion dins sa banca d'experiéncias<ref>[http://www.anis.asso.fr/Nouvelle-distribution-Linux-nommee.html Nouvelle distribution linux nommée Emmabuntüs 19 octobre 2012] Banca d'experiéncias ANIS</ref>. Una presentacion a l'Ubuntu Party de Paris en novembre de 2012 es retranscrita per l'[[April]] (associacion)<ref>[http://www.april.org/presentation-emmabuntues-historique-conference-lors-de-lup-de-novembre-2012 April présentation de l'historique d'Emmabuntüs] consultat lo 23 d'agost de 2013</ref>. Al mes de genièr de [[2013]], una revista informatica alemanda, LinuxUser, publica una descripcion d'Emmabuntüs sus tres paginas titoladas "Kompakter Allrounder für ältere Computer"<ref>{{de}} [http://www.linux-community.de/Internal/Artikel/Print-Artikel/LinuxUser/2013/01/Kompakter-Allrounder-fuer-aeltere-Computer Multifunktional Kompakter-Allrounder-fuer-aeltere-Computer janvier 2013] Linux User</ref>. En abril de 2013, lo site [[croat]] Linuxzasve solinha que los esfòrces de desvolopament d'aquesta distribucion consistisson a rendre accessible als debutants los logicials GNU/Linux e a utilizar los vièlhs ordenadors al lòc de los destruire<ref>[http://www.linuxzasve.com/izisla-revizija-distribucije-emmabuntus-2 Présentation par Linuxzasve site Croate]</ref>. Lo 26 de julh de 2013, la revista Linux Essentiel d'agost-setembre de 2013 publica quatre paginas sul projècte Emmabuntüs11<ref>[https://web.archive.org/web/20131030132534/http://npdc-picardie.ordi2-0.fr/spip.php?article540 Linux Essentiel numéro 33] 05 setembre 2013</ref>. Lo 3 de març de [[2014]], l'âge de faire rapòrta lo trabalh del collectiu Emmabuntüs al servici de l'umanitarie<ref>L'âge de faire [https://web.archive.org/web/20140304022056/http://www.lagedefaire-lejournal.fr/emmabuntus-informatique-humanitaire/ Emmabuntüs informatique humanitaire] consultat lo 3 de mars de 2014</ref>. Lo 15 de mai de 2014, las actualitats de la Comuna de París rapòrtan qu'una novèla botiga d'Emmaüs, dobèrta a la casèrna de Reully, vend d'ordenadors equipats amb Emmabuntüs<ref>[https://web.archive.org/web/20140705122018/http://www.paris.fr/accueil/accueil-paris-fr/une-nouvelle-boutique-emmaus-s-installe-a-la-caserne-de-reuilly/rub_1_actu_143629_port_24329 Emmaüs s'installe à la caserne Reuilly]</ref>. Lo 28 d'agost de 2014, Terre Eco solinha qu'Emmabuntüs permet de valorizar una part de las toneladas de material informatic donadas a las comunitats Emmaüss<ref>[https://web.archive.org/web/20160815070311/http://emmabuntus.sourceforge.net/mediawiki/index.php/Terra_Eco_Septembre_2014 Emmabuntüs ravive la mémoire des ordis]</ref>. Lo 19 de febrièr de 2015, La Vie presenta l'activitat del Collectiu Emmabuntüs dins una comunitat Emmaüs del 20n arrondiment de París e precisa que lo Secors Catolic a installat a Saint Ouen l'Aumône dins una sala dètz ordenadors jos Emmabuntüs per l'iniciacion a l'informatica<ref>La Vie [http://www.april.org/la-vie-emmabuntues-des-ordinateurs-pour-tous Emmabuntüs des ordinateurs pour tous] 19 de febrièr de 2015</ref>. == Environnement de bureau pour Emmabuntüs DE (Debian Edition) == L'[[environament de burèu]] es [[Xfce]] amb Cairo-Dock. [[LXDE]] es inclús e installable. <gallery> Fichièr:Emmabuntus-DE-Start_Screen.png|Ecran d'amodatge Fichièr:Emmabuntus-DE-fr-Change_Dock_type.png|Cambiament de perfil del dock Fichièr:Emmabuntus-DE-fr-No_Free_softwares.png|Installacion dels logicials o dels codecs non liures Fichièr:Emmabuntus-DE-fr-Firefox_Extensions.png|Extensions inclusas dins lo navigador [[Firefox]] Fichièr:Emmabuntus-DE-fr-Kiwix.png|[[Kiwix]] - lector de wiki fòra linha Fichièr:Emmabuntus-DE-fr-Desktop_LXDE.png|Captura d'ecran de l'environament [[LXDE]] </gallery> == Las foncionalitats == Aquesta distribucion es installabla dins son integralitat sens connexion [[Internet]], totes los paquets necessaris son dins l'imatge de disc, en comptant de [[codecs]] non liures que l'utilizaire a la causida d'installar o non17. Pòt foncionar sus de maquina que dispausan d'un [[processor]] de tipe [[Pentium]] 4 o AMD [[Athlon]] XP e de 1024 megaoctets de [[RAM]]. L'usatge de la memòria a l'amodatge es d'environ 180 [[megaoctets]]. De lengatges de script automatizan cèrtas etapas de l'installacion (nom d'utilizaire, mot de passa predefinits). Permeton de causir d'installar o non de logicials non liures, de desinstallar las lengas inutilizadas per reduire lo nombre de mesas a jorn, ajustar l'environament de burèu [[LXDE]]. Compren d'[[extensions]] dins los navigadors pel contraròtle parental. Una foncionalitat "dock" per tres tipes d'utilizators, mainatges, grands començants e "totes" simplifica l'accès als logicials. Aquesta distribucion intègra de logicials que necessitan un procediment d'installacion particular, coma OOo4Kids. Dins LibreOffice, l'extension corrector gramatical Language Tool (en) es preinstallada. Una documentacion jos forma de [[Wiki]] e un [[manual]] dels primièrs passes son integrats dins la distribucion per facilitar l'aprendissatge pels utilizaires. == Las aplicacions == Mantunas [[aplicacions]] per una sola tasca son installadas. Aicí qualques exemples (aquesta lista es imcomplèta) : * los navigadors Wèb [[Firefox]] e [[Chromium]], fornits amb d'extensions : [[Flash Player]], uBlock Origin, [[HTTPS Everywhere]], Disconnect, Public fox * los lectors de corrièls : [[Mozilla Thunderbird]], [[Evolution]] * las messatjariás instantanèas : [[Pidgin]], [[Skype]], Jitsi * las aisinas de transferiment de fichièrs : [[FileZilla]], [[QBittorrent]], [[Transmission (logiciel)|Transmission]], Wammu * la bureutica : [[AbiWord]], [[Gnumeric]], [[LibreOffice]], [[OOo4Kids]], [[Verbiste (logiciel)|Verbiste]], [[Kiwix]], [[Calibre_(logiciel)|Calibre]], [[Scribus]] * l'àudio : [[Clementine]], [[Audacious Media Player]], [[Audacity]], [[PulseAudio]], [[Sound Juicer]] * la vidèo : [[Kaffeine]], [[VLC media player]], [[Totem]], [[Cheese]], [[Kdenlive]] * la fòto : [[GThumb]], [[Shotwell]], [[Picasa]], [[DigiKam]], [[GIMP]], [[Inkscape]] * la gravadura : [[Brasero]], [[Xfburn]] * los lésers : [[HomeBank]], Ancestris, [[Stellarium]], [[Celestia]], [[PlayOnLinux]], [[SuperTux]], [[SuperTuxKart]], [[TuxGuitar]], Hedgewars * l'educacion : [[TuxPaint]], [[TuxMath]], [[GCompris]], Scratch * de logicials utilitaris : [[Wine]], [[Cups]] * d'aisinas de mantenement : [[GParted]], [[Htop]], [[Hardinfo]], [[TeamViewer]] == Perqué e cossí collaborar amb las comunitats Emaús == [[Fichièr:Vente d'ordinateurs sous Emmabuntüs Grande Vente Emmaüs Paris.jpg|thumb|right|250px|Vente d'ordinateurs sous Emmabuntüs à Emmaüs [[Paris]]]] Los companhs d'Emaús vivon de las ressorsas que lor procuran la collècta e la venda d'objèctes donats per de particulars. Dins las vilas grandas, pòdon recebre mantunas toneladas de material informatic cada an. Una part se vend al pes en qualitat de [[DEEE]], mas demòra de material en estat de marcha, utilizable. Los [[periferics]] coma los [[ecrans]], los [[clavièrs]] e las mirgas se pòdon vendre dins l'estat ont son. Los disques durs de las unitats centralas contenon de [[logicials proprietaris]] someses a de contractes de [[licéncia]] d'utilizaire final e de [[donadas personalas]]. Per propausar a la venda d'ordenadors desbarrassats de totas aquestas informacions, una solucion consistís a installar un [[sistèma operatiu]] liure que conten a l'encòp los [[pilòts]] pel malhum, lo son e l'afichatge e una panoplia de logicials liures pels usatges mai corrents. Lo procediment d'installacion particiona lo disc dur, çò que rend inaccessiblas las donadas registradas abans. Per que la distribucion Linux siá installabla en mens d'una ora sens connexion [[Internet]] dins los talhièrs de recondicionament, a calgut ajustar los [[logicials]] utils non incluses dins la version de basa, los paquets de lengas, de programas script. Se causiguèt Cairo-Dock per rendre las foncions disponiblas accessiblas als començants. Aqueste recondicionament e aquesta venda procuran de ressorsas a las associacions [[umanitàrias]], permeton a de personas que dispausan de ressorsas fèblas d'aquesir d'ordenadors equipats de nombroses [[logicials liures]], reemplegan de material informatic e economizan de [[ressorsas naturala]] del planeta. == Collaboracion amb Jerry Do-It-Together == [[Fichièr:Jerry Marathon à Bouaké - Réalisation du Jerry SMS.JPG|thumb|right|250px|Jerry Marathon à [[Bouaké]]]] Dempuèi l'eveniment "Open Bidouille camp" del 22 de setembre de [[2012]], lo collectiu Emmabuntüs collabòra amb los portaires del projècte [[Jerry Do-It-Together]]. Aquel ordenador assemblat dins un [[bidon]] de plastic amb de compausants de recuperacion es vengut lo companh [[hardware]] de la distribucion Emmabuntüs pendent los salons informatics liures. Son associats tanben per luchar contra la [[tuberculòsi]] amb lo projècte JerryTub. Lo jerry@agora del [[centre social]] de Beaulieu a [[Saint‑Étienne]] s'utiliza pel centre de lésers e l'alfabetizacion amb Emmabuntüs. Emmabuntüs es un sistèma operatiu complèt simple a installar per faire foncionar un ordenador assemblat lotjat dins un bidon. Permet de se reapropriar aqueste aparelh electronic. == Versions == {| class="wikitable" |- ! Nom !! Basa !! Data !! Talha en Go !! [[Environament de burèu]] |- | Emmabuntüs Equitable<ref>wiki Emmabuntüs [https://web.archive.org/web/20160309082530/http://emmabuntus.sourceforge.net/mediawiki/index.php/Emmabunt%C3%BCs_Equitable Emmabuntüs Equitable]</ref> || Ubuntu 10.04 LTS || 28 d'abril de 2012 || 2,7 || [[GNOME]] |- | Lemmabuntüs Equitable <ref>[http://mikedafunk.over-blog.org/article-recycler-les-anciennes-machines-avec-lemmabuntus-97395296.html recycler-les-anciennes-machines-avec-lemmabuntus 18 janvier 2012] Mikedafunk</ref>|| Lubuntu 10.04 || 10 de març de 2012 || 1,6 || [[LXDE]] |- | Ocarinabuntüs<ref>Toolinux [https://web.archive.org/web/20160304053435/http://www.toolinux.com/Ocarinabuntus-une-distribution-GNU Ocarinabuntus une distribution GNU/Linux thématique] 03 juin 2011</ref> || Ubuntu 10.04 LTS || 10 de mai de 2011 || 3,3 || [[GNOME]] |- | Emmabuntüs 2 <ref>Toolinux [http://www.toolinux.com/En-ligne-avec-Emmabuntus-2-1-09 En ligne avec Emmabuntus 2.1.09] 22 décembre 2014</ref>|| [[Xubuntu]] 12.04 LTS || 18 de decembre de 2014 || 3,5 || [[Xfce]] ou [[LXDE]] |- | Emmabuntüs 3 <ref>Developpez.com [http://www.developpez.com/actu/91305/Le-collectif-Emmabuntus-annonce-la-sortie-de-la-distribution-GNU-Linux-Emmabuntus-3-version-1-02-basee-sur-Xubuntu-14-04-3/ Le collectif emmabuntüs annonce la sortie de la distribution Emmabuntüs 3-1.02] 19 octobre 2015</ref>|| Xubuntu 14.04 LTS || 12 d'octòbre de 2015 || 3,8 || [[Xfce]] ou [[LXDE]] |} Aquestas versions son disponiblas en telecargament dirècte e de par a par<ref>[https://web.archive.org/web/20160409054708/http://emmabuntus.sourceforge.net/mediawiki/index.php/Download/fr liens de téléchargement] Mediawiki Emmabuntüs</ref>. == Ligams extèrnes == * {{fr}} [http://www.emmabuntus.org Sit oficial] * {{en}} [http://distrowatch.com/table.php?distribution=emmabuntus Emmabuntüs] sus [[DistroWatch]] * {{fr}} [http://emmabuntus.developpez.com/ Tutorials Emmabuntüs sus Developpez.com] [[Categoria:Informatica]] [[Categoria:LiveCD]] [[Categoria:Distribucion Linux]] [[Categoria:Debian]] gjfp4mjf0suo7asfvlbqx7n0y2avcgz 0 162816 2511923 2282409 2026-11-01T20:48:42Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511923 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Sacvan.jpg|vinheta|250x250px|[[Bartolomeo Vanzetti|Vanzetti]] (esquèrra) e [[Nicola Sacco|Sacco]] (drecha).]] L’'''afar Sacco e Vanzetti''' es lo nom d'una controvèrsia judiciària se debanant dins los [[ans 1920]] als [[Estats Units d'America]], al subjècte d'[[Anarquisme|anarquistas]] d'origina [[Itàlia|italiana]] [[Nicola Sacco]] e [[Bartolomeo Vanzetti]] que foguèron condamnats a mòrt e executats. Lor culpabilitat es fòrça controversiada que siá a l'epòca o mai tard, e fòrça òbras artisticas lor faguèron omenatge. == Contèxte == Coma en Euròpa, los ans 1919-1920 son dificils als EUA: cal reconvertir l'economia de guèrra e far fàcia a l'[[inflacion]]. La fin del dirigisme estatic realizat en 1917 e la pujada del sindicalisme provòcan fòrça caumas per tot lo país. En 1919, se compta 4,1 milions de caumaires qu'exigisson de salars melhors e una [[reduccion del temps de trabalh]]. Las caumas tornan en violéncias e resultan d'afrontaments dins mai d'una grandas vilas, coma a [[Boston]]<ref name="Kaspi">André Kaspi, « Affaire Sacco et Vanzetti », émission ''L'heure du crime'' sur RTL, 29 mars 2013</ref>. Fàcia a aquel climat social, l'an 1925 es marcat per fòrça atemptats [[Anarquisme|anarquistas]]<span></span>: los responsables politics son tocats, coma lo conse de [[Seattle]] o aquel [[Cleveland]], qu'a çò d'eles peta una bomba. Los burèls de la banc Morgan a [[Wall Street]] sont bufadats  per un atemptat que fa 38 mòrts et 200 ferrits<ref>A. Kaspi, ''Les États-Unis au temps de la prospérité, 1919-1939'', 1994, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;40</ref>. Las autoritats prenon de mesuras de repression contra los anarquistas mas tanben contra los comunistas e los socialistas dels EUA. Unes son emprisonats, d'autres constrench de s'exiliar. L'opinion publica mescla los caumairess, los estrangièrs e « los Roges ». Crenh la progression del [[Bolchevics|bolchevisme]] en Euròpa, lo terrorisme d'esquèrra e se mesfisa dels imigrats recentament venguts que parlan gaireben pas l'anglés. Aquel periòde se conéis jol nom de « [[Paur roja]] ». == Començament de l'afar == En [[1920]], doas atacas se debanan dins lo [[Massachusetts]]<span></span>: la primièra contra una fabrica de cauçuduras per un gang motorizat a Bridgewater lo [[24 de decembre]] de [[1919]]<time class="nowrap date-lien" datetime="1919-12-24"></time>, l'autra a [[Braintree|South Braintree]] lo [[15 d'abril]] de [[1920]]. Aquela darrièra faguèt dos mòrts<span></span>: Frederic Parmenter, caissièr de la manufactura de cauçaduras ''Slater and Morril'', e son garda del còrs Alessandro Berardelli. Son tuats amb revòlver per dos òmes dins la carrièra màger. Los <span class="nowrap">15 000&nbsp;$</span> correspondon a la paga dels obrièrs son panats<ref name="Milza"><span class="ouvrage" id="Milza1989"><span class="ouvrage" id="Pierre_Milza1989">Pierre Milza, « <cite style="font-style:normal;">Sacco et Vanzetti : autopsie d'une affaire (1921-1989)</cite> », ''L'Histoire'', <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;126,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="1989-10">octobre 1989</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;18</span></span><span class="ouvrage" id="Milza1989"></span></ref>. Las suspicion de la polícia sul còp se pòrtan sus anarquistas italians. Pasemens se [[Nicola Sacco]] nimai [[Bartolomeo Vanzetti]] ajant d'antecedents penals, las autoritats los coneisson coma de militants radicals favorables al terrorisme revolucionaris que lo representant màger es l'avocat [[Luigi Galleani]]. La polícia liga los crimes recents al corrent galleanista, especulant que los panaires son motivats per la necessitat de financiar lors atacas. Suspectan entre autre Ferruccio Coacci, obrièr italian qu'aviá trabalhat per ambedoas manufacturas e que se trapa a son ostal de cartochas 7,65 × 17 mm Browning identicas a aquelas trapadas pels còrs dels dos carrejaires<ref><span class="ouvrage" id="Avrich2005"><span class="ouvrage" id="Paul_Avrich2005"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Paul Avrich, <cite class="italique" lang="en">Anarchist Voices : An Oral History of Anarchism in America</cite>, AK Press, <time>2005</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">1-904859-27-5</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;132-133</span></span><span class="ouvrage" id="Avrich2005"></span></ref>. Lo brigadièr de polícia de Bridgewater Michael E. Stewart sustecta eli Mario Boda, colocatari de Ferruccio Coacci e proprietari d'una veitura supausada aver èssr utilizada pendent l'ataca de South Braintree. Lo 5 de mai de 1920<time class="nowrap date-lien" datetime="1920-05-05"></time>, la polícia ensag de prene Mario Buda e tres autres òmes (mai tars identificats coma Sacco, Vanzetti e Riccardo Orciani), alara qu'anavan tornar prene lo veïcul en reparacion dins un garatge de la region, lo garagista avent avertit la polícia que la placa de matriculacion èra falsa. Ensajan de fugir mas la polícia capita a prene Sacco e Vanzetti, tenent d'armas de fuòc, que son inculpats per ambedoas atacas<ref name="Milza"><span class="ouvrage" id="Milza1989"><span class="ouvrage" id="Pierre_Milza1989">Pierre Milza, « <cite style="font-style:normal;">Sacco et Vanzetti : autopsie d'une affaire (1921-1989)</cite> », ''L'Histoire'', <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;126,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="1989-10">octobre 1989</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;18</span></span><span class="ouvrage" id="Milza1989"></span></ref>. == Procés == [[Fichièr:Save_Sacco_and_Vanzetti.jpg|vinheta|Manifestacion en favor de Sacco e Vanzetti.]] Lo primièr procés comença lo 22 de junh de 1920. Un de  testimònis a carga que vegèron l'ataca que de lenh afirman aver « reconeguts » d'Italians, qu'un portant una mostacha coma aquela de Vanzetti, lo debat portant sus la longor d'aquela mostacha. Los testimònis a descarga, d'immigrats italians supausats en relacion amb los mejans anarqustas, son ignorats alara que donavan un alibí a Vanzetti<ref name="Kaspi">André Kaspi, « Affaire Sacco et Vanzetti », émission ''L'heure du crime'' sur RTL, 29 mars 2013</ref>. Lo 16 d'agost de 1920<time class="nowrap date-lien" datetime="1920-08-16"></time>, Vanzetti sol es condamnat per la primièra ataca de 12 a 15 ans de prison, Nicola Sacco avent podut probar qu'aviá puntat a l'usina lo jorn d'aquela primièra ataca. Lo segond procés que se debana a Dedham del 31 de mai al 14 de julhet de 1921 utiliza subretot l'expertisa en balistica, encara tartalhanta a l'epòca, Vanzetti portant segon l’accusacion un pistolet de calibre 38 que seriá una de las victimas e Sacco un Colt automatic de calibre 32 que las quatre balas trapadas suls luòcs de l'ataca avián tirat per un pistolet de meteis calibre. Aquel segond procés los condamna ambedos a la pena capitala pels crimes de South Braintree, dins la banlèga de Boston, malgrat la manca de pròvas formalas. Carlo Tresca e Aldino Felicani (vièlh amic de Vanzetti), dos militants de l'''[[Wobblies|Industrial Workers of the World]]'' e unes representants de la borgesia liberala bostoniana lançan una campanha mediatica nacionala e internacionala en lor favor, mostant a partir del 9 de mai un comitat de defensa que capitarà a levar pendent 7 ans un fons de <span>300 000</span> dolars, fons ont posarà lor avocat californian Fred Moore, especializat dins los procés politics, per realizar las lors enquestas<ref><span class="ouvrage" id="Watson2007"><span class="ouvrage" id="Bruce_Watson2007"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Bruce Watson, <cite class="italique" lang="en">Sacco and Vanzetti : The Men, The Murders, and the Judgment of Mankind</cite>, Viking, <time>2007</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;64</span></span><span class="ouvrage" id="Watson2007"></span></ref>. Alara, de comitats de defensa se realizant pel mond entièr per sensibilizar l'opinion sus aquela injustícia: lo quita [[Benito Mussolini]] pren lor defensa<ref name="A. Kaspi, 1994, p.46">A. Kaspi, ''Les États-Unis au temps de la prospérité, 1919-1939'', 1994, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;46</ref>. Coma Sacco en [[1923]], Vanzetti es plaçat al començament de [[1925]] en espital psiquiatric. Lo 12 de mai de 1926, lor condamnacion a mòrt es confirmada. En novembre de 1925, un sacramand nomenat Celestino Madeiros, ja condamnat a mòrt dins un autre afar<ref>Aquela confession tardièra pòt far pensar qu'esperava un autre procés per retardar son execucion.</ref>, avoa de sa prison èsser l'autor, amb de membres del gang de Joe Morelli, de l'ataca de South Braintree, mas lo jutge Webster Thayer&nbsp;[[:en:Webster Thayer|<span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Webster Thayer » dans une autre langue">(en)</span>]] [[Catégorie:Article contenant un appel à traduction en anglais]] , vielh Americain de soca blanca qu'amava ni los Italians, ni los anarquistas<ref name="A. Kaspi, 1994, p.46">A. Kaspi, ''Les États-Unis au temps de la prospérité, 1919-1939'', 1994, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;46</ref>, refusa de tornar al subjècte. Malgrat una mobilizacion internacionala intensa<ref>Una peticion en lor favor reculhís tres milions de signaturas.</ref> e l'ajornament mai d'un còp a l'execusion Nicola Sacco, Bartolomeo Vanzetti e Celestino Madeiros son executats per cadièra la nuèch del 22 al 23 d'agost de 1927, a la Prison de Charlestown dins la banlèga de Boston, pel celèbre borrèl Robert G. Elliott<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> <span class="ouvrage">[http://www.worldlingo.com/ma/enwiki/fr/Robert_G._Elliott « <cite style="font-style: normal">Robert Greene Elliott</cite> »], sur ''www.worldlingo.com'' <small style="line-height:1em;">(consulté en <span class="nowrap">27 octobre2010</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span></ref>, provocant una immensa reprobacion. == Seguidas == De ''galleanistas'' reagiguèron violentament los ans seguents, se venjant en plaçant de bombas al domicili dels participants al procés, qu'un jurat del procés de Dedham, un testimòni a carga, lo borèl Robert G. Elliott, e lo jutge Thayer. Lo 27 de setembre de 1932, un fais de dinamita roïna l'ostal de Thayer a Worcester, Massachusetts. Thayer ne demorèt indemne, mas sa femna e un portièr foguèron ferrits<ref name="ReferenceA">''New York Times'': [http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20D1FFC3A5516738DDDA10A94D1405B828FF1D3& "Bomb Menaces Life of Sacco Case Judge", September 27, 1932], accessed Dec. 20, 2009</ref>. Le 23 d'agost de 1977, exactament 50 ans jorn per jorn après lor exécution, lo governaire de [[Massachusetts]] Michael Dukakis absòlv los dos òmes, los reabilita oficialament et declara que "totes los desonors deurián èsser levat de lors noms per sempre"<ref>''[https://web.archive.org/web/20130704012602/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAsacco.htm font sus schoolnet.co.uk]''</ref>. L'escrivan american Francis Russell, s'apiejant sus una enquesta de balistica realizada en 1961, defend la tèsi que sol Sacco èra copable. Selon cf. F. Russel, op. cit. en bibliografia)<sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;"></sup>. == Bibliografia == Fàcia a aquel climat social, l'an 1925 es marcat per fòrça atemptats [[Anarquisme|anarquistas]]<span></span>: los responsables politics son tocats, coma lo conse de [[Seattle]] o aquel [[Cleveland]], qu'a çò d'eles peta una bomba. Los burèls de la banc Morgan a [[Wall Street]] sont bufadats  per un atemptat que fa 38 mòrts et 200 ferrits<ref>A. Kaspi, ''Les États-Unis au temps de la prospérité, 1919-1939'', 1994, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;40</ref>. Las autoritats prenon de mesuras de repression contra los anarquistas mas tanben contra los comunistas e los socialistas dels EUA. Unes son emprisonats, d'autres constrench de s'exiliar. L'opinion publica mescla los caumairess, los estrangièrs e « los Roges ». Crenh la progression del [[Bolchevics|bolchevisme]] en Euròpa, lo terrorisme d'esquèrra e se mesfisa dels imigrats recentament venguts que parlan gaireben pas l'anglés. Aquel periòde se conéis jol nom de « [[Paur roja]] ». == Notas == <div class="references-small decimal" style=""> <references /> </div> == Bibliografia == * ''Sacco et Vanzetti'', ''Itinéraire : une vie, une pensée'', <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;<span>2</span>, décembre 1987, 36 pages, <small>[https://web.archive.org/web/20160121012656/http://cgecaf.ficedl.info/article1802.html notice]</small>. * Franck Thiriot et [[Ronald Creagh]], ''Sacco et Vanzetti'', Graine d'ananar, éditions du Monde libertaire, 2014. * [[Ronald Creagh]], ''L'affaire Sacco et Vanzetti'', Lyon, Atelier de création libertaire, 2004. * Pierre Duchesne, ''Sacco et Vanzetti'', Paris, Presses de la Cité, 1971. * Luigi Botta, [https://www.academia.edu/22232911/Sacco_e_Vanzetti_giustiziata_la_verit%C3%A0 Sacco e Vanzetti: giustiziata la verità], prefazione di Pietro Nenni, Edizioni Gribaudo, Cavallermaggiore, 1978 ([https://www.academia.edu/22232911/Sacco_e_Vanzetti_giustiziata_la_verit%C3%A0 free download]). * André Kaspi, ''Les États-Unis au temps de la prospérité, 1919-1939'', Hachette, Paris, 1980, 1994, <span> </span><small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-01-235102-8</span>)</small> * Francis Russell, ''L'affaire Sacco-Vanzetti'', Paris, Robert Laffont, 1964. * [[John Dos Passos]], '' Devant la chaise électrique, Sacco et vanzetti: histoire de l'américanisation de deux travailleurs étrangers'', Arcades Gallimard, 2009, <span> </span><small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-07-012111-3</span>)</small>. * Michel Ragon, ''Dictionnaire de l'Anarchie'', Albin Michel, 2008, [https://books.google.be/books?id=i0el1jMkDqgC&pg=PT386 page 386]. * <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : italien">it</abbr>)</span> Dizionario di Storia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2011 : ''Sacco et Vanzetti'', <small>[http://www.treccani.it/enciclopedia/sacco-nicola-e-vanzetti-bartolomeo_%28Dizionario-di-Storia%29/ notice]</small>. == Articles connèxes == == Ligams extèrnes == [[Categoria:Decès en 1927]] [[Categoria:Istòria de l'anarquisme]] [[Categoria:Afar judiciari|Sacco e Vanzetti]] s4kkealt15lwlgtd3w0blnhyxzy3nhs 0 163817 2511938 2041004 2026-11-01T23:35:58Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511938 wikitext text/x-wiki L''''Atian''' es l'abans darrièr estatge estratigrafic del [[Cretacèu]] inferior. S'espandís de ≃ -125,0&nbsp; a ≃ -113,0&nbsp;Ma<ref>http://www.stratigraphy.org/index.php/ics-chart-timescale. </ref>, succedissent al Barremian e precedent l'Albian. == Estratotipe == L'Atian foguèt creat per Alcide d'Orbigny en [[1840]]. Lo nom ven de la vila d'[[Ate]] ([[Vauclusa (departament)|Vauclusa]]). La region estratotipica de l'Atian se situa en Provença. L'Atian es localament devesit en 3 sosetatges nomenats (del mai ancian al mai recent) : '''Bedolan''', '''Gargacian''', '''Clansaiasian'''. Lors noms ven dels vilatges de [[Ròcafòrt e la Bedola|la Bedola]], [[Gargaç]] e [[Clansaias]]. Aqueles sosetatges locals an cadun lor estratotipe<ref>Moullade, 1965</ref>{{,}}<ref>Moullade ''et al.'', 1998</ref>{{,}}<ref>Ropolo et Moullade, 2002</ref>. Lo descopatge biostratigrafic per ammonitas varia segon los sectors paleogeografics: * lo descopatge estandard de l'Atian repausa subretot sus las donadas de terren pel domèni mediterranèu<ref>[https://web.archive.org/web/20160311235947/http://nhm-wien.ac.at/content.node/forschung/geologie/mitarbeiter/pdfs/kilianreport2009.pdf Kilian]</ref>; * pel Sud de l'Anglatèrra, es la zonacion locala qu'es classicament utilizada<ref>Casey ''et al.'' 1998</ref>. == De formacions geologicas de l'Atian == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 197px;" ! Formacion ! Localizacion ! Descripcion ! Fotografia |- |Marlas grisas |Entre [[Rossilhon]] e [[Sant Savornin d'Ate|Sant Savorrnin d'Ate]] |Marlas grisas de l'Atian | [[Fichièr:Marnes_grises_de_l'Aptien_entre_Roussillon_et_Saint-Saturnin-d'Apt.jpg|135x135px| Marnes grises de l'Aptien entre Roussillon et Saint-Saturnin-d'Apt]] |- | Calcaris urgonian | Reserva naturala nacionala dels Nauts de Chartrosa | Los sucs de la sèrra orientala del massís de la Chartrosa, dempuèi lo Mont Granièr fins a la dent de Crolles son constituits subretot de calcari urgonian, datant de l'Atian al suc. l<ref>{{Ligam web|url=http://www.geol-alp.uiad.fr/chartreuse/6_sites_ch/col_alpe.html}}</ref>. | [[Fichièr:Vallon_de_Pratcel.JPG|135x135px|Roches Rousses au-dessus du Vallon de Pratcel]] |} == Notas == <references /> == Referéncias == * Casey, R., Bayliss, H. M. & Simpson, M. I., 1998. Observations on the lithostratigraphy and ammonite succession of the Aptian (Lower Cretaceous) Lower Greensand of Chale Bay, Isle of Wight, UK. Cretaceous Research 19, p.&nbsp;. * Moullade, M., 1965. Révision des stratotypes de l'Aptien. II- Gargas (Vaucluse).- Colloque sur le Crétacé Inférieur, Lyon, 1963, Mémoires du Bureau de Recherches Géologiques et Minières, Orléans, {{n°|34}}, p.&nbsp;. * Moullade, M., Tronchetti, G et Masse, J.-P. (éds.), 1998. Le stratotype historique de l'Aptien inférieur (Bédoulien) dans la région de Cassis-La Bédoule (S.E. France).- Géologie Méditerranéenne, Marseille, t. XXV, {{n°|3-4}}, 298 p. * Ropolo, P. et Moullade, 2002. L'Aptien, ses sous-étages et stratotypes historiques: à propos du Gargasien de la région d'Apt (Vaucluse, Sud-Est de la France).- Colloque du Bicentenaire de la naissance d'Alcide d'Orbigny (1802-2002), Excursion dans le Sud-Est de la France, Muséum national d'Histoire naturelle, Paris, 5 p. jf519f2qzoypjg2fe1pyl99ffawezbn 0 166442 2511900 2287558 2026-11-01T13:38:57Z Guilhemjoan 10024 grèc e non latin 2511900 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Cervelli_Orfeo_ed_Euridice.jpg|drecha|vinheta|<center>''[[Orfèu]] e Euridice'', per Federico Cervelli.</center>]] Dins la [[mitologia grèga]], '''Euridice''' (en [[Grèc ancian|grèc]] ancian Εὐρυδίκη / [[latin]] ''Eurudíkê'', format dels mots εὐρύς {eurús, ''larg, vast, sens bòrna''} e δίκη {dikê, ''justícia''}, significant ''amb justícia sens bòrnas'', es una [[driadas]] ([[nimfa]] dels arbres e del garric subretot). == Lo mite == Es l'esposa d'[[Orfèu]], grand poèta e musician. Perseguida per [[Aristèu]], un jorn ont culhissiá de flors dins un prat, es fissada per una sèrp e morís. Inconsolable, Orfèu comença a cantar e los dieus li acordisson de davalar fins als Infèrs per la salvar. Mercé al son de sa lira, Orfèu endormís [[Cerbèr]], lo can dels Infèrns, puèi arribèt debans los monarcs de l'inframond, [[Ades]] e sa femna [[Persefòn]]. Impressionada per son coratge e son amor, Persefòn priga Ades de tornar Euridice a son espós. Accèpta Ades, a la sola condicion qu'Orfèu se revire pas abans d'èsset sortit dels Infèrns. Euridice seguís Ofèu, guidada per la musica de sa lira. Quand Orfèu torna veire  puntar la lutz del jorn, entendent pas pus de bruch, e se mesfiant un pauc de las promesas d'Ades, se revira per veire se son esposa es encara rère d'el. Ailàs, una sola ulhada sufís per que la pèrda per sempre. == Evocacions artisticas == === Benda dessenhada === * ''Le Monde d'Arkadi'' (personatge R.I.-10) de Caza === Opèra e balet === * ''L'Euridice'' (1600), ''favola drammatica'' de [[Giulio Caccini]] e Jacopo Peri * ''Euridice'' (1602), opèra de [[Giulio Caccini]] * ''Ballett von dem Orpheus und der Euridike'' (1638), balet de [[Heinrich Schütz]] * ''Orpheus und Eurydice, der Hölle-stürmenden Liebes-Eifer'' (1683), Singspiel de Johann-Philip Krieger * ''Orpheus and Uridice'' (1697), [[Masqueta|masquata]] de George Weldon * ''Orfeo ed Euridice'' (1715), opèra de Johann-Josef Fux * ''Euridice'' (1750), pasticcio de Georg Wagenseil * ''Orfeo ed Euridice'' (1763), opèra de Florian Johann Deller * ''Orphée et Euridice ou La descente d'Orphée aux enfers'' (1770), opèra de Josef Starzer * ''Orfeo ed Euridice : Orphée et Eurydice'' ([[1762]], version de Viena ; 1774, version de Pariís), opèra de Christoph Willibald Gluck * ''Orfeo ed Euridice'' (1775), opèra d'Antonio Tozzi * ''Orfeo ed Euridice'' (1776), opèra de Ferdinando Bertoni * ''Orfeo ed Euridice'' (1784), opèra de Tommaso Giordani * ''Orpheus og Eurydike'' (1786, Copenhague), opéra de Johann Gottlieb Naumann * ''L'anima del filosofo ossia Orfeo ed Euridice'' (1791), opèra de [[Joseph Haydn]] * ''Orpheus und Eurydike'' (1926), opèra d'Ernst Krenek * ''Orpheus und Eurydike - Orphée et Eurydice'' (1975), coregrafia de [[Pina Bausch]] segon l'opèra de Christoph Willibald Gluck === Pintura === * [[Nicolas Poussin]], ''Paysage avec Orphée et Eurydice'', Sègle XVII, [[Lovre]] * Ary Scheffer, ''La Mort d'Eurydice'', 1814, [[Castèth de Bles|musèu de las bèlas arts de Bles]] * [[Camille Corot|Jean-Baptiste Corot]], ''Orphée ramenant Eurydice des Enfers'', 1861, musèu de las bèlas arts d'Houston === Poèsia === * [[Marguerite Yourcenar]], ''La Nouvelle Eurydice'' === Teatre === * ''Eurydice'', pèça de [[Jean Anouilh]], 1942 mesa en scèna e decòrs d'André Barsacq. * ''Eurydice{{Lien|langue=en|trad=Eurydice (Ruhl play)|fr=Eurydice (Ruhl)|texte=Eurydice}}'', pèça de Sarah Ruhl, creda en 2003. == Fonts == * Apollodore{{ApoBib}} (I, 3, 2). * {{DioBib}} (IV, 25, 1). * {{OviMét}} (X, 1–85). * Pausanias{{PauDes}}. == Vejat tanben == === Articles connèxes === * [[Orfèu]] === Ligams extèrnes === * {{En}} Ca. 130 imatges d'Euridice dins lo [https://web.archive.org/web/20160304025442/http://warburg.sas.ac.uk/vpc/VPC_search/subcats.php?cat_1=5&cat_2=93&cat_3=2383&cat_4=4098 Warburg Institute Iconographic Database] [[Categoria:Infèrns grècs]] km4b0060i1gh9obuiuxpocwnsok6rg1 2511901 2511900 2026-11-01T13:43:57Z Guilhemjoan 10024 correccions lingüsiticas e ortograficas 2511901 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Cervelli_Orfeo_ed_Euridice.jpg|drecha|vinheta|<center>''[[Orfèu]] e Euridice'', per Federico Cervelli.</center>]] Dins la [[mitologia grèga]], '''Euridice''' (en [[Grèc ancian|grèc]] ancian Εὐρυδίκη / [[latin]] ''Eurudíkê'', format dels mots εὐρύς {eurús, ''larg, vast, sens bòrna''} e δίκη {dikê, ''justícia''}, significant ''amb justícia sens bòrnas'', es una [[driadas|driada]] ([[nimfa]] dels arbres e del garric subretot). == Lo mite == Es l'esposa d'[[Orfèu]], grand poèta e musician. Perseguida per [[Aristèu]], un jorn que culhissiá de flors dins un prat, es fissada per una sèrp e morís. Inconsolable, Orfèu comença de cantar e los dieus li acòrdan de davalar fins als Infèrs per la salvar. Mercé al son de sa lira, Orfèu endormís [[Cerbèr]], lo can dels Infèrns, puèi arribèt davant los monarcas de l'inframond, [[Ades]] e sa femna [[Persefòn]]. Impressionada per son coratge e son amor, Persefòn prèga Ades de tornar Euridice a son espós. Accèpta Ades, a la sola condicion qu'Orfèu se revire pas abans d'èsser sortit dels Infèrns. Euridice seguís Ofèu, guidada per la musica de sa lira. Quand Orfèu torna veire puntar la lutz del jorn, entendent pas pus de bruch, e se mesfisant un pauc de las promessas d'Ades, se revira per veire se son esposa es encara darrièr el. Ailàs, una sola ulhada sufís per que la pèrda per sempre. == Evocacions artisticas == === Benda dessenhada === * ''Le Monde d'Arkadi'' (personatge R.I.-10) de Caza === Opèra e balet === * ''L'Euridice'' (1600), ''favola drammatica'' de [[Giulio Caccini]] e Jacopo Peri * ''Euridice'' (1602), opèra de [[Giulio Caccini]] * ''Ballett von dem Orpheus und der Euridike'' (1638), balet de [[Heinrich Schütz]] * ''Orpheus und Eurydice, der Hölle-stürmenden Liebes-Eifer'' (1683), Singspiel de Johann-Philip Krieger * ''Orpheus and Uridice'' (1697), [[Masqueta|masquata]] de George Weldon * ''Orfeo ed Euridice'' (1715), opèra de Johann-Josef Fux * ''Euridice'' (1750), pasticcio de Georg Wagenseil * ''Orfeo ed Euridice'' (1763), opèra de Florian Johann Deller * ''Orphée et Euridice ou La descente d'Orphée aux enfers'' (1770), opèra de Josef Starzer * ''Orfeo ed Euridice : Orphée et Eurydice'' ([[1762]], version de Viena ; 1774, version de Pariís), opèra de Christoph Willibald Gluck * ''Orfeo ed Euridice'' (1775), opèra d'Antonio Tozzi * ''Orfeo ed Euridice'' (1776), opèra de Ferdinando Bertoni * ''Orfeo ed Euridice'' (1784), opèra de Tommaso Giordani * ''Orpheus og Eurydike'' (1786, Copenhague), opéra de Johann Gottlieb Naumann * ''L'anima del filosofo ossia Orfeo ed Euridice'' (1791), opèra de [[Joseph Haydn]] * ''Orpheus und Eurydike'' (1926), opèra d'Ernst Krenek * ''Orpheus und Eurydike - Orphée et Eurydice'' (1975), coregrafia de [[Pina Bausch]] segon l'opèra de Christoph Willibald Gluck === Pintura === * [[Nicolas Poussin]], ''Paysage avec Orphée et Eurydice'', Sègle XVII, [[Lovre]] * Ary Scheffer, ''La Mort d'Eurydice'', 1814, [[Castèth de Bles|musèu de las bèlas arts de Bles]] * [[Camille Corot|Jean-Baptiste Corot]], ''Orphée ramenant Eurydice des Enfers'', 1861, musèu de las bèlas arts d'Houston === Poèsia === * [[Marguerite Yourcenar]], ''La Nouvelle Eurydice'' === Teatre === * ''Eurydice'', pèça de [[Jean Anouilh]], 1942 mesa en scèna e decòrs d'André Barsacq. * ''Eurydice{{Lien|langue=en|trad=Eurydice (Ruhl play)|fr=Eurydice (Ruhl)|texte=Eurydice}}'', pèça de Sarah Ruhl, creda en 2003. == Fonts == * Apollodore{{ApoBib}} (I, 3, 2). * {{DioBib}} (IV, 25, 1). * {{OviMét}} (X, 1–85). * Pausanias{{PauDes}}. == Vejat tanben == === Articles connèxes === * [[Orfèu]] === Ligams extèrnes === * {{En}} Ca. 130 imatges d'Euridice dins lo [https://web.archive.org/web/20160304025442/http://warburg.sas.ac.uk/vpc/VPC_search/subcats.php?cat_1=5&cat_2=93&cat_3=2383&cat_4=4098 Warburg Institute Iconographic Database] [[Categoria:Infèrns grècs]] ainz2anszlz1iqi5ba8p6crl8c76cdp 2511902 2511901 2026-11-01T13:44:41Z Guilhemjoan 10024 /* Vejat tanben */ 2511902 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Cervelli_Orfeo_ed_Euridice.jpg|drecha|vinheta|<center>''[[Orfèu]] e Euridice'', per Federico Cervelli.</center>]] Dins la [[mitologia grèga]], '''Euridice''' (en [[Grèc ancian|grèc]] ancian Εὐρυδίκη / [[latin]] ''Eurudíkê'', format dels mots εὐρύς {eurús, ''larg, vast, sens bòrna''} e δίκη {dikê, ''justícia''}, significant ''amb justícia sens bòrnas'', es una [[driadas|driada]] ([[nimfa]] dels arbres e del garric subretot). == Lo mite == Es l'esposa d'[[Orfèu]], grand poèta e musician. Perseguida per [[Aristèu]], un jorn que culhissiá de flors dins un prat, es fissada per una sèrp e morís. Inconsolable, Orfèu comença de cantar e los dieus li acòrdan de davalar fins als Infèrs per la salvar. Mercé al son de sa lira, Orfèu endormís [[Cerbèr]], lo can dels Infèrns, puèi arribèt davant los monarcas de l'inframond, [[Ades]] e sa femna [[Persefòn]]. Impressionada per son coratge e son amor, Persefòn prèga Ades de tornar Euridice a son espós. Accèpta Ades, a la sola condicion qu'Orfèu se revire pas abans d'èsser sortit dels Infèrns. Euridice seguís Ofèu, guidada per la musica de sa lira. Quand Orfèu torna veire puntar la lutz del jorn, entendent pas pus de bruch, e se mesfisant un pauc de las promessas d'Ades, se revira per veire se son esposa es encara darrièr el. Ailàs, una sola ulhada sufís per que la pèrda per sempre. == Evocacions artisticas == === Benda dessenhada === * ''Le Monde d'Arkadi'' (personatge R.I.-10) de Caza === Opèra e balet === * ''L'Euridice'' (1600), ''favola drammatica'' de [[Giulio Caccini]] e Jacopo Peri * ''Euridice'' (1602), opèra de [[Giulio Caccini]] * ''Ballett von dem Orpheus und der Euridike'' (1638), balet de [[Heinrich Schütz]] * ''Orpheus und Eurydice, der Hölle-stürmenden Liebes-Eifer'' (1683), Singspiel de Johann-Philip Krieger * ''Orpheus and Uridice'' (1697), [[Masqueta|masquata]] de George Weldon * ''Orfeo ed Euridice'' (1715), opèra de Johann-Josef Fux * ''Euridice'' (1750), pasticcio de Georg Wagenseil * ''Orfeo ed Euridice'' (1763), opèra de Florian Johann Deller * ''Orphée et Euridice ou La descente d'Orphée aux enfers'' (1770), opèra de Josef Starzer * ''Orfeo ed Euridice : Orphée et Eurydice'' ([[1762]], version de Viena ; 1774, version de Pariís), opèra de Christoph Willibald Gluck * ''Orfeo ed Euridice'' (1775), opèra d'Antonio Tozzi * ''Orfeo ed Euridice'' (1776), opèra de Ferdinando Bertoni * ''Orfeo ed Euridice'' (1784), opèra de Tommaso Giordani * ''Orpheus og Eurydike'' (1786, Copenhague), opéra de Johann Gottlieb Naumann * ''L'anima del filosofo ossia Orfeo ed Euridice'' (1791), opèra de [[Joseph Haydn]] * ''Orpheus und Eurydike'' (1926), opèra d'Ernst Krenek * ''Orpheus und Eurydike - Orphée et Eurydice'' (1975), coregrafia de [[Pina Bausch]] segon l'opèra de Christoph Willibald Gluck === Pintura === * [[Nicolas Poussin]], ''Paysage avec Orphée et Eurydice'', Sègle XVII, [[Lovre]] * Ary Scheffer, ''La Mort d'Eurydice'', 1814, [[Castèth de Bles|musèu de las bèlas arts de Bles]] * [[Camille Corot|Jean-Baptiste Corot]], ''Orphée ramenant Eurydice des Enfers'', 1861, musèu de las bèlas arts d'Houston === Poèsia === * [[Marguerite Yourcenar]], ''La Nouvelle Eurydice'' === Teatre === * ''Eurydice'', pèça de [[Jean Anouilh]], 1942 mesa en scèna e decòrs d'André Barsacq. * ''Eurydice{{Lien|langue=en|trad=Eurydice (Ruhl play)|fr=Eurydice (Ruhl)|texte=Eurydice}}'', pèça de Sarah Ruhl, creda en 2003. == Fonts == * Apollodore{{ApoBib}} (I, 3, 2). * {{DioBib}} (IV, 25, 1). * {{OviMét}} (X, 1–85). * Pausanias{{PauDes}}. == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Orfèu]] === Ligams extèrnes === * {{En}} Ca. 130 imatges d'Euridice dins lo [https://web.archive.org/web/20160304025442/http://warburg.sas.ac.uk/vpc/VPC_search/subcats.php?cat_1=5&cat_2=93&cat_3=2383&cat_4=4098 Warburg Institute Iconographic Database] [[Categoria:Infèrns grècs]] reqiwrjfmzejiqtn0f2xydtsv9uno9g 0 166719 2511963 2423361 2026-11-02T03:08:30Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511963 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroalpenc}} {{omon|Briançonés (omonimia)}} Lo '''briançonés''' es un sosdialècte de l'occitan [[vivaroaupenc]] que se parla dins la region de [[Briançon]], tanben apelaa lo [[Briançonés]]. == Caracteristicas == Existís un pronom subjecte neutre de 3ena persona dau singular '''la''' [la], que s’opausa au masculin '''aul''' [u(l)] (<el) e au femenin '''ail''' [il] : ''aul parla'' “(parla, el”), ''ail parla'' (“parla, ela”), ''la parla'' (“parla, aquò”) e ''la plòu'' (“plòu”). ==Parlars== * [[Cerveirin]] * [[Vialan]] (o ''Viaran'') {{...}} == Lexic == ===Paraulas localas=== paraulas localas - ''paraulas lengadocianas o definicions'' * jasoira<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page1368.jpg</ref> - ''lièch/lit'' * mansièr - ''sindic d'una associacion per l'arrosatge d'un mas''<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page1483.jpg</ref> * pechit - ''petit/pichon''<ref name="S-NC"/> ===Paraulas occitanas=== formas localas - ''formas lengadocianas''<ref name="JS">https://web.archive.org/web/20160303203643/http://w3.erss.univ-tlse2.fr/textes/publications/CDG/29/CG29-7-Sibille.pdf</ref> * aimaa - ''aimada'' * batear - ''batejar'' * bòsc - ''bòsc'' * chasque / chasca - ''cada''<ref name="S-NC">https://sapiencia.eu/nicolas-colomban-chal-crear-una-consciencia-en-favor-de-la-lenga/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20220205205726/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=chaque&q2=&submit=Cercar</ref> * chastèl - ''castèl'' * dels/daus<ref>https://www.youtube.com/watch?v=Ni-UOVc4008</ref>{{Ref Comunas Auts Aups}} - ''dels'' * desfacha - ''desfacha/desfaita''<ref name="S-NC"/> * drech/dreit<ref>https://web.archive.org/web/20090922063512/http://zlang.ifrance.com/zlang/djoumal.htm</ref><ref name="S-NC"/> - ''drech/dreit'' * fèrre - ''fèrre'' * frescha - ''fresca'' * fuòc/fuec - ''fuòc'' * granda - ''granda'' * jal - ''gal'' * joar - ''jogar'' * loba - ''loba'' * mòur - ''major'' * las pòrtas - ''las pòrtas'' * suar - ''susar'' ==Sosdialèctes vesins== * [[Cairassenc]]<ref>http://linguistica-oc.com/wp-content/uploads/2013/07/Linguistica-occitana-7-Sumien.pdf</ref> * [[Cisalpenc]]<ref>http://linguistica-oc.com/wp-content/uploads/2013/07/Linguistica-occitana-7-Sumien.pdf</ref> * [[Diés (sosdialècte)|Diés]]<ref>http://linguistica-oc.com/wp-content/uploads/2013/07/Linguistica-occitana-7-Sumien.pdf</ref> * [[Grenoblés]]<ref>http://linguistica-oc.com/wp-content/uploads/2013/07/Linguistica-occitana-7-Sumien.pdf</ref> ==Veire tanben== ===Articles connèxes=== * [[Republica daus Escartons]] * [[La Passion de Sant Andrieu]] ===Liames extèrnes=== * [https://web.archive.org/web/20101215193503/http://urquinaona.ifrance.com/urquinaona/escartons3.htm Les langues en Briançonnais] * [https://web.archive.org/web/20160303203643/http://w3.erss.univ-tlse2.fr/textes/publications/CDG/29/CG29-7-Sibille.pdf ''L'évolution des parlers occitans du Briançonnais''], per [[Jean Sibille]] * [https://www.youtube.com/watch?v=Ni-UOVc4008 ''Occitan Briançonés: la fornaa dau pan''] (parlar dau [[Lo Vialar e Sant Pancraci|Vialar]]) * [https://sapiencia.eu/nicolas-colomban-chal-crear-una-consciencia-en-favor-de-la-lenga/ Nicolas Colomban: Chal crear una consciéncia en favor de la lenga] (parlar dau [[Lo Vialar e Sant Pancraci|Vialar]]) * [http://linguistica-oc.com/?m=201401 La ''Passion de sant Andrieu'', drama religiós de 1512 en occitan briançonés] (article sus l'obratge; pas lo tèxte entièr] * {{fr}}{{oc}} [http://theses.univ-lyon2.fr/documents/lyon2/2003/sibille_j#p=0&a=top LA PASSION DE SAINT ANDRÉ - drame religieux de 1512 en occitan briançonnais : Édition critique, étude linguistique comparée], [[Jean Sibille]], [[Universitat de Lion]], [[2003]]. * [http://projetbabel.org/forum/viewtopic.php?t=2335 Le viaran et les autres patois du Briançonnais] * [https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01297108/document Nòta sus la subrevivéncia de la segonda forma del condicional de l’occitan vièlh dins l’Auta Val Doira e la Val Cluson (Itàlia)] per [[Jean Sibille]] [[Categoria:Vivaroaupenc (dialècte)|Briançonés (sosdialècte)]] 3mbyxlgj3cqylhcck3uawz5iy6d6fe9 0 168325 2511959 2415849 2026-11-02T02:30:39Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511959 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:William_Holman_Hunt_-_The_Scapegoat.jpg|vinheta|''The Scapegoat'' (''Lo Boc emissari''), quadre de [[William Holman Hunt]], 1854-1856]] L'espression '''boc emissari''' (amassant las nocions de '''victima patiràs''' o '''victima expiatòria''') designa un individú, un grop, una organizacion, etc., causit(da) per cargar la responsabiltat o expiar una deca que n'es, totalament o parcialament, innocent(a). Lo fenomèn du boc emissari pòt venir de motivacions multiplas, deliberadas (coma l'escapament de responsabilitat) o inconscientas (coma de mecanismes de defensas intèrnas). E, lo procediment pòt se realizar entre doas personas (e.g., un emplegat e son subaltèrne), entre de membres d'una mèsme familha (e.g., un enfant pres per boc emissari), entre los membres d'una organizacion (e.g., los responsables d'una entrepresa) o a l'interior de tot autre grop constituit. E mai d'aqueste aspècte intragropal, lo fenomèn pòt tanben èsser intergropal e s'observar alors entre de grops diferents (dins un quita d'un país o societat). Existís diferents critèris menant a la causida d'una persona o d'un grop particular coma victima expiatòria, coma la diferéncia percebuda de la victima, l'antipatiá que provòca o lo gra de poder social que ten. Segon las escasenças de figura e las motivacions dels agressors, las consequéncias per la victima e las reaccions possiblas dels protagonistas pòdon variar. Tanben, las possibilitats d'intervencion fàcia al fenomèn son multiples, podent se realizar a l'encòp al nivèl individual, gropal o procedural. == Originas de l'expression == === Referents culturals === [[Fichièr:Webb_Sending_Out_the_Scapegoat.jpg|vinheta|Se manda lo boc emissari, gravadura de William James Webb]] Una de las originas d'aqueste concèpte se pòt trobar dins la [[Grècia antica]] ont lo '''[[farmacòs]]''' (en grèc ancian : φαρμακός, ''aqueste que immola per expiar de fautas d'un autre'') designa la victima expiatòria dins un [[rite]] de purificacion largament utilizada dins las societats primitivas. Lo mot prenguèt en grèc, a l'epòca classica, la significacion de ''malfactor''<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Aristophane Aristophane], ''Les Cavaliers'', vers -405.</ref>. Per combatre una calamitat o de caçar una fòrça menaçanta, una persona, a vegada vastida de sagrat, o un animal èra causit e menat fòra de la ciutau, ont èra a vegada tuat. Aquesta victima sacrificiala, e tanben innocenta, èra censada, coma lo boc emissari ebrieu, se cargar de totes los mals de la ciutat<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Jacques_Derrida Jacques Derrida], ''La dissémination'', 1972, Seuil, « Points-Essais », pp. 162-163.</ref>. Lo filosòf francés [[René Girard (philosophe)|René Girard]] ne faguèt un dels fondaments de sa teoria del boc emissari dins ''La violéncia e lo sagrat''<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Ren%C3%A9_Girard_(philosophe) René Girard], ''La violence et le sacré'', [//fr.wikipedia.org/wiki/Grasset_%26_Fasquelle Grasset], Coll. Pluriel, 1972.</ref> Lo tèrme de « boc emissari » ven de la traduccion grèga de « [[boc per Azazèl]] », un boc portant sus el totes los [[Pecat|pecats]] d'[[Tribús d'Israèl|Israèl]]<ref group="E">Lévitiques 16:21-22</ref>. Se la tradicion rabinica concep Azazèl coma una val desertica ostila, los autors de la [[Septanta]] ligisson ''ez ozel'' (« boc al partir ») que traduson en grèc ancian per {{Grèc ancian|ἀποπομπαῖος τράγος}} / {{Lang|grc-Latn|''apopompaîos trágos''}}, venet en [[latin]] ''caper emissarius''. Lo tèrme « boc emissari », tant utilizat al sens figurat dins la cultura judeocrestiana, es citat pas qu'un còp dins l'Ancian Testament qu'introduch lo tèrme: Dieu demanda a Moïses de far portar los pecats de l'òme per un boc. Lo prèire pausa alara las mans sul boc, e lo carga atal, simbolicament de totes los pecats. Puèi lo prèire manda l'animal dins lo desèrt per los portar a Azazèl. La nocion de sacrifici de substitucion es intecrat a la tematica [[Cristianisme|crestiana]], [[Jèsus de Nazaret|Jèsus]] essent presentat dins los [[Evangèlis]] coma un anhèl immolat, expiant los [[Pecat|pecats]] del mond en morissent sus la [[Crotz (cristianisme)|crotz]] al tèrme de sa [[Passion del crist|passion]]<ref group="E">Jean 1:29</ref>. == Modèls explicatius == === Antropologia mimetica: René Girard === Pels [[Antropologia|antropològs]] contemporanèus, lo concèpte de « boc emissari » designa l'ensemble dels rites d'expiacion utilizats per une comunautat. Lo primièr a aver utilizat aqueste concèpte es [[James George Frazer]] dins ''Lo Boc emissari, estudi comparat d'istòria de las religions''. L'obratge ''Lo Boc emissari'' de René Girard (1982) mòstra a l'òbra aqueste fenomèn que nomena lo « triangle mimetic »: format de tres pòls que son los individús A, B e lo supausat ben, lo triangle mimetic descriu aqueste jòc simbolic e la relacion reala entre A e B, ont B: * dispausa d'un ben, * sembla dispausar d’un ben, * o poiriá dispausar d’un ben, que A pensa: * qu'el n'es desprovesit, * que lo sieu gausiment del quita ben es menaçat sonque pel fach que B ne dispausa (o ne pòsca dispausar). Lo « ben » es nomenat per René Girard « objècte » e es pas necessàriament material. Aquestre triangle mimetic sembla motivat per la necessitat d’''aver'' per manca de poder ''èsser''. Podent èsser l’autre dirèctament, l’individú (A) pensa que çò que caracteriza l’autre (B) e que justifica encara la diferéncia entre el (A) e son modèl (B), es un ''aver'' (l’objècte o lo ben). Lo problèma demora dins l’imitacion recipròca al desir de l’objècte. Mai A desira l’objècte, mai B (se dintra dins lo mecanisme del desir mimetic) fa çò mèsme. E mai A e B (al respècte de lor desir) se semblan. Esquematicament, mai la tension cap a l’objècte es fòrta, mai l’indiferenciacion entre A e B es importanta. Per Girard, es aquesta indiferenciacion dels individús qu'es portaira de violéncia (mejans la tension cap a un mèsme objècte). Fin finala, aquesta rivalitat mimetica tanben engendrada serà creatritz de conflicte e de violéncia. Dins un autre obratge, nota: « Fixar son atencion admirativa sus un modèl, es ja li reconéisser o li acordar un prestigi que ten pas, çò que ven a constatar la sieuna insufisença d'èsser<ref name="mensonge">René Girard, ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Mensonge_romantique_et_V%C3%A9rit%C3%A9_romanesque Mensonge romantique et Vérité romanesque]'', Grasset, Paris 1961.</ref> ». Girard nota tanben que « lo subjècte mesconeisserà sempre aquesta anterioritat del modèl, que seriá a l'encòp desvelar son insufisença, son inferioritat, lo fach que son desir es, non pas espontanèu mas imitat. Aurà l'aster enseguida de denonciar la preséncia de l'Autre, mediator de son desir, coma tenent de la sola enveja d'aqueste darrièr ». Lo fenomèn del boc emissari, collectiu, es la responsa inconscienta (René Girard utiliza « mesconeissença ») d’una comunautat a la violéncia endemica que los sieus membres generèron mejans las rivalitats mimeticas degudas al triangle mimetic. Lo fenomèn del boc emissari es une consequéncia del « totes contra un ». A per foncion d’exclure la violéncia intèrna a la sociatat (endemica) cap a l’exerior d'aquesta societat. Per qu'aqueste fenomèn siá efectiu, cal: * que la realizacion del ritual del boc emissari demore amagada, * que la violéncia resultanta d'aqueste acte provòque pas un desencadedanement de violéncia, d’ont la necessitat d’un « tipatge » de las victimas (son pas causidas a l'azard). Es lo principi de mendre violéncia, * que los individús si persuadits de la culpabilitat del boc emissari, * e (dins una mendre mesura) que las victimas sián persuadidas d'èsser copablas. Aqueste mecanisme regulator de la violéncia es temporari. En efièch, la violéncia endemica generada pel desir mimetic o [[mimesis]] se fa, tard o d'ora, sentir. S'en pren alara un boc emissari novèl. En resumit, per René Girard, lo boc emissari es ''lo'' mecanisme collectiu permetent a una comunautat arcaïca de subreviure a la violéncia generada pel desir mimetic individual de sos membres (quitament se la determinacion dels desirs es, per una pro larga partida, collectiva). Lo boc emissari designa tanben l’individú, necessariament copable per sos accusators, mas innocent al vejaire de la « vertat », per aqueste grop, s’unissent uniformament contra el, tornarà a una patz efemèra. Lo murtre fondator genèra lo religiós arcaïc, los rites (repeticions de la crisi mimetica) e los mites (racontes, desformats pels persecutors, del murtre fondator). L'innocéncia del boc emissari, que coneissem plan ara, es revelat pel biblic e subretot per la Crucifixion de Jèsus Crist, mai a vegada nomenat «l'Anhèl de Dieu» en referéncia al boc emissari. Es plan la fola, e per ela, totat l'umanitat, que rebuta sos mancas, culpabilitats e pecats sus Jèsus. Es vengut impensable uèi de se far la representacion d'un òrdre social anterior a la revelacion evangelica. Amb l'avançada de la revelacion evangelica e l'evangelizacion del mond al sens fòrt del tèrme (en mai del sens exclusivament religiós), lo mond, privat de sa solucion preferida, lo mecanisme expitòri, ven sempre mai violent, quitament se las formas de civilizacions de contunh evoluisson per conténer, dins ambedos sens del tèrme, aquesta violéncia dicha « apocaliptica ». [[Fichièr:Jongen_S216a_Bouc_émissaire-_Scapegoat.jpg|vinheta|Bouc emissari, 2012, esculptura de bronze]] === Psicologia sociala === La persisténcia del fenomèn de victima patiràs, d'en primièr ritual, dins las sociatats actualas, secularizadas e racionalas, poiriá surprene{{sfn|Douglas|1995}} e las teorias psicosocialas suggeriguèron diferentas explicacions relativas a aquesta permanéncia. ==== Frustracion ==== Es [[John Dollard]] e sos collaborators que en 1939<ref name="Dollard">Dollard, J., Doob, L., Miller, N., Mowrer, O., & Sears, R. (1939). ''Frustration and aggression''. New Haven, CT: Yale University Press. cal Review, 48, 364-366.</ref>, realizèron una de las primièras teorias al subjècte del fenomèn del boc emissari dins lo domèni de la psicologia sociala: la [[teoria de la frustracion-agression]]. Per conceptualizar aquesta teoria, Dollard s'inspirèt d'un concèpte desvelopat per [[Sigmund Freud]] dins son libre ''Dòl e melancolia''. En efièch, aquesta suggerís que lo blocatge d’una portada al plaser o a l’expression d’una pulsion causa, per la persona, de frustracion. Dins aqueste vejaire, aquesta frustracion mena o a un sentiment de culpabilitat o d’agression. Mejan sas experiéncias, Dollard utilizarà aquesta teoria per l'aplicar a de dinamicas presentas en psicologia sociala. Utiliza la premissa seguenta: « l'agression es sempre una consequéncia de la frustracion »{{,}}<ref name="Billig">Billig, M., ''Social psychology and intergroup relations'', Academic Press (European Monographs in Social Psychology), 1976.</ref>. La teoria implica doas prediccions : # « l’agression que se pòt pas dirigir dirèctament sus l’agent frustrant serà desplaçada cap a una autra cibla » # « l’expression d’agression es [[Catarsi|catarstica]], demesís la probabilitat de futuras agressions ». L'agression es capvirada de  biais privilegiat cap a la font de la frustracion, mas s'aquesta es absenta o non accessibla (ierarquia), l'agression es desplaçada cap a un boc emissari, la cibla mai aisida (grops minoritaris). Dirà tanben que l’agression pòt èsser «dobèrta» o non (fantasmas, sòmis), aquò depend de las enibicions del subjècte e del contèxte. Miller e Berkowitz<ref>Berkowitz, L., ''Frustration-Aggression Hypothesis: Examination and Reformulation '', Psychological Bulletin, 1989, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;59-73.</ref> tornaràn, un pauc mai tard, utilizar lo concèpte a partir de la teoria de Dollard postulant que lo subjècte desplaça l’agression sus una cibla similara a l’agent frustrant. Mai li sembla, e mai las agressions li seràn destinadas. Atal, se compren per « ostilitat desplaçada », una ostilitat dirigida cap a una cibla similara a l’agent frustrant. Mai s’alunham de la similaritat amb la cibla originala, mai dintram dins una ostilitat generalizada. Segon los autors, una mèsma causa s’origina desl dos procediments: lo gra d'enibicion del subjècte frustrat al subjècte de l’agression per l’agent frustrant. La teoria, desvelopada per Dollard, ensagèt de conténer las dimensions interpersonalas e intergropalas, mas aquesta darrièra demorèt plan minima sul plan experimental. Aquò vol dire que lo fenomèn foguèt estudiat mai sovent dins un contèxte interpersonal mai que dins un contèxte ont dos grops son concernits - pasmens se Dollard aviá d'en primièr per ambicion de poder aplicar sa teoria tanben als grops. [[Carl Hovland]] e Robert Sears, de collaborators de John Dollard, entre autre mostrèron un ligam entre lo linchatge dels Negres americans e la corba del prètz del coton. La frustracion ligada a l'economia del coton provocava una mai granda agressivitat contra la minoritat inofensiva que representavan los esclaus negres<ref name="Hepworth">Hepworth, J. T., & West, S. G. (1988). Lynchings and the economy: A time-series reanalysis of Hovland and Sears (1940). ''Journal of Personality and Social Psychology, 55''(2), 239-247</ref>. Aquestes resultats venent atal en favor de la teoria de la frustration-agression. Pasmens la teoria del boc emissari coma la formulèt Dollard foguèt fòrça criticada e novelament formulada mai tard. Bandura et Walters, entre fòrça autres, las critiquèron. Faguèron de dobtes al subjècte del ligam dirècte entre la frustracion e l’agression. Selon eles, la frustracion mèna pas de segur a l’agression e es pas tampauc une condicion necessària a l’agression. D'òbras ensagèron de lo mostrar. Michael Billig los citan dins sa revista de literatura al subjècte. Vaquí d'unes<span></span>: # McCord, McCord e Howard montrèron que lo simple fach de se trobar dins un contèxte agressiu, a causa d’un film per exemple, aumenta l’agressivitat dels subjèctes. # Un autre auteur, Buss explique que l’agression est utilisée comme un outil et n'est utilisée que sous certaines conditions et vers certains buts. Tout cela est appris au travers des processus de socialisation. # Billig esciu que la teoria del boc emissari de nòu formulada per Berkowitz sembla insinuir que lo vejaire de la teoria se deu mai larga per conténer l’exogrop e sas particularitats. Deuriá explicar « perque un quita grop, pusslèu qu'un autre, es causit coma obècte d’ostilitat desplaçada e dins quinas escasenças lo fenomèn de boc emissari prendrá o prendrá pas plaça ». ==== Projeccion d'estats subjectius, e mecanismes de defensa contra de conflictes intèrnes ==== * '''Projeccion''' La [[Projeccion (psicologia)|projeccion]] constituís un mecanisme inconscient d'atribucion erronèa dels sieus estats (sentiments, intencions) a altrú e la persona realizant la projeccion es dins la denegacion al subjècte del fach que los estats en question li apartienon<ref group="D">P.116</ref>. Dins lo fenomèn del boc emissari, la descobèrta d'aspèctes inacceptables per l'individú (o lo grop) inicia la projeccion d'aquestes aspèctes sus d'autres personas, que son enseguida catigadas per la possession d'aquestes trachs negativament percebuts<ref group="D">P.117</ref>. En efièch, transferissent aqueste « mal » sus la victima patiràs, aqueste processediment permetriá per exemple de demesir la dissonància cognitiva consecutiva a la descobèrta d'aspèctes contradictòris amb l'imatge de se qu'entreten l'individú o lo grop. La culpabilitat es un exemple d'estat subjectiu projectat sus una victima expiatòria. En efièch, lo desplaçament de la culpabilitat es la forma classica del fenomèn de boc emissari. Per aqueste mecanisme de projeccion, la victima patiràs boc emissari pòrta, per d'autres, la responsabilitat de la decas, de pensadas o de pulsions sentidas coma marridas. Aqueste mecanisme permet al grop o a l'individú l'utilizant de manténer un sentiment de moralitat intacte<ref name="Rothschild">Rothschild, Zachary K. Z., Landau, M. J., Sullivan, D., & Keefer, L. A. (2012). A dual-motive model of scapegoating: displacing blame to reduce guilt or increase control. Journal of personality and social psychology, 102(6), 1148-1163.</ref>. [[Fichièr:"If_You_Must_Squawk,_Blame_Them_and_Watch_Out_for_Me"_-_NARA_-_514590.jpg|vinheta|438x438px|« Se devètz protestar, blasmatz los - mas fasètz cas de ièu! » 1941 - 1945 ]] * '''Sentiment de pèrda de contraròtle''' Segon Rothschild, los individús an besonh de manténer un cèrt contraròtle percebut sus lor environament. Quand aqueste sentiment de contraròtle es atacat per un eveniment imprevit e que sembla aver una origina desconeguda o fòrça complèxe (coma una epidemia o una recession par exemple), los individus deveon encontrar d'estrategias de defensa contra aquestas atacas. Per comprene e simplificar la realitat, una victima patiràs se pòt designar coma essent lo responsable. Los [[Genocidi|genocidis]], que se passan pendent de periòdes de crisis, pòdon en partida s'explicar per aqueste besonh de designar un copable per simplificar un real tròp complèxe. Sempre per respondre a aqueste besonh de gardar un sentiment de contraròtle, los individús son naturalament atirats per d'ideologias atribuissent la responsabilitat d'elements percebuts coma negatius a las accions d'un grop. Aquesta estrategia a l'avantatge de prepausar una solucion aisida als problèmas<span></span>: fòragetar la victima expiatòria<ref name="Glick">Glick, P. (2002). Sacrificial lambs dressed in wolves' clothing: Envious prejudice, ideology, and the scapegoating of Jews. Dans Newman, L. S., & Erber, R. E. (2002). ''Understanding genocide: The social psychology of the Holocaust.'' Oxford University Press.</ref>. Aquesta simplificacion, qu'Allport nomena lo ''« tabloid thinking »'', permet donc « de manténer una percepcion del mond coma essent estable, ordonada e previsibla, puslèu que caotica e dangierosa ». * '''Modèl de dobla dimension de Rothschild''' Un grop causís de biais collectiu una cibla per portar la responsabilitat d'un eveniment negatiu, ques responda a una motivacion individuala. Dins son modèl de doble dimension, Rothschild avança doas originas dins las motivacions al fenomèn de bouc emissari: lo besonh de gardar un sentiment de moralitat, e lo besonh de gardar un sentiment de contraròtle: :* Conservacion del sentiment de moralitat: un grop pòt desplaçar la culpabilitat sus un individú o un autre grop, li atribuissent la responsabilitat d'un element negatiu, en gardant atal un sentiment de moralitat. :* Conservacion del sentiment de contraròtle: pendent un eveniment negatiu que la causa es desconeguda o pauc clara, un grop pòt causir un boc emissari per portar la responsabilitat d'aqueste eveniment, e tanben aumentar lo sentiment de contraròtle suls eveniments. * '''Defensa contra la paur''' La [[paur]] d'un dangièr se pòt gerir per l'ataca preventiva de la font de la menaça. Mas a vegada la menaça es mal compenguda e la font d'aquesta mal identificada. Çò que desvia l'ataca preventiva contra un o unes individús innocents venent alara de victimas expitòrias. Foguèt lo cas pendent la Segonda Guèrra mondiala quand los japoneses americans foguèron embarrats dins de camps de relocalizacion après l'ataca de Pearl Harbor. En efièch, la paur dels espions e terroristas faguèt suspècte l'ensemble del grop minoritari japonés american<ref name="Allport">[//fr.wikipedia.org/wiki/Allport Allport], Willard Gordon, ABC’s of scapegoating (3rd rev. ed.). Anti-Defamation League of B’Nai B’rith Freedom Pamphlets, 1948</ref>. * '''Defensa contra l'ànsia''' L'[[ànsia]] es, ela, una emocion mai difusa mas tanben ligada a l'inseguretat. Per atenuar aqueste emocion, un grop minoritari pòt èsser designat coma essent un grop dangierós, desleial o menaçant. Aquesta designacion permet d'explicar e justificar una ànsia sentida autrament inexplicabla. ==== Prejutjat ==== [[Fichièr:Scapegoat_&_blacksheep.jpg|vinheta|''Lo Boc emissari de l'Euròpa''<span></span>: lo [[Jusieus|Josieu]] e l'[[antisemitisme]], [[caricatura]] d'[[Abel Pann]] (1915)]] En 1948, Bodhan Zawadzki<ref name="Zawadzki">Zawadzki, B. (1948). ''Limitations of the scapegoat theory of prejudice''. The Journal of Abnormal and Social Psychology, 43(2), 127 </ref> torna utilizar la teoria del boc emissari prepausat per Dollard e sos collaborators (1939) e provesís unes elements suplementaris. En efièch, se la persona descarga pas aquesta frustracion e l'accumula, aquò pòt daissar una marca invisibla que la farà fòrça mai rapidament agressiva a la frustacion venenta. Dona l'exemple de las gents que a fòrça, an un caractèr ostil, amar e blasman lo mond per lor decepcion, lor fracàs e lor misèria. Quand aqueta ostilitat es portada per un grop, pòt trobar dins las minoritats una cibla perfiècha. En efièch, un cèrt acòrdi seriá trobat per designar un grop minoritari sens defensa. L'autor plaça aquò al respècte amb una paur primitiva dels umans fàcia a çò que lor sembla estrangièr. Pasmens, l'ostilitat desplaçada se deu justificar que manifestar d'òdi sens rason damatja l'imatge del grop e tanben sas valors moralas ea « intellectualas »/«racionnalas » . Quand aquestas justificacions s'encontran per un procediment psicologica de racionalizacion, lo grop majoritari pòt realizat de comportaments prejudiciables contra lo grop minoritari. Pasmens, Zawadzki percep de limitacions a la teoria. Vaquí las màger: * Considèra aquesta teoria coma una teoria de las pulsions ont lo prejutjat es un fenomèn causat per un procediment emocional intèrne mai qu'una responsa a un estimul. * La teoria explica sonque lo besonh, pas cap la causa. * La teoria pen pas en compte lo punt de vista de la minoritat. Explica lo procediment del punt de vista del grop majoritari. Segon el, los dos grops implicats dins lo procediment de victima patiràs deveon èsser pres en consideracion per obténer una bona explicacion del fenomèn. En 1980, Elliot Aronson prepausèt una teoria del desplaçament de l'agression<ref group="Notes" name="Aronson">« Scapegoat Theory of Prejudice »</ref>. Aquesta postula que dins las situacions malaisidas ont los individús pòdon pas exprimir de biais dirècte lor frustracion al vejaire de la causa veraia d'un problèma, aquesta frustracion serà desplaçada sus unes grops visibles, pauc poderoses e pauc estimats. Los prejutjats entretenguts contra aqueste grop abans l'escasença de la frustracion guideràn la seleccion de las victimas<ref group="D">P.63</ref>. ==== Evasion de responsabilitat e besonh d'autopreservacion ==== Dins lo fenomèn de boc emissari, aqueste se pòt causir de biais conscient pels davancièrs qu'ensajan de desviar la responsabilitat dels actes qu'an realizat sus una cibla<ref group="D">P.61</ref>{{,}}<ref group="D">P.124</ref>. La motivacion màger del procediment demora dins aqueste cas dins un besonh d'autopreservacion. Per exemple, se una organizacion enfacia una crisa importanta (e.g., problèmas financièrs), los mai nauts plaçats dins l'organizacion son mes sota pression per n'assumir la responsabilitat e percebon d'aqueste fa una menaça a la lor subrevida (o à aquesta de lor pòste, veire a l'imatge de l'organizacion)<ref group="D">P.60</ref>. De reaccions emocionalas, coma la paur o la colèra, associadas a la percepcion de menaça menan a cercar una victima patiràs sus que la menaça serà portada. Las figuras publicas se rendon compte en efièch qu'aqueste que serà pres per responsable de la crisi (i.e., lo boc emissari) deurà ne subir las consequéncias (pèrda d'emplec, desgràcia), levat se capita a desviar lo blasme sus d'autras personas puslèu qu'el. La paur (d'èsser catigat, de perdre quicòm d'important, de paréisser ignorant o incompetent, etc.) constituís donc, en mai del besoin d'autopreservation, un factor important dons l'escasença del fenomèn<ref group="D">P.62</ref>. Tanben, Kraupl-Taylor estudièt lo fenomèn de victima expiatòria dins de grops terapeutics e considèra que n'existís de doas menas<ref group="D">P.63-64</ref>: * Lo bouc emissari « purificator »<ref group="Notes" name="Taylor">« Purifying Scapegoat »; dans {{harvsp|Douglas|1995|loc=Chap.4, p.6}}<abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;63.</ref> correspond a la concepcion tradicionala d'una victima expiatòria sus que lo mal es transferit per purificar un individú o un grop. * Lo boc emissari « malfasent »<ref group="Notes" name="Taylor2">« Malefactor Scapegoat »; dans {{harvsp|Douglas|1995|loc=Chap.4, {{p.|63}}}}<abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;63.</ref> es una victima partiràs qu'es castigat per de comportaments marrits. Dins aqueste cas, lo mal es un comportament intencional e non pas un element transferible a d'autres. Segon l'autor, lo castig d'una victima patiràs es la motivacion màger e respond a un ensag de la partida dels agressors d'escapar a las consequéncias de la lors accions, e tanben a un biais preventiu d'empachar la repeticion futura d'aqueste comportament - que siá pel vertadièrs copables o per d'autres membres del grop. Mai, sanccionant aquestas personas percebudas coma totalament diferentas d'eles, los agressors se pòdon sentir moralament superiors. Que que siá, lo procediment a per objectiu d'assegurar la subrevida de la majoritat. ==== Aspèctes foncionals pel grop ==== Quand un grop enfacia una situacion de crisi en aparéncia insolubla pels mejans abituals, prene un boc emissari per portar sus el la responsabilitat dels problèmas encontrats constituís un biais d'assegurar la subrevida del grop e son foncionament<ref group="D">P.121-122</ref>. S'engatjant dins la persecucion comuna d'una victima patiràs, la majoritat dels membres del grop aumentant lor unitat e los ligams creats a l'escasença pòdon enseguida formar la basa d'autras activitats gropalas<ref group="D" name="p133">P.133</ref>. Aquesta motivacion es designada jol tèrme de « resisténcia collaborativa »<ref group="Notes" name="Collab">« Collaborative resistance »; dans {{harvsp|Douglas|1995|loc=Chap.7, p.133}}<abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;133.</ref>. Mai, la persecucion d'un membre del grop pòt tanben èsser deliberada per permetre al grop d'observar las reaccions del líder fàcia a aquesta agression e determinar, per aqueste biais, s'es digne de fisança. Dins aqueste sens, lo fenomèn del boc emissari es foncional pel grop e pòt èsser positiu s'aqueste darrièr, tot mantenent son existéncia, analisís las rasons que lo menèron a prene un boc emissari per comprene de biais diferent las crisis venentas<ref group="D">P.122</ref>. Pasmens, s'aqueste analisi es pas realizat, utilizar un boc emissari en temps de crisi pòt venir un metòde rotinièr pel grop, que pas pus ensag de desvelar las causas verias dels problèmas mas se concentra pas que sus la recerca de la cibla que cal de blasmar per l'escasença<ref group="D" name="p123">P.123</ref>. Dins las familhas, utlizar una victima expiatòria pòt tanben constituir un mejan de gardar l'unitat familiala quand las tensons son plan fòrtas e/o los metòdes utilizats per gerir aquesta tension son pas pro eficaces<ref group="D">P.71</ref>. Los membres de la familhan ensajan alara de solaçar la tenson existissenta remandant lo blasme sus l'un d'entre eles, mai sovent un enfant, qu'es alara presentat coma « emocionalament perturbat »<ref group="D">P.71</ref> e pren lo ròtle de patient. La focalizacion sul «patient» permet a la familha de manténer son unitat. Lo procediment pòt se desvelar foncional que permet una estabilitat familiala, mas se se manten sul long tèrme, es pas sens consequéncias per l'enfant que pren lo ròtle del partiràs<ref group="D">P.73-74</ref>. ==== Proteccion de l'estima de se e conformisme ==== * Proteccion de l'estima de se Quand l'imatge de se d'un individú es menaçada e que las autras tecnicas de proteccion faguèron fracàs, Tom Douglas discuta de la possibilitat que los individús prenon un boc emissari per aparar lor imatge de se en portant l'atencion sus altrú<ref group="D">P.127</ref>. En efièch, segon lo psicològ Fritz Heider, lo procediment que mèna a prene una persona per boc emissari implicariá « de blasmar d'autres per de cambiaments qui, s'èran atribuits a la persona, reduirián l'estima de se » (Heider, 1958 ; citat per Douglas, 1995<ref group="Notes" name="heider">« blaming others for changes which, if attributed to the person, would lower self-esteem. »; dans {{harvsp|Douglas|1995|loc=chap.7, {{p.|127}}}}<abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;127</ref>). * Conformisme L'adesion dels individús d'un grop de procediment de causida e d'ataca d'una victima expiatòria se pòt far per necessitat de se conformar al grop, entre autres per evitar d'èsser se mèsme causit coma boc emissari. ==== Ideologia sociala ==== Peter Glick prepausèt un modèl ideologic del boc emissari, en contrapés de las teorias classicas que lo fenomèn es considertat subretot coma lo resultat de procediments psicodinamics (e.g., projeccion inconscienta d'una frustration). Aquete modèl novèl se concentra sus l'explicacion de situacions de persecucion gropalas, coma l'[[Olocaust (antiquitat)|Olocaust]] e identifica quatre condicions per l'escasença del fenomèn: * Quand de condicions de vica dificilas son presentas dins una societat (e.g., fòrça naut taus de caumatge), provòcan una frustracion comuna per un grand nombre d'individús qu'ensajan de trobar d'explicacions plausiblas a çòque lor arriba. Unas explicacions seràn culturalament e personalament preferidas (e.g., una ideologia que pòrta lo blasme endacòm mai que sus se o lo, sieus grop) e orientaràn la recerca causala; e tanben los estereotipes prealablament entretenguts dins la quita societat al vejaire dels grops socials que la compausan. * De grops pòdon alara èsser percebuts coma la causa plausibla d'aquò que se debana (e.g., lo govèrn blasmat per la realizacion de las politicas ineficàcias, o los migrants blasmats per lo manca de ressorgas). * Una ideologia sociala existissenta o novèla recebrà de sosten se sembla ofrir una explicacion e de solucions a la situacion. Se fòrça individús de biais collectiu frustrats aderisson a aquesta ideologia (e.g., [[nazisme]]) e qu'aquesta darrièra identifica encara mai un grop social donat (e.g., les [[Jusieus|josieus]]) coma responsable de çò que se passa, serà alara susceptible d'èsser la cibla fòrça d'ostilitat e de venir lo boc emissari. * Fin finala, per qu'aqueste grop identificat siá l'objècte d'una persecucion sistematica, la quita ideologia deu tanben promòure l'agression cap a aqueste grop coma essent la sola solucion permetent de resòlvre los problèmas encontrats. Segon l'autor, aqueste modèl permet de comprene l'Olocaust e tanben d'autras situacions, coma lo [[Genocidi armèni|genocid armenian]], lo genocid rwandés, las violéncias antichinesas en [[Indonesia]] o mai las agressions realizadas pels [[Sèrbes]] en [[Bòsnia e Ercegovina|Bosnia]] e [[Republica de Kosova|Kosova]]. Lo modèl permetriá tanben de predire quines grops son susceptibles d'èsser pres per bocs emissaris dins los païses o las societats en presa uèi a de problèmas socials e economics. === Sociopsicanalisi e psiquiatria === [[Fichièr:Brooklyn_Museum_-_Agnus-Dei_The_Scapegoat_(Agnus-Dei._Le_bouc_émissaire.)_-_James_Tissot.jpg|vinheta| Brooklyn Museum - Agnus-Dei The Scapegoat (Agnus-Dei. Le boc emissari.) - James Tissot ]] A l'encontra de la [[sociologia de las organizacions]] e de la [[psiquiatria]], lo Dr Yves Prigent dins son libre ''La Crudetat ordinària'' analisi lo comportament de grops pichons menats per un [[Perversitat|pervèrs]] envioses. Aquestes fenomèns son mostrats per [[Gustave Le Bon]] a la fin del [[sègle XIX]] dins ''Psicologia de las folas'' e per [[Sigmund Freud]] que descriu la violéncia d'un grop menat per un pervèrs envejós, fasent atal referéncia al fenomèn de boc emissari. Segon Prigent, l'ataca se pòrta sus aquestes que dispausa d'una vida interiora prigonda o de competéncias particularas. Aquestas especificitat de personalitat fa d'aqueste tipe d'individús una cibla preferenciala. Lo pervèrs agís sens intencionalitat clara, que pòt pas clarament exprimir e concebre son manca. Aquesta impossibilitat se deu al fach que se veire avoar a se mèsme çò que sentís riscariá de li far perdre la fàcia al sieu vejaire. Dona alara de sens a aqueste sentiment difús de manc transformant, mercé a un trabalh psiquic, aqueste langui «impensable» en un langui «pensable». Aquò lo plaça dins una situacion ambigusa fàcua a la persona atacada. Dona donc un doble messatge<span></span>: * Se demanda cossí se fariá sens l'objècte de son òdi. * Mas mentrtent, semena un messatge de persecucion. Per manca d'espaci psiquic interior, lo pervèrs envejós dirigís son accion contra l'espaci interior de l'autre, per exemple lo difamant s'aqueste es un èsser [[Etica|etic]], o ensajant de lo desolar (« de far venir ermàs »). Per aquò, utiliza mai sovent lo cinisme en s'afranquissant d'unas règlas de [[sociabilitat]] o de [[civilitat]] que saupriá pas èsser aplicadas als autres, que considèra coma son public. Lo pervèrs fa entendre de biais repetit que las mesuras qu'utiliza per assegutar sa victima son desirablas ''segon los dires dels autres.'' Fin finala, ensaja de destruire çò que fa l'autre especific, aquò per que es estimat. Lo pervèrs envejós asira la singularitat que, el mèsme, n'es desprovesit; d'aqueste fach, li fa ombratge. Projècte sus altrú las sieunas dificultats que poiriá aver, el qu'es desprovesit per los resòlvre. L'objectiu consistís a anientar l'identitat sociala o la reconeissença sociala que seriá susceptible de beneficiar le subjècte de son òdi. Lo grop, lo seguent, fa una reconeissença de la paraula del pervèrs, li balha un brevet de seduccion, per procedir al bandiment del « tròp vertuós » o del « tròp competent ». La perversitat es contagiosa. Se lo subjècte d'òdi plega a l'injonccion del pervèrs, per exemple se se defend contra cada difamacion (que precedís imancablament lo jòc pervèrs), recebrà un traumatisme segond. Mai l'objècte de l'òdi perversa se defend, mai lo grop se dich qu'i a pas de fum sens fuòc, lo tracta de [[Paranoïa|paranoïac]]; s'aqueste se defend pas, lo grop considèra que lo pervèrs a rason. Lo jòc pervèrs a per ojectiu de despolhar lo subjècte de sa dignitat. Lo pervèrs s'ataca a las fòrças dels ligams, especificament al ligam entre la pulsion de vida e la pulsion de mòrt. * La denegacion de l'autre es la basa del jòc del pervèrs envejós<span></span>: « Existisses pas de biais separat de ièu ». * L'exclusion confòrta lo pervèrs dins son poder de seduccion<span></span>: « As pas cap de rapòrt amb los autres tampauc amb te mèsme ». L'empresa e la manipulacion se fan alara sentir que siá sul boc emissari que sul grop qui demora inconscient dels eveniments. == Causida de la victima == La causida de tal individú o grop particular per portar lo ròtle de boc emissari se fa a partir de diferents critèris. Aquestes critèris, non exaustius, van de la simple disponibilitat fins a las caracteristicas personalas portadas pel boc emissari e de reson qu'aquestas provòcan dins lo grop. === Diferéncia === Un dels factors màger que mena la causida de la victima es la preséncia d'una diferéncia percebuda al respècte dels agressors<ref group="D">P.147-148</ref>. S'agiriá mai sovent de diferéncias de gra e non pas de natura: lo boc emissari essent percebut coma possedant quicòm de mai o de mens al vejaire del grop<ref group="D">P.146</ref>. Subretot dins los grops pichons o las famihas ont los membres son plan visibles los uns per los autres, la diferéncia ven tant mai salhenta e poirà servir de basa a la seleccion<ref group="D">P.81</ref>. Selon Douglas, las victimas pòdon èsser causidas sus basa de diferéncias etnicas o culturalas visiblas<ref group="D" name="p147">P.147</ref>; subretot quand enfacian a d'individús dotats d'una fòrta personalitat autoritària<ref group="D" name="p133">p.133</ref>. E los prejutjats pòdon tanben enforçar las diferéncias visiblas: quand la diferéncia etnica de cèrts membres dins lo grop se doble d'atentas particularas a lor vejaire, aquestas personas pòdon venir una cibla aisida al sen del grop. Pasmens, mèsme dins de grops que los membres partejan la mèsma origina etnica e tanben lo sèxe, lo fenomèn de boc emissari pòt se realizar que tota diferéncia percbuda, mèsme definida sus basa d'un critèri relativament trivial (e.g., color de pèls diferenta), poiriá sufire a l'iniciar. === Antipatiá === Unes autors prepausèron que la seleccion d'un individú o un grop coma boc emissari es iniciada per l'antipatiá sentida contra aqueste individú o grop<ref group="D">P.140</ref>. Los prejutjats entretenguts d'en primièr pels agressors o quina que siá diferéncia percebuda coma irritanta (e/o menaçanta) son sufisent per provocar aqueste fasti, de biais independent de sas causas primièras. Pasmens, segon aquestes autors, un individú o un grop percebut coma antipatic vendrà boc emissari pas que se la societat passa per una crisi importanta que provòca la frustracion per la majoritat. Aquesta causirà alara lo le grop (o l'individú) mes estimat per desplaçar sus el sa frustracion e lo blasmar de çò que cal<ref group="D" name="p130">P.130</ref>. [[Fichièr:Cotton_field.jpg|vinheta|Camp de Cotton de L'Oklahoma. ca. 1897--98]] Par exemple, Carl Hovland et Robert Sears  trobèron une correlacion negativa entre lo prètz del [[coton]] (indicator de prosperitat) dins 14 Estats dels [[Estats Units d'America]] e lo taus de linchatge dels [[Negre (uman)|Negres]] entre 1882 e 1930<span></span>: mai las condicions economicas èran marridas (donc mai lo prètz del coton demenissiá), e mai lo nombre de victimas aumentava. Los resultats foguèron interpretats coma lo fach que la populacion, frustrada per las condicions economicas, portava son agressivitat sus un grop patiràs, los Negres, contra que s'entreteniá primièr d'actituds negativas. === Disponibilitat e proximitat === Lo boc emissari e sovent una persona qu'es coneguda de sos agressors e que n'es est pas fisicament alunhada, çò que significa que totes partejan lo mèsme espaci (al sen d'un grop o d'una societat) pendent un temps pro long<ref group="D">P.131</ref>. Aquesta coneissença prealabla de la victima es necessària dins mai d'unas escasenças pnt los agressors secutan de motivacions diferentas<span></span>: * Quand s'agís de soloçar una frustracion, l'agressor deu èsser pro segur que la persona causida se defendrà pas e atcarà pas; una perspectiva que risca d'aumentar encara sa frustracion iniciala. Aquesta certitud al subjècte del comportament mai probable de la persona causida demanda de la conéisser un minim. * Dins las escasenças ont l'agressor (e.g., un naut plaçat dins una organizacion) cerca a escapar al blasme e desvia de biais deliberat la responsabilitat dels fachs sus un autre individú, es tanben important que la victima designada siá percebuda pels autres membres del grop coma una causa plausibla de çò que se passa. La causida d'una victima « plausibla » demanda donc tanben la possession d'unas informacions a son respècte. * Se son de comportaments o d'attributs particulars de la victima (percebuda coma antipatica o diferenta) que mena a sa causida, l'agressor pòt pas aver remarcar aquestes trachs pas que ribejant lo futur boc emissari de biais pro pròche. Que que sia, seriá donc necessari que los protagonistas sián fisicament pròches e que l'agressor aja una cèrta coneissença de la victima. Selon Douglas, existís pasmens d'excepcions a aqueste esquèma<ref group="D" name="p132">P.132</ref>. A vegada, un grop o un individú estrangièr a une comunautat es pres per cible a son arribada dins l'espaci comun (e.g., paès, organizacion, etc.). Aicí, la coneissença de las victimas es unicament basada sus l'impression subte que n'aguèron los agressors o, benlèu, sus la reputacion que precedís aquestas personas. Fin finala, unes individús semblan de contunh pres per de bocs emissaris dins d'escasenças diferentas (e.g., escòla, trabalh, etc.). Al subjècte, Douglas postula que son lors comportaments o lor aparéncia que los fan eligibles a aqueste ròtle. Es tanben possible qu'aquestas personas, avent estat victimizadas pel passat, ajan developat d'esperança dins aqueste sens e ne venon a acceptar lo ròtle de boc emissari coma una partida inevitabla de lor existéncia. === Manca de poder social e comportaments desviants === Selon Douglas, dins las teorias que postulan subretot un desplaçament de l'agression, lo boc emissari seriá mai sovent una persona percebuda coma pauc poderosa socialament<ref group="D" name="p138">P.138</ref>. En efièch, aquestas teorias prepausan qu'en cas de frustracion al vejaire d'una persona poderosa, l'individú (o lo grop) en colèra, mas crentant las represalhas, desplaçarà aquesta frustracion sus una persona percebuda coma febla e pauc susceptibla de se defendre. Per exemple, un emplegat que fa l'objècte de remostranças que li fa de son cap mas pòt pas exprimir sa colèra per paur de pèrdre son empec poirà enseguida descargar aquesta tenson sus un subaltèrne<ref group="D">P.90</ref>. Aqueste se veirà a son torn dins una posicion similara a aquela que coneguèt d'en primièr son superior e cercarà una autra persona pauc poderosa per descarrgar sa frustration, provocant a vegadas una reaction en cadena d'una persona l'autra. Tanben, dins los cas ont lo fenomèn es mai collectiu, de membres d'un grop pòdon sentir de colèra al vejaire del líder per un fracàs mas, crentant de se'n prene dirèctament a el, desplaçan lor frustracion sus un individú feble del grop que blasman de çò que se passèt. La manca de poder social pòt s'exprimir de diferents biais que constituisson tant de critèris sus la basa que serà ausit lo boc emissari: * pareis pauc susceptible de resistir a aqueste ròtle de boc emissari o de contratacar, * depend de l'agressor (e.g., coma dins l'exemple del subaltèrne çai dessús), * sembla aver peu d'influéncia surls sieus parelhs, * se mòstra pauc competent dins las activitats gropalas. Mai, lo boc emissari es sovent causit d'entre los membres que son a la periferia del grop e an un estatut marginal (donc pauc de poder social): son isolats, an pas de competéncias particularas e lor opinion es pas considerada pels autres<ref group="D" name="p139">P.139</ref>. Segon Douglas (1995), aquestes membres marginals son « tolerats que lp grop sap que s'èran remandats d'autres membres del grop deurián prene lo ròtle de victima quand lo besonh vendrà ». Existiriá pasmens un encambament entre los critèris indicatius del manca d'estatut social e aquestes que provòcan de l'antipatiá; los dos critèris essent dificil de destriar l'un de l'autre. Es pas clar a aqueste estadi se son las caracteristicas individualas de la victima que la fasiá antipatica e menan a sa causida, o s'aquestas quita caracteristicas son le signe d'una manca de poder social e fan atal sa causida mai probabla. Pasmens, l'ipotèsi selon que las victimas son sempre socialament feblas seriá contestadas, per exemple par Berkowitz e Green (1965). En efièch, lo boc emissari pòt a vegada èsser lo líder del grop, donc lo membre mai poderós en son sen. Se li atribuís alara la responsabilitat de çò que se passa, subretot s'es percebut coma la causa del problèma, la persona qu'èra supausada empachar son escasença e/o coma aquesta que deu trobar una solucion a aquesta crisi. Mai, per unes autors, lo boc emissari es prioritàriament un individú desviant de la norma sociala. Mas, segon de cercaires (Dentley & Erikson, 1970), aqueste estatut de desviant, que permet al grop de manténer un equilibri, seriá egal a aqueste desl « líders de naut estatut ». Aquò sembla indicar que lo boc emissari, quitament s'es desviant del grop, es pas sempre de segur un individú de feble poder social. Mai, lo fach de se'n prene a un membre poderós del grop a quicòm de valorisant pels agressors que, tot en descargant lor frustrction sul boc emissari, relèva lor estima de se damatjada per l'eveniment frustrant - çò que Berkowitz e Green (1965; citat per Douglas, 1995) designan coma un procediment visant al « restabliment d'estatut »<ref group="Notes" name="CitationBekowitzGreen">«status recovery»; dans {{harvsp|Douglas|1995|loc=chap.8, {{p.|139}}}}<abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;139</ref>. Tanben, Glick pepausa que, dins los cas ont la frustracion es partajada per una granda partida de la populacion, lo boc emissari es sempre un grop considerat coma poderós, que s'attribuís a l'encòp d'intencions malfasentas e lo ''potencial'' de causar los damatges qu'es accusat. Aquestas representacions del boc emissari (coma poderós e malfasent) derivarián subretot d'estereotipes e prejutjats al vam dins la quita societat. Per exemple, los josieus aurián estat causits coma boc emissari pels nazis subretot que los estereotipes a lor compte dins la sociatat alemanda los presentavan coma un grop a l'encòp economicament poderós e malfasent. === Caracteristicas personalas === Dins unes grops al sen de que lo fenomèn foguèt analizat, los autors acampèron de caracteristicas individualas que possedavan las persoas causidas coma victima. Douglas acampèt aquestas donadas presas dins de grops d'adolescents e d'adults als EUA e cita las caracteristicas individualas seguentas pels bocs emissaris: {{citacion blòt| * Provocants, fòrça ancioses, possedissent de manierismes irritants o superiors, e semblan insinuir que ne savián mai que los autres Melhor provesit e ne fan mòstra * Pareisson mai vertuoses An d'intereses diferents dels autres membres del grop Acceptan pas las valors del grop Son los mai malauts o los mai febles * Incapables de gerir l'agression per altrú * An un mòde passiu o masoquista Incapables de gerir los lors sentiments de colèra An tendéncia a èsser aclapats per la culpabilitat * An besonh de cercar lo rebut, lo ridicul e la punicion * An una identitat sexuala confusa Produson un comportament de recerca d'atencion * Apareisson coma avent de vams agressius paurament organizat o insufisants Mòstran una diferéncia perceptibla e evidenta * Exprimissent une ambivaléncia marcada contra los membres mai estimats del grop |author=Douglas, 1995}} == Consequéncias del procediment de la victima patiràs == === Impactes psicologics === [[Fichièr:Depressed_(4649749639).jpg|vinheta|244x244px|Las vistimas partiràs son la presa de tensons psiquicas.]] Dins las familhas, lo fach que lo procediment siá foncional permetent una cèrta estabilitat familiala, significa que lo fenomèn se pòt se manténer sul long-tèrme al prejudici del patiràs (mai sovent, un enfant). En efièch, Bell e Vogel mòstran que los enfants causits coma patiràs son la presa de tensons psiquicas plan fòrtas<ref group="D">P.105-106</ref>. Segon los autors, los « agressors » se prenon instinctivament consciéncia que lo fach de venir boc emissari andicaparà la victima e qu'es donc necessari de causir un individú que la contribucion a la familha es feble e/o que serà possible per un autre membre de la familha de prene en carga sos pretzfachs. Mai, lo fenomèn es doble talh e los « agressors » sentisson mai sovent fòrça culpabilitat, subretot en rason de lor actitud ambivalenta al vejaire de la victima: sentisson de desesper e de colèra contra son comportament tot enforçant aqueste darrièr per d'encoratjaments implicits<ref group="D">P.74</ref>. Tanben, quand lo patiràs es deliberadament causir per desviar la responsabilitat d'unes membres d'un grop o per gardar l'imatge de l'organizacion, la victima enfacia de consequéncias mai o mens importantas (e.g., pèrda d'emplec, desgràcia)<ref group="D">P.95</ref>. Dins d'escasença, a la seguida de persecucions repetidas, de bocs emissaris ne venon a considerar qu'es inevitable per eles de realizar aqueste ròtle, que fa plan partida de lor existéncia. Esperanèsser pres per bocs emissaris o qu'anen e s'expauson atal a de procediments coma la [[profecia autorealisatritz]]. === Reaccions possiblas de la victima === Alara que, dins lo ritual tradicional, la victima èra mai sovent tuada o exilida après aver estat causida coma victima espiatòria, es pas pus le cas uèi. Lo fenomèn prenguèt una forma novèla forma ont las victimas, un còp socialament sacrificadas per la deca que d'autres cometèron o per las mancas del grop, pòdon tornar en seguida per demandar reparacion<ref group="D" name="p92">P.92</ref>. Per se defendre, lo boc emissari pòt cridar la lei (coma es lo cas dels processes après de genocidis) o per la politica, coma es le cas amb las Comissions de vertat e de reconciliacion. Per exemple, de personas incarceradas pendent d'annadas foguèron enseguida trapadas innocentas de crims qu'èra accusadas. Segon Douglas, aquestas errors judiciàrias pòdon èsser interpretadas coma un fenomèn de boc emissari modèrne. En efièch, los crims comeses dins aqueste genre de cas al subjècte mai sovent dels actes violents, que tustan l'opinion publica, que met la pression sus las fòrças de l'òrdre per trobar los copables. Qu'est mai aisit de trobar de suspèctes que de pròvas irrefutablas de lor culpabilitat, una persona pòt èsser causida segon los mèsmes critèris utilizats per causir tot autre boc emissari (e.g., diferéncia, antipatiá, disponibilitat etc.). Dins aqueste sens, lo fenomèn actual del boc emissari a la capacitat de s'autoperpetuar un còp iniciat, que la victima que torna demandar justícia pels damtges realizats contra el pòt tornar desencadenar tot lo procediment<ref group="D">P.93</ref>. Dins l'exemple de l'error judiciària, l'inspector de polícia encargat de l'afar poirà èsser retrogradat o constrench de demissionar per desviar lo blasme e calmar los esperits, venent atal lo boc emissari novèl. Mai es esperat del líder qu'assuma « la responsabilitat simbolica en cas de fracàs per que la recerca de qui o que es vertadièrament responsable ne destruga pas l'imatge public de l'organizacion »<ref group="Notes" name="CitationDouglas">«[O]ne of the responsibilities of leadership is to accept symbolic responsibility for failure, so that the search for whoever or whatever may have been truly responsible does not destroy the public image of the organisation.»; dans {{harvsp|Douglas|1995|loc=chap.6, {{p.|94}}}}<abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;94</ref>. Atal, dins una organizacion en crisi ont de personas ocupan de postes de nauta responsabilitat, aquestas que riscan de se veire blasmadas per la situacion e son conscientas de se trobar dins una posicion de vulnerabilitat. De biais preventiu, aquestas personas pòdon començar alara a s'acusar los uns los autres per s'assegurar que pas degun serà lo sol de portar la totalitat de la responsabilitat<ref group="D">P.94</ref>; çò que constituís un procediment cap al « contraboc emissari »<ref group="Notes" name="counter-scapegoating">« Counter-scapegoating »; dans {{harvsp|Douglas|1995|loc=chap.6, p.93-94}}<abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;93-94</ref>. Fin finala, dins unes cas, las doas partidas pòdon conclure un mercat (implicit o explicit). La victima accèpta alara lo ròtle de boc emissari e las pèrdas associadas (e.g., en tèrmes de prestigi o de perspectivas de promocion) mas tot en gagnant quicòm en escambi (e.g., la libertat d'anar endacòm mai o de cambiar d'aliança). === Reaccions possiblas dels líders === Los [[Lideratge|líders]] d'un grop, fasent donc partida d'aqueste, pòdon aver, espontanèament o non, diferentas reaccions possiblas fàcia al fenomèn. Garland e Kolodny<ref group="D">P.177-178</ref> acampèron una lista de las intervencions podent èsser realizadas pels líders per arrestar lo fenomèn del boc emissari: * La composicion del grop es modificada * D'informacions sus la situacion son donadas al grop * Lo boc emissari es aparat pel líder * Un desviament es creada<br /> * Ensag de reduccion de las interaccions * Una possibiliat es donada al grop de descargar son ostilitat * Recerca de motivacions en rèire del fenomèn de boc emissari * Ensag de far lo grop se concentrar suls aspèctes positiu que ten lo boc emissari pel grop * Demandar al grop d'exercir un contraròtle suls comportaments desplasent del boc emissari sens pasmens l'exclure. * Utilizant de jòcs de ròtles per que los membres del grop prenon consciéncia de çò que se passa * Retirar lo boc emissari del grop == Intervencions possiblas == Dins lo cas d'una intervencion extèrna visant a resòlvre una situacion d'expiacion, la primièra cauda de far es de s'assegurar que sèm plan dins una situacion de boc emissari. Es a dire que la victima es plan inocenta, al mens en partida, de çò qu'es tenguda per responsabla<ref group="D">{{chap.}}10</ref>. === Tres nivèls d'intervencion === La resolucion del fenomèn de boc emissari se pòt aprochar tant al nivèl individual (se concentrant sus la victima) qu'al nivèl gropal (se concentrant suls « agressors », que lo grop realiza lo fenomèn). L'ideal essent d'intervenir als dos nivèls a l'encòp. Se pòt tanben intervenir al nivèl del quita procediment<ref group="D">P.170</ref>. ==== Nivèl gropal ==== ===== Psicoeducacion e presa de consciéncia del fenomèn ===== Lo grop deu comprene dins quina dinamica se trapa, e deu reconéisser qu'un boc emissari foguèt designat (e qu'es donc totalament, o en partida, inocent){{sfn|Douglas|1995}}. Un intervenent exterior pòt facilitar aquesta presa de consciéncia pel biais de la psicoeducacion. * Reconeissença de las causas del fenomèn Cal comprene perque un boc emissari foguèt causit, perque lo grop preferiguèt utilizar aqueste fenomèn puslèu que d'afrontar las vertadièras fonts de la tenson. Lo grop deu tanben comprene perque causiguèt tala victima puslèu qu'una autra e èsser familiarizada amb lo concèpte d'estereotipe que jòga un ròtle dins aquesta causida<ref group="D">P.174</ref>. Es plan dificil pel grop de reconéisser qu'es implicat dins un procediment de boc emissari, qu'es dificil de destriar entre las causas racionalas e irracionalas que menan a la seleccion d'un responsable de las tensons viscudas dins lo grop<ref group="D" name="p173">P.173</ref>. Las causas realas son pas sempre comprensiblas. Per Feldman e Wodarski, val melhor se concentrar sus l'aicí e ara del grop<ref group="D">P.172</ref>. Se pòt, per exemple, s'interessar al biais que la victima e lo grop considèron lo problèma e « tanben, la natura dinamica d'aquestas fòrças socialas implicadas dins lo fenomèn de boc emissari vendrà aparenta ». * Reconeissença de las emocions implicadas Ken Heap prepausa de se concentrar sus las emocions aportant al grop un « supòrt actiu » e una « acceptacion totala » de sas emocions e pulsions. Cal donc per aquò far sortir las emocions presentas dins lo grop e educar lo grop sul poder qu'an aquestas emocions. Cal tanben far prene consciéncia als membres del grop que la relacion entre un estimul emocional e una responsa comportementala es pas calhada per sempre e qu'es possible de la modificar<ref group="D">P.175</ref>. ==== Nivèl individual ==== * Recerca d'informacions sus la victima Per Feldman e Wodarski, cal s'interessar a l'aquí e ara. La recerca d'informacion sus la victima, prealable a une intervencion, consistís a s'interessar a sas reaccions fàcia a sa seleccion coma boc emissari, a çò que pòt èsser pertinent dins son istòria (familha, escòlas, emplecs, etc), e a sos trachs de personalitat e sos comportaments podent constituir un terren propici a èsser seleccionat coma boc emissari. Cal tanben s'interessar a l'estatut e al ròtle que lo boc emissari ten dins lo grop<ref group="D">P.172-173</ref>. * Apartar la victima Apartar la victima permet al grop de prene de retirada sus la situacion e d'aprene a gerirr sas tensons e sos problèmas sens utilizar un boc emissari. Mas aquesta solucion permet pas al grop de comprene perque un boc emissari essent necessari al partir e lo grop risca de trobar un autre boc emissari d'entre sos membres o d'entre los individús pròches d'el<ref group="D">P.176</ref>. * Reconeissença per la victima Far prene consciéncia a la victima de sos besonhs, e subretot son besonh d'èsser considerada coma marrida o sens valor<ref group="D">P.177</ref>. ==== Nivèl procedural ==== * Atencion portada a l'aparicion del fenomèn L'intervencion al nivèl del procediment se pòt se far a partir la constitucion del grop avetissent aqueste de l'existéncia d'aqueste fenomèn e de sa fòrta probabilitat d'aparicion. En efièch, coma lo mòstra Garvin, « caldriá ensejar d'empachar unes membres del grop d'èsser blocats dins de tals ròtles a partir de las primièras reünions, qu'es dificil de levar una etiqueta de desviant un còp que foguèt balhada »<ref group="D">P.182</ref>. L'intervencion pòt tanben se debanar dempuèi lo començament del fenomèn fasent sul pic prene consciéncia al grop de çò que se debana train per daissar los ròtles se calhar atal. Se pòt alara demandar al grop « Que pensatz qu'ensejatz de far en agissent d'aqueste biais? ». Pasmens, demandar « Perqué fasètz aquò a X » a pauc d'interés<ref group="D">P.183</ref>. * Los 5 principis de Cowger<ref group="D">P.183-186</ref>: # Confrontar lo boc emissari e lo grop amb lors comportaments # Evitar una situacion de « ganhant-perdent »<span></span>: se lo boc emissari daissa son ròtle, lo grop implausa, e se lo grop garda son foncionament, lo boc emissari es nafrat. Cal donc demorar sople dins son intervencion per gardar l'equilibri entre aquestas dos possibles. # L'intervenant deu far atencion a mantenir una relacion amb cada membre del grop qu'aqueste fenomèn concernís lo grop dins son ensemble, e pas sonque aquestes qu'i semblan implicats. # Lo procediment deu èsser explicat e clarificat pel grop. # De règlas de basa deu èsser decididas e de normas desvelopadas al sen del grop. == Nòtas e referéncias == === Nòtas === <references group="Notes"/> === Referéncias === ==== Referéncias bibliograficas ==== <references group="D"/> * La [[Bíblia]] <references group="E"/> ==== Autras referéncias utilizadas ==== {{Reflist|colomnas=5}} == Vejatz tanben == * James George Frazer, ''Le Rameau d'or'', Paris, Laffont, coll. « Bouquins », 1984 ; ''Le Bouc émissaire, étude comparée d'histoire des religions'', Librairie Orientaliste Paul Geuthner, 1925. * René Girard, ''Le Bouc émissaire'', Paris, Grasset, 1982 - {{ISBN|2-253-03738-9}}. * René Girard, ''Mensonge romantique et Vérité romanesque'', Paris, Grasset, 1961. * {{Dr}} Yves Prigent, ''La Cruauté ordinaire'', Paris, Desclée de Brouwer, 2003. * ''Effroi, peur, angoisse. Clinique des violences contemporaines'', {{n°|3}} de la revue éditée par l'association [https://web.archive.org/web/20090203024821/http://savoirs-et-clinique.psychanalystes.asso.fr/ Savoirs et clinique] * [https://web.archive.org/web/20161104005505/http://www.ifge-online.org/docftp/cahierrecherchevaliorgue10-093.pdf Violence, mimesis et processus victimaire chez René Girard]'', Cahier de recherche 10-093, IFGE'' * Guillaume Erner, ''Expliquer l'antisémitisme'', Paris, PUF, 2005. * Buss, A. H. ''The Psychology of aggression'', New York: Wiley, 1961. * McCord, W.; McCord, Joan; Howard, A. ''Familial correlates of aggression in nondelinquent male children.''The Journal of Abnormal and Social Psychology, Vol 62(1), Jan 1961, 79-93. doi: 10.1037/h0045211. * Berkowitz L, (1962) ''Aggression: A Social Psychological Analysis''. New York: McGraw-Hill. * MacLennan, B. W., & Felsenfeld, N. (1968). ''Group counseling and psychotherapy with adolescents.'' New york: Columbia University Press. * Dentler, R.A. and Erikson, K.T. (1970) ‘The function of deviance in groups’, in T. M. Mills & S. Rosenberg (eds) Readings in the Sociologyof Small Groups. Englewood Cliffs (N.J.): Prentice-Hall. * Garland, J.A. and Kolodny, R.L. (1966) ‘Characteristics and resolution of scapegoating’, In S.Bernstein (ed.). Explorations in Groupwork, National Conference of Social Workers. * Feldman, R.A. (1969). Group integration: intense interpersonal dislike and social groupwork intervention, ''Social Work(US) 14''(3): 30–9. * Heap, K. (1964). ‘The scapegoat role in youth groups’, Case Conference 215–21. * Heap, K. (1977). Group Theory for Social Workers: An Introduction. Pergamon Press: Oxford. * Northen, H. (1969) Social Work with Groups, Columbia University Press: New York. * Feldman, R.A. and Wodarski, J.S. (1975) Contemporary Approaches to Group Treatment, Jossey-Bass: London. * Garvin, C.D. (1981) Contemporary Groupwork, Prentice-Hall: Englewood Cliffs, N.J. * Cowger, C.D. (1979) ‘Conflict and conflict management’, Working with Groups 2(4), Haworth Press: New York. * Berkowitz, L. and Green, J.A. (1965) “The stimulus qualities of the scapegoat’ in A. Yates (ed.) Frustration and Conflict, Van Nostrand: New York. === Articles connèxes === * [[Secutament]] * [[Sacrifici]] * [[Secutament escolar]] * [[Estigmatizacion]] === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20111021223347/http://www.arm.asso.fr/mimetique Association Recherches Mimétiques], qui a pour objet de structurer la recherche liée, d'une manière ou d'une autre, à la théorie mimétique issue des travaux de René Girard (membre de l'Académie française) et d'organiser sa diffusion en langue française. * [https://web.archive.org/web/20180510085231/http://xn--bouc-missaire-fhb.com/ Observatoire du Bouc émissaire], réunion de chercheurs et d'intervenants pour observer, informer et former sur le processus du bouc émissaire. * {{En}}[http://psychclassics.yorku.ca/FrustAgg/index.htm Classics in the History of Psychology (Christopher D. Green) Univ. Toronto] * {{En}}[http://psychclassics.yorku.ca/FrustAgg/miller.htm The Frustration-Aaggression Hypothesis : Classics in the history of Psychology] [[Categoria:Mot o expression de la Bíblia]] <references /> 7noplo20gelc8kzos77d4gvchn8thp4 0 170282 2511952 2509928 2026-11-02T01:27:00Z Dostojewskij 20932 [[8 decembre]] ➯ [[8 de decembre]] 2511952 wikitext text/x-wiki {{esbòs}} Aquest article lista las [[municipalitat]]s de l'[[Estats dels Estats Units|Estat]] [[Estats Units|american]] de [[Califòrnia]] per ordre alfabetic. Elles regroupent une grande partie, mais pas la totalité, de la population de l'État. De nombreuses localités ne sont pas incorporées, c'est-à-dire ne disposent pas du statut de municipalité, parmi lesquelles plusieurs villes importantes en termes de population, et dépendent directement du gouvernement du Comtat auquel elles appartiennent. Certains Comtats ruraux peu peuplés comptent ainsi parfois seulement une ou quelques municipalités, le reste des localités restant non incorporées. Pour en savoir plus, lire l'article ''[[Comtat dels Estats Units]]''. __NOTOC__ == A == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada lo |- | [[Adelanto (Califòrnia)|Adelanto]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[22 de decembre]] [[1970]] &nbsp; |- | [[Agoura Hills]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[8 de decembre]] [[1982]] &nbsp; |- | [[Alameda (Califòrnia)|Alameda]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&nbsp;&nbsp; || [[19 abril]] [[1854]] &nbsp; |- | [[Albany (Califòrnia)|Albany]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&nbsp;&nbsp; || [[22 setembre]] [[1908]] &nbsp; |- | [[Alhambra (Califòrnia)|Alhambra]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[11 julhet]] [[1903]] &nbsp; |- | [[Aliso Viejo]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[1er julhet]] [[2001]] &nbsp; |- | [[Alturas]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Modoc|Modoc]]&nbsp;&nbsp; || [[16 setembre]] [[1901]] &nbsp; |- | [[Amador City]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Amador|Amador]]&nbsp;&nbsp; || [[2 junh]] [[1915]] &nbsp; |- | [[American Canyon]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Napa|Napa]]&nbsp;&nbsp; || [[1er genièr]] [[1992]] &nbsp; |- | [[Anaheim]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[18 març]] [[1876]] &nbsp; |- | [[Anderson (Califòrnia)|Anderson]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Shasta|Shasta]]&nbsp;&nbsp; || [[16 de genièr]] [[1956]] &nbsp; |- | [[Angels Camp]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Calaveras|Calaveras]]&nbsp;&nbsp; || [[24 genièr]] [[1912]] &nbsp; |- | [[Antioch (Califòrnia)|Antioch]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[6 febrièr]] [[1872]] &nbsp; |- | [[Apple Valley (Califòrnia)|Apple Valley]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[28 novembre]] [[1988]] &nbsp; |- | [[Arcadia (Califòrnia)|Arcadia]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[5 agost]] [[1903]] &nbsp; |- | [[Arcata (Califòrnia)|Arcata]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Humboldt (Califòrnia)|Humboldt]]&nbsp;&nbsp; || [[2 febrièr]] [[1858]] &nbsp; |- | [[Arroyo Grande]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Luis Obispo|San Luis Obispo]]&nbsp;&nbsp; || [[10 julhet]] [[1911]] &nbsp; |- | [[Artesia (Califòrnia)|Artesia]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[29 mai]] [[1959]] &nbsp; |- | [[Arvin]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Kern|Kern]]&nbsp;&nbsp; || [[21 decembre]] [[1960]] &nbsp; |- | [[Atascadero]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Luis Obispo|San Luis Obispo]]&nbsp;&nbsp; || [[2 julhet]] [[1979]] &nbsp; |- | [[Atherton (Califòrnia)|Atherton]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[12 setembre]] [[1923]] &nbsp; |- | [[Atwater (Califòrnia)|Atwater]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Merced|Merced]]&nbsp;&nbsp; || [[16 agost]] [[1922]] &nbsp; |- | [[Auburn (Califòrnia)|Auburn]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Placer|Placer]]&nbsp;&nbsp; || [[2 mai]] [[1888]] &nbsp; |- | [[Avalon (Califòrnia)|Avalon]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[26 junh]] [[1913]] &nbsp; |- | [[Avenal]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Kings (Califòrnia)|Kings]]&nbsp;&nbsp; || [[11 setembre]] [[1979]] &nbsp; |- | [[Azusa (Califòrnia)|Azusa]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[29 decembre]] [[1898]] &nbsp; |} == B == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada en |- | [[Bakersfield (Califòrnia)|Bakersfield]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Kern|Kern]]&nbsp;&nbsp; || [[11 genièr]] [[1898]] &nbsp; |- | [[Baldwin Park (Califòrnia)|Baldwin Park]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[25 genièr]] [[1956]] &nbsp; |- | [[Banning (Califòrnia)|Banning]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[6 febrièr]] [[1913]] &nbsp; |- | [[Barstow (Califòrnia)|Barstow]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[30 setembre]] [[1947]] &nbsp; |- | [[Beaumont (Califòrnia)|Beaumont]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[18 novembre]] [[1912]] &nbsp; |- | [[Bell (Califòrnia)|Bell]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[7 novembre]] [[1927]] &nbsp; |- | [[Bell Gardens (Califòrnia)|Bell Gardens]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[1er agost]] [[1961]] &nbsp; |- | [[Bellflower (Califòrnia)|Bellflower]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[3 setembre]] [[1957]] &nbsp; |- | [[Belmont (Califòrnia)|Belmont]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[29 octòbre]] [[1926]] &nbsp; |- | [[Belvedere (Califòrnia)|Belvedere]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&nbsp;&nbsp; || [[24 decembre]] [[1896]] &nbsp; |- | [[Benicia]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Solano|Solano]]&nbsp;&nbsp; || [[27 març]] [[1850]] &nbsp; |- | [[Berkeley (Califòrnia)|Berkeley]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&nbsp;&nbsp; || [[4 abril]] [[1878]] &nbsp; |- | [[Beverly Hills]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[28 genièr]] [[1914]] &nbsp; |- | [[Big Bear Lake (ville)|Big Bear Lake]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[28 novembre]] [[1980]] &nbsp; |- | [[Biggs (Califòrnia)|Biggs]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Butte (Califòrnia)|Butte]]&nbsp;&nbsp; || [[26 junh]] [[1903]] &nbsp; |- | [[Bishop (Califòrnia)|Bishop]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Inyo|Inyo]]&nbsp;&nbsp; || [[6 mai]] [[1903]] &nbsp; |- | [[Blue Lake (Califòrnia)|Blue Lake]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[23 abril]] [[1910]] &nbsp; |- | [[Blythe (Califòrnia)|Blythe]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[21 julhet]] [[1916]] &nbsp; |- | [[Bradbury (Califòrnia)|Bradbury]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[26 julhet]] [[1957]] &nbsp; |- | [[Brawley (Califòrnia)|Brawley]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Imperial|Imperial]]&nbsp;&nbsp; || [[6 abril]] [[1908]] &nbsp; |- | [[Brea (Califòrnia)|Brea]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[23 febrièr]] [[1917]] &nbsp; |- | [[Brentwood (Califòrnia)|Brentwood]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[21 genièr]] [[1948]] &nbsp; |- | [[Brisbane (Califòrnia)|Brisbane]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[27 de novembre]] [[1961]] &nbsp; |- | [[Buellton]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Barbara|Santa Barbara]]&nbsp;&nbsp; || [[1er febrièr]] [[1992]] &nbsp; |- | [[Buena Park (Califòrnia)|Buena Park]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[27 genièr]] [[1953]] &nbsp; |- | [[Burbank (Califòrnia)|Burbank]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[8 julhet]] [[1911]] &nbsp; |- | [[Burlingame (Califòrnia)|Burlingame]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[6 junh]] [[1908]] &nbsp; |} == C == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada en |- | [[Calabasas]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[5 abril]] [[1991]] &nbsp; |- | [[Calexico (Califòrnia)|Calexico]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Imperial|Imperial]]&nbsp;&nbsp; || [[16 abril]] [[1908]] &nbsp; |- | [[California City]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Kern|Kern]]&nbsp;&nbsp; || [[10 decembre]] [[1965]] &nbsp; |- | [[Calimesa]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[1er decembre]] [[1990]] &nbsp; |- | [[Calipatria]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Imperial|Imperial]]&nbsp;&nbsp; || [[28 febrièr]] [[1919]] &nbsp; |- | [[Calistoga (Califòrnia)|Calistoga]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Napa|Napa]]&nbsp;&nbsp; || [[6 genièr]] [[1886]] &nbsp; |- | [[Camarillo (Califòrnia)|Camarillo]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&nbsp;&nbsp; || [[22 octòbre]] [[1964]] &nbsp; |- | [[Campbell (Califòrnia)|Campbell]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&nbsp;&nbsp; || [[28 març]] [[1952]] &nbsp; |- | [[Canyon Lake (Califòrnia)|Canyon Lake]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[1er decembre]] [[1990]] &nbsp; |- | [[Capitola]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Cruz (Califòrnia)|Santa Cruz]]&nbsp;&nbsp; || [[11 genièr]] [[1949]] &nbsp; |- | [[Carlsbad (Califòrnia)|Carlsbad]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[16 julhet]] [[1952]] &nbsp; |- | [[Carmel-by-the-Sea]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&nbsp;&nbsp; || [[31 octòbre]] [[1916]] &nbsp; |- | [[Carpinteria]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Barbara|Santa Barbara]]&nbsp;&nbsp; || [[28 setembre]] [[1965]] &nbsp; |- | [[Carson (Califòrnia)|Carson]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[20 febrièr]] [[1968]] &nbsp; |- | [[Cathedral City]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[16 novembre]] [[1981]] &nbsp; |- | [[Ceres (Califòrnia)|Ceres]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Stanislaus|Stanislaus]]&nbsp;&nbsp; || [[25 febrièr]] [[1918]] &nbsp; |- | [[Cerritos (Califòrnia)|Cerritos]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[24 abril]] [[1956]] &nbsp; |- | [[Chico (Califòrnia)|Chico]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Butte (Califòrnia)|Butte]]&nbsp;&nbsp; || [[8 genièr]] [[1872]] &nbsp; |- | [[Chino (Califòrnia)|Chino]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[28 febrièr]] [[1910]] &nbsp; |- | [[Chino Hills]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[1er decembre]] [[1991]] &nbsp; |- | [[Chowchilla]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Madera|Madera]]&nbsp;&nbsp; || [[7 febrièr]] [[1923]] &nbsp; |- | [[Chula Vista]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[28 novembre]] [[1911]] &nbsp; |- | [[Citrus Heights]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sacramento|Sacramento]]&nbsp;&nbsp; || [[1er genièr]] [[1997]] &nbsp; |- | [[Claremont (Califòrnia)|Claremont]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[3 octòbre]] [[1907]] &nbsp; |- | [[Clayton (Califòrnia)|Clayton]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[18 març]] [[1964]] &nbsp; |- | [[Clearlake (Califòrnia)|Clearlake]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Lake (Califòrnia)|Lake]]&nbsp;&nbsp; || [[14 novembre]] [[1980]] &nbsp; |- | [[Cloverdale (Califòrnia)|Cloverdale]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sonoma|Sonoma]]&nbsp;&nbsp; || [[28 febrièr]] [[1872]] &nbsp; |- | [[Clovis (Califòrnia)|Clovis]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&nbsp;&nbsp; || [[27 febrièr]] [[1912]] &nbsp; |- | [[Coachella (Califòrnia)|Coachella]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[13 decembre]] [[1946]] &nbsp; |- | [[Coalinga]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&nbsp;&nbsp; || [[3 abril]] [[1906]] &nbsp; |- | [[Colfax (Califòrnia)|Colfax]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Placer|Placer]]&nbsp;&nbsp; || [[23 febrièr]] [[1910]] &nbsp; |- | [[Colma (Califòrnia)|Colma]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[5 agost]] [[1924]] &nbsp; |- | [[Colton (Califòrnia)|Colton]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[11 julhet]] [[1887]] &nbsp; |- | [[Colusa]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Colusa|Colusa]]&nbsp;&nbsp; || [[16 junh]] [[1868]] &nbsp; |- | [[Commerce (Califòrnia)|Commerce]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[28 genièr]] [[1960]] &nbsp; |- | [[Compton (États-Unis)|Compton]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[11 mai]] [[1888]] &nbsp; |- | [[Concord (Califòrnia)|Concord]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[9 febrièr]] [[1905]] &nbsp; |- | [[Corcoran (Califòrnia)|Corcoran]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Kings (Califòrnia)|Kings]]&nbsp;&nbsp; || [[11 agost]] [[1914]] &nbsp; |- | [[Corning (Califòrnia)|Corning]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Tehama|Tehama]]&nbsp;&nbsp; || [[6 agost]] [[1907]] &nbsp; |- | [[Corona (Califòrnia)|Corona]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[13 julhet]] [[1896]] &nbsp; |- | [[Coronado (Califòrnia)|Coronado]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[11 decembre]] [[1890]] &nbsp; |- | [[Corte Madera]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&nbsp;&nbsp; || [[10 junh]] [[1916]] &nbsp; |- | [[Costa Mesa]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[29 junh]] [[1953]] &nbsp; |- | [[Cotati]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sonoma|Sonoma]]&nbsp;&nbsp; || [[16 julhet]] [[1963]] &nbsp; |- | [[Covina]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[14 agost]] [[1901]] &nbsp; |- | [[Crescent City (Califòrnia)|Crescent City]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Del Norte|Del Norte]]&nbsp;&nbsp; || [[13 abril]] [[1854]] &nbsp; |- | [[Cudahy (Califòrnia)|Cudahy]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[10 novembre]] [[1960]] &nbsp; |- | [[Culver City]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[7 setembre]] [[1917]] &nbsp; |- | [[Cupertino]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&nbsp;&nbsp; || [[10 octòbre]] [[1955]] &nbsp; |- | [[Cypress (Califòrnia)|Cypress]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[24 julhet]] [[1956]] &nbsp; |} == D == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada en |- | [[Daly City]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[22 març]] [[1911]] &nbsp; |- | [[Dana Point]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[1er genièr]] [[1989]] &nbsp; |- | [[Danville (Califòrnia)|Danville]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[1er julhet]] [[1982]] &nbsp; |- | [[Davis (Califòrnia)|Davis]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Yolo|Yolo]]&nbsp;&nbsp; || [[28 març]] [[1917]] &nbsp; |- | [[Del Mar (Califòrnia)|Del Mar]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[15 julhet]] [[1959]] &nbsp; |- | [[Del Rey Oaks]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&nbsp;&nbsp; || [[3 setembre]] [[1953]] &nbsp; |- | [[Delano (Califòrnia)|Delano]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Kern|Kern]]&nbsp;&nbsp; || [[13 abril]] [[1915]] &nbsp; |- | [[Desert Hot Springs]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[25 setembre]] [[1963]] &nbsp; |- | [[Diamond Bar]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[18 abril]] [[1989]] &nbsp; |- | [[Dinuba]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Tulare|Tulare]]&nbsp;&nbsp; || [[6 genièr]] [[1906]] &nbsp; |- | [[Dixon (Califòrnia)|Dixon]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Solano|Solano]]&nbsp;&nbsp; || [[30 març]] [[1878]] &nbsp; |- | [[Dorris (Califòrnia)|Dorris]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Siskiyou|Siskiyou]]&nbsp;&nbsp; || [[23 decembre]] [[1908]] &nbsp; |- | [[Dos Palos]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Merced|Merced]]&nbsp;&nbsp; || [[24 mai]] [[1935]] &nbsp; |- | [[Downey]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[17 decembre]] [[1956]] &nbsp; |- | [[Duarte (Califòrnia)|Duarte]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[22 agost]] [[1957]] &nbsp; |- | [[Dublin (Califòrnia)|Dublin]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&nbsp;&nbsp; || [[1er febrièr]] [[1982]] &nbsp; |- | [[Dunsmuir]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Siskiyou|Siskiyou]]&nbsp;&nbsp; || [[7 agost]] [[1909]] &nbsp; |} == E == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada en |- | [[East Palo Alto]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[1er julhet]] [[1983]] &nbsp; |- | [[Eastvale (Califòrnia)|Eastvale]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[1er octòbre]] [[2010]] &nbsp; |- | [[El Cajon]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[12 novembre]] [[1912]] &nbsp; |- | [[El Centro]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Imperial|Imperial]]&nbsp;&nbsp; || [[16 abril]] [[1908]] &nbsp; |- | [[El Cerrito (Califòrnia)|El Cerrito]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[23 agost]] [[1917]] &nbsp; |- | [[El Monte]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[18 novembre]] [[1912]] &nbsp; |- | [[El Segundo]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[18 genièr]] [[1917]] &nbsp; |- | [[Elk Grove]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sacramento|Sacramento]]&nbsp;&nbsp; || [[1er julhet]] [[2000]] &nbsp; |- | [[Emeryville (Califòrnia)|Emeryville]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&nbsp;&nbsp; || [[8 de decembre]] [[1896]] &nbsp; |- | [[Encinitas]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[1er octòbre]] [[1986]] &nbsp; |- | [[Escalon]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Joaquin|San Joaquin]]&nbsp;&nbsp; || [[12 març]] [[1957]] &nbsp; |- | [[Escondido (Califòrnia)|Escondido]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[8 octòbre]] [[1888]] &nbsp; |- | [[Etna (Califòrnia)|Etna]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Siskiyou|Siskiyou]]&nbsp;&nbsp; || [[13 març]] [[1878]] &nbsp; |- | [[Eureka (Califòrnia)|Eureka]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[18 abril]] [[1856]] &nbsp; |- | [[Exeter (Califòrnia)|Exeter]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Tulare|Tulare]]&nbsp;&nbsp; || [[2 març]] [[1911]] &nbsp; |} == F == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada en |- | [[Fairfax (Califòrnia)|Fairfax]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&nbsp;&nbsp; || [[2 març]] [[1931]] &nbsp; |- | [[Fairfield (Califòrnia)|Fairfield]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Solano|Solano]]&nbsp;&nbsp; || [[12 decembre]] [[1903]] &nbsp; |- | [[Farmersville (Califòrnia)|Farmersville]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Tulare|Tulare]]&nbsp;&nbsp; || [[5 octòbre]] [[1960]] &nbsp; |- | [[Ferndale (Califòrnia)|Ferndale]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Humboldt (Califòrnia)|Humboldt]]&nbsp;&nbsp; || [[28 agost]] [[1893]] &nbsp; |- | [[Fillmore (Califòrnia)|Filmore]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&nbsp;&nbsp; || [[10 julhet]] [[1914]] &nbsp; |- | [[Firebaugh]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&nbsp;&nbsp; || [[17 setembre]] [[1914]] &nbsp; |- | [[Folsom (Califòrnia)|Folsom]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sacramento|Sacramento]]&nbsp;&nbsp; || [[20 abril]] [[1946]] &nbsp; |- | [[Fontana (Califòrnia)|Fontana]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[25 junh]] [[1952]] &nbsp; |- | [[Fort Bragg (Califòrnia)|Fort Bragg]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Mendocino|Mendocino]]&nbsp;&nbsp; || [[5 agost]] [[1889]] &nbsp; |- | [[Fort Jones]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Siskiyou|Siskiyou]]&nbsp;&nbsp; || [[16 març]] [[1872]] &nbsp; |- | [[Fortuna (Califòrnia)|Fortuna]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[20 genièr]] [[1906]] &nbsp; |- | [[Foster City]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[27 abril]] [[1971]] &nbsp; |- | [[Fountain Valley]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[13 junh]] [[1957]] &nbsp; |- | [[Fowler (Califòrnia)|Fowler]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&nbsp;&nbsp; || [[15 junh]] [[1908]] &nbsp; |- | [[Fremont (Califòrnia)|Fremont]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&nbsp;&nbsp; || [[23 genièr]] [[1956]] &nbsp; |- | [[Fresno (Califòrnia)|Fresno]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&nbsp;&nbsp; || [[12 octòbre]] [[1885]] &nbsp; |- | [[Fullerton (Califòrnia)|Fullerton]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[15 febrièr]] [[1904]] &nbsp; |} == G == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada en |- | [[Galt (Califòrnia)|Galt]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sacramento|Sacramento]]&nbsp;&nbsp; || [[16 agost]] [[1946]] &nbsp; |- | [[Garden Grove (Califòrnia)|Garden Grove]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[18 junh]] [[1956]] &nbsp; |- | [[Gardena (Califòrnia)|Gardena]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[11 setembre]] [[1930]] &nbsp; |- | [[Gilroy]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&nbsp;&nbsp; || [[12 març]] [[1870]] &nbsp; |- | [[Glendale (Califòrnia)|Glendale]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[15 febrièr]] [[1906]] &nbsp; |- | [[Glendora (Califòrnia)|Glendora]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[13 novembre]] [[1911]] &nbsp; |- | [[Goleta]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Barbara|Santa Barbara]]&nbsp;&nbsp; || [[1er febrièr]] [[2002]] &nbsp; |- | [[Gonzales (Califòrnia)|Gonzales]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&nbsp;&nbsp; || [[14 genièr]] [[1947]] &nbsp; |- | [[Grand Terrace]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[30 novembre]] [[1978]] &nbsp; |- | [[Grass Valley]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Nevada (Califòrnia)|Nevada]]&nbsp;&nbsp; || [[13 març]] [[1893]] &nbsp; |- | [[Greenfield (Califòrnia)|Greenfield]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&nbsp;&nbsp; || [[7 genièr]] [[1947]] &nbsp; |- | [[Gridley]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Butte (Califòrnia)|Butte]]&nbsp;&nbsp; || [[23 novembre]] [[1905]] &nbsp; |- | [[Grover Beach]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Luis Obispo|San Luis Obispo]]&nbsp;&nbsp; || [[21 decembre]] [[1959]] &nbsp; |- | [[Guadalupe (Califòrnia)|Guadalupe]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Barbara|Santa Barbara]]&nbsp;&nbsp; || [[3 agost]] [[1946]] &nbsp; |- | [[Gustine]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Merced|Merced]]&nbsp;&nbsp; || [[11 novembre]] [[1915]] &nbsp; |} == H == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada lo |- | [[Half Moon Bay (Califòrnia)|Half Moon Bay]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[15 julhet]] [[1959]] &nbsp; |- | [[Hanford (Califòrnia)|Hanford]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Kings (Califòrnia)|Kings]]&nbsp;&nbsp; || [[12 d'agost]] [[1891]] &nbsp; |- | [[Hawaiian Gardens]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[9 abril]] [[1964]] &nbsp; |- | [[Hawthorne (Califòrnia)|Hawthorne]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[12 julhet]] [[1922]] &nbsp; |- | [[Hayward (Califòrnia)|Hayward]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&nbsp;&nbsp; || [[11 març]] [[1876]] &nbsp; |- | [[Healdsburg]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sonoma|Sonoma]]&nbsp;&nbsp; || [[20 febrièr]] [[1867]] &nbsp; |- | [[Hemet]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[20 genièr]] [[1910]] &nbsp; |- | [[Hercules (Califòrnia)|Hercules]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[15 decembre]] [[1900]] &nbsp; |- | [[Hermosa Beach]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[14 genièr]] [[1907]] &nbsp; |- | [[Hesperia (Califòrnia)|Hesperia]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[1er julhet]] [[1988]] &nbsp; |- | [[Hidden Hills]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[19 octòbre]] [[1961]] &nbsp; |- | [[Highland (Califòrnia)|Highland]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[24 novembre]] [[1987]] &nbsp; |- | [[Hillsborough (Califòrnia)|Hillsborough]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[5 mai]] [[1910]] &nbsp; |- | [[Hollister (Califòrnia)|Hollister]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Benito|San Benito]]&nbsp;&nbsp; || [[26 març]] [[1872]] &nbsp; |- | [[Holtville]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Imperial|Imperial]]&nbsp;&nbsp; || [[1er julhet]] [[1908]] &nbsp; |- | [[Hughson]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Stanislaus|Stanislaus]]&nbsp;&nbsp; || [[9 decembre]] [[1972]] &nbsp; |- | [[Huntington Beach]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[17 febrièr]] [[1909]] &nbsp; |- | [[Huntington Park (Califòrnia)|Huntington Park]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[1er setembre]] [[1906]] &nbsp; |- | [[Huron (Califòrnia)|Huron]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&nbsp;&nbsp; || [[3 mai]] [[1951]] &nbsp; |} == I == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada lo |- | [[Imperial (Califòrnia)|Imperial]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Imperial|Imperial]]&nbsp;&nbsp; || [[12 julhet]] [[1904]] &nbsp; |- | [[Imperial Beach]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[18 julhet]] [[1956]] &nbsp; |- | [[Indian Wells]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[14 julhet]] [[1967]] &nbsp; |- | [[Indio]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[16 mai]] [[1930]] &nbsp; |- | [[Industry (Califòrnia)|Industry]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[18 junh]] [[1957]] &nbsp; |- | [[Inglewood (Califòrnia)|Inglewood]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[7 febrièr]] [[1908]] &nbsp; |- | [[Ione (Califòrnia)|Ione]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Amador|Amador]]&nbsp;&nbsp; || [[23 març]] [[1953]] &nbsp; |- | [[Irvine (Califòrnia)|Irvine]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[28 decembre]] [[1971]] &nbsp; |- | [[Irwindale]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[6 agost]] [[1957]] &nbsp; |- | [[Isleton]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sacramento|Sacramento]]&nbsp;&nbsp; || [[14 mai]] [[1923]] &nbsp; |} == J == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada lo |- | [[Jackson (Califòrnia)|Jackson]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Amador|Amador]]&nbsp;&nbsp; || [[5 decembre]] [[1905]] &nbsp; |} == K == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada lo |- | [[Kerman (Califòrnia)|Kerman]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&nbsp;&nbsp; || [[2 julhet]] [[1946]] &nbsp; |- | [[King City (Califòrnia)|King City]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&nbsp;&nbsp; || [[9 febrièr]] [[1911]] &nbsp; |- | [[Kingsburg (Califòrnia)|Kingsburg]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&nbsp;&nbsp; || [[29 mai]] [[1908]] &nbsp; |} == L == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada lo |- | [[La Cañada Flintridge]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[30 novembre]] [[1976]] &nbsp; |- | [[La Habra]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[20 genièr]] [[1925]] &nbsp; |- | [[La Habra Heights]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[4 decembre]] [[1978]] &nbsp; |- | [[La Mesa (Califòrnia)|La Mesa]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[16 febrièr]] [[1912]] &nbsp; |- | [[La Mirada]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[23 març]] [[1960]] &nbsp; |- | [[La Palma (Califòrnia)|La Palma]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[26 octòbre]] [[1955]] &nbsp; |- | [[La Puente]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[1er agost]] [[1956]] &nbsp; |- | [[La Quinta]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[1er mai]] [[1982]] &nbsp; |- | [[La Verne]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[20 agost]] [[1906]] &nbsp; |- | [[Lafayette (Califòrnia)|Lafayette]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[29 julhet]] [[1968]] &nbsp; |- | [[Laguna Beach]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[29 junh]] [[1927]] &nbsp; |- | [[Laguna Hills]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[20 decembre]] [[1991]] &nbsp; |- | [[Laguna Niguel]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[1er decembre]] [[1989]] &nbsp; |- | [[Laguna Woods]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[24 març]] [[1999]] &nbsp; |- | [[Lake Elsinore (Califòrnia)|Lake Elsinore]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[9 abril]] [[1888]] &nbsp; |- | [[Lake Forest (Califòrnia)|Lake Forest]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[20 decembre]] [[1991]] &nbsp; |- | [[Lakeport (Califòrnia)|Lakeport]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Lake (Califòrnia)|Lake]]&nbsp;&nbsp; || [[30 abril]] [[1888]] &nbsp; |- | [[Lakewood (Califòrnia)|Lakewood]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[16 abril]] [[1954]] &nbsp; |- | [[Lancaster (Califòrnia)|Lancaster]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[22 novembre]] [[1977]] &nbsp; |- | [[Larkspur (Califòrnia)|Larkspur]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&nbsp;&nbsp; || [[1er març]] [[1908]] &nbsp; |- | [[Lathrop (Califòrnia)|Lathrop]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Joaquin|San Joaquin]]&nbsp;&nbsp; || [[1er julhet]] [[1989]] &nbsp; |- | [[Lawndale (Califòrnia)|Lawndale]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[28 decembre]] [[1959]] &nbsp; |- | [[Lemon Grove]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[1er julhet]] [[1977]] &nbsp; |- | [[Lemoore]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Kings (Califòrnia)|Kings]]&nbsp;&nbsp; || [[4 julhet]] [[1900]] &nbsp; |- | [[Lincoln (Califòrnia)|Lincoln]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Placer|Placer]]&nbsp;&nbsp; || [[7 agost]] [[1890]] &nbsp; |- | [[Lindsay (Califòrnia)|Lindsay]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Tulare|Tulare]]&nbsp;&nbsp; || [[28 febrièr]] [[1910]] &nbsp; |- | [[Live Oak]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sutter|Sutter]]&nbsp;&nbsp; || [[22 genièr]] [[1947]] &nbsp; |- | [[Livermore]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&nbsp;&nbsp; || [[1er abril]] [[1876]] &nbsp; |- | [[Livingston (Califòrnia)|Livingston]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Merced|Merced]]&nbsp;&nbsp; || [[11 setembre]] [[1922]] &nbsp; |- | [[Lodi (Califòrnia)|Lodi]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Joaquin|San Joaquin]]&nbsp;&nbsp; || [[6 decembre]] [[1906]] &nbsp; |- | [[Loma Linda]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[29 setembre]] [[1970]] &nbsp; |- | [[Lomita]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[30 junh]] [[1964]] &nbsp; |- | [[Lompoc]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Barbara|Santa Barbara]]&nbsp;&nbsp; || [[13 agost]] [[1888]] &nbsp; |- | [[Long Beach (Califòrnia)|Long Beach]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[13 decembre]] [[1897]] &nbsp; |- | [[Loomis (Califòrnia)|Loomis]] &nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Placer|Placer]]&nbsp;&nbsp; || [[17 decembre]] [[1984]] &nbsp; |- | [[Los Alamitos]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[1er març]] [[1960]] &nbsp; |- | [[Los Altos (Califòrnia)|Los Altos]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&nbsp;&nbsp; || [[1er decembre]] [[1952]] &nbsp; |- | [[Los Altos Hills]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&nbsp;&nbsp; || [[27 genièr]] [[1956]] &nbsp; |- | [[Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[4 abril]] [[1850]] &nbsp; |- | [[Los Banos (Califòrnia)|Los Banos]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Merced|Merced]]&nbsp;&nbsp; || [[8 mai]] [[1907]] &nbsp; |- | [[Los Gatos]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&nbsp;&nbsp; || [[10 agost]] [[1887]] &nbsp; |- | [[Loyalton]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sierra (Califòrnia)|Sierra]]&nbsp;&nbsp; || [[21 agost]] [[1901]] &nbsp; |- | [[Lynwood (Califòrnia)|Lynwood]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[21 julhet]] [[1921]] &nbsp; |} == M == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada lo |- | [[Madera (Califòrnia)|Madera]] || [[Comtat de Madera|Madera]] || [[27 març]] [[1907]] |- | [[Malibu (Califòrnia)|Malibu]] || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]] || [[28 març]] [[1991]] |- | [[Mammoth Lakes]] || [[Comtat de Mono|Mono]]&nbsp;&nbsp; || [[20 agost]] [[1984]] |- | [[Manhattan Beach (Califòrnia)|Manhattan Beach]] || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]] || [[12 decembre]] [[1912]] |- | [[Manteca]] || [[Comtat de San Joaquin|San Joaquin]] || [[5 junh]] [[1918]] |- | [[Maricopa (Califòrnia)|Maricopa]] || [[Comtat de Kern|Kern]] || [[25 julhet]] [[1911]] &nbsp; |- | [[Marina (Califòrnia)|Marina]] || [[Comtat de Monterey|Monterey]] || [[13 novembre]] [[1975]] |- | [[Martinez (Califòrnia)|Martinez]] || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]] || [[1er abril]] [[1876]] |- | [[Marysville (Califòrnia)|Marysville]] || [[Comtat de Yuba|Yuba]] || [[5 febrièr]] [[1851]] |- | [[Maywood (Califòrnia)|Maywood]] || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]] || [[2 setembre]] [[1924]] |- | [[McFarland (Califòrnia)|McFarland]] || [[Comtat de Kern|Kern]] || [[18 julhet]] [[1957]] |- | [[Mendota (Califòrnia)|Mendota]] || [[Comtat de Fresno|Fresno]] || [[17 junh]] [[1942]] |- | [[Menifee (Califòrnia)|Menifee]] || [[Comtat de Riverside|Riverside]] || [[1er octòbre]] [[2008]] |- | [[Menlo Park]] || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]] || [[23 novembre]] [[1927]] |- | [[Merced (Califòrnia)|Merced]] || [[Comtat de Merced|Merced]] || [[1er abril]] [[1889]] |- | [[Mill Valley]] || [[Comtat de Marin|Marin]] || [[1er setembre]] [[1900]] |- | [[Millbrae (Califòrnia)|Millbrae]] || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]] || [[14 genièr]] [[1948]] |- | [[Milpitas]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&nbsp;&nbsp; || [[26 genièr]] [[1954]] &nbsp; |- | [[Mission Viejo]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[31 març]] [[1988]] &nbsp; |- | [[Modesto (Califòrnia)|Modesto]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Stanislaus|Stanislaus]]&nbsp;&nbsp; || [[6 agost]] [[1884]] &nbsp; |- | [[Monrovia (Califòrnia)|Monrovia]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[15 decembre]] [[1887]] &nbsp; |- | [[Montague (Califòrnia)|Montague]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Siskiyou|Siskiyou]]&nbsp;&nbsp; || [[28 genièr]] [[1909]] &nbsp; |- | [[Montclair (Califòrnia)|Montclair]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[25 abril]] [[1956]] &nbsp; |- | [[Monte Sereno]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&nbsp;&nbsp; || [[14 mai]] [[1957]] &nbsp; |- | [[Montebello (Califòrnia)|Montebello]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[16 octòbre]] [[1920]] &nbsp; |- | [[Monterey (Califòrnia)|Monterey]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&nbsp;&nbsp; || [[14 junh]] [[1890]] &nbsp; |- | [[Monterey Park]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[29 mai]] [[1916]] &nbsp; |- | [[Moorpark]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&nbsp;&nbsp; || [[1er julhet]] [[1983]] &nbsp; |- | [[Moraga]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[13 novembre]] [[1974]] &nbsp; |- | [[Moreno Valley]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[3 decembre]] [[1984]] &nbsp; |- | [[Morgan Hill]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&nbsp;&nbsp; || [[10 novembre]] [[1906]] &nbsp; |- | [[Morro Bay]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Luis Obispo|San Luis Obispo]]&nbsp;&nbsp; || [[17 julhet]] [[1964]] &nbsp; |- | [[Mount Shasta (ville)|Mount Shasta]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Siskiyou|Siskiyou]]&nbsp;&nbsp; || [[31 mai]] [[1905]] &nbsp; |- | [[Mountain View (Califòrnia)|Mountain View]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&nbsp;&nbsp; || [[7 novembre]] [[1902]] &nbsp; |- | [[Murrieta]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[1er julhet]] [[1991]] &nbsp; |} == N == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada lo |- | [[Napa (Califòrnia)|Napa]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Napa|Napa]]&nbsp;&nbsp; || [[23 març]] [[1872]] &nbsp; |- | [[National City (Califòrnia)|National City]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[17 setembre]] [[1887]] &nbsp; |- | [[Needles]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[30 octòbre]] [[1913]] &nbsp; |- | [[Nevada City]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Nevada (Califòrnia)|Nevada]]&nbsp;&nbsp; || [[19 abril]] [[1856]] &nbsp; |- | [[Newark (Califòrnia)|Newark]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&nbsp;&nbsp; || [[22 setembre]] [[1955]] &nbsp; |- | [[Newman (Califòrnia)|Newman]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Stanislaus|Stanislaus]]&nbsp;&nbsp; || [[10 junh]] [[1908]] &nbsp; |- | [[Newport Beach (Califòrnia)|Newport Beach]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[1er setembre]] [[1906]] &nbsp; |- | [[Norco (Califòrnia)|Norco]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[28 decembre]] [[1964]] &nbsp; |- | [[Norwalk (Califòrnia)|Norwalk]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[26 agost]] [[1957]] &nbsp; |- | [[Novato]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&nbsp;&nbsp; || [[20 genièr]] [[1960]] &nbsp; |} == O == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada lo |- | [[Oakdale (Califòrnia)|Oakdale]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Stanislaus|Stanislaus]]&nbsp;&nbsp; || [[24 novembre]] [[1906]] &nbsp; |- | [[Oakland (Califòrnia)|Oakland]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&nbsp;&nbsp; || [[4 mai]] [[1852]] &nbsp; |- | [[Oakley (Califòrnia)|Oakley]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[1er julhet]] [[1999]] &nbsp; |- | [[Oceanside (Califòrnia)|Oceanside]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[3 julhet]] [[1888]] &nbsp; |- | [[Ojai]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&nbsp;&nbsp; || [[5 agost]] [[1921]] &nbsp; |- | [[Ontario (Califòrnia)|Ontario]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[10 decembre]] [[1891]] &nbsp; |- | [[Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[6 abril]] [[1888]] &nbsp; |- | [[Orange Cove]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&nbsp;&nbsp; || [[20 genièr]] [[1948]] &nbsp; |- | [[Orinda]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[1er julhet]] [[1985]] &nbsp; |- | [[Orland]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Glenn|Glenn]]&nbsp;&nbsp; || [[11 novembre]] [[1909]] &nbsp; |- | [[Oroville (Califòrnia)|Oroville]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Butte (Califòrnia)|Butte]]&nbsp;&nbsp; || [[3 genièr]] [[1906]] &nbsp; |- | [[Oxnard]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&nbsp;&nbsp; || [[30 junh]] [[1903]] &nbsp; |} == P == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada lo |- | [[Pacific Grove]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&nbsp;&nbsp; || [[5 julhet]] [[1889]] &nbsp; |- | [[Pacifica (Califòrnia)|Pacifica]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[22 novembre]] [[1957]] &nbsp; |- | [[Palm Desert]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[26 novembre]] [[1973]] &nbsp; |- | [[Palm Springs (Califòrnia)|Palm Springs]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[20 abril]] [[1938]] &nbsp; |- | [[Palmdale]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[24 agost]] [[1962]] &nbsp; |- | [[Palo Alto]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&nbsp;&nbsp; || [[23 abril]] [[1894]] &nbsp; |- | [[Palos Verdes Estates]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[20 decembre]] [[1939]] &nbsp; |- | [[Paradise (Califòrnia)|Paradise]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Butte (Califòrnia)|Butte]]&nbsp;&nbsp; || [[27 de novembre]] [[1979]] &nbsp; |- | [[Paramount (Califòrnia)|Paramount]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[30 genièr]] [[1957]] &nbsp; |- | [[Parlier (Califòrnia)|Parlier]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&nbsp;&nbsp; || [[15 novembre]] [[1921]] &nbsp; |- | [[Pasadena]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[19 junh]] [[1886]] &nbsp; |- | [[Paso Robles]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Luis Obispo|San Luis Obispo]]&nbsp;&nbsp; || [[11 març]] [[1889]] &nbsp; |- | [[Patterson (Califòrnia)|Patterson]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Stanislaus|Stanislaus]]&nbsp;&nbsp; || [[22 de decembre]] [[1919]] &nbsp; |- | [[Perris]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[26 mai]] [[1911]] &nbsp; |- | [[Petaluma]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sonoma|Sonoma]]&nbsp;&nbsp; || [[12 abril]] [[1858]] &nbsp; |- | [[Pico Rivera]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[29 genièr]] [[1958]] &nbsp; |- | [[Piedmont (Califòrnia)|Piedmont]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&nbsp;&nbsp; || [[31 genièr]] [[1907]] &nbsp; |- | [[Pinole]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[25 junh]] [[1903]] &nbsp; |- | [[Pismo Beach]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Luis Obispo|San Luis Obispo]]&nbsp;&nbsp; || [[25 abril]] [[1946]] &nbsp; |- | [[Pittsburg (Califòrnia)|Pittsburg]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[25 junh]] [[1903]] &nbsp; |- | [[Placentia]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[2 decembre]] [[1926]] &nbsp; |- | [[Placerville (Califòrnia)|Placerville]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'El Dorado|El Dorado]]&nbsp;&nbsp; || [[13 mai]] [[1854]] &nbsp; |- | [[Pleasant Hill (Califòrnia)|Pleasant Hill]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[14 novembre]] [[1961]] &nbsp; |- | [[Pleasanton (Califòrnia)|Pleasanton]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&nbsp;&nbsp; || [[18 junh]] [[1894]] &nbsp; |- | [[Plymouth (Califòrnia)|Plymouth]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Amador|Amador]]&nbsp;&nbsp; || [[8 febrièr]] [[1917]] &nbsp; |- | [[Point Arena]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Mendocino|Mendocino]]&nbsp;&nbsp; || [[11 julhet]] [[1908]] &nbsp; |- | [[Pomona (Califòrnia)|Pomona]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[6 genièr]] [[1888]] &nbsp; |- | [[Port Hueneme]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&nbsp;&nbsp; || [[24 març]] [[1948]] &nbsp; |- | [[Porterville (Califòrnia)|Porterville]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Tulare|Tulare]]&nbsp;&nbsp; || [[7 mai]] [[1902]] &nbsp; |- | [[Portola (Califòrnia)|Portola]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Plumas|Plumas]]&nbsp;&nbsp; || [[16 mai]] [[1946]] &nbsp; |- | [[Portola Valley]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[14 julhet]] [[1964]] &nbsp; |- | [[Poway]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[1er decembre]] [[1980]] &nbsp; |} == R == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada lo |- | [[Rancho Cordova]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sacramento|Sacramento]]&nbsp;&nbsp; || [[1er julhet]] [[2003]] &nbsp; |- | [[Rancho Cucamonga]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[30 novembre]] [[1977]] &nbsp; |- | [[Rancho Mirage]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[3 agost]] [[1973]] &nbsp; |- | [[Rancho Palos Verdes]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[7 setembre]] [[1973]] &nbsp; |- | [[Rancho Santa Margarita]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[1er genièr]] [[2000]] &nbsp; |- | [[Red Bluff]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Tehama|Tehama]]&nbsp;&nbsp; || [[31 març]] [[1876]] &nbsp; |- | [[Redding (Califòrnia)|Redding]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Shasta|Shasta]]&nbsp;&nbsp; || [[4 octòbre]] [[1887]] &nbsp; |- | [[Redlands (Califòrnia)|Redlands]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[3 decembre]] [[1888]] &nbsp; |- | [[Redondo Beach (Califòrnia)|Redondo Beach]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[29 abril]] [[1892]] &nbsp; |- | [[Redwood City]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[11 mai]] [[1867]] &nbsp; |- | [[Reedley]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&nbsp;&nbsp; || [[18 febrièr]] [[1913]] &nbsp; |- | [[Rialto (Califòrnia)|Rialto]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[17 novembre]] [[1911]] &nbsp; |- | [[Richmond (Califòrnia)|Richmond]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[7 agost]] [[1905]] &nbsp; |- | [[Ridgecrest]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Kern|Kern]]&nbsp;&nbsp; || [[29 novembre]] [[1963]] &nbsp; |- | [[Rio Dell]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[23 febrièr]] [[1965]] &nbsp; |- | [[Rio Vista (Califòrnia)|Rio Vista]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Solano|Solano]]&nbsp;&nbsp; || [[6 genièr]] [[1894]] &nbsp; |- | [[Ripon (Califòrnia)|Ripon]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Joaquin|San Joaquin]]&nbsp;&nbsp; || [[27 de novembre]] [[1945]] &nbsp; |- | [[Riverbank]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Stanislaus|Stanislaus]]&nbsp;&nbsp; || [[23 agost]] [[1922]] &nbsp; |- | [[Riverside (Califòrnia)|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[11 octòbre]] [[1883]] &nbsp; |- | [[Rocklin]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Placer|Placer]]&nbsp;&nbsp; || [[24 febrièr]] [[1893]] &nbsp; |- | [[Rohnert Park]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sonoma|Sonoma]]&nbsp;&nbsp; || [[28 agost]] [[1962]] &nbsp; |- | [[Rolling Hills (Califòrnia)|Rolling Hills]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[24 genièr]] [[1957]] &nbsp; |- | [[Rolling Hills Estates]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[18 setembre]] [[1957]] &nbsp; |- | [[Rosemead]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[4 agost]] [[1959]] &nbsp; |- | [[Roseville (Califòrnia)|Roseville]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Placer|Placer]]&nbsp;&nbsp; || [[10 abril]] [[1909]] &nbsp; |- | [[Ross (Califòrnia)|Ross]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&nbsp;&nbsp; || [[21 agost]] [[1908]] &nbsp; |} == S == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada lo |- | [[Sacramento]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sacramento|Sacramento]]&nbsp;&nbsp; || [[27 febrièr]] [[1850]] &nbsp; |- | [[Saint Helena (Califòrnia)|Saint Helena]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Napa|Napa]]&nbsp;&nbsp; || [[24 març]] [[1876]] &nbsp; |- | [[Salinas (Califòrnia)|Salinas]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&nbsp;&nbsp; || [[4 març]] [[1874]] &nbsp; |- | [[San Anselmo]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&nbsp;&nbsp; || [[9 abril]] [[1907]] &nbsp; |- | [[San Bernardino (Califòrnia)|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[10 agost]] [[1869]] &nbsp; |- | [[San Bruno]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[23 decembre]] [[1914]] &nbsp; |- | [[San Carlos (Califòrnia)|San Carlos]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[8 julhet]] [[1925]] &nbsp; |- | [[San Clemente (Califòrnia)|San Clemente]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[28 febrièr]] [[1928]] &nbsp; |- | [[San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[27 març]] [[1850]] &nbsp; |- | [[San Dimas]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[4 agost]] [[1960]] &nbsp; |- | [[San Fernando (Califòrnia)|San Fernando]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[31 agost]] [[1911]] &nbsp; |- | [[San Francisco]]&nbsp;&nbsp; || [[San Francisco]]&nbsp;&nbsp; || [[15 abril]] [[1850]] &nbsp; |- | [[San Gabriel (Califòrnia)|San Gabriel]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[24 abril]] [[1913]] &nbsp; |- | [[San Jacinto (Califòrnia)|San Jacinto]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[20 abril]] [[1888]] &nbsp; |- | [[San Joaquin (Califòrnia)|San Joaquin]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&nbsp;&nbsp; || [[14 febrièr]] [[1920]] &nbsp; |- | [[San José (Califòrnia)|San Jose]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&nbsp;&nbsp; || [[27 març]] [[1850]] &nbsp; |- | [[San Juan Bautista (Califòrnia)|San Juan Bautista]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Benito|San Benito]]&nbsp;&nbsp; || [[4 mai]] [[1896]] &nbsp; |- | [[San Juan Capistrano (Califòrnia)|San Juan Capistrano]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[19 abril]] [[1961]] &nbsp; |- | [[San Leandro]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&nbsp;&nbsp; || [[21 març]] [[1872]] &nbsp; |- | [[San Luis Obispo]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Luis Obispo|San Luis Obispo]]&nbsp;&nbsp; || [[16 febrièr]] [[1856]] &nbsp; |- | [[San Marcos (Califòrnia)|San Marcos]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[28 genièr]] [[1963]] &nbsp; |- | [[San Marino (Califòrnia)|San Marino]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[25 abril]] [[1913]] &nbsp; |- | [[San Mateo (Califòrnia)|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[4 setembre]] [[1894]] &nbsp; |- | [[San Pablo (Califòrnia)|San Pablo]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[27 abril]] [[1948]] &nbsp; |- | [[San Rafael (Califòrnia)|San Rafael]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&nbsp;&nbsp; || [[18 febrièr]] [[1874]] &nbsp; |- | [[San Ramon (Califòrnia)|San Ramon]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[1er julhet]] [[1983]] &nbsp; |- | [[Sand City]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&nbsp;&nbsp; || [[31 mai]] [[1960]] &nbsp; |- | [[Sanger (Califòrnia)|Sanger]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&nbsp;&nbsp; || [[9 mai]] [[1911]] &nbsp; |- | [[Santa Ana (Califòrnia)|Santa Ana]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[1er junh]] [[1886]] &nbsp; |- | [[Santa Barbara (Califòrnia)|Santa Barbara]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Barbara|Santa Barbara]]&nbsp;&nbsp; || [[9 abril]] [[1850]] &nbsp; |- | [[Santa Clara (Califòrnia)|Santa Clara]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&nbsp;&nbsp; || [[5 julhet]] [[1852]] &nbsp; |- | [[Santa Clarita]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[15 decembre]] [[1987]] &nbsp; |- | [[Santa Cruz (Califòrnia)|Santa Cruz]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Cruz (Califòrnia)|Santa Cruz]]&nbsp;&nbsp; || [[31 març]] [[1866]] &nbsp; |- | [[Santa Fe Springs]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[15 mai]] [[1957]] &nbsp; |- | [[Santa Maria (Califòrnia)|Santa Maria]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Barbara|Santa Barbara]]&nbsp;&nbsp; || [[12 setembre]] [[1905]] &nbsp; |- | [[Santa Monica]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[30 novembre]] [[1886]] &nbsp; |- | [[Santa Paula]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&nbsp;&nbsp; || [[22 abril]] [[1902]] &nbsp; |- | [[Santa Rosa (Califòrnia)|Santa Rosa]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sonoma|Sonoma]]&nbsp;&nbsp; || [[26 març]] [[1868]] &nbsp; |- | [[Santee (Califòrnia)|Santee]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[1er decembre]] [[1980]] &nbsp; |- | [[Saratoga (Califòrnia)|Saratoga]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&nbsp;&nbsp; || [[22 octòbre]] [[1956]] &nbsp; |- | [[Sausalito (Califòrnia)|Sausalito]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&nbsp;&nbsp; || [[4 setembre]] [[1893]] &nbsp; |- | [[Scotts Valley]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Cruz (Califòrnia)|Santa Cruz]]&nbsp;&nbsp; || [[2 agost]] [[1966]] &nbsp; |- | [[Seal Beach]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[27 octòbre]] [[1915]] &nbsp; |- | [[Seaside (Califòrnia)|Seaside]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&nbsp;&nbsp; || [[13 octòbre]] [[1954]] &nbsp; |- | [[Sebastopol (Califòrnia)|Sebastopol]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sonoma|Sonoma]]&nbsp;&nbsp; || [[13 junh]] [[1902]] &nbsp; |- | [[Selma (Califòrnia)|Selma]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&nbsp;&nbsp; || [[15 març]] [[1893]] &nbsp; |- | [[Shafter (Califòrnia)|Shafter]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Kern|Kern]]&nbsp;&nbsp; || [[20 genièr]] [[1938]] &nbsp; |- | [[Shasta Lake (Califòrnia)|Shasta Lake]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Shasta|Shasta]]&nbsp;&nbsp; || [[2 julhet]] [[1993]] &nbsp; |- | [[Sierra Madre (Califòrnia)|Sierra Madre]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[2 febrièr]] [[1907]] &nbsp; |- | [[Signal Hill (Califòrnia)|Signal Hill]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[22 abril]] [[1924]] &nbsp; |- | [[Simi Valley]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&nbsp;&nbsp; || [[10 octòbre]] [[1969]] &nbsp; |- | [[Solana Beach]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[1er julhet]] [[1986]] &nbsp; |- | [[Soledad (Califòrnia)|Soledad]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&nbsp;&nbsp; || [[9 març]] [[1921]] &nbsp; |- | [[Solvang]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Barbara|Santa Barbara]]&nbsp;&nbsp; || [[1er mai]] [[1985]] &nbsp; |- | [[Sonoma (Califòrnia)|Sonoma]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sonoma|Sonoma]]&nbsp;&nbsp; || [[3 setembre]] [[1883]] &nbsp; |- | [[Sonora (Califòrnia)|Sonora]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Tuolumne|Tuolumne]]&nbsp;&nbsp; || [[1er mai]] [[1851]] &nbsp; |- | [[South El Monte]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[30 julhet]] [[1958]] &nbsp; |- | [[South Gate (Califòrnia)|South Gate]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[20 genièr]] [[1923]] &nbsp; |- | [[South Lake Tahoe]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'El Dorado|El Dorado]]&nbsp;&nbsp; || [[30 novembre]] [[1965]] &nbsp; |- | [[South Pasadena (Califòrnia)|South Pasadena]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[2 març]] [[1888]] &nbsp; |- | [[South San Francisco]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[19 setembre]] [[1908]] &nbsp; |- | [[Stanton (Califòrnia)|Stanton]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[4 junh]] [[1956]] &nbsp; |- | [[Stockton (Califòrnia)|Stockton]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Joaquin|San Joaquin]]&nbsp;&nbsp; || [[23 julhet]] [[1850]] &nbsp; |- | [[Suisun City]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Solano|Solano]]&nbsp;&nbsp; || [[9 octòbre]] [[1868]] &nbsp; |- | [[Sunnyvale (Califòrnia)|Sunnyvale]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&nbsp;&nbsp; || [[24 decembre]] [[1912]] &nbsp; |- | [[Susanville]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Lassen|Lassen]]&nbsp;&nbsp; || [[24 agost]] [[1900]] &nbsp; |- | [[Sutter Creek]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Amador|Amador]]&nbsp;&nbsp; || [[11 febrièr]] [[1913]] &nbsp; |} == T == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada lo |- | [[Taft (Califòrnia)|Taft]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Kern|Kern]]&nbsp;&nbsp; || [[7 novembre]] [[1910]] &nbsp; |- | [[Tehachapi]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Kern|Kern]]&nbsp;&nbsp; || [[13 agost]] [[1909]] &nbsp; |- | [[Tehama (Califòrnia)|Tehama]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Tehama|Tehama]]&nbsp;&nbsp; || [[5 julhet]] [[1906]] &nbsp; |- | [[Temecula (Califòrnia)|Temecula]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[1er decembre]] [[1989]] &nbsp; |- | [[Temple City]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[25 mai]] [[1960]] &nbsp; |- | [[Thousand Oaks]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&nbsp;&nbsp; || [[7 octòbre]] [[1964]] &nbsp; |- | [[Tiburon (Califòrnia)|Tiburon]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&nbsp;&nbsp; || [[23 junh]] [[1964]] &nbsp; |- | [[Torrance]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[12 mai]] [[1921]] &nbsp; |- | [[Tracy (Califòrnia)|Tracy]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Joaquin|San Joaquin]]&nbsp;&nbsp; || [[22 julhet]] [[1910]] &nbsp; |- | [[Trinidad (Califòrnia)|Trinidad]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[7 novembre]] [[1870]] &nbsp; |- | [[Truckee (Califòrnia)|Truckee]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Nevada (Califòrnia)|Nevada]]&nbsp;&nbsp; || [[23 març]] [[1993]] &nbsp; |- | [[Tulare (Califòrnia)|Tulare]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Tulare|Tulare]]&nbsp;&nbsp; || [[5 abril]] [[1888]] &nbsp; |- | [[Tulelake]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Siskiyou|Siskiyou]]&nbsp;&nbsp; || [[1er març]] [[1937]] &nbsp; |- | [[Turlock]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Stanislaus|Stanislaus]]&nbsp;&nbsp; || [[15 febrièr]] [[1908]] &nbsp; |- | [[Tustin (Califòrnia)|Tustin]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[21 setembre]] [[1927]] &nbsp; |- | [[Twentynine Palms]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[23 novembre]] [[1987]] &nbsp; |} == U == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada lo |- | [[Ukiah (Califòrnia)|Ukiah]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Mendocino|Mendocino]]&nbsp;&nbsp; || [[8 març]] [[1876]] &nbsp; |- | [[Union City (Califòrnia)|Union City]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&nbsp;&nbsp; || [[26 genièr]] [[1959]] &nbsp; |- | [[Upland (Califòrnia)|Upland]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[15 mai]] [[1906]] &nbsp; |} == V == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada lo |- | [[Vacaville]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Solano|Solano]]&nbsp;&nbsp; || [[9 agost]] [[1892]] &nbsp; |- | [[Vallejo (ville)|Vallejo]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Solano|Solano]]&nbsp;&nbsp; || [[30 març]] [[1868]] &nbsp; |- | [[Ventura (Califòrnia)|Ventura]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&nbsp;&nbsp; || [[2 abril]] [[1866]] &nbsp; |- | [[Vernon (Califòrnia)|Vernon]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[22 setembre]] [[1905]] &nbsp; |- | [[Victorville]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[21 setembre]] [[1962]] &nbsp; |- | [[Villa Park (Califòrnia)|Villa Park]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[11 genièr]] [[1962]] &nbsp; |- | [[Visalia]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Tulare|Tulare]]&nbsp;&nbsp; || [[27 febrièr]] [[1874]] &nbsp; |- | [[Vista (Califòrnia)|Vista]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&nbsp;&nbsp; || [[28 genièr]] [[1963]] &nbsp; |} == W == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada lo |- | [[Walnut (Califòrnia)|Walnut]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[19 genièr]] [[1959]] &nbsp; |- | [[Walnut Creek (Califòrnia)|Walnut Creek]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&nbsp;&nbsp; || [[21 octòbre]] [[1914]] &nbsp; |- | [[Wasco (Califòrnia)|Wasco]] || [[Comtat de Kern|Kern]]&nbsp;&nbsp; || [[22 de decembre]] [[1945]] &nbsp; |- | [[Waterford (Califòrnia)|Waterford]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Stanislaus|Stanislaus]]&nbsp;&nbsp; || [[7 novembre]] [[1969]] &nbsp; |- | [[Watsonville]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Santa Cruz (Califòrnia)|Santa Cruz]]&nbsp;&nbsp; || [[30 març]] [[1868]] &nbsp; |- | [[Weed (Califòrnia)|Weed]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Siskiyou|Siskiyou]]&nbsp;&nbsp; || [[25 genièr]] [[1961]] &nbsp; |- | [[West Covina]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[17 febrièr]] [[1923]] &nbsp; |- | [[West Hollywood (Califòrnia)|West Hollywood]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[29 novembre]] [[1984]] &nbsp; |- | [[West Sacramento]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Yolo|Yolo]]&nbsp;&nbsp; || [[1er genièr]] [[1987]] &nbsp; |- | [[Westlake Village]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[11 decembre]] [[1981]] &nbsp; |- | [[Westminster (Califòrnia)|Westminster]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[27 març]] [[1957]] &nbsp; |- | [[Westmorland (Califòrnia)|Westmorland]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Imperial|Imperial]]&nbsp;&nbsp; || [[30 junh]] [[1934]] &nbsp; |- | [[Wheatland (Califòrnia)|Wheatland]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Yuba|Yuba]]&nbsp;&nbsp; || [[23 abril]] [[1874]] &nbsp; |- | [[Whittier (Califòrnia)|Whittier]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&nbsp;&nbsp; || [[25 febrièr]] [[1898]] &nbsp; |- | [[Wildomar]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&nbsp;&nbsp; || [[1er julhet]] [[2010]] &nbsp; |- | [[Williams (Califòrnia)|Williams]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Colusa|Colusa]]&nbsp;&nbsp; || [[17 mai]] [[1920]] &nbsp; |- | [[Willits]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Mendocino|Mendocino]]&nbsp;&nbsp; || [[19 novembre]] [[1888]] &nbsp; |- | [[Willows (Califòrnia)|Willows]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Glenn|Glenn]]&nbsp;&nbsp; || [[16 de genièr]] [[1886]] &nbsp; |- | [[Windsor (Califòrnia)|Windsor]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sonoma|Sonoma]]&nbsp;&nbsp; || [[1er julhet]] [[1992]] &nbsp; |- | [[Winters (Califòrnia)|Winters]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Yolo|Yolo]]&nbsp;&nbsp; || [[9 febrièr]] [[1898]] &nbsp; |- | [[Woodlake]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Tulare|Tulare]]&nbsp;&nbsp; || [[23 setembre]] [[1941]] &nbsp; |- | [[Woodland (Califòrnia)|Woodland]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Yolo|Yolo]]&nbsp;&nbsp; || [[22 febrièr]] [[1871]] &nbsp; |- | [[Woodside (Califòrnia)|Woodside]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&nbsp;&nbsp; || [[16 novembre]] [[1956]] &nbsp; |} == Y == {| class="wikitable" ! Vila !! Comtat !! Incorporada lo |- | [[Yorba Linda]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&nbsp;&nbsp; || [[2 de novembre]] [[1967]] &nbsp; |- | [[Yountville]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Napa|Napa]]&nbsp;&nbsp; || [[4 febrièr]] [[1965]] &nbsp; |- | [[Yreka]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Siskiyou|Siskiyou]]&nbsp;&nbsp; || [[21 abril]] [[1857]] &nbsp; |- | [[Yuba City]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de Sutter|Sutter]]&nbsp;&nbsp; || [[23 genièr]] [[1908]] &nbsp; |- | [[Yucaipa]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[27 de novembre]] [[1989]] &nbsp; |- | [[Yucca Valley]]&nbsp;&nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&nbsp;&nbsp; || [[27 de novembre]] [[1991]] &nbsp; |} == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20060407061354/http://www.cacities.org/resource_files/20455.city%20list.pdf cacities.org Lista de las 478 vilas amb ##son populacion], mise à jour du [[3 octòbre]] [[2003]]. ==Nòtas e referéncias== {{Traduccion/Referéncia|fr|Liste des municipalités de Californie}} 77z8ydtocx2h8b8k53f8xihsa7b67nh 0 170892 2511954 2482072 2026-11-02T01:44:39Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511954 wikitext text/x-wiki '''Berenguièr Saunièra''' nascut '''''François, Bérenger Saunière''''', sovent simplament nomenat '''l'abat Saunièra''' es un [[Prèire (catolic)|prèire catolic]], nascut l’11 d’abril de 1852 à [[Montasèls]] e mòrt lo 22 de genièr de 1917 a [[Rènnas del Castèl]]. Aqueste òme de glèisa es subretot conegut per aver degalhat d'importantas somas d'argent pendent son ministèri realizat a Rènnas del Castèl, mas que lo montant, la natura e l'origina exactas demoran desconeguts. Aqueste enriquiment personal demora estrechament associat, dins l'imaginari collectiu, a la descobèrta d'un ipotetic tresaur per aqueste òme sul quita site del vilatge. Aqueste afar comença amb de rumors d'una supausada descobèrta d'objèctes de valor o de pargamins (o los dos) per aqueste abat, alara qu'aviá començat d’obras d’adobament dins sa glèisa parroquiala en estat plan marrit en [[1891]], subretot al nivèl de son altar mèstre. Mai, l'abat Saunièra, per sas realizacions immobiliàrias e adobaments, coma dins la glèisa parroquiala de Santa Maria Magdalena e dins son vesinatge, modifiquèt prigondament l’arquitectonica e la vida dels abitants d’aqueste vilatjòt, qu’èra demorat, fins a sa nominacion e son installacion dins la parròquia, totalament desconegut fòra de sa [[Rasés|region]]. A causa d’aqueste afar d'enriquiment degut a un supausat tresaur, mas embelida per fòrça recits de ficcion, de recits d'enquistas de nivèls diferents, e mèsme fòrça articles de premsa e de reportatges de [[television]], l'abat Saunièra e la comuna de Rènnas del Castèl prenguèron una celebritat internacionala, subretot en [[Euròpa]] e tanben dins los païses anglosaxons. Eveniment que foguèt amagat per aquesta supausada descobèrta, e que poirá explicar la misteriosa fortuna que sembla aver gausit, l'Abat Saunièra subiguèt una ''suspense a divinis'' Pendent l'enquista per trafec de messas realizada contra el per sa ierarquia. L'abat aviá plan de dificultats A s'explicar, refusant de donar a sa ierarquia de justificacions claras e detalhadas sus l'origina de sa supausada fortuna<ref>[http://regardsdupilat.free.fr/trafic.html Site "regards du Pilat sur l'hypothèse du trafic de messes]</ref>. {{article detalhat|Clergat refractari|Decrèt conta los prèires refractaris}} == Biografia == === Familha e enfança === [[Fichièr:Montazels.jpg|vinheta|Castèl de Montasèls que Josèp Saunièra, paire del futur abat, Serà lo regidor al servici del marqués de Casermajor]] La familha Saunièra es originària de [[Montasèls]], vilatjòt situat dins lo [[Aude (departament)|departament de l'Aude]] près de [[Coisan]], près del puèg de [[Rènnas del Castèl|Rènnas lo Castèl]], qu’es encara visibla dempuèi l'ancian ostal de familha dems Saunièras. Lo rèire de Berenguièr se nomenava Francés Saunièra e aviá per profession [[fustièr]] dins lo quita vilatge de Montasèls. Amb son esposa, auràn sièis enfants, que lo paire del futur abat, nomenat Josèp Saunièra e un oncle nomenat Joan Baptista que tanben foguèt prèire dins una parròquia del val naut d’Aude a {{Nombre amb unitat|10|km}} al nòrd oèst de [[Coisan]] <ref>[http://archive.wikiwix.com/cache/20141005191712/http://rennes-le-chateau-en-quete-de-verite.e-monsite.com/accueil/page-4.html Site de « Rennes-le-Château, en quête de vérité », page sur la famille Saunière]</ref>. Josèp Saunièra, son paire, nasquèt en [[1823]] e moriguèt en [[1895]], esposèt Marguerita Ugues lo 20 de genièr de 1850 (mòrta en 1909). Aqueste òme foguèt gerent de minoteria, regidor del castèl delMarqués de Casermajor. Foguèt tanben lo cònsol màger del vilatge de Montasèls. La familha del futur abat es donc una familha de notables locals e lor ostal, plan tenguda, es sempre presenta al còr del vilotjòt; aqueste donent, mai, una vista suls puèges del Rasés, amb aqueste que pòrta lo vilatge de Rènnas del Castèl. Enfant, lo futur abat Berenguièr Saunièra coneissava donc fòrça plan la region e lo sector de sa futura parròquia. Josèp e Margarita auràn onze enfants que quatre moriguèron nenon. Nascut l’11 d’avril de 1852, Berenguièr Saunièra serà lo segond enfant de la familha, mas aurà l’estatut de filh aïnat a causa de la mòrt de son fraire nascut en [[1850]], mas mòrt ongan. Berenguièr Saunièra aurà un fraire Joan Maria Alfred cabdet de tres ans. Aqueste fraire foguèt prèire en [[1878]]. E tanben ensenhèt dins d’establiments de la Companhiá de Jèsus e professor al pichon seminari de Narbona. Foguèt tanben lo preceptor a çò del marqués de Capdebon. Alfred Saunièra, prèire suspendut, puèi desfrocat, aurà una relacion amb una cèrta Maria Emília Salièra amb que aurà al mens un enfant<ref>[http://gw.geneanet.org/favrejhas?lang=fr&p=jean+marie+alfred&n=sauniere Site de geneanet, pagina sus Joseph Saunière]</ref>. === Formacions e començaments professionnels (1874 - 1885) === Berenguièr Saunièra dintra en [[1874]] al Grand seminari de [[Carcassona]] ont apren lo [[latin]], lo [[grèc ancian]] e, experiéncia mai excepcionala de nocions d'[[ebrieu]]. Sas coneissenças e aptituds li permetèron de domorar un temps al grand seminari coma professor. D'autres fonts citan lo Grand seminari de [[Narbona]] coma son luòc d'exercici professoral<ref>Libre "Les génies de l'arnaque" P. Bellemarre, J-M Epinoux e J-F Nahmias, édition Albain Michel, 1994</ref>. Ven diacre, puèi es ordonat prèire lo 1èr de junh de 1879 e nomenat a [[Alet]] lo 16 de juilhet de 1879 per tres ans. Enseguida foguèt nomenat curat al vilatge dal [[Al Clat|Clat]] lo 16 de junh de 1882 (vilatjòt isolat situat sus las tèrras dels Nègres d'Ables que tornarà lo nom a l’escasença de l’istòria dels tresaur unas annadas pus tard)<ref>[https://web.archive.org/web/20160303193425/http://www.museebs.org/index.php?panel=9 Site del musèu de l'abat Saunièra, pagina 9]</ref>. Saunièra i demorèt tres ans abans de venir professor a [[Narbona]] per unes meses. Segon fòrça fonts, son actitud jutjada tròp independenta li valguèt d'èsser nomenat a la parròquia de Rènnas del Castèl, parròquia pichona perduda pel camps camps del rasés presentant una glèisa amb un presbitèri roïnat, mas plan coneguda de Saunièra<ref>[https://web.archive.org/web/20131102215654/http://www.rennes-le-chateau.org/pdf/vieextraordinaire.pdf Site de Rennes-le-château.irg, pagina sus la viada de l'abat Saunièra]</ref>. === Las vint primièras annadas a Rènnas del Castèl (1885 - 1905) === Saunièra es nomenat lo 22 de mai de 1885, a l'edat de trenta e tres ans, a la cura de Rènnas dels Castèl, vilatge paure e isolat de {{Nombre amb unitat|200|abitants}} a l’epòca, que fòrça tocat per l'[[exòde rural]] qu’es lo subjècte, pendent lo periòde, tota la region de las Nautas Corbièras. La glèisa dedicada a Maria Magdalena, edifici del sègle XII<ref>[http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00132609 Site dels Monuments istorics de França, pagina sus la Glèisa de Sanata Maria Magdalena]</ref> es roïnada, de pòsts remplaçan los veirals trencats pels las ventadas, lo teulat es traucat, la pluèja damatja l'interior e dins lo presbitèri se pòt pas i viure, obligant lo jove curat arribat lo 1èr de junh de 1885 a çò d’una parroquiana, Antonheta Marra<ref>{{Cite book}}</ref>,<ref name="Bérenger">[https://web.archive.org/web/20131102215654/http://www.rennes-le-chateau.org/pdf/vieextraordinaire.pdf La vie extraordinaire de Bérenger Saunière - Rennes-Le-Château]</ref>. Unas annadas abant l'installacion d’aqueste novèl abat, lo libre dels rapòrts e deliberacions del conselh general del departament de l'Aude dins son edicion d'agost de 1883 indica que, d'un costat, lo cloquièr de la glèisa de Rènnas del Castèl es « fendasclat sus sas 4 fàcias » e que lo teulat de l'edifici e del presbitèri demanda una refeccion complèta. Aquesta deliberacion indica tanben que se la comuna assegurèt lo financiament d’unas òbras d'urgéncia, aquesta, associada al conselh de fabrica local demanda una subvencion de l'Estat per acabar las òbras e lo remplaçament de l’atar màger<ref>Extrach del rapòrt del Prefècte d'Aude suls PV de las sesilhas del Conselh General, d'août de 1883, paginas 704 e 705</ref>. Aquesta demanda remandada. Grevat, veire benlèu desgostat per çò que descobrís, mas tanben portat per sas conviccions [[Legitimisme|legitimistas]], l'abat Saunièra esita pas a diabolizar, dempuèi son arribada, la [[Tresena Republica francesa|jova Republica maçonica]] e, a l’escasença de las eleccions legislativas francesas de 1885, conselha lo vòte reialista pendent una de sas omelias. Lo cònsol màger de Rènas del Castèl se’n planh al ministre dels cultes, que lo prefècte d'Aude li notifica una decision ministeriala priesa per René Goblet, ministre dels Cultes del Govèrn Charles de Freycinet<ref>[https://web.archive.org/web/20160304121315/http://www.museebs.org/index.php?panel=13 Site del Musèu de l'abat Saunièra, pagina 3, seccion II]</ref>, qu’arrèsta sos revenguts pendent sièis meses a partir de decembre de 1885. L'evèsque de Carcassona Paul-Félix Arsène Billard lo nomena professor al pichon seminari de Narbona que siá pas privar de fonts. Amb l’ajuda d'un comerciant limonadièr del vilatge vesin de [[Luc d'Aude|Luc d’Aude]], competan en òbra de maçonariá e nomenat Elie Bot, l'abat Saunièra podèt començar en [[1886]] las renovacions mai urgentas (teulat, presbitèri) amb las donas d’unes parroquians e de cèrtas coneissenças exterioras al vilatge<ref group="note">Lo nom de la « [[Maria Teresa de Modèna|comtesa de Chambord]] » que lo nantís d'une subvencion de {{Nombre amb unitat|3000|francs}}, foguèt evocat coma eventuala donatritz, mas l'esposa d'[[Enric d'Artés]], darrièr descendent agnatic de Loís XV, es mòrta en 1886.</ref>, atal pòt s'installer al presbitèri. Aquestas òbras consideradas coma ja carestiosas foguèron pasmens realizats pasmens sus un periòde long, Elie Bot realizant sas intervencions pas qu'en fin de setmana, après sas activitats professionalas. Amb lo temps, lo limonadièr ven lo maçon atitrat del curat de Rènnas del Castèl<ref>[https://web.archive.org/web/20161022164237/http://www.rennes-le-chateau-archive.com/elie_bot.htm Site de rennes-le-chateau-archive.com, pagina sus Élie Bot]</ref> Pendent lo periòde, l'abat Saunièra pren subran una decision que truca unes parroquians: aqueste engatja coma governanta una jova serviciala de detz e uèit ans, Marie Denarnaud (lo drech canon impausa una edat de quaranta ans per una tala foncion). Aquesta, considarada coma passant aqueste simple ròtle provoquèt dins lo vilatge de maldisenças, entretengudas pel fach que vendrà mai tard sa legatària universala. L'abat la garda pasmens près d’el fins a sa mòrt en 1917. Maria, mai jova que l'abat, morirà en 1953. ==== Òbra de renovacions, d’escavacion e de « descobèrtas » ==== [[Fichièr:Bérenger Saunière.jpg|vinheta|L'abat Berenguièr Saunièra devant lo pòrguz de la glèisa de Rènnas del Castèl (sens data)]] Segon de testimoniatges mai o mens concordants, l'abat decidís, après aver fach remandar lo teulat e estalivar las infiltracions, de procedir lèu al remplaçament de l’tltar màger en julhet de 1887 mercé a un don de {{Nombre amb unitat|700|francs}} ofèrt per una paroquiana (alunhada) nomenada Maria Cavailhèr de Corsan que paguèt en dirècte la factura de l’altar novèl a l'entreprenaire F.D. Monna de Tolosa, e que se trapèt un duplicata de factura establit a son nom en 1905<ref>[https://web.archive.org/web/20161023050919/http://rennes-le-chateau-en-quete-de-verite.e-monsite.com/accueil/page-11.html Site R-L-C "En quête de vérité", fac similat de la factura de l'entrepresa Monna]</ref>. ===== L'afar dels pergamins ===== Quand los obrièrs, sens que lor nombre exacte e la certitud de lor identitat siá exactament coneguts<ref>[https://web.archive.org/web/20170831141606/http://www.zetetique.ldh.org/rennes.html Site del Cercle zetetic, pagina sus Rènnas del Castèl]</ref>, deplacèron la pèira e lo balustre d’aquest altar fòrça ancian, descobriguèron de « pergamins »<ref name="Rennes-le-Château : le secret de Saunière">{{Cite book}}</ref> o de documents del tipe amagats dins un ancian pilar (dich « visigotic ») que sosteniá l’altar. L’escondon, dich tanben « ''capsa'' », en latin, es un cròs pichon escavat dins la pèira, que conteniá de relíquias de talhas pichonas. La dimension d’aqueste tipe d’escondon invalida pasmens la preséncia de mai d’un pergamins, al vejaire de l'aspècte de tals documents e de la quita forma d'un escondon dins un tal pilar tan ancian. Alara, se de documents d’aquesta natura foguèron declarats (que la exigiguèt lor presentacion), foguèron benlèu descobèrt endacòm mai que la modèsta « capsa » d’aqueste ancian pilar<ref>[https://web.archive.org/web/20210227074507/http://www.societe-perillos.com/balustre_2.html Site de la societat perillos, 2a partida]</ref>. A l’escasença d’aquestas primièras òbras e jos la fe del simple testimoniatge del maçon e limonadièr Elie Bot<ref>Libre: "Histoire du Trésor de Rennes-le-Château" par Pierre Jarnac, pagina 140, passatge editat sul site de la gazeta de Rènnas del Castèl</ref>, sembla atestat que, pendent las òbras, dels pergamins foguèron donats al curat, que pretèxta qu'èran de granda valor per los servar. Fàcia a las exigéncia del Conselh Municipal, l'abat dona de calcs d’aquestes pergamins, que desapareguèron pendent l'incendi de l’ostal de vila dins las annadas 1910. Una autra version d’aquestes pergamins foguèt publicat dins las annadas 1960, mas son de falses çaganhats<ref>[http://www.rennes-le-chateau-archive.com/les_parchemins_leur_histoire.htm Site de rennes-le-chateau-archive.com, pagina suls pergamins]</ref>. Segon unas versions, aquestes pergamins aurián tanben podut èsser descobèrts un balustre de fuste situit près de l'altar. Segon d'autres ipotèsis aquestes pergamins auriá podut èsser localizats endacòm mai del pilar o dins un autre pilar de l'altar que deviá ne comptar dos. Ipotèsi que certifica un dels mai ancians investigators de la descobèrta, l'autor e escrivan Gérard de Sède, que declara dins son obratge consacrat a ''L'Aur de Rènnas'' <ref>Libre: L'or de Rennes par Gérard de Sède, Éditeur Julliard, pagina 24</ref> qu'i aviá « dos antics pilars, d'epòca visigòta ont son finament esculptats de croses e d’ieroglifs ». Que que siá de la realitat de las versions, pas cap d’istorian sembla pas conéisser exactament uèi lo contengut d’aquestes pergamins, lor autor o lor epòca. L'ipotèsi mai sovent establit per fòrça versions indica qu’aquestes documents considerats coma de pergamins ancians serián estat quatre<ref>[http://www.rennes-le-chateau-archive.com/les_parchemins_leur_histoire.htm Los pergamins de Saunièra]</ref> e que se refeririá (jos resèrva e segon las fonts mai conegudas) a: * Un arbre genealogic, jos forma de litanias, enumerant los descendents del rei Dagobèrt II entre l'an [[681]] e març de [[1244]]. Aqueste document datat del 14 de març de 1244, portava lo sagèl de la reina [[Blanca de Castelha]]<ref>Vincent Trovato, op. cité, P.94</ref>'<ref>[http://www.rennes-le-chateau-archive.com/les_parchemins_leur_histoire.htm Site renneslechateau.com, pagina suls pergarmins de R-l-C]</ref>. * Un testament de Francés Pèire d'Autpol en data del 6 de novembre de 1644, registrat lo 23 de novembre ongan pel notari d'[[Esperasan|Esperaza]]. Aqueste document conteniá la genealogia dels [[merovingians]] de [[1200]] a [[1644]], e tanben 6 linhas fasent referéncia a [[Vincenç de Pau|sant Vincenç de Paul]]<ref>[http://www.rennes-le-chateau-archive.com/hautpoul.htm site "Rennes-le-château.com, pagian sus la familha Autpol]</ref>. * Un testament d'Enric d'Autpol del 16 d’abril de 1695, contenent d’invocacions als cinc sants utilizats per Saunièra dins l’estatuari de sa glèisa. * Un recto-verso del Canonge JP Nègre de Fondargent, datant de [[1753]], supausant èsser escrich de la man de l'abat Antonin Bigon, curat de Rènnas del Castèl del 1774 a 1790. Aqueste document semble mai misteriós dels quatre: comportariá de tèxtes de l'[[Ancian Testament]]. La partida recto (nomenada « Grand pergamin ») conten de mots escampilhats de biais en aparéncia incoerent, e la partida verso (nomenada « Pichon pergamin ») de linhas trencadas dins lo desòrdre amb de letras plaçadas las unas al dessús de las autras<ref name="rd20">René Descadeillas, op. cité, P.|20</ref>. Lo problèma d’aquesta descripcion del quatren pergamin es que se basa sus dicha reproduccion peguda dins l'obratge de Gérard de Sède publicat en 1967<ref>G. de Sède, ''L'Or de Rennes'', París, 1967, édition Julliard</ref>. De fach èra un fals: es Philippe de Chérisey, un actor mal conegut, complici del mistificator Pierre Plantard, que realizèt aquestes falses, falabricant lo « Pichon pergamin » en recopiant una reproduccion d'un folio de l'antic Codèx Bezae. ===== Lo malon dels cavalièrs ===== Après aquesta primièra descobèrta, l'abat Saunièra utiliza sas òbras. Decidís de se lançar dins l'amenatjament de veirals novèl per la glèisa, puèi dins la restauracion dels sols, s'engatjant alara dins l’abobament complet de l'interior de l'edifici. Pendent aquestas òbras, l'abat procedís a de novèlas descobèrtas en [[1891]] : pendent la restauracion del pasiment de la nau, a la seguida de sa decision de realizar una novèla cadièra. Fàcia al l’altar màger descobrís, amb l'ajuda de sos obrièrs una malon eculptat dich « del Cavalièr ». Aquest escultura, classificada amb títol d'objècte en 1950, serviguèt de placa per una crotz de mission, situada près del presbitèri e de basa als monuments dels mòrts de la comuna. Après un cort passatge al musèu lapidari de Carcassona, foguèt installada dins lo musèu de l'abat Saunièra o es encara visibla<ref>[https://web.archive.org/web/20161022222654/http://www.rennes-le-chateau.org/pdf/patrimoine.pdf Site de Rennes-le-château.org, pagina sul patrimòni de Rènnas del Castèl]</ref>. La fàcia escultada d’aqueste panèl essent pausat contra tèrra, aquesta semblava donc pas èsser visibla fins a son soslèvament. S'agís d'un malon de gres escultat: lo panèl d’esquèrra representa un cavalièr o puslèu una femna montant en amazòna amb son caval que beu a una gamata e lo panèl de drecha representa un cavalièr tenent una javelina e un bloquièr redond, que poiriá benlèu presentar la cara d'un enfant, veire un segond cavalièr. Aqueste malon mesura unes {{Nombre amb unitat|1.30|mètres}} de long sus {{Nombre amb unitat|0.72|mètres}} de larg, son espessor pro fèble essent de {{Nombre amb unitat|8|centimètres}}<ref>[http://rennes-le-chateau-bs.com Site Rennes-le-château bs.com page sul malon dels cavalièrs]</ref>. Un ancian registre parroquial datant de las annadas [[1694]] a [[1726]] menciona plan a aqueste luòc la preséncia d'un tombèl acculhissent lo còrs dels ancians senhors del castèl local, coma èra de costuma dins fòrças províncias del [[Regim Ancian|Regim ancian de França]]. Foguèt tanben mostrat que l'abat Saunièra contribuiguèt a la descobèrta d'un [[cran]] traucat, pendent d’escavacions personalas realizadas en [[1895]] sota lo malon dels cavalièrs de sa glèisa; aqueste cran, demorat plaça, Tornèt èsser descobèrta per una equipa de cercaires carcassoneses en 1956. Segon doas expertisas realizadas en [[2009]] e en [[2014]] a la demanda de la vila amb l'autorizacion del ministèri de la Cultura, es un cran d'un òme de {{Nombre amb unitat|50|ans}}, mòrt entre [[1281]] e [[1396]], sens que se sapia Qui èra, ni s'i a un quin que siá rapòrt amb lo supausat afar de tresaur<ref>[https://www.ladepeche.fr/article/2015/07/06/2138918-le-crane-perce-livre-son-mystere.html Site de la Dépêche sus "l'afar del cran traucat"]</ref>. Lo desplaçament d’aqueste malon ancian, malaisidament visible exteriorament, foguèt a l'origina de fòrça rumors, coma la descobèrta d'una ola emplida de pèças d'aur e d'objèctes de culte precioses, supausada aver estat amagada sota lo malon (la pausa capvirada poiriá aver un rapòrt amb l'idèa d’amagar aqueste tombèl e son contengut preciós). Selgon René Descailledas, istorian local, s'agiriá d'un simple magòt enterrat a la Revolucion per l’abat Bigou, pels sostraire als inventaris<ref>[http://books.openedition.org/editionsmsh/3414 « Imaginaire archéologiques », casèrn n°22 per Christine Amiel, p. 61 a 86]</ref>. S’aquò es verai, l'abat auriá donc trobat d’objèctes de valor, qu’auriá podut l’encoratjar a far d’autras recercas que se poiriá nomenar uèi a de simples pilhatges de tombas. ===== Lo doble Ministèri de l'abat Saunièra ===== [[Fichièr:Église_Saint-André_à_Antugnac010.JPG|vinheta|Glèisa d'Antunhac]] Alara qu’èra ja lo curat en títol de la parròquia de Rènnas dels Castèl, Saunièra es nomenat « interimari » de la paròquia del vilatge d'[[Antunhac]], del 4 de mai de 1890 al 12 de junh de 1891, jorn de l'arribada del novèl curat, l'abat Gaudissart. Saunière caminava a aqueste vilatge Rènnas dels Castèl passant per un camin que coneissiá plan que passava en partida pel territòri desa comuna natala, Montasèls<ref>[http://rennes-le-chateau-bs.com/AMinisteresantugnac.htm site de Stépahnie Buttegeg, page sur le mina sul </ref>. Saunière redigiguèt un libre evocant son passatge a Antunhac, aqueste document es inscrich al catalòg de la [[Bibliotèca Nacionala de França|BNF]]<ref>[http://data.bnf.fr/12017382/berenger_sauniere site de la base de données de la BnF, page sur Bérenger Saunière]</ref> ===== L'accuzacion de pilhatge de tombas ===== A partir de 1892, las òbras màger de la glèisa acabadas, l'abat Saunièra comença a s'interessar a l'entorn de sa glèisa, que lo presbitèri, lo cimentèri e los camins que i menan. Es tanben ongan que Maria Denarnaud s'installa a demora amb sa familha dins lo presbitèri<ref>[https://web.archive.org/web/20210226035428/http://www.societe-perillos.com/bs_vie.html site perillos, chronologie par années]</ref>. L'actitud de l'abat pòt donc, a partir d’aqueste periòde, paréisser sempre mai estranh als vilatgeses que s’apercebon que lo curat ajudat de sa serviciala comença a escavar lo cimentari tocan la glèis, capvirant l'agençament de las tombas e s'afogant a escafar d’epitafs coma aquesta de Marie de Negri d’Able, esposa de Francés d'Autpol, darrièr senhor de Rènnas dels Castèl. Tanben, los vilatgeses constatan l’abat Saunièra s'absenta de biais mai frequent de sa parròquia e de sa glèisa, sovent mai d’un jorn, o lo prenon a realizar d’escavacions dins lo camp a l’entorn. Pendent sos viatges, pren una valisa que pòrta un ase, o, segon d'autres testimoniatges, d'un gòrb, censat conténer de pèiras amassadas per adobar sa glèisa o la cauna de son jardin<ref>Jean-Luc Robin, op. cité, {{P.|65}}</ref>. ===== Un cèrt « baujum de las grandors » ===== [[Fichièr:Rennes_le_Chateau_Turm.jpg|vinheta|La Tour Magdala, la création la plus emblématique de l'abbé Saunière]] L'abat Saunièra, que semblava aver sempres viscut, fins a [[1890]], dins una certa pauretat, dona l'impression qu'après aver realizat de simplas operacions de restauracion, comença a partir de las annadas [[1891]] e [[1892]] a far de despensas somptuárias per sa gleisa, son presbitèri e a l’entorn dels dos bastits, despensas de las sieunas en aparéncia. Comencèt una renovacion complèta de la gleisa segon sos gosts, acabada en [[1897]]. L’estil barròc sant sulpician de la gleisa es original, e posèt tafurar unes autres ecclesiastics, que siá l'amenatjament decoratiu en pinturas de colors vivas e fòrça estatuas, coma un diable escultat sostenent un benechièr (çò qu’es pasmens corrent a la mitat del sègle XIX; aqueste diable paressent aclapat pel benechièr, trepassa pas l'ortodoxia religiosa). Après l'abandon de las escavacions en 1897, las construccions e renovacions tanpauc s'arrestan. En 1899, l'abat Saunièra crompèt sièis terrens à Rènnas del Castèl, al nom de la serviciala, Maria Denarnaud, que designa coma sa legatária máger<ref group="note">Marie Dénarnaud (12 août 1868 - 29 janvier 1953), fille de Guillaume et d'Alexandrine Marre, était la gouvernante et complice de l'abbé Saunière.</ref>. Lo domèni bastit es acabat en 1906. Realiza un jardin amb una colleccion d'animals (monins, aras), una sèrra, doas torres (una de veires e una de peiras, la torre Magdala) jonchas per un camin de ronda e tanben un ostal, la vilà Betània, pichona mas de luxe comparada als autres ostals del vilatge, destinada primièr a aculhir los prèires en retirada; mas Saunièra, çò dich, i aculhís de personalitat, lor ofrissent plats e alcoòl dels mai requits<ref>{{Cite book}}</ref>. Segon Gérard de Sède, autor de ''L'Aur de Rènnas'' que promòu lo mite del tresaur de Rènnas del Castèl, Saunièra auriá despensat un miliard e mièg a dos miliards de francs entre 1891 e 1917<ref>Gérard de Sède, ''L'Or de Rennes, la Vie Insolite De Bérenger Saunière curé de Rennes-le-Château'', Éd. René Julliard, 1968, {{P.|113}}</ref> ; mas, segonJean-Jacques Bedu, autor de ''Rènnas del Castèl, autopsia d'un mite'', aquesta estimacion es falsa a causa d'un calcul erronèu, basat sus la valor actuala del franc-aur de 1900 <ref>{{Cite book}}</ref>. L'òbra arquitecturala mai celèbra de l'abat es de segur la torre tour Magdala que bastís al bòrd del puèg. Aquesta torre coma l'ensemble del domèni, abriga sa bibliotèca. Dins sa vilà, aculhís de convidats de tria venent de fòrça luènh, mas que l'identitat demora escura. Se la vilà servís a lotjar los convidats, Saunièra visquèt pas jamai endacòm mai que dins son presbitèri<ref name="Doumergue">{{Cite book}}</ref>. Lo luxe de l'abat tafura los vilatgeses, l'evescat l'accusa de trafec de messas, los ganhs d’aqueste sola activitat avent podut financiar los bastits e le mobilièr alara que d'autres importants donators (mitans reialistas, coma lo ''Cercle Catolic de Narbona'' que lo fraire, Joan Maria Alfred Saunièra, es l'almosnièr, e pòrta votz<ref name="Doumergue">{{Cite book}}</ref>) li permeton de crompar de terrens e far don de dons a de familhas de necessitoses. === Las annadas dificilas (1905 - 1917) === Pendent las detz primièras annadas del sègle novèl, l'abat Saunièra contunha a despensar sens comptar (colleccions de timbres per se mèsma, vestits, jòias per Maria<ref>[https://web.archive.org/web/20090617072221/http://www.societe-perillos.com/micheline.html Site société Perillos, page "micheline"]</ref>). Ja sermonat per l’evescat a partir de [[1901]] mas sens consequéncia, jos l'episcopat de Monsenher Félix-Arsène Billard, conéis jos l'episcopat de son successor, Monsenher Paul-Félix Beuvain de Beauséjour, de novèlas pressions al subjècte de l'origina de sas fonts. Saunièra los explica pels mandats de fòrça dons de benfactor anonims, mas lo novèl evesque constata que sos libres de compte son trucats<ref>{{Cite book}}</ref>. Accuzat de simonia, desplaça sus una autra parròquia en 1909 ont refuse d’anar, Saunièra es acusat devant l'oficialitat qui lo suspend a divinis en decembre de [[1910]], punicion greva per un prèire en exercici. Il est alors remplacé par un autre curé. Fasent apellacion a Roma, es reabilitat en 1913, puèi definitivament interdit de messa en abril de 1915 après una novèla accion de son evèsque<ref>{{Cite book}}</ref>. Demorant totjorn a Rènnas del Castèl, Saunièra, quitament suspendut, contunha de far ofici dins sa villà, mercé a una capilha amenatjada dins la veranda ont la majoritat dels abitants practicants venguèron a el, rebutant las messas del novèl curat. Pendentla [[Primièra Guèrra Mondiala|Primièra Guèrra mondiala]], Saunièra, qu’a pas podut tornar prene sa gleisa es mai sopçonat d'espinatge per d'autres vilatgeses, ostils al curat<ref>{{Cite book}}</ref>. Que que siá, las rumors contunhan sul tresaur de Saunièra, fòrça essent plan racionalas e implicant una actitud fraudulosa: pilhatge de tombas, dons per participar a un complòt reialista, trafec de messa de granda escala, çò qu’auriá provocat de mesas e daissar dire per l’abat Saunièra sus la descobèrta d'un supausat tresaur, de biais a embrolhar las dralhas e amagar l'origina dobtosa de sas fonts. Fòrça ipotèsis folastras apareguèron après la mòrt de l'abat. ==== Mòrt d'Alfred Saunièra ==== Joan Maria Alfred, dich Alfred Saunièra, cabdet de tres ans de Berenguièr, prèire coma el, foguèt vicari dins una [[parròquia]] plan mai importanta qu’aquesta Rènnas del Castèl, la vilòta d'[[Alzona]], pròcha del sèti del [[diocèsi]] situat a Carcassona. Entre [[1879]] e [[1892]], ensenhava a çò dels jesuistas<ref>[https://web.archive.org/web/20180102013447/http://www.renneslechateau.com/francais/asauniere.htm renneslechateau.com, page sur Alfred Saunière]</ref>.{{article connexe|Blanche de Castille}}Aqueste òme, que moriguèt de biais prmaturat a {{Nombre amb unitat|50 ans}} d’edat, demorèt fòrça pròche de Berenguièr (compairatge fins a una complicitat curiosa entre eles<ref>[http://www.rennes-le-chateau-archive.com/alfred_sauniere.php Site de http://www.rennes-le-chateau-archive.com, page sur Alfred saunière]</ref>), mas sa vida foguèt plan mai movementada. En 1897, frequentava de biais mai assidut la societat locala, per exemple la Marquesa del Borg de Bosas, puèi la familha del Marqués de Capdebon, grand dignitari de la [[Francmaçoneria|francmaçoneriá]] locala dont que se ven preceptor. Alfred deguèt arrestar tota foncion e condamna, coma son ainat de "''suspens a divinis''". Se retirèt en [[1903]] dins lo vilatge familial de [[Montasèls]], ont visquèt amb una femna mai jova e nomenada Maria Emilia Salièra qu’auràn un enfant que naisserà après la mòrt de son paire. Alfred Saunière coneguèt una descasença mai importanta qu’aquesta de son fraire e moriguèt lo 9 de setembre de 1905, après çò que sembla una longa malautiá. ==== Mòrts dels abats Rescanières e Boudet ==== Avant la disparicion dels dos abats de la parròquia vesina dels [[Los Banhs de Rènnas|Banhs de Rènnas]] se passant 1915, l'abat Saunièra aviá ja conegut la disparicion de l'abat Jean Antoine Gélis, curat de [[Costauçan|Costauça]], tuat fer lo 1èr de novembre de 1897. Aquesta mòrt violenta far náisser la supausicion qu’auriá estat codetentor del secret de Saunièra - ambedos se coneissián plan -, e que l'assassin auriá cercat a prene de documents importants. Mas pendent l'enquèsta, pas cap d’element permetèt d'implicar de biais dirècte o indirècte l'abat de Rènnas del Castèl dins aqueste crime <ref>Claude Palmeti, op. cité, {{P.|50-53}}</ref> ==== Mòrt de l'abat Saunièra e de sa serviciala ==== [[Fichièr:Tombe_abbe_sauniere.jpg|vinheta|Tomba de l'abat Saunièra a Rènnas del Castèl .]] Las set darrièras annadas de Berenguièr Saunièra semblan mens aisidas sul plan material. Es pas pus lo curat oficial de la parròquia e se l'acusacion de trafec de messa es fondada, pòt pas pus realizar aqueste genre d'escrocariá, tampauc pòt recebre lo corrièr destinat a la parròquia e donc l'argent del donators. Mai, en 1914, amb la [[Primièra Guèrra Mondiala|Primièra Guèrra mondiala]] los sostens o donators eventuals an d'autres preoccupacions<ref>[http://cpbeaucairois.free.fr/index.php?option=com_content&task=view&id=1066 Site de la Culturothèque, page sur « les secrets de l'abbé Saunière »]</ref>. Pasmens, l'abat Saunièra sembla encara aver de projèctes, quand, victima d'una ataca cardiaca, se passant alara que camina sus sa terrassa, Morís lo 22 de genièr de 1917. Mentretant, un curat lo confessa per l'extrèma onchon. Trebolat per çò que ven d'aprene, ne sortís livid de la cambra de Berengièr, e fach extraordinari, refusa l'absolucion (al mens lo quita jorn, que seriá tornat dos jorns pus tard li donar los darrièrs sacraments)<ref>{{Cite book}}. </ref>. Maria Denarnaud erita de sa supausada fortuna, de sas tèrras e subretot de sos deutes dins de condicions plan particularas que segon l'ancian cònsol màger de Rènnas dels Castèl, Jean-François Lhuillier, la familha de l'abat renoncièt a tota pretencion sus aqueste eritatge. Illetrada, puèi lèu isolada, Maria visquèt reclusa fins a 1942, annada ont coneguèt l’òme d’afars [[Perpinhan|perpinhanés]] Noël Corbu, en cambi de çò que pareis a una renda viatgièra annala. En 1946, sembla realizar son testament en favor de Sr e Sra Corbu, los fasent legataris universals del domèni ont s'installan e pagan sos besonhs, l'anciana serviciala avent gaireben pas de revengut. Maria subís, lo 24 de genièr de 1953, d'una ataca de cervèl, la daissant muta e paralizada. Morís cinc jorns mai tard, lo [[29 de genièr]] de 1953, a {{Nombre amb unitat|85|ans}}. La tomba de Saunièra dins lo cimentèri de Rènnas del Castèl essent regularament vandalizada, sa depolha es desplaçada lo 14 de setembre de 2004 dins lo mausolèu cultual del domènis vesin, anciana proprietat de l'abat<ref>[http://www.portail-rennes-le-chateau.com/tombe_sauniere.htm « Clochemerle à Rennes-le-Château »]</ref>. === Posteritat de l'abat Saunièra: legendas e mistificacions === ==== L'accion de Noël Corbu ==== Noël Corbu transforma la vilà Betània en ostellaria e restaurant jol nom d' ''hôtel de la Tour'', e per far venir un maxim de toristas, decidís d'embelir la legenda de l'enriquiment de Saunièra, mejans lo jornalista regional André Salomon. Lo jornalista publica tres articles dins ''La Dépêche du Midi'' los 12, 13 e 14 de genièr de 1956<ref>{{Cite book}}</ref>. Titulat « La fabulosa descobèrta del curat dels miliards. Conéis Sr Noël Corbu l’escondon del tresaur de l'abat Saunièra que s'auça a 50 miliards ? », lo tresen article conten una entrvista amb Corbu que conta que l'abat decobriguèt per azard un treasaur encavat en 1249 sota sa glèisa per [[Blanca de Castelha]] per aparar lo cofret reial à l'abri de la cobesença dels vassals oprimits o de la [[Revòlta dels Pastorèls de 1251|revòlta dels Pastorèls]] alara que lo rei èra partit en crosada<ref>{{Cite book}}</ref>. ==== L'accion de Pierre Plantard ==== Aqueste legende locala atrach lo dessenhaire Pierre Plantard que realiza d’excavacions a Rènnas del Castèl dins las annadas 1960, e acaba per encontrar Noël Corbu. Plantard publica dins de condicions pro barròca en 1965 lo 2d document dels ''Dossièrs secrets d'Henri Lobineau'' (« Los descendents merovingians o l’enigma del Rasés Visigòt ») que suggerís que la monarquia francesa ven dels reis merovingians ligats als mistèris del país de Rasés que situa dins la region dels Banhs de Rènnas e de Rènnas del Castèl. Lo quita Plantard associat a [[Philippe de Chérisey]], contacta Gérard de Sède, lor encontra menant a la redaccion en 1967 de ''L'aur de Rènnas'', obratge que crea la legenda dels pergamins (falabricats per Philippe de Chérisey) e populariza los mites del treasaur de Rènnas dels Castèl. Aqueste libre de succès nacional serà una estapa importanta dins la literatura pletorica sus « RLC » (Rènnas del Castèl dins lo jargon [[Esoterisme|esoteric]]) e serà la basa a d'autres obratges publicats en França e endacòm mai subretot dins los païses anglosaxons. ==== L'aba Saunièra, celebritat internacionala ==== En 1982, après aver realizat de films sul mistèri de Rènnas del Castèl, tres jornalistas britanics, Henry Lincoln, [[Michael Baigent]] e [[Richard Leigh]], publican un assag encara mai controversiat, nomenat ''L'Enigma sacrada'', que liga, forra-borra (e sempre sens citar de fonts istoricas verificadas), la pretenduda ancienetat mediévala del [[Priorat de Sion]], l'istòria dels [[Òrdi deu Temple|Templièrs]], dels [[Catarisme|Catars]], dels [[Merovingians]], del [[Sant Grasal]] e de las originas del [[cristianisme]], afirmant que [[Maria Magdalena]] seriá venguda en França amb un nenon de [[Jèsus]], o amb lo quita Jèsus. Alara aqueste libre dona una vam internacional a l'afar de Rènnas del Castèl<ref>{{Cite book}}</ref>. Dempuèi la sortida un pichon afar mediatic de [[1956]], paregut dins un jornal regional e lançada per un restaurator en cerca de clientèla dins un vilatge isolat, al subjècte d'un « misteriós secret » e d'un « tresaur fabulós » amagat per un curat de centenats de libres, assags, romans e diferents articles de fons, de valor plan inegala mas mai sovent folastres, foguèron publicats al subjècte de l'abat Berenguièr Saunièra, sens comptar los nombroses sites internet dedicats a l’afar<ref>[http://rennes-le-chateau-bs.com/bibliographie.htm Site du musée Bérenger Saunière, page dédiée à la bibliographie]</ref>, los multiples reportatges, los films de ficcion plan imaginatius que se basan totes sus l'istòria ara venguda mitica d'un simple curat del camp benlèu equivòca e un pau trespassat per sas idèas de grandor, mas que, dins la nèsma region foguèt pas un cas unic, que l'istòria del Pèire de Coma, curat dins la parròquia del[[Baulon (Arièja)|Baulou]], situada a mens de {{Nombre amb unitat|50|quilomètres}} de Rènnas del Castèl, sembla presentar fòrça similituds amb aquesta de l'abat Saunièra, sens pasmens provocar tant de curiositats<ref>David Galley, ''Enquêtes Sur La France Mystérieuse'', {{ISBN|9782360753147}}</ref>’<ref>[https://web.archive.org/web/20161026162756/http://www.leclosfleuri09.fr/ouvrages/CAROL.pdf Site Le clos fleuri, page sur le monastère dynamité]</ref>. == Las diferentas pistas al subjècte de la fortuna de l'abat Saunièra == Pendent tot lo periòde de las òbras de renovacion e d'amenatjament realizats per l'abat Saunièra, de rumors, que fòrça prenguèron d'amplor après sa disparicion <ref>[https://web.archive.org/web/20160502195852/https://leshistoiresdejeanmichelcosson.com/2014/07/16/rennes-le-chateau-entre-fantasmes-et-certitudes-la-verite-au-dela-du-mythe/ Site de Jean-Michel Cosson sur le mythe de Rennes-le-Château]</ref>, avancèron l'ipotèsi qu'auriá descobèrt un [[tresaur]]. === Las pesadas del « tresaurs » === [[Fichièr:Blancheofcastile.jpg|vinheta|Es l'entrepreneire Noël Corbu qui transformèt lo domèni de l'abat Saunièra en alberga dins los ans 1960, que conta a la premsa locala que l'abat encontrèt per azard sus un tresaur encavat en [[1249]] sota la glèisa per [[Blanca de Castelha]] (fotografia), sens portar la mendre pròva istorica]] Las ipotèsis mai sovent evocadas, per assajar de justificar aquesta descobèrta mitica, son, per òrdre istoric<ref>[https://web.archive.org/web/20160303183947/http://www.octonovo.org/RlC/Fr/ctrb/ctrb01.htm Site d'Octonovo sur les trésors (thèses historiques)]</ref>: * Lo tresaur dels [[Vòlcas Tectosages|Vòlcas tectosages]], datant de l'epòca [[Empèri roman|romana]]. Aqueste tresaur vendriá de l’ipotetic pilhatge del sanctuari d'[[Apollon]] de [[Dèlfes]], pendent de la [[Granda Expedicion]] [[Cèltas|celtica]] ([[-279]]) en Grècia. : (''Aquesta ipotèsi es plan fragila: las fonts son fòrça ancianas e pròvan pas que lo dich tresaur aja podut subsistir, e quitament pas s’èra estat aclapat a Rènnas del Castèl''). {{article detalhat|Vòlcas Tectosages|Aur de Tolosa}} * Lo tresaur dels [[Visigòts]] (o Tresaur de [[Jerusalèm]]), pausat dins la region de Rhedae, après lo [[Sacatge de Roma (410)]] pel rei [[Alaric Ièr]]. : (''Aquesta ipotèsi, la mai populara, es de segur la mai fabulosa, que mèscla legenda, religion e Istòria. D’especialistas assagèron de far lo ligam amb d'autres tresaurs d'origina visigotica, descobèrts mai recentament en Espanha. Aquesta idèa de treasaur foguèt utilizada per l'intriga de l’scenari del telefilm: L'Aur del diable)''. {{article detalhat|Tresaur de Guarrazar|Tresaur de Torredonjimeno}} * Lo tresaur de [[Blanca de Castelha]], après la Revòlta dels pastorèls de 1251, que se passèt dins lo règne de son filh [[Loís IX de França]] : (''Aquesta ipotèsi, avançada per Noël Corbu a la fin de las annadas 1960, es plan aventurosa, que pas res indica que la reina aja podut conéisser fins a l'existéncia del vilatge''). * Lo tresaur dels [[Òrdi deu Temple|Templièrs]], seguent lo [[Procès de l'Òrdre del Temple]] realizat contra aquesta comunautat religiosa per [[Felip IV de França]] entre [[1307]] e[[1314]] : (''Aqueste ipotèsi foguèt defenduda, per exemple, per l'escrivan Gérard de Sède, afogat de pseudoistòria. De segur, l'Òrdre possedava de « templariás » dins la region''). {{article detalhat|Legendas al respècte dels Templièrs}} * Lo tresaur dels fals monedièrs del castèl del Besu, afar datant del sègle XIV : (''Aquesta ipotèsi istorica es subtila, mas que demora plan malaisida de mostrar per manca de fonts istoricas'')<ref>[https://web.archive.org/web/20160304001851/http://fenouilledes.free.fr/index.php/le-fenouilledes-du-xiiie-au-xviie-siecle.html?start=1 site de fenouillèdes.free.fr lire la ligne "année 1344"]</ref>. * Lo tresaur dels [[Catarisme|Catars]]. Un recit istoric atestariá qu’a l’escasença de la presa del castèl de [[Montsegur (Arièja)|Montsegur]] pels crosats en 1244, quatre Catars se’n seriá escapats amb un tresaur : (''Aquesta ipotèsi demora dobtosa que los Catars, òmes pietoses, desligats de las valors del mond terrèstre, avián pas la ment de possedir de bens materials, lo tresaur èra de segur d'òrdre esperital, en admetent qu’aqueste recit siá exacte''). {{article detalhat|Tresaur dels catars}} * Lo tresaur de l'abat Bigou, abat de Rènnas del Castèl pendent la [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]] : (''Aquesta ipotèsi es sovent utilizada per d’articles de premsa actuals<ref>[Site de Le Point.fr, Page sur le mystère du magot de l'abbé Bérenger Saunière]</ref> que se pièjan sus las recercas de l'istorian regional René Descailledas<ref>[Livre "Imaginaires archéologiques" de Claude Voisenat, pages 61 et 62]</ref>, que en [[1789]], aqueste ancian curat de Rènnas dels Carèl, per paur que los revolucionris prengan de bens de sa [[Parròquia|paròquia]], auriá podut amagar dins sa glèisa unas pèças d’aur. Pasmens, a veire lo nivèl de vida de la paròquia, l'eventual « tresaur » auriá degut se limitar pas qu’a un pichon magòt''). === La pesada del trafec de messas === [[Fichièr:Mgr-Paul-Felix-Beuvain-de-Beausejour.jpg|vinheta|Msr Beuvain de Beauséjour, evèque de Carcassona, successor de Msr Billard, acusèt obertament l'abat Saunièra de trafec de messa.]] De fach, fins ara, pas cap de pròva materiala de la descobèrta d'un real tresaur. Los sols fachs istorics verificats que serián ligats a l'enriquiment personal de l'abat se referisson a un trafec de messas. Lo pilhatge eventual d’unas tombas del cementèri comunal, ja evocat dins un precedent capítol, es pas sufisent per explicar un tal enriquiment sus un periòde tan long e una darrièra pesada, tanben fragila, poiriá daissar supausar que l'abat aja podut expleitar la descobèrta de misterioses [[Pergamin|pergamins]] qu'auriá podut negociar, mas s’invalida, que los pergamins que lo contengut demora incertan jamai foguèron trobats. La màger pesada es aquesta d’una banala escroqueria: un substancial trafec de messas (messa per la garison de malautiá, messa pels defunts), consistissent a desviar per de fins personalas l'argent expediat per las congregacions e fidèls amb que l'abat es en contacte mejans tota l'Euròpa. Aqueste trafec es basat sus una organizacion mestrejada<ref>[https://web.archive.org/web/20161024024312/http://www.portail-rennes-le-chateau.com/trafic_messes.htm Site portail-rennes-le-chateau.com, page sur le trafic de messe]</ref>. Es istoricament reconegut que l'abat foguèt acusat per la Glèisa de trafec de messas e de [[simonia]] per Msr Paul-Félix Beuvain de Beauséjour (1839-1930), novèl evèsque de Carcassona que li faguèt en 1910 un procès canonic. Procès que provoquèt la descasença de las foncions sacerdotalas de Berenguièr Saunièra en [[1911]]. A la seguida d'una demanda de l'autoritat diocesana de Carcassona, lo jornal parisenc anticlerical, ''Le XIXe&nbsp;siècle'', publica: « ''l'abat Saunièra, ancian curat de Rènnas del Castèl, es pas cap autorizat a demandar fòra del diocèsi, o a recebre de diocèsis estrangièrs, d’onoraris de messas'' ». Lo jornal croit apond en bas d’aquesta anóncia lo comentari: « ''Salvem la caissa! L'abat Saunièra gasta lo mestièr en vendent de messas al rebais, e alara es per concurréncia desleiala boicotat pel sindicat dels mercands de pregièras (''sic'') de son departament. Que'' ''los temps evangelics son alunhats'' »<ref>Le {{s-|XIX|e}}, numéro 14946, samedi 11 février 1911, page 1, visible sur le site https://gallica.bnf.fr</ref>. Jean-Jacques Bedu estima aqueste trafec a 100 000 intencion de messas, pagadas de 1 a {{Nombre amb unitat|5|francs}} caduna entre 1893 e 1915 D’eventualas ajudas financièras exterioras (coma de dons e legs) foguèron tanben evocadas, lo curat vesin dels Banhs de Rènnas, l'enigmatic abat Henri Boudet, seriá estat considerat coma una mena d'intermediari<ref>''Histoire du Trésor de Rennes-le-Château'' de Pierre Jarnac, page 278 (Éditions Belisane, 1985)</ref>, ipotèsi utilizada dins lo telefilm ''L'Aur del diable''. Pasmens, pas cap de document de natura comptabla o bancària pròvan aqueste fach, e ni l'abat Saunièra, ni sa serviciala jamai mostrèron una ajuda d’aqueste tipe. Los dos òmes, quitament s’an lo mèsme estatut d'ecclesiastics geograficament pròches, semblavan, de fach, se frequentar pas, e segon unas fonts l'abat Saunièra quitament assistiguèt pas als obsèquis de son ancian confraire<ref>[Site de Renneslechateau.com, page sur les relations entre Boudet et Saunière]</ref> === La pesada politica === Segon lo libre « Los Grands mistèris de l'Istòria de França » de l'istorian Renaud Thomazo<ref>[https://web.archive.org/web/20180119122930/http://www.editions-larousse.fr/renaud-thomazo Site de l'éditeur Larousse, page sur Renaud THomazo]</ref>, l'abat Berengièr Saunièra e son fraire Alfred èran pròches dels cercles reialistas legitimistas, dins lo cercle de Narbona. O los fraires Saunièra recampavan de fons per aquestas organizacions près de lors ovelhas, o utilizavan d'intermediaris propagandistas près de las populacions localas e de fins purament politics, per lutar contra la pojada del Movement republican a la fin del sègle XIX dins l’encastre d’aquesta novèla Republica que seguís lo Segond Empèri. Segon aquestes mitans catolics, los politicians ligats a aquesta novèla organizacion de França èran considerats coma d’òmes sens Dieu. Berenguièr Saunièra alara auriá podut beneficiar d'ajuda financiàrias en ligam amb aquesta activitat, al mens al començament de son ministèri a Rènnas del Castèl. Aquesta accion politica es atestada per la suspension de Saunièra per René Goblet, ministre des Cultes en 1885, pendent sièis meses que lo cònsol màger de la vila s’èra planh al Prefècte de las accions de l'abat a causa de sa propaganda près dels paroquians de la comuna. == L'abat Saunièra dins la cultura populara == L'abat Berenguièr Saunièra e lo mite de Rènnas del Castèl inspirèron fòrça libres, assags, reportatges, romans de ficcion e de telefilms e autras emissions de television, e tanben, un musèu municipal pòrta son nom<ref>[https://web.archive.org/web/20170519212014/http://www.museebs.org/ Page d'accueil du musée Béranger Saunière]</ref>. === Lo « Musèu Domèni » de l'abat Saunièra === [[Fichièr:Vue_aérienne_Rennes-le-Château.jpg|vinheta|Lo domèni de l'abat Saunièra en 2016]] Venguda proprietària de la comuna, l'ancian domèni de l'abat Saunièra, coma son presbitèri, foguèron transformats en [[Rènnas del Castèl|musèu]] local jol la forma d'un servici public industrial e comercial<ref>Site de la commune de Rennes-le-Château, dossier de presse sur le musée-domaine de l'abbé Saunière</ref>. Aqueste site, obèrt al public e d'accès pagant, permet de decobrir lo pichon presbitèri (amb d’estatuas de cera de l'abat e de Maria, curiosament presentada mai vièlha que son mèstre), la vilà Betània e son oratori, los jardins, la torre Magdala e sa pichona bibliotèca, lo camin de ronda e la sèrra. La glèisa essent situada fòra del domèni son accès es gratuit, mas lo cementari comunal demora pasmens barrat al visitors levat autorizacion de la vila, l'accès es reservat a las familha dels defunts<ref>[https://web.archive.org/web/20190510100819/https://morduedevoyages.com/2018/06/12/rennes-le-chateau/ Blog d'un voyageur datant du 18 juin 2018 indiquant la fermeture du cimetière], consulté le 27 octobre 2018</ref>. Pendent l’estiu e a causa de la notorietat, tres pargues per de veïculs son conselhats a la dintrada del vilatge e un reservat pels andicapats mai prèp. Lo castèl dels vilatge se visita pas. === L'abat Saunièra dins la literatura === ==== Òbra personala ==== L'abat daissèt dos obratges referenciats a la BNF<ref>[http://data.bnf.fr/12017382/berenger_sauniere site Data.bnf sur Béranger Saunière]</ref>; un primièr recuèlh qu’evòca sas annadas de minsitèri a Antunhac : * ''Mon ensenhament a [[Antunhac]] 1890'' (ed. Bélisane) e un segond recuèlh que recamp sas doas annadas de correspondéncias * ''Casèrn de correspondéncias, 1915-1917'' (ed. Pégase) ==== Assags ==== * Alexandre Adler, ''Société secrète de Léonard de Vinci à Rennes-le-Château'', éditions Grasset (2007) {{ISBN|978-2246724018}} : Dins aqueste obratge, pro recent, que consacra un capítol entièr a l'abat Berenguièr Saunièra, lo jornalista Alexandre Adler reconeis a l'ecclesiastic un enriquiment personal, entre autre ligat a sas coneissenças, mejans son engatjament politic d'una partida, e d'una escroqueria basada sus un trafec de messas organizada a granda escala, d'un autre. Puèi se consacra a l’engana organizada per Pierre Plantard qu’expleitava l’afar d'enriquiment e de fins de publicitat personala amagat per mistèri esoteric pro fosc<ref>[https://books.google.fr/books/about/Soci%C3%A9t%C3%A9s_secr%C3%A8tes.html?id=qxUVAQAAIAAJ&redir_esc=y Google Books, page sur le livre ''Société secrète de Léonard de Vinci à Rennes-le-Château'']</ref>. * Michael Baigent, Richard Leigh, Henry Lincoln, ''l'Enigma Sacrada'', ed. Pygmalion (1983) {{ISBN|2-85704-137-3}} : Dins aqueste obratge que coneguèt un grand vam al nivèl mondial, provocant l'elaboracion d'un segond obratge, vint ans mai tard<ref>[https://www.babelio.com/livres/Baigent-LEnigme-sacree-tome-2--Le-Message/21305 Site babélio, L'Enigme sacrée, tome 2 : Le Message]</ref>, los auteurs anglosaxons realizan una enquèsta plan personala, un ligam entre las supausadas descobèrtas de l'abat Saunièra, del [[Priorat de Sion]] de Pierre Plantard, de l'istòria dels [[Òrdi deu Temple|Templièrs]], dels [[Catarisme|Catars]], de la dinastia dels [[merovingians]], del [[Sant Grasal]] e de las originas del [[cristianisme]], revist e corrigit segon una tèsi plan singulara, mas fin finala, sens veraia font al nivèl istoric. Aqueste obratge influencièt fòrça òbras de ficcions pseudoistoricas coma aquestas de l'escrivan estatsunian Dan Brown<ref>[https://web.archive.org/web/20180102013203/https://leseditionsdeschavonnes.com/2016/10/11/jai-lu-pour-vous-lenigme-sacre-de-michael-baigent-richard-leigh-et-henry-lincoln/ Site des éditions des chavonnes, page sur le livre "l'énigme sacrée"]</ref>. * Jean Markale, ''Montségur et l'énigme Cathare'', éditions Pygmalion (1986) {{ISBN|2-85704-213-2}} * Steve Berry, ''L'Héritage des Templiers'', Éditions Le Cherche Midi (2006) {{ISBN|978-2749108599}} * Robert Azaïs, ''Une balade à Rennes-le-Château pour un promeneur curieux'', TDO Éditions (2017) {{ISBN|978-2-36652-212-9}} * Pierre Lunel, ''Les plus grands escrocs de l'Histoire'' , Editions First (2017) {{ISBN|978-2754068918}} ==== Romans ==== * Jacques Rivière, ''Le fabuleux trésor de Rennes-le-Château, le secret de l'abbé Saunière'', éditions Bélisane (1983) * Jean-Michel Thibaux, ''Les tentations de l’abbé Saunière'', éditions O. Orban (1986) {{ISBN|978-2855653099}} * Jean-Michel Thibaux, ''L’or du diable'', éditions O. Orban (1988) {{ISBN|978-2855654294}} * Tim Powers, Earthquake Weather (1997) * Marco Buticchi, Menorah (1998) (Saunière trouve le candelabre du Temple de Jérusalem) * [[Dan Brown]], ''Da Vinci Code'', Jean Claude Lattès (2003) {{ISBN|978-2709624930}} * Jean-Michel Thibaux, Le secret de l'abbé Saunière (2005) {{ISBN|2266147668}} * Kate Mosse, ''Sépulcre'', Jean-Claude Lattès (2008) {{ISBN|978-2709629300}} * Eric Giacometti et Jacques Ravenne, ''Apocalypse'', Fleuve Noir (2009) {{ISBN|978-2265087354}} * Jean-Michel Thibaux et Martine-Alix Coppier, ''L'héritière de l'abbé Saunière'', Presses de la Cité (2012) {{ISBN|978-2258089990}} * Emmanuel Cruvelier, ''La porte de Bronze'', éditions Vérone (2018) === L'abat Saunièra al cinèma e a la television === ==== Los films ==== * ''Revelation'' ([[2001]]) es un film britanic realizat per Stuart Urban. L’escenari del film se basa sus l'existéncia d'un complòt d'una lòtja maçonica [[Òrdi deu Temple|templièra]] visant a prene una relíquia judeocretiana nomenada « ''Loculus'' ». L'enquèsta es menada per Jake Martel filh de Magnus Martel (ròtle interpretat per Terence Stamp) los implica dins la légendària linhada merovingiana de Rènnas del Castèl e provòca la revelacion d'un incresible secret<ref>[http://www.revelation-movie.com, Site du film]</ref>. ===== Television ===== ====== Los telefilms ====== * ''L'Or du diable'' ([[1988]]) es una seria de la television francesa en {{Nombre amb unitat|6|episòdis}} de {{Nombre amb unitat|52|minutas}}. Realizat per Jean-Louis Fournier adaptat del roman ja citat. Jean-François Balmer jòga l'abat Saunièra. Las scènas exterioras, per manca d’autorizacion, foguèron pas filmadas a Rènnas del Castèl, mas a [[Pegairòlas de Buòja|Pegairòla de Buòjas]], vilatjòt d'[[Erau (departament)|Erau]], pareissent a Rènnas del Castèl, e dins la [[Balma de Clamosa|balma de la Clamosa]] per las scènas sosterranhas<ref>[https://tantdesaisons.wordpress.com/tag/enigme-historique Site "tantdesaisons.wordpress, page sur la série ''L'or du Diable'']</ref>. * ''Meurtres à Carcassonne'' ([[2015]]) es un telefilm francés de Julien Despaux avec Bruno Wolkowitch, Rebecca Hampton, Benjamin Baroche et Philippe Nahon. Es una enquèsta policièra dins lo mitan esoteric unas scènas foguèron filmadas fàcia a la torre Magdala e sus la terrassa del domèni de l'abat Saunièra a Rènnas del Castèl<ref>[http://www.lindependant.fr/2015/04/27/acteur-d-une-serie-televisee-le-maire-y-renforce-la-presence-de-rennes-le-chateau,2023310.php Site de l'indépendant, page sur le tournage du téléfilm Meurtres à Carcassone]</ref>. ====== Los reportatges ====== * ''La roue tourne'' (1961): una emission de l'istorian Jean-François Chiappe animada per Guy Lux e Marina Grey. Es un jòc televizat difusat en mai de 1961 sur la RTF e qu’evòca pel primièr còp l'ipotetic tresaur de Rènnas del Castèl amb l'ajuda del quita restaurator Noël Corbu, Desguisat dins lo costum de l'abat Saunièra<ref>[http://priory-of-sion.com/rlc/larouetourne.html Site anglophone sur le prieuré de Sion, page sur l'émission de télévision, d'après un article de "L'indépendant" du 22/04/1961]</ref>. * ''Mystères'' (1992), emission no  2 presentada per Alexandre Baloud « Le trésor de [[Rènnas del Castèl|Rennes-le-Château]] ».. * ''Societats secrètas - Las masquetas dels complotaires'' (2013): emission d'investigacion de la cadena ZDF, difusada sus [[Arte|ARTE]], difusada en agost de 2016<ref>[https://web.archive.org/web/20161021125244/http://www.arte.tv/guide/fr/048059-001-A/societes-secretes-1-3 Site Web d'ARTE, page sur l'émission "sociétés secrètes"]</ref>. Aquesta enquèsta es realizada per l'istorian alemand Marian Füssel, denóncia lo ròtle de Pierre Plantard dins la creacion del mite d'una filiacion del Crist se piejant sul tèxte d'ipotetics pergamins supausats descobèrts per l'abat Saunièra dins la glèisa de Rènnas del Castèl, se passant, pasmens, d'evocar las escasenças que menèt, per azard, Pierre Plantard a Rènnas del Castèl. En efièch, l'ipotetica descobèrta d'un « trasaur » a Rènnas e la pseudo ancianetat del « priorat de Sion », an, a l'origina, pas cap de ligam. === L'abat Saunièra e la radio e dins los mèdias === ==== Emission radiofonicas ==== * ''Chroniques sauvages, le mystère de Rennes-le-Château'' es una emission de France Inter difusada lo 16/08/2017 ja difusada En [[1990]], presentada per l’escrivan e contaire [[Robert Arnaut]]<ref>[https://www.franceinter.fr/emissions/chroniques-sauvages/chroniques-sauvages-16-aout-2017 Site de France inter, page "chroniques sauvages" du 16 août 2017]</ref> === Videojòc === * ''Gabriel Knight : Énigme en pays cathare'' == Nòtas e referéncias == === Nòtas === {{Referéncias}} === Referéncias === {{colomnas|Nombre=2|{{referéncias}}}} == Vejatz tanben == === Bibliografia === Annadas 1960 * Gérard de Sède, L'aur de Rènnas o la Vida insolita de Berenguièr Saunièra, curat de Rènnas del Castèl, París, Cercle du Nouveau livre d'histoire, 1967 * Gérard de Sède, Lo Tresaur maldich de Rènnas del Castèl, París, J'ai lu, coll. « L'Aventure mystérieuse » (no A196), 1969 [[Ans 1970|Annadas 1970]] * René Descadeillas, « Mythologie du Trésor de Rennes: Histoire Véritable de L'Abbé Saunière, Curé de Rennes-Le-Château », ''Mémoires de la Société des Arts et des Sciences de Carcassonne'', Années 1971-1972, 4e série, Tome VII, 2e partie; 1974; Éditions Collot, Carcassonne * Jean-Pierre Monteils, ''Nouveaux trésors à Rennes-le-Château'', éd. Le treizième arcane, 1974, réédité chez Bélisane en 1998 (épuisé). * Jean-Pierre Monteils, ''Les mystères de Rennes-le-Château'', éd. du rayon vert, Nice, 1977. [[Annadas 1980]] * Jean-Pierre Monteils, ''Le dossier secret de Rennes-le-Château'', éd. P. Belfond, 1981. * Jean Robin, ''Rennes-le-Château. La colline envoûtée'', Paris, Éditions de la Maisnie, 1982. {{ISBN|2-85-707082-9}}. * Pierre Jarnac, ''L'Histoire du trésor de Rennes-le-Château'', Ass. pour le Développement de la lecture, 1985. * Claire Corbu et Antoine Captier, ''L'Héritage de l'Abbé Saunière'', éd. Belisane, Nice, 1985. * Gérard de Sède, ''Rennes-le-Château - Le dossier, les impostures, les phantasmes, les hypothèses'', Éd. Robert Laffont, 1988 * Jean Markale, ''Rennes-le-Château et l'énigme de l'or maudit'', éd. Pygmalion, 1989. [[Ans 1990|Annadas 1990]] * Jean-Jacques Bedu, ''Rennes-Le-Château: Autopsie d'un mythe'', éd. Loubatières, Portet-sur-Garonne, 1990, réédité 2003. [[Ans 2000|Annadas 2000]] * Christian Doumergue, ''Bérenger Saunière, prêtre libre à Rennes-le-Château'', éd. Lacour, Nîmes, 2000. * Bruno de Monts, ''Bérenger Saunière curé à Rennes-le-Château 1885-1909'', éd. Belisane, 2000, collection les amis de Bérenger Saunière. * Axel Graisely, ''Sur les traces de Bérenger Saunière - {{Nombre amb unitat|17|ans}} d'enquête'', éd. Daric, {{ISBN|2-9516661-9-5}}, décembre 2005. * Christian Doumergue, ''L'Affaire de Rennes-le-Château'', éd. Arqa, Marseille, 2006. * Kathleen McGowan "Marie Madeleine Le livre de l'Élue", 2007 * Jean-Alain Spira, ''Rennes-le-Château : Du trésor des Wisigoths au secret de l'abbé Saunière'', éd. Pégase, {{ISBN|9782952684408}}, 2007 * Laurent Buchholtzer, ''Rennes-le-château, une affaire paradoxale'', ed. l'Œil du Sphynx, {{ISBN|2-914405-45-6}}, 2008 * Jean-Pierre Garcia, ''Rennes-le-Château - Le Secret dans l'Art ou l'Art du Secret'', éd Pégase {{ISBN|978-2-9530184-0-0}}, 2008. * Jean-Pierre Viguié, ''L'affaire Saunière'', éd. APARIS, {{ISBN|9782353352791}}, 2009 [[Ans 2010|Annadas 2010]] * Jean-Louis Socquet-Juglard et Jean-Pierre Monteils, ''Ombres et lumières sur Rennes-le-Château'', livre de 168 photos sur l'histoire de l'abbé et le pays de Couiza, éd. Arqa, Marseille, 2011 * Vincent Berger, ''Rennes-le-Château par Curiosité'', éd. Saint-Ferriol, 2012 * Emmanuel Cruvelier, ''La dernière Demoiselle de Rennes'', éd. Vérone, 2016 * Renaud Thomazo, ''Les grands Mystère de l'Histoire de France'' (collection les documents de l'Histoire), pages 74 à 77, Editions Larousse, 2016 === Articles connèxes === {{colomnas|* [[Rènnas del Castèl]] * [[Henri Boudet]] * [[Noël Corbu]] * [[Gérard de Sède]] * [[Pierre Plantard]] * [[Philippe de Chérisey]] * [[Christian Doumergue]] * [[Priorat de Sion]]|talha=30}} === Ligams extèrnes === * [http://www.rennes-le-chateau.fr/ Site del vilatge de Rènnas del Castèl] * « L'or du diable », sur youtube.com [[Categoria:Naissença dins Aude]] [[Categoria:Portal:França/Articles ligats]] 1vfm98m0xwal65ny1jdf2z53fq6bld5 0 171018 2511921 2362686 2026-11-01T19:53:38Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr Ian_BROSSAT_2017_(cropped)_(cropped).jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per Túrelio ([[:c:COM:L|Copyright violation]]: This file has been extracted from other files deleted as copyvios) 2511921 wikitext text/x-wiki '''Ian Brossat''' ([[Fontenay-aux-Roses]], lo [[23 d'abriu]] de [[1980]]) qu'ei un òme politic [[frança|francés]] membre deu [[Partit Comunista Francés]], conselher de l'[[Ostau de Vila de París]]. D'origina rodanenca peu son pair [[Alain Brossat]] professor de Filosofia de l'Universitat de París VII e judiu polonés per la soa mair cercaira en sociologia, membre deu partit d'esquerra israelian [[Matzpen]] (qu'ei atau tanben arrer hilh de l'ome politic israelian tanhent deu interests soviectics Marcus Klingberg). Elejut a París desempuish 2008, en 2019 qu'ei candidat entau Partit Comunista entà las eleccions europeanas. [[Categoria:Ome politic francés]] j1zio3h929hoaa3pxiaf1eb97o3et04 0 174353 2511943 2160368 2026-11-02T00:28:34Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511943 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |Lenga=Bambara{{-}}''bamanankan'' |País=[[Mali]] |Regions=[[Africa]] |personas=4 100 000 |n= |tipologia= |familha=[[lengas nigèrocongolesas]]<br />&nbsp;[[lengas mande]]<br />&nbsp;&nbsp;[[lengas mandingas]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;bambara |academia= |status= |iso-1= |iso-2= |iso-3=bam |iso-6= |iso-6P= |mòstra= }} Lo '''bambara''' (o bamana) es una [[lengas mande|lenga mande]], una branca de las [[lengas nigèrocongolesas]], parlada en [[Mali]]. == Localisacion == lo bambara es la lenga la mai parlada, coma primièra o segonda lenga de Mali. == Escritura == Lo bambara s'escriu amb l'alfabet latin, mas tamben amb l'escritura nko. L'alfabet latin bambara es: {|class="wikitable" style="text-align:center" |- | A || B || C || D || E || Ɛ || F || G || H | I || J || K || L || M || N || Ɲ || Ŋ || O | Ɔ || P || R || S || T || U || W || Y || Z |- | a || b || c || d || e || ɛ || f || g || h | i || j || k || l || m || n || ɲ || ŋ || o | ɔ || p || r || s || t || u || w || y || z |} == Referéncias == <references /> == Fonts == == Ligams extèrnes == *Valentin Vydrine, ''[http://cormand.huma-num.fr/index.html Corpus bambara de référence]'' *Valentin Vydrine, Mahamadou Konta, ''[https://web.archive.org/web/20170617224934/http://cormand.huma-num.fr/biblio/index.jsp Bibliotèca electronica bambara]''. {{Paleta lengas mande}} {{Portal Lengas}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga mande]] [[Categoria:Lenga de Mali]] b49puuilfifpykvxyvj29qmh1go97lb 0 174377 2511980 2329579 2026-11-02T06:51:02Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511980 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |Lenga=Dan |País=[[Còsta d'Evòri]] |Regions=[[Africa]] |personas=1 600 000 |n= |tipologia= |familha=[[lengas mande]]<br />&nbsp;mande de l'èst<br />&nbsp;&nbsp;mandé del sud<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;dan |academia= |status= |iso-1= |iso-2= |iso-3=dnj |iso-6= |iso-6P= |mòstra= }} Lo '''dan''' es una [[lengas mande|lenga mande]] parlada en [[Còsta d'Evòri]] e en [[Libèria]]. == Localisacion == Lo dan es parlat dins l'oèst de Còsta d'Evòri dins las prefecturas de Man, Sipilou e Biancouma, que se situan dins la region de Tonkpi. La lenga es tamben parlada dins lo nòrd de Libèria. los dialèctes evorians fòrman lo grop dan de l'èst, demest los quals lo parlar de gouèta servís de nòrma lingüistica<ref name="Vi">Vydrine 2019, introduccion.</ref>. == Referéncias == <references /> == Fonts == * {{fr}} Valentin Vydrine, 2019, ''[https://web.archive.org/web/20191227190118/http://cormand.huma-num.fr/dan/index.html Corpus du dan de l'Est]''. {{Paleta lengas mande}} {{Portal Lengas}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga mande]] [[Categoria:Lenga de Còsta d'Evòri]] [[Categoria:Lenga de Sierra Leone]] hj4j6urpd1px6jlif3lwxmwo166nu1m 0 180653 2511977 2504822 2026-11-02T06:16:10Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511977 wikitext text/x-wiki {{Infobox Document |legenda=La primièra pagina del manuscrit original.|precedit_per=[[Articles de la Confederacion]] (1789)}} La [[Constitucion]], a l'origina compreniá set articles, limitant l'encastre nacional del govèrn. Los tres primièrs articles incorpòran la doctrina de la [[separacion dels poders]], per laquala lo [[govèrn federal]] es devesit en tres brancas: la [[Congrès dels Estats Units|legislativa]], consistuïda d'un [[Bicamerisme|congrés bicameral]] (Article I); l'executiva, incarnada per un [[President dels Estats Units d'America|president]] e d'oficials subordonats (Article II); e la judiciària, constituida de la [[Cort Suprèma dels Estats Units d'America|Cort Suprèma]] e d'autras corts federalas (Article III). Article IV, Article V e Article VI an per subjècte lo [[federalisme]], descrivent los dreches e responsabilitats dels [[Govèrn d'Estat dels Estats Units d'America|Govèrns d'Estat]], dels [[Estats dels Estats Units|Estats]] en relacion amb lo govèrn federal, e lo procediment comun per un amendament constitucional. L' Article VII establís la procedura que seguiràn los tretze [[Estats dels Estats Units|Estats]] per la ratificar. Es conciderada coma la mai anciana constitucion nacionala escricha en vigor. Dempuèi que la Constitution dintrèt en vigor en 1789, foguèt amendadas 27 còps, amb un amendament qu'abròga un precedent, amb per objectiu de se conformar amb una nacion que cambièt fòrça dempuèi lo sègle XVIII. En general, los detz primièrs amendaments, son coneguts coma [[Declaracion dels drechs (EUA)|Declaracion dels dreches]], instituissent las proteccions especificas al subjècte de la libertat individuala e la justícia e pausa las restriccions dels poders del govèrn. La majoritat dels 17 amendaments espandisson la proteccion dels dreches civils individuals. D'autres abòrdan de problèmas ligats a l'autoritat federala o modifica las proceduras e procediments del govèrn. Los amendaments de la Constitucion dels EUA son aponduts al document. Las quatre paginas originala de la Constitucion des EUA son escrichas sus [[Pergamin|pargamin]]. Primièra constitucion permanenta d'aquesta mena foguèt interpretada, completada, e realizada per un larg còrs leis constitucionalas federalas, e influencièt las constitutions d'autras nacions coma en [[Constitucion d'Austràlia|Austràlia]]. == Origina == === Primièr govèrn === Del 5 de setembre de 1774 al 1èr de març de 1781, lo [[Congrés Continental]] teniá lo ròtle de [[govèrn provosòri]] dels EUA. Los delegats del Primièr (1774) e del Segond (1775–1781) Congrés Continental foguèron causits subretot seguent de comitats de correspondéncia dins las [[Tretze Colonias|diferentas colonias]] puslèu que dins las legislaturas colonialas des Estats. De cap de biais s'agissiá d'una amassada representativa dels govèrns colonials existissents; representava los elements non satisfachs del pòble, e plan motivats per agir, malgrat l'oposicion acarnida dels leialistas e l'obstruction e prejudici dels governadors colonials. Dotat collectivament pel pòble, Lo Congrés Continental possedissiá sol los atributs de la sobeiranetat extèrna que li permetiá d'èsser nomenat Estat al sens internacional del tèrme, alara que los Estats, exercisissent una sobeiranetat intèrna o limitada, podián puslèu èsser considerats coma un Congrés Continental, que venguèt d'en primièr e los faguèt nàisser. === Articles de la Confederacion === Los Articles de la Confederacion e de l'Union Perpetuala foguèron la primièra constitucion dels EUA.<ref>{{Cite book|location=New York}} noting that "Madison, along with other Americans clearly understood" the Articles of Confederation "to be the first federal Constitution".</ref> Foguèt redigida pel Second Congrès Continental entre la mitat de 1776 e lo començament de 1777, e ratificada per l'ensemble dels 13 fins al començament de 1781. Los Articles de la Confederacion donan pauc de poder al govèrn central. Lo Congrès de la Confederacion podiá prene de decisions, mas aviá pas los poders d'execucion. La realizacion de las decisions, e la modificacion dels Articles, demandava l'aprobacion unanima de las tretze legislaturas dels Estats.<ref>{{Cite book|location=Boston}}</ref> Pasmens, d'un biais, los progresses del Congrès dins l'article 9 faguèt una "liga d'Estats tan coesiva e fòrta coma pas autre mena de confederacion de republicas dins l'istòria",<ref>{{Cite book|location=Chapel Hill}}</ref> lo problèma màger èra, segon los dire de [[George Washington]], "pas d'argent".<ref name="maier11-13">{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Maier|2010}}</ref> Lo Congrés Continental podava batre moneda mas sens valor. Lo Congrés podava empruntar, mas pas remborsar. Pas cap d'Estat pagavan l'ensems de las taxas als EUA; unes los pagavan pas. Internacionalament, Los EUA gaireben podavan pas defendre lo sobeiranetat. Gaireben tota la tropa de l'armada del EUA (625 òmes) foguèron desplegada fàcia al fòrts britanics. Avián pas estats pagats; unes desertèron d'autres menaçavan de se mutinar. [[Loïsiana (Novèla Espanha)|L'Espanha]] barra la [[Nòva Orleans]] al comèrci American. Los barbarèscas comencèron a prene las naus de comèrci desl EUA; Lo Tresaur podavan pas pagar lo rescat. Se una crisi demandava d'agit, lo Congrès dispausava de credit o taxa per financia la responsa.<ref name="maier11-13">{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Maier|2010}}</ref> Sul plan interior, los Articles de la Confederacion motivavan pas los interesses dels diferent Estates. Quitament se lo [[Tractat de París de 1783|Tractat de París (1783)]] foguèt signat entre la [[Grand Bretanha|Granda Bretanha]] e los EUA, e nomena cadun dels Estats dels EUA, diferents Estats contribuiguèron plan a lo violar. En setembre de 1786, pendent una convencion interetatica per discutir e desvolopar un consens al subjècte de la barralhas comercialas de cada Estat, [[James Madison]] demandèt encolerat çò qu'èran los Articles de la Conferation, un pacte gaireben constenhent o un govèrn viable. Lo Congrès èra paralizat. Podava far pas res de significant sens l'acòrdi de 9 Estats, e unas legislacion demandan l'acòrdi del 13. Quand per un Estate un sol membre es present o que la delegacion èra en desacòrdi, lo vòte èra pas comptat. La vision d'una "nacion respectabla" d'entre la nacions sembla s'avalir al uèlhs revolucionaris coma per [[George Washington]], [[Benjamin Franklin]], e [[Rufus King]]. Lo sòmi d'una [[republica]], una nation sens dirigent ereditari, amb de poders desviats al pòble mejans las eleccion, vengava questionable. Lo 21 de febrièr de 1787, Lo Congrès de la Confederacion crida una convencion dels delegats desl Estats a Filadèlfia per prepausar un plan de govèrn. Al contrari dels assags precedents, la convencion èra pas supausada a crear de leis novèlas o de modificacions d'escasença mas dins lo "sol e unic objectiu de revisar les Articles de la Confederacion". La convencion se limitarà pas al comèrci; mas, assjarà de "far la constitucion federala conpatibla a las exigéncias de govèrn e a la preservacion de l'Union." La proposicion poirà prene efièch un còp aprovada pel Congrès e los Estats.<ref>{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Maier|2010}}</ref> == Istòria == === Lo projècte de 1787 === [[Fichièr:Scene_at_the_Signing_of_the_Constitution_of_the_United_States.jpg|drecha|vinheta|Signatura de la Constitucion, 17 de setembre de 1787]] Lo quite jorn del 14 de mai de 1787, solas las delegacions de [[Virgínia]] e [[Pennsilvània]] èran presentas, e la reïnion de dobertura foguèt ajornada que s'atenguèt pas lo quorum.<ref>{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Maier|2010}}</ref> Lo quorum de set Estats passèt e comencèron las deliberacions lo 25 de Mai. 12 Estates èran representats; 74 delegats nomenats, 55 presents e 39 signataris. Lo delegats èran globalament convencuts qu'un govèrn central efectivu amb depoders espandits e executòris deu replaçar lo Congrès flac establit pels Articles de la Confederacion. Se discutèron do plans d'estructura pel govèrn federal al convencion * Lo Plan Virginia (''Large State Plan'' o ''Randolph Plan'') prepausèt que la partida legislativa del govèrn nacional siá un Congrès [[Bicamerisme|bicameral]], de doas cambras elegidas chambers elected que lo destriament se farà segon la populacion. Privilegiant los Estats mai poblats, es confòrma a la filosofia de [[John Locke]] se piejant sul consent del governat, sus [[Montesquieu]] per un govèrn divisat, e sus Edward Coke qu'insitís sus las libertat civilas. * Lo Plan New Jersey prepausant que la partida legislativa siá un còrs [[Monocamerisme|unicamerala]] amb un vòte per Estat. Favorizant los Estats mens poblats, es confòrma a la filosofia del partit britanic hig que n'èra Edmund Burke se piejant sus la procedura de repcion e sus [[William Blackstone]] qu'insistís sus la sobeiranetat de la legislatura. La posicion rebat la cresença que los Estates èran d'entitats independentas e, que coma èran dintrat dins los EUA liures e d'espereles atal deuràn sortir. Lo 31 de mai, la Convencion venguèt un "Plen de Comitat" per examinar lo Plan Virginia. Lo 13 de Junh, las resolucions Virginia de forma modificada foguèron portada fòra del comitat. Lo Plan New Jersey Plan foguèt prepausat enresponsa al Plan Virginia. Un "Commitat dels Onze" (un delegat per cada Estate representat) se reüniguèt de 2 al 18 de julhet per trobar un compromís. Totes èran en acòrdi per una forma de govèrn republican basat sus la representacion del pòble dins los Estats. Per la legislatura, doas questions èran en balanç: cossí los vòtes seràn destriats entre los Estats al Congrès, e cossí los representatants seràn elegits. Dins son rapòrt, vengut lo Compromés del Connecticut Compromise (o "Gran Compromise"), lo comitat prepausèt una representacion proporcionala dels sètis a la Cambra dels Representants basat sus populacion (lo pòble votant pels representants), e una representacion agala per cada Estat al the Senat (los legislators de cada Estat votant per los senators repectius), e que totes los budjèctes auràn per origina la Cambra. Lo Grand Compromés acaba amb l'androna entre "patriòtas" e "nacionalistas", ne provocant fòrça autres dins un esperit d'acordança: sul Compromés dels Tres Cinquen, la reconciliacion sul tèrme Presidencial, sos poders, e metòde de seleccion; e la competéncia de la magistratura federala. Lo 24 de julhet, un "Commitat del Detalh" per redigir en detalh la constitution detalhada rebatent la Resolucions passadas per convencion. La Convencion se retirèt del 26 de julhet al 6 d'agost esperant lo retorn. Mai que mai, lo rapòrt del commitat es confòrma a la resolucions adoptada per la convencion, apondent unes elements. Una constitucion de 23 articles (e lo preambul) foguèt presentada. Del 6 d'agost al 10 de setembre, lo rapòrt del comitat del detalh foguèt dicutida, seccion per secccion e clausula per clausula. Lpojecte final, presentat a la Convencion lo 12 de setembre, conten 7 articles, un preambul e una clausula finala, of which Morris was the primary author. Mai, lo comitat prepausèt una letra per acompanhar la constitucion quand serà liurada al Congrès. Lo document final foguèt pres lo 1è de setembre per la sesilha finala de la convencion. Mai d'un delegats foguèron decebuts pel resultat, una tièra improvizada compromeses malaisits. De delegats se n'anèron abans la ceremonia a tre refusèron de signar. D'entre los 39 signataris, [[Benjamin Franklin]] resuma, en s'adeçant a la convection: "I a diferntas partida d'aquesta Constitucion qu'ara aprobi pas, mas soi pas segur de la aprobar jamai." Acceptèt la Constitucion, "qu'espèri pas melhor e que soi pas segur que pòsca èsser melhora". Los partesans de la Constitucion volgavan un acòrdi unanim desl 12 Estats representet a la convencion. Adoptèron per lo protocòl final la formula "Fach en Convencion, amb consentida unanima dels Estats presents." La convention acabada, la propocision foguèt acceptada per 11 delegacions d'Estat que demorava pas qu'un sol delegat per Nòva York, Alexander Hamilton.<ref>{{Cite book|chapter=Appendix A: The Annapolis Convention|location=Washington D.C.}}</ref> === La ratificacion de 1788 === [[Fichièr:Dates_US_Constitution_ratified_by_the_13_States.png|vinheta|Datas de ratificadion de la Constitucion pels 13 Estats]] Transmetida al Congrès de la Confederacion, alara fasent sesilha dins la vila de Nòva York, aparteniá al cogrès de far avançar o non lo procediment de ratificacion del Congrès. La legislatura de cada Estat deu convocar d'eleccions dins "Convencion Federala" per ratificar la novèla Constitucion, puslèu que de far votar per la quita ratificacion; çò que trenca amb la practica constitucionala del temp destinada a garantit una melhora representativitat del pòble. Tanben passèt en fòrça la quita forma del govèrn (aprobacion dels 2/3 del 13 Estats; encara una derogacion de la practica constiticionala que los Articles de la Confederacion podavan èsser votat pas qu'a l'unanimitat dels Estats. Dos partits lèu se desvolopèron, on en oposiction, los Antifederalistas, e un en supòrt, los Federalistas; e la Constitucion foguèt debatuda, criticada, e analizada causula per causula. Aqueles comentaris pendent la luta oer la ratificacion, foguèron sovent citats per la Cort Suprèma coma fasent autoritat er son interpretacion. Lo 21 de junh de 1788, la constitucion foguèt ratificada pel minim de 9 Estats requerits. A la fin de julhet, 11 Estates avián ratificat, lo procediment d'orgazacion del nòu govèrn comencèt. Lo Govèrn Federal comencèt operar sota sa forma novèla lo 4 de març de 1789. Pasmens, la reünion primièra de cada cambra foguèt ajornada que passèt pas lo quorum. George Washington venguèt lo primièr president 8 setmanas mai tard, lo 30 d'abril. Dos darrièrs Estats, Carolina de Nòrd e Rhode Island, ratifiquèron la Constitucion respectivament lo 21 de novembre de 1789 e lo 29 de mai de 1790. == Influéncias == {| style="float:right; border:1px solid grey; margin-left:0.5em;" |Enlightenment and Rule of law |- |[[Fichièr:John_Locke_by_Herman_Verelst.png|centrat|120x120px]] |- style="text-align:center;" |'''[[John Locke]]'''<br /><br /><small>''Two Treatises of Government''<br /><br />life, liberty and property</small> |} Diferentas idèas de la Constitucion son novèlas. Aquelas associan en combinason un govèrn consolidat e de relacions federala entre los Estats. La clausula judiciària de la Constitucion es en partida basada sus la [[common law]] e la [[Magna Carta]] (1215), fondament de la libertat anglesa contra lo poder arbitrari utilizat pel sobeiran. D'entre los teoricians politics màger de la fin del sègle XVIII i a [[William Blackstone]], [[John Locke]], e [[Montesquieu]]. L'influéncia de Edward Coke e William Blackstone es evidenta dins la convection. Dins ''Institutes of the Lawes of England'', Edward Coke interprèta las proteccions e drechs de Magna Carta coma aplicables pas solament als nòbles mas a totes los subjèctes britanics. Dins sa redaccions de la Carta de Virgínia de 1606, autreg al Rei dins lo Parlament de donar a aqueles que nasquèron dins las coloniás totes les dreches e libertats del meteis biais que faguèt en Angaltèrra. Los ''Commentaries on the Laws of England'' de William Blackston es lo libre qu'influencièt mai la novèla republica. Lo filosòf politic britanic John Locke après Glorious Revolution (1688) aguèt una influéncia màger sus la teoria del govèrn avançada [[Thomas Hobbes]]. Locke advança lo principe del consentament del governat dins ''Two Treatises of Government''. Lo dever del Govèrn sota lo [[contracte social]] entre lo pòble sobeiran es de servir lo pòble per de leis protectiças. Lo drechs de basa son vida, libertat and propietat. L'influéncia de Montesquieu es evidentat dins los comentaris dels fedralistas Madison ( Federalist No. 47), Hamilton ( Federalist No. 78). Jefferson, Adams, and Mason.Los jutges de la Cort Suprèma, interpretètas en darrièra escasença de la Constitution, citèron Montesquieu. Montesquieu insistís sus la necessitat d'equilibrar las fòrças pujant los uns contra los autres per prevenir de la tiranniá (rebat de l'influéncia del tractat de Polib, sègle II AbC al subjècte dels [[Separacion dels poders|peses e contrapeses]] de la [[Republica Romana]]). Dins ''L'espertit de las leis'', Montesquieu arguís que la separacion desl poders de l'Estat deu èsser al servici de la libertat del pòble: legislatiu, executiu e judiciari. Un còrs de pensadas substancial foguèt desvolopat de la literatura sul republicanism als EUA, coma las òbra de [[John Adams]] e s'aplica dins la constitucions dels Estats. La constitucion es federala, e foguèt influenciada per l'estudi de las autras federacions ja exentas. La Declaracion dels Drechs (10 amendaments aponduts a la Constitucion en 1791). es inspirada per la Declracion anglesa dels Drechs (1689). Ambedoas obligan a procés amb jurada, conten lo drech a gardar e portat d'armas, empacha la detecion provisòria excessive e enebís los "castigs crudel ruel e degradant". Fòrça libertats protegidas per las constitucions e la Declaracion dels Drechs de Virgínia foguèron incorporats dins la declaracion dels drechs. == Encastre original == === Preambul === [[Fichièr:Constitution_We_the_People.jpg|drecha|vinheta|"Nosautres lo Pòble" dins l'edicion originala]] Lo preambul to the Constitucion servís d'intoduccion als objectius fondamentals e pricipis directors del document. Assigna pas de poders al govèrn federalt, tampauc plaça de limitas especificas a l'accion governamentala. Puslèu, definís l'origina, l'a portada e l'objectiu de la Constitucion. Son origina e autoritat es dins "Nosautres, Lo pòble dels Estats Units". Aqueste ecò de la Declaracion d'Independéncia. "un pòble" avaliguèt lo connexion amb un autre, e s'assumèt d'entre las poténcias de la tèrra, coma Estat nacion sobeiran. La portada de la Constitucion dobla. Primièra, "per formar una Union mai perfècta" que ja existiguèt dins l' "Union perpetuala" dels Articles de la Confederacion. Segond, per "garantir la benediccion de la libertat", que deurà ne gausir la primièra generacion mai per totas por venir, "la nòstra posteritat". === Article I === [[Article I de la Constitucion dels EUA|Article I]] descriu lo [[Congrès dels Estats Units|Congrès]], la [[Poder legislatiu|baranca legislativa]] del govèrn federal. Seccion 1, exprima, "Totes los poders legislatius garantits per la presenta seràn devoluts a un Congrès dels Estats units, que consistirà en un [[Senat dels Estats Units d'America|Senat]] e una [[Cambra dels Representants dels Estats Units d'America|Cambra dels Representatants]]." L'article establís lo mòde d'[[Sistèma electoral dels Estats Units d'America|eleccion]] e la competéncia per pels members per cada còrs. Los representants devonaver mai de 25 ans d'edat, èsser ciutadan dels EUA dempuèi 7ans, e viure dins l'Estat que representarà. Los senators devon passar 30 ans d'edat, èsser ciutadan dempuèi 9 ans, e viure dins l'Estat que representarà. L'Article I, Seccion 8 enumera los poders delegats a la legislatura. Al congrès escai lo poder de taxar, de s'endeutar, de pagar lo deute e provesir a le defensa comuna e lo ben èsser general; de regular lo comèrci, la falhidas, e la moneda. Per regular los afars intèrnes, a lo poder de regular e governar la fòrças militàrias miliciana, de reprimir las insurreccions e rebutar las invasions. Administra las naturalizacions, la nòrmas de pes e mesuras, la pòsta, e las rotas; per governar dirèctament lo govèrn lo district federal e la cessions de tèrras realizadas pels Estat dels fòrts e arsenals. A l'internacional, lo Congrès ten lo poder de definir e castigar la pirateriá e las infraccion a la Lei de las Nacions, de declarar la guèrra e establir las règles de la guèrra. La darrièra Clausula Necessària e Apropriada, tanben nomenada Clausula Elastica, conferís expressament de poders accessòris al Congrès sens que siá necessàri d'Articles de delegacion expressa per cada poder. l'Article I, Seccion 9 lista uèit limitas especifica al poder del Congrès. === Article II === Article II descriu la foncion, las competéncia, e dever del [[President dels EUA]] e del [[Vice President dels EUA|Vice President]]. Lo President es lo cap de la [[Poder executiu|branca executiva]] del govèrn federal, e tanben [[cap d'Estat]] de la nacion e [[cap de govèrn]]. L'article 2 foguèt modificat pel 12n Amendament que reconéis l'accion dels partits politics, e pel 25n Amendament relatu a la succession de pòste. Lo president recebrà pas qu'una sola compensacion del govèrn federal. Lo jurament inaugural especifia qu'el garda, protegís e defend la Constitution. Lo President es lo Comandant en Cap of de las armadas dels EUA e de las milícia d'Estat quand son mobilizadas. Conclutz los tractats amb l'avís confòrme deldel 2/3 quorum de l Senat. Administra lo govèrn federal, comissiona totas foncions del govèrn federal government segon las directivas del Congrès; pòt demandar l'opinion suls foncionaris màger e realiza los ''"recess appointments"'' (encontra de vacança) quand un un pòste es vacant pendent la vacança del Senate. Lo president ivigila que las leis sián plenament realizadas, quitament se pòt remandar e pardonar levat al subjècte de la [[Impeachment|destitucion]] del congrès, de se meteis himself o dels foncionaris federals. Lo president fa un rapòrt al Congress sus l'Estat de l'Union, e per una Clausula de recomandacion, recommenda de mesuras nacionalas "necessàrias e oportunas". Lo president pòt manténer o ajoranr lo Congrès dins d'escasenças especialas. La section 4 prevei la revocation del president e autres foncionaris federals. Lo president es remandat per [[Impeachment|''impeachment'']] e condemnacion per, traïson, corrupcion, o autre crime e delicte grèu. === Article III === Article III descriu lo sistèma judiciari (lo [[poder judiciari]]), amb la [[Cort Suprèma dels EUA|Cort Suprèma]]. I aurà un tribunat nomenat Cort Suprèma. L'article descriu los tipes la cort agís en [[primièra instància]]. Lo Congrès pòt crear los tribunals que li son inferiors e lo procediment d'[[apellacion]]. Lo Congrès promulga la lei definissent los crimes e prevei lo castig. L'article Tres tanben protegís lo drech d'èsser jutjat per una jurada dins lo procès criminal, e definís lo crime of traïson. Seccion 1 conferís al poder judiciari dels EUA als tribunals federals, e amb el, l'authoritat per interpretar e aplicar la lei a un cas particular. Tanben es comprés lo poder de castigar, condemnar, e dirigir l'accion penala per resòlvre los conflictes. Per far aplicar la decisions judiciàrias, la Constitucion grantís a las corts federalas los poders en matèria d'otratge civi e criminal. La pèna establida pel tribunal per otratge empòrta totes los autres castigs aplicables a la partida en causa. Los autres poders implicits comprenon la mesuras d'injoncion e lo recors a l'''[[habeas corpus]]''. La cort pòt impresonar per causa de desobesisença, litigi de mala fe, e mancament a un <nowiki><i>mandamus</i></nowiki>. Lo poder judiciari inclutz aqueles garantits pels Actes del Congrès al subjècte de las règlas e castig. lo poder judiciari tanben s'espandís als airals non cobèrts per l'estatut. Mai sovent las corts federalas pòdon pas interrompre lo procediment dels tribunals dels Estats. La Clausula 1 Seccion 2 authoriza las cort federalas sonque a sus de cas reals e argumentats. Lo poder judiciari s'espandís pas als cases ipotetics o que son enebits per de problèmas d'interés a agir, d'ojècte, de tèrme. Mai sovent, un cas o una argumentacion necessita la preséncia de las partidas advèrsas qu'an un interés real en jòc dins l'afar. La Clause 2 Section 2 prevéis que la Còrt Suprèma es jurisdiccion de primièra instància dins los afars tocant los ambaissadors, ministres, e cònsols, e per totes los afars al respècte dels Estas e nacions estrangièras, e tanben pels afars que la question es subjècta al poder judiciari federal quand al mens un dels Estat es en causa. Los afars rajant de la lei dels EUA e de sos tractas cason dins la jurisdiccion federalas. Los afars de drech maritim internacional maritim e las concessions de tèrras en conflicte en Estats cason dins las cort federalas. Los afars entre ciutadans dels EUA dins Estats, e los afars entre ciutadans del EUA e Estat estrangièrs e lors ciutadans, cason dins la jurisdiccion federala. Los processes se debanaràn dins l'Estat que lo crime se debanèt. Enlòc dins la Constitucion d'autoriza de biais exprès lo [[contraròtle juridiccional]], mas los redactors evoquèron l'idèa. La Constitucion es la suprèma del país. Un precedent establiguèt ques las corts podavan realizar un contraròtle juridicional de las accions del Congrès o de l'executiu. Lo conflicte de competéncia entre doas leis federalas es dich "pendent" se presenta un estricte problèma constitucional. La competéncia de la Cort Federala es rara when la legislatura d'u Estat adòpta una lei jos competéncia federala. Per establir un sistèma federal de lei nacionala, un esfòrt considerable foguèt desvolopat dins un esperit de cortesiá entre lo govèrn federal e los Estats. Amb la doctrina <nowiki><i>'Res judicata'</i></nowiki>, las corts federalas balhan "bona fe e credit" als tribunals d'Estats. La Còrt Suprèma decidirà de questions constitucionala solament per escasença, e dins l'interés estricte de la necessitat Constitucionala, de baias independent dels motius dels legislators desl Estats, dels resultats politics o de sa sagacitat nacionala la seccion 3 interdit al Congrès de cambiar o modificar la lei federala sus la traïson per majoritat simpla. Tamben definís la traïson coma un acte manifèst de far la guèrra o d'ajudar materialament a far la guèrra als EUA. Las acusacions seràn corroboradas per al mens dos testimònis. Lo Congrès es un oragan politic e los desacòrdis politicas regularament encontrats seràn pas considerats coma traïson. Pasmens, Lo Congès prevei de crimes subversus coma la conspiracion. === Article IV === Article IV descriu las relations entre los Estats e entre cada Estat e lo govèrn federal. Mai, prevei d'autras matèrias coma l' admicion de novèls Estats e lo cambiament de frontièra entre Estats. Per exemple, demanda als Esstats d'acordar "bona fe e credit" a l'accion publica, archiu, e jutjament dels autres Estats. Lo Congrès pòt reglamentar lo biais qu'una pròva per un quite acte serà admesa. La clausula "privilègis e immunitats" enebís al govèrn d'un Estat de discriminar los ciutadans dels autres Estats per favorizar los ciutadans residents. Per exemple, al subjècte d'una una pèna criminala, un Estate pòt pas aumentar lo castig per motiu que lo colpable es un non resident. Tanben establís las règles d'extradicion entre Estats, e establís una basa legala per [[libertat de circulacion]] entre Estats. La Clausula territoriala dona al Congrès lo poder d'establir de règlas per dispausar de la proprietat federala e governar los territòris dels EUA qu'apartenon pas als Estats. Al final, l'article obliga los EUA a garantir que cada Estat garde una forma [[Republica|republicana de govèrn]], e de los protegir de l'invasion e de la violéncia. === Article V === L'Article V descriu lo procediement per amandar la Constitucion. Lo procediment dels uèits Estats èra diferent èra un obstacle per la reforma constitucionala. The amendment process crafted during the Philadelphia Constitutional Convention was, according to The Federalist No. 43, designed to establish a balance between pliancy and rigidity: Ia doas estapas dins lo procediement. Las proposicions per amandar la Constitucion devon respectar coma cla l'adopcion e ratificacion abans que se cambie la Constitucion. Primièra, i a dos procediments per adoptar lo tèxte prepausat, que siá per (a) [[Congrès dels Estats Units|Lo Congrès]], amb una majoritar dels 2/3 per caduna de las doas cambras (Senat e Cambra dels Representants), o per (b) una convencion nacionala (que se debanarà cada còp de 2/3 de las legislaturas dels Estats ne cridarà una). Segonda, i a dos procediment de ratificacion pels amandaments prepauzats, que requerís l'aprobacion dels 3/4 dels Estats (ara 38 sus 50)l: (a) consentida de la legislatura d'Estat o (b) consentida de las [[convencions de ratificacion de l'Estat]]. Lo metòde de ratificacion es causit pel Congrès per cada amendament.. === Article VI === Article VI establís la Constitucion, e totas las leis federalas e los tractas dels EUA coma èsser la [[lèi suprèma]] del país. Valida lo deute public creat jol temps dels Articles de la Confederacion e obliga que cada legislator, foncionari, jutge federal o dels Estats jure o s'afirme en favor de la Constituction. Aquò significa que las constitucions dels Estats e las leis devon pas èsser en conflicte amb la Constitucion federala, los jutges dels Estats an l'obligacion legala d'onorar las leis federalas puslèu qu'aqules de lor Estat. Article Six establís que "pas cap de tèst religios serà demandat per la qualification a quina que siá carga o responsabilitat publica Trust desl EUA." === Article VII === L'Article VII descriu lo procediment per establir la proposicion per una novèla forma de govèrn. Anticipant l'influéncia de fòrça politics antifederalista dins los Estats, los delegats de la Concencion de Filadelfia an previst una ratificacion de la Constitucion per una elecion populara dins las Convencions de ratificacion de cada Estat. Lo metòde la convencion tanben permet als jutges, minsitres e d'autres ineligibles dins las legislaturas dels Estats d'èsser elegits a la convencion. Supausant que lo Rhode Island poiriá ratificar pas, los delegats decidiguèron que la Constitucion dintrarà en vigor del moment que 9 (dels 13) auràn ratificat. Un còp ratificada pel nombre minim d'Estats la proposicion vendrà ''la Constitucion'' dels signataris sens èsser aquesta desl non signataris. === Lo protocòl final === [[Fichièr:Constitution_signatures.jpg|drecha|vinheta|Lo protocòl final de la Constitucion dels EUA]] La signatura de la Constitucion dels EUA se debanèt lo 17 de setembre 1787, quand 39 delegats de Convencion Constitucionala endossèron la constitucion creada pendent la quita convencion. en mai de la signature, lo protocòl final (escatocòl), includsís una brèva declaracion que l'òbra dels delegats se realizèt plan e que las signaturas segentas apròban lo document final. Compren una declaracion prononciant l'adopcion del document pels Estats presents, la data de l'adocion e las signaturas. Puèi, lo secretari de la convention, William Jackson, apondèt una nòta per verificar quatres aponds a la man al document finall, e signèt per autotentificar la validatat. == Amendaments == == Amendaments ratificats == [[Fichièr:Bill of Rights - DPLA - a65f6d0b6210c18d17c596908ebcf270 (page 1).jpg|vinheta|<center>'''United States Bill of Rights'''</center>]] La Constitution conten 27 amendaments. Estructuralament,lo tèxte original de la Constitution e los amandaments precedents demorant incambiats. Lo precedent d'aquesta practica foguèt establit en 1789, quand lo Congrès considerèt e prepausèt lo primièr dels amandaments constitucionals. Los amendaments 1 a 10 ensems coma [[Declaracion dels drechs (EUA)|Declaracion dels drechs]]. === Salvagarda de las litertats (Amendaments 1, 2, and 3) === Lo Prmièr Amendament (1791) interdís al Congrès de trevar l'exercisi d'unes drechs individuals: librtat de religion, [[libertat d'expression]], [[libertat de la premsa]], libertat de reünion e lo drech de peticion. Lo Segond Amend&amp;amp;ment (1791) protegís lo drech al individús de gardar e protar las armas. Pasmens se la Cort Suprèma establiguèt que lo drech s'aplica al individús, pas solament a la milícias collectivas, it decidiguèt que lo govèrn pòt reglamentar o limitar la manufactura, possession e venta [[Arma de fuòc|d'armas de fuòcs]] e autras [[Arma (guèrra)|armas]]. Demandat per diferents Estats al moment dels debats sus ratificacion constitutionala, l'amendament rebat la recuna contra les esfòrts de contunh dels britanics per confiscar las armas dels colons al començament de la guèrra revolucionària.] Lo Tresen Amendament (1791) interdís al govèrn federal de forçar los individús a provesir lo lòtjament al soldats dins lors ostal en temps de patz sens lor consentament. Demandat per diferents Estats al moment dels debats sus ratificacion constitutionala, l'amendament rebat la recuna contra la lei de cantonament de la tropas del Parlament Britanic pendent la guèrra revolucionària, que permetava als soldats britanics d'utilizar los ostals privats per i demorar. === Garantidas processualas (Amendaments 4, 5, 6, 7, e 8) === Lo 4n amendament (1791) protegís lo pòble contra los furs e las sasidas abusivas de lors bens e [[Proprietat|propertats]] pels foncionaris del govèrn. Fur pòt significar tot d'empuèi l'escorcolh dels oficials de polícia a la demanda de tèst saguin o la perquisicion dels ostals o veïculs. Una sasida significa la presa de contraròtle pel govèrn d'un individú o de sa possession. Los objèctes sasits sovent son utilizats coma pròva a carga. Taneben impausa de limitas sus la enquèstas policiàrias e enebís l'usatge de pròvas obtengudas de biais illegal. Lo 5n Amendament (1791) establís l'exigéncia qu'un procès per un [[crime]] màger comence solament après qu'un acte d'acusacion siá rendut per una granda jurada (jurada d'acusacion); protegís los individús de la dobal pèna, del fach d'èsser jutjat e del risc d'èsser castigat mai d'un còp per un mèsme crime; enebís las sanccions o d'èrsser emprisonat sens un procès equitable; e protegís la persona acusada d'èsser constrench de revelar a la polícia, procuror, jutge, o jurada quina que siá informacion que poiriá l'incriminar o èsser incriminat dins una cort de justícia. Tanebn l'amendament tanben enebís lo govèrn de prene la proprietat privada per un usatge public sens una "justa compensacion". Lo 6n Amendament (1791) ofrís diferentas proteccions e drechs per un individú acusat de crime. L'acusat a drech a un procès equitable e aviat per una [[jurada]] locala e imparciala. Tanben, la persona a lo drech a un procès public. Lo drech protegís los acusats de la proceduras secretas podent encoratjar los abuses del sistèma judiciàri, e servís to gardar lo public informat. L'amendament tanben garantís lo drech a aver un [[Avocat (mestièr)|avocat]] en cas d'acusacion per crime, guarantís que l'acusat pòt demandar de testimònis per l'ajudar dins lo procès e que testonònien en sa preséncia, e l'acusat a drech de conéisser la cargasen contra. Lo 7n Amendament (1791) espandís lo drech a aver un procès amb jurada als afars federals [[Drech civil|civils]], e empacha las corts de capvirar las conclusons de las juradas. Quitament se lo quite 7n amandament dichs que se limita als "processes de common law", es a dire los afars que desencadenèron lo drech a una jurada jos la lei anglesa, de fach l'amendament foguèt aplicat per los afars similasr dins las ancianas leis. Per example, lo drech a un procès de jurada s'aplica als afars somesas a la lei federala qu'enebís la descriminacion basada sus la raça race o lo genre, lo lòtjament o l'emplect. Subretot, l'amendament guarantís lo drech a un procès de jurada solament dins una cort federala, no pas dins una cort d'Estat. L'8n Amendament (1791) protegís las personas que se libèran amb caution o que se donan ajan un montant tan naut que seriá impossible levat los mai rics e protegís tanben las personas d'èsser subjèctas a un castig crudel e inabitual. Quitament se la letra a l'origina aviá per objectiu d'enebir de metòdes òre de castig, s'espandiguèt amb las annadas per aparar contra los castigs manifestament disproporcionats o trop cevèr per un quita crime. Aquela disposicion foguèt tanben utilizada per contestar las malas condicions de detencion. === Drechs non nombras e poder reservats (Amendaments 9 e 10) === Lo 9n amendament (1791) declara que los individús an d'autres drechs fondamentals, autres qu'aqueles presents dins la Constitucion. Ven que los Antifederalistas desiravan l'apond d'una declaracion dels drechs e los federalistas opausèron qu'una lista seriá incomplèta e presa per explicita e exaaustiva, espandissent de biais implicit lo poder del govèrn federal. Coma los drechs protegits per l'amandament son pas especifiats, son nomenats "non nombrats" La Cort suprèma concluguèt que los drechs non nombras son tan important coma los drecht de viatjar, lo drech de vòte, lo drech a la vida privada, e lo drech de prene de decisions importantas al subjècte de sa santat e de son còrs. Lo 10n amendament (1791) foguèt integrat dins la declaracion dels dreches per definir melhor las competéncias entre lo govèrn federal e los Estats. L’amendament establís que lo govèrn federal a solament la competéncia que li garantís especificament la Constitucion. These powers include the power to declare war, to collect taxes, to regulate interstate business activities and others that are listed in the articles or in subsequent constitutional amendments. Los autres poders o competéncias que son pas listadas per la constiticion o los amanadaments, atal dich lo 10n Amendament, demoran dins los Estats o lo pòble. Quitament s’i a pas una lista especifica de "competéncia reservada", la Cort Suprèma decidiguèt que la leis amb per subjècte las relacions familialas, lo comèrci a l’interior de la frontièras d’un Estat, e las leis sus las activitats localas, son especialament reservadas als Estates o al pòble. === Autoritat governamentala (Amendaments 11, 16, 18 e 21) === L’11n amandament (1795) enebís las corts federalas federal de se sasir delas afars ont un Estat es cases es procedit per un individú o un autre país, espandissent atal als Estats [[Irresposabilitat del sobeiran|l’irresposabilitat del sobeiran]]. Lo 16n amendament (1913) suprima las limitas constiticionalas dels poders del Congrès per collectar l'impòt e revengut. Aquel amendament venguèt la basa de tota la legislacion federala seguenta en matèria d'impòsts sul revengut e espandiguèt fòrça la portada dels impòsts e revenguts fins ara. Lo 18n amendment (1919) enebís la fabricacion, lo transpòrt, e la venda de la bevendas alcoolicas dins totes los EUA. La proïbicion s'acabèt en 1933, amb l'abrogacion de l'amandament. Lo 21n amendament (1933) abroga lo 18n L'amendment torna la reglamentacion sus alcoòl al Estats. === Salvagarda dels drechs civics (Amendaments 13, 14, 15, 19, 23, 24, e 26) === Lo13n amendament (1865) abolís l'[[esclavatge]] e la [[servitud involontària]], levat en cas de castig per crime, e autoriza lo Congrès a impausar l'abolicion. Lo Congrès volgava que le 13n amadament siá une proclamacion de libertat per totes los esclaus del país mas escartèt la question de l'emancipacion pels drech politics. Aquel amendament èra redut inoperant o sens objècte de per unas partidas originalas de la constitution. Lo 14n amendament (1868) grantís la citadanetat dels EUA a totes los ancians esclaus e totas las personas "subjècta de la jurisdiccion dels EUA". Tanben conten tres novèlas limitas al poder dels Estat: Un Estat deu pas violar los privilègis e immuninats de ciutadans; deu pas privar qui que siá de la vida, libertat, o propertat senon per procedura legala; e deu guarantir a totes egalas protection de la lei. Aquelas limitacions espandiguèron fòrça las protections de la Constitucion. Lo 15n amendament (1870) enebís l'utilizacion de la raça, color, o l'anciana condicion de servitud er de terminar quin ciutadan aurà lo drech de vòte. Lo 19n amendament (1920) enebís lo govèrn de negar al las femnas lo drech de vòte tal que lo tenon los òmes. Lo 23n amendament (1961) espandís lo drech de vòte per las eleccions presidencialas als ciutadans residents del [[Washington, DC|Districte de Colúmbia]] integrant los electors dels [[Districte federal|Districte]] al collègi electoral, coma s'èra un Estat. Lo 24n Amendament (1964) enebís la [[capitacion]] per votar. Pasmens demoran d'autras dicriminacion coma de tèsts d'alfabetizacion, duradas demorança, taxa electorals per empachar de citadans paures (e subretot los American Africans) de participar a las eleccions. La cort suprèma dempuèi assag d'eliminar aquelas mesuras discriminatòrias. Lo 26n amendament (1971) enebís al govèrn d'interdire als ciutadans dels EUA, de 18 ans o mai, de votar a causa de lor edat. === Procediments del govèrn (Amendaments 12, 17, 20, 22, 25, e 27) === Lo 12n amendament (1804) modifica lo biais que lo collègi electoral causís lo President e Vice President. Establís que cada elector deu protar un vòte pel President e un autre pel Vice President, puslèu que dos vòtes pel president. Suggerís que lo President e Vice President seràn pas del meteis Estat. L'Article II, Seccion 1, Clausula 3 es suprimit, aquel amandament espandís las condicions d'eligibilitat del President al Vice President. Lo 17n amandament (1913) modifica lo biais que los senators son elegits. Lo senator seràn elegits per un [[Vòte dirècte|vòte popular dirècte]]. L'amendment remplaça l'Article 1, Section 2, Clausulas 1 e 2. Lo 20n amendament (1933) cambia la data que lo novèl President, Vice President e Congrès ditran en foncion, redusent lo delai entre lo jorn de l'eleccion e lo tèrme dels mandats.. Lo 22n amandament (1951) limita lo nombre de mandats del President a 2 per una durada totala de 8 ans. Lo 25n amendament (1967) clarifica çò que se passa per escasença de la mòrt, destitucion, o demisson del President e del Vice President e cossí la presidéncia es temporàriament complida se lo president ven incapable o pòt pas realizar sa mission. Remplaça l'Article II, Seccion 1, Clausula 6. Lo 27n amendament (1992) empacha los membres del Congrès d'autrejar d'aumentacion de pagament pendent la cesilha. L'aumentacion prendà efièch per la sesilha seguenta. L'article 1, seccion 6, Clausula 1 es modificat per son amendament, qu'èra demorat en suspens pendent mai de dos sègle que conteniá pas de delai per la ratificacion. == Contraròtle jurisdiccional == Lo biais que la Constituciones compresa es influenciat per las decisons de las corts, subretot aquestas de la Cort Suprèma. Aquelas decisions so nomenadas precedents decisions are referred to as [[Règla del precedent|precedents]]. Lo contraròtle jurisdiccional es la competéncia de la Cort per examinar la legislacion federala, los actes de l'executiu federal, e de totas la brancas del govèrn, de decidir de lor [[constitucionalitat]]. Lo contraròtle jurisdiccional compren la competéncia de la Cort per explicar lo sens de la Constitucion e cossí s'aplica als afars particulars. Amb los ans, las decisions de la Cort sus de questions coma la reglamentacion governamental sus la [[ràdio]] ae la [[television]] o los drechs dels accusats dins d'afars criminals cambièt lo biais que diferentas clausulas constirucionalas son interpretadas, pasmens sens amandar lo tèxte actual de la Constitucion. La legislacion adoptada per realizar la Constitciion, o adaptar sas realizacions e de cambiaments de condicions, espandís e, de biais subtil, cambia lo sens de la letra de la Constitucion. La Cort Suprèma Court indiquèt que, un còp que la constitucion a estat espandida a un domèni (pel Congrès o la corts), aquel conbriment es irrevocable. Acceptar que segon la politica la Constitucion siá activada o non pas menariá a un regim on ela e non pas la cort diriá "çò que la lei es". == Religion civila == Unes americans venguèron a pensan que los documents de la Constitucion, de la Declaracion d'Independéncia e la Declaracion dels drechs, venguèt pèire de caire d'una mena de religion civila. Aquò es suggerit per la remarcabla mòstra de la Constitucion, de Declaration of Independence e de la Declaracion dels Drechs, dins un encastre massís de bronze, a l'espròva de las balas, protegit dins un veire amb umiditat contraròtlada e sota void expausat dins una rotunda lo jorn e servada dins una cambra fòrta a l'espròva de las bombas de nuèch al sen del bastit de l'archiu nacional. L'idèa de far mòstra dels documents escandalizèt de criticas universitàrias, que del vejaire de l'America de 1776 o 1789 America l' "idolatria, en tanben en contradiccion curiosa amb las valors de la Revolucion". En 1816, Jefferson escriguèt que "unes òmes veson las constitucions amb una reveréncia moralizatritz e las concidèran coma l' [[Arca d'Aliança]], tròp sagrada per èsser tocada". == Influéncia pel mond == {| align="right" |<gallery perrow="2"> Fichièr:Jose Rizal full.jpg|'''[[José Rizal]]''' Fichièr:Sun Yat-sen 2.jpg|'''[[Sun Yat-sen]]''' </gallery> |} La Constituciondels EUA foguèt un modèl de governança pel mond. Son influéncia internctional s'encontra per de formulacions similàrias e de passatges manlevats per d'autras constitucions, e tanben sos principes coma la règne de la lei, [[separacion dels poders]] e reconeissença dels [[Libertats publicas|drechs idividuals]]. L'experiéncia americana de la lei fondamentala, de sos amendaments e del contraròtle jurisdiccional motivèron los constitutionalistas per lor construccion juridica endacòm mai. Dempuèi la mitat del sègle XX, l'influéncia de la Constitucion dels EUA s'aflaquís alara que d'autres païses revizan lor constitucion amb d'influéncias novèlas. == Nòtas == {{Referéncias}} == References == {{Referéncias}} == Ligams extèrnes == === Fonts governamentalas (EUA) === * [https://www.congress.gov/constitution-annotated/ Analysis and Interpretation of the Constitution of the United States]: legal analysis and interpretation of the Constitution, based primarily on Supreme Court case law * [https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Constitution.html United States Constitution]: Library of Congress web guide to Constitution related primary documents and resources * [https://web.archive.org/web/20080217131631/https://www.archives.gov/exhibits/charters/charters.html America's Founding Documents]: original text and articles exploring the Declaration of Independence, Constitution, and Bill of Rights * [https://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm Constitution of the United States]: original text of each clause in the Constitution with an accompanying explanation of its meaning and how that meaning has changed over time === Fonts non governamentala === * Constitution of the United States of America at the Encyclopædia Britannicanstitution of the United States of America at the Encyclopædia Britannica * [https://www.launchknowledge.com/constitution/ Constitution: accessible text with index, web images of originals, and explanations of spelling and vocabulary] * [https://web.archive.org/web/20080531072633/http://www.law.uchicago.edu/constitution Audio reading] of the Constitution in MP3 format provided by the University of Chicago Law School * [//uscon.mobi/ Mobile friendly] version of the Constitution * [https://web.archive.org/web/20080118090302/http://www.constitutioncenter.org/ National Constitution Center] [[Categoria:Constitucion per país]] {{Paleta Govèrn dels EUA}} qq09237bgqvxegymz2ap7oq93eeh95d 0 184586 2511986 2490472 2026-11-02T08:26:23Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511986 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna/entesta|ocsa}}{{Comuna italiana |carta=gr |nom=Escarnafís |nomItalian=Scarnafigi |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Scarnafigi_esterno_del_castello.jpg |istat=004217 |cp=12030 |tel=0175 |latitudgrad=44 |latitudminuta=41 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=7 |longitudminuta=34 |longitudsegonda=0 |mej=296 |km²={{formatnum:{{supit004|217}}}} |pop={{formatnum:{{popit004|217}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|217}}/{{supit004|217}} round 2)}}}} |còde_cadastre=I512 |Gentili=escarnafisés, -a |Conse=Riccardo Ghigo |Patron= |Fèsta_patronala= |sit_web= http://www.comune.scarnafigi.cn.it/ }} '''Escarnafís'''<ref>http://www.chambradoc.it/unaumanitatquera/laSagaDiElvaContinua.page</ref> o mens probable '''Scarnafis'''<ref>http://chambradoc.it/manifestacions/OCCITAMO-e-dintorni.1.page</ref> (''Scarnafis'' en [[piemontés]] e en [[padan]] normat;<ref>Autori vari, [https://web.archive.org/web/20230822183403/https://archivio.associazionegilbertooneto.org/ARCHIVIO/PDF/toponomastica%20-%20piemonte.pdf "Toponomastica - Piemonte"], ''Toponomastica Padana'', Associazione Gilberto Oneto. Archivio documentale, en linha.</ref> ''Scarnafigi'' en [[italian]]<ref>[https://www.sapere.it/enciclopedia/Scarnafigi.html "Scarnafigi"], ''Sapere'', Milan: White Star, s. d., en linha.</ref>) es una comuna que foguèt part del [[marquesat de Buscha]] puèi fèu del [[marquesat de Saluças]]. ==Istòria== Atestat tre 989 coma ''locus Scarnaficus'', Escarnafís es cedit en 1217 pel marqués de Buscha al comtes de Savòia. Tre 1223 aquels lo cedon als marqués de Saluças. En 1359 finalament tòrnan als Savòia.<ref name=morandini>Alessio Fiore, [https://web.archive.org/web/20230926002012/http://www.archiviocasalis.it/localized-install/biblio/cuneo/scarnafigi "Scarnafigi"], 2008, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> A l’unificacion d’Itàlia, la comuna de ''Scarnafigi'' es dins la província de Coni, l’arrondiment de Saluças e lo canton de Vilanòva de Solaro.<ref>Direzione generale della statistica, [https://web.archive.org/web/20230731061901/http://lipari.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1861/RMG12668cens_pop_1861_dizionario_comuni_Regno+OCRottimizz.pdf#page=155 ''Dizionario dei comuni del Regno d'Italia e tavole statistiche e sinottiche della circoscrizone amministrativa, elettorale, giudiziaria ed ecclesiastica con la indicazione della popolazione giusta l'ultimo censimento''], Torino: Stamperia reale, 1863</ref>{{,}}<ref name=elesh004217>[http://www.elesh.it/storiacomuni/storia_comune.asp?istat=004217 Comune ISTAT "004217 Scarnafigi (Cuneo)" - Codice Catastale "I512"”], ''Storia dei comuni. Variazioni amministrative dall'unità d'Italia'', en linha.</ref> De 1928<ref>“Riunione dei comuni di Ruffia e Scarnafigi in un unico Comune denominato «Scarnafigi-Ruffia» con capoluogo a Scarnafigi.” "Decret reial n°1505 del 31/05/1928", [https://www.gazzettaufficiale.it/eli/gu/1928/07/13/162/sg/pdf ''Gazzetta ufficiale del regno d’Italia'' n°162 del 13/07/1928 p. 3242].</ref> a 1947<ref>“Ricostituzione dei comuni di Lequio Tanaro, Bergolo, Scarnafigi, Ruffia, Torre Bormida e Camo (Cuneo).” "Decret legislatiu del cap de l’estat provisòri" n°345 del 29/03/1947, [https://www.gazzettaufficiale.it/eli/gu/1947/05/23/116/sg/pdf ''Gazzetta ufficiale della repubblica italiana'' n°116 del 23/05/1947]</ref> es fusionaa amb la comuna vesina de [[Rufia]] sota lo nom d’[[Escarnafís e Rufia]], e n’es lo chaplòc.<ref name=elesh004217 /> ==Tanben veire== * [[Comunas de la província de Coni]] {{ref}} {{Comunas de Salucés}} [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] 2vsgn1vg43tpm4ladjxfccluqqfu6ll 0 189976 2511910 2355139 2026-11-01T17:58:03Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2511910 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} === Debuta === [[Fichièr:Roger de Llúria (catalans il·lustres).jpg|vinheta|Roger de Lhoria]] Roger de Lhoria, de nom de naissença Ruggiero di Lauria (tanben conegut com Roger de Lhoria, Lòria, Lhòria o Luria;[a] Lauria o Scalea, Reialme de Sicília, 17 de genièr de 1250 – Valéncia, 19 de genièr de 1305), foguèt un militar originari de l’antiga Lucània educat a la cort dels reis d'Aragon a Barcelona, ont arribèt en fasent partida del seguici de la reina [[:fr:Constance_de_Hohenstaufen_(1248-1302)|Constança de Sicilia]], molhèr de [[Pèire III d'Aragon]] «lo Grand». Foguèt lo pus famós e victoriós almiralh de l' [[:ca:Armada_Reial_del_senyor_rei_d'Aragó|Armada Reiala]]<nowiki/>pendent la guèrra naval de Sicília arribada coma consequéncia dels Sers Sicilianes. Son temperament es caracterisa per èstre irascible, coma ne testimònian sos nombroses duèls, sa conducha de guèrra brutala comportava egalament de massacres de femnas e de mainatjas. En mai de sa crudelitat, sa glòria es tanben escurida per sa cupiditatEs enterrat als pès del sepulcre d'aquel sobiran al [[:fr:Abbaye_de_Santes_Creus|Reial Monastèri de Santa Maria de Santas Croses]]. === Familha === Las originas familialas de Roger de Lhoria an ascendéncia [[Normandia|normanda]]. Lo sieu paire foguèt lo cavalièr lucanès [[:fr:Richard_de_Lauria|Ricardo di Lauria]], senhor de Lloria e grand privat de Manfred e de Sicília, e la siá maire foguèt Isabelha de Amichi [[:es:Bella_de_Amichi|Isabelha de Amichi]], coneguda per Bèlha de Amichi, dida e dama de companhiá de la creina Constança de Sicília. Se maridèt dos còps, primièr amb Margherita Lancia e après amb Saurina de Entença: * Lo 1273 amb Margherita Lancia, sòrre de Corrado L<nowiki/>ancia, dit Conrad Llansa. Amb qui aguèt quate filhs: # Beatriu de Lhoria e Lancia, maridada amb Jacme II de Xèrica e mared’Amfós, que adoptèt lo nom d’Amfós Roger de Lloria. # Jofredina de Lhoria e Lancia (mort 1331), maridada amb Ot I de Montcada i de Pinós, quatren baron d’Aitona. # Rogeron de Lhoria e Lancia, senhor de Tortora e Aieta, mòrt prematurament a l’edat de 22 ans. # Hilària de Lhoria e Lancia (cir. 1285 - 1343), senhora de Lhoria, # Maratea, Ravellon, Nicotera e Scalea; maridada amb Enrico Sanseverino e maire de Ruggero Sanseverino e Lauria. * Lo 1258 amb Saurina d’Entença e de Montcada, sòrre de Berenguer d’Entença e de Montcada, lo qual se jonguèt a la Companhiá Catalana d’Orient de Roger de Flor. Amb qui aguèt 7 filhs: # Joan de Lhoria e d’Entença, magistrat. # Carles de Lhoria e d’Entença (cir. 1292 - 1310), senhor de Lloria del 1308 al 1310. # Margarida de Lhoria e d’Entença (cir. 1294 - 1343), maridada amb Bernat de Vilaragut e Sarrià. # Nicolau de Lhoria e d’Entença, senhor de Taormina. # Constança de Lhoria e d’Entença, senhora de Taormina. # Roger Berenguer de Lhoria e d’Entença (c. 1328), senhor de Lhoria, Lagonegro, Ravello, Maratea, Castelluccio, Rotonda, Papasidero, Laveno lo 1305; senhor de Scalea e Mileto lo 1310. # Ròbert de Lhoria e d’Entença (mòrt abans que lo paire). Lo fraire de Roger de Lhoria foguèt Joan de Lhoria e d’Amichi, que fougèt tanben dit Roger de Lhoria (1321?-1370), manescau d'Almogáver e vicari generau deus ducats d'Atènas e de Néopatrie. === Biografia === Se coneisson paucs detalhs de la vida de Roger de Lhòria abans que foguèt nomenat amiral de la flòta reiala de la Corona d'Aragon per Pèire III d'Aragó «lo Grand». Cresquèt a Lauria, jonhètz baronia del Regne de Sicília. Sa maire, Bèla d'Amichi, èra la dama de companhia de la reina Constança de Sicilia, que vendriá l'esposa de Pere alara mainatge en 1262. Coma resultat de la uninon, mare i fill arribèsson a la cort catalana. Segon las cronicas de [[Bernat Desclot|Desclot]] e [[Ramon Muntaner|Muntaner]], Roger de Lhoria foguèt nomenat amiral de l'Armada Reiala lo 20 d'abril de 1283 après que Pèire III destituís l'anterior amiral, son filh illegitim Jaume Pere, perque aqueste desobesit a sos òrdres pendent l'incursion en Calabria. A combatut al servici de cinc reis diferents: Jacme lo Conqueridor (Jacme I), Pèore lo Grand (Pèire III), Alfons lo Franc (Alfons III), Jacme lo Just (Jacme II) i lo rei sicilian Frederic II (III d'Aragó). Obten lo comtat de Cocentaina (devenguèt atal lo primièr comte de Cocentaina) coma recompensa de sa carrièra militara, e obten la senhoriá de l'ilha de Garbat en consequénciade l'expedicion de Tunis en 1282. ==== Las debutas ==== Acompanhèt lo mainatge Pèire, jol regne de Jacme Ièr, a Toleda e a Madrid (1269). Jacme I li a balhat, aital coma a sa maire, la val de Seta, près de Cocentaina (1270). Esposèt Margarida Lancia e foguèt anoblit (1273). Jacme Ièr o nommèt egalament prefècte de Cocentaina e o carguèt de repoblar lo luòc (1276). Pierre III, ja rei, o nomma procuraire general de Valença (1278). ==== Expedicion en Tunis ==== Acompanhèt lo rei dins l'expedicion de [[Tunis]] en 1282. ==== Guerra en Sicilia ==== L'8 de junh de 1283, afrontèt l'armada angevina dels amirals provençals Cornut e Bonví pendent la batalha de Malta, empachant lo desbarcament angevin en Sicília. Lo 5 de junh de 1284 aguèt luòc la batalha del golfe de Nàpols, pendent la quala son tropèl foguèt atacat près de Nàpols pels angevins jol comandament de Carles II d'Anjau "lo ranc", e après un primièr contacte Roger fenguèt de se retirar cap a Castellammare mas s'arrestèt cort e engatgèt lo combat al mièg de las aigas del golfe de Nàpols per destruire la flòta angevina. Prononcièt aquela frasa celèbra : « Que d'ara enlà i aurà pas mai de peis que gausa retirar sa coa se pòrta pas la bandièra a las quatre barras de nòstre Senhor Rei d'Aragon ».<blockquote>« Ne sol hom pens que galera ne altre vexell gos anar sobre mar, menys de guiatge del rey d'Arago; ne encara no solament galera, ne leny, mas no creu que nengun peix se gos alçar sobre mar, si o porta hun escut o senyal del rey d'Arago en la coha, per mostrar guiatge de aquell noble senyor, lo rey d'Arago e de Cecilia.» Cronica de Bernat Desclot; cap. CLXVI</blockquote> ==== Croada contra la Corona d’Aragon ==== Cridat en Sicília per defendre Catalonha, obten una victòria essenciala sus la flòta francesa de Felip III l'Ardit, pendent la batalha navala de las Formigas, las 3 e 4 de setembre de 1285 pendent la crosada contra la Corona d'Aragon. Es sa victòria mai memorabla. Qualques setmanas mai tard, ataquèt [[Lengadòc]] amb 2.000 Almogavers, s'atacant a Serinhan, Valras e Agde tornant a Barcelona amb una pilha impressionanta. ==== Conflicte en Itàlia ==== Jaume II l'envièt en Sicília per defendre l'illa, qu'èra governada per l'infant Frederic coma lòctenent. Recupèra Cotrone, en Calàbria, e mena lo combat fins a las illas grècas (1292). Los mercands catalans de Constantinòple patiguèron las represalhas dels bizantins e deguèron èsser indemnizats per Roger el meteis. Intervenguèt, amb Frédéric, dins las negociacions qu'abotiguèron a la Patz d'Anagni (1295), mas partegèt pas l'idèa de Bonifaci VIII e de Jacme II que s'acordèron sus la cession de Sicília a la Santa Sieu, e demorèron fidèlas a Frédéric, proclamat rei pels sicilians (1296). Per el a menat de novèlas campanhas en Calàbria, mas mai tard, de divergéncias son aparegudas entre elas. Arrestat, arriba a s'evadir e retròba Jacme II a Roma, ont es nommat vice-amiral de la Glèisa (1297). Acompanhèt lo rei a Murcia. Son nebot Joan de Lloria foguèt tirat pels sicilians e executat a Messina. L'amiral, per se venjar, organizèt un combat novèl e los batèt al cap Orlando (1299) e a Poncèt, ont capturèt l'amiral de Sicília, Corrado Doria (1301). === Darrièras annadas de vida === Signat la [[:fr:Paix_de_Caltabellotta|Patz de Caltabellotta]] (1302), que li permetèt de recuperar las possessions de Sicília qu'aviá confiscadas, se retirèt dins lo reialme de Valença. Lo rei li aviá concedit los sits de Calpe e d'Altea (1297), l'una de las causas del litigi amb Sarrià, e aqueriguèt los bens qu'avián apartenit a l'infant Pere, lo fraire del rei. Temptèt d'organizar una crosada en Tèrra Santa, qu'aguèt pas cap d'efièch (1303) ; sos soldats son anats a la Companhiá catalana d'Orient. Los sarrasins assètjan Cocentaina e i mettre (1303). Frederic II faguèt presentar qualques capítols a Jacme II per tal d'organizar la conquista de Romania (1304). Aviá un problèma amb [[:ca:Guillem_I_d'Entença|Guillem d'Entença]] pertocant la possession de Tivissa, qu'èra obligat de garantir per un prèst que Roger li aviá fach. === Sepultura === Coma l'a declarat dins son darrièr testament, es estat enterrat dins lo Monastèri Reial de Santa Maria de Santas Croses e sa tomba es recobèrta d'una simpla lausa funerària situada al pè de la tomba de son senhor e amic personal, lo rei Pierre lo Grand. Lo tèxt de la lausa funerària se legís coma seguís :<blockquote>«ASI:IAU:LO:NOBLE:EN:R / DE:LURIA:ALMIRALL:GENE / RAL:DLS:REGNES:DARAGO / ED:CICILIA:P:LO:SENOR:REI / DARAGO:E:PASSA:DESTA / VIDA:EN:LAYN:DE:LA:EN / CARNACIO:DE:NOSTRE:SE / NOR:IHU:CRIST:MIL:T:CCC / T:IIII:XUI:KALENDES / DE:FEBRER.»</blockquote> === Saber far e influéncia === Roger de Lauria es segurament un gèni militar. Sas quatre victòrias entre 1283 e 1287 influencièron de faiçon decisiva lo cors de la guèrra de las Vêpres sicilianas e los rapòrts per fòrça en Mediterranèa occidentala, perque la flòta sicilo-catalana poguèt obtenir una sobeiranetat illimitada sus la mar e far atal de Sicília una fortalesa maritima imprenabla. Las doas victòrias successivas, après l'accession del rei Carles II d'Anjau, passan al segond plan del ponch de vista de l'estrategia navala, perque estampan pas una virada definitiva pendent la guèrra. Enfin, son meriti es sustot que de 1283 a 1297 Pierre III e sos dos filhs an sauput defendre Sicília contra una coalicion d'enemics. === Monuments === La vila de Tarragona a onorat Roger de Lhoria amb un immens monument a la debuta de la Rambla Nova, pres lo Balcon del Mediterrani. Podètz egalament trobar una estatua en son onor sul la carrièra de Lluís Companys a Barcelona; dins la meteissa vila, un bastiment del campus Ciutadella de l'Universitat Pompeu Fabra pòrta son nom. === Noms en son onor === ==== Nomenclatura rotièra ==== Roger de Lloria es un nom plan frequent dins la nomenclatura rotièra de Catalonha. I a de carrièras amb aquel nom a Barcelona, lo Masnou, Mataró, Molins de Rei, Premià de Mar, Tarragona, lo Vendrell, Roda de Berà, Móra d'Ebre, Vespella de Gaià, Vilanova e la Geltrú, Lhèida, Juneda , les Borges Blanques, Arbeca, Tarrega, Platja d'Aro, l'Escala, Vilablareix, Llançà, Cadaqués, Vallirana, la Senia, las Casas d'Alcanar, Santa Barbara,Cambrils, Reus, Salou, Terrassa, Santa Coloma de Gramenet , Sant Pere de Ribes, Sant Vicenç de Castellet, Mollet del Vallès, Badalona e Granollers. A Esparreguera, i a l'avenguda Roger de Llúria. En defòra de Catalonha, vos podètz passejar dins la Carrar Roger de Lauria (coma se lo crida tradicionalament en espanhòl) a Benaguasil, Saragossa, Torrent, Alginet, Madrid, Sevilha, Muro d'Alcoi e Castelló de la Plana. A Valença, s'o tròba jos la forma Roger de Llòria. A Daimús, i a l'avenguda Roger de Lloria e la carrièra Roger de Lauria, e a Xàtiva, es repertoriada coma la carrièra Roger de Lloria. I a tanben una avenguda nommada Ruggero di Laurìa a Catània, en Sicília. ==== Vaissèls ==== Lo cuirassat italian Regia Marina (Royal Navy) Ruggiero di Lauria , acabat en 1881 e retirat en 1909, es estat nommat en son onor. Lo destroièr espanhòl Roger de Lauria èra un vaissèl de classa Oquendo de la marina espanhòla lançat en 1967 e mes fòra servici en 1982. La marina a egalament considerat de nommar un destroièr aerian de classa F-102 Alvaro de Bazán Roger de Lauria, mas fin finala èra apelat Almirante Juan de Borbon. L'una de las principalas unitats de paracasudistas de l'armada de l'aire espanhòla es nommada en son onor. === Remarcas === Lo toponim italian es Lauria, amb l'accent sus l'i. En catalan medieval, s'apelava Lloria o Lluria, sovent escrich amb una sola iniciala L que se prononciava probablament palatina e es aital que sos contemporanèus catalans lo cridan dins la Crònica de Bernat Desclot e la Crònica de Ramon Muntaner. La manca d'accent grafic en catalan medieval a conduch al cambiament d'accentuacion. === Referencias === [[:ca:Roger_de_Llúria|Viquipèdia_CAT]] [[:fr:Roger_de_Lauria|Wikipédia_FR]] [https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/roger-de-lloria-0 Enciclopèdia.cat] klu2ygrhmpgkt6mf38no84dfk8pp7r1 0 193003 2511993 2392602 2026-11-02T10:53:53Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511993 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |carta=gr |nom=Gorzenh<br /> ''Gorzegno'' |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Gorzegno panorama.jpg |istat=004097 |cp=12070 |tel=0173 |latitudgrad=44 |latitudminuta=31 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=8 |longitudminuta=08 |longitudsegonda=0 |mej=319 |km²={{formatnum:13.97}} |pop={{formatnum:{{popit004|097}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|097}}/13.97 round 2)}}}} |còde_cadastre=E111 |Gentili=gorzenhés, -a |Conse=Marco Chinazzo |Patron= |Fèsta_patronala= |sit_web= http://www.comune.gorzegno.cn.it/ }} '''Gorzenh''' (''Gorzègn'' en [[piemontés]], ''Gorzegno'' en [[italian]]) es una comuna piemontesa. Administrativament, es dins la [[província de Coni]] e la [[region de Piemont]] de l’[[estat italian]]. ==Istòria== En 1168 d’òmes de «de Gorzenio» (Guglielmo e Anselmino Lignon) son vassals de [[Manfred de Buscha]] que lor dona de tèrras a [[Dolhan]].<ref>Vittorio Tigrino [https://web.archive.org/web/20230823064124/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/content/gorzegno "Gorzegno"], 1996, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> Foguèt la capitala del [[marquesat de Gorzenh]], un pichon estat (feu imperial) annexat al domeni dels Savòias en 1703. Comuna del reialme de Sardenha, es dins la província d’Alba, puèi dins aquela de Coni ont demora a l’unificacion d’Itàlia.<ref>[http://www.elesh.it/storiacomuni/storia_comune.asp?istat=004097 “Comune ISTAT "004097 Gorzegno (Cuneo)" - Codice Catastale "E111"”], ''Storia dei comuni. Variazioni amministrative dall'unità d'Italia'', en linha.</ref> {{ref}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] 2wl0qdwcri8tltrerjvl6yugbifh7gv 0 193010 2511941 2421531 2026-11-01T23:57:00Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511941 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |carta=ita |nom=Auto |nom2=Alto |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Alto pan.jpg |istat=004005 |cp=12070 |tel=0174 |latitudgrad=44 |latitudminuta=7 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=8 |longitudminuta=0 |longitudsegonda=0 |mej=652 |km²={{formatnum:7.46}} |pop={{formatnum:{{popit004|005}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|005}}/7.46 round 2)}}}} |còde_cadastre=A238 |Gentili=albaretés, -a |Conse=Mauro De Andreis |Patron= |Fèsta_patronala= |sit_web= http://www.comune.alto.cn.it/ }} '''Auto''' (tanben en [[piemontés]], ''Òtu'' en padan,<ref>Autori vari, [https://web.archive.org/web/20230822183403/https://archivio.associazionegilbertooneto.org/ARCHIVIO/PDF/toponomastica%20-%20piemonte.pdf "Toponomastica - Piemonte"], ''Toponomastica Padana'', Associazione Gilberto Oneto. Archivio documentale, en linha.</ref> ''Alto'' en [[italian]]) es una comuna piemontesa. Administrativament, es dins la [[província de Coni]] e la [[region de Piemont]] de l’[[estat italian]]. ==Istòria== Es una comuna plan anciana e relativament independenta, jols comtes d'Auto e Caprauna. Un còp dins lo reialme de Sardenha, es dins la província del Mondví puèi dins aquela de Coni,<ref>Beatrice Palmero [https://web.archive.org/web/20230823063957/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/biblio/alto "Auto"], 1996, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> qu'i demòra a l’unificacion d’Itàlia.<ref>[http://www.elesh.it/storiacomuni/storia_comune.asp?istat=004005 “Comune ISTAT "004005 Alto (Cuneo)" - Codice Catastale "A238"”], ''Storia dei comuni. Variazioni amministrative dall'unità d'Italia'', en linha.</ref> {{ref}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] phpmc3krf27ztwfzwtcxn56uvr08lsl 0 193016 2511944 2421534 2026-11-02T00:32:44Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511944 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |carta=ita |nom=Banhasc |nom2=Bagnasco |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Bagnasco_da_SGiulitta.jpg |istat=004008 |cp=12071 |tel=0174 |latitudgrad=44 |latitudminuta=18 |latitudsegonda=14.83 |longitudgrad=8 |longitudminuta=2 |longitudsegonda=42.79 |mej=483 |km²={{formatnum:30.95}} |pop={{formatnum:{{popit004|008}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|008}}/30.95 round 2)}}}} |còde_cadastre=A555 |Gentili=banhasqués, -a |Conse=Giuseppe Carazzone |Patron= |Fèsta_patronala= |sit_web= http://www.comune.bagnasco.cn.it/ }} '''Banhasc''' (''Bagnasch'' en [[piemontés]], ''Bagnàsch'' en padan,<ref>Autori vari, [https://web.archive.org/web/20230822183403/https://archivio.associazionegilbertooneto.org/ARCHIVIO/PDF/toponomastica%20-%20piemonte.pdf "Toponomastica - Piemonte"], ''Toponomastica Padana'', Associazione Gilberto Oneto. Archivio documentale, en linha.</ref> ''Bagnasco'' en [[italian]]) es una comuna piemontesa. Administrativament, es dins la [[província de Coni]] e la [[region de Piemont]] de l’[[estat italian]]. ==Istòria== Es una comuna plan anciana suls camins entre la còsta ligura e l'interior piemontés. Cambièt mai d'un còp de mans, entre los marqués de Cheva e de Final, abans d'èsser annexada a la corona de Savòia. Un còp dins lo reialme de Sardenha, es dins la província de Mondovi puèi dins aquela de Coni,<ref>Beatrice Palmero [https://web.archive.org/web/20230823060816/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/biblio/bagnasco "Bagnasco"], 1996, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> qu'i demòra a l’unificacion d’Itàlia.<ref name=elesh004008>[http://www.elesh.it/storiacomuni/storia_comune.asp?istat=004008 “Comune ISTAT "004008 Bagnasco (Cuneo)" - Codice Catastale "A555"”], ''Storia dei comuni. Variazioni amministrative dall'unità d'Italia'', en linha.</ref> De 1928 a 1947 li es annexada la comuna vesina de [[Batifòl]].<ref name=elesh004008 /> {{ref}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] 4lmncz99dl6tktl6r99yhooiyuf8b5o 0 193018 2511947 2421542 2026-11-02T01:09:20Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511947 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna/entesta|ocsa}}{{Comuna italiana |carta=gr |nom=Bausser |nom2=Baldissero d'Alba |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Le_rocche_del_Roero_(Baldissero_d'Alba,_Piemonte,_Italia).jpg |istat=004010 |cp=12040 |tel=0172 |latitudgrad=44 |latitudminuta=45 |latitudsegonda=31.5 |longitudgrad=7 |longitudminuta=54 |longitudsegonda=53.64 |mej=380 |km²={{formatnum:15.33}} |pop={{formatnum:{{popit004|010}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|010}}/15.33 round 2)}}}} |còde_cadastre=A589 |Gentili=bausserés, -a |Conse=Michele Lusso |Patron= |Fèsta_patronala= |sit_web= http://www.comune.bagnasco.cn.it/ }} '''Bausser''' (''Baussé'' en [[piemontés]], ''Bausé'' en padan,<ref>Autori vari, [https://web.archive.org/web/20230822183403/https://archivio.associazionegilbertooneto.org/ARCHIVIO/PDF/toponomastica%20-%20piemonte.pdf "Toponomastica - Piemonte"], ''Toponomastica Padana'', Associazione Gilberto Oneto. Archivio documentale, en linha.</ref> ''Baldissero d'Alba'' en [[italian]]) es una comuna istoricament dins lo [[marquesat de Saluças]]. Administrativament, es uèi dins la [[província de Coni]] e la [[region de Piemont]] de l’[[estat italian]]. ==Istòria== Al s. XIII Bausser es cedit als marqués de Saluças, que lo se gardan entrò l'annexion a Piemont.<ref>Baldassare Molino [https://web.archive.org/web/20230823063225/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/biblio/cuneo/baldissero-dalba "Baldissero d'Alba"], 1996, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> A l’unificacion d’Itàlia, la comuna de ''Baldissero'' es dins la província de Coni. En 1863 s'apond lo qualificatiu ''d'Alba''.<ref name=elesh004010>[http://www.elesh.it/storiacomuni/storia_comune.asp?istat=004010 “Comune ISTAT "004010 Baldissero d'Alba (Cuneo)" - Codice Catastale "A589"”], ''Storia dei comuni. Variazioni amministrative dall'unità d'Italia'', en linha.</ref> {{ref}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] 6u7yjrmhuiqj1mbw2e9erdgfhtjqn7m 0 193042 2511946 2421540 2026-11-02T01:02:39Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511946 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |carta=ita |nom=Batifòl |nomItalian=Battifollo |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Battifollo pan 02.png |istat=004015 |cp=12070 |tel=0174 |latitudgrad=44 |latitudminuta=19 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=8 |longitudminuta=00 |longitudsegonda=37 |mej=274 |km²={{formatnum:11.12}} |pop={{formatnum:{{popit004|015}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|015}}/11.12 round 2)}}}} |còde_cadastre=A716 |Gentili=batifolés, -esa |Conse=Giovanni Secondo Odasso |Fèsta_patronala= |sit_web= http://www.comune.battifollo.cn.it/ }} '''Batifòl''' (tanben en [[piemontés]] e en [[padan]] normat,<ref>Autori vari, [https://web.archive.org/web/20230822183403/https://archivio.associazionegilbertooneto.org/ARCHIVIO/PDF/toponomastica%20-%20piemonte.pdf "Toponomastica - Piemonte"], ''Toponomastica Padana'', Associazione Gilberto Oneto. Archivio documentale, en linha.</ref> ''Battifollo'' en [[italian]]) es una comuna piemontesa. Administrativament, es dins la [[província de Coni]] e la [[region de Piemont]] de l’[[estat italian]]. ==Istòria== Atestada tre 1142 ''Battifollum''. Part del marquesat de Cheva entrò [[1741]].<ref>Beatrice Palmero [https://web.archive.org/web/20230824155526/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/biblio/battifollo "Battifollo"], 1996, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> A l’unificacion d’Itàlia es dins la província de Coni.<ref name=elesh004015>[http://www.elesh.it/storiacomuni/storia_comune.asp?istat=004015 “Comune ISTAT "004015 Battifollo (Cuneo)" - Codice Catastale "A716"”], ''Storia dei comuni. Variazioni amministrative dall’unità d'Italia'', en linha.</ref> De 1927 a 1947 es annexaa a [[Banhasc]].<ref name=elesh004015 /> {{ref}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] ooi7viipr98up3tkpx5yg09msomehac 0 193044 2511949 2421543 2026-11-02T01:19:23Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511949 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |carta=ita |nom=Beinete |nomItalian=Beinette |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Beinette_piazza_umberto_I.jpg |istat=004016 |cp=12081 |tel=0171 |latitudgrad=44 |latitudminuta=22 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=7 |longitudminuta=39 |longitudsegonda=0 |mej=491 |km²={{formatnum:17.69}} |pop={{formatnum:{{popit004|016}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|016}}/17.69 round 2)}}}} |còde_cadastre=A735 |Gentili=beinetés, -esa |Conse=Lorenzo Busciglio |Fèsta_patronala= |sit_web= http://www.comune.beinette.cn.it/ }} '''Beinete''' (''Beinëtte'' en [[piemontés]], ''Beinëte'' en [[padan]] normat,<ref>Autori vari, [https://web.archive.org/web/20230822183403/https://archivio.associazionegilbertooneto.org/ARCHIVIO/PDF/toponomastica%20-%20piemonte.pdf "Toponomastica - Piemonte"], ''Toponomastica Padana'', Associazione Gilberto Oneto. Archivio documentale, en linha.</ref> ''Beinette'' en [[italian]]) es una comuna piemontesa. Administrativament, es dins la [[província de Coni]] e la [[region de Piemont]] de l’[[estat italian]]. ==Istòria== Atestada tre 1041: ''Baenna Superior''. Destacada de [[Coni]] en [[1245]].<ref>Giancarlo Comino [https://web.archive.org/web/20230824160449/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/content/beinette "Beinette"], 1998, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> A l’unificacion d’Itàlia es dins la província de Coni.<ref name=elesh004015>[http://www.elesh.it/storiacomuni/storia_comune.asp?istat=004016 “Comune ISTAT "004016 Beinette (Cuneo)" - Codice Catastale "A735"”], ''Storia dei comuni. Variazioni amministrative dall’unità d'Italia'', en linha.</ref> {{ref}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] m5429ig1uk15114e64ji8qxwl320ge3 0 193058 2511969 2421732 2026-11-02T03:49:38Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511969 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna/entesta|ocsa}}{{Comuna italiana |carta=gr |nom=Camerana |nomItalian=Camerana |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Map_of_comune_of_Camerana_%28province_of_Cuneo%2C_region_Piedmont%2C_Italy%29.svg |istat=004035 |cp=12072 |tel=0174 |latitudgrad=44 |latitudminuta=25 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=8 |longitudminuta=8 |longitudsegonda=0 |mej=525 |km²={{formatnum:{{supit004|035}}}} |pop={{formatnum:{{popit004|035}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|035}}/{{supit004|035}} round 2)}}}} |còde_cadastre=B467 |Gentili=cameranés, -a |Conse=Massimiliano Romano |Patron= |Fèsta_patronala= |sit_web= http://www.comune.camerana.cn.it/ }} {{confusion|Camarena}} '''Camerana''' (''Camran-a'' en [[piemontés]], ''Camràn-a'' en padan,<ref>Autori vari, [https://web.archive.org/web/20230822183403/https://archivio.associazionegilbertooneto.org/ARCHIVIO/PDF/toponomastica%20-%20piemonte.pdf "Toponomastica - Piemonte"], ''Toponomastica Padana'', Associazione Gilberto Oneto. Archivio documentale, en linha.</ref> ''Camerana'' en [[italian]]<ref>[https://www.sapere.it/enciclopedia/Camerana.html "Camerana"], ''Sapere'', Milan: White Star, s. d., en linha.</ref>) es una comuna istoricament dins lo [[marquesat de Saluças]]. Administrativament, es uèi dins la [[província de Coni]] e la [[region de Piemont]] de l’[[estat italian]]. ==Istòria== Atestat tre lo s. XI coma ''Camairana'' o ''Camariana'', Camerana es cedit un moment als marqués de Saluças,<ref name=morandini>Cesare Morandini, [https://web.archive.org/web/20230825134115/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/content/camerana "Camerana"], 1996, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> e se tròba aital dins la diocèsi omonima.<ref name=savio>Carlo Fedele Savio, [https://archive.org/details/saluzzoeisuoives00saviuoft/page/142/mode/2up ''Saluzzo e i suoi vescovi (1475-1601)''], Saluças: Tip. Frat[elli] Lobetti-Bodoni, 1996, p. 142.</ref> A l’unificacion d’Itàlia, la comuna de ''Camerana'' es dins la província de Coni.<ref name=elesh004035>[http://www.elesh.it/storiacomuni/storia_comune.asp?istat=004035 Comune ISTAT "004035 Camerana (Cuneo)" - Codice Catastale "B467"”], ''Storia dei comuni. Variazioni amministrative dall'unità d'Italia'', en linha.</ref> De 1928 a 1947 li es annexaa la comuna vesina de [[Gotaseca]].<ref name=elesh004035 /> En 1948 lo caplòc es transferit de Gabutti a Villa.<ref name=morandini />{{,}}<ref name=elesh004035 /> {{ref}} {{Comunas de Salucés}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] 3p4bkezq60t64gwjcczf4wew9wzvknw 0 193075 2511994 2422336 2026-11-02T10:56:56Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511994 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |carta=gr |nom=Gotaseca |nomItalian=Gottasecca |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Gottasecca._Santuario_della_Madonna_Assunta._Facciata.jpg |istat=004098 |cp=12070 |tel=0174 |latitudgrad=44 |latitudminuta=28 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=8 |longitudminuta=10 |longitudsegonda=0 |mej=710 |km²={{formatnum:{{supit004|098}}}} |pop={{formatnum:{{popit004|098}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|098}}/{{supit004|098}} round 2)}}}} |còde_cadastre=E115 |Gentili=gotasequés, -a |Conse=Marco Malnati |Patron= |Fèsta_patronala= |sit_web= http://www.gottasecca.eu/ }} '''Gotaseca''' (''Botasëcca'' en [[piemontés]], ''Butasëca'' en [[padan]] normat,<ref>Autori vari, [https://web.archive.org/web/20230822183403/https://archivio.associazionegilbertooneto.org/ARCHIVIO/PDF/toponomastica%20-%20piemonte.pdf "Toponomastica - Piemonte"], ''Toponomastica Padana'', Associazione Gilberto Oneto. Archivio documentale, en linha.</ref> ''Gottasecca'' o ''Gottasécca'' en [[italian]]<ref>[https://www.sapere.it/enciclopedia/Gottas%C3%A9cca.html "Gottasécca"], ''Sapere'', Milan: White Star, s. d., en linha.</ref>) es una comuna piemontesa. Administrativament, es uèi dins la [[província de Coni]] e la [[region de Piemont]] de l’[[estat italian]]. ==Istòria== Atestat en latin coma ''Lovaniola que dicitur Gauta sicca'', Gotaseca es dins lo marquesat de Montferrat. Après son annexion a la corona de Savòia, es passat dins lo marquesat de Cheva.<ref name=tigrino>Vittorio Tigrino, [https://web.archive.org/web/20230826084515/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/biblio/gottasecca "Gottasecca"], 1996, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> A l’unificacion d’Itàlia, la comuna de ''Gottasecca'' es dins la província de Coni.<ref name=elesh004098>[http://www.elesh.it/storiacomuni/storia_comune.asp?istat=004098 “Comune ISTAT "004098 Gottasecca (Cuneo)" - Codice Catastale "E115"”], ''Storia dei comuni. Variazioni amministrative dall'unità d'Italia'', en linha.</ref> De 1928 a 1947 es annexaa a la comuna vesina de [[Camerana]].<ref name=elesh004098 /> {{ref}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] kpkaharwqecmz7r7pimnczd3hgm3z1x 0 193085 2511956 2421648 2026-11-02T02:01:59Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511956 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna/entesta|ocsa}} {{Comuna italiana |carta=gr |nom=Bervei |nomItalian=Belvedere Langhe |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Belvedere Langhe veduta.jpg |istat=004018 |cp=12060 |tel=0173 |latitudgrad=44 |latitudminuta=30 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=7 |longitudminuta=58 |longitudsegonda=0 |mej=639 |km²={{formatnum:{{supit004|018}}}} |pop={{formatnum:{{popit004|018}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|018}}/{{supit004|018}} round 2)}}}} |còde_cadastre=A774 |Gentili=berveiés, -a |Conse=Massimiliano Romano |Patron= |Fèsta_patronala= |sit_web= http://www.comune.belvederelanghe.cn.it/ }} '''Bervei''' (''Bërvèj'' en [[piemontés]], ''Bërvéi'' en padan,<ref>Autori vari, [https://web.archive.org/web/20230822183403/https://archivio.associazionegilbertooneto.org/ARCHIVIO/PDF/toponomastica%20-%20piemonte.pdf "Toponomastica - Piemonte"], ''Toponomastica Padana'', Associazione Gilberto Oneto. Archivio documentale, en linha.</ref> ''Belvedere Langhe'' o ''Belvedére Langhe'' en [[italian]]<ref>[https://www.sapere.it/enciclopedia/Belved%C3%A9re+Langhe.html "Belvedére Langhe"], ''Sapere'', Milan: White Star, s. d., en linha.</ref>) es una comuna istoricament dins lo [[marquesat de Saluças]]. Administrativament, es uèi dins la [[província de Coni]] e la [[region de Piemont]] de l’[[estat italian]]. ==Istòria== Atestat tanben coma ''Ugnolio'' (946) o ''Malamorte'' (1782), Barvei es cedit als marqués de Saluças en 1286,<ref name=morandini>Cesare Morandini, [https://web.archive.org/web/20230826123615/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/content/belvedere-langhe "Belvedere Langhe"], 1996, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> e se tròba aital dins la diocèsi omonima.<ref name=savio>Carlo Fedele Savio, [https://archive.org/details/saluzzoeisuoives00saviuoft/page/142/mode/2up ''Saluzzo e i suoi vescovi (1475-1601)''], Saluças: Tip. Frat[elli] Lobetti-Bodoni, 1996, p. 142.</ref> A l’unificacion d’Itàlia, la comuna de ''Belvedere'' es dins la província de Coni.<ref name=elesh004018>[http://www.elesh.it/storiacomuni/storia_comune.asp?istat=004018 “Comune ISTAT "004018 Belvedere Langhe (Cuneo)" - Codice Catastale "A774"”], ''Storia dei comuni. Variazioni amministrative dall'unità d'Italia'', en linha.</ref> En 1863 li es apondut ''Langhe''.<ref name=elesh004018 /> {{ref}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] az5oq8rofzlj9ee7ld2zs3k265lbayr 0 193112 2511960 2421650 2026-11-02T02:37:47Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511960 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna/entesta|ocsa}} {{Comuna italiana |carta=gr |nom=Bonvesin |nomItalian=Bonvicino |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Map of comune of Bonvicino (province of Cuneo, region Piedmont, Italy).svg |istat=004023 |cp=12060 |tel=0173 |latitudgrad=44 |latitudminuta=30 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=8 |longitudminuta=1 |longitudsegonda=0 |mej=502 |km²={{formatnum:{{supit004|023}}}} |pop={{formatnum:{{popit004|023}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|023}}/{{supit004|023}} round 2)}}}} |còde_cadastre=A979 |Gentili=bonvesinés, -a |Conse=Giuseppe Mondone |Patron= |Fèsta_patronala= |sit_web= http://www.comune.bonvicino.cn.it/ }} '''Bonvesin''' (''Bonvzin'' en [[piemontés]], ''Bunsìn'' en padan,<ref>Autori vari, [https://web.archive.org/web/20230822183403/https://archivio.associazionegilbertooneto.org/ARCHIVIO/PDF/toponomastica%20-%20piemonte.pdf "Toponomastica - Piemonte"], ''Toponomastica Padana'', Associazione Gilberto Oneto. Archivio documentale, en linha.</ref> ''Bonvicino'' en [[italian]]<ref>[https://www.sapere.it/enciclopedia/Bonvicino.html "Bonvicino"], ''Sapere'', Milan: White Star, s. d., en linha.</ref>) es una comuna istoricament dins lo [[marquesat de Saluças]]. Administrativament, es uèi dins la [[província de Coni]] e la [[region de Piemont]] de l’[[estat italian]]. ==Istòria== Dintrat dins lo domeni dels marqués de Saluças al s. XII, Bonvesin es atestat a la fin del s. XIV,<ref name=morandini>Cesare Morandini, [https://web.archive.org/web/20230828071857/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/content/bonvicino "Bonvicino"], 1996, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> e se tròba aital dins la diocèsi omonima al s. XVI.<ref name=savio>Carlo Fedele Savio, [https://archive.org/details/saluzzoeisuoives00saviuoft/page/142/mode/2up ''Saluzzo e i suoi vescovi (1475-1601)''], Saluças: Tip. Frat[elli] Lobetti-Bodoni, 1996, p. 142.</ref> A l’unificacion d’Itàlia, la comuna de ''Bonvicino'' es dins la província de Coni.<ref name=elesh004023>[http://www.elesh.it/storiacomuni/storia_comune.asp?istat=004023 “Comune ISTAT "004023 Bonvicino (Cuneo)" - Codice Catastale "A979"”], ''Storia dei comuni. Variazioni amministrative dall'unità d'Italia'', en linha.</ref> Cedís la fraccion de Lovera a sa vesina Murassan en 1884, mas li es tornat en 1887.<ref name=elesh004023 />{{,}}<ref name=morandini /> {{ref}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] sw8tju4aej04v4df88r3o9qnc0wywbn 0 193153 2511984 2422321 2026-11-02T07:23:14Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511984 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna/entesta|ocsa}} {{Comuna italiana |carta=gr |nom=Dolhan |nomItalian=Dogliani |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Dogliani veduta.jpg |istat=004081 |cp=12063 |tel=0173 |latitudgrad=44 |latitudminuta=32 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=7 |longitudminuta=57 |longitudsegonda=0 |mej=295 |km²={{formatnum:{{supit004|081}}}} |pop={{formatnum:{{popit004|081}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|081}}/{{supit004|081}} round 2)}}}} |còde_cadastre=D314 |Gentili=dolhanés, -a |Conse=Ugo Arnulfo |Patron= |Fèsta_patronala= |sit_web= http://www.comune.dogliani.cn.it/ }} '''Dolhan''' (''Dojan'' en [[piemontés]], ''Duiàn'' en padan normat,<ref>Autori vari, [https://web.archive.org/web/20230822183403/https://archivio.associazionegilbertooneto.org/ARCHIVIO/PDF/toponomastica%20-%20piemonte.pdf "Toponomastica - Piemonte"], ''Toponomastica Padana'', Associazione Gilberto Oneto. Archivio documentale, en linha.</ref> ''Dogliani'' en [[italian]]<ref>[https://www.sapere.it/enciclopedia/Dogliani.html "Dogliani"], ''Sapere'', Milan: White Star, s. d., en linha.</ref>) es una comuna istoricament dins lo [[marquesat de Saluças]]. Administrativament, es uèi dins la [[província de Coni]] e la [[region de Piemont]] de l’[[estat italian]]. ==Istòria== Las primièras atestacions de Dolhan son ''Dolianus'' en 1142, ''Doianus'' en 1251, ''Doglianus'' en 1228 e ''Dulianus'' en 1245.<ref name=olivieri /> Dolhan foguèt un temps dau [[marquesat de Buscha]]. En 1187 lo marqués Manfred de Buscha vendèt Dolhan al marqués Manfred de Saluças.<ref name=olivieri /> Dolhan venguèt lo caplòc de las possessions del [[marquesat de Saluças]] del Tanar enlà,<ref name=olivieri>Antonio Olivieri, [https://web.archive.org/web/20230901061057/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/content/dogliani "Dogliani"], 1996, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> e se trobèt aital dins la diocèsi de Saluças a sa creacion al s. XVI.<ref name=olivieri /><ref name=savio>Carlo Fedele Savio, [https://archive.org/details/saluzzoeisuoives00saviuoft/page/142/mode/2up ''Saluzzo e i suoi vescovi (1475-1601)''], Saluças: Tip. Frat[elli] Lobetti-Bodoni, 1996, p. 142.</ref> A l’unificacion d’Itàlia, la comuna de ''Dogliani'' es dins la província de Coni.<ref name=elesh004081>[http://www.elesh.it/storiacomuni/storia_comune.asp?istat=004081 “Comune ISTAT "004081 Dogliani (Cuneo)" - Codice Catastale "D314"”], ''Storia dei comuni. Variazioni amministrative dall'unità d'Italia'', en linha.</ref> {{ref}}{{Comunas de Salucés}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] pra3nyxqlqc1hc06hqffmsp6p2ufp5m 0 193730 2511951 2490773 2026-11-02T01:26:34Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511951 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |carta=ita |nom=Bene |nom2=Bene Vagienna |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Bene_Vagienna_da_Santo_Stefano.jpg |istat=004019 |cp=12041 |tel=0172 |latitudgrad=44 |latitudminuta=32 |latitudsegonda=43 |longitudgrad=7 |longitudminuta=49 |longitudsegonda=59 |mej=349 |km²={{formatnum:{{supit004|19}}}} |pop={{formatnum:{{popit004|19}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|19}}/{{supit004|19}} round 2)}}}} |còde_cadastre=A779 |Gentili=benés, -esa |Conse=Claudio Ambrogio |Patron=Sant Gotard |Fèsta_patronala= |sit_web= https://www.comune.benevagienna.cn.it/}} '''Bene''' (tanben en [[piemontés]], ''Bène'' en padan normat,<ref>Autori vari, [https://web.archive.org/web/20230822183403/https://archivio.associazionegilbertooneto.org/ARCHIVIO/PDF/toponomastica%20-%20piemonte.pdf "Toponomastica - Piemonte"], ''Toponomastica Padana'', Associazione Gilberto Oneto. Archivio documentale, en linha.</ref> ''Bene Vagienna'' o ''Bène Vagiènna'' en [[italian]]<ref>[https://www.sapere.it/enciclopedia/B%C3%A8ne+Vagi%C3%A8nna.html "Bène Vagiènna"], ''Sapere'', Milan: White Star, s. d., en linha.</ref>) es una comuna piemontesa. Administrativament, es dins la [[província de Coni]] e la [[region de Piemont]] de l’[[estat italian]]. ==Istòria== Es una comuna plan anciana bastida a costat de l’anciana ciutat romana Augusta Vagiennorum. La prononciacion Bagiennorum passèt a cha pauc a Bene.<ref name=castellani>Luisa Castellani, Alessio Fiore, [https://web.archive.org/web/20231017044228/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/biblio/cuneo/bene-vagienna "Bene Vagienna"], 1996, revisat en 2013, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> A l’unificacion d’Itàlia es caplòc de canton de l’arrondiment del [[Lo Mondví|Mondví]] dins la província de Coni.<ref>Direzione generale della statistica, [https://web.archive.org/web/20230731061901/http://lipari.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1861/RMG12668cens_pop_1861_dizionario_comuni_Regno+OCRottimizz.pdf#page=155 ''Dizionario dei comuni del Regno d'Italia e tavole statistiche e sinottiche della circoscrizone amministrativa, elettorale, giudiziaria ed ecclesiastica con la indicazione della popolazione giusta l'ultimo censimento''], Torino: Stamperia reale, 1863</ref>{{,}}<ref name=elesh004019>[http://www.elesh.it/storiacomuni/storia_comune.asp?istat=004019 “Comune ISTAT "004019 Bene Vagienna (Cuneo)" - Codice Catastale "A779"”], ''Storia dei comuni. Variazioni amministrative dall'unità d'Italia'', en linha.</ref> En 1862 pren lo nom de Bene Vagienna per remembrar la ciutat romana d’Augusta Vagiennorum.<ref name=castellani />{{,}}<ref name=elesh004019 /> De 1928 a 1947 li es reünida la màger part de [[Lequi]].<ref name=elesh004019 /> {{ref}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] e3gdwmmf0k0dbak0in3hwa8y8yy3rcm 0 193755 2511953 2490774 2026-11-02T01:31:07Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511953 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |carta=ita |nom=Benevèl |nom2=Benevello |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Hrad_Benevello.jpg |istat=004020 |cp=12050 |tel=0173 |latitudgrad=44 |latitudminuta=38 |latitudsegonda= |longitudgrad=8 |longitudminuta=06 |longitudsegonda= |mej=671 |km²={{formatnum:{{supit004|20}}}} |pop={{formatnum:{{popit004|20}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|20}}/{{supit004|20}} round 2)}}}} |còde_cadastre=A782 |Gentili=benevelés, -esa |Conse=Mauro Rapalino |Patron=Sant Pèire als Liames |Fèsta_patronala=darrièr dimenge de julhet |sit_web= https://www.comune.benevello.cn.it/}} '''Benevèl''' (tanben en padan normat, ''Benevél'' en [[piemontés]],<ref>Autori vari, [https://web.archive.org/web/20230822183403/https://archivio.associazionegilbertooneto.org/ARCHIVIO/PDF/toponomastica%20-%20piemonte.pdf "Toponomastica - Piemonte"], ''Toponomastica Padana'', Associazione Gilberto Oneto. Archivio documentale, en linha.</ref> ''Benevello'' o ''Benevèllo'' en [[italian]]<ref>[https://www.sapere.it/enciclopedia/Benev%C3%A8llo.html "Benevèllo"], ''Sapere'', Milan: White Star, s. d., en linha.</ref>) es una comuna piemontesa. Administrativament, es dins la [[província de Coni]] e la [[region de Piemont]] de l’[[estat italian]]. ==Istòria== Se sap pas grand causa de l’istòria de Benevèl.<ref name=olivieri>Antonio Olivieri, [https://web.archive.org/web/20230925231110/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/biblio/cuneo/benevello "Benevello"], 1996, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> A l’unificacion d’Itàlia la comuna de ''Benevello'' es dins lo canton de [[Dian]] e dins l’arrondiment d’[[Alba]] dins la província de Coni.<ref>Direzione generale della statistica, [https://web.archive.org/web/20230731061901/http://lipari.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1861/RMG12668cens_pop_1861_dizionario_comuni_Regno+OCRottimizz.pdf ''Dizionario dei comuni del Regno d'Italia e tavole statistiche e sinottiche della circoscrizone amministrativa, elettorale, giudiziaria ed ecclesiastica con la indicazione della popolazione giusta l'ultimo censimento''], Torino: Stamperia reale, 1863</ref>{{,}}<ref name=elesh004020>[http://www.elesh.it/storiacomuni/storia_comune.asp?istat=004020 “Comune ISTAT "004020 Benevello (Cuneo)" - Codice Catastale "A782"”], ''Storia dei comuni. Variazioni amministrative dall'unità d'Italia'', en linha.</ref> {{ref}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] so373xiw9hhjqlpn7u1dcd0gcxw67cl 0 193756 2511968 2490465 2026-11-02T03:35:25Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511968 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna/entesta|ocsa}}{{Comuna italiana |carta=gr |nom=Bèrgui |nom2=Bergolo |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Bergolo_church.jpg |istat=004021 |cp=12074 |tel=0173 |latitudgrad=44 |latitudminuta=33 |latitudsegonda=03 |longitudgrad=8 |longitudminuta=10 |longitudsegonda=38 |mej=616 |km²={{formatnum:{{supit004|21}}}} |pop={{formatnum:{{popit004|21}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|21}}/{{supit004|21}} round 2)}}}} |còde_cadastre=A798 |Gentili=bergolés, -esa |Conse=Mario Marone |Patron=Nativitat de la Verge |Fèsta_patronala=cambiadissa |sit_web= https://www.comune.bergolo.cn.it/}} '''Bèrgui''' (tanben en padan normat, ''Bergui'' en [[piemontés]],<ref>Autori vari, [https://web.archive.org/web/20230822183403/https://archivio.associazionegilbertooneto.org/ARCHIVIO/PDF/toponomastica%20-%20piemonte.pdf "Toponomastica - Piemonte"], ''Toponomastica Padana'', Associazione Gilberto Oneto. Archivio documentale, en linha.</ref> ''Bergolo'' o ''Bèrgolo'' en [[italian]]<ref>[https://www.sapere.it/enciclopedia/B%C3%A8rgolo.html "Bèrgolo"], ''Sapere'', Milan: White Star, s. d., en linha.</ref>) es una comuna piemontesa que foguèt un temps als [[marquesat de Saluças|marqués de Saluças]]. Administrativament, es dins la [[província de Coni]] e la [[region de Piemont]] de l’[[estat italian]]. ==Istòria== En 1322 Manfredo II del Vast lo cediguèt a Manfred IV marqués de Saluças. Passèt mai tard al domeni dels Savòia.<ref name=tigrino>Vittorio Tigrino, [https://web.archive.org/web/20231019120531/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/biblio/bergolo "Bergolo"], 1996, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> A l’unificacion d’Itàlia la comuna de ''Bergolo'' es dins lo canton de [[Cortmilha]] e dins l’arrondiment d’[[Alba]] dins la província de Coni.<ref>Direzione generale della statistica, [https://web.archive.org/web/20230731061901/http://lipari.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1861/RMG12668cens_pop_1861_dizionario_comuni_Regno+OCRottimizz.pdf ''Dizionario dei comuni del Regno d'Italia e tavole statistiche e sinottiche della circoscrizone amministrativa, elettorale, giudiziaria ed ecclesiastica con la indicazione della popolazione giusta l'ultimo censimento''], Torino: Stamperia reale, 1863</ref>{{,}}<ref name=elesh004021>[http://www.elesh.it/storiacomuni/storia_comune.asp?istat=004021 “Comune ISTAT "004021 Bergolo (Cuneo)" - Codice Catastale "A798"”], ''Storia dei comuni. Variazioni amministrative dall'unità d'Italia'', en linha.</ref> De 1928 a 1947 Bèrgui es suprimit e reünit a [[Cortmilha]].<ref name=elesh004021 /> {{ref}} {{Comunas de Salucés}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] 42hrhs01gkkf59f8rxryq9ex3wa76dx 0 193757 2511978 2490469 2026-11-02T06:27:11Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511978 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna/entesta|ocsa}}{{Comuna italiana |carta=gr |nom=Cortmilha |nom2=Cortemilia |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Cortemilia_panorama.jpg |istat=004073 |cp=12074 |tel=0173 |latitudgrad=44 |latitudminuta=34 |latitudsegonda=30 |longitudgrad=8 |longitudminuta=11 |longitudsegonda=30 |mej=247 |km²={{formatnum:{{supit004|073}}}} |pop={{formatnum:{{popit004|073}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|073}}/{{supit004|073}} round 2)}}}} |còde_cadastre=D062 |Gentili=cortmilhés, -esa |Conse=Roberto Bodrito |Patron= |Fèsta_patronala= |sit_web= https://www.comune.cortemilia.cn.it/}} '''Cortmilha''' (''Curtmìya'' en padan normat, ''Cortmija'' en [[piemontés]],<ref>Autori vari, [https://web.archive.org/web/20230822183403/https://archivio.associazionegilbertooneto.org/ARCHIVIO/PDF/toponomastica%20-%20piemonte.pdf "Toponomastica - Piemonte"], ''Toponomastica Padana'', Associazione Gilberto Oneto. Archivio documentale, en linha.</ref> ''Cortemilia'' o ''Cortemìlia'' en [[italian]]<ref>[https://www.sapere.it/enciclopedia/Cortem%C3%AClia.html "Cortemìlia"], ''Sapere'', Milan: White Star, s. d., en linha.</ref>) es una comuna piemontesa que foguèt un temps als [[marquesat de Saluças|marqués de Saluças]]. Administrativament, es dins la [[província de Coni]] e la [[region de Piemont]] de l’[[estat italian]]. ==Istòria== Entre 1160 e 1170 es partejat entre [[marquesat de Buscha]] e marquesat del Caret. En 1322 los marqués del Caret vendon sos drechs al [[marquesat de Saluças|marqués de Saluças]]. Passèt mai tard al domeni dels Savòia.<ref name=tigrino>Vittorio Tigrino, [https://web.archive.org/web/20231019192925/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/biblio/cortemilia "Cortemilia"], 1996, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> A l’unificacion d’Itàlia la comuna de ''Cortemilia'' es caplòc de canton dins l’arrondiment d’[[Alba]] dins la província de Coni.<ref>Direzione generale della statistica, [https://web.archive.org/web/20230731061901/http://lipari.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1861/RMG12668cens_pop_1861_dizionario_comuni_Regno+OCRottimizz.pdf ''Dizionario dei comuni del Regno d'Italia e tavole statistiche e sinottiche della circoscrizone amministrativa, elettorale, giudiziaria ed ecclesiastica con la indicazione della popolazione giusta l'ultimo censimento''], Torino: Stamperia reale, 1863</ref>{{,}}<ref name=elesh004073>[http://www.elesh.it/storiacomuni/storia_comune.asp?istat=004073 “004073 Cortemilia (Cuneo)" - Codice Catastale "D062"”], ''Storia dei comuni. Variazioni amministrative dall'unità d'Italia'', en linha.</ref> De 1928 a 1947 [[Bèrgui]] e [[La Tor Bórmia]] son suprimits e reünits a Cortmilha.<ref name=elesh004073 /> {{ref}} {{Comunas de Salucés}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] bi5p4g0tcmtrkoqcl65azacwrt2dqng 0 194425 2511955 2490775 2026-11-02T01:48:15Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511955 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |carta=ita |nom=Bergomal |nom2=Borgomale |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Cap d'imatge en Commons |istat=004024 |cp=12050 |tel=0173 |latitudgrad=44 |latitudminuta=37 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=8 |longitudminuta=08 |longitudsegonda=0 |mej=471 |km²={{formatnum:{{supit004|24}}}} |pop={{formatnum:{{popit004|24}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|24}}/{{supit004|24}} round 2)}}}} |còde_cadastre=B018 |Gentili=bergomalés, -esa |Conse=Marco Grasso |Patron=Verge del Carme |Fèsta_patronala=14 d'agost |sit_web= https://www.comune.borgomale.cn.it/}} '''Bergomal''' (''Bergomà'' en [[piemontés]], ''Burgumå'' en [[padan]] normat,<ref>Autori vari, [https://web.archive.org/web/20230822183403/https://archivio.associazionegilbertooneto.org/ARCHIVIO/PDF/toponomastica%20-%20piemonte.pdf "Toponomastica - Piemonte"], ''Toponomastica Padana'', Associazione Gilberto Oneto. Archivio documentale, en linha.</ref> ''Borgomale'' en [[italian]],<ref>[https://www.sapere.it/enciclopedia/Borgomale.html "Borgomale"], ''Sapere'', Milan: White Star, s. d., en linha.</ref>) es una comuna piemontesa. Administrativament, es dins la [[província de Coni]] e la [[region de Piemont]] de l’[[estat italian]]. ==Istòria== Comprés dins lo comtat d’Alba, ven possession de Bonifaci del Vast (1091), puèi passa als marquésde Ceva (1142), als Del Carretto di Gorzegno (1268), als Falletti d'Alba e als Della Chiesa (sec. XV). En 1631 dintra dins lo domeni dels Savòia.<ref name=tigrino>Antonio Olivieri, [https://web.archive.org/web/20231019120531/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/biblio/bergolo "Borgomale"], 1996, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> A l’unificacion d’Itàlia la comuna de ''Borgomale'' es dins lo canton de [[Dian d’Alba]] e dins l’arrondiment d’[[Alba]] dins la província de Coni.<ref>Direzione generale della statistica, [https://web.archive.org/web/20230731061901/http://lipari.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1861/RMG12668cens_pop_1861_dizionario_comuni_Regno+OCRottimizz.pdf ''Dizionario dei comuni del Regno d'Italia e tavole statistiche e sinottiche della circoscrizone amministrativa, elettorale, giudiziaria ed ecclesiastica con la indicazione della popolazione giusta l'ultimo censimento''], Torino: Stamperia reale, 1863</ref>{{,}}<ref name=elesh004024>[http://www.elesh.it/storiacomuni/storia_comune.asp?istat=004024 “Comune ISTAT "004021 Borgomale (Cuneo)" - Codice Catastale "B018"”], ''Storia dei comuni. Variazioni amministrative dall'unità d'Italia'', en linha.</ref> {{ref}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] f9z4we1skek1srg9imr8fuo7oh5z2uv 0 195486 2511911 2420825 2026-11-01T17:59:10Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2511911 wikitext text/x-wiki '''Jacques Médecin''', nascut lo 5 de mai de 1928 a [[Niça]] ([[Aups Maritims|Alps Maritimes]]) e mòrt lo 17 de novembre de 1998 a Punta del Este ([[Uruguai]]), es un òme politic francés, cònsol màger de Niça de 1966 a 1990, president del conselh general d'Alps Maritimes de 1973 a 1990, deputat de 1967 a 1988, e secretari d'Estat al Torisme de 1976 a 1978 dins los governs [[Jacques Chirac|Chirac]] I, Barre I e Barre II. El nais la meteissa annada ont son paire Jean Médecin ven cònsol màger de Niça. Après de corts estudis de drech, trabalha dins diferents gabinets ministerials de 1951 a 1952, puèi es jornalista de 1952 a 1966, exercissent a [[Niça-Matin]] e dins divèrses mèdias nacionals e internacionals. Se lança en politica en 1961 en essent elegit conselhièr general a Niça, mas mal escai l'annada seguenta a se far elegir deputat. Aderent del Centre republican, es centrista, antigaullista e partisan de l'Argeria francesa. Après la mòrt de son paire, ven cònsol màger de Niça en febrièr de 1966 a 37 ans. L'annada seguenta, es elegit deputat dins la 2da circonscripcion d'Alps Maritimes, sietant dins lo grop centrista PDM. Pendent las municipalas de 1971, nosa amb capitada una aliança amb lo [[Partit Socialista (França)|Partit socialista]]. Participa en novembre de 1971 a la creacion del Movement reformator. En octobre de 1973, accedís a la presidéncia del conselh general d'Alps Maritimes, dispausant d'una larja majoritat, e o demorarà pendent setze ans. Debuta a aquela epòca una evolucion progressiva cap a la drecha que culminarà dins las annadas 1980. Sosten [[Valéry Giscard d'Estaing]] a la presidenciala de 1974, abans de s'aparentar al grop RI en 1975, çò que li permet de dintrar al governament en genièr de 1976 coma secretari d'Estat al Torisme. Son imatge ven puèi sulfurós : es acusat d'entretenir de ligams amb Albert Spaggiari e l'extrèma drecha, e son amistat amb Jean-Dominique Fratoni lo conduch a favorizar aqueste dins la guèrra dels casinos. Manca de pauc de pèrdre la comuna en 1977 al profièch del comunista Charles Carecèt, puèi son sèti al conselh general pendent las cantonalas de 1979. Raymond Barre o recondutz pas dins son governament novèl d'abril de 1978. S'alunhant del Partit republican, sosten Jacques Chirac a la presidenciala de 1981, e s'aparenta al grop RPR. Las municipalas de 1983 ont sa lista es reelegida al primièr torn amb un nombre recòrd de votz constituïsson son apogèu electorala. Deu puèi afrontar la concurréncia insistenta del Front nacional, mas capita a o dominar electoralament. Maire bastisseire, pendent 24 ans, es generalament considerat coma avent desvolopat la vila de Niça en la dotant d'equipaments dignes d'una metropòli, e contribuït a sa diversificacion economica, mas al prètz d'un pesuc endeutament. Se reivindicant òme de drecha, distant al respècte dels partits politics nacionals, se distinguís per un anticomunisme virulent e de las presas de posicion remarcadas, per exemple contra l'IVG e pel restabliment de la pena de mòrt. D'unas de sas decisions e declaracions crèan de vivas polemicas. Afirma en 1990 partejar « 99,9 % de las tèsis del FN ». A Niça, dispausa de rets solidas e d'un aparelh electoral poderós. Al cap d'un « sistèma Médecin » clientelista e corruptiu, se retròba al còr de multiples afars. En 1985, sos pensaments fiscals son agravats per las revelacions sus sos avers als Estats Units. Es inculpat en novembre de 1989 per delicte d'ingeréncia dins l'afar de l'Accion Niça-Còsta d'Azur, e es suspectat de desviacions de fonzes de l'associacion para-municipala Niça-Operà. En julhet de 1990, la cambra regionala dels comptes o declara comptable de fach. Demissiona en setembre de 1990 e rejonch Punta del Este en Uruguai, escapant un temps a la justícia. En 1992, es condemnat a un an de preson fèrma per delicte d'ingeréncia, puèi es acusat d'aver percebut de dejós de man de la part de la societat Serel. Es arrestat en novembre de 1993 abans d'èsser extradit en França en novembre de 1994. En 1995-1996, es condemnat a dos ans de preson fèrma per abús de fisança, corrupcion passiva e recapte d'abús de bens socials. Après 22 meses de detencion, es liberat en setembre de 1995 e, malgrat que d'autres afars sián pendents, torne en genièr de 1996 a Punta del Este ont se morís en novembre de 1998. Fa partida dels qualques cònsols màgers emblematics de grandas vilas de França de la segonda mitat del sègle XX, mas sa carrièra es considerablament plapadas per sas condemnacions. Descridat per fòrça, demòra pasmens plan apreciat per una partida de la populacion niçarda que vei en el una incarnacion de la vila e garda en sovenir son vam e son sens del contacte. Escaissat afectuosament "Jacon" pels occitanofòns niçards, Jacques Medecin aviá una bona coneissença de l'[[occitan]] de Niça. Se mostrèt estacat la cultura niçarda e escriguèt un libre sus la cosine niçarda qu'es ara une referéncia. jarhreb9bzix1pb0akfdh7z2sdo52bk 0 195767 2511962 2490464 2026-11-02T02:45:45Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511962 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |carta=ita |nom=Bossolasc |nom2=Bossolasco |blason= |reg=PMN |prov=CN |imatge=Castello_Balestrino.jpeg |istat=004027 |cp=12060 |tel=0173 |latitudgrad=44 |latitudminuta=32 |latitudsegonda= |longitudgrad=8 |longitudminuta=03 |longitudsegonda= |mej=800 |km²={{formatnum:{{supit004|27}}}} |pop={{formatnum:{{popit004|27}}}} |data-pop={{popit004|0}} |dens={{formatnum:{{#expr:({{popit004|27}}/{{supit004|27}} round 2)}}}} |còde_cadastre=B084 |Gentili=bossolasqués, -esa |Conse=Franco Grosso |Patron=Santa Joan Baptista |Fèsta_patronala=24 de junh |sit_web= https://www.comune.bossolasco.cn.it/}} '''Bossolasc''' (''Bossolasch'' en [[piemontés]], ''Busulàsch'' en padan normat,<ref>Autori vari, [https://web.archive.org/web/20230822183403/https://archivio.associazionegilbertooneto.org/ARCHIVIO/PDF/toponomastica%20-%20piemonte.pdf "Toponomastica - Piemonte"], ''Toponomastica Padana'', Associazione Gilberto Oneto. Archivio documentale, en linha.</ref> ''Bossolasco'' en [[italian]]<ref>[https://www.sapere.it/enciclopedia/Bossolasco.html "Bossolasco"], ''Sapere'', Milan: White Star, s. d., en linha.</ref>) es una comuna piemontesa. Administrativament, es dins la [[província de Coni]] e la [[region de Piemont]] de l’[[estat italian]]. ==Istòria== Atestat tre lo s. XI, Bossolasc es una comunautat vassala de la comuna d'Alba (jurament de 1219), partejada entre Bossolasc e Bossolasquet. Al s. XIV ven la capitala d'un marquesat jol govèrn dels marqués de Carret. Ven un feu imperial, governant dempuèi Milan, puèi passa en 1735 als Savòia.<ref name=fiore>Alessio Fiore, [https://web.archive.org/web/20240303114839/https://www.archiviocasalis.it/localized-install/biblio/cuneo/bossolasco "Bossolasco"], 2013, ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi'', en linha.</ref> A l’unificacion d’Itàlia la comuna de ''Bossolasco'' es caplòc de canton dins l’arrondiment d’[[Alba]] e dins la província de Coni.<ref>Direzione generale della statistica, [https://web.archive.org/web/20230731061901/http://lipari.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1861/RMG12668cens_pop_1861_dizionario_comuni_Regno+OCRottimizz.pdf ''Dizionario dei comuni del Regno d'Italia e tavole statistiche e sinottiche della circoscrizone amministrativa, elettorale, giudiziaria ed ecclesiastica con la indicazione della popolazione giusta l'ultimo censimento''], Torino: Stamperia reale, 1863</ref> {{ref}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] l9n2bousoj7138ndsrvcnap139d4ho9 0 196513 2511925 2435310 2026-11-01T21:11:49Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511925 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Alard de Cans''' (ancianas grafias ''Alart; Cans, Caus,<ref>[https://books.google.com/books?id=ShEpAQAAMAAJ L'astrado, Volume 12, 1975.] Aquesta revista en nòrma mistralenca traduís e transcrís ''Bloundèu'' (de ''Blondel'') mas manten la grafias medievalas ''Alart de Caus'', ''la Halle'', etc. Es probable qu'aqueles felibres coneissián pas una fòrma occitana.</ref> Caux, Chans''; [[floruit|fl.]]1235-[[circa|c.]]1250) foguèt un [[trouvère]] e [[cavalièr]] d'origina [[Artés (província)|artesenca]],<ref name=Arlima>[https://www.arlima.net/ad/alart_de_chans.html Alart de Chans | Arlima - Archives de littérature du Moyen Âge]</ref> actiu en [[Arràs]]<ref>Archives historiques et littéraires du nord de la France, et du midi de la Belgique. Volume 3, 1841.</ref> vèrs [[1250]]. Es lo filh del cavalièr [[Renaud de Crosilhas]], qu'esposèt la dama [[Ermentruda de Cans]] e fondèt una branca cabdeta de la [[familha de Crosilhas]]. Lor senhoriá èra basada al [[castèl de Cans]], uèi desparegut, sus lo territòri comunal de [[Coutiches]] près d'[[Orchies]] ([[Flandra (region istorica)|Flandra]]).<ref name=Sapienza/> Segon [[Elisa Verzilli]], solament l'òbra ''E serventois, ariere t'en revas'' pòt èsser atribuïda a li amb certitud, supausada d'èsser escrich pendent lo tèrç mejan del sègle XIII.<ref name=Sapienza>[https://web.archive.org/web/20250121021223/https://parli.seai.uniroma1.it/data/e21person/alard-de-chans?id=7480 Alard de Chans. Elisa Verzilli, Prosopographical Atlas of Romance Literature, Sapienza, Università di Roma.], sègle XXI.</ref> Almens doas de sas òbras son coneguts: *Un [[sirventés]]: ''[[E! serventois, arriere t'en revas]]''.<ref name=Arlima/><ref name=Sapienza/> *Un cançon: ''Loiaul amor k'est dedens fin cuer mise''<ref name=Jonas>[https://jonas.irht.cnrs.fr/consulter/intervenant/detail_intervenant.php?intervenant=3092 Alard de Cans. JONAS - Section Romane - IRHT]</ref> <!--Archives historiques et littéraires du nord de la France, et du midi de la Belgique. Volume 3 (Second Series), 1841: "Le Trouvère Alard de Caux, qui avait fait un long et agréable séjour à Arras, dans une pièce galante où il s’adresse à ses vers, les engage ainsi à ne pas s’arrêter dans leur course et à tirer droit vers l’Artois, pays fortuné où le goût et les lumières répandaient déjà une vive clarté; laissons le parler lui-même en son langage naïf: « Hé! Serventois, arrière t’en revas « Droit en Artois, ne te vas atargant, (retardant.) « Et ma dame si (ainsi) me salueras. »" --> ==Nòtas e referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal Edat Mejana|Portal <!--Reialme de -->França|Portal trobar}} {{Autoritats}} {{DEFAULTSORT:Cans, Alard de}} [[Categoria:Artés]] [[Categoria:trouvère]] [[Categoria:trouvère del sègle XIII]] ai6sume5weab0t17sx4d9r579ydgr54 0 198909 2511990 2472709 2026-11-02T09:33:22Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2511990 wikitext text/x-wiki {{Omon|Felip|Elefant (omonimia)}} {{Infobox Persona}} <!--{{esbòs persona}}--> '''Felip Elefant'''<ref group=nt>Es apelat '''''Philippe Éléphant''''' en [[francés]]. La forma occitanocatalana '''''Felip Elefant''''' apareis dins qualques òbras catalanas.</ref> (mai conegut coma '''Philippus Elephantis''' o '''Philippi Elephantis''', noms latinizats) foguèt un [[mètge]], [[alquimista]], [[matemetician]] e [[filosòf]] medieval d'expression [[latin]]a. Actiu a [[Tolosa]] al [[sègle XIV]], e qu'èra probable d'origina escocesa.<ref>Faye Getz, ''Medical practitioners in medieval England''. Oxford Journals. Social History of Medicine, Volume 3, number 2, 1990, pags. 245-283. [http://shm.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/3/2/245 ].</ref> Foguèt autor d'un tractat enciclopedic, perdut en bona part, del que se n'es conservat la seccion consacrada a la [[alquimia]].<ref>José Rodríguez Guerrero. ''Algunos datos desconocidos sobre las relaciones entre alquímia y mitología''. Revista Azogue, 5. 2002-2007. Pag. 24, nòta 46. [http://www.revistaazogue.com/Azogue5-2.pdf Disponible en PDF]</ref> Seguidor de l'[[ermeneutica]] de [[Pietro de Bono]], primièr alquimista qu'incorporèt los tèmas mitologics al sieu discors<ref>José Rodríguez Guerrero, op.cit. pag. 21</ref> en la seva òbra "Pretiosa margarita novella". En la bibliotèca de l'umanista catalan del {{sègle|XV}}, [[Pere Miquel Carbonell]], i cònsta una òbra intitulada ''Philosophia magistri Philippi Elephantis cum versibus Nasonis et Ovidii ac proverbis moralibus commendatione dignis''.<ref>Jordi Rubió i Balaguer, ''«Els clàssics a la biblioteca de Pere Miquel Carbonell, fins a l'any 1484», pag. 213-214.''</ref> En lo manuscrit 2085 de la [[Universitat de Salamanca|Biblioteca Universitaria de Salamanca]], pags. 1èr-26n,<ref>[http://jordanus.org/cgi-bin/iccmsm-search.pl?sprache=de&datenbank=iccmsm&ausgabe=dhs&ausdateiformat=&listpos=0&listen=keine&listlet=keiner&fn=t00b04.f03&fi=Salamanca&fn=t00b04.f04&fi=Biblioteca+Universitaria Veire catalòg en linha, apartat 14/0 SSALUM2085/00]{{Ligam pas actiu|bot=InternetArchiveBot |data=2021}}</ref> i cònsta un tractat sus ''Mathematica'', de Philippus Elephantis. Daissèt tanben un tractat d'etica (''Ethica''), de concepcion aristoteliciana, en çò que, entre d'autras, tracta del tèma de la guèrra, en s'inspirant en [[Vegeci]].<ref>Philippe Richardot. ''Y a-t-il une pensée navale dans l'occident médiéval?'' [https://web.archive.org/web/20121122011427/http://www.stratisc.org/PN7_Richardot.html Disponible en línia]</ref> ==Fonts==<!--Nòtas e referéncias--> ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Traduccion/Referéncia|ca|Philippus Elephantis}} {{Referéncias}} ===Bibliografia=== * Paul Cattin, ''L'œuvre encyclopédique de Philippe Eléphant : mathématique, alchimie, éthique (milieu du XIVe siècle)''. Tesi doctoral, inèdita. École national des Chartes 1969 (Relacionada a la [https://web.archive.org/web/20241212152037/https://thamous.univ-rennes1.fr/sites/theses/php/liste.php?champ1=titre&chaine1=du&table=tbiblio web de la Universitat de Rennes]) * G. Beaujouan i Paul Cattin, ''Philippe Éléphant, Mathématique, alchimie, éthique; a ''Histoire littéraire de la France", Tome XLI. 384 p. 1981. * Marshall Clagett. ''Archimedes in the Middle Ages. Vol. III. The Fate of the Medieval Archimedes, 1300 to 1565''. Philadelphia. American Philosophical Society. ==Veire tanben== ===Articles connèxes=== ===Ligams extèrnes=== {{Multibendèl|Portal biografia|Portal medecina|Portal Lengadòc}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Elefant, Felip}} [[Categoria:Alquimista francés]] [[Categoria:Alquimista occitan]] [[Categoria:Filosòf francés]] [[Categoria:Filosòf occitan]] [[Categoria:Filòsof medieval en latin]] [[Categoria:Mètge francés]] [[Categoria:Mètge occitan]] [[Categoria:Matematician francés]] [[Categoria:Matematician occitan]] [[Categoria:Personalitat occitana]] [[Categoria:Personalitat de Tolosa]] mcfwmyrfzpruwcd3cy9eywo6sud5kzj 0 200859 2511929 2511885 2026-11-01T22:10:04Z Raymond Trencavel 26125 /* Acte 2 a Montsegur */ 2511929 wikitext text/x-wiki == Introduccion == [[Fichièr:CarrièrasOccitanas.png|277x277px|vinheta| Creacion visuala : @camp.liure]] '''Carrièras occitanas''' es un moviment collectiu e viu per la lenga [[Occitan|occitana]], compausat majoritàriament de joens occitans que se vòlon bolegar ende hèr véser e víver la lenga. Una còla de sheis personas es a l’origina de las Carrièras occitanas. Un trentenat de personas s’amassèron a [[Sant Africa|Sant-Africa]], en [[Departament d'Avairon|Avairon]], a l’estiu de 2024. Lor tòca es d’organizar eveniments d’afirmacion collectiva. L’idèa generau èra de hèr quauquarren dins l’esperit de las manifestacions [[Collectiu Anem òc !|Anèm Òc]], que s’organizèron de 2005 a 2015. Maugrat lo long silenci d'aquestas darrèras annadas, l’enveja e la necessitat d’organizar eveniments, dambe passacarrèras, per visibilisar la lenga e la cultura occitanas, demòran. == Lo manifèste == [[Fichièr:Aficha de l'acte 1 de las Carrièras occitanas a Vilafranca de Roergue.png|359x359px|vinheta|Aficha de l'acte 1 de las Carrièras occitanas a Vilafranca de Roergue. Creacion visuala : @camp.liure]] Suu site de las Carrièras occitanas, que's pòt retrobar lo manifèste : «Desempuish 2015, e la darrèra manifestacion [[Collectiu Anem òc !|Anem òc]], n’avem pas avut lo parat d’amuishar per carrèra la volontat populara d’accès a la lenga occitana. Totun l’enveja e la necesitat qu’i demòran. [[Fichièr:Reconstruccion de l'ostau de Joan Petit a Vilafranca de Roergue.png|292x292px|vinheta|Reconstruccion de l'ostau de Joan Petit a Vilafranca de Roergue.]] De las [[Valadas Occitanas]] cap a la [[Ocean Atlantic|Mar Grana]], amassem-nos ! Balham ua impulsion a un moviment qui sostien l’idèa qu’avem besonh de diversitat culturala com de diversitat ecologica o umana. Defendem ua lenga tà tots, qui nos permet d’evoluar amassa en ua societat ubèrta, conscienta deu son enviroament com de la soa istòria. Mei un pòble e pòrta collectivament la soa cultura, mei sia capable de s’organizar, de crear, d’arcuélher e de partatjar. Mainats, que cantavam tots la soa cançon. Los 25 e 26 d’octobre, que’u tornarem l’ostau. Com tà materializar lo noste patrimòni immateriau, vam tornar bastir l’ostau deu [[Joan Petit]], a l’endret on estè rasat au sègle XVII per castig de la susmauta deus [[Susmauta deus Crocants|crocants]]. Manifestacion, disutidas, cantèras, concerts, vilatjòts deus différents país occitans, passacarrèra … Los 25 e 26 d’octobre de 2025, cridam a ua dimenjada hestiva de manifestacion e d’accion tà la lenga occitana !<ref>https://web.archive.org/web/20260118064343/https://www.carrieras-occitanas.eu/lo-manifeste/</ref>» == Acte 1 a Vilafranca de Roergue == [[Fichièr:Debuta deu passacarrèra dins Vilafranca de Roergue.png|292x292px|vinheta|Debuta deu passacarrèra dins Vilafranca de Roergue.]] Lo prumèr acte de las Carrièras occitanas se hascoc los 25 e 26 d’octobre de 2025 a [[Vilafranca de Roergue]]. Un milierat de personas s'amassèron ende celebrar la lenga occitana, sus las tèrras de [[Joan Petit]]. I avoc un beròi programa tot lo long de la dimenjada. Lo dissabte 25 d'octobre a 10 oras s’organizèc un talhièr de lenga e de cant. A 11:30, ua passejada dins la vila estoc prepausada per descobrir l’istòria deus [[Susmauta deus Crocants|crocants]] e lor revòlta de 1643. A 14 oras comencèc la manifestacion per la reconeishença de la lenga occitana e la defensa de culturas popularas dambe la reconstruccion de l'ostau de [[Joan Petit]]. En fin de jornada, i avoc un bal dambe [[La Talvera]], [[Cocanha (cançon occitana)|Cocanha]] e un concèrt de CxK devath la hala de [[Vilafranca de Roergue]]. Puish, lo dimenge 26 d'octobre comencèc dambe ua conférencia sus lo colonialisme interior de Magdalene Maire<ref>https://www.youtube.com/watch?v=STlwqz9Lbx4&t=1s</ref> e ua lectura de contes d’[[Andrieu Lagarda|Andriu Lagarda]] per Alain Vidal. A 11 oras 30, un escambi sus lo sens e la plaça de l’occitan dens las coralas estoc prepausat. Après lo repaish, se tengoc l’amassada generau de las Carrièras occitanas. Per accabar la dimenjada, i avoc un concèrt/bal amb [[Laurent Cavalié]] e Platane<ref>https://web.archive.org/web/20260120032319/https://www.carrieras-occitanas.eu/lo-programa/</ref>. == La seguida == [[Fichièr:Tòca'i si gausas !.jpg|327x327px|vinheta|Pendent lo passacarrèra deu Carnaval Biarnés de Pau.]] La còla de Carrièras occitanas s’amassèc au mes de genièr de 2026 a [[Tolosa]] per pensar la seguida del movement. Decidiguèron que l’acte 2 se debanarà en 2026. Tanben, las Carrièras occitanas estón presentas au [[Carnaval Biarnés]] de [[Pau]] en hèurer 2026. Pendent lo passacarrèra, los avem vist revirar los noms de las carrèras de la vila de [[Pau]] en occitan. [[Fichièr:Carrèra deus chancaires.jpg|324x324px|vinheta|Carronha revira ua carrèra de Pau pendant lo passacarrèra deu Carvaval Biarnés.]] == Acte 2 a Montsegur == [[imatge:Montsegur, 16 d'octobre de 2026 (1).jpg|200px|thumb|right|L'acte 2 de las Carrièras occitanas lo 16 d'octobre de 2026 al castèl de [[Montsegur (Arièja)|Montsegur]]]] L'acte 2 de las Carrièras occitanas s'ei donc debanat dens Arièja, a [[La Ròca d'Òlmes]] e a [[Montsegur (Arièja)|Montsegur]] los 16 e 17 d'octobre de 2026.<ref>Carrièras occitana ; per une lenga viva ! 14/10/2026 https://www.ladepeche.fr/2026/10/14/carrieras-occitana-per-une-lenga-viva-13600942.php</ref> Que t'a mobilizat mèi o mens 500 personas. == Ligams extèrnes == * Site oficiau : https://www.carrieras-occitanas.eu/ * Articles deu Jornalet : https://www.jornalet.com/facebook/23786/carrieras-occitanas https://www.jornalet.com/nova/23856/apres-la-mobilizacion-de-la-vila-lo-movement-lanca-una-amassada-generala-e-prepara-de-nove https://www.jornalet.com/galaria/301/carrieras-occitanas-vilafranca-de-roergue-25-e-26-doctobre-de-2025 https://www.jornalet.com/opinion/23784/carrieras-occitanas-2025-lo-tresen-temps-de-la-reivindicacion-occitana * Entervista per Radio Occitania : https://www.podcastics.com/podcast/episode/entrevista-demilia-per-parlar-de-leveniment-carrieras-occitanas-oc-389205/ * Article d'Aquò d'Aquí : https://www.aquodaqui.info/Carrieras-occitanas-vou-espelir-un-movament-per-l-occitan-e-sa-societat_a2633.html * Emission FranceBleu : https://www.francebleu.fr/emissions/meitat-chen-meitat-porc/la-grande-mobilisation-occitane-des-25-et-26-octobre-2025-a-villefranche-de-rouergue-3974272 == Referéncias == <references /> [[Fichièr:Cultura populara per un poder popular.png|esquèrra|@carrierasoccitanas x @camp.liure|sens_quadre]] 1viuj2bfqj192gi8re5p5sl439tmjl9 2511930 2511929 2026-11-01T22:11:08Z Raymond Trencavel 26125 /* Acte 2 a Montsegur */ 2511930 wikitext text/x-wiki == Introduccion == [[Fichièr:CarrièrasOccitanas.png|277x277px|vinheta| Creacion visuala : @camp.liure]] '''Carrièras occitanas''' es un moviment collectiu e viu per la lenga [[Occitan|occitana]], compausat majoritàriament de joens occitans que se vòlon bolegar ende hèr véser e víver la lenga. Una còla de sheis personas es a l’origina de las Carrièras occitanas. Un trentenat de personas s’amassèron a [[Sant Africa|Sant-Africa]], en [[Departament d'Avairon|Avairon]], a l’estiu de 2024. Lor tòca es d’organizar eveniments d’afirmacion collectiva. L’idèa generau èra de hèr quauquarren dins l’esperit de las manifestacions [[Collectiu Anem òc !|Anèm Òc]], que s’organizèron de 2005 a 2015. Maugrat lo long silenci d'aquestas darrèras annadas, l’enveja e la necessitat d’organizar eveniments, dambe passacarrèras, per visibilisar la lenga e la cultura occitanas, demòran. == Lo manifèste == [[Fichièr:Aficha de l'acte 1 de las Carrièras occitanas a Vilafranca de Roergue.png|359x359px|vinheta|Aficha de l'acte 1 de las Carrièras occitanas a Vilafranca de Roergue. Creacion visuala : @camp.liure]] Suu site de las Carrièras occitanas, que's pòt retrobar lo manifèste : «Desempuish 2015, e la darrèra manifestacion [[Collectiu Anem òc !|Anem òc]], n’avem pas avut lo parat d’amuishar per carrèra la volontat populara d’accès a la lenga occitana. Totun l’enveja e la necesitat qu’i demòran. [[Fichièr:Reconstruccion de l'ostau de Joan Petit a Vilafranca de Roergue.png|292x292px|vinheta|Reconstruccion de l'ostau de Joan Petit a Vilafranca de Roergue.]] De las [[Valadas Occitanas]] cap a la [[Ocean Atlantic|Mar Grana]], amassem-nos ! Balham ua impulsion a un moviment qui sostien l’idèa qu’avem besonh de diversitat culturala com de diversitat ecologica o umana. Defendem ua lenga tà tots, qui nos permet d’evoluar amassa en ua societat ubèrta, conscienta deu son enviroament com de la soa istòria. Mei un pòble e pòrta collectivament la soa cultura, mei sia capable de s’organizar, de crear, d’arcuélher e de partatjar. Mainats, que cantavam tots la soa cançon. Los 25 e 26 d’octobre, que’u tornarem l’ostau. Com tà materializar lo noste patrimòni immateriau, vam tornar bastir l’ostau deu [[Joan Petit]], a l’endret on estè rasat au sègle XVII per castig de la susmauta deus [[Susmauta deus Crocants|crocants]]. Manifestacion, disutidas, cantèras, concerts, vilatjòts deus différents país occitans, passacarrèra … Los 25 e 26 d’octobre de 2025, cridam a ua dimenjada hestiva de manifestacion e d’accion tà la lenga occitana !<ref>https://web.archive.org/web/20260118064343/https://www.carrieras-occitanas.eu/lo-manifeste/</ref>» == Acte 1 a Vilafranca de Roergue == [[Fichièr:Debuta deu passacarrèra dins Vilafranca de Roergue.png|292x292px|vinheta|Debuta deu passacarrèra dins Vilafranca de Roergue.]] Lo prumèr acte de las Carrièras occitanas se hascoc los 25 e 26 d’octobre de 2025 a [[Vilafranca de Roergue]]. Un milierat de personas s'amassèron ende celebrar la lenga occitana, sus las tèrras de [[Joan Petit]]. I avoc un beròi programa tot lo long de la dimenjada. Lo dissabte 25 d'octobre a 10 oras s’organizèc un talhièr de lenga e de cant. A 11:30, ua passejada dins la vila estoc prepausada per descobrir l’istòria deus [[Susmauta deus Crocants|crocants]] e lor revòlta de 1643. A 14 oras comencèc la manifestacion per la reconeishença de la lenga occitana e la defensa de culturas popularas dambe la reconstruccion de l'ostau de [[Joan Petit]]. En fin de jornada, i avoc un bal dambe [[La Talvera]], [[Cocanha (cançon occitana)|Cocanha]] e un concèrt de CxK devath la hala de [[Vilafranca de Roergue]]. Puish, lo dimenge 26 d'octobre comencèc dambe ua conférencia sus lo colonialisme interior de Magdalene Maire<ref>https://www.youtube.com/watch?v=STlwqz9Lbx4&t=1s</ref> e ua lectura de contes d’[[Andrieu Lagarda|Andriu Lagarda]] per Alain Vidal. A 11 oras 30, un escambi sus lo sens e la plaça de l’occitan dens las coralas estoc prepausat. Après lo repaish, se tengoc l’amassada generau de las Carrièras occitanas. Per accabar la dimenjada, i avoc un concèrt/bal amb [[Laurent Cavalié]] e Platane<ref>https://web.archive.org/web/20260120032319/https://www.carrieras-occitanas.eu/lo-programa/</ref>. == La seguida == [[Fichièr:Tòca'i si gausas !.jpg|327x327px|vinheta|Pendent lo passacarrèra deu Carnaval Biarnés de Pau.]] La còla de Carrièras occitanas s’amassèc au mes de genièr de 2026 a [[Tolosa]] per pensar la seguida del movement. Decidiguèron que l’acte 2 se debanarà en 2026. Tanben, las Carrièras occitanas estón presentas au [[Carnaval Biarnés]] de [[Pau]] en hèurer 2026. Pendent lo passacarrèra, los avem vist revirar los noms de las carrèras de la vila de [[Pau]] en occitan. [[Fichièr:Carrèra deus chancaires.jpg|324x324px|vinheta|Carronha revira ua carrèra de Pau pendant lo passacarrèra deu Carvaval Biarnés.]] == Acte 2 a Montsegur == [[imatge:Montsegur, 16 d'octobre de 2026 (1).jpg|200px|thumb|right|L'acte 2 de las Carrièras occitanas lo 16 d'octobre de 2026 al castèl de [[Montsegur (Arièja)|Montsegur.]]]] L'acte 2 de las Carrièras occitanas s'ei donc debanat dens Arièja, a [[La Ròca d'Òlmes]] e a [[Montsegur (Arièja)|Montsegur]] los 16 e 17 d'octobre de 2026.<ref>Carrièras occitana ; per une lenga viva ! 14/10/2026 https://www.ladepeche.fr/2026/10/14/carrieras-occitana-per-une-lenga-viva-13600942.php</ref> Que t'a mobilizat mèi o mens 500 personas. == Ligams extèrnes == * Site oficiau : https://www.carrieras-occitanas.eu/ * Articles deu Jornalet : https://www.jornalet.com/facebook/23786/carrieras-occitanas https://www.jornalet.com/nova/23856/apres-la-mobilizacion-de-la-vila-lo-movement-lanca-una-amassada-generala-e-prepara-de-nove https://www.jornalet.com/galaria/301/carrieras-occitanas-vilafranca-de-roergue-25-e-26-doctobre-de-2025 https://www.jornalet.com/opinion/23784/carrieras-occitanas-2025-lo-tresen-temps-de-la-reivindicacion-occitana * Entervista per Radio Occitania : https://www.podcastics.com/podcast/episode/entrevista-demilia-per-parlar-de-leveniment-carrieras-occitanas-oc-389205/ * Article d'Aquò d'Aquí : https://www.aquodaqui.info/Carrieras-occitanas-vou-espelir-un-movament-per-l-occitan-e-sa-societat_a2633.html * Emission FranceBleu : https://www.francebleu.fr/emissions/meitat-chen-meitat-porc/la-grande-mobilisation-occitane-des-25-et-26-octobre-2025-a-villefranche-de-rouergue-3974272 == Referéncias == <references /> [[Fichièr:Cultura populara per un poder popular.png|esquèrra|@carrierasoccitanas x @camp.liure|sens_quadre]] 23gxons0ehb2jrgsde3swcvu5tzgg0q 2511931 2511930 2026-11-01T22:15:19Z Raymond Trencavel 26125 2511931 wikitext text/x-wiki == Introduccion == [[Fichièr:CarrièrasOccitanas.png|277x277px|vinheta| Creacion visuala : @camp.liure]] '''Carrièras occitanas''' es un moviment collectiu e viu per la lenga [[Occitan|occitana]], compausat majoritàriament de joens occitans que se vòlon bolegar ende hèr véser e víver la lenga. Una còla de sheis personas es a l’origina de las Carrièras occitanas. Un trentenat de personas s’amassèron a [[Sant Africa|Sant-Africa]], en [[Departament d'Avairon|Avairon]], a l’estiu de 2024. Lor tòca es d’organizar eveniments d’afirmacion collectiva. L’idèa generau èra de hèr quauquarren dins l’esperit de las manifestacions [[Collectiu Anem òc !|Anèm Òc]], que s’organizèron de 2005 a 2015. Maugrat lo long silenci d'aquestas darrèras annadas, l’enveja e la necessitat d’organizar eveniments, dambe passacarrèras, per visibilisar la lenga e la cultura occitanas, demòran. == Lo manifèste == [[Fichièr:Aficha de l'acte 1 de las Carrièras occitanas a Vilafranca de Roergue.png|359x359px|vinheta|Aficha de l'acte 1 de las Carrièras occitanas a Vilafranca de Roergue. Creacion visuala : @camp.liure]] Suu site de las Carrièras occitanas, que's pòt retrobar lo manifèste : «Desempuish 2015, e la darrèra manifestacion [[Collectiu Anem òc !|Anem òc]], n’avem pas avut lo parat d’amuishar per carrèra la volontat populara d’accès a la lenga occitana. Totun l’enveja e la necesitat qu’i demòran. [[Fichièr:Reconstruccion de l'ostau de Joan Petit a Vilafranca de Roergue.png|292x292px|vinheta|Reconstruccion de l'ostau de Joan Petit a Vilafranca de Roergue.]] De las [[Valadas Occitanas]] cap a la [[Ocean Atlantic|Mar Grana]], amassem-nos ! Balham ua impulsion a un moviment qui sostien l’idèa qu’avem besonh de diversitat culturala com de diversitat ecologica o umana. Defendem ua lenga tà tots, qui nos permet d’evoluar amassa en ua societat ubèrta, conscienta deu son enviroament com de la soa istòria. Mei un pòble e pòrta collectivament la soa cultura, mei sia capable de s’organizar, de crear, d’arcuélher e de partatjar. Mainats, que cantavam tots la soa cançon. Los 25 e 26 d’octobre, que’u tornarem l’ostau. Com tà materializar lo noste patrimòni immateriau, vam tornar bastir l’ostau deu [[Joan Petit]], a l’endret on estè rasat au sègle XVII per castig de la susmauta deus [[Susmauta deus Crocants|crocants]]. Manifestacion, disutidas, cantèras, concerts, vilatjòts deus différents país occitans, passacarrèra … Los 25 e 26 d’octobre de 2025, cridam a ua dimenjada hestiva de manifestacion e d’accion tà la lenga occitana !<ref>https://web.archive.org/web/20260118064343/https://www.carrieras-occitanas.eu/lo-manifeste/</ref>» == Acte 1 a Vilafranca de Roergue == [[Fichièr:Debuta deu passacarrèra dins Vilafranca de Roergue.png|292x292px|vinheta|Debuta deu passacarrèra dins Vilafranca de Roergue.]] Lo prumèr acte de las Carrièras occitanas se hascoc los 25 e 26 d’octobre de 2025 a [[Vilafranca de Roergue]]. Un milierat de personas s'amassèron ende celebrar la lenga occitana, sus las tèrras de [[Joan Petit]]. I avoc un beròi programa tot lo long de la dimenjada. Lo dissabte 25 d'octobre a 10 oras s’organizèc un talhièr de lenga e de cant. A 11:30, ua passejada dins la vila estoc prepausada per descobrir l’istòria deus [[Susmauta deus Crocants|crocants]] e lor revòlta de 1643. A 14 oras comencèc la manifestacion per la reconeishença de la lenga occitana e la defensa de culturas popularas dambe la reconstruccion de l'ostau de [[Joan Petit]]. En fin de jornada, i avoc un bal dambe [[La Talvera]], [[Cocanha (cançon occitana)|Cocanha]] e un concèrt de CxK devath la hala de [[Vilafranca de Roergue]]. Puish, lo dimenge 26 d'octobre comencèc dambe ua conférencia sus lo colonialisme interior de Magdalene Maire<ref>https://www.youtube.com/watch?v=STlwqz9Lbx4&t=1s</ref> e ua lectura de contes d’[[Andrieu Lagarda|Andriu Lagarda]] per Alain Vidal. A 11 oras 30, un escambi sus lo sens e la plaça de l’occitan dens las coralas estoc prepausat. Après lo repaish, se tengoc l’amassada generau de las Carrièras occitanas. Per accabar la dimenjada, i avoc un concèrt/bal amb [[Laurent Cavalié]] e Platane<ref>https://web.archive.org/web/20260120032319/https://www.carrieras-occitanas.eu/lo-programa/</ref>. == La seguida == [[Fichièr:Tòca'i si gausas !.jpg|327x327px|vinheta|Pendent lo passacarrèra deu Carnaval Biarnés de Pau.]] La còla de Carrièras occitanas s’amassèc au mes de genièr de 2026 a [[Tolosa]] per pensar la seguida del movement. Decidiguèron que l’acte 2 se debanarà en 2026. Tanben, las Carrièras occitanas estón presentas au [[Carnaval Biarnés]] de [[Pau]] en hèurer 2026. Pendent lo passacarrèra, los avem vist revirar los noms de las carrèras de la vila de [[Pau]] en occitan. [[Fichièr:Carrèra deus chancaires.jpg|324x324px|vinheta|Carronha revira ua carrèra de Pau pendant lo passacarrèra deu Carvaval Biarnés.]] == Acte 2 a Montsegur == [[imatge:Montsegur, 16 d'octobre de 2026 (1).jpg|200px|thumb|right|L'acte 2 de las Carrièras occitanas lo 16 d'octobre de 2026 al castèl de [[Montsegur (Arièja)|Montsegur.]]]] L'acte 2 de las Carrièras occitanas s'ei donc debanat dens Arièja, a [[La Ròca d'Òlmes]] e a [[Montsegur (Arièja)|Montsegur]] los 16 e 17 d'octobre de 2026.<ref>Carrièras occitana ; per une lenga viva ! 14/10/2026 https://www.ladepeche.fr/2026/10/14/carrieras-occitana-per-une-lenga-viva-13600942.php</ref> Que t'a mobilizat mèi o mens 500 personas. == Ligams extèrnes == * Site oficiau : https://www.carrieras-occitanas.eu/ * Articles deu Jornalet : https://www.jornalet.com/facebook/23786/carrieras-occitanas https://www.jornalet.com/nova/23856/apres-la-mobilizacion-de-la-vila-lo-movement-lanca-una-amassada-generala-e-prepara-de-nove https://www.jornalet.com/galaria/301/carrieras-occitanas-vilafranca-de-roergue-25-e-26-doctobre-de-2025 https://www.jornalet.com/opinion/23784/carrieras-occitanas-2025-lo-tresen-temps-de-la-reivindicacion-occitana * Entervista per Radio Occitania : https://www.podcastics.com/podcast/episode/entrevista-demilia-per-parlar-de-leveniment-carrieras-occitanas-oc-389205/ * Article d'Aquò d'Aquí : https://www.aquodaqui.info/Carrieras-occitanas-vou-espelir-un-movament-per-l-occitan-e-sa-societat_a2633.html * Emission FranceBleu : https://www.francebleu.fr/emissions/meitat-chen-meitat-porc/la-grande-mobilisation-occitane-des-25-et-26-octobre-2025-a-villefranche-de-rouergue-3974272 == Referéncias == <references /> [[Fichièr:Cultura populara per un poder popular.png|esquèrra|@carrierasoccitanas x @camp.liure|sens_quadre]] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Politica occitana]] [[Categoria:Cultura occitana]] k539qukwdzzkdwv29f6eg51413goxnx 2511932 2511931 2026-11-01T22:16:18Z Raymond Trencavel 26125 2511932 wikitext text/x-wiki == Introduccion == [[Fichièr:CarrièrasOccitanas.png|277x277px|vinheta| Creacion visuala : @camp.liure]] '''Carrièras occitanas''' es un moviment collectiu e viu per la lenga [[Occitan|occitana]], compausat majoritàriament de joens occitans que se vòlon bolegar ende hèr véser e víver la lenga. Una còla de sheis personas es a l’origina de las Carrièras occitanas. Un trentenat de personas s’amassèron a [[Sant Africa|Sant-Africa]], en [[Departament d'Avairon|Avairon]], a l’estiu de 2024. Lor tòca es d’organizar eveniments d’afirmacion collectiva. L’idèa generau èra de hèr quauquarren dins l’esperit de las manifestacions [[Collectiu Anem òc !|Anèm Òc]], que s’organizèron de 2005 a 2015. Maugrat lo long silenci d'aquestas darrèras annadas, l’enveja e la necessitat d’organizar eveniments, dambe passacarrèras, per visibilisar la lenga e la cultura occitanas, demòran. == Lo manifèste == [[Fichièr:Aficha de l'acte 1 de las Carrièras occitanas a Vilafranca de Roergue.png|359x359px|vinheta|Aficha de l'acte 1 de las Carrièras occitanas a Vilafranca de Roergue. Creacion visuala : @camp.liure]] Suu site de las Carrièras occitanas, que's pòt retrobar lo manifèste : «Desempuish 2015, e la darrèra manifestacion [[Collectiu Anem òc !|Anem òc]], n’avem pas avut lo parat d’amuishar per carrèra la volontat populara d’accès a la lenga occitana. Totun l’enveja e la necesitat qu’i demòran. [[Fichièr:Reconstruccion de l'ostau de Joan Petit a Vilafranca de Roergue.png|292x292px|vinheta|Reconstruccion de l'ostau de Joan Petit a Vilafranca de Roergue.]] De las [[Valadas Occitanas]] cap a la [[Ocean Atlantic|Mar Grana]], amassem-nos ! Balham ua impulsion a un moviment qui sostien l’idèa qu’avem besonh de diversitat culturala com de diversitat ecologica o umana. Defendem ua lenga tà tots, qui nos permet d’evoluar amassa en ua societat ubèrta, conscienta deu son enviroament com de la soa istòria. Mei un pòble e pòrta collectivament la soa cultura, mei sia capable de s’organizar, de crear, d’arcuélher e de partatjar. Mainats, que cantavam tots la soa cançon. Los 25 e 26 d’octobre, que’u tornarem l’ostau. Com tà materializar lo noste patrimòni immateriau, vam tornar bastir l’ostau deu [[Joan Petit]], a l’endret on estè rasat au sègle XVII per castig de la susmauta deus [[Susmauta deus Crocants|crocants]]. Manifestacion, disutidas, cantèras, concerts, vilatjòts deus différents país occitans, passacarrèra … Los 25 e 26 d’octobre de 2025, cridam a ua dimenjada hestiva de manifestacion e d’accion tà la lenga occitana !<ref>https://web.archive.org/web/20260118064343/https://www.carrieras-occitanas.eu/lo-manifeste/</ref>» == Acte 1 a Vilafranca de Roergue == [[Fichièr:Debuta deu passacarrèra dins Vilafranca de Roergue.png|292x292px|vinheta|Debuta deu passacarrèra dins Vilafranca de Roergue.]] Lo prumèr acte de las Carrièras occitanas se hascoc los 25 e 26 d’octobre de 2025 a [[Vilafranca de Roergue]]. Un milierat de personas s'amassèron ende celebrar la lenga occitana, sus las tèrras de [[Joan Petit]]. I avoc un beròi programa tot lo long de la dimenjada. Lo dissabte 25 d'octobre a 10 oras s’organizèc un talhièr de lenga e de cant. A 11:30, ua passejada dins la vila estoc prepausada per descobrir l’istòria deus [[Susmauta deus Crocants|crocants]] e lor revòlta de 1643. A 14 oras comencèc la manifestacion per la reconeishença de la lenga occitana e la defensa de culturas popularas dambe la reconstruccion de l'ostau de [[Joan Petit]]. En fin de jornada, i avoc un bal dambe [[La Talvera]], [[Cocanha (cançon occitana)|Cocanha]] e un concèrt de CxK devath la hala de [[Vilafranca de Roergue]]. Puish, lo dimenge 26 d'octobre comencèc dambe ua conférencia sus lo colonialisme interior de Magdalene Maire<ref>https://www.youtube.com/watch?v=STlwqz9Lbx4&t=1s</ref> e ua lectura de contes d’[[Andrieu Lagarda|Andriu Lagarda]] per Alain Vidal. A 11 oras 30, un escambi sus lo sens e la plaça de l’occitan dens las coralas estoc prepausat. Après lo repaish, se tengoc l’amassada generau de las Carrièras occitanas. Per accabar la dimenjada, i avoc un concèrt/bal amb [[Laurent Cavalié]] e Platane<ref>https://web.archive.org/web/20260120032319/https://www.carrieras-occitanas.eu/lo-programa/</ref>. == La seguida == [[Fichièr:Tòca'i si gausas !.jpg|327x327px|vinheta|Pendent lo passacarrèra deu Carnaval Biarnés de Pau.]] La còla de Carrièras occitanas s’amassèc au mes de genièr de 2026 a [[Tolosa]] per pensar la seguida del movement. Decidiguèron que l’acte 2 se debanarà en 2026. Tanben, las Carrièras occitanas estón presentas au [[Carnaval Biarnés]] de [[Pau]] en hèurer 2026. Pendent lo passacarrèra, los avem vist revirar los noms de las carrèras de la vila de [[Pau]] en occitan. [[Fichièr:Carrèra deus chancaires.jpg|324x324px|vinheta|Carronha revira ua carrèra de Pau pendant lo passacarrèra deu Carvaval Biarnés.]] == Acte 2 a Montsegur == [[imatge:Montsegur, 16 d'octobre de 2026 (1).jpg|200px|thumb|right|L'acte 2 de las Carrièras occitanas lo 16 d'octobre de 2026 al castèl de [[Montsegur (Arièja)|Montsegur.]]]] L'acte 2 de las Carrièras occitanas s'ei donc debanat dens Arièja, a [[La Ròca d'Òlmes]] e a [[Montsegur (Arièja)|Montsegur]] los 16 e 17 d'octobre de 2026.<ref>Carrièras occitana ; per une lenga viva ! 14/10/2026 https://www.ladepeche.fr/2026/10/14/carrieras-occitana-per-une-lenga-viva-13600942.php</ref> Que t'a mobilizat mèi o mens 500 personas. == Ligams extèrnes == * Site oficiau : https://www.carrieras-occitanas.eu/ * Articles deu Jornalet : https://www.jornalet.com/facebook/23786/carrieras-occitanas https://www.jornalet.com/nova/23856/apres-la-mobilizacion-de-la-vila-lo-movement-lanca-una-amassada-generala-e-prepara-de-nove https://www.jornalet.com/galaria/301/carrieras-occitanas-vilafranca-de-roergue-25-e-26-doctobre-de-2025 https://www.jornalet.com/opinion/23784/carrieras-occitanas-2025-lo-tresen-temps-de-la-reivindicacion-occitana * Entervista per Radio Occitania : https://www.podcastics.com/podcast/episode/entrevista-demilia-per-parlar-de-leveniment-carrieras-occitanas-oc-389205/ * Article d'Aquò d'Aquí : https://www.aquodaqui.info/Carrieras-occitanas-vou-espelir-un-movament-per-l-occitan-e-sa-societat_a2633.html * Emission FranceBleu : https://www.francebleu.fr/emissions/meitat-chen-meitat-porc/la-grande-mobilisation-occitane-des-25-et-26-octobre-2025-a-villefranche-de-rouergue-3974272 == Referéncias == <references /> [[Fichièr:Cultura populara per un poder popular.png|esquèrra|@carrierasoccitanas x @camp.liure|sens_quadre]] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Politica occitana]] [[Categoria:Cultura occitana]] [[Categoria:Eveniment recent]] rosss1avg8jlw28mo8qf8r9yma3kugz 0 201720 2511904 2511880 2026-11-01T17:18:10Z ~2026-58163-54 65924 La notacion /cham'bou / es pas scientifica, es pas una notacion comprensibla en fonologia e en fonetica. 2511904 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chambon de Vóusia | nom2 = ''Chambon-sur-Voueize'' | imatge = Chambon sur Voueize.jpg | descripcion = Vista generala de Chambon. | lògo = | escut = Blason_Chambon-sur-Voueize_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[chapluec]] dau [[canton de Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23045 | cp = 23170 | cònsol = Claude Tourand | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 2.425833 | latitud = 46.19 | alt mini = 320 | alt maxi = 510 | km² = 33.58 | gentilici = |}} [[Fichièr:ChambonSurVoueize1.jpg|left|250px|thumb|Lo pont romanic de Chambon.]] '''Chambon'''<ref name="lemosin.net">https://web.archive.org/web/20160303175012/http://www.lemosin.net/23045.htm</ref> o '''Chambon de Vóusia'''<ref>Amb la ribèira locala de Vóusia. Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0][[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],'' Tolosa/París: ed. Occitània. L’autor escriu en grafia classica prenormativa ''«Chambó»'' (p. 33ss) e ''«la Vóuzia»'' (p. 89): quò quí correspond dins l’ortografia classica a '''''Chambon''''' e a ''(la) Vóusia''. Lo nom de l'aiga es ''Voisa'' segon Lavalada (Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 60-61).</ref> (en [[francés]] ''Chambon'' e dempuèi 1891 ''Chambon-sur-Voueize'') z-es 'na [[comuna]] de [[Lemosin (Occitània)]] situada en [[Combralha]]; z-es administrada per lo [[Departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[Region francesa|region]] de [[Novela Aquitània|Nòva Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Le parlar de la comuna es [[auvernhat]]-[[marchés]]<ref name=lemosin.net/>. L'escrivan [[Pau Loís Granier]], qu'a trabalhat sus lo luòc, presenta lo dialècte locau coma una varietat de [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] [[marchés]] que fai la transicion vèrs l'[[auvernhat]]<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0][[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],'' Tolosa/París: ed. Occitània. Prefaci, p. 8.</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23045.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chambon | nòrd = [[Viarçac]] | nòrd-èst = [[Budeliere|Budeliera]] | èst = | sud-èst = [[Eváun]] | sud = [[Sannac]] | sud-oèst = [[Tarda]] | oèst = [[Luçac (Cruesa)|Luçac]] | nòrd-oèst = [[L'Espaud]] }} ==Toponimia== Las formas ancianas son ''Cambonense monasterium'' au segle XI, ''Chambo'' en 1192, ''de Cambonio'' au segle XII, ''baronia Cambonii et Combraliae'' en 1233, etc. Chambon es aus ajustants entre Voisa (''Vulsie'' en 636) e Tarda, dins una corba. Un faussari imaginet lo pòble daus Cambiovicences. Lo nom ven dau celtic ''cambo'', « corba d'una aiga » <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 59-60</ref>. Lo nom correspond a de vilatges dins lo coide interior d'una aiga, de las terras fertilas e interpretat puei coma ''*campus bonus'', « champ bon ». Lo tèma en nasala ''*cambonon'' fai pensar a un nom ''*Cambū'', bastit sus un teonime ''*Cambos'', « lo Corbat », benleu un gèni de la corba <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 99</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 168-169</ref>. ==Istòria== Dau temps de la revolucion se destriava Chambon e Chambon Campanha. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23045 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Claude Tourand |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Cécile Creuzon |Partit= divers dreita |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Joël Souchal |Partit= [[UMP]] |Qualitat= conselhier generau (2003-2011) }} {{Elegit |Debuta= [[1994]] |Fin= 2001 |Identitat= Guy Arnault |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1994 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23045 |1793=1106 |1800=1483 |1806=994 |1821=1046 |1831=1136 |1836=2121 |1841=2125 |1846=2182 |1851=2303 |1856=2273 |1861=2252 |1866=2262 |1872=2170 |1876=2198 |1881=2207 |1886=2534 |1891=2302 |1896=2257 |1901=2222 |1906=2378 |1911=2332 |1921=1616 |1926=1602 |1931=1625 |1936=1611 |1946=1444 |1954=1350 |1962=1458 |1968=1367 |1975=1206 |1982=1288 |1990=1105 |1999=1012 |cassini=7782 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|045}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|045}}/33.58) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== * [[Abadiala de Santa Valèria]] <gallery> ChambonSurVoueize2.jpg|L'abadiala. ChambonSurVoueize3.jpg|Detalh de la bancharia. Jardin_dans_Chambon-sur-Voueize.jpg|Jardin public. Chambon-sur-Voueize_Carte_postale_10.jpg Chambon-sur-Voueize_Carte_postale_11.jpg|Vista generala. Chambon-sur-Voueize_Carte_postale_12.jpg|Pont sus Tarda entre Chambon e Eváun. Chambon-sur-Voueize_Carte_postale_13.jpg|Quartier naut de la vila. Chambon-sur-Voueize_Carte_postale_14.jpg|Charriera daus Fòrts. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ===Personalitats nascudas dins la comuna=== *[[Pau Loís Granier]] ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Nauta Marcha]] [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] kf6bopc85ei18nxagaresr01cfhk4g5 0 201744 2511919 2026-11-01T18:33:22Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Sant Sauve de Tol]] cap a [[Sent Sauve de Tol]] : Títol mal escrit : segon Ives Lavalada 2511919 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Sauve de Tol]] l0ugot2h7degmjbys5b1hi7yeug0si0 0 201745 2511996 2026-11-02T11:17:30Z Maximilien.sc 39288 Crèa en tradusissent la pagina « [[:fr:Special:Redirect/revision/240825032|Société d'études et de relations publiques]] » 2511996 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musique (label)|titre=Société d'études et de relations publiques|logo=Serp.jpg|filiale=|fondé en=mars 1963|disparu en=mars 2000|fondateur=[[Jean-Marie Le Pen]]|statut=|maison de disques=|genre=[[musique militaire]]|pays d'origine={{France}}|siège=|site web=}}La '''Societat d'sstudis e de relacions publicas''', tanben coneishuda dab lo sué [[Acronim|acronime]] '''Serp''', qu'ei ua societat d'edicions fondada en març de 1963 per [[Jean-Marie Le Pen]], ajudat deus sués amis [[:fr:Philippe_Marçais|Philippe Marçais]], [[:fr:Léon_Gaultier|Léon Gaultier]] e [[:fr:Pierre_Durand_(journaliste)|Pierre Durand]]. Au seguit gavidada per [[:fr:Marie-Caroline_Le_Pen|Marie-Caroline Le Pen]], qu'estó hicada en liquidacion judiciari<ref>[http://www.societe.com/societe/societe-d-etudes-et-de-relations-publiques-632012597.html Société d'études et de relations publiques (Serp)]</ref>{{,}}<ref>[http://www.societe.com/cgi-bin/recherche?rncs=632012597&vu=4 Décision de justice], sur [http://www.societe.com ''societes.com''].</ref> lo 30 de març de 2000. == Istoric == En 1963, arron la sua des·hèita a las eleccions legislativas, [[Jean-Marie Le Pen]] que s'arretròba shens mandat. Qu'apita alavetz la Societat d'estudis e de relacions publicas, ua agéncia de comunicacion, mès que se'n vei entad atirar clients. L'escajuda de l'enregistrament deu pleidei de [[:fr:Jean-Louis_Tixier-Vignancour|Tixier-Vignancour]] peu procès du generau [[:fr:Raoul_Salan|Salan]] que'u balha l'idea de's transformar la societat en ostau d'edicion<ref name=":0">{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://lesjours.fr/obsessions/face-a-face-b-saison-3/ep19-le-pen-serp/}}</ref>. Que crompa alavetz l'estòc au sué productor, Roger Capgras<ref>{{Ref-web|url=https://didomena.ehess.fr/collections/c247f182t?locale=fr|site=didomena.ehess.fr|consulté le=2025-02-26}}</ref>, e que s'avia en la produccion de disques<ref name=":0" />. La societat que s'especializa en la publicacion d'enregistraments sonòrs de tèxtes màgers istorics, mei que tot de devís de gavidaires deu sègle XX^au taus com [[Adolf Hitler]], [[Lenin|Lénine]] o Moshe Dayan{{Sfn|Thomas|2017}}. Que perpausa tanben [[:fr:Chant_militaire|cants militars]] (cants de la [[Legion Estrangiera|Legion estrangèra]], [[Front Popular (França)|canterias de l'Armada roja]], cants israelians, cants de l'armada alemanda) atau com arrepics deu [[:fr:Front_populaire_(France)|Front popular]] e cants de la [[:fr:Confédération_générale_du_travail|CGT]] o tanben de [[Accion Francesa|l'Accion francesa{{sfn|Thomas|2017}}]] amassats en ua categoria aperada « cants de tradicion ». En 1968, la societat qu'estó condemnada per « apologia de crime de guèrra », après la difusion d'un disc de cants deu [[Tresen Reich|III^au Reich]] ''« Òmis e hèits deu sègle XX^au / Lo III^au Reich / I - Votz e cants de la Revolucion alemanda »'' de qui arreproduseish sus l'estuguet ua fotografia deu [[Fürher|Führer]] agradilhant « triomfaument de cap tà la horrèra, […] un escalèr monumentau entre dus rengs de membres deus [[:fr:Sturmabteilung|S.A]]. portaires de banèras de [[:fr:Croix_gammée_nazie|crotz gammada]] »,<ref>[http://rymimg.com/lk/f/l/10cfebe3396e8af04902021c451aa29a/2270588.jpg Voir sur ''rymimg.com''.]</ref>{{,}} e qui hè càber au denvèrs un comentari jutjat apologic : {{Blòc de citacion|La pujada cap tau poder d'Adolf Hitler e deu partit Nationau Socialiste qu'estó caracterizada per un movement de massa poderós, fin finau popular e democratic, puishque triomfè arron de consultas electoraus regularas, vegadas generaument desbrembadas. En aqueth fenomèn, la propaganda oratòria deus capdaus hitlerians e deus cants politics exprimint ua passion collectiva qu'avón un ròtle essenciau. Aqueth disc que'n torna l'esperit mercés a documents originaus d'un vàler istoric inestimable<ref name=arret>[http://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriJudi.do?idTexte=JURITEXT000007058993 Voir sur ''legifrance.gouv.fr''.]</ref>.}}Lo disc qu'estó tirat de la venta après la condemnacion, mès qu'ei estat arron tornat editar dab un estuguet modificat e shens lo tèxte incriminat<ref name=":0" />. En las annadas 1970, la Serp que diversifica lo sué catalògue. Que publica especiaument cants anarquics interpretats peus Quate Barbuts, « cants d’Euròpa » de la Canteria Montjoie-Saint-Denis, atau com cants deu [[:fr:Ouest_américain|Far West]] interpretats per [[Pete Seeger]]<ref name=":0" />. A comptar de las annadas 1980, la societat que segueish ua estrategia de modernizacion e que s'alarga l'auhèrta tad estiles mei gran public<ref name=":0" />. Que produseish artistes com Pierre Dudan, vesin deu corrent francés nacionau-catolic, Doctor Merlin, cantaire e militant nacionaliste, los grops de ròck identitari Vae Victis e Brixia, en tot includir au sué catalògue cants religiós<ref name=":0" />. La Serp que desapareishó l’an 2000, arron deu partir de la sua gerenta, Marie-Caroline Le Pen, qui causí de seguir Bruno Mégret en la sua scission dab lo [[Rassemblament Nacional|Front nacional]]<ref name=":0" />. == Referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Dialècte gascon]] 9a8aqm7wwm8ckstgi2o65mplt6i19ru 2511997 2511996 2026-11-02T11:18:38Z Maximilien.sc 39288 2511997 wikitext text/x-wiki La '''Societat d'sstudis e de relacions publicas''', tanben coneishuda dab lo sué [[Acronim|acronime]] '''Serp''', qu'ei ua societat d'edicions fondada en març de 1963 per [[Jean-Marie Le Pen]], ajudat deus sués amis [[:fr:Philippe_Marçais|Philippe Marçais]], [[:fr:Léon_Gaultier|Léon Gaultier]] e [[:fr:Pierre_Durand_(journaliste)|Pierre Durand]]. Au seguit gavidada per [[:fr:Marie-Caroline_Le_Pen|Marie-Caroline Le Pen]], qu'estó hicada en liquidacion judiciari<ref>[http://www.societe.com/societe/societe-d-etudes-et-de-relations-publiques-632012597.html Société d'études et de relations publiques (Serp)]</ref>{{,}}<ref>[http://www.societe.com/cgi-bin/recherche?rncs=632012597&vu=4 Décision de justice], sur [http://www.societe.com ''societes.com''].</ref> lo 30 de març de 2000. == Istoric == En 1963, arron la sua des·hèita a las eleccions legislativas, [[Jean-Marie Le Pen]] que s'arretròba shens mandat. Qu'apita alavetz la Societat d'estudis e de relacions publicas, ua agéncia de comunicacion, mès que se'n vei entad atirar clients. L'escajuda de l'enregistrament deu pleidei de [[:fr:Jean-Louis_Tixier-Vignancour|Tixier-Vignancour]] peu procès du generau [[:fr:Raoul_Salan|Salan]] que'u balha l'idea de's transformar la societat en ostau d'edicion<ref name=":0">{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://lesjours.fr/obsessions/face-a-face-b-saison-3/ep19-le-pen-serp/}}</ref>. Que crompa alavetz l'estòc au sué productor, Roger Capgras<ref>{{Ref-web|url=https://didomena.ehess.fr/collections/c247f182t?locale=fr|site=didomena.ehess.fr|consulté le=2025-02-26}}</ref>, e que s'avia en la produccion de disques<ref name=":0" />. La societat que s'especializa en la publicacion d'enregistraments sonòrs de tèxtes màgers istorics, mei que tot de devís de gavidaires deu sègle XX^au taus com [[Adolf Hitler]], [[Lenin|Lénine]] o Moshe Dayan{{Sfn|Thomas|2017}}. Que perpausa tanben [[:fr:Chant_militaire|cants militars]] (cants de la [[Legion Estrangiera|Legion estrangèra]], [[Front Popular (França)|canterias de l'Armada roja]], cants israelians, cants de l'armada alemanda) atau com arrepics deu [[:fr:Front_populaire_(France)|Front popular]] e cants de la [[:fr:Confédération_générale_du_travail|CGT]] o tanben de [[Accion Francesa|l'Accion francesa{{sfn|Thomas|2017}}]] amassats en ua categoria aperada « cants de tradicion ». En 1968, la societat qu'estó condemnada per « apologia de crime de guèrra », après la difusion d'un disc de cants deu [[Tresen Reich|III^au Reich]] ''« Òmis e hèits deu sègle XX^au / Lo III^au Reich / I - Votz e cants de la Revolucion alemanda »'' de qui arreproduseish sus l'estuguet ua fotografia deu [[Fürher|Führer]] agradilhant « triomfaument de cap tà la horrèra, […] un escalèr monumentau entre dus rengs de membres deus [[:fr:Sturmabteilung|S.A]]. portaires de banèras de [[:fr:Croix_gammée_nazie|crotz gammada]] »,<ref>[http://rymimg.com/lk/f/l/10cfebe3396e8af04902021c451aa29a/2270588.jpg Voir sur ''rymimg.com''.]</ref>{{,}} e qui hè càber au denvèrs un comentari jutjat apologic : {{Blòc de citacion|La pujada cap tau poder d'Adolf Hitler e deu partit Nationau Socialiste qu'estó caracterizada per un movement de massa poderós, fin finau popular e democratic, puishque triomfè arron de consultas electoraus regularas, vegadas generaument desbrembadas. En aqueth fenomèn, la propaganda oratòria deus capdaus hitlerians e deus cants politics exprimint ua passion collectiva qu'avón un ròtle essenciau. Aqueth disc que'n torna l'esperit mercés a documents originaus d'un vàler istoric inestimable<ref name=arret>[http://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriJudi.do?idTexte=JURITEXT000007058993 Voir sur ''legifrance.gouv.fr''.]</ref>.}}Lo disc qu'estó tirat de la venta après la condemnacion, mès qu'ei estat arron tornat editar dab un estuguet modificat e shens lo tèxte incriminat<ref name=":0" />. En las annadas 1970, la Serp que diversifica lo sué catalògue. Que publica especiaument cants anarquics interpretats peus Quate Barbuts, « cants d’Euròpa » de la Canteria Montjoie-Saint-Denis, atau com cants deu [[:fr:Ouest_américain|Far West]] interpretats per [[Pete Seeger]]<ref name=":0" />. A comptar de las annadas 1980, la societat que segueish ua estrategia de modernizacion e que s'alarga l'auhèrta tad estiles mei gran public<ref name=":0" />. Que produseish artistes com Pierre Dudan, vesin deu corrent francés nacionau-catolic, Doctor Merlin, cantaire e militant nacionaliste, los grops de ròck identitari Vae Victis e Brixia, en tot includir au sué catalògue cants religiós<ref name=":0" />. La Serp que desapareishó l’an 2000, arron deu partir de la sua gerenta, Marie-Caroline Le Pen, qui causí de seguir Bruno Mégret en la sua scission dab lo [[Rassemblament Nacional|Front nacional]]<ref name=":0" />. == Referéncias == {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} 4cc45kymkgy4gu8w34nel6lr3k56ep4 2511998 2511997 2026-11-02T11:18:54Z Maximilien.sc 39288 2511998 wikitext text/x-wiki La '''Societat d'estudis e de relacions publicas''', tanben coneishuda dab lo sué [[Acronim|acronime]] '''Serp''', qu'ei ua societat d'edicions fondada en març de 1963 per [[Jean-Marie Le Pen]], ajudat deus sués amis [[:fr:Philippe_Marçais|Philippe Marçais]], [[:fr:Léon_Gaultier|Léon Gaultier]] e [[:fr:Pierre_Durand_(journaliste)|Pierre Durand]]. Au seguit gavidada per [[:fr:Marie-Caroline_Le_Pen|Marie-Caroline Le Pen]], qu'estó hicada en liquidacion judiciari<ref>[http://www.societe.com/societe/societe-d-etudes-et-de-relations-publiques-632012597.html Société d'études et de relations publiques (Serp)]</ref>{{,}}<ref>[http://www.societe.com/cgi-bin/recherche?rncs=632012597&vu=4 Décision de justice], sur [http://www.societe.com ''societes.com''].</ref> lo 30 de març de 2000. == Istoric == En 1963, arron la sua des·hèita a las eleccions legislativas, [[Jean-Marie Le Pen]] que s'arretròba shens mandat. Qu'apita alavetz la Societat d'estudis e de relacions publicas, ua agéncia de comunicacion, mès que se'n vei entad atirar clients. L'escajuda de l'enregistrament deu pleidei de [[:fr:Jean-Louis_Tixier-Vignancour|Tixier-Vignancour]] peu procès du generau [[:fr:Raoul_Salan|Salan]] que'u balha l'idea de's transformar la societat en ostau d'edicion<ref name=":0">{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://lesjours.fr/obsessions/face-a-face-b-saison-3/ep19-le-pen-serp/}}</ref>. Que crompa alavetz l'estòc au sué productor, Roger Capgras<ref>{{Ref-web|url=https://didomena.ehess.fr/collections/c247f182t?locale=fr|site=didomena.ehess.fr|consulté le=2025-02-26}}</ref>, e que s'avia en la produccion de disques<ref name=":0" />. La societat que s'especializa en la publicacion d'enregistraments sonòrs de tèxtes màgers istorics, mei que tot de devís de gavidaires deu sègle XX^au taus com [[Adolf Hitler]], [[Lenin|Lénine]] o Moshe Dayan{{Sfn|Thomas|2017}}. Que perpausa tanben [[:fr:Chant_militaire|cants militars]] (cants de la [[Legion Estrangiera|Legion estrangèra]], [[Front Popular (França)|canterias de l'Armada roja]], cants israelians, cants de l'armada alemanda) atau com arrepics deu [[:fr:Front_populaire_(France)|Front popular]] e cants de la [[:fr:Confédération_générale_du_travail|CGT]] o tanben de [[Accion Francesa|l'Accion francesa{{sfn|Thomas|2017}}]] amassats en ua categoria aperada « cants de tradicion ». En 1968, la societat qu'estó condemnada per « apologia de crime de guèrra », après la difusion d'un disc de cants deu [[Tresen Reich|III^au Reich]] ''« Òmis e hèits deu sègle XX^au / Lo III^au Reich / I - Votz e cants de la Revolucion alemanda »'' de qui arreproduseish sus l'estuguet ua fotografia deu [[Fürher|Führer]] agradilhant « triomfaument de cap tà la horrèra, […] un escalèr monumentau entre dus rengs de membres deus [[:fr:Sturmabteilung|S.A]]. portaires de banèras de [[:fr:Croix_gammée_nazie|crotz gammada]] »,<ref>[http://rymimg.com/lk/f/l/10cfebe3396e8af04902021c451aa29a/2270588.jpg Voir sur ''rymimg.com''.]</ref>{{,}} e qui hè càber au denvèrs un comentari jutjat apologic : {{Blòc de citacion|La pujada cap tau poder d'Adolf Hitler e deu partit Nationau Socialiste qu'estó caracterizada per un movement de massa poderós, fin finau popular e democratic, puishque triomfè arron de consultas electoraus regularas, vegadas generaument desbrembadas. En aqueth fenomèn, la propaganda oratòria deus capdaus hitlerians e deus cants politics exprimint ua passion collectiva qu'avón un ròtle essenciau. Aqueth disc que'n torna l'esperit mercés a documents originaus d'un vàler istoric inestimable<ref name=arret>[http://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriJudi.do?idTexte=JURITEXT000007058993 Voir sur ''legifrance.gouv.fr''.]</ref>.}}Lo disc qu'estó tirat de la venta après la condemnacion, mès qu'ei estat arron tornat editar dab un estuguet modificat e shens lo tèxte incriminat<ref name=":0" />. En las annadas 1970, la Serp que diversifica lo sué catalògue. Que publica especiaument cants anarquics interpretats peus Quate Barbuts, « cants d’Euròpa » de la Canteria Montjoie-Saint-Denis, atau com cants deu [[:fr:Ouest_américain|Far West]] interpretats per [[Pete Seeger]]<ref name=":0" />. A comptar de las annadas 1980, la societat que segueish ua estrategia de modernizacion e que s'alarga l'auhèrta tad estiles mei gran public<ref name=":0" />. Que produseish artistes com Pierre Dudan, vesin deu corrent francés nacionau-catolic, Doctor Merlin, cantaire e militant nacionaliste, los grops de ròck identitari Vae Victis e Brixia, en tot includir au sué catalògue cants religiós<ref name=":0" />. La Serp que desapareishó l’an 2000, arron deu partir de la sua gerenta, Marie-Caroline Le Pen, qui causí de seguir Bruno Mégret en la sua scission dab lo [[Rassemblament Nacional|Front nacional]]<ref name=":0" />. == Referéncias == {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} eff582uzjqeusk13mbkxt4fo1hhdysh 2512000 2511998 2026-11-02T11:25:49Z Maximilien.sc 39288 2512000 wikitext text/x-wiki La '''Societat d'estudis e de relacions publicas''', tanben coneishuda dab lo sué [[Acronim|acronime]] '''Serp''', qu'ei ua societat d'edicions fondada en març de 1963 per [[Jean-Marie Le Pen]], ajudat deus sués amis [[:fr:Philippe_Marçais|Philippe Marçais]], [[:fr:Léon_Gaultier|Léon Gaultier]] e [[:fr:Pierre_Durand_(journaliste)|Pierre Durand]]. Au seguit gavidada per [[:fr:Marie-Caroline_Le_Pen|Marie-Caroline Le Pen]], qu'estó hicada en liquidacion judiciari<ref>[http://www.societe.com/societe/societe-d-etudes-et-de-relations-publiques-632012597.html Société d'études et de relations publiques (Serp)]</ref>{{,}}<ref>[http://www.societe.com/cgi-bin/recherche?rncs=632012597&vu=4 Décision de justice], sur [http://www.societe.com ''societes.com''].</ref> lo 30 de març de 2000. == Istoric == En 1963, arron la sua des·hèita a las eleccions legislativas, [[Jean-Marie Le Pen]] que s'arretròba shens mandat. Qu'apita alavetz la Societat d'estudis e de relacions publicas, ua agéncia de comunicacion, mès que se'n vei entad atirar clients. L'escajuda de l'enregistrament deu pleidei de [[:fr:Jean-Louis_Tixier-Vignancour|Tixier-Vignancour]] peu procès du generau [[:fr:Raoul_Salan|Salan]] que'u balha l'idea de's transformar la societat en ostau d'edicion<ref name=":0">Sophian Fanen, « », ''Les Jours'',&#x200E; 11 janvier 2025 <small>(lire en ligne [[Fichier:Lock-red-alt-2.svg|ligam=|alt=Accès payant|14x14px|Accès payant au document]], consulté le 26 février 2025)</small></ref>. Que crompa alavetz l'estòc au sué productor, Roger Capgras<ref>« https://didomena.ehess.fr/collections/c247f182t?locale=fr », sur didomena.ehess.fr <small>(consulté le 26 février 2025)</small></ref>, e que s'avia en la produccion de disques<ref name=":0" />. La societat que s'especializa en la publicacion d'enregistraments sonòrs de tèxtes màgers istorics, mei que tot de devís de gavidaires deu sègle XX^au taus com [[Adolf Hitler]], [[Lenin|Lénine]] o Moshe Dayan{{Sfn|Thomas|2017}}. Que perpausa tanben [[:fr:Chant_militaire|cants militars]] (cants de la [[Legion Estrangiera|Legion estrangèra]], [[Front Popular (França)|canterias de l'Armada roja]], cants israelians, cants de l'armada alemanda) atau com arrepics deu [[:fr:Front_populaire_(France)|Front popular]] e cants de la [[:fr:Confédération_générale_du_travail|CGT]] o tanben de [[Accion Francesa|l'Accion francesa{{sfn|Thomas|2017}}]] amassats en ua categoria aperada « cants de tradicion ». En 1968, la societat qu'estó condemnada per « apologia de crime de guèrra », après la difusion d'un disc de cants deu [[Tresen Reich|III^au Reich]] ''« Òmis e hèits deu sègle XX^au / Lo III^au Reich / I - Votz e cants de la Revolucion alemanda »'' de qui arreproduseish sus l'estuguet ua fotografia deu [[Fürher|Führer]] agradilhant « triomfaument de cap tà la horrèra, […] un escalèr monumentau entre dus rengs de membres deus [[:fr:Sturmabteilung|S.A]]. portaires de banèras de [[:fr:Croix_gammée_nazie|crotz gammada]] »,<ref>[http://rymimg.com/lk/f/l/10cfebe3396e8af04902021c451aa29a/2270588.jpg Voir sur ''rymimg.com''.]</ref>{{,}} e qui hè càber au denvèrs un comentari jutjat apologic : {{Blòc de citacion|La pujada cap tau poder d'Adolf Hitler e deu partit Nationau Socialiste qu'estó caracterizada per un movement de massa poderós, fin finau popular e democratic, puishque triomfè arron de consultas electoraus regularas, vegadas generaument desbrembadas. En aqueth fenomèn, la propaganda oratòria deus capdaus hitlerians e deus cants politics exprimint ua passion collectiva qu'avón un ròtle essenciau. Aqueth disc que'n torna l'esperit mercés a documents originaus d'un vàler istoric inestimable<ref name=arret>[http://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriJudi.do?idTexte=JURITEXT000007058993 Voir sur ''legifrance.gouv.fr''.]</ref>.}}Lo disc qu'estó tirat de la venta après la condemnacion, mès qu'ei estat arron tornat editar dab un estuguet modificat e shens lo tèxte incriminat<ref name=":0" />. En las annadas 1970, la Serp que diversifica lo sué catalògue. Que publica especiaument cants anarquics interpretats peus Quate Barbuts, « cants d’Euròpa » de la Canteria Montjoie-Saint-Denis, atau com cants deu [[:fr:Ouest_américain|Far West]] interpretats per [[Pete Seeger]]<ref name=":0" />. A comptar de las annadas 1980, la societat que segueish ua estrategia de modernizacion e que s'alarga l'auhèrta tad estiles mei gran public<ref name=":0" />. Que produseish artistes com Pierre Dudan, vesin deu corrent francés nacionau-catolic, Doctor Merlin, cantaire e militant nacionaliste, los grops de ròck identitari Vae Victis e Brixia, en tot includir au sué catalògue cants religiós<ref name=":0" />. La Serp que desapareishó l’an 2000, arron deu partir de la sua gerenta, Marie-Caroline Le Pen, qui causí de seguir Bruno Mégret en la sua scission dab lo [[Rassemblament Nacional|Front nacional]]<ref name=":0" />. == Referéncias == {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} ce1yxua8um3z6a0jlwsuijwadr1wdao 2512001 2512000 2026-11-02T11:29:39Z Maximilien.sc 39288 2512001 wikitext text/x-wiki La '''Societat d'estudis e de relacions publicas''', tanben coneishuda dab lo sué [[Acronim|acronime]] '''Serp''', qu'ei ua societat d'edicions fondada en març de 1963 per [[Jean-Marie Le Pen]], ajudat deus sués amis [[:fr:Philippe_Marçais|Philippe Marçais]], [[:fr:Léon_Gaultier|Léon Gaultier]] e [[:fr:Pierre_Durand_(journaliste)|Pierre Durand]]. Au seguit gavidada per [[:fr:Marie-Caroline_Le_Pen|Marie-Caroline Le Pen]], qu'estó hicada en liquidacion judiciari<ref>[http://www.societe.com/societe/societe-d-etudes-et-de-relations-publiques-632012597.html Société d'études et de relations publiques (Serp)]</ref>{{,}}<ref>[http://www.societe.com/cgi-bin/recherche?rncs=632012597&vu=4 Décision de justice], sur [http://www.societe.com ''societes.com''].</ref> lo 30 de març de 2000. == Istoric == En 1963, arron la sua des·hèita a las eleccions legislativas, [[Jean-Marie Le Pen]] que s'arretròba shens mandat. Qu'apita alavetz la Societat d'estudis e de relacions publicas, ua agéncia de comunicacion, mès que se'n vei entad atirar clients. L'escajuda de l'enregistrament deu pleidei de [[:fr:Jean-Louis_Tixier-Vignancour|Tixier-Vignancour]] peu procès du generau [[:fr:Raoul_Salan|Salan]] que'u balha l'idea de's transformar la societat en ostau d'edicion<ref name=":0">Sophian Fanen, « », ''Les Jours'',&#x200E; 11 janvier 2025 <small>(https://lesjours.fr/obsessions/face-a-face-b-saison-3/ep19-le-pen-serp/, consulté le 26 février 2025)</small></ref>. Que crompa alavetz l'estòc au sué productor, Roger Capgras<ref>« https://didomena.ehess.fr/collections/c247f182t?locale=fr », sur didomena.ehess.fr <small>(consulté le 26 février 2025)</small></ref>, e que s'avia en la produccion de disques<ref name=":0" />. La societat que s'especializa en la publicacion d'enregistraments sonòrs de tèxtes màgers istorics, mei que tot de devís de gavidaires deu sègle XX^au taus com [[Adolf Hitler]], [[Lenin|Lénine]] o Moshe Dayan{{Sfn|Thomas|2017}}. Que perpausa tanben [[:fr:Chant_militaire|cants militars]] (cants de la [[Legion Estrangiera|Legion estrangèra]], [[Front Popular (França)|canterias de l'Armada roja]], cants israelians, cants de l'armada alemanda) atau com arrepics deu [[:fr:Front_populaire_(France)|Front popular]] e cants de la [[:fr:Confédération_générale_du_travail|CGT]] o tanben de [[Accion Francesa|l'Accion francesa{{sfn|Thomas|2017}}]] amassats en ua categoria aperada « cants de tradicion ». En 1968, la societat qu'estó condemnada per « apologia de crime de guèrra », après la difusion d'un disc de cants deu [[Tresen Reich|III^au Reich]] ''« Òmis e hèits deu sègle XX^au / Lo III^au Reich / I - Votz e cants de la Revolucion alemanda »'' de qui arreproduseish sus l'estuguet ua fotografia deu [[Fürher|Führer]] agradilhant « triomfaument de cap tà la horrèra, […] un escalèr monumentau entre dus rengs de membres deus [[:fr:Sturmabteilung|S.A]]. portaires de banèras de [[:fr:Croix_gammée_nazie|crotz gammada]] »,<ref>[http://rymimg.com/lk/f/l/10cfebe3396e8af04902021c451aa29a/2270588.jpg Voir sur ''rymimg.com''.]</ref>{{,}} e qui hè càber au denvèrs un comentari jutjat apologic : {{Blòc de citacion|La pujada cap tau poder d'Adolf Hitler e deu partit Nationau Socialiste qu'estó caracterizada per un movement de massa poderós, fin finau popular e democratic, puishque triomfè arron de consultas electoraus regularas, vegadas generaument desbrembadas. En aqueth fenomèn, la propaganda oratòria deus capdaus hitlerians e deus cants politics exprimint ua passion collectiva qu'avón un ròtle essenciau. Aqueth disc que'n torna l'esperit mercés a documents originaus d'un vàler istoric inestimable<ref name=arret>[http://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriJudi.do?idTexte=JURITEXT000007058993 Voir sur ''legifrance.gouv.fr''.]</ref>.}}Lo disc qu'estó tirat de la venta après la condemnacion, mès qu'ei estat arron tornat editar dab un estuguet modificat e shens lo tèxte incriminat<ref name=":0" />. En las annadas 1970, la Serp que diversifica lo sué catalògue. Que publica especiaument cants anarquics interpretats peus Quate Barbuts, « cants d’Euròpa » de la Canteria Montjoie-Saint-Denis, atau com cants deu [[:fr:Ouest_américain|Far West]] interpretats per [[Pete Seeger]]<ref name=":0" />. A comptar de las annadas 1980, la societat que segueish ua estrategia de modernizacion e que s'alarga l'auhèrta tad estiles mei gran public<ref name=":0" />. Que produseish artistes com Pierre Dudan, vesin deu corrent francés nacionau-catolic, Doctor Merlin, cantaire e militant nacionaliste, los grops de ròck identitari Vae Victis e Brixia, en tot includir au sué catalògue cants religiós<ref name=":0" />. La Serp que desapareishó l’an 2000, arron deu partir de la sua gerenta, Marie-Caroline Le Pen, qui causí de seguir Bruno Mégret en la sua scission dab lo [[Rassemblament Nacional|Front nacional]]<ref name=":0" />. == Referéncias == {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} d4yf3a8zxiy5amzfrmovi7p5qf3mmdj