Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 2334 2512018 2507827 2026-11-02T17:07:25Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512018 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Revision|202401212208}} {{Projècte educatiu|Matematicas}} {{Dialècte Provençau}} {{sciéncias}} Las '''matematicas''' (var. '''matematiques''') son un ensemble de disciplinas basadas sus la [[reflexion]] e la [[logica]] que s'aplican sus l'utilizacion de nombres, de formulas, d'estructura, de donadas. Lo mot « matematicas » es eissit deu nom comun en [[grèc ancian]] {{Grèc ancian|μάθημα}} (''mathéma'', « leiçon ») derivat deu vèrb {{Grèc ancian|μανθάνω}} (''manthánô'', significant « aprene »). Significa [[Etimologia|etimologicament]] « sciéncia, coneissença », mas lo sens corrent es « matematic » de {{Grèc ancian|μαθήματα}} (''mathḗmata''). L'adjectiu {{Grèc ancian|μαθηματικός}} (''mathematikos''), primièr « relatiu au saber », puèi, « que concernís lei sciéncias matematicas ». Aquel adjectiu foguèt adoptat en latin (''mathematicus''). Las matematicas son utilizadas egalament dins mantun domeni de la vida vidanta. Se considèra qu'un resultat matematic, o [[teorèma]], es verai quand es estat demostrat. Una [[demostracion]] es un rasonament deductiu que parte deis [[ipotèsi]]s per arribar a la conclusion vouguda en seguent lei règlas de la logica; dins la practica, s'utiliza totjorn una mescla de lengatge formalizat e de lengatge {{cita|naturau}}. == Evolucion e finalitat dei matematicas == {{veire|Istòria dei matematicas}}[[Fichièr:Euclid.jpg|right|thumb|320px|[[Euclides]], detalh de ''L'Escòla d'Atenas'' per [[Rafèl]].]] Lei '''matematicas''' an una lònga tradicion dins totei lei pòbles; foguèron la premiera disciplina a se dotar de metòdes d'auta rigor e portada, e a obtenir ansin l'estatut de [[sciéncia]]; an progressivament alargat lei tèmas de sa recèrca e estendut lei domenis que pòdon ajudar en matèria de calcul e de modelizacion. Dins lo corrent de sa lònga istòria, e dins lei divèrseis environas culturalas, i aguèt de pontannadas de gròs progrès, e de pontannadas d'estanhacion deis estudis. Vèn en partida de l'importància dei quauquei personas capablas de portar d'innovacions prefondas e illuminativas e d'estimular la recèrca matematica. I aguèt tanben de pontannadas de reculament dei conoissenças e dei metòdes: mai se rescontrèron solament après de destruccions o en d'epòcas de decadéncia totala de la vida intellectuala e sociala. Dempuei 500 ans, còmpte tengut dau melhorament dei mejans de comunicacion, lo capitau de resultats e de metòdes s'es progressivament desvolopat. Tot aquò s'apren a la natura deis activitats matematicas. Aquestei d'aicí tendon de lònga an una presentacion precisa dei problèmas e dei solucions, çò qu'impausa de comunicar en avent per tòca finala la possibilitat d'esclarzir totei lei detalhs dei construccions logicas e dei resultats (cèrts esclarziments exigisson un investiment important, de desenas d'ans de còps que i a). Es per aquò que i a pas d'exemple d'error matematica majora que seriá pas estada lèu reconeguda e corregida, o aumens senhalada. == Lei divèrsei brancas dei matematicas == Se destria actualament en matematicas tres grandei brancas mutualament liadas: * l'[[algèbra]] (exemples: [[algèbra lineara]], [[matematicas discrètas]]) * l'[[analisi (matematicas)|analisi]] (exemples: [[Eqüacion diferenciala|eqüacions diferencialas]], [[teoria de la mesura]], [[calcul dei probabilitat]]s) * la [[geometria]], au jonhent de l'algèbra e de l'analisi (exemples: [[geometria euclidiana]], [[geometria diferenciala]]) Lei liames entre aquelei brancas e leis usatges que caduna fa de l'autra son mai que prefonds e fondamentaus. La [[teoria dei nombres]], en particular la reflexion sus lei [[nombre premier|nombres premiers]], es exemplara a regard d'aquò: a l'origina confonduda amb l'aritmetica elementària, s'es transformada au [[sègle XIX]] en una teoria onte l'analisi es venguda indispensabla. Au [[sègle XX]], la [[geometria algebrica]] es venguda la terranha naturala acampant au còp metòdes algebrics, topologics e geometrics per afrontar lei problèmas de la teoria dei nombres, per exemple la [[conjectura de Fermat]], venguda gràcias an aquel apròchi novèu lo teorèma d'[[Andrew Wiles]] en 1994. Aqueu teorèma se formula en tèrmes algebrics, mai sa demostracion fa un usatge massís de matematicas liadas tant a l'algèbra coma a l'analisi e a la geometria. ''Teorèma de Wiles'': per tot [[entier naturau]] <math>n </math> superior o egau a 3, l'eqüacion <math>\ x^n +y^n = z^n</math> a ges de solucion entiera <math>\ (x, y, z)</math> tala que <math>xyz \neq 0</math>. === L'algèbra === L'[[algèbra]] es la partida dei matematicas qu'estúdia leis [[estructura algebrica|estructuras algebricas]]. Se pòt destriar de sotadisciplinas, per exemple: * La teoria dei [[grop (matematicas)|grops]] * L'[[algèbra lineara]] e [[Algèbra multilineara|multilineara]] * La [[teoria de Galois]] (qu'un de sei resultats remarcables es l'impossibilitat, en generau, de resòuvre per radicaus leis eqüacions algebricas) * L'[[algèbra omologica]] (fòrça utila en geometria) En mai de son desvolopament intrinsec, es necessària a l'analisi e la geometria per progressar. Son interès per aquestei darrieras vèn dau fach que d'estructuras algebricas se retròban dins de domenis nombrós. Per exemple, lo lengatge e lei teorèmas de l'algèbra lineara permeton de comprendre en prefondor de domenis ''a priori'' fòrça alunhats, pron qu'agan una estructura lineara: * leis eqüacions diferencialas linearas d'òrdre <math>n</math> (aquelei que fan intervenir la derivada <math>n</math>-ena de la foncion inconeguda) an exactament <math>n</math> solucions independentas, donc de comportament diferent. * en analisi, [[diferenciala|diferenciar]] una foncion consistís a l'aprochar localament per una foncion afina (soma d'una constanta e d'una foncion lineara). Ansin, leis instruments de l'algèbra lineara (o bilineara) vènon indispensables per saupre s'un ponch critic (que se pòt determinar analiticament) d'una foncion diferenciabla es un ponch d'extremum (minimum, maximum) o un ponch còl. === L'analisi === L'[[analisi]] es la partida dei matematicas qu'a inicialament per objècte principau l'estudi dei [[Foncion (matematicas)|foncions]] de variablas realas, en çò que pertòca lei nocions de [[limit]], de [[derivada]] e d'[[integrala]]. Emai ague de precursors tre l'[[Antiquitat]] ([[Arquimèdes]]), l'analisi comença fondamentalament amb [[Isaac Newton|Newton]] e [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], inventors au [[sègle XVII]] dau [[calcul infinitesimau]]. Se i pòt destriar mai d'un domeni, per exemple: * Leis [[eqüacion diferenciala|eqüacions diferencialas]]. Son d'eqüacions liant una foncion inconeguda e d'unei de sei derivadas successivas; entre lei questions importantas pertocant lei solucions, citem: l'existéncia, l'unicitat, lo comportament qualitatiu o quantitatiu au bòrd dau domeni de definicion (per exemple, se la variabla es lo temps, coma se compòrta a tèrme lòng una solucion). * L'[[analisi de Fourier]] que permete de descompausar una foncion en soma d'armonics ([[serias de Fourier]], [[transformacion de Fourier]]). Es essenciala en teoria dau senhau. * Lo [[calcul dei probabilitats]]: modeliza leis fluctuacions de l'[[azard]]. A l'origina associat ai matematicas discrètas (jòcs de rèsta: lançament de dats, tiratges de cartas...), es estat finalament provesit per [[Andrei Nikolaievich Kolmogorov|Kolmogorov]] d'una axiomatica fòrça mai generala, fondada sus la [[teoria de la mesura]]; la probabilitat d'un eveniment es l'integrala d'una cèrta foncion liada a la natura dau modèl (per exemple, una [[densitat de probabilitat|densitat]] [[gaussiana]] se se mesura la talha d'una persona presa a l'azard dins una populacion omogenèa), sus un cèrt domeni (una {{cita|forqueta}} dins aquest exemple, quand se cèrca la probabilitat que la talha siá compressa entre doas valors donadas). Pasmens, l'analisi se limita pas ai foncions de variablas realas. Un capítol important, creat au sègle XIX per [[Augustin Cauchy|Cauchy]], [[Bernhard Riemann|Riemann]] e [[Karl Weierstrass|Weierstrass]], estúdia lei [[foncion analitica|foncions analiticas]] de [[nombre complèxe|variablas complèxas]]: es la teoria dei [[foncion olomòrfa|foncions olomòrfas]]. Existís d'autrei generalizacions de la nocion de foncion, coma la nocion recenta de [[distribucion]], deguda a [[Laurent Schwartz]]. === La geometria === [[Fichièr:120px-Dodecahedron-slowturn.gif|right|thumb|Lo dodecaèdre regular, un dei cinc solids platonicians de l'espaci euclidian de dimension 3]] Es una disciplina atestada tre l'Antiquitat, e lo tèrme de ''geomètra'' foguèt fins au sègle XIX sinonim de {{cita|matematician}}. L'objècte de la [[geometria]] es de comprendre la natura dei figuras d'un espaci, e lei relacions que s'establisson entre elei. ''Espaci'' pòt designar per exemple: l'[[espaci euclidian]] classic, un [[espaci vectoriau]] pus generau, un espaci corbe o [[varietat diferenciabla]]... Segon la concepcion modèrna formulada en 1872 per [[Fèlix Klein]], una geometria se definís per un ensemble de ponchs e un [[grop (matematicas)|grop]] de transformacions [[bijeccion|bijectivas]] d'aquel ensemble, e s'interèssa ai proprietats invariantas per leis elements dau grop. Se pòt destriar mai d'un domeni de la geometria, per exemple: * la [[geometria euclidiana]] * la [[geometria diferenciala]], qu'estúdia (localament o globalament) lei corbas, lei [[Superfícia (matematicas)|superfícias]], e pus generalament lei varietats diferenciablas * lei [[geometrias non euclidianas]] === Matematicas aplicadas e matematicas puras === L'activitat matematica s'interèssa naturalament ai generalizacions e abstraccions possiblas, en relacion amb leis esparnhes de pensada e lei melhoraments deis instruments (en particular leis instruments de calcul) qu'es portada a realizar. Sovent, lei generalizacions e lei abstraccions menan puei en de visions pus aprefondidas dei problèmas e en de sinergias importantas entre de recèrcas pertocant de questions inicialament sensa rapòrt. Dins lo corrent dau desvolopament dei matematicas, se pòt notar de pontannadas e d'environas onte prevalon alternativament d'actituds generalas e de valors que se pòdon reduire en dos tipes de motivacions e d'apròchis: lei ''motivacions practicas'' que butan a descurbir de procediments eficaç (per exemple dins la resolucion de problèmas industriaus e tecnologics), e leis exigéncias de ''creacion d'un sistèma conceptuau'' amb sa tendéncia a la generalizacion e a l'abstraccion. Entre aquelei doas menas d'actituds, i a de còps una oposicion, e mai charpinosa, mai en generau s'enriquisson mutualament e desvolopan de sinergias. Dins lei 30 o 40 darriers ans, i a agut, entre aqueleis actituds, un cèrt equilibri, amb de tensions, e tanben d'episòdis d'assisténcia mutuala. An aquel estat de causas contribuís mai que mai lo desvolopament espectaclós de l'informatica, e amb ela, de la partida algoritmica dei matematicas. == Lei matematicas e leis autrei sciéncias == === Instrument e lengatge === Lei matematicas sièrvon de [[lengatge]] o de supòrt en de [[sciéncias]] fòrça nombrosas (naturalas o umanas) afin de quantificar cèrts fenomèns. S'utilizan tanben per predire de formas e efectuar de prediccions qualitativas. Lo principi de la matematizacion es aquest: una sciéncia donada, o una sotatematica de la sciéncia (par exemple la [[biologia]] o la [[termodinamica]]) selecciona cèrts paramètres supausats quantificables (lo temps, lo nombre de [[bactèri]]s, la temperatura, lo pòrtafuelha d'un accionari) qu'entre elei s'es constatat de relacions (la populacion bacteriana creisse amb lo temps, la temperatura e la pression son liadas). Una [[eqüacion]], fòrça sovent diferenciala, lia d'unei d'aquelei paramètres entre elei, e establís ansin d'un biais quantitatiu son interdependéncia. L'estudi matematic d'aqueleis eqüacions va permetre, après retorn ais èssers reaus associats ai paramètres, de [[prediccion|predire]], valent a dire de constatar de [[relacion]]s novèlas entre lei tèrmes. En [[ecologia]] per exemple, una foncion pòt modelizar lo rapòrt entre una espècia e una autra espècia predatritz; l'estudi matematic de la foncion quand lo temps tende vèrs l'infinit va anonciar se lo sistèma ecologic evoluirà vèrs un sistèma estable e equilibrat, o ben (per exemple) s'una deis espècias dispareisserà. === Lo cas particular de la fisica === Istoricament, fisica e matematicas son prefondament liadas. Se coneis la frasa famosa de [[Galileo Galilei|Galilei]], fondator de la fisica modèrna: ''Lo libre de la natura es escrich en lengatge matematic''. L'[[astronomia]], per exemple, es estada un dei motors principaus de l'emergéncia de la disciplina matematica. Puei, fins a la fin dau sègle XIX, lei matematicians seràn tanben fisicians (e sovent filosòfs). Se pòt destriar mai d'un rapòrt de naturas diferentas entre lei doas sciéncias: * una teoria fisica novèla reclama un instrument matematic. Dos cas: ** l'instrument existís ja (per la relativitat generala: la geometria riemanniana) ** l'instrument se deu inventar (per la mecanica classica: lo calcul diferenciau e integrau) * una teoria matematica novèla encoratja lei fisicians a explorar pus luenh sa teoria. * una teoria fisica novèla duerbe de perspectivas matematicas quand l'instrument matematic utilizat per lei fisicians es encara an un estadi euristic, valent a dire que demanda d'èsser mes en forma d'un biais rigorós (leis integralas de [[Feynman]] ne son un exemple tipic). === Liames amb leis autrei sciéncias de la natura === * [[quimia]]: parcialament matematizada * [[biologia]] e [[sciéncias de la Tèrra]]: usage parciau dei matematicas === Liames amb lei sciéncias umanas === Son rapòrt amb lei sciéncias umanas se fa essencialament per leis [[estatistica]]s e lo [[calcul dei probabilitats]], mai tanben per d'[[eqüacion diferenciala|eqüacions diferencialas]], en economia e en finança: * [[sociologia]] * [[psicologia]] * [[economia]], [[finança]], [[gestion]] Aqueu rapòrt es controversiat, estent la natura umana d'aquelei sciéncias, e lo refús per d'unei, dins aqueu domeni, dau [[determinisme]] que lei matematicas li son naturalament estacadas. === L'àbit matematic fa pas la sciéncia === Matematizacion significa pas autenticitat scientifica. D'efècte, lei postulats d'una {{cita|pensada}} pòdon èsser extremament problematics, e mai folastres, mai se son quantificables, pòdon donar luòc en de calculs complèxes. Un cas evident es aqueu de l'[[astrologia]], que sei postulats, supausant una influéncia dei planetas sus lo comportament uman, son rebutats quasi unanimament per la comunautat scientifica. Fòrça mai subtil es lo cas de l'[[economia]] matematica. Lo [[postulat]] fondamentau d'aquela disciplina es que l'activitat economica se pòt comprendre a partir d'un axiòma de natura antropologica, aqueu de l'actor individuau racionau. Dins aquela vision, cada individú cèrca per seis accions d'acréisser un cèrt [[profiech]] d'un biais racionau. Aquela mena de vision [[atomisme|atomista]] de l'economia permete an aquesta d'aicí de matematizar pron aisadament sa reflexion, puei que lo [[calcul]] individuau se transpausa en calcul matematic. Pasmens, cèrts sociològs, coma P. [[Bourdieu]], e mai cèrts economistas, refusan aqueu postulat de l'[[homo œconomicus]], en remarcant que lei motivacions deis individús comprenon non solament lo [[don]], mai dependon tanben d'autres engatges que l'interès financier n'es qu'una partida, o simpletament son pas racionalas. La [[matematizacion]] es donc segon elei ren qu'una semblança permetent una valorizacion scientifica de la disciplina. == Lei matematicas dins l'Istòria == L’origina istorica dei matematicas es liada a sei premiereis aplicacions concrètas: lo [[comèrci]], la mesura dei [[Aira|superfícias]], la prediccion deis eveniments [[astronomia|astronomics]]. Inicialament viradas vèrs la mesura ([[geometria]]) e lo comptatge ([[aritmetica]]), lei matematicas se viran lèu vèrs l'abstraccion. Lei matematicians grècs amb [[Euclides]] e seis [[Elements d'Euclides|Elements]] li aduson sei premiereis estructuras [[axiòma|axiomaticas]], puei son passatge en cò dei matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] permete la fusion amb lei coneissenças orientalas e la creacion dau sistèma d'escritura numerica ''aràbia''. Dins lo corrent dei sègles XVI e XVII, es en Euròpa que se desvolopa un aspècte novèu dei matematicas. La creacion d'un lengatge simbolic ([[François Viète|Viète]] e [[Descartes]]) permete lo desvolopament dau calcul algebric, mentre que [[Isaac Newton|Newton]] e [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], metent en plaça lo [[calcul infinitesimau]], fornisson leis instruments necessaris au desvolopament de l'[[analisi (matematicas)|analisi]]. Au sègle XIX, lei matematicians son portats a explicitar d'[[estructura algebrica|estructuras algebricas]]: [[Grop (matematicas)|grops]] ([[Évariste Galois]]), [[Anèu (matematicas)|anèus]] ([[Richard Dedekind]]), [[Còrs (matematicas)|còrs]], [[Espaci vectoriau|espacis vectoriaus]] ([[Giuseppe Peano]]), [[Espaci projectiu|espacis projectius]]... Es lo desvolopament d'una branca novèla dei matematicas: l'[[algèbra generala]]. Lo sègle XIX vei amb [[Georg Cantor]] e [[David Hilbert]] lo desvolopament d'una teoria axiomatica de totei leis objèctes estudiats, que mena au problèma dei [[fondaments dei matematicas]]. Aqueu desvolopament de l'axiomatica menarà au sègle XX a cercar de definir totei lei matematicas per mejan d'un lengatge: la [[logica matematica|logica]]. Dins lo corrent dau sègle XX, lo desvolopament de l'instrument informatic fa enregar una draia novèla ai matematicas: aquela de la [[modèl matematic|modelizacion]] e de la numerizacion. Dins lo corrent dei dos mila ans passats, lei matematicas an cercat, d'una part de fornir d'instruments utilizables per leis autrei sciéncias (fisica, geografia; astronomia...) e d'autra part de resòuvre de problèmas nascuts en son dintre coma la [[qüadratura dau ceucle]], lei [[nombre constructible|nombres constructibles]], la [[conjectura de Fermat]], l'[[ipotèsi de Riemann]], la [[conjectura de Poincaré]], lei proposicions [[indecidibilitat|indecidiblas]], lei problèmas [[teoria de la complexitat|NP-complèts]]... == Fondaments, rigor e logica == === Lei fondaments dei matematicas === Lei [[teoria deis ensembles|teorias deis ensembles]], desvolopadas inicialament a la fin dau sègle XIX, son de teorias fòrça generalas que donan un quadre onte de matematicians esperèron de poder formular e provar totei lei coneissenças matematicas. Espèr condemnat fin finala a pas capitar: vejatz [[logica matematica]]. Citem un exemple de matematicas usualas, e que se reduson pas en la teoria deis ensembles: la [[teoria dei categorias]]. === Logica e matematicas === La logica enóncia lei règlas, o principis, que fau respectar per faire de deduccions corrèctas. Coma tota sciéncia exacta, la matematica se fonda sus lo ''principi dau tèrç exclús'': ''tota proposicion (senada) es siá veraia siá faussa''. Una deduccion consistís a partir de premissas per arribar an una conclusion en procedissent per etapas logicas. En matematicas, l’estudi de la forma dau rasonament, independentament de seis objèctes, a una importància cruciala. Mostrem-o sus un exemple. Lei meteis [[axiòma]]s, aquelei deis espacis vectoriaus, se pòdon utilizar au còp per estudiar d'espacis geometrics, coma l’espaci euclidian, e per estudiar l’ensemble dei solucions d’una eqüacion diferenciala lineara. Lei teorèmas sus leis espacis vectoriaus son donc valables au còp per la geometria euclidiana e per leis eqüacions diferencialas linearas. La teoria abstracha deis espacis vectoriaus consistís a estudiar lei formas de deduccions que parton dei meteis axiòmas, independentament dau contèxte, valent a dire deis objèctes particulars que li son aplicadas aquelei deduccions. Aquela definicion convèn ben ai matematicas aplicadas. Fòrça teorias abstrachas (lei nombres entiers, lei nombres reaus, lei foncions realas de variablas realas e leis eqüacions diferencialas, leis espacis vectoriaus, lei grops, lo calcul dei probabilitats,...) an una utilitat generala per totei lei sciéncias, perque se pòdon aplicar en d'objèctes nombrós. L'òbra dei matematicas aplicadas consistís a desvolopar de teorias, que sa valor es universala, en vista d’ajudar ais autrei sciéncias. === Rigor e practica dei matematicas === Coma activitat umana, practicada per d'umans, lei matematicas s'aluenhan pasmens dau modèl d'una construccion, segon lei lèis de la logica, e independenta dau reau. Citem un fach e un fenomèn per illustrar aiçò. D'en premier, ges de demostracion matematica siègue formalament lei lèis de la logica, simplament perque la traduccion d'enonciats matematics complèxes en lengatge totalament formalizat es umanament impossibla (e, probable, sens interès). L'acceptacion de la veracitat d'una demostracion se fonda donc ''in fine'' sus un [[consensus]] d'especialistas. Ansin, la fisança de la comunautat matematica dins un de sei membres prepausant un resultat novèu es capitala dins la recepcion d'aqueu resultat, d'aitant mai s'es imprevist o que modifica lo biais de veire lei causas. Se pòt prendre per exemple istoric lei controvèrsias sus lei [[geometria non euclidiana|geometrias non euclidianas]] au sègle XIX, onte leis òbras de [[Nicolaï Ivanovitch Lobatchevsky|Lobatchevsky]] foguèron largament ignoradas; o ben, dins un autre domeni, la non recepcion per [[Cauchy]], captau monarquista, deis òbras dau jove republican [[Galois]] au començament dau meteis sègle. Se poiriá multiplicar de taus exemples amb totei lei variacions desiradas (plaça dei fremas, nacionalisme, nepotisme...) == Filosofias dei matematicas == L'universalitat manifèsta dei matematicas e son eficacitat son, aumens dempuei l'Antiquitat grèca, la fònt de questions filosoficas e metafisicas. L'Istòria deis Idèas es intimament liada a la reflexion sus la natura dei matematicas. Se pòt destriar tres grandei questions: * Quin es lo mòde d'existéncia deis objèctes matematics? Son reaus? tombant lo cas, de quina [[realitat]] se tracta? Es ren qu'una produccion de la [[pensada]]? * Perqué lei matematicas semblan universalas? * Perqué lei matematicas, creacion de l'[[esperit]], permeton de comprendre un aspècte de l'[[univèrs]]? === Lo platonisme === « ''Degun intre aicí se non es geomètra'' », èra gravat sus lo portau de l'Escòla de [[Platon]]. Per aqueu filosòf, lei matematicas son un intermediari per accedir au reiaume deis [[Idèas]]. === L'aristotelisme === En çò que pertòca lei matematicas, [[Aristòtel]] es encara fòrça emprench de [[platonisme]]. L'univèrs en delà de la Luna, leis estèlas e lei planetas, pòdon èsser comprés per lei matematicas, car s'ordenan segon de [[lèis]] etèrnas e perfiechas. En revenge, per Aristòtel, lo monde [[sublunar]] es cambiadís e movedís, e la fisica pòt de ges de biais pretendre aquerir la rigor e l'universalitat dei matematicas. === Lo logicisme === Lo [[logicisme]] considèra que lei matematicas son entierament inclusas dins l'ensemble dei connexions logicas elementàrias, teoricament explicitablas, que compausan una demostracion. === L'intuicionisme === « ''La simpla possibilitat de la sciéncia matematica sembla una contradiccion insolubla. S'aquela sciéncia es deductiva ren qu'en aparéncia, d'onte li vèn aquela rigor perfiecha que degun pensa de metre en dobte? Se, au contrari, totei lei proposicions qu'enóncia se pòdon tirar leis unei deis autrei per lei règlas de la logica formala, coma va que la matematica se redugue pas an una tautologia immensa? Lo sillogisme nos pòt ren aprendre d'essencialament novèu e, se tot deviá sortir dau principi d'identitat, tot deuriá tanben se i poder reduire.'' », [[Henri Poincaré]], ''La Sciéncia e l'ipotèsi''. === Lo constructivisme === Lei [[constructivisme|constructivistas]] admeton que lei matematicas '''construchas'''. Pus tecnicament, accèptan dins lei demostracions que leis inferéncias finidas. Per exemple, se refusa lo [[rasonament per recurréncia]] e mai l'[[axiòma de la chausida]]. Lei demostracions per [[reduccion a l'absurd]] son tanben refusadas, puei que menan a l'existéncia de l'èsser matematic solament per l'impossibilitat de son non-èsser, e non pas per l'explicitacion dirècta de son existéncia. == Leis arts e lei matematicas == De naturas fòrça diferentas, l'art e lei matematicas an pasmens totjorn agut de relacions fruchosas. === Armonia e musica === === Lei simetrias === [[Fichièr:Julia set (highres 01).jpg|Fractala possedent una simetria d'escala e una simetria centrala|thumb]] Es una constatacion comuna que s'atribuís una cèrta [[beutat]] ai figuras simetricas. Una [[simetria]] d'una figura geometrica es, informalament, l'existéncia d'un motiu de la figura que se reprodutz segon una [[règla]] precisa. Matematicament, se ditz qu'una figura es simetrica s'es globalament invarianta per una accion non triviala d'un [[grop (matematicas)|grop]]. Autrament dich, l'intuicion de la règla se realiza matematicament per lo fach qu'es un grop qu'agís sus la figura, e lo sentiment qu'una règla riège la simetria es precisament degut a l'estructura d'aqueu grop. Per exemple, la simetria dau mirau es liada au grop multiplicatiu <math>\{-1,+1\} </math>. Un [[parpalhon]] es una figura invarianta per aquela simetria, e pus generalament lo [[còs|còrs]] deis animaus (aumens tau coma se vei exteriorament). Quand se dessenha la superfícia de la mar, l'ensemble deis ondas possedís una simetria per translacion: de desplaçar nòstre regard de la longor separant doas crestas d'ondas càmbia pas la vista qu'avèm de la mar. Un autre cas de simetria, aquest còp non isometrica, es aqueu que se tròba dins lei [[fractalas]]: un motiu donat se reprodutz a totei leis escalas de vision. == Annèxas == === Bibliografia === * {{En}} {{cite book | last = Carl Boyer | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Wiley | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = A History of Mathematics (2{{a}} edicion) | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1991 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = 0-471-54397-7 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = |títol=A History of Mathematics (2{{a}} edicion)|cognòm=Boyer|nom=Carl B.|cognòm2=Merzbach|nom2=Uta C}} * {{Fr}}{{cite book | last = Jean-Pierre Kahane et al. | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Odile Jacob | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = L’enseignement des sciences mathématiques : Commission de réflexion sur l’enseignement des mathématiques | trans_title = | url = https://archive.org/details/lenseignementdes0000unse_f8a1 | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2002 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = 2-7381-1138-6 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = |títol=L’enseignement des sciences mathématiques : Commission de réflexion sur l’enseignement des mathématiques}} * {{En}} {{cite book | last = Annaliese Maier | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = University of Pennsylvania Press | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = At the Threshold of Exact Science: Selected Writings of Annaliese Maier on Late Medieval Natural Philosophy | trans_title = | url = https://archive.org/details/onthresholdofexa0000maie | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1982 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = |títol=At the Threshold of Exact Science: Selected Writings of Annaliese Maier on Late Medieval Natural Philosophy|cognòm=Maier|nom=Annelise}} === Articles connèxes === Per accedir ais articles de matematicas, vejatz * [[:Categoria:Matematicas]] e totei sei soscategorias * [[Portau:matematicas]] * [[Lista deis articles de matematicas]] * [[Lista dei teorèmas]] === Liames extèrnes === ==== Listas de liames ==== * [http://mathslinker.chez-alice.fr/ Maths linker] Un indèx de ressorsas matematicas sus lo web * [http://spoirier.lautre.net/liensmaths.html Liames de matematicas dau superior] Autra lista de liames * [http://www.yakeo.com/fr/cours_exercices_mathematiques/ Yakeo] Bòn portau de liames per lei matematicas ==== Ressorsas ==== * {{en}} [http://planetmath.org/ Planetmath]: enciclopèdia collaborativa, libra (GFDL) sus lei matematicas. * {{fr}} [http://www.chronomath.com/ Chronomath]: una cronologia dei matematicas fòrça rica. * {{en}} [http://mathworld.wolfram.com/ Mathworld-Wolfram]: la pus complèta dei ressorsas en matematicas ==== Logiciaus libres ==== * [http://maxima.sourceforge.net/ Maxima], lo logiciau libre (GPL) pus sofisticat per leis operacions algebricas. * [https://web.archive.org/web/20190929045643/http://pari.math.u-bordeaux.fr/ PARI/GP], un logiciau libre fòrça utilizat en teoria dei nombres. [[Categoria:Matematicas|*]] f32fyd0oqrvsmo7by46nzmjvj9a8juu 0 3069 2512088 2495462 2026-11-03T08:35:22Z Maximilien.sc 39288 2512088 wikitext text/x-wiki {{Infobox Departament de França | carta =oc | departament = deus Pirenèus Atlantics | insee =64 | lògo = [[Fichièr:Pyrénées-Atlantiques (64) logo 2015.png|100px]] | loc = [[Fichièr:Pyrénées-Atlantiques-Position.svg|Localizacion deths Pirenèus Atlantics en França|250px]] | ist = {{Gasconha}}, {{Bearn}}<br/>{{Bascoat2}} | region = {{Nòva Aquitània}} | Prefectura = [[Pau]] | Sosprefecturas = [[Baiona]]<br />[[Auloron]] | sup =7645 | circonscripcions =6 | intercomun =9 | president = [[Jean-Jacques Lasserre]] ([[MoDem]]) | prefècte = | sit = [http://www.cg64.fr www.cg64.fr] | alt mini = | alt mej = | alt maxi = }} Eths '''Pirenèus Atlantics''' (64) que son un departament de [[França]]. Ua partida deth departament qu’ei en [[Occitània]] ([[Biarn]] e [[Baish Ador]]) e er’auta partida qu’ei eth [[País Basc|Bascoat]] nòrd. En {{Popfrd|0}}, {{formatnum:{{popfrdoc64}}}} de {{formatnum:{{popfrd|64}}}} abitants vivèvan dens era partida occitana. == Istòria == Tot eth territòri qu'èra dens era Gasconha istorica.<ref>Halip Lartiga. [http://www.vallee-du-ciron.com/Documents/Nouvelles/DocumentsLies/669c.pdf ''Le gascon, origines, aréologie et caractérisation'']. 2009</ref> [[File:Blank_Map_of_Pyrénées-Atlantiques_Department,_France,_with_Communes_and_Provinces_1790.svg|thumb|left|350px|Eth departament deths Baish Pirenèus en 1790{{legend|#66ff00|Labord}} {{legend|#008000|Baisha Navarra}} {{legend|#ccff00|Sola}} {{legend|#ffcc00|Bearn}} {{legend|#ffb380|Lanas (Gasconha)}} {{legend|#fa1014|Termièra linguistica basco-occitan}}]] Eth departament nomat iniciaument "Pirenèus Baishs" que'u creèn ara [[Revolucion Francesa]], eth 4 març de 1790 en aplicacion dera lei deth 22 de deceme de 1789, en ajónher Bearn, eras tres províncias bascas ([[Labord]], [[Baisha Navarra]] e [[Sola]]) e quauques comunas lanesas. Òm pòt notar era preséncia de duas enclavadas deths [[Nauts Pirenèus]] qu'amassan cinc comunas ar èst deth departament. En 1857 qu’annexèn Sent Esperit a Baiona e au departament. [[File:Blank_Map_of_Pyrénées-Atlantiques_Department,_France,_with_Communes_and_Provinces_1857.svg|thumb|left|350px|Eth departament deths Baish Pirenèus en 1857 après l’annexion de Sent Esperit a Baiona]] Eths Baishs Pirenèus que prenón eth nom de ''Pirenèus Atlantics'' eth 10 d'octobre de 1969. == Era geografia == Eth departament deths Pirenèus Atlantics que hè partida dera region de {{NovAq}}. Qu'ei ara termièra deths departaments deras [[Lanas (departament)|Lanas]], de [[Gers (departament)|Gers]] e deths [[Nauts Pirenèus]], tant coma d'[[Espanha]]. Qu'ei bordat ar oèst per eth [[golf de Gasconha]]. == Eth [[clima]] == Eths Pirenèus Atlantics que coneishen ua variacion d'altitud de près de 3000 mètres entre eth punt mei baish e eth mei haut. Non i a donc pas un sol clima. Era temperatura mejana deth departament que s'abaisha desempuish eras planuras dinc aths soms, on pòt nevar en tota sason. Era temperatura dita normau qu'ei era deras planuras : qu'ei pro doça. Eth clima qu'a un sarròt de caracteristicas (egalitat deras temperaturas, doçor, mantuas plojas). Era beutat deth cèu sustot en abòr, qu'ei hòrta ens Pirenèus Atlantics, coma ac ditz era cançon "Bèth Cèu de Pau". == Era demografia == Non sembla pas i aver nat nom particular tà aperar eths poblants deths Pirenèus Atlantics. Eths Occitans que pòblan Biarn e lo Baish Ador mentre qu'eths Bascos pòblan eth Bascoat. Desempuish era Revolucion e era creacion deth departament, tots que partatjan eth medish departament. Mès de 1790 a 1969, eths abitants qu'estón enqüèra aperats eths Baish-Pirenencs. == Eras lengas == * Er [[occitan]] ([[gascon]]) que's parla dens la zona orientau deth departament, en [[Biarn]], e tanben en parçan deth [[Baish Ador]] ([[Baiona]], [[Biàrritz]], [[Anglet]]). Qu'ei ensenhat dès era mairau enas escòlas [[Calandretas]]. * Eth [[basco]] (''euskara'' en basco) qu'ei parlat enas vilas e vilatges deth [[País Basco]], ena part occidentau deth departament (e tanben, mès recentament, en parçan deth [[Baish Ador]] pr'amor der'immigracion vienent deu País Basco). Era senhalizacion estradèra qu'ei bilingüa, e eth basco qu'ei ensenhat ens collègis, eths licèus e eras Ikastolak. * Eth [[francés]] qu'ei era lenga oficiau, coma ena rèsta deth [[França|territòri francés]]. == Era gastronomia == Biarn, eth Baish Ador e eth País Basco que presentan totas eras especialitats gastronomicas deth sud-oèst. ==Véder tanben== * [[Arrondiments deus Pirenèus Atlantics|arrondiments deths Pirenèus Atlantics]] * [[Cantons deus Pirenèus Atlantics|cantons deths Pirenèus Atlantics]] * [[Comunas deus Pirenèus Atlantics|comunas deths Pirenèus Atlantics]] * [[Agropaments de comunas deus Pirenèus Atlantics|agropaments de comunas deths Pirenèus Atlantics]] ==Ligams== ==Referéncias== <references/> {{OcDivDep}} {{FranceDep}} {{Multibendèl|Portal Bearn|Portal Gasconha}} {{Dialècte Gascon}} [[Categoria:Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Aquitània]] [[Categoria:Departament francés]] rhjhyu4wgesrhq1nswhoi5qkfyphk87 0 3100 2512093 2507947 2026-11-03T08:46:39Z Maximilien.sc 39288 Hornida de l'endic "dialècte gascon" 2512093 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Dacs | nom2 = ''Dax'' | imatge = Dax Fontaine chaude.jpg | descripcion = La [[Hont Cauda]] de Dacs. | lògo = | escut = Blason Dax 40.svg | region = [[Navèra Aquitània]] | ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Shalòssa}} | departament = {{Lanas}}<br /> ([[sosprefectura]]) | arrondiment = [[Arrondiment de Dacs|Dacs]] ([[caplòc]]) | canton = 2 cantons, Dacs-1 e Dacs-2 ([[canton de Dacs-Nòrd|Dacs-Nòrd]] e [[canton de Dacs-Sud|Dacs-Sud]] avant 2015) | insee = 40088 | cp = 40100 | cònsol = Julien Dubois | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Lo Gran Dacs Aglomeracion]] | gentilici = daqués, daquesa | longitud = -1.0553 | latitud = 43.7072 | alt mej = 9 | alt mini = 2 | alt maxi = 46 | ectaras = 1970 | km² = 19.70 |}} '''Dacs'''<ref>http://books.openedition.org/pulm/1024>"Quora la divergéncia grafica complica pas la lectura, se podriá admetre lei grafias divergentas que se son sedimentadas. Lei sits d’estacions termalas an fornit de toponims similars a partir dau latin Aquis, De Aquis, qu’es l’ablatiu locatiu plurau de aqua. Legissèm Ax en País de Fois (Alibèrt 1935, 419; Deledar & Poujade 1992) e [[Dacs]] en Shalòssa (Petit dictionnaire, 1984. 128). Una uniformizacion grafica Ax/Dax o Acs/Dacs es pas indispensabla en tèrmes practics de lectura. Amb la meteissa racina avèm Ais de Provença ; una grafia Aix* o Aics* seriá una tissa pedanta e inutila." e [[Domergue Sumien]], https://web.archive.org/web/20171107022730/https://opinion.jornalet.com/lenga/blog/2381/lei-noms-dais-de-provenca-de-dacs-e-de-la-vila-dax</ref> o '''d'Acs'''<ref>[https://web.archive.org/web/20170919200819/http://www.locongres.org/oc/aplicacions/top-oc/topoc-recerca/ Top'Òc] Diccionari toponimic occitan del [[Congrès permanent de la lenga occitana]].</ref>{{,}}<ref>https://web.archive.org/web/20120316000828/http://toponimiaoc.webs.com/40lanas.htm</ref> (''Dax'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Shalòssa]], situada hens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[region francesa|region]] de la [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. Que hèi partida de la region istorica de [[Gasconha]]. Qu'estó lo sièti d'un [[Vescomtat de Dacs|vescomtat]] e d'ua senescaucia segondària dependenta de la [[Senescaucia de las Lanas|Senescaucia Principau de las Lanas]]. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 40088.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [daks]. Las fòrmas ancianas que son ''Aquae Tarbellicae'', en latin, au sègle IV, ''Aquis Tarbellicis'', en latin, au sègle IV, ''civitas Aquensium'', en latin, cap a 400, ''episcopus Aquensis'', en latin, shens data, ''Aquis'', en latin, au sègle VI, ''Sancta Maria de Ax'', ''Sanctus Vincentius de Ax'', ''Aquae'', ''Aquensis'', ''Aquis'', en latin, aus sègles XI-XII, ''le prebostat d'Ax'', en 1276, ''Akes'', en 1294, ''Dax'' (mapas de 1630, 1638, deu sègle XVII, shens data, de 1651), ''Acqs'' e ''Ax'' (abans la Revolucion), ''Dax eaux'' (mapa de 1714), ''Dax'' (mapa de 1733) <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 91-92</ref>. [[Albèrt Dauzat]] qu'explica la capitala deus [[Tarbèls]] a aigas termalas coneishudas tanlèu l'epòca d'[[August]], designadas peu nom; ''Dacs'' vien deu latin ''aqua'' « aiga », a l'ablatiu locatiu plurau ''aquis''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 7, a ''Aix-en-Provence''</ref>. [[Ernèst Negre|Negre]] e Astor, citats per Bénédicte Boyrie-Fénié, qu'explican Dacs vien deu latin ''aquis'', ablatiu-locatiu plurau de ''aqua'' « a las aigas »; lo ''d'' qu'ei aglutinat <ref name = bbf/>. Bénédicte Boyrie-Fénié qu'ei en acòrd dab las explicacions precedentas e que precisa Dacs qu'ei ''Akiz(e)'' en [[basco]], fòrma qui a pas gaire cambiat despuish l'Antiquitat<ref name = bbf/>. ==Istòria== {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=40088 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 25 de mai de [[2020]]|Fin= [[2032]] |Identitat= Julien Dubois |Partit= divèrs centre |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 7 de noveme de [[2016]]<ref>http://www.sudouest.fr/2016/11/08/elisabeth-bonjean-maire-comme-prevu-2560919-3350.php#xtatc=INT-7-[bloc_article_payant_A2]</ref> |Fin= 2020 |Identitat=Élisabeth Bonjean |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 1er de noveme<ref>http://www.sudouest.fr/2016/10/28/video-l-emouvante-declaration-de-gabriel-bellocq-au-conseil-municipal-de-dax-2550409-3350.php</ref> de [[2016]] |Identitat=Gabriel Bellocq |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat=Jacques Forté |Partit= [[Los Republicans|UMP]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1995 |Identitat=Yves Goussebaire-Dupin |Partit=[[Union per la Democracia Francesa|UDF]] |Qualitat=senator }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=40088 |1793=3391 |1800=3398 |1806=3179 |1821=4948 |1831=4716 |1836=4776 |1841=5842 |1846=5615 |1851=5805 |1856=6125 |1861=9856 |1866=9469 |1872=9062 |1876=10250 |1881=10218 |1886=10858 |1891=10240 |1896=10196 |1901=10329 |1906=11210 |1911=11387 |1921=11047 |1926=12385 |1931=12663 |1936=13056 |1946=14113 |1954=14557 |1962=17051 |1968=19348 |1975=19137 |1982=18648 |1990=19309 |1999=19515 |2004= |2005= |2006=20810 |2007= |2008=20528 |2009= |2011=20299 |2013=20776 |cassini=11662 |senscomptesdobles=1962}} == Espòrt == [[Fichièr:US Dax-RC Massy 2015-04-04.jpg|vinheta|US Dacs ''(en roge)'' contra RC Massy.]] *[[US Dacs]] ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab la comuna== * [[Pierre Albaladejo]] * [[Eric Rei Bèthvéder]], qui vadó a Dacs en 1966, qu'ei un escrivan gascon de lenga occitana. ==Véder tanben== * [[Comunas de las Lanas]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Camin de Compostèla | precedenta = | via = Via Turonensis | seguenta = }} {{Portal Gasconha}} {{Dialècte Gascon}} {{Comunas de las Lanas}} [[Categoria:Via Turonensis]] [[Categoria:Comuna de Shalòssa]] [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Lanas]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] i506fntnnaxmg0awreb0os5kl3is4m2 0 4114 2512094 2317782 2026-11-03T08:56:51Z Maximilien.sc 39288 Hornida de l'endic "dialècte gascon" 2512094 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lorda | nom2 = ''Lourdes'' | imatge = Lourdes with Sanctuaries, Castle and Gave de Pau.JPG | descripcion = [[Pelegrinatge]] de Lorda en estiu dab vista deths santuaris a dreita, deth [[Castèth de Lorda|castèth]] en fons e deth [[gave de Pau]]. | escut = Blason de la ville de Lourdes (65).svg | escais = Eths peirèrs | ist = {{Gasconha}} | parçan = ({{Bigòrra}}) | region = {{Ocreg}} | departament = {{Hauts Pirenèus}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Argelèrs de Gasòst]] | canton = Burèu centralizator de 2 cantons | insee = 65286 | cp = 65100 | gentilici = Lordés, Lourdesa | cònsol = Thierry Lavit | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de Tarba-Lorda-Pirenèus|CA de Tarba-Lorda-Pirenèus]] | latitud = 43.095 | longitud = -0.049 | alt mej = | alt mini = 343 m | alt maxi = 960 m | ectaras = 3 694 | km² = 36.94 |}} [[Fichièr:Lourdes Sanctuaires 02.JPG|thumb|left|200px|Vista generau deths santuaris.]] '''Lorda''' (''Lourdes'' en [[francés]]) qu'ei ua vila de [[Bigòrra]] en [[Gasconha]], [[Occitània]]. Administrativament qu'ei situada dens eth departament deths [[Hauts Pirenèus]] e era region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. Segon eths credents, era Verge que seré apareishuda ara senta dera [[Glèisa Catolica]] [[Bernadeta Sobirós]] ena [[Tuta de Massavielha]] per era domandar de bastir ua glèisa e de béver er'aiga dera hont deras vertuts miraclosas e sanadoras. Per aquesta rason Lorda, lòc de romiatge catolic, qu'arcuèlha cada an mei de 6 milions de romieus venguts deth monde sancèr, e, enter eths mantuns malauts e invalids en recèrca de guarison. == Verge e lenga occitana == [[Fichièr:VergeParlaOccitan.jpg|thumb|200px|left|Eras paraulas occitanas dera Verge marcadas sus era hont]][[Fichièr:anatzbeuer.jpg|thumb|200px|left|Paraulas dera Verge "''Anatz béver ena hont''"]] Com era lenga mairau de [[Bernadeta Sobirós]] b'èra eth [[occitan]] deths Pirenèus gascons, qu'ei dens aquesta lenga (segon eths credents) qu'era auré parlat era Verge. Per aquesta rason, qu'ei en occitan qu'ei marcada ara hont miraclosa era frasa ''Que sòi era immaculada concepcion'' (dens era grafia originau ''Que soy era immaculada councepciou''). Desempuish era debuta deth [[sègle XXI]], un panèu tradusit en mantuas lengas que cita eras autas paraulas dera Verge : ''anatz béver ena hont e v'i lavar'' (escrivudas : ''Anat béouè en a hount et vi laoüa''). == Geografia == Lorda que's situa ath pè deths [[Pirenèus]], en [[Bigòrra]], suu [[Gave de Pau]], ath sud oèst de [[Tarba]]. La vila qu'ei bastida ar'entorn d'un lòc arrocalhós que rèsta deth [[glacier|glacèr]] d'[[Argelèrs de Gasòst]] e on que's bastit eth castèth.<br /> Era vila qu'ei en mei desservida entara linha ferroviària de [[Tolosa]] a [[Baiona]]. Ua via exprès que religa era vila a [[Tarba]] cap ath nòrd (en construccion) e [[Argelèrs de Gasòst]] ath sud.<br /> <br />. Autes vilatges e quartièrs : Sauts, Ancladas, Sarsan, eth Monge, Lana-Darrèr, Viscaia. [[Imatge:Map commune FR insee code 65286.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei ['lourdo] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : ''tertiam partem mercati Lurdensis'', en latin, enter 1022 e 1036, ''Lorda'', ''Lorde'' ath sègle XII, ''ad Lurdam opidum'', en latin, en 1152, ''Lorde, la biela de Lorda'', cap a 1200-1230, ''Lurdum'', en latin, en 1259, ''ad castrum de Lorde'', en latin, en 1284, ''apud Lordam'', en latin, en 1300, ''Lorde'' en 1338, ''De Lurda'', en latin, en 1342 e 1379, ''Lorda'' en 1429, ''Lourde'' en 1790, ''Lourde'' (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII)<ref name = glb>Michel Grosclaude et Jean-François Le Nail, ''Dictionnaire toponymique des communes des Hautes-Pyrénées intégrant les travaux de Jacques Boisgontier'', Conseil Général des Hautes-Pyrénées, 2000 https://www.archivesenligne65.fr/article.php?laref=862&titre=lourdes</ref>. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Lorda'' que vien probablament deth shafre latin ''Luridus'', donc ''*Lurida (villa)<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 414</ref>. Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Lorda'' que vien deth adjectif gascon ''lorda (vila)'' : vila lorda, cascanta, pipauta. Segon R. Aymard, eth nom qu'ei escur, probablament prelatin<ref name = glb/>. Segon [[Miquèu Grosclaude]], ''Lorda'' qu'ei un nom escur, probablament prelatin. L'explicacion per l'adjectiu latin ''lurida'', « cascanta », ei pas qu'un maishant jòc de mots. La dualitat de genre deras fòrmas gasconas ''Lorda'' e ''Lorde'' que correspón ara dualitat deras latinizacions. Que i a un ligam dab [[Lorda (Nauta Garona)]]<ref name = glb/>. Véder tanben [[Lhordat]] e [https://ca.wikipedia.org/wiki/Llord%C3%A0]Llordà. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=65286 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= julhet de [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Thierry Lavit |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Josette Bourdeu |Partit=[[Partit Radical d’Esquèrra|PRG]], MRSL |Qualitat=conselhèra generau deu canton de Lorda-èst ([[2001]]-[[2015]]), conselhèra departamentau deu canton de Lorda-2 (2015-), presidenta de la CC deu País de Lorda 2014-2017, 2nda vice-presidenta de la CA Tarba-Lorda-Pirenèus (2017 → ) }} {{Elegit |Debuta= heurèr de [[2000]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Pierre Artiganave |Partit=[[Union pour un mouvement populaire|UMP]] |Qualitat= comerçant, president de la CC deu País de Lorda 2009-2014 }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= heurèr de 2000 (demission) |Identitat= Philippe Douste-Blazy |Partit= [[UDF]] |Qualitat= arrèr-hilh d'Antoine Béguère, cardiològue, ministre delegat a la Santat puish ministre de la Cultura (1993-1997), deputat (2e circ.) (1993 puis 1997-2001), conselhèr generau de [[canton de Lorda Èst|Lorda Èst]] (1994-2001)}} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1989 |Identitat= François Abadie|Partit= PRG |Qualitat= deputat (2e circ.) (1973-1981), senator (1983-2001)}} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 1971 |Identitat=Justin Lacaze |Partit= |Qualitat= comerçant}} {{Elegit |Debuta= deceme de [[1960]] |Fin= 1965 |Identitat= Noël Viron |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= deceme de [[1952]] |Fin= octobre de 1960 (mort en foncions) |Identitat= Antoine Béguère|Partit= |Qualitat= entrepreneire deu bastiment, senator (1959-1960), president deu FC Lorda}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1952 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=65286 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=4146 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=5471 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=8805 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 16023 |1968= 17939 |1975= 17870 |1982= 17425 |1990= 16300 |1999= 15203 |2006=15265 |2007= |2008= |2009= |2011=14282 |2015=13946 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr65|0}} era populacion èra de {{popfr65|286}} abitants e era densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr65|286}}/36.94) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab la comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas deths Hauts Pirenèus]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas deths Hauts Pirenèus}} {{Dialècte Gascon}} [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna de Bigòrra]] [[Categoria:Comuna deths Hauts Pirenèus]] 4eq2hduh33d9pmlta2f9kdam17fbrix 0 4165 2512091 2441732 2026-11-03T08:43:25Z Maximilien.sc 39288 2512091 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | imatge=Moulleau.JPG | descripcion= Arcaishon e [[la Ròca Blanca]] |escut=Blason ville fr Arcachon (Gironde).svg |ist={{Gasconha}} |parçan={{Bug}} |region=[[Navèra Aquitània]] |departament={{Gironda}} |nom=Arcaishon |carta=oc |nom2= ''Arcachon'' | arrondiment=[[Arrondiment d'Arcaishon|Arcaishon]]<br />([[sosprefectura]]) |canton=[[canton d'Arcaishon|Arcaishon]]<br />([[caplòc]]) |insee= 33009 |cp= 33120 |cònsol= Yves Foulon |mandat=[[2020]]-[[2026]] |intercom=[[Comunautat d'aglomeracion dau Bacin d'Arcaishon Sud]] |gentilici= arcaishonés -esa<br /> Arcachonnais, Arcachonnaises en [[francés]] |longitud= -1.169186 |latitud= 44.65278 |alt mej=8 |alt mini= 0 |alt maxi= 45 | ectaras=756 |km²= 7.56 |}} '''Arcaishon'''<ref>[https://web.archive.org/web/20100726153246/http://toponimiaoc.webs.com/ Sit Toponimia occitana]</ref> es una [[comuna francesa|comuna]] [[Bug|bogesa]] de [[Gasconha]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gironda (departament)|Gironda]] e la [[regions francesas|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. == Geografia == {{...}} == Istòria == Au començament, Arcaishon n'èra qu'ua partida de [[La Tèsta de Bug|La Tèsta]]. Avant qu'obrissi, en 1823, lo prumèir otèl-establissament de banhs deu virat, las estructuras d'aculh n'èran pas que cabanas de gemaires en locacion. Estut donc l'essòr d'Arcaishon, e las celebritats frequentent l'endret esturen nombrosas. Aquò's lo 2 de mai 1857 que [[Napoleon III]] creèt, per decret imperiau, la '''comuna d'Arcaishon''', per desmembrament de [[La Tèsta de Bug|La Tèsta]]. A d'aquesta mèsma data, lo camin de hèr de [[Bordèu]] a [[La Tèsta de Bug|La Tèsta]] estut prolongat dinc a d'Arcaishon. Per rentabilisar aqueth investissament, los frairs Emile e Isaac Péreire crompèren 96 ha de terranhs forestèirs e creèren la vila d'ivèrn<ref>Inscrivuda a l'inventari deus monuments istorics desempui 1985.</ref>. En 1862, ruas son traçadas, casinòs e villàs bastits. En 1926, Arcaishon es classada estacion balneària. <ref>https://web.archive.org/web/20120303012406/http://www.arcachon.com/pageseditos,16,left_3E121B4B,histoire,decouverte,office,tourisme,arcachon.html</ref> Lo purmèr maire d'Arcaishon, Alphonse Lamarque de Plaisance, membre de societats sabentas, collectèt cançons tradicionalas en gascon dens lo Sud-Gironda e ne'n hit una publicacion. ===Toponimia=== '''Arcaishon''' au començament ua capèra (Nòstra Dauna d'Arcaishon) dens ua ahorèst, estó urbanizada e destacada de [[La Tèsta]] en 1857. Louis Maurin qu’i vei lo basco ''arkaitz'', “pena, escarpament”.<ref>Louis Maurin. ''Les Racines de l'Aquitaine: vingt siècles d'histoire d'une région, vers 1000 avant J.-C.-vers 1000 après J.C.</ref> '''Eirac''' o '''Airac''', ancian vilatge, ''Eyrac'' en francés, present sus la mapa de l'Estat Major (purmèra mitat deu s. XIX). Toponim galloromanic. L’ipotèsi de l’influéncia de l’arriu Eira n’es pas guaire crededera. '''Las Avathilhas'''. ''Les Abatilles'' en francés. Derivat de "avath", vath petita enter duas picas (dunas).<ref name=plantey>Jacques Plantey. "Les hommes et leur langue" in coll. ''Une histoire du Bassin : Arcachon, entre Landes et océan''.</ref> <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié. [https://www.persee.fr/doc/acsfo_0000-0000_2004_act_12_1_1222 "L’oronymie landaise"]. ''Onomastique et patrimoine. Actes du Colloque d’onomastique du Teich (septembre 2003)''. Actes des colloques de la Société française d'onomastique. 2004|12 pp. 65-80.</ref> == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 33009 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2026]] <ref>https://www.sudouest.fr/2020/05/25/arcachon-yves-foulon-officiellement-maire-pour-un-quatrieme-mandat-7511223-2733.php</ref> |Identitat= Yves Foulon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 33009 |1861=736 |1866=2065 |1872=3696 |1876=4981 |1881=7133 |1886=8102 |1891=7910 |1896=8221 |1901=8259 |1906=9279 |1911=10266 |1921=10634 |1926=12261 |1931=13135 |1936=13102 |1946=14603 |1954=14985 |1962=14862 |1968=14986 |1975=13892 |1982=13293 |1990=11770 |1999=11459 |2004= |2005= |2006=12153 |2007= |2008= |2009=11441 |cassini=1079 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véder tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de Gironda}} {{Dialècte Gascon}} [[Categoria:Comuna de Gironda]] [[Categoria:Comuna deu País de Bug]] [[Categoria:Estacion balneària]] [[Categoria:Vila portuària de França]] [[Categoria:Pòrt de plasença]] [[Categoria:Bacin d'Arcaishon]] [[Categoria:Sosprefectura]] hnr30jv4uq9981cdb5kgqmg0rlkpzfx 0 5126 2512049 2344313 2026-11-02T21:09:13Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512049 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Pierre de Fermat.jpg|thumb|150px|Pèire de Fermat]] [[Fichièr:Beaumont-de-Lomagne - Monument à Fermat.jpg|thumb|]] '''Pèire de Fermat''' ([[Bèumont de Lomanha]], [[17 d'agost|17 d'aost]] de [[1601]] - [[Castras]], [[12 de genièr|12 de genier]] de [[1665]]), magistrat au Parlament de [[Tolosa]], foguèt un [[matematician]] [[Occitània|occitan]] qu'aduguèt de contribucions importantas au desvolopament dei matematicas modèrnas. Fermat es, amb [[René Descartes|Descartes]], un dei dos matematicians màgers de la premiera mitat dau [[sègle XVII]]. Es conegut subretot per sei recèrcas brilhantas en aritmetica, que fan d'eu lo fondator de la [[teoria dels nombres|teoria modèrna dei nombres]]. Foguèt un pionier dau [[calcul diferenciau]] e dau [[calcul integrau]] amb sei metòdes per la determinacion deis extremums dei [[foncion (matematicas)|foncions]], dei tangentas ai corbas, e lo calcul d'airas, analògs an aquelei dau calcul diferenciau e integrau, desvolopats puei per [[Isaac Newton|Newton]] e [[Gottfried Leibniz|Leibniz]]. Foguèt tanben un precursor en [[geometria analitica]], en [[calcul dei probabilitats]] e en [[fisica matematica]] (principi de Fermat en [[optica]]). Fermat trabalhèt sus la teoria dei nombres mentre que preparava una edicion de [[Diofant]]; sei nòtas e seis observacions contenián fòrça teorèmas d'una granda elegància, necessaris per desvolopar la teoria dei nombres. Es l'inventor dau metòde de descenda infinida, qu'utilizèt principalament dins de demostracions d'inexisténcia: per exemple, existís pas de [[triangle pitagoric]] (çò es un triangle rectangle que sei costats an de longors entieras) que son [[aira]] siá un carrat. Fermat es celèbre per sa conjectura, coneguda pereu amb lo nom de [[darrier teorèma de Fermat]], qu'escometèt lei matematicans pendent mai de 300 ans e foguèt finalament demostrada per [[Andrew Wiles]] en [[1994]]. Independentament de Descartes, descurbiguèt lei principis fondamentaus de la geometria analitica (utilizacion dei coordenadas cartesianas). En mai, a travèrs sa correspondéncia amb [[Blasi Pascal]], Fermat foguèt un dei fondators de la teoria dei probabilitats (problèma dei partiments). Lo licèu pus ancian e prestigiós de Tolosa pòrta lo nom de Pèire de Fermat. L'ostau de la fin dau [[sègle XV]] a Bèumont de Lomanha, ont Fermat nasquèt, es ara un [[musèu]]. == Vejatz tanben == * [[conjectura d'Euler]] * [[teorèma d'Euler]] * [[pichon teorèma de Fermat]] * [[darrier teorèma de Fermat]] * [[nombre de Fermat]] * [[principi de Fermat]] * [[espirala de Fermat]] * [[pseudopremier de Fermat]] * [[eqüacion diofantiana|eqüacion diofantiana de Pell-Fermat]] == Liames extèrnes == {{Commons | Pierre_de_Fermat}} * [https://web.archive.org/web/20041106091905/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Fermat.html Biography] in [[MacTutor]] * [https://web.archive.org/web/20110111162140/http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Fermat/RouseBall/RB_Fermat.html Biography] di W. W. Rouse Ball [[Categoria:Personalitat del sègle XVII|Fermat, Pierre de]] [[Categoria:Matematician occitan|Fermat, Pierre de]] [[Categoria:Filosòf occitan|Fermat, Pierre de]] [[Categoria:Fisician occitan|Fermat, Pierre de]] [[Categoria:Personalitat de Tolosa|Fermat, Pierre de]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Fermat, Pierre de]] [[Categoria:Naissença en 1601|Fermat, Pierre de]] [[Categoria:Decès en 1665|Fermat, Pierre de]] [[Categoria:Precursor scientific|Fermat, Pierre de]] 9wyyjoigl6ecob4dr719ymb2q0qxjlp 0 8834 2512092 2380661 2026-11-03T08:44:51Z Maximilien.sc 39288 2512092 wikitext text/x-wiki {{omon|Banhèras}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Banheras de Bigòrra | nom2 = ''Bagnères-de-Bigorre'' | imatge = Bagnères-de-Bigorre - maison à colombages.JPG | descripcion = Coronatges. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bagnères-de-Bigorre (Hautes-Pyrénées).svg | escais = Eths cuus-lavats. | ist = {{Gasconha}} <br/> {{Bigòrra}} | parçan = [[Naut Ador|Haut Ador]] | region = {{Ocreg}} | departament = {{Hauts Pirenèus}} | arrondiment = [[Arrondiment de Banhèras de Bigòrra|Banhèras de Bigòrra]] ([[sosprefectura]]) | canton = burèu centralizator deth canton d'era Hauta Bigòrra ([[caplòc]] deth [[Canton de Banhèras de Bigòrra]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dera Hauta Bigòrra|CC dera Hauta Bigòrra]] (residéncia) | insee = 65059 | cp = 65200, 65710 | cònsol = Claude Cazabat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | longitud = 0.1506 | latitud = 43.065 | alt mini = 440 | alt mej = 550 | alt maxi = 2872 | km² = 125.86 | gentilici = |}} '''Banhèras de Bigòrra'''<ref>Tanben prononciat [baɲˈeɾɔs] dens airaus pròches segons [[Eric Gonzales]] (https://wikigram.locongres.com/index.php?title=5._Sous-dialectes_et_parlers_gascons). Lo lingüista e toponimista [[Patrici Pojada]] qu'accèpta la grafia ''Sales'' per '''[[Sales e Pratvièlh|Salas]]''', en seguent la prononciacion locala, alavetz qu'arrefusa ''Banhères''.</ref> (locaument: '''Banhères de Bigòrra'''<ref>Patrici Pojada, ''Repertòri toponimic de las Comunas de la Region Miègjorn-Pirenèus'', ed. Loubatières, Portèth de Garona, 2009, p. 84</ref> <ref name = glb/>, e ''Bagnères-de-Bigorre'' en [[francés]]) qu'ei ua vila d'[[Occitània]], en [[Gasconha]] e en [[Bigòrra]]. Que's situa administrativament en [[departaments franceses|departament]] deths [[Hauts Pirenèus]] dera [[region francesa|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 65059.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== ==Banhèras de Bigòrra== Era prononciacion qu'ei [ba'gnéras] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : ''A Banheras'', ''A Bagneres'', ath sègle XII, ''Bagneres'' en 1285, ''de Bagneriis'', en 1300 e 1342, ''de Banheriis'', en latin, en 1300 e 1313, ''Banheras'' en 1429, ''Baignères'' (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII)<ref name = glb>Michel Grosclaude et Jean-François Le Nail, ''Dictionnaire toponymique des communes des Hautes-Pyrénées intégrant les travaux de Jacques Boisgontier'', Conseil Général des Hautes-Pyrénées, 2000 https://www.archivesenligne65.fr/article.php?laref=915&titre=bagneres-de-bigorre</ref>. Com per [[Banhèras de Luishon]], ''Banhèras'' que vien de ''balneum'', « banh », dab eth sufixe ''-aria(s)''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 46</ref>{{,}}<ref name = glb/>. Eth nom de ''Banhèras'' qu'ei atestat sonque despuish 1171. Era vila qu'èra citada en latin atau : ''Vicus aquensis'' « eth vilage deras aigas », ''Aquæ bigerritanas'' « Eras aigas bigordanas »<ref name = glb/>. [[Miquèu Grosclaude]] qu'escriu a bon dret ''Banheras'' (''de Bigòrra'') : eth resultat deth sufixe latin ''-arias'' qu'ei ''-èras'' (è obèrta), mes pr'amor dera nasala ''nh'', ''è'' que's barrè en ''é'', fenomèn corrent en gascon, que totun non se non pas en una grafia ''larga''<ref name = glb/>. Apuèi, la a finau passa a e, perque los noms feminins en -as son prononciats ''es''<ref name = glb/>. ==Solanhets== Era prononciacion qu'ei [soula'gnéts] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : ''quartier des Soulagnets'' en 1749, ''Soulagnets'' en 1790, ''Soulaignet'' (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII)<ref name = glb/>. Segon Robèrt Aymard [qui sièc [[Simin Palay|eth diccionari Palay]]], ''solanhet'' qu'ei un diminutiu de ''solan'', « tèrra ath sorelh, penent de montanha expausat ath sud »<ref name = glb/>. Tots eths ''Solanhet(s)'' correspónen pas a aquera situacion geografica; ''Soulagnet'' qu'ei tanben un patronime [[Bearn|biarnés]]<ref>https://www.filae.com/nom-de-famille/SOULAGNET.html</ref> e eras aglomeracions petitas o ostaus d'aqueth nom que pòden estar nommats d'après eth proprietari. ==Er' Espona== Era prononciacion qu'ei ['éra 'spouna] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : ''Lesponne'' en 1790, ''Lesponne'' (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII)<ref name = glb/>. Eth mot ''espona'' qu'ei un toponime pro espandit [ath sud dera] Gasconha e mei qu'en hauta montanha. Que vien regularament deth latin ''sponda''. Eth sens d'origina qu'ei de « bòrn de lièit », puèi de « flanc d'un naviri ». En gascon, que correspón a un flanc de montanha, ua desnivelacion alongada, que hè bordadura o eventuaument limit naturau. [[Miquèu Grosclaude]] que pensa eth nom designava era longa vath quasi rectilinèa der Ador dera Espona, puish qu'estó hornit après ath vilatge<ref name = glb/>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 65059 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[2017]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Claude Cazabat |Partit=divèrs centre |Qualitat= retirat dera Foncion Publica}} {{Elegit |Debuta= agost de [[2013]] |Fin= junh de 2017 |Identitat=Jean-Bernard Sempastous |Partit= UDI puish LREM |Qualitat= professor, deputat despuish 2017}} {{Elegit |Debuta=març de [[1989]] |Fin= agost de 2013 (mòrt en foncions) |Identitat= Rolland Castells |Partit=[[UDF]], puish Aliança centrista |Qualitat= conselhèr regionau (1986-2004), conselhèr generau (1988-2013) }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1989 |Identitat=Eugène Toujas |Partit=[[PCF]] |Qualitat= emplegat de las pòstas, conselhèr generau (1976-1988)}} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 1977 |Identitat= André de Boysson|Partit= RI |Qualitat= cap d'entrepresa, conselhèr generau (1970-1976)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 65059 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=8448 |1846=8467 |1851=8489 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=9508 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=8455 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 10314 |1968= 10216 |1975= 9947 |1982= 9242 |1990= 8424 |1999= 8048 |2006=8030 |2007= |2008= |2009= |max=11000 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr65|0}} era populacion qu'èra de {{popfr65|059}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr65|059}}/125.86) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab era comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas deths Hauts Pirenèus]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Dialècte Gascon}} {{Comunas deths Hauts Pirenèus}} [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna de Bigòrra]] [[Categoria:Comuna deths Hauts Pirenèus]] [[Categoria:Estacion termala|Banhèras]] [[Categoria:Comuna de Naut Ador]] okcoa1hqu4ftstbysz2kw8rofx03uu4 0 12437 2512030 1859024 2026-11-02T19:24:14Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512030 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<font size="+1">'''Paraíba'''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[Fichièr:Bandeira_da_Paraíba.svg|140px]] | align="center" width="140px" | [[Fichièr:Brasao paraiba.PNG|90px]] |- |} |- | [[capitala]]<br /><small>populacion (an)</small> | [[João Pessoa]]<br /><small> 660 798 abitants ([[2005]])</small> |- | align=center colspan=2 | [[Fichièr:Brazil State Paraiba.svg|290px]] |- | Governador | Cássio Cunha Lima |- | [[Aira|Superfícia]] | 56 439,8 km^{2 |- | [[Populacion]] |3 595 886 <small>([[2005]])</small> |- | [[Densitat de populacion|Densitat]] | 61,03 ab./km<small>²</small> |- | Pagina oficiala | https://web.archive.org/web/20210304235757/http://www.pb.gov.br/ |} '''Paraíba''' es un [[estats de Brasil|estat]] de la Region Nòrd-est de [[Brasil]]. Confronta los estats de [[Rio Grande do Norte]] al nòrd, [[Ceará]] a l'oèst, e [[Pernambuco]] al sud. A l'èst es bordat per l'[[Ocean Atlantic]]. Sa [[Aira|superfícia]] totala (56&nbsp;439,8&nbsp;km²) es similara a la de [[Croàcia]]. Sa capitala es la vila de [[João Pessoa]]. === Istòria === === Geografia === Lo [[clima]] predominant es [[clima tropical|tropical]], amb variacions de precipitacions en caduna de las diferentas regions. Dins la region del [[sertão]] i a un [[clima semiarid]]. Sus lo litoral lo nivèl de las [[pluèja]]s pòt despassar los 1500&nbsp;mm annals. === Economia === === Ligams extèrnes === {{Clr}} {{Estats e regions de Brasil}} {{Portal Brasil}} [[Categoria:Estat de Brasil]] nax4qheblemrmflwtlu90akxc2qwszq 0 16850 2512021 2498948 2026-11-02T17:56:56Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512021 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |en occitan=montpelhierenc |país=[[França]] |regions=[[Montpelhierenc]] |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Occitanoromanic|Lengas occitanoromanicas]] |fam4=[[Occitan]] |fam5=[[Lengadocian]] |fam6=Lengadocian oriental }} Lo '''montpelhierenc''', o mai rarament '''montpelhieirenc''', es lo sosdialècte de l'[[occitan]] [[lengadocian]] caracteristic de la vila de [[Montpelhièr]] e de sa region pròcha, çò es mai o mens l'èst del departament d'[[Erau (departament)|Erau]], fins a [[Seta]]. Amb lo [[cevenòl (sosdialècte)|cevenòl]] e lo [[bas-vivarés (parlar)|bas-vivarés]], es una varietat del lengadocian oriental. Aquesta varietat èra una de las mai emplegadas dempuèi la fin del sègle XIX fins a la debuta del sègle XX amb d'autors importants coma [[L'Escotaire]], [[Alexandre Langlada]] de [[Lansargues]], [[Renat Tulet]] de [[Poçan]] o [[Gustau Terond]] de [[Sant Martin de Londras]]. Aquela vitalitat se manifestèt per la creacion de la ''[[Revue des Langues Romanes]]'' e un jornal umoristic de granda difusion ''[[La Campana de Magalona]]''. Entre los autres autors importants d'aqueste airal cal citar [[Joan Baptista Fabre]], [[Max Roqueta]] o [[Joan Frederic Brun]]. Coneguèt tanben una granda profusion de lingüistas coma [[Alfons de Ròca-Ferrièr]] e [[Carles de Tortolon]]. ==Los estudis sul montpelhierenc == Aquesta varietat es estada pro estudiada e mai siá parcialament. Demest los trabalhs de dialectologia publicats cal citar d'en primièr l'òbra de [[Léon Lamouche]] que comparèt lo parlar de [[Lodeva]] amb lo montpelhierenc central e tanben amb lo parlar de [[Marsilhargues]]. Un autre estudi dialectal interessant es lo que faguèt l'alemand [[Otto Zaun]] suls parlars d'[[Aniana]] e de son environa (editat en 1914). Puèi, se publiquèron qualques gramaticas coma la d'[[Émile Mazuc|Emili Masuc]] en 1899 sul parlar de [[Pesenàs]] a la termenera del [[besierenc (sosdialècte)]] o mai tard, en 1913, la de [[Loís Pastre]] sul parlar de [[Clarmont d'Erau]]. En 1964 lo lingüista [[Loís Michel|Louis Michel]] forniguèt tanben una sintèsi dels traches mai caracteristics del montpelhierenc dins son libre ''La langue des pêcheurs du Golfe du Lion''. Finalament en 2002, [[Gaston Basalgas]] publiquèt la gramatica inedita del regent [[Gustau Terond]] sul parlar de [[Seta]], lo [[setòri (sosdialècte)]]. ==Elements de dialectologia== Lo montpelhierenc es un dels sosdialèctes mai particulars de l'ensems lengadocian. Preserva d'un costat de traches mai ancians e a l'encòp una continuitat o transicion amb lo dialècte provençal: === Division dialectala === Lo montpelhierenc se devesís a la gròssa en tres varietats: -Lo montpelhierenc oriental (País de Lunèl e de [[Vidorle]]) que marca la transicion cap al [[Nimesenc (sosdialècte)|nimesenc]] amb una part orientala que presenta d'elements provençalizants (pèrdia de la marca de plural e article plural unic ''lei''). -Lo montpelhierenc central (Montpelhièr e sas environas fins a Nòstra Dòna de Londras al nòrd, amb Seta coma ponch mai occidental) -Lo montpelhierenc occidental (a partir de [[Mesa]]/[[Vilamanda]] fins aperaquí [[Agde]] e [[Beçan]]) que presenta d'afinitats claras amb los parlars septentrionals coma lo roergàs. === Fonetica === ==== Vocalisme ==== - Conservacion del son [a] (amb de variacions) de la '''''-a''''' atòna finala (trach que s'espandís gaireben fins a [[Ròse]] a l'èst) amb un son pro semblant a [ə] dins qualques endreches, en particular vèrs la còsta, Montpelhièr inclús, coma la vocala dicha neutra del [[catalan]]. Aquesta [a] es ben clara dins lo ròdol de Lodeva. Ex: '''''vaca''''' ['baka] per ['bako̞] en occitan generalament e dins los parlars occidentals. - Conservacion de la '''O''' brèva latina en diftong '''''-uò-''''' (prononciat [jɔ]) (trach partejat tanben per una partida del [[roergàs (sosdialècte)|roergàs]] e de l'[[albigés (sosdialècte)|albigés]]) Ex: '''''nuòch''''' per '''''nuèch/nuèit''''' o '''luònh''' [jòn] per '''luènh''' dins las autras varietats lengadocianas. L'occitan d'Agde a repartit las doas formas foneticas<ref>segon lo [[THESOC]]</ref> ''pluèja'' ['plòt͡ʃò], ''uèlh'' [jòl] e ''fuèlha'' ['fèjo], ''cuèissas'' ['kèjsos]. - Conservacion de la o pretonica dins certans mots : ''tantossada, orjolet, rajolet, tronada, luonchon''. A Lançargues e dins qualques vilatges dels environs, aquela repugnància per l'alteracion de la vocala o es ben plus marcada encara: longàs, encordat, grossi, crocut... - '''ò''' es preservada al contacte d'una nasala. Ex: '''''bòn''''', '''''fònt''''', '''''lòng''''' etc... coma en provençal rodanenc, mentre que lo digraf: ''-oa-'' s'i pronóncia -ò-: '''''doas''''' [dɔs], '''''coa''''' [kɔ], '''''proa''''' [pRɔ], '''''broa''''' [bRɔ], mas aquel fenomèn es plan espandit en lengadocian. - La '''u''' i es articulada [ø] coma dins la màger part del litoral lengadocian. De notar una alternança dins la prononciacion de cèrts mots e son extension a de cases non-etimologics : ''premièr'' e ''prumièr'' (o ''permièr''<ref>https://archive.org/stream/revuedeslangues31montgoog/revuedeslangues31montgoog_djvu.txt</ref>), ''medicin'' e ''mudicin'', ''lendeman'' e ''lundeman'', etc. Als environs d'[[Aspiran]], lo mot ''tèrra'' deven 'turra'<ref>https://archive.org/stream/RevueDesLanguesRomanes22/Revue_des_langues_romanes_22_djvu.txt</ref>. - Lo sufix '''-cion''' es prononciat [siw] a l’oèst del domeni dit '''país dau tambornet''' (seguint la linha de partiment que passa(va) dins Montpelhièr per Figairòlas, los Arceus), e [siun] a l’èst del domeni, dit '''país dau buòu''' (que sa linha passa(va) dins Montpelhièr pel Pont Trencat, Las Aubas, Merdanson) amb ja de traches del provençal: ex. nacion [nasiw] e [nasiun], television [telebiziw] e [telebiziun]<ref>http://www.twirpx.com/file/2089408/ ''Lo balès dialectic'', [[Joan Frederic Brun]]</ref>. - E tampada dins lo mot ''vielh(a)'' a Lodeva (?). - Un trach menor e esporadic a Lodeva, sens dobte pres dels parlars pus septentrionals : lo passatge a > o en posicion pretonica dins certanas fòrmas verbalas monosillabicas : ''fa caud'' [fo kaw], ''va plan'' [bo pla], ''m'a donada'' [mo du'nada]. Aquel fenomèn tòca tots los futurs formats sus lo vèrb Aver : [se'rò] (serà), [ten'drò] (tendrà), [òw](an, tresena persona del plural del vèrb Aver). ==== Consonantisme ==== - Una de las caracteristicas mai particularas del montpelhierenc es la transformacion de la '''''-r-''''' intervocalica e après semi-consòna en una mena de [d] feblament articulat (fricatiu)<ref>''Suivant les régions, l'r se prononce, comme en français d'ailleurs, de deux façons différentes: il est guttural à l'est de Béziers, et palato-lengual à l'ouest. Toutefois, dans le domaine montpelliérain, qui forme une enclave limitée par l'Hérault et le Vidourle et s'étend jusqu’à Agde et la mer, l'r entre deux voyelles sonne comme un d: c'est une sorte d'r palato-lengual adouci; à Sète, il est guttural.'' Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian, Bouchard d'Esquieu</ref> <ref>Un autre trait caractéristique du lodévois est le passage à un /d/ faiblement articulé (fricatif) du -r- intervocalique et après semi-consonne : ''èda'' (èra : « il était »), ''oda'' (ora), ''rade'' (rare « rare »), ''encada'' (encara), 'ada'' (ara), ''gaide'' (gaire), ''pecaide'' (pecaire), ''primièida'' (primièira), ''carrièida'' (carrièira), ''paude'' (paure), ''audelha'' (aurelha). Dans les autres positions, le r est prononcé dorsal à la française. Ce /d/ fricatif « doux » est acoustiquement très proche du /r/ apical des parlers voisins, dont il doit vraisemblablement provenir, peut-ètre à une date récente. II n'apparait pas dans la version de la Parabole de l'enfant prodigue de 1807, ni curieusement dans les atlas linguistiques au point Lodève (A.L.F.758) et au point Le Puech (A.L.L.O.C. 34.14)4, alors qu'il est toujours scrupuleusement noté dans les textes patoisants de Lodéve (Prosper Gély en particulier). Il s'agit en fait d'une véritable confusion phonologique : l'opposition /r/ —/d/ est neutralisée à l'intervocalique : d'où des séquences comiques dont les locuteurs n'ont pas conscience: ''cada peda madudadà'' (cada pera madurarà « chaque poire murira»), ''l'adodadà pas totjorn'' (l'adorarà pas totjorn « il ne l'adorera pas toujours »). Eclairantes sont par ailleurs des graphies de rimes du type ''fringaïre'' (fringaire) - ''trabaÿaide'' (trabalhaire), ''gaïre'' (gaire) - ''terraïde'', ''prepada'' (prepara) - ''marmelada'', ''ada'' (ara) - ''aiada'' (alhada), ''frèda'' (« froide ») - ''coulèda'' (colèra) » etc., ou encore des contregraphies comme ''fachara'' (fachada « fachée »), ''battura'' (batuda, « battue »), ''tiulara'' (teulada), ''accouchara' (acochada, « accouchée »), ''cibara'' (civada, « avoine »). Ce trait spécifique est parfois brouillé par l'influence des parlers voisins et du français conduisant à un certain polymorphisme et, surtout chez les poètes, à des faits de « beau langage » d'ont le -d- est évacué. Lodève, cité occitane: Patrimoine occitan en Lodévois, Éliane Gauzit, p. 32</ref> (realizacion que se retròba parcialament dins qualques parlars roergasses): '''''cara''''' ['kada], '''''pèira''''' ['pɛjda]. Dins cèrtas localitats del litoral pòt arribar a disparéisser. - Conservacion de la destriança del '''''v''''' e del '''''b''''' etimologics, contràriament al lengadocian occidental (e al lodevés) : [avyò-avyè] (aviá), [vòst(r)e] (vòstre), [vi'lat͡ʃe] (vilatge), ['ventre] (ventre), ['vèspre] (vèspre), etc. - La '''''-l''''' finala se vocaliza après ''a'', ''e'', ''i'', ''o'': '''''fiu''''', '''''muòu''''', '''''sau''''', '''''mèu''''', '''''tau(s)''''' (o '''''tal(s)'''''), '''''quau(s)'''''. Pasmens s'i pronóncia [l] la resultanta de -LL- latina e lo digraf '''''-lh'''''. Ex: '''''martèl''''', '''''capèl''''', '''''miralh''''', exceptat dins los articles contractes qu'i es generalament "'''dau"''' (existís pr'aquò una realizacion [daj] dins una bèla part del montpelhierenc occidental. A Lodeva non i a pas de vocalizacion de la ''-l'' finala (com en lengadocian occidental) : ''cal'', ''qualques'', ''ostal'', ''antal'', ''voldràs'', etc. - Simplificacion de la prononciacion dels grops de consonantas en fin de mot<ref>''Prononciation des pluriels en cs, ps, ts - Cette double lettre finale se prononce différemment suivant les pays: c’est ainsi qu'à Pézenas, elle se prononce uniformément comme le ch, tandis qu'à Montpellier, seule subsiste dans la prononciation l's final, ce qui a fait écrire à l'abbé Favre un parel de cos (cops) de siblet: une paire de coups de sifflet; sens faire mai de cas de las autras filhas que s'eroun estudas de flos (flocs) de boi: sans faire plus de cas des autres filles que si elles avaient été des morceaux de bois; seguérou fachas d'estre vengus dins lous valas (fachats, venguts, valats).'' Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian, Bouchard d'Esquieu</ref>: '''''-cs''''', '''''-gs''''', '''''-ps''''', '''''-ts''''' que s'i pronóncian [s] (e tanben [ʧ] per ''-ps'' e ''-ts'' final o per ''-tz-'' a l'interior d'un mot) '''''-chs''''' que se fa [ʧ] dins lo montpelhierenc central e una part de l'oriental. Dins lo parlar de Montpelhièr: '''''baugs''''', (que son singular es '''bòsc''' [bɔs]), '''''ròcs''''', '''''pòsts''''', '''''gaugs''''' (que son singular es '''gaug''' ['gaw]), '''nuòchs''', '''fachs''', '''''còps''''', '''''pòts''''', e '''''dotze''''', '''''tretze''''' se pronóncian coma ['baus], ['bɔses], ['Rɔʧ], ['pɔses], ['gaws], ['njɔs], ['fas], ['kɔʧ], ['pɔʧ] e [duʧe], [treʧe], mentre qu'en parlar de [[Lodeva]] se tròba: ['njɔtʃes], ['fatʃes]. En morfologia, coma dins lo [[besierenc (sosdialècte)]] lo present d'indicatiu '''''trobatz''''' se pronóncia [tru'βas]. - I pòt aver de plurals sensibles abusius qu'afècten las '''''-rs''''' finalas que venon ''-ses'' al plural: '''''flor''''' (plural: '''''*florses''''' ['fluzes]). Lo plural de ''pè'' es ''peses''. -La palatala '''-lh-''', en posicion intervocalica, s'i pronóncia generalament [j] (trobam tanben aquesta [[iodizacion]] del provençal fins al narbonés e mai en [[catalan oriental]]). La ''-j/-g'' se pronóncia [t͡ʃ] ('''''gelat''''' [t͡ʃalat]) a Montpelhièr e mai a l'oèst fins un pauc mai enlà del flum Erau (e en Bas Lengadòc), alara qu'en montpelhierenc oriental (dont lo lodevés, a l'excepcion del mot ''jutge'' ['jyt͡ʃe]) per contra n'es [d͡ʒ] la realizacion normala. S'es perduda donc l'oposicion sorda / sonòra dels sons africats /tch/ e /dj/ : ''charra'' (de 'charrar') se pronóncia com ''jarra'', un ''chai'' com ''jai'' (de 'jaire'), ''chucar'' com ''jucar'', ''facha'' (de faire) com ''faja'', etc. Ara, a Lodeva l'africada '''-ts-''' en la fin dels mots, notadament los plurals, se pronóncia [t͡ʃ] : ''prat'' [prat͡ʃ], ''cargat'' [kar'gat͡ʃ], ''varlets'' [var'let͡ʃ], ''còps'' [cot͡ʃ], ''patz'' [pat͡ʃ], etc. === Morfologia === === Morfologia verbala === -La primièra persona del present del vèrb '''''èsser''''' i es generalament '''''siái''''' (realizat [ˈsjɛj] en montpelhierenc central e [ˈsjɔj] en occidental). Trobam [ˈsɔj] en besierenc e '''siáu''' [ˈsjɔw] en [[narbonés (sosdialècte)]] (pasmens amb doas franjas de [ˈsɛj]). La quatrena persona es '''''siám''''' a [[Seta]] e Lançargues<ref>https://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt</ref>. En futur '''''sarem''''' per '''''serem''''' a Lançargues<ref>https://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt</ref>. -La desinéncia de primièra persona de l'indicatiu present se fa amb '''''-e''''' (com en lengadocian oriental) contràriament al besierenc e coma dins lo [[provençal rodanenc|rodanenc (sosdialècte)]] (mai a l'oèst es '''''-i'''''). Ex: mtp. '''''cante''''' vs. bes. '''''canti''''' e per la segonda persona '''''-es''''' en lòc de l'occidental '''''-as'''''. -Lo subjontiu del vèrb '''''èsser''''' es '''''siegue''''' (se pòt escriure: 'siágue'. '''''siaga''''' [ˈsjagɔ] a Pesenàs). Es refach sus 'sià' (< èsser), que s'utilizava en montpelhieirenc fins al sègle XIX. Lo participi passat es '''''seguèt''''', lo preterit '''''siaguèt''''' (allòc del classic ‘'foguèt'). . - La tresena persona del present de '''''faire''''' e '''''anar''''' son '''''fai''''' e '''''vai''''' coma dins lo [[provençal rodanenc|rodanenc (sosdialècte)]]. -Lo preterit del vèrb '''''èsser''''' es '''''seguère''''' en luòc de ''foguère''. -Existís una cèrta repugnància a la -'''''n''''' finala: '''''dison''''' ['dizu], '''''avián''''' (s'i pronóncia a l'oèst e al nòrd de Montpelhièr [a'bjɛw] e en montpelhierenc occidental [a'bjɔw]) ([[Erau]] fai termenera, almens dins sa val mejana). Segon [[Loís Alibèrt]] dins sa gramatica de 1935 lo mantenement de la -n, caracteristic el parlar provencal, existís en concurréncia amb l'amudiment d'aquesta consonanta dins l'airal de lengadocian de Cevenas, Montpelhièr, Besièrs oriental, etc., e nos dona los exemples: ''pan'', ''alen'', ''molin'', ''carbon'', ''comun'' a costat de ''pa'', ''alé'', ''molí'', ''carbó'', ''comú'' (pág. 27). Alibèrt ajota que la finala -an es la qu'a mostrat resisténcia maxima a l'amudiment. -La tresena persona del plural es '''''-on''''' (com dins totas las varietats del litoral mediterranèu) generalizat a totes los grops del present e del subjontiu imperfach ('''''cantan''''' ['kantu] e en [[narbonés (sosdialècte)]] '''''cantèsson''''' [kanˈtɛsu]. -L'imperatiu del vèrb "faire" es "faguetz" (e non "fasetz"), çò meteis per los participis presents "en faguent", "en diguent", "en legiguent"... -Los subjontius presentan de formas en -e: "avengue", "mantengue" (las formas classicas retengudas per los normalizators lengadocians son "avenga","mantenga"). "sortigue" per "sortisca" fai logicament al subjontiu imperfach "sortiguèsse". -Lo condicional del vèrb '''voler' '' pèrd la L: "vodrián". -La tresena persona del plural dels possessius se confond amb la persona del singular (coma en espanhòl e bona part del catalan): '''son/sa''' contra '''lor''' (o sas variacions) en [[Cevenas]] e dins lo [[Carcassés (sosdialècte)]]. ==== Morfologia nominala ==== === L'article e los pronoms === * Article contracte: ''dau'' [daw/dɔw] (central e oriental), ''dels'' [das], ''de las'' (que pòt venir [das] subretot a l'èst, emplegat per l'abat Fabre); ''als'' [as] e ''a las'' (que pòt venir [as] a l'èst). ''del'' s’emplega de còps dins los cantons de Ginhac, Clarmont e Lodeva<ref>http://www.twirpx.com/file/2089408/ ''Lo balès dialectic'', [[Joan Frederic Brun]]</ref>. * Article definit plural: ''(d')unes'', ''(d')unas'' * Pronoms personals: 1a persona plural: ''nautres/nautras'' (e ''nos'') 2a persona plural: ''vautres/vautras'' (e ''vos'') 3a persona plural: ''eles'' (masc.), ''elas'' (fem.) * Pronoms relatius e interrogatius plurals: ''quantes/quantas'', ''quintes/quintas''; quau/quala, quaus, qualas (per las personas) * Adjectius possessius plurals: mos/mas; mieus - mieunes/mieunas, nòstres/nòstras (o nòstes/nòstas), vòstres/vòstras (o vòstes/vòstas) === Lexic === Per çò tocant al lexic presenta sovent una continuitat amb lo dialècte [[provençal]] : '''ben''' [ˈben] contra '''plan''' qu'apareis abans e a l'entorn de [[Mesa]]; '''''coma''''' (vai?) ('cossí (va?'), '''''amarina''''' ('vim'), '''''escoba''''' (mas i a 'balaja' tre lo montpelhierenc occidental e 'engraniè(i)ra' en [[narbonés (sosdialècte)]]), '''''escòndre''''' ('amagar' cap a l'oèst e 'cabir' cap al [[cevenòl (sosdialècte)]]), '''''sartan''''' ('padena' a l'oèst tre lo montpelhierenc occidental, o 'padèla' dins d'autras varietats coma lo [[cevenòl (sosdialècte)]]), '''''se taisar''''' ('''se calar''' a partir del montpelhierenc occidental), '''''nòn''''' [nò] (non), '''''ò''''' (o), '''''promier, promièira''''' (primièr, primièra). Tanben presenta de variantas particularas coma: '''''agudre''''' ('aguer' en provençal), '''''antau/antal''''' ('aital' en [[besierenc (sosdialècte)]], 'atal' en narbonés e a l'oèst o 'ansin' en provençal); '''''detràs''''' al costat de '''''darrièr(s)'''''; '''''manaira''''' ('destrau' a l'èst e 'pigassa' en besierenc), '''''masca''''' ('fada'); '''''pòta''''' (que s'opausa a 'frigola' present tre lo montpelhierenc occidental); '''''rabàs''''' ('tais'); '''''putnaisa''''' ('cinze', 'cime'), '''''fureta''''' ('mirga', 'murga')... e '''''dòrs''''' (grafia generalment emplegada pels autors)/'''''dòus'''''/'''''dèus''''' [dos] o '''''daus''''': vèrs (prepausicion). A Besièrs se ditz ''deus'', a Montpelhièr [dors], ''daus'' a Pesenàs e en [[clarmontés (sosdialècte)]], e dau (sens -s?) a Cecenon<ref>''Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian'', Bouchard d'Esquieu</ref>. La '''''plena''''' es l'aiga d'un flum o ribièra al ponch ont la mar lo fa refluir, e '''''oire''''' son las ondetas dels estanhs<ref>https://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt</ref>. Existís tanben una fòrta influéncia provençala mai marcada sul montpelhierenc oriental (País de [[Lunèl]]) e sul litoral mas que ven mai febla a partir de [[Palavàs]] e que pòt aparéisser dins qualques traches del parlar [[setòri (sosdialècte)]] (coma amb ''siáu'' en luòga de ''siái'' per exemple). Lo [[pronom neutre]] es ''o'' mas se vei de còps que i a ''lo'', per influéncia conjoncha del provençal maritim e del provençal literari mistralian e tanben del francés: ''lo sabe''.<ref>''Hou'' [...] est la forme dominante dans la plus grande partie de notre territoire linguistique, haute Provence, Dauphiné, Languedoc sauf l'extrême sud, Guyenne, Auvergne, Velay, Limousin. Plusieurs parlers vaud. emploient concurremment ''hou'' et ''lou''. Montpellier ''hou'', Sète ''lou''. ''hou'' est parfois développé en ''hòu'' (dauph. lim.), souvent en ''vou'' (dauph., Velay, Vivarais, Auvergne) ou en ''zou'" (ag. gév. ség. lim. querc.) qui devant voyelle initiale de mot suivant se réduisent à ''v'', ''z'', ; ''hòu'' provient d'un élargissement en position tonique, ''vou'' d'une résolution d'hiatus après voyelle finale de mot précédent, ''zou'' de fausses coupures quand un mot précédent étroitement lié finissait par -s. Essai de syntaxe des parlers provençaux modernes, [[Juli Ronjat]]<nowiki><ref></nowiki>'' Se trapa la prononciacion '''''vòtz''''' per ''votz'' a l'est de L'[[Estanh de l'Òrt]], del band de [[Lançargues]] enlai. ===Tèxtes en montpelhierenc=== ==Fragment de l'[[Odissèa]] d'[[Omèr]] tradusida per [[Joan Baptista Fabre]]== Es la descripcion d'un repais. [[Telemac]] en çò de [[Calipso]] reçaup [[Minerva]] sota la forma de [[Mentor]], la saluda : :''E sans ie dire una paraula,'' :''La prend e la fai metre a taula'' :''Lo repais seguèt fin e bèu :'' :''Avián<nowiki><ref>([avièn])</nowiki>''</ref> == '''Tèxtes en montpelhierenc''' == == Fragment de l'[[Odissèa]] d'[[Omèr]] tradusida per [[Joan Baptista Fabre]] == Es la descripcion d'un repais. [[Telemac]] en çò de [[Calipso]] reçaup [[Minerva]] sota la forma de [[Mentor]], la saluda : : ''E sans ie dire una paraula,'' : ''La prend e la fai metre a taula'' : ''Lo repais seguèt fin e bèu :'' : ''Avián''<ref>([avièn])</ref> fach la sopa ambe<ref>([émbe])</ref> un lèu<ref>(fr. mou de veau)</ref> :''Assasonat<ref>([assesonat])</ref> d'una codena'' :''Qu'auriá<ref>([auriè])</ref> bercat una lesena ;'' :''Puòi presenteron tres missons<ref>(fr. saucisson ou andouille)</ref>'' :''Un sanquet e quatre garrons,'' :''Aquí lo gras. E per lo magre'' :''Fòrça merluça en de vinagre.'' :''Quauques<ref>(quaucs? [kaws])</ref> arengs d'un gost exquist,'' :''Un bèu plat de coralhs confits,'' :''Una gròssa escarpa salada.'' :''Una aumeleta un pauc brutlada.'' :''Per de fruit, s'agèsson<ref>([agèsso])</ref> pogut.'' :''Sans dobte n'aurián<ref>([aurièn])</ref> ben<ref>([be])</ref> agut,'' :''Mas coma èrem vèrs Pentacosta<ref>([pantacosta])</ref>'' :''lo dessèrt seguèt una crosta.'' == [[Paire nòstre]] en montpelhierenc<ref>https://documents.univ-toulouse.fr/150NDG/PPN00908276X.pdf ''Recueil de cantiques et de Noëls, traduits en languedocien ou patois de Montpellier''</ref> == :Nòstre paire que sès au Cèl, :que vòstre Nom siágue santificat, :que vòstre règne arribe, :que vòstra volonlat se fague sus la Tèrra coma au cèl; :Donatz-nos uòi nòstre pan de chaca jorn, :e perdonatz-nos nòstras ofensas, coma nautres perdonam los que nos an ofensat, e, nos quitetz pas anar a la temptacion, mès deliuratz-nos dau mau. :Atal siágue. == Parabòla/Semblança de l'enfant borgal en occitan de Montpelhièr (francismes levats) ([https://web.archive.org/web/20210813091128/https://documents.univ-toulouse.fr/150NDG/PPN00908276X.pdf&#x20;''Recueil&#x20;de&#x20;cantiques&#x20;et&#x20;de&#x20;Noëls,&#x20;traduits&#x20;en&#x20;languedocien&#x20;ou&#x20;patois&#x20;de&#x20;Montpellier'']) == Un òme aviá dos enfants. Lo pus joine diguèt a son paire (*''pèra'') : mon paire, donatz-me (/balhatz-me) lo ben que me deu revenir per ma part (/ce que me deu revenir de vòstre ben), e el ie faguèt lo partatge de son ben (/e lo paire partagèt son ben a sos enfants). Quauques jorns après, lo pus joine emportèt amb el tot ce que aviá e se n'anèt viatjar dins un país estrangèr onte despensèt tot son ben en desbauchas (/d'aqueles dos enfants, agent amassat tot ce que ie reveniá se n'anèt dins un país ben luòh, onte mangèt son argent embe de michantas femanas). Après qu'o agèt tot dissipat, venguèt una granda famina dins país e el seguèt talament desprovesit de tot (/Quand ie restèt pas pus res, i agèt la famina dins aquel país, e comencèt a èstre dins la misèria.), que seguèt obligat de se metre au service en cò d'un abitant de l'endret que l'envièt a se fermar per gardar los pòrcs (Alara (*''alòrs'') se n'anèt et seguèt obligat de se logar a u mainatge, que lo mandèt a son mès per ie gardar los pòrcs). Aquí desirava de se podre remplir l'estomac de las pelofas que los pòrcs manjavon, mès degús i en donava pas ges (E aquí seriá estat content de manjar son sadol de las trialhas que se dònon als pòrcs; mès (*''mais'') deguns i en donava pas). En fin estent rintrat en el meteis, diguèt (/En fin revenguèt a el, e diguèt) : i a tants de varlets dins l'ostau de mon paire que an de pan en abondança e ieu ací morisse de fam (/Que i a de gents au servici de mon paire qu'an mai de pan que ce que fau, e ieu siái aicí que morisse de fam!). Fau que me n'ane e qu'ane trobar mon paire e que ie digue (/Sabe de que farai: Anarai trobar mon paire, e ie dirai) : Mon paire ai pecat còntra lo cèl e còntra vos soi pas pus digne d'èstre apelat vòstre filh mès tractatz-me coma un de vòstres varlets (/Mon paire, ai ofensat lo bon Dieu e vos ai mancat; merite pas pus d'èstre regardat coma vòstre enfant. Vos pregue de me reçaupre solament e de ma tractar coma un de vòstres domestiques). Se n'anèt donc e venguèt vèrs son paire, mès èra encara ben luònh son paire l’aperceguèt e seguèt tocat de compassion, corrís vèrs el e l'embracèt (/Après avedre dich acò, partiguèt e anèt trobar son paire. Era encara ben jorn, que son paire le vegèt, n'agèt compassion e l'anèt embraça tot corrent.). Son filh ie diguèt: Mon paire ai pecat còntra lo cèl e còntra vos soi pas pus digne d'èstre apelat vòstre filh mès tractatz-me coma un de vòstres varlets (/Son filh ie diguèt: Mon paire, ai ofensat lo bon Dieu e vos ai mancat; merite pas pus d'èstre regardat coma vòstre enfant.). Mès lo paire diguèt a sos varlets: portatz-ie lèu son premièr abit e metètz-ie-lo, metètz-i un anèl au det, de solièrs als pèses. Anatz cercar lo vedèl gras, tuatz-lo, mangem e faguem bona vida. Per ce que acò's mon filh que èra mòrt e que es ressuscitat qu’èra perdut e qu’es retrobat e faguèm granda fèsta. (/Alara lo paire diguèt a sos domestiques: portatz-ie lèu (*''vite'') la pus bèla rauba, e cargatz-ie-la. Metetz-ie un anèl au det e de solièrs als pèses. Menatz atanben (*''aussi'') lo vudèl gras e tuatz-lo; mangem e faguem bona vida (*''chèra)'', per ce que mon filh que vesètz aquí, èra mòrt e es ressuscitat; l'aviái perdut e l'ai retrobat: per aquela rason (*''reson'') comencem a faire fèsta.). Dins aquel temps, son ainat qu'èra anat als camps, revenguèt; dès que seguèt pròp de l'ostau entendèt la musica e la dança (/Dins aquel temps, l'ainat qu'èra a la campanha, revenguèt, e quan seguèt près de l'ostau, entendèt la musica e lo bruch de los que dançavon.). Sonèt un dals varlets per saupre d’el de qu'èra acò. Ie diguèt: Acò's vòstre fraire qu'es revengut e vòstre paire lo vegent plen de vida a fach tuar lo vedèl gras. (/Sonèt un de sos domestiques, e ie demandèt de qué èra acò qu'entendiá. Lo domestic ie respondèt: Acò es vòstre fraire (*''frèra'') qu'es revengut en bòna santat, e vòstre paire a vougut regalar amb aquela ocasion e faire fèsta.). Aqueste seguèt talament indignat que volhèt pas intrar dins l'ostau que obliguèt son paire de sortir e de lo faire intrar amb el. Mès el diguèt a son paire: i a tant de temps que vos servisse sans vos avedre jamai desobeït, pr'aquò vos m'avètz pas jamai solament donat un cabrit per me regaudir ambe mos amics. E dès qu'un filh coma aquel que a manjat tot son ben ambe de femmas perdudas es vengut vos avètz fach tuar lo vedèl gras (/L'ainat seguèt *fachat d'acò, se metèt en colèra, e vouguèt pas intrar dins l'ostau. E quand lo paire sortiguèt per lo pregar d'intrar, ie faguèt aquesta respònsa: I a fòrça temps que vos servisse; ai fach totjorn ce que m'avètz comandant, e malgrat acò, m'avètz pas jamai donat un cabrit per me regalar embe mos amics. Mès mon fraire, qu'a manjat tot son ben embe de michantas femnas, es pas pus lèu vengut, qu'avètz tuat lo vudèl gras per el). Son paire ie diguèt: Mon filh, per vos, vos sètz totjorn ambe ieu e n'ai pas res que nòn siágue a vos. Mès falhèt faire fèsta e nos regaudir, per ce que vòstre fraire qu'èra mòrt, es ressuscitat e qu'èra perdut, e qu'es retrobat (Son paire ie respondèt: Mon filh, vos sètz totjorn embe ieu, e tot ce que ai es vòstre; mès perqué volètz pas que fague fèsta e que me *rejoïgue? Vòstre fraire èra mòrt e es ressuscitat; èra perdut e l'avèm retrobat.). == Parabòla/Semblança de l'enfant borgal en occitan de Lodeva (francismes levats) <ref>https://books.google.fr/books?id=BtDTDwAAQBAJ&pg=PA368&lpg=PA368&dq=mots%20occitans%20a%20recuperar&source=bl&ots=Bor61sVxyA&sig=ACfU3U1uNIzL1JgLweOHk3ozoU5ZPRMJAw&hl=ca&sa=X&ved=2ahUKEwjd9d60ypH2AhVIzIUKHd_FCQ0Q6AF6BAgBEAE&fbclid=IwAR0-NvV0uK9ViHaUvFuAkymF4dm7LPwU64Z0U6PCgV5CcZkSDKizjLl3Jdw#v=onepage&q&f=false</ref> == Version 1: Un òme aviá dos enfants. Lo pus joine diguèt a son paire: Mon paire, donatz-me la part de vòstra vianda que me competa, e son paire ie partatgèt sa vianda. Quauques jorns après, lo pus joine d'aqueles enfants quand agèt tot raspalhat, se n'anèt viatjar dins l'estrange país plan luònh, e lai fricassèt tot son dequé en visquent coma un libertin. Quand agèt tot acabat, arribèt una granda famina dins aquel país e el comencèt a patir. Se n'anèt e se loguèt amb un borgés d'aquel país que l'envièt a sa bòrda per gardar los pòrcs. E auriá plan aimat de remplir son ventre de las petofas que los pòrcs manjavan, e degús n'i en donava pas ges. En fin rentra en el mème e se ditz: quanses i a de varlets dins l'ostau de mon paire que fáun son sadol de pan e ieu ací crèbe de fam! "Aneu noun ban" [anetz-vos-ne'n???] trobar mon paire e ie dire: mon paire ai ofensat lo cèl e vos ai ofensat. Siái pas pus digne que m'agalhon coma vòstre enfant, fasètz de ieu coma d'un de vòstres varlets. Se lèva e se'n vai trobar son paire: n'èra encara plan luònh; son paire lo vegèt e lo planguèt, li corrís, l'embraça, lo sarra, lo manja de potons. L'enfant ie ditz: mon paire ai ofensat lo cèl e vos ai ofensat, siái pas pus digne que m'agalhon vòstre enfant. Aladonc lo paire ditz a sos domestics: lèu, portatz sos premièrs vestiments e abilhatz-lo; metetz-ie un anèl ai sis dets e de solièrs als pès. Menatz atanben un vudèl plan gras e tuatz-lo; manjem e regalem-nos. Aquí i ai un enfant qu'èra mòrt e es revengut; s'èra perdut e s'es trobat: se meteran donc a se regalar. Son aïnat èra ai cans; reven e coma s'aprochava de l'ostau entend una granda simfonia e de danças. Sona donc un varlet e ie demanda de qu'es tot. Lo varlet ie respond: vòstre fraire es vengut e vòstre paire a fait tuar un vudèl gras per çò que l'a vist plan galhard. L'aïnat se met aladonc dins una passion voliá pas dintrar, calguèt que lo paire sortiguessa e que se metessa a lo pregar. Mès el ie respond: i a tant d'ans que vos servisse jamai n'ai pas mancat de faire çò que m'avètz comandat e jamai m'avètz pas donat solament un cabrit per me regalar ambe mos amics. Mès dès que vòstre capdèt qu'a acabat son dequé ambe de coquinàs es vengut avètz fait tuar per el lo vudèl lo pus gras. Aladonc son paire ie ditz: mon filh tu siás totjorn amb ieu e tot çò qu'es miu es tiu. Mès nos caliá ben regalar e faire fèsta: puòi qu'aquel capdèt ton fraire èra mòrt e es revengut; s'èra perdut e s'es trobat. Version 2: Un òme aviá pas que dos enfants. Lo pus joine diguèt/ditz a son paire: Es temps que siague mon mèstre e que age d'argent. Cal que pòsque me n'anar e que veja de país; partajatz vòstre ben e donatz-me çò que dive possedir/avure. « ò mon enfant » ditz-diguèt lo paire, « Coma voldràs (pron. vodràs-vorràs) : siás un michant e seràs punit. » E (puòi) durbiguèt un tirador, partatgèt son ben e ne faguèt dòs parts. Qualques jorns après, lo michant partiguèt (/se n'anèt) del vilatge en faguent lo fièr e sans dire adieu a diguns (pron. digús). Traversèt fòrça (de) landas, de bòsques, de ribièiras, e arribèt dins una granda vila ante despensèt ton son argent. Alh (pron. ai) bot de qualques meses calguèt que vendèssa sos abilhaments/abilhatges a una vielha femna, e se loguèt per èsser domestic (/ varlet). L'envièron dins los camps per i gardar los ases e los buòus. Alòr siguèt plan malurós : agèt pas pus de liech per dormir la nuòch ni de fuòc per se calfar quabd aviá freg; aviá qualques còps tant d'apetit/ tant fam qu'auriá plan manjat las fuòlhas de caulet... Caliá que mangèssa la frucha poirida que manjavan/manjan los porcèls (/pòrcs) ; mas diguns ie balhava pas res. Un vèspre, lo ventre voide/vueg, se laissèt tombar sus un tronc, e espiava per la fenèstra los aucelons que volavan doçament. E puòi vegèt (a) paréisser dins lo cèl la luna e las estelas e se diguèt en plorent : Ailà l'ostal de mon paire es plen(a) de domestics/varlet qu'an de pan e de vin, d'uòus e de fromatge tant que ne vòlon. Pendent aquel temps, ieu morisse de fam aicí. == ''Peire Azéma: à propos des ambitions maritimes de la France'' == Nòste avenir sus l'aiga Dins son [[Lou Boulet Rouge]], cremant de pura flamba patriotica, nòste amic [[Leon Teissier]] encadra de bòns comentaris aquesta paraula de M. Lémery, jot-secretari d'Estat a la marina merchanda: — La France doit redevenir une grande nation maritime. — Redevenir, es ben lo mòt. Una granda nacion maritima, la França o es estada, dins de temps dejà luònts: los bèus temps dau canau dau Miegjorn e de la navigacion rodanenca, l'epòca que la fièira de Bèucaire èra un dals grands mercats dau monde, lo temps onte èron viventas e animadas las citats qu'un autor a pogut dempuòi sonar: — Les villes mortes du golfe de Lyon. S'agís pas de plorar de lònga sus aquela descasença: s'agiriá puslèu de ne'n cercar las causas e de se metre au travalh per remontar lo corrent. Diguem-(z)o francament: es pas de qué que siègue, e l'esfòrç a complir es talament grand que i a de qué n'èstre esfraiat. La mecanica centralizaira, crestaira de cervèls e de volontats, nos a tròp desacostumats de pensar e de decidar (sic) librament, e sèm devarilhats entre que cau provar un peçuc d'iniciativa, agir en defòra de las direccions dau govèrn. Regardèm, per exemple, ce que se passa per lo pòrt de Seta, qu'interessa prencipalament nòste paratge, e onte se deuriá metre en practica lo programa de nòsta renovacion maritima. Tot lo monde sap, tot lo monde ditz quante grand ròtle lo pòrt de Seta auriá a jogar dins la renaissença economica dau Bas Lengadòc. Dins una seria d'articles documentats la Revue Méridionale des Idées a estudiat a fons aquela question de nauta importéncia. E ben! A part quauquas excepcions onorablas e preciosas, mès malurosament tròp pauc nombrosas, digús se n'es pas virat. E, a luòga de repotegar còntra l'un e l'autre, vòu mai reconóisser francament que lo prumièr tòrt vèn dals qu'agent lo temps e l'argent, las relacions e l'influença, sabon pas o vòlon pas los emplegar per lo ben de son terraire; los que, moienant (sic) que lo vin se vende e que sas rendas tòmbon, s'enchauton de tot lo rèsta. Pasmens, l'amor dau país es pas solament l'afaire dals poètas e dals artistas; es tanben (tamben) lo dever dals òmes de travalh e d'accion. Es pas lo tot que nòsta terra siègue bèla, la volèm richa e prospèra; nòste patriotisme miegjornau demanda per acò la collaboracion de totas las energias e de totas las capacitats. Demanda, puòi, que los òmes marcants qu'unirà un programa de respelida lo sachon faire respectar per los politicaires. Los òmes politics, coma n'i a, qu'an l'eime de prene conselh pròche dau monde competent e de servir emé devoament e activitat los grands interèsses generals, an drech a nòstes compliments. Los politicaires que parlon e desparlon a tusta-limbusta, o que passon son temps a empusar l'isanha e l'aïrança de las passions electoralas, fan un triste mestièr que deuriá, se la guerra nos a aprés quicòm, pas pus trobar de practicas. Mès es pas dich que la guerra nos ague aprés grand causa! En tot cas, juscas ara, sustot en ce que pertòca nòsta region, lo programa Lemery de resurreccion maritima a pas trobat dins las assembladas publicas los aparaires afeccionats e eloquents qu'auriá agut de besonh. E a pas trobat nimai, o cau dire, l'argent que i auriá caugut. A agut lo mau de totas las grandas entrepresas endustrialas, victimas d'una organisacion financièira malastrosa, que la França es sola a subir. N'avèm dich un mòt i a quauque temps, e nos ié caudrà tornar, solide. Nòste sistèma de bancas sembla fach exprès pèr arruïnar lo país: la centralizacion, aquí mai, a fach son òbra de destruccion. A engrunat los tres-quarts e passa de las pichòtas bancas qu'ajudavon lo comerce e l'endustria de ses regions. Puòi quand tota la fortuna nacionala, a quicòm pròche, es estada amolonada dins los novèls castèls fòrts de tres o quatre nauts barons de la finança, l'an prestada a drecha, a gaucha dins d'empronts de Pamparigosta o de Mascolhonat: o d'empronts russis, que uòi lo governament es oblijat de ne'n pagar los interèsses... de nòstes sòus. Dins aquel temps, a fauta d'argent, d'aquel argent que degalhaven a l'estrange, nòste comerce e nòsta endustria s'anequelissián, nòsta marina agonizava, aviam, d'un pauc mai, los pus trassas camins de fèrre d'Euròpa, de canaus a la mòda de i a tres cents ans, de milhons d'energia electrica estrassada, etc... Es pas permés qu'acò dure. Acò durarà, pasmens, tant que lo fetichisme de París??? esbarlugarà coma un miralh de lausetas, tant que lo poufre parisenc nos jucarà la mesola dals òsses. Nos cau sortir d'aquel aflaquiment, e organizar las fòrças vivas dau país sus totes los terrens d'activitats. O cau per nòste avenir sus l'aiga coma per nòste avenir??? Febrièr 1918. == La borrida de baudròi == * Aicí i’amai un plat de Seta * Famós, mès un pauc complicat; * Per qu’intre dins vòstre sicap; * Escotatz ben ma liçoneta: * Prenètz dau peis a proporcion * De tres quart de liura per tèsta, * Ros, coeta lònga, e, sans façon, * Pelats, voidats. * Lo fetge rèsta. * Pòrres, èrbas a volontat, * Grelhs d’api, cebas ben achadas, * Lo peis a morcilhs decopat, * Aquí vòstra caiçarolada. * D’òli, metètz un rag a fons, * Un jaç de peis, un jaç d’èrba, * Pauc de sau, de pebre a borron, * D’alhs escrachats, lo fetge en sèrva. * D’aiga que cobrigue lo tot, * Puòi fuòc, que per dessús s’enauça; * Mantenètz lo bolh jusc’au bot * Dau temps qu’alestissètz la saussa. * Ambe quauques vesenhas d’alhs * Dins lo mortièr montatz d’alhòli; * Cau que la saussa tengue als talhs, * Tanben ie planiguetz pas l’òli. * Quand lo fetge es cuòch, lo tiratz, * Dessarcissètz dins una sieta, * Amb un pauc d’òli, lo montatz: * Es çò milhor de la recèpta. * Tanlèu qu’es freg, doçament, * Dins lo mortièr que se desòla, * Mesclatz lo fetge ambe l’alhet * Puòi, retiratz la caiçaròla. * Prenètz de jus çò que vos cau * Per que la saussa s’espessigue, * Dins lo mortièr, pauc après pauc, * Montatz, jusc'a que se rampligue. * Un amic vos ten lo mortièr: * zo, remenatz la caiçaròla ! * Cau que chaca talhon entièr * Pòrta sa saussa tròn de muòla!… * Après, s’avètz bon apetís * Vos creiretz au Paradís. F. Combes (1903) dins l'Armanac Cetori, 1904. ==Nòtas e Referéncias== <references /> ==Ligams extèrnes== * [https://www.youtube.com/watch?v=qQ28_4oHWJQ Per escotar lo montpelhièrenc] L'enregistrament ven dau grope d'espectacle folklorizant lo "Mimosa". Lo tèxte es tirat de "Vèrs la tèrra" 1930 dau felibre Causson de l'Olivièr, famós cançonejaire de la Campana de Magalona. * [http://c.barret3.free.fr/gram/Gram.htm ''Grammaire Languedocienne - Dialectes de Montpellier et de Lodève'', Léon Lamouche] * [http://marsyas2.blogspot.com/2011/06/yves-gourgaud-le-montpellierain.html Article sus l'occitan montpelhieirenc] * [http://www.twirpx.com/file/2089408/ ''Lo balès dialectic'', [[Joan Frederic Brun]] ] * [http://marsyas2.blogspot.com/2011/05/ive-gourgaud-cevenol-et-montpellierain.html Article sus l'occitan cevenòl e montpelhieirenc] * [http://marsyas2.blogspot.com/2011/06/ive-gourgaud-montpellierain-et-cevenol.html Article sus l'occitan cevenòl e montpelhieirenc (seguida e fin)] * [https://web.archive.org/web/20120816012756/http://www.palavaslesflots.com/download/1991-la_lenga_dau_grau_ao_t_2012_vl-pdf Le parler vieux palavasien (La lenga dau país de Palavàs) pichòta gramatica e lexic occitan-francés] * [https://web.archive.org/web/20150630163903/http://issuu.com/pepsi21/docs/louis_pastre_clermontais Le sous-dialecte bas-languedocien de Clermont l'Hérault, ed. J. Comet, Perpinhan, 1913] * [http://www.scribd.com/doc/104060157/Glossaire-botanique-languedocien-francais-latin-de-l-arrondissement-de-Saint-Pons-Herault-precede-d-une-etude-du-dialecte-languedocien-Texte-impr#download Glossaire botanique languedocien, français, latin de l'arrondissement de Saint-Pons (Hérault) précédé d'une étude du dialecte languedocien, Melchior Barthés] * [http://books.google.fr/books?id=GhbnIKScEhwC&pg=PA190&lpg=PA190&dq=montpelhierenc&source=bl&ots=_PYpCGcENn&sig=0LOmvOM72-fpriZvR44yQljPdPg&hl=ca&sa=X&ei=surtT_PXMrOZ0QWW2YjYDQ&ved=0CGEQ6AEwBw#v=onepage&q&f=false L'occitan montpelhieirenc in ''Discours sur les langues dans l'aire méditerranéenne'', Teddy Arnavielle e Cristià Camps] * [http://books.google.fr/books?id=GhbnIKScEhwC&pg=PA181&lpg=PA188&ots=_P1rtzhKIm&focus=viewport&dq=%22parlar+de+seta%22&hl=ca&output=html_text Qualques caracteristicas del lengadocian mediterranèu, Claudi Balaguer (a partir de p.181)] * [http://archive.org/stream/revuedeslangues06romagoog#page/n132/mode/2up "Note sur le sous-dialecte de Montpellier"] * [http://archive.org/stream/revuedeslangues10romagoog#page/n430/mode/2up "Note sur une variété du sous-dialecte de Montpellier" (parlar de Lançargues)] * [http://books.google.fr/books?id=5T9NAQAAIAAJ&q=%C3%89l%C3%A9ments+de+grammaire+languedocienne+:+dialecte+languedocien+cettois,+Gustave+Th%C3%A9rond&dq=%C3%89l%C3%A9ments+de+grammaire+languedocienne+:+dialecte+languedocien+cettois,+Gustave+Th%C3%A9rond&hl=ca&sa=X&ei=cfr5Uq7LJcSQ0QXglIEI&ved=0CDcQ6AEwAA "Éléments de grammaire languedocienne - dialecte languedocien cettois, Gustave Thérond, Institut d'études occitanes, 2002"] * [http://www20.us.archive.org/stream/revuedeslanguesr1314univuoft#page/24/mode/2up Estudi del dialècte de Beçan] * [https://documents.univ-toulouse.fr/150NDG/PPN00908276X.pdf ''Recueil de cantiques et de Noëls, traduits en languedocien ou patois de Montpellier'', seguit de la parabòla de l'enfant prodig e d'un pichon recuèlh de provèrbis] * [https://web.archive.org/web/20201202214530/https://www.herault-tribune.com/articles/46951/bessan-traditions-la-chanson-de-bessan-en-francais-et-en-occitan/ Cançon de Beçan, en parlar beçanenc] * [http://www.montpelhierloccitana.eu Sit sus l'occitan montpelhierenc e sa literatura] * [http://archive.org/stream/revuedeslangues10romagoog#page/n158/mode/2up Tèxtes en montpelhieirenc de la ''Revue des Langues Romanes'] * [http://books.google.fr/books?id=I2RnfWoLLUIC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Fables, contes et autres pièces en vers, patois (sic) de Montpellier, Auguste Tandon] * [https://books.google.fr/books?id=DStJCBSCIEgC&pg=PA4&lpg=PA4&dq=critica+de+cert%C3%A8ns&source=bl&ots=BSYCfuyxgu&sig=D7zzkw6zY99FA0K0zUwm5lyZ6g4&hl=fr&sa=X&ved=0CDEQ6AEwBGoVChMIw_iWwN24yAIVQlcaCh2gJgz1#v=onepage&q=critica%20de%20cert%C3%A8ns&f=false Fables, contes et autres poésies patoises, François Raymond Martin] *[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k56103727 ''Las fogaças de Mèstre Prunac, Poesias patoesas causidas dins sas uvras'', Jacques Liberat (parlar setòri)] * [http://occitanica.eu/omeka/items/show/2641 Poemas de Jacques Liberat Prunac dedicaçats a Rosalie Prunac per son oncle (tèxte manuscrit) (parlar setòri)] * [https://books.google.fr/books?id=-4zP1MsSAS4C&pg=PA171&lpg=PA171&dq=critica+de+cert%C3%A8ns&source=bl&ots=qFz8HlYe2Z&sig=xwfqwPj2aCDvaV8cbYpBT17oETw&hl=fr&sa=X&ved=0CC4Q6AEwA2oVChMIw_iWwN24yAIVQlcaCh2gJgz1#v=onepage&q=critica%20de%20cert%C3%A8ns&f=false Les loisirs d'un Languedocien, François-Raymond Martin] * [https://web.archive.org/web/20141121204826/http://thalamus.huma-num.fr/annales-occitanes/annee-1204.html Pichòt Talamus (cronica en occitan montpelhierenc antic] * [https://books.google.fr/books?id=KAfKIKleYmcC&printsec=frontcover&hl=ca&output=html_text ''Lo rosari - Le Rosier alchimique de Montpellier'' editat per Antoine Calbet, occitan del S. XIV seguit de nòtas e comentaris] * [https://archive.org/texts/flipbook/flippy.php?id=revuedeslanguesr32univuoft "Lo Maset" conte reculhit en 1874, p.35] * [https://m.youtube.com/watch?feature=youtu.be&v=oeibL0eimLY ''La fònt de Sant Bertomieu'' cançon populara en montpelhierenc] [[Categoria:Dialectologia lengadociana]] [[Categoria:Lengadocian]] g2jh649eqkmiaas5uv2ugbs4fgrtmj5 0 17157 2512065 2510379 2026-11-02T22:50:16Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512065 wikitext text/x-wiki {{veire omonims|Saluças}} {{Infobox Comuna/entesta|ocsa}} {{Comuna italiana |carta=ita |nom= Saluças<br />'' Salusse<br /> Saluzzo'' |blason=Arms_of_saluzzo.svg |reg=PMN |prov=CN |imatge=Saluzzo_veduta.jpg |istat=004203 |cp=12037 |tel=0175 |latitudgrad=44 |latitudminuta=39 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=7 |longitudminuta=29 |longitudsegonda=0 |mej=395 |km²=75 |pop={{popit004|203}} |data-pop={{popit004|0}} |dens=209 |còde_cadastre= H727 |Gentili= saluzzesi |Conse=Mauro Calderoni |Patron= San Chiaffredo |Fèsta_patronala=[[7 de setembre]] |sit_web= http://www.comune.saluzzo.cn.it }} '''Saluças''' (''Saluço'' en [[grafia mistralenca]]; ''Saluza, Salulz'' en [[occitan ancian]]<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page2051.jpg</ref>; en [[piemontés]] '''''Salusse''''', en [[italian]] '''''Saluzzo''''') es una vila d'[[Itàlia]], en [[Piemont]], dins la [[província de Coni]], de {{formatnum:{{popit004|203}}}} abitants. Lo 1èr de genièr de 2019 annexa la comuna occitana de [[Castelar]].<ref>[https://web.archive.org/web/20240616153458/http://www.regione.piemonte.it/governo/bollettino/abbonati/2018/51/attach/aa_aa_regione%20piemonte%20-%20legge%20regionale_2018-12-21_66450.pdf "Legge regionale 21 dicembre 2018, n. 28. Incorporazione del Comune di Castellar nel Comune di Saluzzo in Provincia di Cuneo"], ''Bollettino ufficiale della Regione Piemonte'', n°51, [https://web.archive.org/web/20190131125150/http://www.regione.piemonte.it/governo/bollettino/abbonati/2018/51/suppo4/index.htm Supplemento ordinario n. 4 del 21/12/2018].</ref> Lo '''[[marquesat de Saluças]]''', a l'[[Edat Mejana]], utilizèt l'[[occitan]] coma lenga administrativa, e mai se la vila de Saluças es de lenga [[nòrd-italian]]a ([[piemontés|piemontesa]]). Mas una part del marquesat se trobava dins las [[Valadas Occitanas]]. [[File:Map_of_Cuneo_Province_with_Commune_History.png|thumb|400px|left|La província de Coni amb Saluças]] [[Imatge:Saluzzo-scorcio.JPG|thumb|right|250px|<center>Saluças</center>|none]] == Espòrt == * [[Saluças Rugbi]] {{ref}} {{Comunas de Salucés}} [[Categoria:Comuna de la província de Coni|Saluças]] [[Categoria:Comuna de la region de Piemont|Saluças]] g9n8r7jtibnnq1skiwzgwl54ey1w6io 0 20214 2512087 2281463 2026-11-03T08:30:34Z Maximilien.sc 39288 2512087 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en gascon--> '''Ràdio País''' qu'estó creada en [[Bearn]] en [[1983]] au moment de la neishença de las ràdios libras. </br> Ràdio País que s'enten en [[Bearn]], [[Shalòssa]], [[Bigòrra]], dens lo [[Gers]] : [[Astarac]] e [[Armanhac (província)|Armanhac]]. Un sol e medish programa qu'ei difusat sus l'ensemble deu hialat. </br> Ràdio País qu'ei ua associacion segon la lei de 1901 animada per un bon centenat de benevòles.</br> Lo jornau e la tecnica son assegurats per professionaus : jornalistas qui an la carta de premsa e tecnicians. </br> L'equipa de Ràdio País que's constitueish, alavetz, de salariats e de benevòles qui tribalhan amassas per la bona marcha de la ràdio. </br> Ràdio País qu'ei gerida per ua federacion d'associacions. Lo son nom qu'ei "Federacion VIVRE AU PAYS Ràdio País", fondada en abriu de 1996. Qu'ei titulara de las 3 frequéncias d'emission (Bearn 89.8 - Bigòrra 101.5 - Gèrs 90.8. Las associacions federadas que son Ràdio País Bearn, Ràdio País Bigòrra e Ràdio País Gers. Qu'ei tanben difusada suu web escota dirècta a partir deu [https://web.archive.org/web/20130303052209/http://www.efluw.net/radiopais/ site de la ràdio] [http://88.191.67.18:3131/radiopais128.mp3 sus Radio Ways].</br> Las miras de la federacion que son :</br> – promòver la lenga e la cultura d'òc en Gasconha peus mejans audiovisuaus.</br> – assegurar lo servici public de hèit de radiodifusion en occitan. </br> Qu'ei ua ràdio independenta e bilingua; lo 80% deus programas que son en occitan fin de 2012.</br> Qu'ei, uei, un mèdia estructurat e professionalizat de dimension regionau. Que s'escota per tot lo Sud de Gasconha. </br> Lo sièti sociau qu'ei fixat : ZA 117 - 2, carrèra màger - 64230 Puei de Lescar. </br> 05 59 68 62 47 redaccion - estúdio</br> Membre fondator de la [https://web.archive.org/web/20210308141305/http://www.fimoc.com/ FIMOC]. ==Ligam extèrne== * {{oc}} {{fr}} [http://www.radio-pais.fr/ Siti de Ràdio País] {{Mèdias occitans}} {{Associacions occitanas}} {{Dialècte Gascon}} [[Categoria:Ràdio occitana|Radio Pais]] [[categoria:associacion occitana|Radio Pais]] mj1926jl2cwejb63uhz5vt5hd6sk43g 0 20630 2512012 2511647 2026-11-02T15:40:57Z C.Stecoli 41516 Mesa a jorn deis informacions e reorganizacion de la pagina 2512012 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <div style="float:right; width:310px; clear:right"> [[Fichièr:indi-oc.jpg|thumb|200px|Estatua de cera d'Indiana Jones al Musèu [[Madame Tussaud]]]] </div> '''Henry "Indiana" Jones, Jr.''', qu'a per escais '''Indy''', es un eròi de ficcion creat per [[George Lucas|Georges Lucas]], a l'encòp [[professor]], [[Arqueologia|arqueològ]] e [[aventurièr]]. Es lo personatge central d'una tièra de cinc filmes entamenada en [[1981]] amb [[Los aventurièrs de l'Arca perduda]] e sas seguidas. Interven tanben dins una seria de television derivada, de [[Videojòc|videojòcs]], de [[Roman|romans]] e de [[Benda dessenhada|bendas dessenhadas]] originalas o inspiradas dels filmes e d'atraccions. Essencialament interpretat per l'actor [[Harrison Ford]], Indiana Jones es celèbre per encausa de son foet, son capèl e sa paur intensa de las [[sèrp]]s. == Elements de biografia fictiva == Son nom complet es Henry Walton Jones Juniòr. Ten son escais del nom de son primièr canh e lo prenguèt per se destinguit de son paire, Henry Walton Jones, professor de literatura medievala. Indiana Jones nasquèt en 1899 dins la [[Nòva Jersey]]. Tre 1908, a seguit son paire que donava de conferéncias dins lo monde. A descubèrt l'arqueologia en [[Egipte antic|Egipte]], onte faguèt la coneisséncia de [[T. E. Lawrence]] e [[Howard Carter]]. A batalhat al [[Mexic]] amb [[Pancho Villa]] en 1916, puèi en França e en Africa dins las armadas bèlgas e los servicis secrèts francés del temps de la [[Primièra Guèrra Mondiala]]. Après guèrra estudièt l'arqueologia a l'Universitat de [[Chicago]], las lengas a la [[Sorbona]] a [[París]] e aguèt un primièr emplec a l'universitat de [[Londres]] en 1925. Maridèt una de sas estudiantas, Deirdre Campbell, mas ela moriguèt dins l'escrachament d'un avion pauc de temps après. Venguèt puèi l'aventurièr que coneissèm tre 1927. Sas activitats universitàrias se son perseguidas al Marshall college de Bedford dins lo [[Connecticut]] e al Hunter college de la [[Nòva York]]. == Filmes == Indiana Jones es lo personatge principal de cinc films. * Los aventurièrs de l'Arca perduda (''Raiders of the Lost Ark'') - 1981 * Indiana Jones e lo Temple maudit (''Indiana Jones and the Temple of Doom'') - 1984 * Indiana Jones e la Darrièra crosada (''Indiana Jones and the Last Crusade'') - 1989 * Indiana Jones e lo Reialme del Crani de cristal (''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'') - 2008 * Indiana Jones e lo Quadrant del Destin (''{{Langue|en|Indiana Jones and the Dial of Destiny}}'') - 2023 Los quatre primièrs foguèron realizats per [[Steven Spielberg]]. Lo cinquen e de [[James Mangold]]. == Interprèts d'Indiana Jones == Dins los filmes: * [[Harrison Ford]] (edat de 36-39, 50 ans) * [[River Phoenix]] (edat de 13 ans) Dins la seria de television Las aventuras del jove Indiana Jones, de Georges Lucas: * [[Corey Carrier]] (edat de 9-11 ans) * [[Sean Patrick Flanery]] (edat de 17-21 ans) * [[George Hall (actor)|George Hall]] (edat de 93 ans) == Ligams extèrnes == * [http://www.indianajones.com IndianaJones.com] - Lo sit oficial Indiana Jones * [http://www.theraider.net TheRaider.net] - Un dels sits mai importants dels fans de la seria [[Categoria:Aventurièr imaginari|Jones, Indiana]] [[Categoria:Personatge de cinèma|Jones, Indiana]] t4huuw30ena3t5q4mabkyhgapat4j10 2512013 2512012 2026-11-02T15:59:15Z C.Stecoli 41516 2512013 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <div style="float:right; width:310px; clear:right"> [[Fichièr:indi-oc.jpg|thumb|200px|Estatua de cera d'Indiana Jones al Musèu [[Madame Tussaud]]]] </div> '''Henry "Indiana" Jones, Jr.''', qu'a per escais '''Indy''', es un eròi de ficcion creat per [[George Lucas|Georges Lucas]], a l'encòp [[professor]], [[Arqueologia|arqueològ]] e [[aventurièr]]. Es lo personatge central d'una tièra de cinc filmes entamenada en [[1981]] amb [[Los aventurièrs de l'Arca perduda]] e sas seguidas. Interven tanben dins una seria de television derivada, de [[Videojòc|videojòcs]], de [[Roman|romans]] e de [[Benda dessenhada|bendas dessenhadas]] originalas o inspiradas dels filmes e d'atraccions. Essencialament interpretat per l'actor [[Harrison Ford]], Indiana Jones es celèbre per encausa de son foet, son capèl e sa paur intensa de las [[sèrp]]s. == Elements de biografia fictiva == Son nom complet es Henry Walton Jones Juniòr. Ten son escais del nom de son primièr canh e lo prenguèt per se destinguit de son paire, Henry Walton Jones, professor de literatura medievala. Indiana Jones nasquèt en 1899 dins la [[Nòva Jersey]]. Tre 1908, a seguit son paire que donava de conferéncias dins lo monde. A descubèrt l'arqueologia en [[Egipte antic|Egipte]], onte faguèt la coneisséncia de [[T. E. Lawrence]] e [[Howard Carter]]. A batalhat al [[Mexic]] amb [[Pancho Villa]] en 1916, puèi en França e en Africa dins las armadas bèlgas e los servicis secrèts francés del temps de la [[Primièra Guèrra Mondiala]]. Après guèrra estudièt l'arqueologia a l'Universitat de [[Chicago]], las lengas a la [[Sorbona]] a [[París]] e aguèt un primièr emplec a l'universitat de [[Londres]] en 1925. Maridèt una de sas estudiantas, Deirdre Campbell, mas ela moriguèt dins l'escrachament d'un avion pauc de temps après. Venguèt puèi l'aventurièr que coneissèm tre 1927. Sas activitats universitàrias se son perseguidas al Marshall college de Bedford dins lo [[Connecticut]] e al Hunter college de la [[Nòva York]]. == Filmes == Indiana Jones es lo personatge principal de cinc films. * Los aventurièrs de l'Arca perduda (''Raiders of the Lost Ark'') - 1981 * Indiana Jones e lo Temple maudit (''Indiana Jones and the Temple of Doom'') - 1984 * Indiana Jones e la Darrièra crosada (''Indiana Jones and the Last Crusade'') - 1989 * Indiana Jones e lo Reialme del Crani de cristal (''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'') - 2008 * Indiana Jones e lo Quadrant del Destin () - 2023 Los quatre primièrs foguèron realizats per [[Steven Spielberg]]. Lo cinquen e de [[James Mangold]]. == Interprèts d'Indiana Jones == Dins los filmes: * [[Harrison Ford]] (edat de 36-39, 50 ans) * [[River Phoenix]] (edat de 13 ans) Dins la seria de television Las aventuras del jove Indiana Jones, de Georges Lucas: * [[Corey Carrier]] (edat de 9-11 ans) * [[Sean Patrick Flanery]] (edat de 17-21 ans) * [[George Hall (actor)|George Hall]] (edat de 93 ans) == Ligams extèrnes == * [http://www.indianajones.com IndianaJones.com] - Lo sit oficial Indiana Jones * [http://www.theraider.net TheRaider.net] - Un dels sits mai importants dels fans de la seria [[Categoria:Aventurièr imaginari|Jones, Indiana]] [[Categoria:Personatge de cinèma|Jones, Indiana]] h3yusf03b2kbgwzcb97a9lgxkoutd9t 2512014 2512013 2026-11-02T15:59:46Z C.Stecoli 41516 2512014 wikitext text/x-wiki Indiana Jones and the Dial of Destiny{{Infobox |tematica= |carta= }} <div style="float:right; width:310px; clear:right"> [[Fichièr:indi-oc.jpg|thumb|200px|Estatua de cera d'Indiana Jones al Musèu [[Madame Tussaud]]]] </div> '''Henry "Indiana" Jones, Jr.''', qu'a per escais '''Indy''', es un eròi de ficcion creat per [[George Lucas|Georges Lucas]], a l'encòp [[professor]], [[Arqueologia|arqueològ]] e [[aventurièr]]. Es lo personatge central d'una tièra de cinc filmes entamenada en [[1981]] amb [[Los aventurièrs de l'Arca perduda]] e sas seguidas. Interven tanben dins una seria de television derivada, de [[Videojòc|videojòcs]], de [[Roman|romans]] e de [[Benda dessenhada|bendas dessenhadas]] originalas o inspiradas dels filmes e d'atraccions. Essencialament interpretat per l'actor [[Harrison Ford]], Indiana Jones es celèbre per encausa de son foet, son capèl e sa paur intensa de las [[sèrp]]s. == Elements de biografia fictiva == Son nom complet es Henry Walton Jones Juniòr. Ten son escais del nom de son primièr canh e lo prenguèt per se destinguit de son paire, Henry Walton Jones, professor de literatura medievala. Indiana Jones nasquèt en 1899 dins la [[Nòva Jersey]]. Tre 1908, a seguit son paire que donava de conferéncias dins lo monde. A descubèrt l'arqueologia en [[Egipte antic|Egipte]], onte faguèt la coneisséncia de [[T. E. Lawrence]] e [[Howard Carter]]. A batalhat al [[Mexic]] amb [[Pancho Villa]] en 1916, puèi en França e en Africa dins las armadas bèlgas e los servicis secrèts francés del temps de la [[Primièra Guèrra Mondiala]]. Après guèrra estudièt l'arqueologia a l'Universitat de [[Chicago]], las lengas a la [[Sorbona]] a [[París]] e aguèt un primièr emplec a l'universitat de [[Londres]] en 1925. Maridèt una de sas estudiantas, Deirdre Campbell, mas ela moriguèt dins l'escrachament d'un avion pauc de temps après. Venguèt puèi l'aventurièr que coneissèm tre 1927. Sas activitats universitàrias se son perseguidas al Marshall college de Bedford dins lo [[Connecticut]] e al Hunter college de la [[Nòva York]]. == Filmes == Indiana Jones es lo personatge principal de cinc films. * Los aventurièrs de l'Arca perduda (''Raiders of the Lost Ark'') - 1981 * Indiana Jones e lo Temple maudit (''Indiana Jones and the Temple of Doom'') - 1984 * Indiana Jones e la Darrièra crosada (''Indiana Jones and the Last Crusade'') - 1989 * Indiana Jones e lo Reialme del Crani de cristal (''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'') - 2008 * Indiana Jones e lo Quadrant del Destin (''{{Langue|en|Indiana Jones and the Dial of Destiny}}'') - 2023 Los quatre primièrs foguèron realizats per [[Steven Spielberg]]. Lo cinquen e de [[James Mangold]]. == Interprèts d'Indiana Jones == Dins los filmes: * [[Harrison Ford]] (edat de 36-39, 50 ans) * [[River Phoenix]] (edat de 13 ans) Dins la seria de television Las aventuras del jove Indiana Jones, de Georges Lucas: * [[Corey Carrier]] (edat de 9-11 ans) * [[Sean Patrick Flanery]] (edat de 17-21 ans) * [[George Hall (actor)|George Hall]] (edat de 93 ans) == Ligams extèrnes == * [http://www.indianajones.com IndianaJones.com] - Lo sit oficial Indiana Jones * [http://www.theraider.net TheRaider.net] - Un dels sits mai importants dels fans de la seria [[Categoria:Aventurièr imaginari|Jones, Indiana]] [[Categoria:Personatge de cinèma|Jones, Indiana]] 70wylb1kmm5ttc5oudii1va2ftbu2nm 2512015 2512014 2026-11-02T16:00:16Z C.Stecoli 41516 2512015 wikitext text/x-wiki Indiana Jones and the Dial of Destiny{{Infobox |tematica= |carta= }} <div style="float:right; width:310px; clear:right"> [[Fichièr:indi-oc.jpg|thumb|200px|Estatua de cera d'Indiana Jones al Musèu [[Madame Tussaud]]]] </div> '''Henry "Indiana" Jones, Jr.''', qu'a per escais '''Indy''', es un eròi de ficcion creat per [[George Lucas|Georges Lucas]], a l'encòp [[professor]], [[Arqueologia|arqueològ]] e [[aventurièr]]. Es lo personatge central d'una tièra de cinc filmes entamenada en [[1981]] amb [[Los aventurièrs de l'Arca perduda]] e sas seguidas. Interven tanben dins una seria de television derivada, de [[Videojòc|videojòcs]], de [[Roman|romans]] e de [[Benda dessenhada|bendas dessenhadas]] originalas o inspiradas dels filmes e d'atraccions. Essencialament interpretat per l'actor [[Harrison Ford]], Indiana Jones es celèbre per encausa de son foet, son capèl e sa paur intensa de las [[sèrp]]s. == Elements de biografia fictiva == Son nom complet es Henry Walton Jones Juniòr. Ten son escais del nom de son primièr canh e lo prenguèt per se destinguit de son paire, Henry Walton Jones, professor de literatura medievala. Indiana Jones nasquèt en 1899 dins la [[Nòva Jersey]]. Tre 1908, a seguit son paire que donava de conferéncias dins lo monde. A descubèrt l'arqueologia en [[Egipte antic|Egipte]], onte faguèt la coneisséncia de [[T. E. Lawrence]] e [[Howard Carter]]. A batalhat al [[Mexic]] amb [[Pancho Villa]] en 1916, puèi en França e en Africa dins las armadas bèlgas e los servicis secrèts francés del temps de la [[Primièra Guèrra Mondiala]]. Après guèrra estudièt l'arqueologia a l'Universitat de [[Chicago]], las lengas a la [[Sorbona]] a [[París]] e aguèt un primièr emplec a l'universitat de [[Londres]] en 1925. Maridèt una de sas estudiantas, Deirdre Campbell, mas ela moriguèt dins l'escrachament d'un avion pauc de temps après. Venguèt puèi l'aventurièr que coneissèm tre 1927. Sas activitats universitàrias se son perseguidas al Marshall college de Bedford dins lo [[Connecticut]] e al Hunter college de la [[Nòva York]]. == Filmes == Indiana Jones es lo personatge principal de cinc films. * Los aventurièrs de l'Arca perduda (''Raiders of the Lost Ark'') - 1981 * Indiana Jones e lo Temple maudit (''Indiana Jones and the Temple of Doom'') - 1984 * Indiana Jones e la Darrièra crosada (''Indiana Jones and the Last Crusade'') - 1989 * Indiana Jones e lo Reialme del Crani de cristal (''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'') - 2008 * Indiana Jones e lo Quadrant del Destin (''Indiana Jones and the Dial of Destiny'') - 2023 Los quatre primièrs foguèron realizats per [[Steven Spielberg]]. Lo cinquen e de [[James Mangold]]. == Interprèts d'Indiana Jones == Dins los filmes: * [[Harrison Ford]] (edat de 36-39, 50 ans) * [[River Phoenix]] (edat de 13 ans) Dins la seria de television Las aventuras del jove Indiana Jones, de Georges Lucas: * [[Corey Carrier]] (edat de 9-11 ans) * [[Sean Patrick Flanery]] (edat de 17-21 ans) * [[George Hall (actor)|George Hall]] (edat de 93 ans) == Ligams extèrnes == * [http://www.indianajones.com IndianaJones.com] - Lo sit oficial Indiana Jones * [http://www.theraider.net TheRaider.net] - Un dels sits mai importants dels fans de la seria [[Categoria:Aventurièr imaginari|Jones, Indiana]] [[Categoria:Personatge de cinèma|Jones, Indiana]] 3btallc748atfkv9ndclh3uuvtca6kj 2512017 2512015 2026-11-02T16:25:59Z C.Stecoli 41516 2512017 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <div style="float:right; width:310px; clear:right">[[Fichièr:indi-oc.jpg|thumb|200px|Estatua de cera d'Indiana Jones al Musèu [[Madame Tussaud]]]] </div> '''Henry "Indiana" Jones, Jr.''', qu'a per escais '''Indy''', es un eròi de ficcion creat per [[George Lucas|Georges Lucas]], a l'encòp [[professor]], [[Arqueologia|arqueològ]] e [[aventurièr]]. Es lo personatge central d'una tièra de cinc filmes entamenada en [[1981]] amb [[Los aventurièrs de l'Arca perduda]] e sas seguidas. Interven tanben dins una seria de television derivada, de [[Videojòc|videojòcs]], de [[Roman|romans]] e de [[Benda dessenhada|bendas dessenhadas]] originalas o inspiradas dels filmes e d'atraccions. Essencialament interpretat per l'actor [[Harrison Ford]], Indiana Jones es celèbre per encausa de son foet, son capèl e sa paur intensa de las [[sèrp]]s. == Elements de biografia fictiva == Son nom complet es Henry Walton Jones Juniòr. Ten son escais del nom de son primièr canh e lo prenguèt per se destinguit de son paire, Henry Walton Jones, professor de literatura medievala. Indiana Jones nasquèt en 1899 dins la [[Nòva Jersey]]. Tre 1908, a seguit son paire que donava de conferéncias dins lo monde. A descubèrt l'arqueologia en [[Egipte antic|Egipte]], onte faguèt la coneisséncia de [[T. E. Lawrence]] e [[Howard Carter]]. A batalhat al [[Mexic]] amb [[Pancho Villa]] en 1916, puèi en França e en Africa dins las armadas bèlgas e los servicis secrèts francés del temps de la [[Primièra Guèrra Mondiala]]. Après guèrra estudièt l'arqueologia a l'Universitat de [[Chicago]], las lengas a la [[Sorbona]] a [[París]] e aguèt un primièr emplec a l'universitat de [[Londres]] en 1925. Maridèt una de sas estudiantas, Deirdre Campbell, mas ela moriguèt dins l'escrachament d'un avion pauc de temps après. Venguèt puèi l'aventurièr que coneissèm tre 1927. Sas activitats universitàrias se son perseguidas al Marshall college de Bedford dins lo [[Connecticut]] e al Hunter college de la [[Nòva York]]. == Filmes == Indiana Jones es lo personatge principal de cinc films. * Los aventurièrs de l'Arca perduda (''Raiders of the Lost Ark'') - 1981 * Indiana Jones e lo Temple maudit (''Indiana Jones and the Temple of Doom'') - 1984 * Indiana Jones e la Darrièra crosada (''Indiana Jones and the Last Crusade'') - 1989 * Indiana Jones e lo Reialme del Crani de cristal (''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'') - 2008 * Indiana Jones e lo Quadrant del Destin (''Indiana Jones and the Dial of Destiny'') - 2023 Los quatre primièrs foguèron realizats per [[Steven Spielberg]]. Lo cinquen e de [[James Mangold]]. == Interprèts d'Indiana Jones == Dins los filmes: * [[Harrison Ford]] (edat de 36-39, 50 ans) * [[River Phoenix]] (edat de 13 ans) Dins la seria de television Las aventuras del jove Indiana Jones, de Georges Lucas: * [[Corey Carrier]] (edat de 9-11 ans) * [[Sean Patrick Flanery]] (edat de 17-21 ans) * [[George Hall (actor)|George Hall]] (edat de 93 ans) == Ligams extèrnes == * [http://www.indianajones.com IndianaJones.com] - Lo sit oficial Indiana Jones * [http://www.theraider.net TheRaider.net] - Un dels sits mai importants dels fans de la seria [[Categoria:Aventurièr imaginari|Jones, Indiana]] [[Categoria:Personatge de cinèma|Jones, Indiana]] ift9wd51hokafauvw1vea1fvn3worw5 2512090 2512017 2026-11-03T08:39:35Z C.Stecoli 41516 Correccions minoras après relectura 2512090 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <div style="float:right; width:310px; clear:right">[[Fichièr:indi-oc.jpg|thumb|200px|Estatua de cera d'Indiana Jones al Musèu [[Madame Tussaud]]]] </div> '''Henry "Indiana" Jones, Jr.''', qu'a per escais '''Indy''', es un eròi de ficcion creat per [[George Lucas]], a l'encòp [[professor]], [[Arqueologia|arqueològ]] e [[aventurièr]]. Es lo personatge central d'una tièra de cinc filmes entamenada en [[1981]] amb [[Los aventurièrs de l'Arca perduda]] e sas seguidas. Interven tanben dins una seria de television derivada, de [[Videojòc|videojòcs]], de [[Roman|romans]] e de [[Benda dessenhada|bendas dessenhadas]] originalas o inspiradas dels filmes e d'atraccions. Essencialament interpretat per l'actor [[Harrison Ford]], Indiana Jones es celèbre per encausa de son foet, son capèl e sa paur intensa de las [[sèrp]]s. == Elements de biografia fictiva == Son nom complet es Henry Walton Jones Juniòr. Ten son escais del nom de son primièr canh e lo prenguèt per se destinguir de son paire, Henry Walton Jones, professor de literatura medievala. Indiana Jones nasquèt en 1899 dins la [[Nòva Jersey]]. Tre 1908, a seguit son paire que donava de conferéncias dins lo monde. A descubèrt l'arqueologia en [[Egipte antic|Egipte]], onte faguèt la coneisséncia de [[T. E. Lawrence]] e de [[Howard Carter]]. A batalhat al [[Mexic]] amb [[Pancho Villa]] en 1916, puèi en França e en Africa dins las armadas bèlgas e los servicis secrèts francés del temps de la [[Primièra Guèrra Mondiala]]. Après guèrra estudièt l'arqueologia a l'Universitat de [[Chicago]], las lengas a la [[Sorbona]] a [[París]] e aguèt un primièr emplec a l'universitat de [[Londres]] en 1925. Se maridèt amb una de sas estudiantas, Deirdre Campbell, mas ela moriguèt dins l'escrachament d'un avion pauc de temps après. Venguèt puèi l'aventurièr que coneissèm tre 1927. Sas activitats universitàrias se son perseguidas en parallèle, al Marshall college de Bedford, dins lo [[Connecticut]], e al Hunter college de la [[Nòva York]]. == Filmes == Indiana Jones es lo personatge principal de cinc films. * Los aventurièrs de l'Arca perduda (''Raiders of the Lost Ark'') - 1981 * Indiana Jones e lo Temple maudit (''Indiana Jones and the Temple of Doom'') - 1984 * Indiana Jones e la Darrièra crosada (''Indiana Jones and the Last Crusade'') - 1989 * Indiana Jones e lo Reialme del Crani de cristal (''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'') - 2008 * Indiana Jones e lo Quadrant del Destin (''Indiana Jones and the Dial of Destiny'') - 2023 Los quatre primièrs foguèron realizats per [[Steven Spielberg]]. Lo cinquen es de [[James Mangold]]. == Interprèts d'Indiana Jones == Dins los filmes: * [[Harrison Ford]] (edat de 36-39, 50 ans) * [[River Phoenix]] (edat de 13 ans) Dins la seria de television Las aventuras del jove Indiana Jones, de George Lucas: * [[Corey Carrier]] (edat de 9-11 ans) * [[Sean Patrick Flanery]] (edat de 17-21 ans) * [[George Hall (actor)|George Hall]] (edat de 93 ans) == Ligams extèrnes == * [http://www.indianajones.com IndianaJones.com] - Lo sit oficial Indiana Jones * [http://www.theraider.net TheRaider.net] - Un dels sits mai importants dels fans de la seria [[Categoria:Aventurièr imaginari|Jones, Indiana]] [[Categoria:Personatge de cinèma|Jones, Indiana]] iepbsxtaa1qnxgu0l977gqmdezjo38z 0 21703 2512067 2489454 2026-11-02T23:02:02Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512067 wikitext text/x-wiki {{traduccion automatica}}{{Confusion|Vatican}} La '''Santa Sieu''' (en [[gascon]]: '''Senta Sèda'''; en [[lemosin]]: '''Sent Sietge''')<ref>{{Dicodòc|Saint-Siège|consulta=4 de març de 2024}}</ref> o '''Sieu Apostolica''' es l'expression que designa la posicion del [[papa]] coma cap suprèm de la [[Glèisa Catolica Romana]], per oposicion a la [[Vatican|Ciutat de Vatican]] en qualitat d'[[estat sobeiran]], emai se la doas realitats son intimament ligadas e qu'es un fait evident que Vatican existís coma un Estat al servici de la Glèisa. [[Fichièr:Emblem_of_the_Holy_See_usual.svg|vinheta|Emblèma de la Santa Sieu]] La Sieu Apostolica a una personalitat juridica pròpria e es ela que manten de [[Diplomacia|relacions diplomaticas]] amb los autres païses del mond. Per aquò, los [[Acòrds de Latran]] de [[1929]] que, entre autras, donèron naissença a l'Estat de la Ciutat de Vatican, e foguèron signats entre la Sieu Apostolica e lo [[Itàlia|Reialme d'Itàlia]]. Dins los organismes de la Sieu Apostolica son emplegadas 2 732 personas, demest los quals i a 761 eclesiastics, 334 [[Religions|religioses]] e 1637 laïcs. == Etimologia == L'allusion al Papa e a la siá autoritat coma ''Sieu Apostolica'' o ''Santa Sieu'', tira la sia origina del fait que l'avesque de Roma es considerat coma successor de Sant Pèire e coma lo cap suprèm de la Glèisa. A la debuta los avesques de las glèisas localas qu'èran estadas fondadas per un dels apòstols èran mencionadas coma «sieus apostolicas» mas amb lo temps aqueste tèrme venguèt reservat a l'avesque de Roma, en tant que successor del Cap del Collègi Apostolic. == La Sieu Apostolica e la Doctrina Catolica == La Doctrina Catolica dona al papa una seria d’atributs, coma la supremacia e la plenitud dels poders de regim (Poders [[Poder legislatiu|Legislatiu]], [[Poder executiu|Executiu]] e [[Poder judiciari|Judiciari]]) e de magistèri. D'un costat, aiçò implica la supremacia del poder del Papa per totas las questions concernent lo govèrn e la disciplina de la Glèisa, poder qu'es de mai plen e immediat e que se pòt exercir sus totes los pastors e totes los fisèls. De l'autre, vòl dire que la foncion d'ensenhar de la Glèisa presenta un aspècte particular, en la persona del Sant Pontife, ja que lo sieu magistèri ordinari gaudís d'una consideracion especiala e qu'es l'unica persona que individualament a lo privilègi de l’[[Infalhibilitat del papa|infalhibilitat]], es a dire, que quand definís coma revelada per Dieu una doctrina sus la Fe o la Morala, aicesta es considerada coma infalhibla. === Contengut de la posicion de la Sieu Apostolica === La posicion de la Sieu Apostolica per çò qu'es de la Doctrina Catolica es la fidelitat a un contengut essencial que se basa sul ''Dictatus Papae'', una seria de principis e nòrmas que son atribuidas a [[Gregòri VII|Gregori VII]] e que datan del [[sègle XI]]. Lo ''Dictatus Papae'' conten los principis e las nòrmas seguentas: # Que la Glèisa Romana foguèt fondada solament per Dieu. # Que solament lo Sant Pontife a lo dreit d’èsser nomenat universal. # Que solament el pòt depausar e reïntegrar d'avesques. # Que lo sieu legat dins un Concili es al dessús de totes los avesques, emai s’es de reng inferior, e pòt dictar contra eles una senténcia de deposicion. # Que lo Papa pòt depausar los absents. # Que, entre autras causas, non cal pas demorar dins lo meteis ostal amb los que foguèron excomuniats per el. # Qu’es licit solament per el, segon los besonhs de l'epòca, de formular de leis nòvas, de reünir de congregacions nòvas, de convertir una abadiá en canongiá o viceversa e dividir una diocèsi rica o ne fusionar de pauras. # Que solament el pòt emplegar l’insígnia imperiala. # Que totes los princes baisaràn solament los pès del Papa. # Que lo sieu nom serà prononciat dins las glèisas. # Que son títol es unic dins lo mond. # Que solament per el es licit de depausar los emperaires. # Que solament a el es licit transportar d'Avesques quand serà necessari. # Que lo Roman Pontife a lo poder d'ordenar un clèrgue dins quina glèisa que siá que li plagui. # Que qual es ordenat per el pòt presidir sus una autra glèisa, mas pòt pas aver una posicion subordinada, e qu'aquela persona pòt pas recebre un reng mai naut de cap de Avesque. # Que cap de sínode serà general sens lo sieu òrdre. # Que cap de capítol e cap de libre se consideraràn canonics sens la siá autoritat. # Que tota senténcia dictada per el pòt pas èsser alterada per degun, e que solament el meteis, de manièra exclusiva, la pòt alterar. # Qu'el meteis pòt pas èsser jutjat per degun. # Que degun s'ausarà a condemnar a qual apelèt al Sieu Apostòlica. # Qu'al Sieu Apostòlica se lor cal reservar los cases mai importants de cada glèisa. # Que la Glèisa Romana a jamai errat, ni errarà per tota la eternitat, segon lo testimòni de las Escrituras. # Que lo Roman Pontife, s'es estat ordenat canònicament, es santificat pels merits de Sant Pere, segon lo testimòni de l'Avesque de Pavia e de fòrça parents sants que concòrdan amb el e segon aquò que contenon los decrèts de Sant Papa [[Simmac (papa)|Simmac]]. # Que per lo sieu òrdre e amb lo sieu consentiment es licit als subordinats formular d'acusacions. # Que pòt deposar e reintegrar d'avesques sens convocar un sínode. # Que qui siá pas en patz amb la Glèisa Romana serà pas considerat Catolic. # Qu'a lo poder d'absòlvre als subjèctes de la siá obligacion de leialtat cap a òmes inics. == Organizacion == Lo Papa governa la Glèisa Catolica a travèrs de la Cúria Pontifícia. La cúria pontifícia consistís en un complèxe de burèus qu'administran los afars de la glèisa al mai naut nivèl, en comprenent la Secretaria d'Estat, nòu congregacions, tres tribunals, onze Conselhs Pontificis, e sèt Comissions Pontifícies. La Secretaria d'Estat, jol cardenal secretari d'Estat, dirigís e coordina la cúria. Lo titular, a l'ora d'ara monsenhor Pietro Parolin (2016), es equivalent a un primièr ministre del Sieu. L'arquevesque Dominique Mamberti, Secretari de la Seccion de Relacions amb los Estats de la Secretaria d'Estat, agís coma ministre d'Afars exteriors de la Santa Sieu. Parolin Foguèt nomenat en lo sieu papièr pel Papa Francesc lo 31 d'agost de 2013. Mamberti Foguèt nomenat en la siá carga pel Papa Benet XVI en setembre de 2006. [[Fichièr:Vatican_City_map_FR.png|esquèrra|vinheta| La [[Vatican|Ciutat de Vatican]], lo territòri sobiran de la Santa Sieu]] La Secretaria d'Estat es l'unic organisme de la Cúria que se tròba dins de la Ciutat de Vatican. Los autres son dins bastissas en desparièras parts de Roma qu'an dreits extraterritorials similars a las de las ambaissadas. Entre las principalas institucions de la Cúria mai activas son la [[Congregacion per la doctrina de la fe|Congregació de la doctrina de la Fe]], que supervisa la doctrina de la Glèisa Catolica; la Congregació pels Avesques, que coordina lo nomentament dels avesques d'arreu del mond; la Congregació per la Evangelització dels Pòbles, que supervisa totas las activitats missioneres; e lo Conselh Pontifici per la Justícia e la Pau, que s'ocupa de la patz internacionala e afars socials. Tres tribunals exercisson lo [[Poder judiciari|poder judicial.]] La Rota Romana acaba las apellacions judicialas normalas, las mai nombrosas son aquelas relativas al presomptiu nullitat del matrimòni.<ref>[https://web.archive.org/web/20100108061657/http://www.vatican.va/archive/ENG1104/__P5G.HTM Arxivat]</ref> La Signatura Apostòlica es la Cort suprèma d'apellacion e administracion relativa a las decisions, quitament de la Rota Romana e de decisions administrativas dels superiors (avesques e superiors eclesiastics dels instituts religioses ), coma lo barrament d'una parròquia o eliminar a quauquarrés de la carga. Tanben supervisa lo trabalh d'autres tribunals eclesiastics en totes los nivèls.<ref>[https://web.archive.org/web/20100108061657/http://www.vatican.va/archive/ENG1104/__P5G.HTM Arxivat]</ref> La Penitenciaria Apostòlica s'ocupa pas amb jutjaments extèrnes o de decrèts, mas qu'amb afars de consciéncia, la concession d'absolucions de censuras , dispenses, commutacions, de sancions, condonacions e d'autres favors; autreja tanben d'indulgéncias.<ref>The Vatican. (28 June 1988). </ref> La Prefectura de las Questions Economicas de la Santa Sieu coordina las finanças dels departaments de la Santa Sieu e supervisa l'administracion de totes los burèus, quinsevolhe que siá lo sieu gra d'autonomia, que gerisson aquelas finanças. La mai importanta d'elas es lAdministració del Patrimòni del Sieu Apostòlica. La Prefectura de l'Ostal Pontifícia es responsable de l'organizacion de l'ostal papal, audiéncias e ceremònias (a despart de la part estrictament litúrgica). La Santa Sieu se dissòlv pas amb la mòrt o renonciament d'un Papa. En lo sieu luòc, opèra jos un ensems desparièr de leis ''sede vacante.'' Pendent aquel Interregne, los caps dels dicasteris de la Cúria Pontifícia (coma los prefèctes de las congregacions) cessen immediatament en las siás foncions, en essent la las unicas excepcions lo penitenciari màger, que contunha lo sieu important papièr en relacion amb absolucions e dispensacions, e lo Camarlenc de la Santa Glèisa romana, qu'administra los bens temporales ( es a dire , proprietats e finanças) de la Sedença de Sant Pere pendent aquel periòde. Lo govèrn de la Seu, e doncas de la Glèisa Catolica, requè en lo Collègi Cardenalici. Lo [[drech canonic|dreit canonic]] enebís al Collègi e al Camarlenc introdusir d'innovacions o de novetats dins lo govèrn de la Glèisa pendent aquel periòde. En 2001, la Santa Sieu aguèt unas dintradas de 422 098 000 de liuras italianas (unes 202 milions de [[Dolar american|dolars]] de l'epòca), e un benefici net de 17.720 milions de [[Liura italiana|lires italianas]] (unes 8 milions de dolars).<ref>[https://web.archive.org/web/20080828074951/http://www.zenit.org/article-1900?l=english Economic Report of the Holy See for 2000]</ref> Cossent damb un article de David Leigh al jornal ''Guardian'' , un informe de 2012 del Conselh d'Euròpa identifiquèt la valor d'una part dels actius de proprietat del Vatican coma una quantitat en excès de € 680m (570m £); a comptar de genièr de 2013, Paolo Mennini, un foncionari papal a Roma, gerís aquela part dels Santa Sieu actius que consistís en inversions britanicas, autras espleitacions europèas e un braç de comèrci de devisas. Lo jornal ''Guardian'' descriguèt Mennini e lo sieu papièr en la forma seguenta: «.''.. Paolo Mennini, qu'es lo banquer actual del Papa, dirigís una unitat especiala dins de la Vatican nomenada la division extraordinària de APSA -. Amministrazione Del Patrimòni della Sieu Apostòlica - que maneja lo "patrimòni de la Santa Sieu" ".<ref>David Leigh</ref>'' == ''Status'' dins lo dreit internacional == La Santa Sieu es estada reconeguda, tant en la practica estatala e en la redaccion dels erudits legales modèrns, coma subjècte de dreit public internacional , amb los dreits e obligacions anàlegs als dels [[Estat sobeiran|Estats.]] Malgrat que la Santa Sieu, a diferéncia de la Ciutat de Vatican, complís pas los critèris establits dempuèi fa de tempses en lo dreit internacional de la [[Estat sobeiran|condicion d'Estat]] -en avent una populacion permanenta, un territòri definit, un govèrn estable e la capacitat de dintrar en relacions amb autras estats -la siá possession de plena personalitat juridica dins lo dreit internacional se demòstra pel fach que manten de relacions diplomaticas amb 180 estats, qu'es un ''estat membre'' en divèrsas organizacions internacionalas intergovernamentals, e qu'es: "respectat per la comunitat internacionala d'Estats sobirans e tractats coma un subjècte de dreit internacional qu'a la capacitat de participar a las relacions diplomaticas e dintrar en acòrdis vinculants amb un, divèrses o fòrça estats en vertut del dreit internacional que son orientats en granda mesura a establir e preservar patz dins lo mond".<ref>These criteria for statehood were first authoritatively enunciated at the</ref><ref>[http://www.iaea.org/About/Policy/MemberStates/ IAEA], [https://web.archive.org/web/20140708145624/http://www.osce.org/who/83 OSCE], [https://web.archive.org/web/20071212170611/http://www.iaea.org/About/Policy/MemberStates/ IOM] <span>En 2007-decembre-12 en la</span> Wayback Machine.</ref><ref>Robert Araujo</ref> === Diplomacia === [[Fichièr:Holy See relations.svg|vinheta|287x287px|Relacions exterioras amb la Santa Sieu.]] Dempuèi l'Edat Mejana la sedença episcopala de Roma es estada reconeguda coma una entitat [[Sobeiranetat|sobirana]]. La Santa Sieu (pas l'Estat de la Ciutat de Vatican) manten relacions diplomaticas formalas amb e pel mai recent establiment de relacions diplomaticas amb 180 estats sobirans, e tanben amb l'Union Europèa e lo [[Òrdre de Sant Joan de Jerusalèm|Sobiran Orde Militar de Malta]] , aital coma relacions de caractèr especial amb l'Organizacion de Desliurança de Palestina; 69 de las missions diplomaticas acreditadas davant la Santa Sieu son situadas a Roma.<ref>[http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/corpo-diplomatico_index_en.html#top Bilateral and Multilateral Relations of the Holy]</ref><ref>Zenit News Agency, 11-01-2012. </ref> La Santa Sieu manten 180 missions diplomaticas permanentas a l'estrangièr, que 74 ne son pas residenciales, de sòrta que fòrça de las siás 106 missions concrètas son acreditadas a dos o mai de païses o d'organizacions internacionalas. Las activitats diplomaticas de la Santa Sieu son dirigdets per la Secretaria d'Estat (dirigida pel cardenal secretari d'Estat), a travèrs de la Seccion de Relacions amb los Estats. I a 15 estats reconeguts internacionalament amb los que la Santa Sieu manten pas relacions.<ref>[[Afganistan|Afghanistan]]</ref> La Santa Sieu es l'unica subjècte de dreit internacional europèu qu'a de relacions diplomaticas amb lo govèrn de la Republica de China (generalament coneguda coma Taiwan) coma la representacion China,en luòc que lo govèrn de la [[Republica Populara de China|Republica Populara de la China]] (veire de relacions entre la Santa Sieu e Taiwan).<ref>[https://web.archive.org/web/20140906041527/http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/corpo-diplomatico/corpo-diplomatico_stati_elenco_en.html Arxivat]</ref><ref>''Annuario Pontificio''</ref> Lo Ministèri d'Afars exteriors e de la Commonwealth britanic parlar de la Ciutat de Vatican coma la "capitala" de la Santa Sieu, malgrat que compara la personalitat juridica de la Santa Sieu a la de la Corona en las monarquias crestianas e declara que la Santa Sieu e l'Estat de la Ciutat de Vatican son doas identitats internacionalas. Distinguís tanben entre los trabalhadors de la Santa Sieu (2.750 trabalhan a la Cúria Pontifícia amb 333 mai que trabalhan a las missions diplomaticas de la Santa Sieu a l'estrangièr) e los 1.909 trabalhadors de l'Estat.<ref>Retrieved 8 January 2011</ref> L'ambaissador britanic davant la Santa Sieu utiliza un lengatge mai precís, en disent que la Santa Sieu "''es pas'' la meteissa que l'Estat de la Ciutat de Vatican. ... (Se) es lo govèrn universal de la Glèisa Catolica e opèra dempuèi la Ciutat de Vatican."<ref>[https://web.archive.org/web/20110513225154/http://www.sces.uk.com/articles/ambassadors-address-on-uk-holy-see-relations.html Ambassador'S Address ont UK-Holy See Relations]</ref> Aiçò concòrda exactament amb l'expression utilizada per la pagina web del Departament d'Estat dels Estats Units per donar informacion tant de la Santa Sieu e l'Estat de la Ciutat de Vatican: el ditz tanben que la Santa Sieu "''opèra dempuèi la Ciutat de Vatican''".<ref>State.gov (8 March 2011). </ref> La Santa Sieu es membre de divèrsas [[Organizacion internacionala|organizacions internacionalas]] e de grops, entre eles l'Agéncia Internacionala d'Energia Atomica (IAEA), l'Union Internacionala de Telecomunicacions, l'Organizacion per la Seguretat e la Cooperacion a Euròpa (OSCE), l'Organizacion per la Proïbicion de las Armas Quimicas (OPAQ) e lo Naut Comissionat de las Nacions Jonchas pels Refugiats (ACNUR). La Santa Sieu es tanben una observaira permanent en divèrsas [[Organizacion Mondiala del Comèrci|organizacions]] internacionalas, coma l'Assemblada Generala de las Nacions Jonchas, lo [[Conselh d'Euròpa]], l'UNESCO (Nacions Jonchas per l'Educacion, la Sciéncia e la Cultura), l'Organizacion Mondiala de Comèrci (OMC) e l'Organizacion per l'Agricultura e l'Alimentacion. (FAO) === Relacion amb la Ciutat de Vatican e autres territòris === La Santa Sieu participa coma observaire a l'UA , la [[Liga Aràbia|Liga Araba]], lo [[Conselh d'Euròpa]], lo [[Organizacion deis Estats Americans|OEA]], OIM e a las [[Organizacion de las Nacions Unidas|Nacions Jonchas]] e los sieus organismes de la FAO , l'OIT, la UNCTAD, lo PNUMA, l'UNESCO, UN-ABITAT, UNHCR, lo UNIDO, lo OMT , UNWTO, WFP, [[Organizacion Mondiala de la Santat|WHO]], [[Organizacion Mondiala de la Proprietat Intellectuala|WIPO.]] Participa coma convidat a [[Movement dei Non Alinhats|NAM]], e coma membre de plen dreit al IAEA, OPCW, OSCE. Malgrat que la Santa Sieu es estretament associada amb la Ciutat de Vatican, lo territòri independent que la Santa Sieu es sus el [[Sobeiranetat|sobirana]], son doas entitats separadas e desparièras. Après la paissièra de possession italiana dels [[Estats Pontificaus|Estats Pontificis]] en [[1870]], la Santa Sieu aviá pas sobeiranetat territoriala. Malgrat cèrta incertitud entre los juristas per çò qu'es de se poiriá contunhar d'agir coma una personalitat independenta en afars internacionales, la Santa Sieu contunhèt en fait per exercir lo dreit d'enviar e recebre de representants diplomatics, manténer de relacions amb los estats que compreniá las principalas poténcias de [[Empèri Rus|Russia]], [[Prússia]] e [[Àustria-Ongria|Àustria-Ongria.]] Quand, cossent damb la decision del [[Congrès de Viena]] de [[1815]], lo nunci èra pas solament un membre del còrs diplomatic, mas lo sieu degan, disposicion que contunhèt d'èsser acceptada pels autres ambaissadors. En lo cors dels 59 ans que la Santa Sieu aviá pas cap de sobeiranetat territoriala, lo nombre d'estats qu'avián de relacions diplomaticas amb el, que s'èra redusit a 16, en realitat aumentèt a 29.<ref>Retrieved Ont 11 September 2011.</ref> L'Estat de la Ciutat de Vatican foguèt creat pel Tractat de Laterà lo 1929 per "''garantir l'absoluta e visibla independéncia de la Santa Sieu''" e "''garantir a ela una sobeiranetat indiscutibla en los afars internacionales.''" L'arquevesque Jean-Louis Tauran, exsecretari de la Santa Sieu per las Relacions amb los Estats, diguèt que lo Vatican es "''un minuscul estat d'ajuda que garantís la libertat esperitala del Papa amb lo territòri minimal''".<ref>Vatican.Va. </ref> La Santa Sieu, pas la Ciutat de Vatican, manten de relacions diplomaticas amb los Estats.<ref>[http://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/documents/rc_seg-st_20010123_holy-see-relations_en.html Bilateral and Multilateral Relations of the Holy]</ref> Las ambaissadas exterioras son acreditadas davant la Santa Sieu, pas a la Ciutat de Vatican, e es la Santa Sieu quala establís los tractats e [[Concordat|concordats]] amb autras entitats sobiranas. Quand serà necessari, la Santa Sieu dintrarà en un tractat en nom de la Ciutat de Vatican. Jols tèrmes del Tractat de Laterà, la Santa Sieu a l'autoritat extraterritorial sus divèrses luòcs a Roma e dos luòcs italians defòra de Roma, en comprenent lo Palai Pontifici de Castel Gandolfo. La meteissa autoritat s'estend jol drech internacional sus la Nunciatura apostòlica de la Santa Sieu dins un país estrangièr. == Militar == : ''Vejatz tanben'': ''Militària a la Ciutat de Vatican'' E mai se, de la meteissa manièra que divèrsas poténcias europèas, los ancians Papas va reclutar de mercenaris soïsses coma part d'una armada, la Gàrdia Soïssa Pontifícia foguèt fondada pel Papa Juli II lo 22 de genièr de [[1506]] coma la gàrdia personala del Papa e contunha de complir aquela foncion.<ref>[[Categoria:Articles amb enllaços externs no actius des d'octubre de 2016]]</ref> Apareis al Anuari Pontifici jos la "Santa Sieu", pas dins l'"Estat de la Ciutat de Vatican".<ref>''Annuario Pontificio 2013''</ref> A fins de 2005, la Gàrdia aviá 134 membres. Lo reclutament es dispausat per un acòrdi especial entre la Santa Sieu e Soïssa. Totes los reclutes lor cal èsser catolica, òmes celibataris amb ciutadania soïssa qu'an completat la siá formacion basica amb las Fòrças Armadas de Soïssa amb certificats de bona conducha, aver una edat entre 19 e 30 ans, e mesurar almens 175 cm de nautor.<ref>[https://archive.is/20130421222339/http://www.swissguard.va/index.php?id=265&L=3] [[Categoria:Articles amb enllaços externs no actius des d'octubre de 2016]]</ref> Los membres son armats amb armas pichonas e la alabarda tradicionala (tanben nomenat lo ''voulge'' soïssa), e entrenats en tacticas de guardaespatlles.<ref>See videos at</ref> La polícia locala dins de la Ciutat de Vatican, coneguda coma lo Còrs de Gendarmeria del Vatican, aperten dins l'estat de la vila, pas a la Santa Sieu. == Escut d'armas == La diferéncia entre los dos escuts d'armas es que los braces de la Santa Sieu an la clau d'aur a la dreita e e la clau d'argent a l'esquèrra (cossí apareis tanben a l'escut de la sedença vacanta e en los ornaments exteriors dels escuts papals dels papas individuales), del temps que la disposicion invertida de las claus foguèt escuelhut pels braces del recentament fondat Estat de la Ciutat de Vatican en 1929.<ref>[https://books.google.com/books?ei=7cD0Uu-sL6ev7Aan9IDQCw&id=zLBnynmMp_oC&dq=%22present+usage+of+placing+a+gold+key%22&focus=searchwithinvolume&q=%22present+usage+of+placing+a+gold+key%22 Donald Lindsay Galbreath]</ref><ref>dexter</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20131217230421/http://www.uniroma2.it/didattica/Ecclesiastico/deposito/Leggi_Vaticane.pdf Appendix B]</ref> == Articles connèxes == * [[Papa]] * [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa Catolica]] * [[Vatican|Ciutat de Vatican]] * Catolicisme * Bibliotèca Vaticana * Lista d'Ambaissadors d'Espanha davant la Sieu Apostòlica == Referéncias == <div class="reflist" style="list-style-type: decimal;"> <references /></div> lspt66ug7m2owe4h37z50xpa8am5f8o 0 23900 2512085 2421285 2026-11-03T08:29:32Z Maximilien.sc 39288 2512085 wikitext text/x-wiki {{Infobox Premsa escricha | carta = oc | nom = La Setmana | imatge =La setmana.jpeg | país = {{França}} | lenga = [[Occitan]] | periodicitat = Setmanièr | genre = Premsa locala | difusion = | difusion (data) = | data de fondacion = 1995 | vila = | director de redaccion = | cap redactor = [[Dàvid Grosclaude]] | proprietari = [[Edicions Vistedit]] | site = www.lasetmana.fr }} '''La Setmana''' qu'ei un setmanièr en [[occitan]] de 12 paginas creat en [[1995]] per [[Dàvid Grosclaude]] que n'ei lo cap redactor. Que publica cada setmana d'informacions culturalas, politicas, economicas e socialas pertocant l'espaci occitan e la rèsta deu monde. Qu'ei publicat per la societat Vistedit a [[Lescar]]. Dempuish lo [[11 de març]] de [[2012]] qu'ei tanben editada en linha. Lo [[19 de julhet]] de [[2018]] anóncia la fin de sa parucion.<ref>[https://www.jornalet.com/nova/9968/la-setmana-es-morta "La Setmana es mòrta"], ''Jornalet'', 19 de julhet de 2018.</ref> ==Ligam extèrne== * [https://web.archive.org/web/20130508052641/http://lasetmana.fr/ ''La Setmana''], sit deu jornau ==Referéncias== <references/> {{Mèdias occitans}} {Dialècte Gascon} [[Categoria:Premsa escricha occitana]] [[Categoria:Mèdia occitan]] [[Categoria:Vistedit]] 5wc53yxc9mig37i05pqidc6jyacn1xy 2512086 2512085 2026-11-03T08:30:06Z Maximilien.sc 39288 2512086 wikitext text/x-wiki {{Infobox Premsa escricha | carta = oc | nom = La Setmana | imatge =La setmana.jpeg | país = {{França}} | lenga = [[Occitan]] | periodicitat = Setmanièr | genre = Premsa locala | difusion = | difusion (data) = | data de fondacion = 1995 | vila = | director de redaccion = | cap redactor = [[Dàvid Grosclaude]] | proprietari = [[Edicions Vistedit]] | site = www.lasetmana.fr }} '''La Setmana''' qu'ei un setmanièr en [[occitan]] de 12 paginas creat en [[1995]] per [[Dàvid Grosclaude]] que n'ei lo cap redactor. Que publica cada setmana d'informacions culturalas, politicas, economicas e socialas pertocant l'espaci occitan e la rèsta deu monde. Qu'ei publicat per la societat Vistedit a [[Lescar]]. Dempuish lo [[11 de març]] de [[2012]] qu'ei tanben editada en linha. Lo [[19 de julhet]] de [[2018]] anóncia la fin de sa parucion.<ref>[https://www.jornalet.com/nova/9968/la-setmana-es-morta "La Setmana es mòrta"], ''Jornalet'', 19 de julhet de 2018.</ref> ==Ligam extèrne== * [https://web.archive.org/web/20130508052641/http://lasetmana.fr/ ''La Setmana''], sit deu jornau ==Referéncias== <references/> {{Mèdias occitans}} {{Dialècte Gascon}} [[Categoria:Premsa escricha occitana]] [[Categoria:Mèdia occitan]] [[Categoria:Vistedit]] ne62zpqisqqh8tgz9jjkajpvgvuh4lr 0 25902 2512089 2510763 2026-11-03T08:38:17Z Maximilien.sc 39288 2512089 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox Departament de França | carta = oc | departament = deths Hauts Pirenèus | insee = 65 | lògo = [[Fichièr:Blason département fr Hautes-Pyrénées.svg|100px]] | loc = [[Fichièr:Hautes-Pyrénées-Position.svg|250px|Localizacion deths Nauts Pirenèus en França]] | ist = {{Gasconha}}, {{Bigòrra}} | region = [[Occitània (region administrativa)|Occitània]] | Prefectura = [[Tarba]] | Sosprefecturas = [[Argelèrs]]<br />[[Banhèras de Bigòrra]] | circonscripcions = 2 | intercomun = 9 | president = [[Michel Pélieu]] ([[PRG]]) | prefècte = Anne-Gaëlle Baudoin-Clerc | sit = | alt mini = | alt mej = | alt maxi = |superfícia=4464 km2}} Eths '''Hauts Pirenèus''' (65), qu'òm pòt aperar tanben eths '''Nauts Pirenèus''' o '''Auts Pirenèus''', que son un departament [[França|francés]] situat en [[Occitània]]. Que hèn partida dera region administrativa d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]] e dera region istorica de [[Gasconha]]. NB — Ena nòrma classica deth occitan, qu'ei desconselhada era utilizacion dera forma francizada *''Hautas Pirenèas'' emplegada peth conselh departamentau. Eth son caplòc qu'ei [[Tarba]]. == Istòria deths Hauts Pirenèus == === Preïstòria === Despuish plan mes de {{formatnum:100000}} ans, eths òmes que son presents en espaci deths Nauts Pirenèus. Era preïstòria qu’a deishat documents excepcionaus tanpè eth [[Paleolitic]] mejan e sustot ath superior en tutas ondradas e decoradas ricament a [[Espeluga de Gargàs|Gargàs]], [[Lortèth]], [[Espelugas dera Bastida|era Bastida]] e tanben en [[calcari]] deth pèmont {{formatnum:30000}} ans e i a. Eras pèiras lissadas deth Neolitic que’s tròban en quantitat enas [[arribèra]]s der'[[Ador]] e der'[[Arròs]], eth son [[afluent]]. Mès ua deras hòrtas originalitats deth departament qu’ei era riquessa arqueologica dera sua [[Protoïstòria]] (periòde de 2000 avant Jèsus-Crist dinc ar’arribada deths Romans en 56 av. J.-C.). Pendent aqueth doble millenari, eras tribús [[celtibèr]]as que s’installan hortament sus eths soms deras còstas on amainatjan vertadèras ciutadèlas de tèrra e de husta (oppidums). Quauquas uas que demoran encòra en un bon estat relatiu, coma era de "Castèth Crabèr" ara Garda sus mes de {{unitat|6|ha}}. === Era colonizacion romana === Aqueth pòble aperat " Bigerrion " peths Romans qu’a deishat mes de 200 ''menhirs'', ''dolmèns'', ''cromlècs'' e ''tumuli'' sus eths platèus de Ger e de Lanamesa, un vertadèr tresaur arqueologic. Pendent 5 sègles eths Romans qu’ocupan eth territòri Bigerrion e desvelòpan ua remirabla mesa en valor deth espaci basada sus un hialat plan sarrat de "villas", poderosas entrepresas agricòlas tostemps ath mes pròche der’Ador, der’Eishés, der’Arròs e enas arribèras deras vaths pirenencas. Que n’èm a mes de 20 villas conegudas ath dia de uei. Eths romans que basteishen duas villas o dus nuclèus urbans a Tarba, ena plana e sus er'aiga. Bigòrra o Sent Leser a {{unitat|20|km}} a capvath sus un oppidum que pòrta era sola muralhada maçonada deth departament sus quasi un quilomètre de longor. Eras descobèrtas arqueologicas que s’i multiplican. === Er’edat mejana deras abadias === Era longa edat mejana de 500 dinc a 1500 qu’ei ua epòca agitada e troblada. Eras granas invasions deth sègle IV tau IX qu’an destrusit eras villas e eras vilas romanas. Er’insecuritat qu’ei grana. Eths premèrs contes de [[Bigòrra]] que's son installats de cap a 840 a Sent Leser-Bigòrra tot premèr e a Tarba après, ath sègle XII, en ua dobla vila fortificada : era ua episcopau ar’entorn dera glèisa dera sèda, er’auta condau ar’entorn deth Brauhauban. Era mèrca originau der’edat mejana sus eths Hauts Pirenèus que demora eth hialat hèra sarrat deras abadias benedictinas tanpè eth sègle VIIau. Que segueishen eths [[Camin de Sant Jaume|camins de Sent Jaques de Compostèla]] e que’us asseguran. De cap a 1200, que n’i a un bon dotzenat : clunisianas dab Sent Leser, Sent Savin, Sent Pèr de Bigòrra o Madiran, ua cisterciana dab er’Escaladiu, totas plan renomadas. Aths sègles XIIIau e XIVau, era Bigòrra que pateish maishantament dera longa guèrra feudau entre eras duas monarquias francesa e anglesa a qui e’s somet successivament. Se Petronilha , eficàcia contessa qui avó cinc marits, assegura er’integralitat deth contat, non n’ei pas brica parelh dab eth son arrèhilh Esquivat qui pèrd definitivament era Ribèra Baisha, tot eth capvath dera Bigòrra. === Dera pèsta taras guèrras de religion === De 1300 tà 1425, eth Comtat que passa devath sequèstre deths reis de França e eth prestigiós Gaston Febus n’i pòt pas arren. Era grana pèsta negra venguda d’Espanha enlà que tua era quasi mitat dera populacion : temps deths maishants ! Se ua bona lançada economica e s’anonça de cap a 1500, eras guèrras de religion de 1569 tà 1589 que botan era Bigòrra dera planha en ua tarribla horrèra militara : pilhatge, violéncia, destruccion e mort entà Tarba, Rabastens e Vic… Eths responsables que’n son cada un a son torn Montgomerry entaus prostestants o Blasi Montluc entaus catolics. Eras vaths pirenencas mes plan defenudas o organizadas que demoran meslèu acesadas. === Eths temps de prosperitat === Eth sègle XVII qu’ei tanben deths maishants entaths bigordans, d’autant mes qu’equipan [[Castèth de Versalhas|Versalhas]], a plan bon mercat tath rei, en husta, pèiras o marbres de qualitat. Eth Sègle Gran de prosperitat tornada qu’ei eth XVIIIau, après 1725. Qu’ei basat sus 3 pielars deths solides : eths grans particularament eth [[blat]], eths [[shivau]]s e eths mulets, era [[rasim|vinha]] e eth [[vin]]. Vilatges e vilas que’s tornan quilhar e eth país bigordan que’s plea d’ostaus, de casteròts o de castèths d’epòca tostemps aquiu ara ! eth baron d’Etigny, intendent d’Aush, que traça rotas reiaus en longas linhas dretas qui demoran çò de màger deth noste hialat rotièr. Era Bigòrra qu’ei prèsta entàra Revolucion, de qui va crear eth departament deths Hauts Pirenèus eth 4 de herevèr de 1790 mercés a Bertran Barère. Qu’ei compausat essenciaument dera Bigòrra e deras Quate Vaths. === Era formacion deth departament === Er’Assemblada Nacionau (aperada ''Constituenta'') que decrèta, devath er'impulsion deths dus deputats bigordans deth [[Tèrç Estat]] (Dupont de Lus e sustot Bertran Barère), que "era [[Bigòrra]] e eras [[Quate Vaths]] que formaràn un departament e qu'er’assemblada e’s tenguerà a Tarba". Eth pairin que n’estó Pinteville de Cernon, president deth "comitat de division", qui causigó eth nom de "Hautes-Pyrénées". Eth prumèr president deth Conselh Generau (aperat ''Directoire'') qu’estó de 1790 tà 1793 eth varossés Pèir-Clar de Fondeville, visconte de [[Labatut]]. Eras Quate Vaths estent geograficament esparricadas ([[Vath d'Aura|Aura]], [[Varossa]], [[Manhoac]] e [[Nestés]]), que horniscón tanben territòris d’[[Astarac]], de [[Comenge]], de [[Nebosan]] e de [[Ribèra Baisha]], e tanben eth Loron qui tanhèva ara "Ribèra Verdun". Cas quasi unic en França (dab era Vauclusa) eths Hauts Pirenèus que conservèn tanben eras enclavas de l’ex-Bigòrra en Biarn. Eth navèth departament qu’estó despartit en cinc districtes (Tarba, Banhèras, Vic e eths aperats "era Montanha" (Argelèrs) e "era Nèsta" (La Barta), puish en 1800 en tres arrondiments dab eras madeishas sosprefecturas que uei. === Eras guèrras deths sègles XIX{{au}} e XX{{au}} === Er’invasion anglesa ath moment dera purmèra cajuda der Empèri (1814) qu’estó miada ací per Wellington simadeish contra er’armada deth Marescau Soult (combat entre Tarba e Vic). Ath lonh deras termièras alemandas, eths Hauts Pirenèus non conegueràn pas mes nada ocupacion estrangèra dinc a 1942-1944. Eths efèits deras guèrras francoalemandas que s’i trobèn : * Après era des.hèita de 1871, peth replec der Arsenal de Mulhouse mercés ath Coronèu de Reffye (creacion de l’ATS, talhèr de construction de Tarba) e eth renforçament dera garnison (duas navèras casèrnas, tres regiments qui preparan tots era " Revenja ") * En 1914-1918 pera mobilizacion de {{formatnum:40000}} òmes sus eth fronts e de {{formatnum:18000}} "arsenalistas" entàth esfòrç de guèrra, era creacion d’ua podrèra a Lanamesa, era glòria entath hilh deth país Ferdinand Foch, eth " vencedor dera guèrra ", mès tanben era mort de 6000 òmes – d’aquiu eth minimum demografic absolut de 1921 ({{formatnum:185000}} poblants). * E pendent er’Ocupacion (noveme de 1942 – aost de 1944) pera vajuda enas seuvas d’un sarròt de maquís (Esparròs, Nistòs, Palhòla, Sombrun…) e eth ròtle deths pòrts de montanha en eths hialats d’escapada de cap ar’Espanha. Eths Hauts Pirenèus qu’an viscut tanben eths dramas de l’Espanha vesia : emigrants dera misèra aragonesa (pera vath d’Aura), refugiats hujant eras guèrras carlistas, puish, ara fin dera guèrra civiu de 1936-39, ath franquisme. Era frontèra que demorarà barrada dinc a 1950 e n’ei pas qu’en 1976 qu’ua ligason rotèra ei establida (tunèl Aranhoet-Bielsa). En 1986, Espanha qu’ei integrada ar’[[Union Europèa]], çò qui amiarà era disparicion dera doana termièra. === Eras mutacions economicas deths sègles XIX{{au}} e XX{{au}} === Eth sègle XIXau qu’a transformat un país pro praube (qui èra d’aulhors estacat a Aush pendent eth Regim Ancian) e patissent d’un suberpoblament rurau (maximum absolut : {{formatnum:251000}} poblants en 1851) en un departament "toristic" mercés a dus atots : Eth termalisme, vielh dejà, de qui s’espandeish dab er’epòca romantica qui hè devier " ara mòda " era montanha e amia eth " tout Paris " a vénguer entà i "préner eras aigas", sustot a Banhèras de Bigòrra, "er’Atenas deths Pirenèus" (Chateaubriand, Hugo, Lamartine, G. Sand). Gavarnia e eras suas "hastiosas galihòrças" que simbolizan eth torisme naishent e eths soms, dejà tots vençuts ath mei deth sègle, que hèn vàger eth "pireneisme". Lorda après eras aparicions de 1858, qui pòt hèr vénguer eths pelegrins mercés ar’ajuda dera piosa imperatriç Eugenia e sustot ara via de [[camin de hèr]] (1866). Eth gran pelegrinatge nacionau de 1872 qu’aubreish era tempsada de Lorda, vila mariau. Lonh deths bacins carboèrs, eth departament deths Nauts Pirenèus que demora a despart dera purmèra Revolucion industriau e er’Arsenal qu’i ei era sola grana industria. === Era hada electricitat === Era segonda revolucion industriau qu’ei entaths Nauts Pirenèus era dera hada electricitat, ena fòrma deth carbon blanc e de totas eras industrias seguentas (materiau d’equipament electric, electroquimia, electrometallurgia) dab tres grans fasas : * Era gahada deras hautas cajudas e eras purmèras centraus idroelectricas ara debuta deth sègle : eth corrent, de qui no’s podèva pas transportar lonh, que devèva èster utilizat sus plaça (electrificacion ferroviària, quimia de Lanamesa e Pèirahita). * Entre eras duas guèrras : era creacion en 1921-23 d’industrias de materiau electric e ferroviari (conductas forçadas, pilònes, isolators, pòrtacatenaris, wagons…) devath er’impulsion de J.-Raoul Paul, director deths Camins de Hèr deu Meidia a Banhèras e sustot ar’entorn de Tarba (Badèth, Aussun, Semeac, Soas) balhant-la atau ua tonalitat de vila obrèra. En 1983, Pechiney, bèth consomator de corrent que crea a Lanamesa ua usia d’[[alumini]]. * Ar’entorn de 1950, er’equipament integrau per EDF (a despart deth bacin de Cauterés) dab centralas ath briu der’aiga e barratges-resèrvas (complèxe de Cap de Long-Pranhèras en 1954). Aqueras infrastructuras n’an pas creat que pòques emplecs, mès que’n demoran rotas d’interèst toristic e redevenças aras comunas qui an finançat era creacions d’estacions d’esquí (Sent Lari). == Economia == Era segonda mitat deth sègle XX e era sua societat de consomacion non pòrta pas qu’ua navèra industria : eth electromenatgèr (SEB) a Lorda. Era dominanta agricòla que baisha (disparicion deths 3/4 de las expleitacions) e era policultura que dèisha plaça a ua quasi-monocultura deth [[milhòc]] ena planha der’Ador, favorizada per’adaigament (sièti a Tarba dera Companhia d’Amainatjament deras Còstas de Gasconha en 1959). Mes recentament que s’an tornat desvolopar produccions de qualitat (guits taths hitges, pòrcs, vins de Madiran). Er’importància deths lesers que valoreja eths atots deths Hauts Pirenèus, país deth torisme deras quate sasons e deths eco-espòrts. Sectors principaus deth torisme navèth : * Er’aur blanc : creacion d’estacions d’altitud enas annadas 60-70 (era Mongia, St Lari-Solà, Piau-Engali) puish d’unitats petitas d’esqui de hons après 1980. * Era passejada e era descobèrta dera natura (creacion en 1967 deth Parc Nacionau deths Pirenèus, hialat deths GR) * Eths espòrts ciclistas (ciclotorisme, VTT) aprofitant dera notorietat devuda ath Torn de França (etapa tradicionau deths grans pòrts pirenencs, arribadas en montanha). * Eths eco-espòrts aerians (parapenta, deltaplana) e d’aigas vivas (canoë, rafting). D’aquiu enlà er'arrenavida demografica dera montanha on suberviu tanben ua economia pastorala tradicionau (aulhas e vacas de carn dab muda de cap a las estivas) indispensabla entar enviroament mercés ara pluriactivitat e a ua politica d’ajudas financiaras (ISM : indemnitats especiaus montanha). Enfin, eth Tarba gran (mes de {{formatnum:100000}} en’aglomeracion, era mitat deths emplecs deth departament) qu’a vist era sua importància industriau a baishar, mès que s’assegura coma centre de servicis, pòl universitari (4000 estudiants) e de tecnologias navèras. == Vejatz tanben == === Ligams intèrnes === * [[Presidents deu departament deus Nauts Pirenèus]] * [[Bigòrra]] * [[Arrondiments deths Hauts Pirenèus]] * [[Cantons deths Hauts Pirenèus]] * [[Comunas deths Hauts Pirenèus]] == Nòtas == <references /> {{Portal|Gasconha|Occitània}} {{OcDivDep}} {{FranceDep}} [[Categoria:Hauts Pirenèus|*]] pq0h4z1nbqd5r2plgean3wyc54kdbqo 0 26197 2512098 1861485 2026-11-03T09:57:59Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 2512098 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!-- Article redigit en provençau --> En [[matematicas]], una '''relacion d'equivaléncia''' dins un [[ensemble]] ''E'', [[relacion binària]] d'un tipe particular, es lo mejan de definir una classificacion completa deis elements de ''E'' segon un critèri donat. Leis elements de ''E'' son agropats en '''classas d'equivaléncia''' : cada element ''x'' de ''E'' apartèn a una classa determinada sens ambigüitat, contenent totei leis elements de ''E'' que, segon lo critèri utilizat, se pòdon pas destriar de ''x'' : se ditz que son equivalents a ''x''. Es sovent interessant d'identificar (de considerar per identics) leis elements de ''E'' qu'apartènon a una meteissa classa d'equivaléncia, valent a dire de lei confondre volontariament : se definís ansin l''''ensemble quocient''' de ''E'' per la relacion d'equivaléncia, qu'es l'ensemble dei classas d'equivaléncia. Per exemple, dins l'ensemble <math>\mathbb{N}</math> deis [[entier naturau| entiers naturaus]], lo critèri de paritat correspònde a la relacion binària "aver la meteissa paritat que", qu'es una relacion d'equivaléncia (coma se poirà verificar aisadament, cf. la definicion çai sota). Permete d'agropar leis entiers naturaus en doas classas, que designarem aicí per lei notacions <math>\mathcal{P},\, \mathcal{I}</math> : : <math>\mathcal{P} = \{0,\, 2,\, 4, \dots \}</math> es la classa deis entiers naturaus pars : <math>\mathcal{I} = \{1,\, 3,\, 5, \dots \}</math> es la classa deis entiers naturaus impars L'ensemble quocient de ''E'' per aquesta relacion d'equivaléncia es l'ensemble <math>\{\mathcal{P},\, \mathcal{I}\}</math> que seis elements son lei doas classas d'equivaléncia. ==Definicion== Se sòna '''relacion d'equivaléncia''' dins un ensemble ''E'' (supausat non vuege) una [[relacion binària]] <math>\mathcal{R}</math> dins ''E'' qu'es au còp [[relacion binària#Reflexivitat|reflexiva]], [[relacion binària#Simetria|simetrica]] e [[relacion binària#Transitivitat|transitiva]], valent a dire : * reflexivitat : : <math>\forall\, x \in E, x \mathcal{R} x</math> * [[simetria]] : : <math>\forall (x,\, y) \in E^2, (x \mathcal{R} y) \Rightarrow (y \mathcal{R} x)</math> * transitivitat : : <math>\forall (x,\, y,\, z) \in E^3, (x \mathcal{R} y) \wedge (y \mathcal{R} z) \Rightarrow (x \mathcal{R} z</math>) Quand <math>\mathcal{R}</math> es una relacion d'equivaléncia dins ''E'' e que dos elements ''x'', ''y'' de ''E'' son taus que <math>x \mathcal{R} y</math> , se ditz que : : ''x'', ''y'' son equivalents modulo <math>\mathcal{R}</math> (o "equivalents segon <math>\mathcal{R}</math> "). '''Remarca''' : es clar que l'egalitat dins un ensemble ''E'' es una relacion d'equivaléncia dins ''E'' e que per tot element ''x'' de ''E'', ''x'' es lo solet element equivalent (valent a dire aicí : egau) a ''x''. La nocion de relacion d'equivaléncia generaliza la nocion d'egalitat. ===Notacions=== * Una notacion frequenta per una relacion d'equivaléncia es " <math>\ \sim</math> " ; s'escriu sovent : <math>\ x \sim y</math> en plaça de : <math>x \mathcal{R} y</math> . * De còps que i a, s'escriu : <math>x \equiv y \mod \mathcal{R}</math> (onte "mod" es una abreviacion de ''modulo''). ==Classas d'equivaléncia== Siá <math>\mathcal{R}</math> una relacion d'equivaléncia dins un ensemble ''E''. ===Definicion=== * Per tot element ''x'' de ''E'', se definís ansin la '''classa d'equivaléncia''' (o '''classa''') de ''x'' modulo <math>\mathcal{R}</math> (o "segon <math>\mathcal{R}</math> "): : <math>\mathcal{R}(x) = \{y \in E \mid x \mathcal{R} y\}</math> (la classa de ''x'' es lo sosensemble de ''E'' qu'a per elements leis elements de ''E'' equivalents a ''x''). : S'escriu sovent (se lo contèxte es clar) : <math>\overline{x}</math> en luòga de : <math>\mathcal{R}(x)</math> . * Inversament, se ditz qu'un sosensemble <math>\mathcal{C}</math> de ''E'' es una classa d'equivaléncia modulo <math>\mathcal{R}</math> (o "segon <math>\mathcal{R}</math> ") s'existís (aumens) un element ''x'' de ''E'' tau que <math>\mathcal{R}(x) = \mathcal{C}</math> . '''Remarca''' : estent dos elements ''x'', ''y'' de ''E'' : : <math>y \in \mathcal{R}(x) \iff x \mathcal{R} y\quad (1)</math> : <math>x \in \mathcal{R}(y) \iff x \mathcal{R} y\quad (2)</math> La proposicion (1) es ren autre que la definicion de la classa d'equivaléncia de ''x''.<br> Se'n dedutz : <math>x \in \mathcal{R}(y) \iff y \mathcal{R} x</math> en intervertissent ''x'', ''y'', puei la proposicion (2) per simetria de <math>\mathcal{R}</math> . ===Proprietat=== * Tota classa d'equivaléncia (modulo <math>\mathcal{R}</math> ) es una partida non vueja de ''E'' * Estent dos elements ''x'', ''y'' de ''E'' : : se <math>y \in \mathcal{R}(x)</math> , alora <math>\mathcal{R}(x) = \mathcal{R}(y)</math> : se <math>y \notin \mathcal{R}(x</math>) , alora <math>\mathcal{R}(x) \cap \mathcal{R}(y) = \varnothing</math> : Autrament dich, doas classas d'equivaléncia son siá egalas siá [[Ensemble#Ensembles desjonchs|desjonchas]] * Tot element de ''E'' apartèn a una classa d'equivaléncia, e apartèn ren qu'a una classa d'equivaléncia (la sieuna) Se pòt sintetizar tot aiçò ansin : l'ensemble dei classas d'equivaléncia modulo <math>\mathcal{R}</math> es una [[particion (matematicas)|particion]] de l'ensemble ''E''. demostracion : * Se <math>\mathcal{C}</math> es una classa d'equivaléncia, existís <math>x \in E</math> tau que <math>\mathcal{R}(x) = \mathcal{C}</math> . Coma <math>x \mathcal{R} x</math> (reflexivitat), <math>x \in \mathcal{R}(x)</math> : ''x'' es element de <math>\mathcal{C}</math> . * Supausem que <math>y \in \mathcal{R}(x)</math> , valent a dire : <math>x \mathcal{R} y</math> . Per transitivitat de <math>\mathcal{R}</math> : ** tot element ''z'' de ''E'' qu'es equivalent a ''x'' es equivalent a ''y'' ; aiçò significa que : <math>\mathcal{R}(x) \subset \mathcal{R}(y)</math> ** reciprocament, tot element ''z'' de ''E'' qu'es equivalent a ''y'' es equivalent a ''x'' : <math>\mathcal{R}(y) \subset \mathcal{R}(x)</math> ** Ansin, lei doas inclusions de sens contrari pròvan l'egalitat : <math>\mathcal{R}(x) = \mathcal{R}(y)</math> . * Supausem que <math>y \notin \mathcal{R}(x)</math> : ''x'', ''y'' son pas equivalents. Existiguèsse un element ''z'' comun a <math>\mathcal{R}(x)</math> e <math>\mathcal{R}(y)</math> , aquò implicariá : <math>x \mathcal{R} z</math> e <math>y \mathcal{R} z</math> , donc per simetria e transitivitat : <math>x \mathcal{R} y</math> , còntradisent l'ipotèsi. <br>Ansin lei doas classas <math>\mathcal{R}(x)</math> , <math>\mathcal{R}(y)</math> son desjonchas. * S'es vist ''supra'' que <math>x \in \mathcal{R}(x)</math> ; coma doas classas non desjonchas son egalas, la classa <math>\mathcal{C} = \mathcal{R}(x)</math> es la soleta que contèn ''x''. ==Ensemble quocient== Siá <math>\mathcal{R}</math> una relacion d'equivaléncia dins un ensemble ''E''. ===Definicion=== L''''ensemble quocient''' de l'ensemble ''E'' per la relacion d'equivaléncia <math>\mathcal{R}</math> es l'ensemble dei classas d'equivaléncia modulo <math>\mathcal{R}</math> , notat : <math>E / \mathcal{R}</math> . : <math>E / \mathcal{R} = \{\mathcal{R}(x) \mid x \in E\}</math> Informalament, de ''passar'' de l'ensemble ''E'' a l'ensemble quocient <math>E / \mathcal{R}</math> consistís a identificar, per cada classa <math>\mathcal{C}</math> d'equivaléncia modulo <math>\mathcal{R}</math> , totei leis elements d'aquesta classa : se considèra que leis elements de <math>\mathcal{C}</math> ne fan plus qu'un. Es tipicament un procès d'abstraccion. La nocion d'ensemble quocient es fondamentala en matematicas per la construccion d'ensembles novèus. ===La subrejeccion canonica=== Se definís l'[[Aplicacion (matematicas)|aplicacion]] seguenta, qu'en tot element ''x'' de ''E'', associa sa classa d'equivaléncia : : <math>\pi : E \to E / \mathcal{R}, x \mapsto \mathcal{R}(x)</math> L'aplicacion ansin definida es [[Subrejeccion|subrejectiva]] (se <math>\mathcal{C}</math> es element de <math>E / \mathcal{R}</math> , existís aumens un element ''x'' de ''E'' tau que <math>\mathcal{R}(x) = \mathcal{C}</math> , autrament dich : <math>\pi(x) = \mathcal{C})</math> . L'aplicacion <math>\ \pi</math> es sonada '''subrejeccion canonica''' de ''E'' vèrs l'ensemble quocient <math>E / \mathcal{R}</math> . ====Proprietat==== Estent dos elements ''x'', ''y'' de ''E'' : : <math>\pi(x) = \pi(y) \iff x \mathcal{R} y</math> D'efècte, <math>\pi(x) = \pi(y) \iff \mathcal{R}(x) = \mathcal{R}(y)</math> , e <math>\mathcal{R}(x) = \mathcal{R}(y) \iff x \mathcal{R} y</math> , car dos elements de ''E'' an la meteissa classa se e solament se son equivalents. ===La proprietat universala de l'ensemble quocient === Sián ''E'', ''F'' dos ensembles, <math>\mathcal{R}</math> una relacion d'equivaléncia dins ''E'', e <math>\pi : E \to E / \mathcal{R}</math> la subrejeccion canonica. * Se <math>g : E / \mathcal{R} \to F</math> es una aplicacion e se <math>f = g \circ \pi : E \to F</math> , alora per tot pareu (''x'', ''y'') d'elements de ''E'' : : <math>x \mathcal{R} y</math> implica <math>\ f(x) = f(y)</math> : se ditz que ''f'' es constanta subre cada classa d'equivaléncia. * Reciprocament, siá <math>f : E \to F</math> una aplicacion tala que per tot pareu (''x'', ''y'') d'elements de ''E'' : : <math>x \mathcal{R} y</math> implica <math>\ f(x) = f(y)</math> . : Alora, existís una aplicacion unica <math>g : E / \mathcal{R} \to F</math> tala que <math>f = g \circ \pi</math> . demostracion : A) Coma <math>f = g \circ \pi</math> , per tot pareu (''x'', ''y'') d'elements de ''E'' : <math>\ f(x) = g(\pi(x))</math> e <math>f(y) = g(\pi(y))\quad (1)</math> . Se <math>x \mathcal{R} y</math> , alora <math>\ \pi(x) = \pi(y)</math> : resulta de la relacion (1) que : <math>\ f(x) = f(y)</math> . B) Recipròca. * Demostrem premier '''l'unicitat''' de l'aplicacion ''g''. S'existís <math>g : E / \mathcal{R} \to F</math> tala que <math>f = g \circ \pi</math> , e se <math>\mathcal{C}</math> es un element de <math>E / \mathcal{R}</math> , se pòt trobar (aumens) un element ''x'' de ''E'' tau que <math>\pi(x) = \mathcal{C}</math> . Alora, necessariament : :<math>g(\mathcal{C}) = g(\pi(x)) = (g \circ \pi)(x) = f(x)</math> : la '''soleta''' valor possibla de ''g'' en <math>\mathcal{C}</math> es ''f''(''x''), çò que pròva l'unicitat de ''g''. * Demostrem ara '''l'existéncia''' de l'aplicacion ''g''. Venèm de veire que necessariament, per tot element <math>\mathcal{C}</math> de <math>E / \mathcal{R}</math> : : <math>g(\mathcal{C}) = f(x)</math> , se ''x'' es un element de ''E'' chausit tau que <math>\pi(x) = \mathcal{C}</math> ; : sufís de mostrar qu'aiçò definís <math>g(\mathcal{C})</math> sens ambigüitat, valent a dire que lo segond membre ''f''(''x'') de l'egalitat depende pas de l'element ''x'' qu'es estat chausit. : D'efècte, se remplaçam l'element ''x'' de ''E'' tau que <math>\pi(x) = \mathcal{C}</math> per un autre element ''y'' de ''E'', tau que <math>\pi(y) = \mathcal{C}</math> , alora <math>\ \pi(x) = \pi(y)</math>, valent a dire <math>x \mathcal{R} y</math> , donc per ipotèsi, <math>\ f(x) = f(y)</math> . Aiçò pròva qu'una aplicacion <math>g : E / \mathcal{R} \to F</math> es estada definida. : Enfin, còmpte tengut de la definicion de ''g'', per tot element ''x'' de ''E'', <math>(g \circ \pi)(x) = g(\pi(x)) = g(\mathcal{C})</math> , onte <math>\mathcal{C} = \pi(x)</math> , donc <math>(g \circ \pi)(x) = f(x)</math> (vejatz ''supra'' : <math>g(\mathcal{C}) = f(x)</math> ), çò que pròva l'egalitat <math>g \circ \pi = f</math> , e acaba la demostracion. ==Exemples== * La congruéncia modulo 3 (se pòt remplaçar 3 per tot autre entier naturau estrictament positiu). Se ditz qu'un element ''a'' de l'ensemble <math>\mathbb{Z}</math> deis [[entier]]s es multiple de 3 s'existís un element ''b'' de <math>\mathbb{Z}</math> tau que ''a'' = 3 ''b'' (per exemple, −6, 0, +15 son de multiples de 3). Se definís dins l'ensemble <math>\mathbb{Z}</math> una relacion binària (sonada '''congruéncia''' modulo 3): estent dos entiers ''n'', ''p'', escriurem : : <math>n \equiv p\; [3]</math> (legir : ''n'' es congru a ''p'' modulo 3) se e solament se <math>\ n - p</math> es multiple de 3, valent a dire : : <math>n \equiv p\; [3]\; \iff \exists k \in \mathbb{Z}</math> tau que <math>\ n - p = 3 k</math> .<br> : Aquesta relacion binària es una relacion d'equivaléncia dins <math>\mathbb Z</math> : : per tot <math>n \in \mathbb{Z}</math> , <math>n - n = 0 = 3 \cdot 0</math> , e <math>0 \in \mathbb{Z}</math> : :: donc <math>n \equiv n\; [3]</math> (reflexivitat) : se <math>(n,\, p) \in \mathbb{Z}^2</math> e <math>n \equiv p\; [3]</math> , <math>\exists k \in \mathbb{Z}</math> tau que <math>\ n - p = 3 k</math> ; alora <math>p - n = 3 \cdot (-k)</math> , e <math>-k \in \mathbb{Z}</math> : :: donc <math>p \equiv n\; [3]</math> (simetria) : se <math>(n,\, p,\, q) \in \mathbb{Z}^3</math> e <math>n \equiv p\; [3]</math> , <math>p \equiv q\; [3]</math> : <math>\exists k \in \mathbb{Z}</math> tau que <math>\ n - p = 3 k</math> , <math>\exists \ell \in \mathbb{Z}</math> tau que <math>\ p - q = 3 \ell</math> . Alora, <math>\ n - q = (n -p) + (p - q) = 3 k + 3 \ell = 3 (k + \ell)</math> , e <math>k + \ell \in \mathbb{Z}</math> : :: donc <math>n \equiv q\; [3]</math> (transitivitat) Tot entier ''n'' se pòt escriure d'un solet biais sota la forma : <math>\ n = 3 q + r</math> , onte ''q'' es un entier e <math>r \in \{0,\, 1,\, 2\}</math> : se ditz que ''q'' (respectivament ''r'') es ''lo quocient'' (respectivament ''la rèsta'') de la division euclidiana de ''n'' per 3 ; per exemple, se ''n'' = 17 : ''q'' = 5 e ''r'' = 2. Alora, <math>\ n - r = 3 q</math> , donc <math>n \equiv r\; [3]</math> : estent dos entiers ''n'', ''p'' : <math>n \equiv p\; [3]</math> se e solament se ''n'', ''p'' an la meteissa rèsta dins la division euclidiana per 3. Ansin, i a exactament tres possibilitats : # se ''r'' = 0, <math>n \equiv 0\; [3]</math> # se ''r'' = 1, <math>n \equiv 1\; [3]</math> # se ''r'' = 2, <math>n \equiv 2\; [3]</math> Existisson exactament 3 classas d'equivaléncia modulo 3 dins <math>\mathbb{Z}</math> , aquelei de 0, 1, 2, que poirem notar respectivament <math>\overline{0},\, \overline{1},\, \overline{2}</math> : : <math>\overline{0} = \{\dots -6,\, -3,\, 0,\, 3, 6 \dots\}</math> (classa modulo 3 de 0 ; es tanben la classa de 3...) : <math>\overline{1} = \{\dots -5,\, -2,\, 1,\, 4, 7 \dots\}</math> (classa modulo 3 de 1 ; es tanben la classa de 4...) : <math>\overline{2} = \{\dots -4,\, -1,\, 2,\, 5, 8 \dots\}</math> (classa modulo 3 de 2 ; es tanben la classa de 5...) L'ensemble quocient de <math>\mathbb{Z}</math> per la congruéncia modulo 3, notat abitualament <math>\mathbb{Z} / 3\, \mathbb{Z}</math> , es : <math>\{\overline{0}, \overline{1}, \overline{2}\}</math> . * Dins l'ensemble ''E'' dei drechas dau plan, la relacion binària "aver la meteissa direccion" es una relacion d'equivaléncia. La classa d'equivaléncia d'una drecha ''d'' es l'ensemble dei drechas que li son parallèlas (comprés ''d''). * Un exemple "generic". Sián dos ensembles ''E'', ''F'' e una aplicacion <math>f : E \to F</math> . Se definís ansin una relacion binària <math>\mathcal{R}_f</math> dins ''E'' : per tot pareu (''x'', ''y'') d'elements de ''E'' : : <math>x \mathcal{R}_f\, y \iff f(x) = f(y)</math> : Es de bòn veire que <math>\mathcal{R}_f</math> es una relacion d'equivaléncia dins ''E'' ; la classa d'un element ''x'' de ''E'' es l'ensemble deis elements de ''E'' onte ''f'' a la meteissa valor qu'en ''x''. :Lo qualificatiu de ''generic'' vòu dire que tota relacion d'equivaléncia dins ''E'' se pòt definir ansin. D'efècte, se <math>\mathcal{R}</math> es una relacion d'equivaléncia dins ''E'', e se <math>\pi : E \to E / \mathcal{R}</math> es la subrejeccion canonica, es estat vist que per tot pareu (''x'', ''y'') d'elements de ''E'' : : <math>x \mathcal{R} y \iff \pi(x) = \pi(y)</math> . Autrament dich : <math>\mathcal{R} = \mathcal{R}_{\pi}</math> ==Vejatz tanben== * [[Aplicacion (matematicas)|Aplicacion]] * [[Particion (matematicas)| Particion]] * [[Relacion binària]] [[Categoria:Teoria deis ensembles]] hsgyezjozp6k43nms11k8u339gxg9z8 0 28208 2512044 2448319 2026-11-02T20:38:53Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512044 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Promilhanas | nom2 = ''Promilhanes'' | imatge = Bâtiment_agricole_avec_deux_caselles.jpg | descripcion = Bastiment agricòla ambe doás casèlas. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Carcin}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Òlt}} | arrondiment = [[Arrondiment de Caors|Caors]] | canton = Las Marcas del Sud-Carcin ([[Canton de Limonha|Limonha]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Grand Vilafrancat|CC del Grand Vilafrancat]] | insee = 46227 | cp = 46260 | cònsol = Jean-Marc Richer | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Promilhanaises - Promilhanais (en [[francés]]) | longitud = 1.81638888889 | latitud = 44.3766666667 | alt mini = 334 | alt mej = 390 | alt maxi = 403 | km² =14.55 }} '''Promilhanas'''{{RepTopMP}} [{{AFI|prụmịʎˈɔːnɔs}}]<ref name=>[https://web.archive.org/web/20190527005654/http://symila.univ-tlse2.fr/alf/lieux/ Liste des points d'enquêtes de l'ALF* - SYMILA]</ref> (''Promilhanes'' [pʁomijɑn] en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[carcin]]òla situada dins lo departament francés d'[[Òut (departament)|Òut]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 46227.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=46227 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Jean-Marc Richer |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Joseph Gousset|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Daniel Gasc |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2001 |Identitat= Joseph Gousset|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=46227 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=783 |1846=801 |1851=824 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=746 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=518 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=221 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=181 |2005=166 |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òlt]] * [[Portal:Carcin|Lo Portal de Carcin]] * [[Carcinòl (parlar)|L'occitan de Carcin]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas d'Òlt}} [[Categoria:Comuna d'Òlt]] [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] ql89mdbwp3g7d51zzsnze5hul7zs40b 0 29410 2512100 2466136 2026-11-03T10:07:45Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2512100 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} Un '''escaisnom collectiu''' es un nom d'escais o chafre donat als estatjants d'una [[vila]] o d'un vilatge. ==Exemples d'escaisnoms collectius== * '''Agde''': los baugs * '''Besièrs''': los camèus * '''Marselha''': los festièrs, los gornauds (=mena de peis) * '''Sant Tropetz''': los abelhièrs * '''Tolon''': los raca-pofres * '''Tolosa''': los manja-pastissons ==Escaisses de Gardon== Basat sus lo libre d’André Bernardy ''Les sobriquets collectifs'' (Ateliers Henri Peladan, 1962). Dadas confirmadas o completadas per de testimonhatges reculhits per Nathalie Jullien (servici de comunicacion a la vila Vauvèrd), Alice Paraluellos (Associacion de la connaissance du patrimoine a Manduèlh) e René Domergue (sociològ, Nimes) *[[Aigas Mòrtas|AIGAS MÒRTAS]] Aigues-Mortes: Ventresblus Escais que ven del segle XV. Durant una batalha importanta un fum de soldats perdèron la vida. En podent pas los enterrar totes, decidiguèron de los cobrir de sal per amor que los cadavres poirissen pas. Quand anaron los cercar per los sebelir, lors ventres èran blaus. Altra explicacion, abans Aigas Mortas èran al mitan d’un palun, la febra tifoida èra frequenta e lo ventre dels malautes venia blau. * AIGAS VIVAS Aigues-Vives: Banhats /li banha/ (La vòta se fasia en mai mas la pluèja degalhava la festa) * AIMARGUES Aimargues: Raubavèstas, raubaves, raubavesca (vesce, une légumineuse fourragère que les animaux broutaient) * ALÈST Alès: Manjatripas * AUBÒRD Aubord: Jalós * BÈUVESIN Beauvoisin: Tèfles (testas gròssas o gaututs) * BÈLAGARDA Bellegarde: Cacalauson (cagarauletas blancas) * BERNíS Bernis: Manjasaucissa * BESOSSA BEZOUCE Escolaborsa (afogats de jogar o panaires per rason del relèu de malapòsta dins lo rodal) * BOLHARGUE Bouillargues: Escambarlats (en las guèrras de religion los Bolhargués èran catolics arribavan las tropas catolicas e camisards quand èran los camisards que passavan) * BRINHON Brignon: Ases, ases borruts (lo darrièr diluns d’agost i avia una fièra ambe fòrça d’ases) * CAISSARGUE Caissargues: Manjabòfi (= gòbi), manjaforma, plantagrame * CALVISSON Calvisson: Nenes (?) donat pels abitants de Somèire e de Congénies signifie simple d'esprit. Manjacabras, pins, manjacampanas (la campana de 159 quintals del temple fuguèt installada lo 15 de març de 1624 e baissada. En 1633, i metèron una campana novèla mas dètz ans après lo campanal davalèt) * CAVAIRAC CAVEIRAC: Becagrum, sarrau(s ?) de tèla (bloda grisa portada en ivèrn per protegir los vestits abituals) * CLARENÇAC Clarensac: Ganachas (longa tunica de lana que portavan las femnas sus la camisa en ivèrn) * CODONHAN Codognan:clapins dels camps (escais donat per la polícia 1851 aprèp le còp d'Estat del 2 de desembre quand Loís Napoleon Bonaparte decrèta la dissolucion de l'Assemblada Constituenta. Dins lo país, s’assaja un còp de fòrça. Mas fa fogassa. Los gendarmes perseguísson los participants, mas capíton pas a sarrar un sol abitant de Codonhan, d'ont l'expression : "córron coma de lapins de camp».) * GARONS Garons: v-Fifres * GENERAC Générac: racanèls * GODARGUE Goudargues: Trempacuol (es lo nom d’una gròssa pica-sèrps, vilatge essent entornejat de canals) * GRAU DEL REI, Lo Grau-du-Roi, Le Graulenc: Pèdescauçs (perque son pescaires), manjatripas perque manjavon las tripas de la "foca" o "folca", en francés " foulque , judelle , macroule ", aucèl de la talha d’una poleta, de color negra grisassa. Es un aucèl d’estanh que se caça. En Occitània s’apèla, abusivament, "macreuse". En realitat, la "macreuse" es un autre aucèl - un guit negre justament sonat "lo negre" o "negrassa", que daissa pas la mar) * JONQUIÈRAS Jonquières: Manjagalinas * JUNAÇ Junas: Corgolas (o benlèu « cogorlas ??) * LA CALMETA La Calmette: Cambasrojas (una èrba de tija roja, la persitaire èra plan abondanta dins la plana de Gardon) * LANGLADA Langlade: Longscòus * LO CAILAR Le Cailar: Planta-sause (arbre corrent ailà), manja-sangars (=gardons), manjafanga (Lo Cailar es umit, las aigadas de Vistre e de Ronin?? (Rhony) depausan de fanga a las carrièras) * LEDENON Ledenon: Morgas, legat de morgas (lo vilatge seria creat per de morgas) * MANDUÈLH Manduel: Manjabònas (bourgeons), manjabren A Manduèlh manjavan en salada las bònas que trobavan a la prima per las vinhas. * MARGARIDA Marguerittes: Còntenegras (nuques noires) tanben a Sant Laurenç. Los Margaridencs eran de trabalhaires dels camps ambe sos esquinas plegadas qu’expausavan et exposaient sos copets al soleh. * MILHAU Milhaud: Baugs, bècagrun, manjaforma * MONOBLET Monoblet: Braconièrs (tranquilles dins los bòsques d’euses, los caçaires oblidavan la caça que braconavan) * NIMES Nimes: Rachalan (raja.. ??) per los pageses de Nimes, Manjamerluça (manjan brandada), manjalòc (peissonet del riu Vistre), a Caçalinhòta, sauta-rigòla, reborsièrs, escambarlats (per los qu’avian un pè dins lo partit catolic e l’autre dins lo protestant) **Los "ventres blus" dison los d’Aigasmòrtas **Los jalós per los d’Aubòrd **Los manjacagaraulas per los de Vergesa **Los "lourdauds" per los de Clarençac **Los "trempacul" per los de Godargues **Los "mangeurs de boue" per los del Cailar **Los "fêlés" per los de Pont Sant Esperit **Los mancavòutièra per los d’Uchau Dins los barris: *l'Enclòs del Rei, catolic e reialiste poblat de trabalhadors de la tèrra, los "cebets" o "cebans". * Camin de [[Montpelhièr]] e la Placeta poblat de Protestants "gòrjas nègras" e "pè descauçs"; los "verdets", volontaris reialistes aprèp lo 9 de Termidor, en 1815 e durant la Terror Blanca ; "griaires" per los protestants qu’an pres Nimes après la miquelada. Èran un centenat de soldats ambe l’aiga a la cencha dins lo canal vòutat de l’Agau, que capitèran a franquejar los barròts del Molin de la Boqueria, un còp ressats. Lis masetièrs per los Nimesencs qu’anavan cada dimenge a lor maset. *Sant Gervasi St-Gervazy: Crotz (plorejaires, gents a evitar perqué se complanhon ambe de planhs de longa. Portan lor crotz. ==Ligams suls escaisnoms collectius occitans== *[https://web.archive.org/web/20160304214506/http://www.parc-naturel-narbonnaise.fr/content/download/304/1288/version/1/file/Des+surnoms.pdf '''Comunas, gent, escaisses e dires''' *[http://mc42.free.fr/sobtitre.htm '''Les sobriquets des habitants des villes et villages méridionaux au 19° siècle'''] [[Categoria:Gentilici]] odfqxwheg0bzcriecti4bm4pvh823pg 0 30377 2512004 2066335 2026-11-02T13:05:59Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512004 wikitext text/x-wiki {{Infobox Cap d'Estat | nom =José Sócrates Carvalho Pinto de Sousa |carta=pt | imatge = File:José Sócrates cropped.png | talha imatge = | títol=[[Lista dels primièrs ministres de Portugal|Primièr Ministre de Portugal]] | foncion1 = | debuta mandat1 = [[12 de març]] de [[2005]] | fin mandat1 = [[21 de junh]] de [[2011]] | predecessor1 = [[Pedro Santana Lopes]] | successor1 = [[Pedro Passos Coelho]] | naissença = [[6 de setembre]] de [[1957]] | luòc naissença = [[Miragaia]], [[Porto]]</br>(registat a [[Alijó]], [[Vilar de Maçada]]) | decès = | luòc decès = | conjunt = Sofia Mesquita Carvalho Fava (divorciats) | profession = engenhaire civil | nacionalitat = portuguesa | partit = Partit Socialista | emblèma = | religion = | lista = }} '''José Sócrates Carvalho Pinto de Sousa''', engenhaire e òme politic n. [[1957]], foguèt primièr ministre de [[Portugal]] entre [[2005]] e [[2011]]. {{Clr}} {{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Pedro Santana Lopes]]|aprèp= [[Pedro Passos Coelho]] |nom=[[Fichièr:Flag of the Prime Minister of Portugal.svg|50px]] <br />[[Lista dels primièrs ministres de Portugal|Primièr ministre de Portugal]] <br />[[12 de març]] de [[2005]]</br>[[21 de junh]] de [[2011]]}} == Liens externes == * {{pt}} [https://web.archive.org/web/20081023073612/http://josesocrates.blogs.sapo.pt/ Blòg de José Sócrates] {{commons|José Sócrates}} [[Categoria:Personalitat politica portuguesa|Socrates]] [[Categoria:Primièr ministre de Portugal|Socrates, Jose]] [[Categoria:Naissença en 1957|Socrates, Jose]] pc5r3xav4oyhixxcs623v8ybtetzmov 8 32673 2512033 2249813 2026-11-02T19:43:30Z Maintenance script 22848 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2512033 javascript text/javascript //<nowiki> /** * Apond de ligams aprèp las categorias per rapidament * suprimir / modificar / apondre una categoria sus un article. * Utiliza Ajax e l'api MediaWiki per recercar una categoria. * Version adaptada per WP:oc de [[:commons:MediaWiki:HotCat.js]] * * Autor original : Magnus Manske * Adaptacion per WP:oc : Cedric31 * [[Categoria:MediaWiki:Foncion Monobook en JavaScript]] */ // VARIABLAS PERSONALIZABLAS // Suggestion delay in ms var hotcat_suggestion_delay = 200; // Talha de la lista desenrotlanta (en items) var hotcat_list_size = 10; // Nombre de categorias suggeridas al moment de la recèrca var hotcat_list_items = 50; // Permet d'enregistrar automaticament la modif sens tornar passar per la fenèstra d'edicion // var hotcat_autocommit = false; // Permet d'afichar la lista de suggestion cap al bas // var hotcat_list_down = false; // FIN DE LA PERSONALIZACION DE LAS VARIABLAS var hotcat_running = 0 ; var hotcat_last_v = "" ; var hotcat_exists_yes = "//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/P_yes.svg/20px-P_yes.svg.png" ; var hotcat_exists_no = "//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/P_no.svg/20px-P_no.svg.png" ; if( mw.config.get('wgNamespaceNumber')%2 == 0 && document.URL.indexOf("printable=yes")==-1) $( hotcat ) ; function hotcat () { if ( hotcat_check_action() ) return ; // Edited page, reloading anyway var catlinks = document.getElementById("catlinks"); if (! catlinks) { // all except discussion // let's create a fake one var bodyC = document.getElementById("bodyContent"); catlinks = document.createElement("div"); catlinks.id = "catlinks"; catlinks.className = "catlinks"; catlinks = bodyC.appendChild(catlinks); } var catline = document.getElementById ('mw-normal-catlinks'); // Since MW 1.13alpha if( !catline ) { catline = catlinks.insertBefore(document.createElement("div"), catlinks.firstChild); catline.id = "mw-normal-catlinks"; } if ( catline == null || typeof catline == 'undefined' ) return ; hotcat_modify_existing ( catline ) ; hotcat_append_add_span ( catline ) ; } function hotcat_append_add_span ( catline ) { var span_add = document.createElement ( "span" ) ; var span_sep = document.createTextNode ( " | " ) ; if ( catline.firstChild ) catline.appendChild ( span_sep ) ; else { var a = document.createElement('a'); a.href = '/wiki/Categoria:Accueil'; a.title = 'Categoria:Accueil'; a.appendChild(document.createTextNode('Catégories')); catline.appendChild(a); catline.appendChild(document.createTextNode(' : ')); } catline.appendChild ( span_add ) ; hotcat_create_span ( span_add ) ; } String.prototype.ucFirst = function () { return this.substr(0,1).toUpperCase() + this.substr(1,this.length); } function hotcat_modify_span ( span , i ) { var cat_title = span.firstChild.getAttribute ( "title" ) ; // Removing leading Category: cat_title = cat_title.substr(cat_title.indexOf(":") + 1); var sep1 = document.createTextNode ( " " ) ; var a1 = document.createTextNode ( "(–)" ) ; var remove_link = document.createElement ( "a" ) ; remove_link.href = "javascript:hotcat_remove(\"" + cat_title + "\");" ; remove_link.appendChild ( a1 ) ; span.appendChild ( sep1 ) ; span.appendChild ( remove_link ) ; var mod_id = "hotcat_modify_" + i ; var sep2 = document.createTextNode ( " " ) ; var a2 = document.createTextNode ( "(±)" ) ; var modify_link = document.createElement ( "a" ) ; modify_link.id = mod_id ; modify_link.href = "javascript:hotcat_modify(\"" + mod_id + "\");" ; modify_link.appendChild ( a2 ) ; span.appendChild ( sep2 ) ; span.appendChild ( modify_link ) ; } function hotcat_modify_existing ( catline ) { var spans = catline.getElementsByTagName ( "span" ) ; for ( var i = 0 ; i < spans.length ; i++ ) { hotcat_modify_span ( spans[i] , i ) ; } } function hotcat_remove ( cat_title ) { var editlk = document.getElementById('ca-edit').getElementsByTagName('a')[0].href; if (window.confirm("Volètz vertadièrament suprimir la categoria '" + cat_title + "' ?")) { document.location = editlk + '&hotcat_removecat=' + encodeURIComponent(cat_title) ; } } function hotcatGetParamValue(paramName, h) { if (typeof h == 'undefined' ) { h = document.location.href; } var cmdRe=RegExp('[&?]'+paramName+'=([^&]*)'); var m=cmdRe.exec(h); if (m) { try { return decodeURIComponent(m[1]); } catch (someError) {} } return null; } function hotcat_check_action () { var ret = 0 ; if ( mw.config.get('wgAction') != "edit" ) return ret ; // Not an edit page, so no business... var summary = new Array () ; var t = document.editform.wpTextbox1.value ; var prevent_autocommit = 1 ; if ( typeof hotcat_autocommit != 'undefined' && hotcat_autocommit ) prevent_autocommit = 0 ; // Remove existing category? var hrc = hotcatGetParamValue('hotcat_removecat') ; // Add new category? var hnc = hotcatGetParamValue('hotcat_newcat') ; if ( typeof hrc != "undefined" && hrc != null && hrc != "" ) { var hcre = new RegExp("(\\s*)\\[\\[ *(?:Categoria|Category) *: *" + hrc.replace(/([\\\^\$\*\+\?\.\|\{\}\[\]\(\)])/g, "\\$1") + " *(\\|[^\\]]*)?\\]\\]", "gi"); var matches = t.match(hcre); if (matches != null && matches.length == 1) { // Found one occurrence of the category - good! if ( typeof hnc != "undefined" && hnc != null && hnc != "" ) { t = t.replace(hcre, "$1[[Categoria:" + hnc + "$2]]"); summary.push ( "Modificacion de la categoria [[Categoria:" + hrc + "]] → [[Categoria:" + hnc + "]]" ) ; } else { t = t.replace(hcre, ""); summary.push ( "Levament de la categoria [[Categoria:" + hrc + "]]" ) ; } ret = 1 ; } else { alert ( "Impossible de trobar una occurréncia unica de \"" + hrc + "\" - pòt èsser inclusa via un modèl" ) ; prevent_autocommit = 1 ; } } else { // Only adding? if ( typeof hnc != "undefined" && hnc != null && hnc != "" ) { // Looking for last cat var re = /\[\[(?:Categoria|Category):[^\]]+\]\]/ig var index = -1; while (re.exec(t) != null) index = re.lastIndex; var txt = "[[Categoria:" + hnc + "]]" ; if (index < 0) { t = t + '\n' + txt ; } else { t = t.substring(0, index) + '\n' + txt + t.substring(index); } summary.push ( "Apondon rapid de la categoria [[Categoria:" + hnc + "]]" ) ; ret = 1 ; } } if ( ret ) { document.editform.wpTextbox1.value = t ; document.editform.wpSummary.value = summary.join( " ; " ) + " (amb [[MediaWiki:Gadget-HotCats.js|HotCats]])" ; document.editform.wpMinoredit.checked = true ; if ( !prevent_autocommit ) { document.getElementById("bodyContent").style.display = "none" ; // Hiding the entire edit section so as not to tempt the user into editing... document.editform.wpSave.click(); } } // This is the end, my friend, the end... return ret ; } function hotcat_clear_span ( span_add ) { while ( span_add.firstChild ) span_add.removeChild ( span_add.firstChild ) ; } function hotcat_create_span ( span_add ) { hotcat_clear_span ( span_add ) ; var a_add = document.createElement ( "a" ) ; var a_text = document.createTextNode ( "(+)" ) ; span_add.id = "hotcat_add" ; a_add.href = "javascript:hotcat_add_new()" ; a_add.appendChild ( a_text ) ; span_add.appendChild ( a_add ) ; } function hotcat_modify ( link_id ) { var link = document.getElementById ( link_id ) ; var span = link.parentNode ; var catname = span.firstChild.firstChild.data ; while ( span.firstChild.nextSibling ) span.removeChild ( span.firstChild.nextSibling ) ; span.firstChild.style.display = "none" ; hotcat_create_new_span ( span , catname ) ; hotcat_last_v = "" ; hotcat_text_changed () ; // Update icon } function hotcat_add_new () { var span_add = document.getElementById ( "hotcat_add" ) ; hotcat_clear_span ( span_add ) ; hotcat_last_v = "" ; hotcat_create_new_span ( span_add , "" ) ; } function hotcat_create_new_span ( thespan , init_text ) { var form = document.createElement ( "form" ) ; form.method = "post" ; form.onsubmit = function () { hotcat_ok(); return false; } ; form.id = "hotcat_form" ; form.style.display = "inline" ; var list = document.createElement ( "select" ) ; list.id = "hotcat_list" ; list.onclick = function () { document.getElementById("hotcat_text").value = document.getElementById("hotcat_list").value ; hotcat_text_changed() ; } ; list.ondblclick = function () { document.getElementById("hotcat_text").value = document.getElementById("hotcat_list").value ; hotcat_text_changed() ; hotcat_ok(); } ; list.style.display = "none" ; var text = document.createElement ( "input" ) ; text.size = 40 ; text.id = "hotcat_text" ; text.type = "text" ; text.value = init_text ; text.onkeyup = function () { window.setTimeout("hotcat_text_changed();", hotcat_suggestion_delay ); } ; var exists = document.createElement ( "img" ) ; exists.id = "hotcat_exists" ; exists.src = hotcat_exists_no ; var OK = document.createElement ( "input" ) ; OK.type = "button" ; OK.value = "OK" ; OK.onclick = hotcat_ok ; var cancel = document.createElement ( "input" ) ; cancel.type = "button" ; cancel.value = "Anullar" ; cancel.onclick = hotcat_cancel ; form.appendChild ( list ) ; form.appendChild ( text ) ; form.appendChild ( exists ) ; form.appendChild ( OK ) ; form.appendChild ( cancel ) ; thespan.appendChild ( form ) ; text.focus () ; } function hotcat_ok () { var text = document.getElementById ( "hotcat_text" ) ; var v = text.value ; // Empty category ? if ( v == "" ) { hotcat_cancel() ; return ; } var editlk = document.getElementById('ca-edit').getElementsByTagName('a')[0].href; var url = editlk + '&hotcat_newcat=' + encodeURIComponent( v ) ; // Editing existing? var span = text.parentNode.parentNode ; // span.form.text if ( span.id != "hotcat_add" ) { // Not plain "addition" var cat_title = span.firstChild.innerHTML ; // Removing leading Category: cat_title = cat_title.substr(cat_title.indexOf(":") + 1); url += '&hotcat_removecat=' + encodeURIComponent( cat_title ) ; } document.location = url ; } function hotcat_cancel () { var span = document.getElementById("hotcat_form").parentNode ; if ( span.id == "hotcat_add" ) { hotcat_create_span ( span ) ; } else { while ( span.firstChild.nextSibling ) span.removeChild ( span.firstChild.nextSibling ) ; span.firstChild.style.display = "" ; for ( var i = 0 ; i < span.parentNode.childNodes.length ; i++ ) { if ( span.parentNode.childNodes[i] != span ) continue ; hotcat_modify_span ( span , i ) ; break ; } } } function hotcat_text_changed () { if ( hotcat_running ) return ; var text = document.getElementById ( "hotcat_text" ) ; var v = text.value.ucFirst() ; if ( hotcat_last_v == v ) return ; // Nothing's changed... hotcat_running = 1 ; hotcat_last_v = v ; if ( v != "" ) { var url = mw.config.get('wgServer') + "/" + wgScriptPath + "/api.php?format=xml&action=query&list=allpages&apnamespace=14&apfrom=" + encodeURIComponent( v ) + "&aplimit=" + encodeURIComponent( hotcat_list_items ); if ( typeof ( hotcat_xmlhttp ) != "undefined" ) hotcat_xmlhttp.abort() ; // Just to make sure... hotcat_xmlhttp = new sajax_init_object() ; hotcat_xmlhttp.open('GET', url, true); hotcat_xmlhttp.onreadystatechange = function () { if ( typeof hotcat_xmlhttp == "undefined" ) return ; if (hotcat_xmlhttp.readyState == 4) { var xml = hotcat_xmlhttp.responseXML ; if ( xml == null ) return ; var pages = xml.getElementsByTagName( "p" ) ; var titles = new Array () ; for ( var i = 0 ; i < pages.length ; i++ ) { var s = pages[i].getAttribute("title"); // Removing leading "Category:" s = s.substr(s.indexOf(":") + 1); if ( s.substr ( 0 , hotcat_last_v.length ) != hotcat_last_v ) break ; titles.push ( s ) ; } hotcat_show_suggestions ( titles ) ; } }; hotcat_xmlhttp.send(null); } else { var titles = new Array () ; hotcat_show_suggestions ( titles ) ; } hotcat_running = 0 ; } function hotcat_show_suggestions ( titles ) { var text = document.getElementById ( "hotcat_text" ) ; var list = document.getElementById ( "hotcat_list" ) ; var icon = document.getElementById ( "hotcat_exists" ) ; if ( titles.length == 0 ) { list.style.display = "none" ; icon.src = hotcat_exists_no ; return ; } var listh = hotcat_list_size * 20 ; if (titles.length < hotcat_list_size) { listh = titles.length * 20 ; } var nl = parseInt ( text.parentNode.offsetLeft ) - 1 ; var nt = parseInt(text.offsetTop) - listh ; // Parameter to show suggestion list beneath categories instead of above if (typeof hotcat_list_down != "undefined" && hotcat_list_down) { nt = text.offsetTop + text.offsetHeight; } list.size = 5 ; list.style.align = "left" ; list.style.zIndex = 5 ; list.style.position = "absolute" ; list.style.top = nt + "px" ; list.style.width = text.offsetWidth + "px" ; list.style.height = listh + "px" ; list.style.left = nl + "px" ; while ( list.firstChild ) list.removeChild ( list.firstChild ) ; for ( var i = 0 ; i < titles.length ; i++ ) { var opt = document.createElement ( "option" ) ; var ot = document.createTextNode ( titles[i] ) ; opt.appendChild ( ot ) ; opt.setAttribute( "value", titles[i] ); list.appendChild ( opt ) ; } list.style.display = "block" ; icon.src = hotcat_exists_yes ; var first_title = titles.shift () ; if ( first_title == hotcat_last_v ) return ; var suggestion = first_title; text.value = suggestion ; if (text.createTextRange) { // IE var ra = text.createTextRange(); ra.moveStart("character", hotcat_last_v.length); ra.moveEnd("character", suggestion.length); ra.select(); } else if( is_khtml ) { text.setSelectionRange( hotcat_last_v.length, suggestion.length ); } else { text.selectionStart = hotcat_last_v.length ; text.selectionEnd = suggestion.length ; } } //</nowiki> p61dtszrpc4994pt9shvqiijj5uruki 0 39985 2512073 2428812 2026-11-03T01:55:09Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512073 wikitext text/x-wiki {{omon|Universitat Tolosa 1 Capitòli|Universitat Pau Sabatièr}} {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:UTM-arche-et-pigeonnier.jpeg|right|200px|thumb|''Universitat de Tolosa-Le Miralh'']] L’'''Universitat de Tolosa-Joan Jaurés''' coneguda fins a 2014 coma '''Universitat de Tolosa-Lo Miralh''' o '''Tolosa II''' (en [[francés]] ''Université de Toulouse-Jean Jaures''), es l’una de las tres [[universitat]]s de l'[[Universitat de Tolosa]], especializada dins las letras e las [[sciéncias umanas]]. Son sit principal se trapa dins lo quartièr del Miralh, a [[Tolosa]]. == Isròria == {{Article detalhat|Universitat de Tolosa (anciana)}} == Estructuras == === Unitats de Formacion e de Recèrca === * '''UFR d'[[Istòria]], [[Arts]] e [[Arqueologia]]'''<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20060509172405/http://www.univ-tlse2.fr/ufr-histoire/ UFR d'Histoire, Arts et Archéologie]</ref>, estructurada en 4 departaments: [[Archius]] e [[mediatèca]] (DAM); [[Arts plastics]] - [[arts aplicas]]; [[Istòria]]; [[Istòria de l'art]] e [[arqueologia]]. * '''UFR de Lengas, Literaturas e Civilizacions estrangièras'''<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20050907090917/http://www.univ-tlse2.fr/ufr-langues/ UFR Langues, Littératures et Civilisations étrangères]</ref>, estructurada en 8 departaments: Estudis del Francés lenga estrangièra (DEFLE); Estudis del monde anglofòn (DEMA); Estudis ispanicas e ispanoamericanas; [[Lengas estrangièras]]; Lengas estrangièras aplicadas (LEA); [[Sciéncas del lengatge]]; Centre d’estudi del Torisme, de l’ostelaria e de las industrias de l'alimentacion (CETIA); Centre de Traduccion, interpretacion e mediacion lenguistica (CETIM). * '''UFR de Letras, [[Filosofia]] e [[Musica]]'''<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20050906011638/http://www.univ-tlse2.fr/ufr-lettres/ UFR Lettres, Philosophie et Musique]</ref>, estructurada en 5 departaments: Comunicacion, estudis visualas e arts de la scèna (Art&Com); [[Lengas]], literaturas e civilizacions ancianas; Letras modèrnas, cinèma e [[occitan]]; [[Musica]]; [[Filosofia]]. * '''UFR de [[Psicologia]]'''<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20110301144200/http://w3.ufr-psycho.univ-tlse2.fr/ UFR de Psychologie]</ref>, estructurada en 5 departaments: [[Psicologia cognitiva]] e [[ergonomia]]; Psicologia del desvolopament; [[Psicopatologia]] clinica, psichologia de la santat, neurosciéncias; Psichologia sociala, del trabalh e de las organizacions; [[Psicologia clinica]] del subjècte (subjècte, inconscient, cultura). * '''UFR Sciéncias, Espacis, Societats'''<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20050305011414/http://www.univ-tlse2.fr/ufr-ses/ UFR Sciences, Espaces, Sociétés]</ref>, estructurada en 5 departaments: [[Geografia]] - amenatjament - environament; [[Matematicas]] - [[informatica]]; Sciéncias de l'educacion e de la formacion; Sciéncias economicas e gestion; [[Sociologia]] e [[antropologia]]. === Les Instituts === * Institut de Formacion dels Musicians Intervenent a l'escòla (IFMI) * Institut Pluridisciplinari pels Estudis sus las Americas a Tolosa (IPEAT) * [[Institut universitària de tecnologia de Blanhac|Institut Universitari de Tecnologia de Blanhac]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20070202012316/http://www.iut-blagnac.fr/ IUT Blagnac],univ-tlse2.fr, consulté le 23 juillet 2009</ref> * Institut Universitari de Tecnologia de [[Fijac]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20111019025741/http://www.iutfigeac.com/ IUT Figeac], univ-tlse2.fr, consulté le 23 juillet 2009</ref>, * Institut Regional del Trabalh de Tolosa [[Miègjorn-Pirenèus]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20131207234914/http://w3.irt.univ-tlse2.fr/ IRT]</ref> === Escòlas intèrnas === * [[Escòla Superiora d'Audiovisual]]<ref>{{fr}}[http://w3.esav.univ-tlse2.fr ESAV]</ref> === Escòlas Doctoralas === A titre principal: * CLESCO (Comportament, Lengatge, Educacion, Socializacion, Cognicion)<ref>{{fr}}[http://www.univ-tlse2.fr/1223020397546/0/fiche___defaultstructureksup/ École Doctorale CLESCO],univ-tlse2.fr, consulté le 23 juillet 2009</ref> * ALLPH@ (Arts, Letras, Lengas, Filosofia, Comunicacion)<ref>{{fr}}[http://www.univ-tlse2.fr/84629936/0/fiche___defaultstructureksup/ École Doctorale ALLPH@],univ-tlse2.fr, consulté le 23 juillet 2009</ref> * TESC (Temps, Espacis, Sociatats, Culturas)<ref>{{fr}}[http://www.univ-tlse2.fr/84872909/0/fiche___defaultstructureksup/ École Doctorale TESC],univ-tlse2.fr, consulté le 23 juillet 2009</ref> === Servici d'ensenhament a distància (SED) === Formacions: * Arts, Letras e Lengas: [[Alemand]] (L + M1), [[Anglés]] (L + M1 + M2), [[Arabi]] (L + DU), [[Catalan]] (DU), [[Espanhol]] (L + M1 + M2 + DU), [[Italian]] (DU), LEA Anglés/Alemand (L + M1), LEA Anglés/Espanhol (L + M1), LEA Anglés/[[Rus]] (L), Letras classicas (L + DU), Letras modèrnas (L + M2), [[Occitan]] (L1 + DU), Filosofia (L + M1 + M2), [[Portugués]] (M1 + DU), Rus (L + M1 + DU), Sciéncias del langatge (L) * Sciencias umanas e socialas: Antropologia-Etnologia (L3), [[Economia]] e sociologia (L), Geografia (L), Istòria (L), MASS (L + C2i), Psicologia (L), Sciencias de l'educacion (L3 + M1), Sociologia (L) (''L = Licéncia (L1+L2+L3) ; M = Mastèr (M1+M2) ; DU = Diplòm d'universitat'') L'Universitat de Tolosa II-Le Miralh es membre de la FIED (Federacion Interuniversitària de l'Ensenhament a Distància)<ref>{{fr}}[http://www.fied-univ.fr/ FIED]</ref>. ==Nòtas e referéncias== <references/> == Ligam extèrne == * [https://web.archive.org/web/20110528030431/http://w3.letmod.univ-tlse2.fr/occitan/ Sit de l'ensenhament d'occitan de l'Universitat de Tolosa-Le Miralh] [[Categoria:Universitat francesa]] [[Categoria:Estudis superiors en Miègjorn-Pirenèus]] [[Categoria:Estudis superiors a Tolosa]] rvdiq8e1tdc33kn8rbzmocgntrn571j 8 40141 2512035 1185059 2026-11-02T19:43:33Z Maintenance script 22848 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2512035 css text/css #group option[value ^="core"], #group option[value ^="ext-0"] { font-size:120%; background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Mediawiki_logo_sunflower_Tournesol_5x_rev2.png/12px-Mediawiki_logo_sunflower_Tournesol_5x_rev2.png) center left no-repeat; padding-left:13px; } #group option[value ^="ext"] { background: url(http://translatewiki.net/w/images/thumb/5/50/Addon-icn.png/12px-Addon-icn.png) center left no-repeat; padding-left:13px; } #group option[value ^="ext-"] { margin-left:1em; margin-right:-1em; background-color:#f5f5f5; } #group option[value ^="ext-0"] { margin-left:0; } #group option[value ^="wiki-"] { color:#555; background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Crystal_Clear_app_kfm_home.png/10px-Crystal_Clear_app_kfm_home.png) center left no-repeat; padding-left:13px; background-repeat:no-repeat; } #group option[value ^="out-"] { background: url(http://translatewiki.net/w/skins/modern/external.png) center left no-repeat; padding-left:13px; color:#36b; } #group option[value="out-freecol"] { background: url(http://translatewiki.net/w/images/thumb/2/28/Freecol.png/12px-Freecol.png) center left no-repeat; } /* Icons for new extensions. Will be updated each month with the new extensions for that month. */ /* messages added in April */ #group option[value="ext-mibbit"], #group option[value="ext-watchsubpages"], #group option[value="ext-gotocategory"], #group option[value="ext-globalblocking"], #group option[value="ext-onlinestatus"], #group option[value="ext-authorprotect"], #group option[value="ext-configure"], #group option[value="ext-semanticmediawiki"], #group option[value="out-word2mediawikiplus"], #group option[value="ext-pnghandler"], #group option[value="ext-babel"], /* messages added in May */ #group option[value="ext-replacetext"], #group option[value="ext-absenteelandlord"], #group option[value="ext-apc"], #group option[value="ext-skinperpage"], #group option[value="ext-maintenance"], #group option[value="ext-simpleantispam"], #group option[value="ext-flaggedrevs"], #group option[value="ext-imagetagging"], #group option[value="ext-dplforum"] { background-color:#98fb98; } /* Extension of the week */ #group option[value="ext-babel"] { background-color:gold; } e9byagjzlixje8vrlormlk6f5daoc81 8 40461 2512031 1911064 2026-11-02T19:43:27Z Maintenance script 22848 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2512031 css text/css /** * Estil utilizat per las aisinas de [[MediaWiki:Gadget-Accessibility.js]] * autor : http://fr.wikipedia.org/wiki/Utilisateur:Lgd */ /* menú accessibilitat */ #mw-panel div#p-accessibility { overflow: hidden; } #mw-panel div#p-accessibility div.body { margin-left: 1em; } div#p-accessibility div.body, div#p-accessibility div.pBody { clear: both; } #p-accessibility li a { padding-right: 15px; display: block; } a.acc_on { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Yes_check.svg/10px-Yes_check.svg.png) no-repeat right center; } #p-accessibility li a#acc_all, #p-accessibility li a#acc_bp, #p-accessibility li a#acc_help { text-align: right; padding-right: 0; } #mw-panel div#p-accessibility.acc_fixed, #p-accessibility.acc_fixed { background: #fff; border: 1px solid gray; margin: 0; padding: 5px 5px 5px 0 !important; position: fixed; top: 5px; left: 5px; width: 9em; } #column-one div#p-accessibility.acc_fixed { z-index: 1000; width: 10.5em; top: auto; } #column-one #p-accessibility.acc_fixed .pBody { border: 0; padding: 0; } #column-one #p-accessibility .pBody li { list-style-image: none; list-style-type: none; margin-left: -1em; } #mw-panel div#p-accessibility.collapsed h3:hover { text-decoration: none; } #mw-panel div#p-accessibility.collapsed h3 span:hover { text-decoration: underline; } #p-accessibility h3 { float: left; } #p-accessibility #acc_fixed { float: right; } #p-accessibility #acc_disclaimer { font-size: 0.7em; background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Emblem-important.svg/16px-Emblem-important.svg.png) no-repeat left top; text-indent: 20px; } /* Affichage d'attributs (alt) */ .acc_attr_show { border: 1px solid !important; font-family:sans-serif !important; font-size: 10px !important; font-style: normal !important; font-variant: normal !important; font-weight: normal !important; letter-spacing: 0 !important; margin: 0 1px 0 0 !important; padding: 1px !important; text-align: left !important; text-decoration: none !important; text-transform: none !important; z-index: 1 !important; background-color: #FFFF99 !important; border-color: #FFCC66 !important; color: #000 !important; opacity: 0.9 !important; } .acc_attr_show .error { font-weight: bold; } .geobox .acc_attr_show, .DebutaMapa .acc_attr_show { position: absolute; opacity: 0.8 !important; } /* Lang */ .acc_lang *[lang] { border: 1px solid darkgreen; } .acc_lang *[lang]:after { content: "Lang : " attr(lang); border: 1px solid darkgreen; padding: 2px 5px; margin: 0 5px; background: yellow; } .acc_lang *[lang]:before { color: red; } .acc_lang *[lang=lat]:before { content: "Còde de lenga erronèu : utilizatz la (latin) "; } *[lang=gr]:before, *[lang=gr-Latn]:before, *[lang=gr-latn]:before { content: "Còde de lenga erronèu : utilizatz el (grèc modèrne) o grc (grèc ancien abans 1453) "; } .acc_lang *[lang=fr]:before { content: "Còde de lenga erronèu : utilizatz fr (francés) "; } .acc_lang *[lang=lu]:before { content: "Còde de lenga erronèu : utilizatz lb (luxembourgués) "; } .acc_lang *[lang=jp]:before { content: "Còde de lenga erronèu : utilizatz ja (japonés) "; } .acc_lang *[lang=dk]:before { content: "Còde de lenga erronèu : utilizatz da (danés) "; } .acc_lang *[lang=mul]:before { content: "Còde de lenga erronèu : utilizetz pas lo còde mul (multiple) "; } .acc_lang *[lang=und]:before { content: "Còde de lenga erronèu : utilizetz pas lo còde und (undefined) "; } .acc_lang *[lang=""]:before { content: "Còde de lenga erronèu : lang deu pas èsser void "; } /* Modèl Citacion estrangièra */ .acc_lang .not_fr_quote { border: 1px solid darkgreen; } .acc_lang .not_fr_quote:before { color: red; content: "Còde de lenga mancant per una citacion en lenga estrangièra "; } .acc_lang .not_fr_quote[lang]:before { content: ""; } .acc_lang .transcription:before { content: "Verificatz que çò que seguís es plan una transcripcion en caractèrs latins (e non pas una traduccion) : "; } /* Headers*/ .acc_header h1, .acc_header h2, .acc_header h3, .acc_header h4, .acc_header h5, .acc_header h6 { border: 3px solid green !important; padding: 3px !important; color: #000 !important; } .acc_header h1:before { content: "H1 "; } .acc_header h2 { margin-left: 15px !important; } .acc_header h2:before { content: "H2 "; } .acc_header h3 { margin-left: 30px !important; } .acc_header h3:before { content: "H3 "; } .acc_header h4 { margin-left: 45px !important; } .acc_header h4:before { content: "H4 "; } .acc_header h5 { margin-left: 60px !important; } .acc_header h5:before { content: "H5 "; } .acc_header h6 { margin-left: 75px !important; } .acc_header h6:before { content: "H6 "; } .acc_header dl dt:only-child:after { content: "Possible element de lista de definicion utilizat a la plaça d'un títol de seccion"; color: red; margin: 5px; padding: 0 5px; border: 1px solid red; } /* listas */ .acc_list dl, .acc_list dl dt { border: 1px solid #FE7707; } .acc_list dt:before { content: "Tèrme definit : "; color: #FE7707; } .acc_list dd:before { content: "Definicion : "; color: #FE7707; } .acc_list dl:before { content: "Verificatz lo bon usatge e l'estructura d'aquesta lista de definicion."; color: #FE7707; font-weight: bold; display: block; margin: 5px; } .acc_list dl dt:only-child:after { content: "Possible element de lista de definicion utilizat a la plaça d'un títol de seccion"; color: red !important; margin: 5px; padding: 0 5px; border: 1px solid red; } .acc_list dl dd:only-child:before { content: "Possible element de lista de definicion utilizat unicament per indentar lo tèxte"; color: red !important; margin: 5px; padding: 0 5px; border: 1px solid red; font-weight: bold; } .acc_list ul + ul li:only-child { border: 1px solid red; } .acc_list ul + ul li:only-child:before { background-color: #fff !important; border: 1px solid red !important; color: red !important; padding: 2px 5px !important; content: "Element de lista potencialament orfanèl : verificar l'abséncia de sauts de linha entre los *"; display: block; } /* Quòtas */ .acc_quote .citation, .acc_quote blockquote { border: 1px solid green; background: lightgreen !important; } .acc_quote .citation:before, .acc_quote blockquote:before { content: "Citation bien balisée : "; color: Darkgreen ! important; font-weight: bold; padding: 5px; } /* Taulas */ .acc_table table { border: 2px solid #FE7707 !important; } .acc_table table caption { display: table-caption !important; visibility: visible !important; position: static !important; height: auto !important; width: auto !important; font-size: 1em !important; line-height: 1em !important; text-indent: 0 !important; background-color: lightgreen !important; } .acc_table table caption.error { background: transparent !important; font-weight: bold !important; } .acc_table table[summary]:before { background-color:#FFFF99 !important; border: 1px solid #FFCC66 !important; color:#000000 !important; opacity:0.9 !important; font-size: 10px !important; line-height: 12px !important; padding: 2px 5px !important; content: "@summary=" attr(summary); } .acc_table table th { background-color: red !important; } .acc_table table th:before { content: "Verificatz se cal apondre un SCOPE o transformar en TD (code wiki: |)"; display: block; color: red !important; background: #fff !important } .acc_table table th[scope]:before, .acc_table table th[id]:before { display: none; } .acc_table table th[id] { background-color: lime !important; } .acc_table table th[scope] { background-color: lime !important; } .acc_table table th[scope]:after { content: "SCOPE " attr(scope); color: darkgreen; display: block; } .acc_table table th[id]:after { content: "ID: " attr(id); display: block; color: darkgreen; } .acc_table table th[scope][id]:after { content: "SCOPE " attr(scope) " ID: " attr(id); display: block; color: darkgreen; } .acc_table table th[scope][headers]:after { content: "SCOPE: " attr(scope) " HEADERS: " attr(HEADERS); display: block; color: darkgreen; } .acc_table table th[scope][headers][id]:after { content: "SCOPE: " attr(scope) " HEADERS: " attr(HEADERS) " ID: " attr(ID); display: block; color: darkgreen; } .acc_table table td[headers] { background-color: yellow !important; } .acc_table table td[headers]:after { content: "HEADERS: " attr(HEADERS); display: block; color: darkgreen; } .acc_table table td[scope] { background-color: red !important; } .acc_table table td[scope]:after { content: "ERREUR TD SCOPE " attr(scope); display: block; } .acc_table table table { border: 5px solid red !important; } .acc_table table table:before { content: "Limitatz autant coma possible l'imbricacion de tablèus."; font-weight: bold; color: red; background: #fff; display: block; padding: 5px; } .acc_table table col { width: auto !important; } /* dfn */ .acc_dfn_ok { border: 1px solid darkgreen; } .acc_dfn_ok:before { content: "DFN : "; border: 1px solid darkgreen; padding: 2px 5px; margin: 0 5px; background: lightgreen; } bbl6vja5hiloe0ti720lp1rim5nfjwc 0 43038 2512009 2343001 2026-11-02T15:19:16Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr Bundesarchiv_B_145_Bild-F078072-0004,_Konrad_Adenauer.jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per Reinhard Kraasch (Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): and [[:c:Ticket:2026102910008077|]]) 2512009 wikitext text/x-wiki {{Cap d'estat o govèrn | Nom= Konrad Hermann Josef Adenauer | carta= | Imatge= | Títol_politic= Cancelièr | Nacion= d'{{Alemanha}} | Periòde_govèrn1= entre lo [[15 de setembre]] de [[1949]] e lo [[16 d'octobre]] de [[1963]] | Predecessor1= [[Lutz Graf Schwerin von Krosigk]] | Successor1= [[Ludwig Erhard]] | Periòde_govèrn2= | Jorn_Naissença= [[5 de genièr]] de [[1876]] | Luòc_Naissença= [[Colonha]], [[Empèri Alemand]] | Jorn_Mòrt= [[19 d'abril]] de [[1967]] | Luòc_Mòrt= Bad Honnef, [[Ren del Nòrd-Vestfàlia]], [[Alemanha Occidentala]] | Maridat_amb= Emma Weyer<br />Auguste (Gussie) Zinsser | Profession= [[avocat]] e òme politic | Partit= Partit del Centre - CDU }} '''Konrad Hermann Josef Adenauer''' ([[1876]]-[[1967]]) avocat e òme politic [[1876]]-[[1967]], foguèt lo primièr cancelièr de la [[Republica Federala d'Alemanha]], e lo 27{{e}} cancelièr d'[[Alemanha]]. Consol de Colonha, opausant al nazisme après l'avenament del [[Tresen Reich]], sòci de l'Union crestiana democrata, governèt durant 14 ans, entre [[1949]] e [[1963]]. Al cal del governament, es l’autor de son redreçament e de son ancoratge atlantist e europèu. Es sovent considerat coma lo « fondator » de l'Alemanha contemporanèa. Amb lo [[Charles de Gaulle|general de Gaulle]], es un dels promotors de la reconciliacion francoalemanda. Es tanben considerat coma un dels paires fondators de la construccion europèa. Escaissat ''Der Alte'' ("lo vièlh òme"), es lo pus vièlh dirigent executiu d'una democracia dins l'istòria, avent daissat la cancellariá federala a 87 ans. {{clr}} {{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Lutz Graf Schwerin von Krosigk]]|aprèp=[[Ludwig Erhard]]|nom=[[Fichièr:Bundesadler Bundesorgane.svg|60px]] <br /> [[Lista dels cancelièrs d'Alemanha|Cancelièr d'Alemanha]] <br />[[15 de setembre]] de [[1949]] - [[16 d'octobre]] de [[1963]]}}. [[Categoria:Cancelièr d'Alemanha|Adenauer, Konrad]] [[Categoria:Naissença en 1876|Adenauer, Konrad]] [[Categoria:Decès en 1967|Adenauer, Konrad]] [[Categoria:Membre de l'Òrdre del Merit de la Republica Federala d'Alemanha]] 617n2a56fzf13kcr40mg2yhqauakn27 8 46223 2512032 2250417 2026-11-02T19:43:28Z Maintenance script 22848 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2512032 javascript text/javascript if(mw.config.get('wgUserGroups').indexOf("sysop") != -1) { var ACobj = {} ACobj.FollowState = false //l'estat dels ligams users (cap a la pagina o cap al javascript) loadJsForced("User:" + mw.config.get('wgUserName') + "/AdvancedContribs.js") //apondre l'onglet seguit dels users if(mw.config.get('wgNamespaceNumber')!=0 || mw.config.get('wgAction') == "history") $(function () { var list = document.getElementById('p-cactions') AC_initVarsMin() if(!list) return list = list.childNodes[3].childNodes[1] var elt = document.createElement('li') var a = document.createElement('a') a.onclick = toggleFollowAnchor a.href = "#" a.id = "caa_userFollow" a.appendChild(document.createTextNode("Seguit dels users")); elt.appendChild(a) list.appendChild(elt) if(AC_changeFollowListLink) { var li = document.getElementById("pt-watchlist") if(li) li.firstChild.href = "/wiki/Utilizaire:Cedric31/AdvancedContribs" } }) //se òm es dins la sospagina user/AdvancedContrib, alara s'avia lo bozin if (mw.config.get('wgTitle') == "Cedric31/AdvancedContribs" && mw.config.get('wgAction') == "view") { //se declara las variablas pas que se son utilas ACobj.USERCONTRIBLIMIT = 0 //tipe per addWarning() ACobj.WATCHLISTLIMIT = 1 //tipe per addWarning() ACobj.HISTORYLIMIT = 2 //tipe per addWarning() ACobj.CHANGEVERSION = 3 //tipe per addWarning() ACobj.INITTITLE = 4 /* ACobj.CellWithAnchor //una cellula e un anchor a l'interior, per la duplicacion ACobj.DateRegExp //la regexp per las datas ACobj.ArticlesWrotten //l'objècte que conten totes los articles ja marcats ACobj.timeStampLimit //la data a partir de laquala se trapa los istorics en timeStamp ACobj.dateLimit //la data a partir de laquala se trapa los istorics ACobj.requestStack //per blocar las accions quand las requests son aviadas */ //las variablas localas son lai per poder cargar la pagina sens salvar los paramètres /* ACobj.delayContrib_LOC ACobj.includeFollowList_LOC ACobj.version_LOC //n° de version en cors, mesa sus la pagina de AC */ ACobj.version = "0.9.24" //n° de version de l'escript $(function () { var div=document.getElementById('bodyContent') var getAnchorsFollowed = function() { var res = "" for(var i=0;i!=AC_BlackList.length;i++) res = res + htmlUserPageLink(AC_BlackList[i]) + "&nbsp;" return res } AC_initVars() ACobj.version_LOC = getVersionNo(div.textContent) ACobj.delayContrib_LOC = AC_delayContrib ACobj.includeFollowList_LOC = AC_includeFollowList div.innerHTML= "<style>.trover{} " + ".trover:hover{background:#e5e5e5} </style>" + "<table><tr><td>Montar las contributions <select id='AC_delayContrib'>" + "<option value='1' " + iif(AC_delayContrib==1, "SELECTED","") + ">de la darrièra ora</option>" + "<option value='3' " + iif(AC_delayContrib==3, "SELECTED","") + ">de las 3 darrièras oras</option>" + "<option value='6' " + iif(AC_delayContrib==6, "SELECTED","") + ">de las 6 darrièras oras</option>" + "<option value='12' " + iif(AC_delayContrib==12, "SELECTED","") + ">de las 12 darrièras oras</option>" + "<option value='18' " + iif(AC_delayContrib==18, "SELECTED","") + ">de las 18 darrièras oras</option>" + "<option value='24' " + iif(AC_delayContrib==24, "SELECTED","") + ">del darrièr jorn</option>" + "<option value='48' " + iif(AC_delayContrib==48, "SELECTED","") + ">dels dos darrièrs jorns</option>" + "<option value='72' " + iif(AC_delayContrib==72, "SELECTED","") + ">dels tres darrièrs jorns</option>" + "<option value='168' " + iif(AC_delayContrib==168, "SELECTED","") + ">de la setmana passada</option></select></td>" + "<input type=checkbox id='AC_includeFollowList' " + iif(AC_includeFollowList,"checked","") + ">" + "<label for='AC_includeFollowList'>Enclure la lista de seguit</label>" + "<td><button id='btn_reload' onclick='setLocalParameters()'>Tornar cargar amb aquestes paramètres</button></td>" + "<td><button id='btn_save' onclick='saveParameters()'>Enregistrar aquestes paramètres</button></td>" + "</tr></table>" + "<small><div id='contribContent'>&nbsp;</div>" + "<div id='WarningDiv' style='display:none;border:2px solid #FF9900;padding-left:3px'><b><big>Warnings</big></b><br></div>" + "<div id='AlertDiv' style='display:none;border:2px solid #FF0000;padding-left:3px'><b><big>Alerts</big></b><br></div>" + "<center><div>" + getAnchorsFollowed() + "</div>" + "<div>" + "<a href='/wiki/Utilizaire:Maloq/AdvancedContribs/Todo' title='todo'>ToDo</a> - " + "<a href='/wiki/Utilizaire:Maloq/AdvancedContribs/Documentacion' title='Documentacion'>Documentacion</a> - " + "<a href='/wiki/Utilizaire:" + mw.config.get('wgUserName') + "/AdvancedContribs.js' title='Vòstres paramètres'>Vòstres paramètres</a>" + "</div></center></small>" //se crea la regexp pel timestamp ACobj.DateRegExp = new RegExp(); ACobj.DateRegExp.compile(/^(\d\d\d\d)-(\d\d)-(\d\d)T(\d\d):(\d\d):(\d\d)Z$/) //aquesta cellula es la cellula de basa que conten un sol anchor ACobj.CellWithAnchor = document.createElement("td") ACobj.CellWithAnchor.appendChild(document.createElement("a")) ACobj.CellWithAnchor.style.paddingRight='3px' ACobj.CellWithAnchor.style.width='0%' getData() }); } } //inicializa las variablas necessària a l'onglet sens aver la lista: optimizar lo temps function AC_initVarsMin() { try {if(AC_changeFollowListLink){}} catch(e){ AC_changeFollowListLink = false } } //inicializa las variablas per la pagina de contrib, s'existisson pas, la foncion las crea function AC_initVars() { try {if(AC_BlackList){}} catch(e){ AC_BlackList = new Array() } try {if(AC_WhiteList){}} catch(e){ AC_WhiteList = new Array() } try {if(AC_debugFlag){}} catch(e){ AC_debugFlag = false } try {if(AC_delayContrib){}} catch(e){ AC_delayContrib = 24 } try {if(AC_includeFollowList){}} catch(e){ AC_includeFollowList = false } try {if(AC_watchListLimit){}} catch(e){ AC_watchListLimit = 5000 } try {if(AC_historyLimit){}} catch(e){ AC_historyLimit = 500 } try {if(AC_userContribLimit){}} catch(e){ AC_userContribLimit = 500 } try {if(AC_blackListColor){}} catch(e){ AC_blackListColor = '#FFB0B0' } try {if(AC_whiteListColor){}} catch(e){ AC_whiteListColor = '#B0B0FF' } try {if(AC_normalListColor){}} catch(e){ AC_normalListColor = '#B0FFB0' } try {if(AC_displayDeleteLink){}} catch(e){ AC_displayDeleteLink = false } try {if(AC_displayWarnings){}} catch(e){ AC_displayWarnings = true } try {if(AC_changeFollowListLink){}} catch(e){ AC_changeFollowListLink = false } } /////////////////////////////////////TOOLBOX /////////////////////////////////////////////////// //if en fonction function iif(cond, ifTrue, ifFalse) { if(cond) return ifTrue return ifFalse } //charge un js en forçant la purge du cache function loadJsForced(page) { var date = new Date().getTime() mw.loader.load('//fr.wikipedia.org/w/index.php?title=' + encodeURIComponent(page) + '&action=raw&ctype=text/javascript&dummy=' + date); } //renvia la string comentària parsada per aver los ligams function wikiParse(string) { string = string.replace(/&/, '&amp;'); string = string.replace(/>/, '&gt;'); string = string.replace(/</, '&lt;'); string = string.replace(/"/, '&quot;'); //los [[ligams]] string = string.replace(/\[\[(([^\]\|]*)(.*?))\]\]/g, '<a href="'+mw.config.get('wgServer')+wgScriptPath+'/index.php?title=$2&redirect=no" >$1</a>'); string = string.replace(/\>[^\]\|<]*\|([^\]\|<]*)</g, ">$1<"); //los comentaris string = string.replace(/\/\*([^\*\/]*)\*\//g, "<span style='color:#888888'>/*$1*/</span>"); //los {{a|article}} string = string.replace(/\{\{a\|([^\}]*)\}\}/g, '<a href="'+mw.config.get('wgServer')+wgScriptPath+'/index.php?title=$1&redirect=no">$1</a>'); //los {{u|utilizaire}} string = string.replace(/\{\{u\|([^\}]*)\}\}/g, '<a href="'+mw.config.get('wgServer')+wgScriptPath+'/index.php?title=Utilisateur:$1">$1</a>'); return string } //parse la cadena de caratèr e la transfòrma en data function parseDate(string) { var now = new Date(); var match = ACobj.DateRegExp.exec(string); if (!match) return now now.setFullYear(match[1],(match[2])-1, match[3]) now.setHours(match[4], match[5], match[6],0) now.setTime(now.getTime() + (-now.getTimezoneOffset())*60*1000) return now } /////////////////////////////////////FONCIONS LIGADAS A L'ONGLET////////////////////////////////// //cambia l estat de l'user (0: res, 1 seguit, 2 fisança) function toggleUserAction(user, action) { var BLPos = AC_BlackList.indexOf(user) var WLPos = AC_WhiteList.indexOf(user) var Summeray if(action == 1 && BLPos==-1) { AC_BlackList[AC_BlackList.length] = user if(WLPos!=-1) AC_WhiteList.splice(WLPos, 1) ajaxSetUsersPage('Apond ' + user + ' dins la lista de susvelhança',user, AC_blackListColor) } else if(action == 2 && WLPos==-1) { AC_WhiteList[AC_WhiteList.length] = user if(BLPos!=-1) AC_BlackList.splice(BLPos, 1) ajaxSetUsersPage('Apond ' + user + ' dins la lista de fisança',user, AC_whiteListColor) } else if(action == 0 && (WLPos!=-1 || BLPos!=-1)) { if(BLPos!=-1) AC_BlackList.splice(BLPos, 1) if(WLPos!=-1) AC_WhiteList.splice(WLPos, 1) ajaxSetUsersPage('suprimís ' + user + ' de las doas listas',user, AC_normalListColor) } document.AC_infoBox.style.display="none" } //aficha la pichona boita de dialòg function toggleUser(e) { var user = this.AC_user var AC_infoBox = document.AC_infoBox if(!AC_infoBox) { AC_infoBox = document.createElement("div") AC_infoBox.style.border="1px solid grey" AC_infoBox.style.background="#FFFFFF" AC_infoBox.style.zIndex = "2" AC_infoBox.style.position = "absolute" var labels = ['Cap de lista','Lista de susvelhança','Lista de fisança'] for(var i=0; i!=labels.length;i++) { var input = document.createElement("input") var label = document.createElement("label") label.htmlFor='AC_infoboxCheck' + i label.textContent = labels[i] label.style.cursor="puntar" label.marginBottom='2px' input.name = "AC_infobox" input.id='AC_infoboxCheck' + i input.type='radio' input.style.width = '12px' input.action=i AC_infoBox.appendChild(input) AC_infoBox.appendChild(label) AC_infoBox.appendChild(document.createElement('br')) input.onclick = function() { if(!this.checked) return toggleUserAction(document.AC_infoBox.user, this.action) } AC_infoBox["input"+i] = input } document.body.appendChild(AC_infoBox) document.AC_infoBox = AC_infoBox } else if(AC_infoBox.style.display=="") { AC_infoBox.style.display="none" if(user==AC_infoBox.user) return } AC_infoBox["input"+0].checked = true var inBlackList = AC_BlackList.indexOf(user) != -1 var inWhiteList = AC_WhiteList.indexOf(user) != -1 if(inBlackList) AC_infoBox["input"+1].checked = true else if(inWhiteList) AC_infoBox["input"+2].checked = true var posx = 300; var posy = 300; if (e.pageX) { posx = e.pageX; posy = e.pageY; } else if (e.clientX ) { posx = e.clientX + document.body.scrollLeft + document.documentElement.scrollLeft; posy = e.clientY + document.body.scrollTop + document.documentElement.scrollTop; } AC_infoBox.style.top = (posy + 15) + "px" AC_infoBox.style.left = posx + "px" AC_infoBox.user = user AC_infoBox.style.display="" } //càmbia l'estat dels anchors associat a user (FollowedColor: color de metre) function setAnchorState(user, FollowedColor) { var i var len = ACobj.UsersAnchors[user].length for(i=0;i!=len;i++) ACobj.UsersAnchors[user][i].style.background = FollowedColor } //lupin :p function getUserFromHref(href) { var regexp = new RegExp(/(\/wiki\/Utilizaire:|\/wiki\/Special:Contributions\/|\/w\/index.php\?title=Utilizaire:|\/wiki\/Discussion_Utilizaire:)([^\/&]+)([&]?.*)$/) var match = regexp.exec(href) if(match) return decodeURIComponent(match[2]).replace(/_/g, " ") return "" } //function que cèrca los anchor cap a las paginas users e que càmbia lo href (siá cap a la foncion js, siá cap a la pagina user) function toggleFollowAnchor() { var localAnchors var i, user, len var first = false AC_initVars() if(!ACobj.Anchors) { first = true ACobj.UsersAnchors = new Object() ACobj.Anchors = new Array() localAnchors = document.getElementById('bodyContent').getElementsByTagName('a') } else { localAnchors = ACobj.Anchors } len = localAnchors.length if(ACobj.FollowState == false) { if(first) //se dedobla lo for per que siá mai rapid { for(i=0;i!=len;i++) { user = getUserFromHref(localAnchors[i].href) if(user!="") { if(!ACobj.UsersAnchors[user]) ACobj.UsersAnchors[user] = new Array() ACobj.UsersAnchors[user][ACobj.UsersAnchors[user].length] = localAnchors[i] ACobj.Anchors[ACobj.Anchors.length] = localAnchors[i] localAnchors[i].AC_user = user localAnchors[i].AC_hrefSave = localAnchors[i].href localAnchors[i].href = '#' localAnchors[i].onclick =toggleUser if(AC_BlackList.indexOf(user)!=-1 ) localAnchors[i].style.background = AC_blackListColor else if(AC_WhiteList.indexOf(user)!=-1 ) localAnchors[i].style.background = AC_whiteListColor else localAnchors[i].style.background = AC_normalListColor } } } else { for(i=0;i!=len;i++) { user = localAnchors[i].AC_user localAnchors[i].href = '#' localAnchors[i].onclick =toggleUser if(AC_BlackList.indexOf(user)!=-1 ) localAnchors[i].style.background = AC_blackListColor else if(AC_WhiteList.indexOf(user)!=-1 ) localAnchors[i].style.background = AC_whiteListColor else localAnchors[i].style.background = AC_normalListColor } } document.getElementById('caa_userFollow').textContent='Liens users normaux' ACobj.FollowState = true } else { //la, lo primièr passatge ja a emplenat los tablèus for(i=0;i!=len;i++) { localAnchors[i].href = localAnchors[i].AC_hrefSave localAnchors[i].style.background='' } document.getElementById('caa_userFollow').textContent='Seguit dels users' ACobj.FollowState = false } } ////////////////////////////////////////FONCIONS LIGADAS A LA LISTA, O A LAS DOAS //cèrca lo numèro de version dins lo textContent de bodyContent function getVersionNo(str) { var regexp = new RegExp() var match regexp.compile(/§§§([^#]*)§§§/) match = regexp.exec(str) if(match) return match[1] return "" } //linha de debug function addAlert(Text) { if(AC_debugFlag) { var div = document.getElementById('AlertDiv') if(!div) alert(Text) else { var newDiv = document.createElement('div') div.style.display='' newDiv.innerHTML = Text div.appendChild(newDiv) } } } //aficha los warnings function addWarning(Type, Data1) { var div = document.getElementById('WarningDiv') var newDiv = document.createElement('div') var str if(AC_displayWarnings) div.style.display='' switch(Type) { case (ACobj.USERCONTRIBLIMIT): { str = "Lo limit de requèsta (" + AC_userContribLimit + ") es estat atench per las contribucions de " + htmlUserLink(Data1) break } case (ACobj.WATCHLISTLIMIT): { str = "Lo limit de requèsta (" + AC_watchListLimit + ") es estat atench per vòstra <a href='/wiki/Special:Watchlist'>lista de seguit</a>" break } case (ACobj.HISTORYLIMIT): { str = "Lo limit de requèsta (" + AC_historyLimit + ") es estat atench per l'istoric de " + htmlArticleLink(Data1) break } case (ACobj.CAMBIAVERSION): { str = "<big>Una version novèla d'<b>AdvancedContribs</b> es sortida, tornatz cargar vòstre amagatal.</big>" break } case (ACobj.INITTITLE): { str = "<big><b>Warnings</b></big>" div.innerHTML = '' div.style.display='none' break } } newDiv.innerHTML = str div.appendChild(newDiv) } //met las valors del formulari dins las variablas localas e tòrna cargar function setLocalParameters() { ACobj.delayContrib_LOC = document.getElementById('AC_delayContrib').value ACobj.includeFollowList_LOC = document.getElementById('AC_includeFollowList').checked getData() } //met las valors del formulari dins las variablas, salva e tòrna cargar la pagina function saveParameters() { AC_delayContrib = document.getElementById('AC_delayContrib').value AC_includeFollowList = document.getElementById('AC_includeFollowList').checked ajaxSetUsersPage("Modifica los paramètres") } //renvia una cadena de caractèrs en metent de zèros a las plaças voidas, maximum 4 la talha function toNString(num, length) { num = num + "" while(num.length < length) num = "0" + num return num } //renvia lo timeStamp dempuèi l'objècte data function getTimeStamp(date) { return date.getFullYear() + "-" + toNString(date.getMonth() + 1, 2) + "-" + toNString(date.getDate(), 2) + "T" + toNString(date.getHours(), 2) + ":" + toNString(date.getMinutes(), 2) + ":" + toNString(date.getSeconds(), 2) + "Z" } //crae las variables en Js pel salvament function getVariablesStrForSaving() { var res = "var AC_BlackList = new Array(" var i for(i=0;i!=AC_BlackList.length;i++) { if(i!=0) res = res + "," res = res + "'" + AC_BlackList[i].replace(/'/,"\\'") + "'" } res = res + "); //lista dels users seguits\n" + "var AC_WhiteList = new Array(" for(i=0;i!=AC_WhiteList.length;i++) { if(i!=0) res = res + "," res = res + "'" + AC_WhiteList[i].replace(/'/,"\\'") + "'" } return res + "); //lista dels users de fisança\n" + "var AC_debugFlag=" + AC_debugFlag + "; //infos de debogatge (daissar a fals)\n" + "var AC_delayContrib=" + AC_delayContrib + "; //en ora, fins a quand se va quérer las contribs\n" + "var AC_includeFollowList=" + AC_includeFollowList + "; //se s'inclutz los articles de la lista de seguit\n" + "var AC_watchListLimit=" + AC_watchListLimit + "; //limit de responsa de la requèsta de la lista de seguit\n" + "var AC_historyLimit =" + AC_historyLimit + "; //limit de responsa de la requèsta de l'istoric d'un article\n" + "var AC_userContribLimit=" + AC_userContribLimit + "; //limit de responsa de la requèsta de las contribucions d'un user\n" + "var AC_changeFollowListLink=" + AC_changeFollowListLink + "; //se true, càmbia lo ligam 'lista de seguit' cap a la pagina advancedContrib\n" + "var AC_blackListColor='" + AC_blackListColor + "'; //la color de fons d'un utilizaire seguit en blacklist\n" + "var AC_whiteListColor='" + AC_whiteListColor + "'; //la color de fons d'un utilizaire de la whitelist\n" + "var AC_normalListColor='" + AC_normalListColor + "'; //la color de fons d'un utilizaire pas seguit\n" + "var AC_displayDeleteLink=" + AC_displayDeleteLink + "; //aficha un ligam delete per cada article dins la lista (landry-mode)\n" + "var AC_displayWarnings=" + AC_displayWarnings + "; //aficha los warnings (sovent qd los limits son atenches)\n" } //a partir de la font d'una pagina html, cèrca la valor de l'input //todo: ensajar lo DOMParser function getInputValueFromStr(str) { var regexp = new RegExp() var match regexp.compile(/value=["']([^"']+)["']/) match = regexp.exec(str) if(match) return match[1] return "" } //càmbia la pagina user/AdvancedContrib segon lo tablèu Users function ajaxSetUsersPage(Summeray, user, color) { var req=new XMLHttpRequest() req.onreadystatechange = function() { if(req.readyState == 4) { if(req.status==200) { var regexp = new RegExp() var match var wpStarttime = "" var wpEdittime = "" var wpEditToken = "" var wpWatchthis = "" regexp.compile(/(<input[^>]+name="wpStarttime"[^>]+>)/) match=regexp.exec(req.responseText) if(match) wpStarttime = getInputValueFromStr(match[1]) regexp.compile(/(<input[^>]+name="wpEdittime"[^>]+>)/) match=regexp.exec(req.responseText) if(match) wpEdittime = getInputValueFromStr(match[1]) regexp.compile(/(<input[^>]+name="wpEditToken"[^>]+>)/) match=regexp.exec(req.responseText) if(match) wpEditToken = getInputValueFromStr(match[1]) regexp.compile(/(<input[^>]+name="wpWatchthis"[^>]+>)/) match=regexp.exec(req.responseText) if(match) wpWatchthis = getInputValueFromStr(match[1]) var varStr = getVariablesStrForSaving() var reqSubmit=new XMLHttpRequest() var post = "wpTextbox1=" + encodeURIComponent(varStr) + "&wpSummary=" + encodeURIComponent(Summeray) post = post + "&wpStarttime=" + encodeURIComponent(wpStarttime) post = post + "&wpEdittime=" + encodeURIComponent(wpEdittime) post = post + "&wpEditToken=" + encodeURIComponent(wpEditToken) post = post + "&wpWatchthis=" + encodeURIComponent(wpWatchthis) reqSubmit.open("POST","/w/index.php?title=Utilizaire:" + encodeURIComponent(mw.config.get('wgUserName')) + "/AdvancedContribs.js&action=submit", false) reqSubmit.setRequestHeader('Content-Type', 'application/x-www-form-urlencoded') reqSubmit.send(post) if(user && color) setAnchorState(user, color) } } } req.open("GET","/w/index.php?title=Utilizaire:" + encodeURIComponent(mw.config.get('wgUserName')) + "/AdvancedContribs.js&action=edit") req.setRequestHeader('Content-Type', 'application/x-www-form-urlencoded') req.send(null) } //renvia true se l'user es una ip function isIP(user) { var match = user.split(".") var i if(match.length != 4) return false for(i=0;i!=4;i++) { match[i] = parseInt(match[i]) if(isNaN(match[i])) return false if(match[i]<0 || match[i]>255) return false } return true } //met la pagina en espèra de la fin dels cargements o la libèra //true per dire que fa las requèstas, false per la liberar function setPageLocked(state) { document.getElementById('btn_save').disabled =state document.getElementById('btn_reload').disabled =state } //inicializa la pagina per que pòsca recebre las contribs function initPage() { var div = document.getElementById('contribContent') var table = document.createElement('table') var date = new Date() addWarning(ACobj.INITTITLE) if(ACobj.version_LOC != ACobj.version) addWarning(ACobj.CHANGEVERSION) table.id = 'tablecontrib' table.cellPadding = 0 table.cellSpacing = 0 div.innerHTML = '' div.appendChild(table) //jetlag date.setTime(date.getTime() + (date.getTimezoneOffset())*60*1000) //on recul de ACobj.delayContrib_LOC jorns ACobj.dateLimit = new Date(date.getTime() - ACobj.delayContrib_LOC * 60 * 60 * 1000) ACobj.timeStampLimit = getTimeStamp(ACobj.dateLimit) ACobj.ArticlesWrotten = new Object() if(ACobj.FollowState == true) toggleFollowAnchor() ACobj.FollowState = false ACobj.Anchors = false //per tornar forcer l'estat dels anchors ACobj.requestStack = 0 setPageLocked(true) } //avia las requèstas que van cercar las contribucions dels utilizaires function getData() { var i initPage() if(ACobj.includeFollowList_LOC) getDataFollowList() else //es la lista de seguit qu'apelarç la for(i=0;i<AC_BlackList.length;i++) getDataUserContrib(AC_BlackList[i]) } //fa la requèsta de las contribucions d'aqueste user function getDataUserContrib(user) { var i var req=new XMLHttpRequest() req.user = user req.ip = isIP(user) req.onreadystatechange = function() { if(req.readyState == 4) { if(req.status==200) { if(!req.responseXML) addAlert("Fracàs al moment de la requèsta de las contribucions de " + req.user) else { cleanQueryContinue(req.responseXML, ACobj.USERCONTRIBLIMIT, req.user) if(req.ip) getHistoriesFromIpContrib(req.responseXML, req.user) else getHistoriesFromUserContrib(req.responseXML, req.user) } ACobj.requestStack-- if(ACobj.requestStack==0) setPageLocked(false) } } } if(req.ip) req.open("GET","/w/query.php?what=usercontribs&titles=User:" + user + "&uclimit=" + AC_userContribLimit + "&format=xml", true) else req.open("GET","/w/api.php?action=query&list=usercontribs&ucuser=" + user + "&ucprop=title&uclimit=" + AC_userContribLimit + "&format=xml&ucend=" + ACobj.timeStampLimit, true) req.setRequestHeader('Content-Type', 'text/xml; charset=utf-8') req.send(null) ACobj.requestStack++ } //fa la requèsta de la lista de seguit function getDataFollowList() { var req=new XMLHttpRequest() req.onreadystatechange = function() { if(req.readyState == 4) { if(req.status==200) { if(!req.responseXML) addAlert("Fracàs al moment de la requèsta de vòstra lista de seguit") else { cleanQueryContinue(req.responseXML, ACobj.WATCHLISTLIMIT, "") writeWatchList(req.responseXML) for(var i=0;i<AC_BlackList.length;i++) //per poder metre l'async, de met aquò getDataUserContrib(AC_BlackList[i]) } ACobj.requestStack-- if(ACobj.requestStack==0) setPageLocked(false) } } } req.open("GeT", "/w/api.php?action=query&generator=watchlist&gwlallrev&prop=revisions&gwllimit=" + AC_watchListLimit + "&format=xml&gwlend=" + ACobj.timeStampLimit, true) req.setRequestHeader('Content-Type', 'text/xml; charset=utf-8') req.send(null) ACobj.requestStack++ } //neteja las query-continue e aficha los warnings function cleanQueryContinue(XmlDoc, alertType, data) { var nodes = XmlDoc.getElementsByTagName('query-continue') if(nodes.length!=0) { var node = nodes[0] node.parentNode.removeChild(node) addWarning(alertType, data) } } //cèrca las contribucions d'ip function getHistoriesFromIpContrib(XmlDoc, Ip) { var XmlContribs = XmlDoc.getElementsByTagName('contributions') var i, len var article var date if(XmlContribs.length==0) { addAlert("impossible de trobar las contribucions de " + User) return } XmlContribs = XmlContribs[0].childNodes len = XmlContribs.length for(i=0; i<len; i++) { date = parseDate(XmlContribs[i].attributes.timestamp.value) article = XmlContribs[i].textContent if(ACobj.dateLimit.getTime()> date.getTime()) break; if(ACobj.ArticlesWrotten[article]) continue if(article.length == 0) continue getArticleHistory(article) } } //pren las contribucions d'un utilizaire, e cèrca l'istoric de totes los articles ont a contribuit function getHistoriesFromUserContrib(XmlDoc, User) { var XmlContribs = XmlDoc.getElementsByTagName('usercontribs') var i, len, article if(XmlContribs.length==0) { addAlert("impossible de trobar las contribucions de " + User) return } XmlContribs = XmlContribs[0].childNodes //per evitar lo query-continue len = XmlContribs.length for(i=0;i<len;i++) { article = XmlContribs[i].attributes.title.value if(ACobj.ArticlesWrotten[article]) continue if(article.length == 0) continue getArticleHistory(article) } } //avia la requèsta Ajax que cèrca l'istoric function getArticleHistory(article) { ACobj.ArticlesWrotten[article] = true var req=new XMLHttpRequest() req.article = article req.onreadystatechange = function() { if(req.readyState == 4) { if(req.status==200) { if(!req.responseXML) addAlert("Fracàs al moment de la requèsta de l'istoric de " + req.article) else { var History cleanQueryContinue(req.responseXML, ACobj.HISTORYLIMIT, req.article) History = req.responseXML.getElementsByTagName('revisions') if(History.length != 0) { History = History[0].childNodes writeHistory(History, req.article, true) } } ACobj.requestStack-- if(ACobj.requestStack==0) setPageLocked(false) } } } req.open("GET","/w/api.php?action=query&titles=" + article + "&format=xml&prop=revisions&rvlimit=" + AC_historyLimit + "&rvend=" + ACobj.timeStampLimit, true) req.setRequestHeader('Content-Type', 'text/xml; charset=utf-8') req.send(null) ACobj.requestStack++ } //escriu la lista de seguit function writeWatchList(XmlDoc) { var Histories var article, i Histories = XmlDoc.getElementsByTagName('revisions') for(i=0;i<Histories.length;i++) { article = Histories[i].parentNode.attributes.title.value writeHistory(Histories[i].childNodes, article, false) //las revisions son marcadas dins lo marrit òrdre :( d'ont youngestFirst ACobj.ArticlesWrotten[article] = true } } //escriu l'istoric de l'article //youngestFirst a true se l'istoric es classat del mai jove al mai vièlh function writeHistory(History, article, youngestFirst) { var table = document.getElementById('tablecontrib') var date var comment var revid var user var i if(History.length==1) { user = History[0].attributes.user.value if(History[0].attributes.comment) comment = History[0].attributes.comment.value else comment = "" revid = History[0].attributes.revid.value date = parseDate(History[0].attributes.timestamp.value) if(AC_WhiteList.indexOf(user) == -1 || article.indexOf(":") != -1) insertLineContrib(table, date, article, comment, revid, user, youngestFirst) } else { if(youngestFirst) date = parseDate(History[0].attributes.timestamp.value) else date = parseDate(History[History.length-1].attributes.timestamp.value) insertMultipleLineContrib(table, date, article, History, youngestFirst) } } //apond una linha html dins lo tablèu a la bona plaça, pels articles o i a una sola contrib //NotFollowed se l'article es pas seguit function insertLineContrib(table, date, article, comment, revid, User, NotFollowed) { var row, cell var pos var strDate = stringDate(date) if(!table[strDate]) { table[strDate] = true insertDateRow(table, date) } pos = getLineJusteBefore(table, date) row=table.insertRow(pos) row.className='trover' if(article == 'Discussion Utilizaire:' + mw.config.get('wgUserName')) row.style.backgroundColor = '#fef3d8' row.style.whiteSpace='nowrap' row.timeStamp = date.getTime() insertCellsInMainRow(row, false, article, date, revid, revid, NotFollowed, htmlUserLink(User), comment) } function insertCellsInMainRow(row, expand, article, date, revid, oldid, NotFollowed, userStr, comment) { var cell if(expand) insertCellHTML(row, htmlExpandLink(article)) else insertCellText(row, "") insertCellText(row, stringHour(date)) insertHistCell(row, article) if(expand) insertMultipleDiffCell(row, article, revid, oldid) else insertDiffCell(row, article, revid) insertEditCell(row,article) insertCellHTML(row, htmlDeleteLink(article)) insertArticleCell(row, article, !NotFollowed) cell=insertCellHTML(row, "[" + userStr + "]") if(comment.length == 0) cell.colSpan = 2 else insertCellHTML(row, wikiParse(comment)) insertCellText(row, " ").style.width='100%' } //crea lo sostablèu //youngestFirst a true se l'istoric es classat del mai jove al mai vièlh function insertMultipleLineContrib(table, date, article, History, youngestFirst) { var pos var strDate = stringDate(date) var subtable = document.createElement("table") var subcell, subrow, mainrow var user var userList = new Object() var first = true var usersStr var oldid, revid var hide = true if(!table[strDate]) { table[strDate] = true insertDateRow(table, date) } pos = getLineJusteBefore(table, date) //la ligne qui contient le tableau subrow=table.insertRow(pos) subrow.style.whiteSpace='nowrap' subrow.timeStamp = date.getTime() insertCellHTML(subrow,"") subcell=insertCellHTML(subrow, "") subcell.colSpan=9 subtable.cellPadding = 0 subtable.cellSpacing = 0 subtable.id = '_ACH_' + article subtable.className= 'tablecontrib' subtable.style.display='none' if(youngestFirst) { revid = History[0].attributes.revid.value oldid = History[History.length-1].attributes.revid.value for(i=0;i!=History.length;i++) { user = insertLineSubContrib(subtable, article, History[i]) hide = hide && (AC_WhiteList.indexOf(user) != -1) if(userList[user]) userList[user]++ else userList[user] = 1 } } else { revid = History[History.length-1].attributes.revid.value oldid = History[0].attributes.revid.value for(i=History.length-1;i>=0;i--) { user = insertLineSubContrib(subtable, article, History[i]) hide = hide && (AC_WhiteList.indexOf(user) != -1) if(userList[user]) userList[user]++ else userList[user] = 1 } } if(!hide || article.indexOf(":") != -1) //se totes los users venon de la whitelist, se l'aficha pas { //e s'escriu la linha principala, ara que s'a los users usersStr = "" for(user in userList) { if(!first) usersStr = usersStr + "; " else first = false usersStr = usersStr + htmlUserPageLink(user) if(userList[user] != 1) usersStr = usersStr + " (" +userList[user] + "x)" } mainrow=table.insertRow(pos) mainrow.style.whiteSpace='nowrap' mainrow.className='trover' if(article == 'Discussion Utilisateur:' + mw.config.get('wgUserName')) mainrow.style.backgroundColor = '#fef3d8' mainrow.timeStamp = date.getTime() insertCellsInMainRow(mainrow, true, article, date, revid, oldid, youngestFirst, usersStr, "") subcell.appendChild(subtable) } } //linha de contribucion d'un article, retorna l'user function insertLineSubContrib(table, article, revision) { var row =table.insertRow(-1) var date = parseDate(revision.attributes.timestamp.value) var user = revision.attributes.user.value var revid = revision.attributes.revid.value var comment = "" row.className='trover' if(revision.attributes.comment) comment = revision.attributes.comment.value insertCellHTML(row, "&nbsp;&nbsp;&nbsp;") insertRevisionCell(row, article, date, revid) insertDiffCell(row, article, revid) insertCellHTML(row, htmlUserLink(user)) insertCellHTML(row, wikiParse(comment)) return user } //aficha/amaga un istoric function expandHistory(article) { var table = document.getElementById('_ACH_' + article) if(!table) return if(table.style.display=='none') table.style.display = '' else table.style.display = 'none' } //ligam qu'aficha/amaga la taula de l'istoric d'un article function htmlExpandLink(article) { return '<a title="expand" href="javascript:expandHistory(\'' + article.replace(/'/g, "\\'") + '\')">#</a>' } //apond una linha amb la data function insertDateRow(table, date) { var localDate = new Date() localDate.setTime(date.getTime()) localDate.setHours(23, 59, 59, 999) var pos = getLineJusteBefore(table, localDate) var row =table.insertRow(pos) var cell = row.insertCell(-1) row.timeStamp = localDate.getTime() cell.colSpan=8 cell.style.paddingTop= '6px' cell.style.borderBottom = '1px solid blue' cell.innerHTML = "<b>" + stringDate(date) + "</b>" } //cèrca la posicion per l'insercion function getLineJusteBefore(table, date) { var i; var timeStamp = date.getTime() for(i=0; i<table.rows.length;i++) { if(timeStamp > table.rows[i].timeStamp) return i } return i } //inserís una cellula formatada amb de l'html dedins function insertCellHTML(row, innerHTML) { var cell=row.insertCell(-1) cell.style.paddingRight='3px' cell.innerHTML = innerHTML cell.style.width='0%' return cell } //inserís una cellula formatada amb de tèxt dedins function insertCellText(row, Text) { var cell=row.insertCell(-1) cell.style.paddingRight='3px' cell.textContent = Text cell.style.width='0%' return cell } //renvia lo nom del mes function getMonthName(m) { switch(m) { case 0: {return "genièr"} case 1: {return "febrièr"} case 2: {return "març"} case 3: {return "abril"} case 4: {return "mai"} case 5: {return "junh"} case 6: {return "julhet"} case 7: {return "agost"} case 8: {return "setembre"} case 9: {return "octobre"} case 10: {return "novembre"} case 11: {return "decembre"} } return "" } //renvia una cadena de caractèrs amb l'ora function stringHour(d) { return toNString(d.getHours(),2) + "h" + toNString(d.getMinutes(), 2) } //renvia una cadena de caractèrs amb la data function stringDate(d) { return d.getDate() + " " + getMonthName(d.getMonth()) + " " + d.getFullYear() } //inserís una cellula formatada amb un anchor hist dedins function insertHistCell(row, article) { var cell=ACobj.CellWithAnchor.cloneNode(true) cell.firstChild.title = 'istoric' cell.firstChild.href = '/w/index.php?title=' + encodeURIComponent(article) + '&action=history' cell.firstChild.textContent = '(hist)' row.appendChild(cell) } //inserís una cellula formatada amb un anchor cap a una version precisa function insertRevisionCell(row, article, date, revid) { var cell=ACobj.CellWithAnchor.cloneNode(true) cell.firstChild.title = 'Version' cell.firstChild.href = "/w/index.php?title=" + encodeURIComponent(article) + "&oldid=" + revid cell.firstChild.textContent = stringHour(date) row.appendChild(cell) } //inserís una cellula formatada amb un anchor cap a un diff multiple function insertMultipleDiffCell(row, article, revid, oldid) { var cell=ACobj.CellWithAnchor.cloneNode(true) cell.firstChild.title = 'diff' cell.firstChild.href = "/w/index.php?title=" + encodeURIComponent(article) + "&diff=" + revid + "&oldid=" + oldid + "&direction=prev" cell.firstChild.textContent = "(diff)" row.appendChild(cell) } //inserís una cellula formatada amb un anchor cap a un diff function insertDiffCell(row, article, oldid) { var cell=ACobj.CellWithAnchor.cloneNode(true) cell.firstChild.title = 'diff' cell.firstChild.href = "/w/index.php?title=" + encodeURIComponent(article) + "&diff=prev&oldid=" + oldid cell.firstChild.textContent = "(diff)" row.appendChild(cell) } //inserís una cellula formatada amb un ligam edit function insertEditCell(row, article) { var cell=ACobj.CellWithAnchor.cloneNode(true) cell.firstChild.title = "editar" cell.firstChild.href = "/w/index.php?title=" + encodeURIComponent(article) + "&action=edit" cell.firstChild.textContent = "(edit)" row.appendChild(cell) } //inserís una cellula formatada amb un ligam edit function insertRevertCell(row, article, token) { var cell=ACobj.CellWithAnchor.cloneNode(true) cell.firstChild.title = "Anullar" cell.firstChild.href = "/w/index.php?title=" + encodeURIComponent(article) + "&action=rollback&from=" + encodeURIComponent(mw.config.get('wgUserName')) + "&token=" + token cell.firstChild.textContent = "(revert)" row.appendChild(cell) } //inserís una cellula formatada amb un anchor cap a un article function insertArticleCell(row, article, redBorder) { var cell=ACobj.CellWithAnchor.cloneNode(true) cell.firstChild.title = article cell.firstChild.href = "/wiki/" + article.replace(/ /g,"_"); if(article.length>90) article = article.substring(0,87) + '...' cell.firstChild.textContent = article if(redBorder) cell.firstChild.style.borderBottom = '1px solid red' row.appendChild(cell) } //ligam cap a un article function htmlArticleLink(article) { return '<a title="' + article + '" href="/wiki/' + encodeURIComponent(article) + '">' + article + '</a>' } //ligam delete function htmlDeleteLink(article) { if (AC_displayDeleteLink) return '<a title="supprimer" href="/w/index.php?title=' + encodeURIComponent(article) + '&action=delete">' + '<img width="14" height="14" style="margin-top:2px" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Crystal_error.png/14px-Crystal_error.png" longdesc="/wiki/Image:Crystal_error.png"/></a>' return "" } //ligam user function htmlUserLink(User) { var UserURI = encodeURIComponent(User) return htmlUserPageLink(User) + '<small>&nbsp;(' + '<a href="/wiki/Discussion_Utilizaire:' + UserURI + '">d</a>&nbsp;' + '<a href="/wiki/Special:Contributions/' + UserURI + '">c</a>&nbsp;' + '<a href="/wiki/Special:Blockip/' + UserURI + '">b</a>)</small>' } //ligam pagina user, soslinha en roge se seguit function htmlUserPageLink(User) { return '<a title="Utilizaire:' + User + '" href="/wiki/Utilizaire:' + encodeURIComponent(User) + '" ' + iif(AC_BlackList.indexOf(User)!=-1, 'style="border-bottom:1px solid red"','') + '>' + User + '</a>' } 247uj7qr6jgrkrxzt3b0wnnbvnmj5xu 0 60688 2512022 2050100 2026-11-02T17:59:43Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512022 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" align="right" style="margin-left:1em; background:#f3f3f3;" |- bgcolor="#FFFFFF" align="left" ! colspan="2" | {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" |[[Imatge:Flag of Moravian-Silesian Region.svg|70px|left|Bandièra]] |<font size="+1">Moravskoslezský kraj</font><br />''Region de Moràvia e Silèsia'' |} |- ! colspan="2" | Carta |- bgcolor="#FFFFFF" ! colspan="2" align="center" | [[Imatge:Moravskoslezsky kraj.svg|200px|Situacion en Chequia]] |- align="center" ! colspan="2" | Donadas basicas |- bgcolor="#FFFFFF" | valign="top" | [[Capitala]]: || [[Ostrava]]<br /><small></small> |- bgcolor="#FFFFFF" | Vila mai poblada : || [[Ostrava]] |- bgcolor="#FFFFFF" | [[ISO 3166-2:CZ|ISO 3166-2]] : || <tt>CZ-MO</tt> |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] : || 1 250 066 |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Densitat]] : || 230 ab./km² |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Còde KFZ]] : || <tt>T</tt> |- ! colspan="2" | Geografia |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superfícia]] : || 5427 km² |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Districte]]s : || 6 |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Comuna]]s : || 299 |- bgcolor="#FFFFFF" |} La '''region de Moràvia e Silèsia''' (en [[chèc]], ''Moravskoslezský kraj'') es una region e entitat autonòma de la [[Republica Chèca]] creada lo [[1èr de genièr]] de [[2000]]. Entrò [[2001]] se disiá '''region d'Ostrava'''. Sa capitala es [[Ostrava]]. == Division == === Districtes === La region se compausa de 6 [[districte]]s : [[Bruntál]], [[Opava]], [[Nový Jičín]], [[Frýdek-Místek]], [[Karviná]] e [[Ostrava-ciutat]]. === Administracion locala === Dempuèi lo [[1èr de genièr]] de [[2003]] existís pas mai d'administracion al districte, qu'es vengut una unitat estadistica. L'administracion locala se fa dins de comunas de la responsabilitat espandida (''obcí s rozšířenou působností'') que son las 6 ancianas capitalas de districte emai aquelas comunas : Bílovec, Bohumín, Český Těšín, Frenštát pod Radhoštěm, Frýdlant nad Ostravicí, Havířov, Hlučín, Jablunkov, Kopřivnice, Kravaře, Krnov, Odry, Orlová, Rýmařov, Třinec, Vítkov. == Govèrn local == Lo governador es [[Miroslav Novák]]. == Veire tanben == * [[Republica Chèca]] == Referéncias == <references/> == Ligams extèrnes == * {{cs}} [https://web.archive.org/web/20150415022552/http://www.kr-moravskoslezsky.cz/ Administracion de la region] {{Region chèca}} [[Categoria:Region de la Republica Chèca]] emqnrneg9mmjwqlrpt9ejlajxyj36a9 0 67013 2512081 2462518 2026-11-03T05:51:27Z Nicolas Eynaud 6858 2512081 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:BIPM_courtyard.jpg|thumb|Lo burèu.]] [[Fichièr:Metric seal.svg|thumb|[[Sagèu]] originau dau BIPM]] Lo '''Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras''' (sigla: '''BIPM'''){{Refn| * en lengadocian: ''Burèu Internacional dels Peses e Mesuras'' * en gascon: ''Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras''|group=nòta}} es una dei tres [[Organizacion internacionala|organizacions]] establidas per mantenir lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) sota lei nòrmas de la [[Convencion dau Mètre]]. Son sèti es situat au [[Pavillon de Breteuil]] ({{coord|48|49|45.56|N|2|13|12.62|E|scale:7000}}) a [[Sèvres]],<ref name=bipm_home>{{liame web|url=http://www.bipm.org/fr/home/|títol=Page d'accueil|autor=BIPM}}</ref> dins lo Pargue de Saint-Cloud près de [[París]], onte benefícia de l'[[extraterritorialitat]] per un acòrd dau 25 d'abriu de 1969. == Mission == Segon lo site oficiau, : ''« Lo BIPM a per mission d'assegurar l'uniformitat mondiala dei mesuras e sa traçabilitat a respècte dau Sistèma Internacionau d'Unitats (SI).'' : ''Òbra sota l'autoritat de la Convencion dau Mètre, qu'es un [[Tractat internacionau|tractat]] diplomatic conclús entre [[Estats membres de la Convencion dau Mètre|cinquanta un estats]]. Exercís son activitat amb l'ajuda de divèrs Comitats consultatius, que sei membres son de laboratòris nacionaus de [[metrologia]] deis Estats membres de la Convencion dau Mètre, e mai per son trabalh de laboratòri.'' : ''Lo BIPM efectua de recèrcas liadas a la metrologia. Organiza o participa en de comparasons internacionalas d'[[Escandau (modèl)|escandaus]] nacionaus de mesura e efectua d'escandalhatges per leis Estats membres. »''<ref name=bipm_home/> Lo BIPM a tanben per mission de mantenir lo [[Temps Atomic Internacionau]] (TAI) e lo [[Temps Universau Coordenat]] (UTC). Leis autreis organismes de referéncia son: * la [[Conferéncia Generala dei Pes e Mesuras]] (CGPM) e * lo [[Comitat Internacionau dei Pes e Mesuras]] (CIPM). == Istòria == Lo Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras a per origina la decision deis autoritats [[Revolucion Francesa|revolucionàrias]] d'utilizar lo [[sistèma decimau]]. Lo 20 de mai de [[1875]], dètz e sèt Estats signèron à París la Convencion dau Mètre. An aquela ocasion se creèt lo Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras. Lo Pavillon de Breteuil, a [[Sèvres]], es lo sèti dau BIPM dempuei [[1884]]. En [[1889]], la premiera [[Conferéncia Generala dei Pes e Mesuras]] aprovèt lei novèus escandaus internacionaus dau [[mètre]] e dau [[quilograma]], e demandèt que se depausèsson oficialament au Pavillon de Breteuil. == Vejatz tanben == * [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] * [[International Earth Rotation and Reference Systems Service|IERS]], lo Servici Internacionau de Rotacion de la Tèrra. == Liame extèrne == * {{oficiau|http://www.bipm.org/}} == Nòtas == {{Referéncias|grop=nòta}} == Referéncias == <references/> [[Categoria:Metrologia]] [[Categoria:Organisme de normalizacion]] d2tpkqodl21lvxyt0aifcn1d1w870qv 0 70705 2512006 2075764 2026-11-02T14:30:36Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512006 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{BesonhTraduccion}} Lei '''lengas preïndoeuropèas''' son de lengas non classadas, pas necessariament aparentadas, qu'existissián dins l'[[Euròpa]] preïstorica e l'[[Asia dau Sud]] avans l'arribada dei locutors de [[lengas indoeuropèas]]. Quauqueis unas son atestadas ren que per de [[substrat]]s dei [[lengas indoeuropèas]], mai d'autrei (coma l'[[etrusc]], lo [[minoen]], l'[[ibèr]], etc.) son tanben atestadas per d'inscripcions, la màger part d'entre elei datant de l'[[Edat dau Bronze]]. La sola lenga preïndoeuropèa que subreviu a l'ora d'ara es la [[basc|lenga basca]]. == Asia == * Substrat en [[sanscrit]] vedic ** [[Harapéen|Lenga harappéenne]] * [[Lenga vedda]] (un dialècte dau [[cingalés]] contenent un substrat precingalés) * [[Hurro-urartéen|Lengas hurro-urartéennes]] e [[Hattique|lenga hattique]] (substrats en [[Anatolian|lengas anatolianas]]) == Euròpa == * [[Idronimia]] de l'[[Euròpa]] anciana * [[Preellenic A]] o substrat pregrèc ** [[Pelasgic]] ** [[Minoïc]] o [[eteocretés]] ** [[Eteochipriòta]] * Substrat pregermanic – vejatz [[:en:Germanic substrat hypothesis]] * Preceltic o paraceltic ** Preceltic continentau: *** [[Ligur|Lenga ligura anciana]] ** Preceltic deis [[Illas Britannicas]] *** L'ipotèsi dau substrat [[goidelic]], [[:en:Goidelic substrat hypothesis]] *** [[Picte|Lenga picta]] (classada de còps que i a coma [[celtica]]) * [[Lengas tirenianas]], entre lei qualas : ** [[Etrusc]] ** [[Rhète]] – vejatz [[Rhètes]] * [[Lengas paleoispanicas]] ** [[Ibèr]] ** [[Lenga tartessiana]] o sud-lusitanic ** [[Basc]] * Lengas non classadas preromanas d'[[Itàlia]] (alevat per aquelei que son agropadas amb lei lengas tirenianas): ** [[Lenga camunica]] – vejatz [[Camunni]] ** [[Lenga élymienne]] – vejatz [[Elymes]] ** [[Nord-picène]] ** [[Lenga paleosardica]] (alias [[Nuraghe|nuragic]]) ** [[Lenga sicanienne]] – vejatz [[Sicanes]] ** [[Sicule (lenga)|Lenga sicula]] == Non classadas == * Superstrat indoarian dins [[Mitanni]] * [[Lusitanien|Lenga lusitanienne]] e [[Lenga venèta|venèt]] - lengas indoeuropèas disparegudas non classadas * [[Lengas sames]] (contenent lo substrat prefinnoogric) == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|en|Pre-Indo-European languages|403320849}} == Bibliografia == === Arqueologia e cultura === * {{en}} David Anthony et Jennifer Y. Chi (2009) ''The Lost World of Old Europe: The Danube Valley, 5000-3500 BC''. * {{en}} Peter I. Bogucki et Pam J. Crabtree (2004) ''Ancient Europe 8000 BC--1000 AD: An Encyclopedia of the Barbarian World'', Charles Scribner’s Sons, New York. * {{en}} [[Marija Gimbutas]] (1973) « Old Europe c. 7000-3500 B.C.: the earliest European civilization before the infiltration of the Indo-European peoples » dans ''The Journal of Indo-European Studies'', 1/1-2, 1-20. * {{en}} Christopher Tilley (1996) ''An Ethnography of the Neolithic. Early Prehistoric Societies in Southern Scandinavia'', Cambridge University Press. === Reconstruccions de lengas === * {{en}} « Pre-Indo-European » dins ''Encyclopedia of the Languages of Europe'', Glanville Price, 2000. {{ISBN|9780631220398}}. * {{en}} Alfred Bammesberger et Theo Vennemann (2003) ''Languages in Prehistoric Europe'', Carl Winter, Heidelberg. * {{en}} Roger Blench et Matthew Spriggs (eds. 1) ''Archaeology and Language.Theoretical and Methodological Orientations'', vol. I. * {{en}} Pavel M. Dolukhanov (2003) « Archaeology and Languages in Prehistoric Northern Eurasia » dins ''Japan Review'', 15:175-186 [http://shinku.nichibun.ac.jp/jpub/pdf/jr/IJ1507.pdf]. * {{en}} [[Marija Gimbutas]] (1989) ''The Language of the Goddess''. * {{en}} John Greppin et T.L. Markey (1990) ''When Worlds Collide: The Indo-Europeans and the Pre-Indo-Europeans'', Ann Arbor. * {{en}} Winfred P. Lehmann (2002) ''Pre-Indo-European'', Institute for the Study of Man, Washington DC, {{ISBN|0-941694-82-8}}. * {{en}} Mark Lieberman (2009) « The Linguistic Diversiry of Aboriginal Europe » ''Language Log'', 6 janvier 2009, [https://web.archive.org/web/20201109025652/https://languagelog.ldc.upenn.edu/nll/?p=980]. * {{en}} Robert Mailhammer (2010) [http://www.lrz.de/~mailhammer/htdocs/pdf/SWE_paper-MTP_draft.pdf « Diversity vs. Uniformity. Europe before the Arrival of Indo-European Languages »] dins Robert Mailhammer e Theo Vennemann, ''Linguistic Roots of Europe'', Museum Tusculanum Press, Copenhagen. * {{en}} Theo Vennemann (2008) « Linguistic reconstruction in the context of European prehistory » dins ''Transactions of the Philological Society'', vol. 92, publication 2, Novembre 1994, p. 215–284. * {{en}} Theo Vennemann, [http://www.scribd.com/doc/8670/Languages-in-prehistoric-Europe-north-of-the-Alps ''Langages du nord des Alpes dans l'Europe préhistorique''] * {{en}} Roger D. Woodard (2008a) ''Ancient Languages of Asia Minor'', Cambridge University Press. * {{en}} Roger D. Woodard (2008b) ''Ancient Languages of Europe'', Cambridge University Press. == Liames extèrnes == * {{fr}} [http://atil.pagesperso-orange.fr/atil/ Expansion des cultures archéologiques en Asie et en Europe au Néolithique et Chalcolithique] 79yu2x2hgd4xz04pyteyynamoxb0sr2 0 72601 2512041 2421565 2026-11-02T19:53:28Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512041 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} Lo '''''Pichòt Talamus''''' o en [[latin]] '''''Thalamus parvus''''' es una cronica de la vila de [[Montpelhièr]] escrita en [[occitan ancian]] (e mai tard en [[francés mejan]]) entre 1088 a 1426. La cronica foguèt probablament escrita pels oficials de la vila que volián servar un enregistrament de l'istòria locala per tal de los ajudar dins l'administracion. [''La cronica municipala de Montpelhier s’arrèsta a 1426. Aquel arrèst correspond a l’integracion dau país de Montpelhier dins lo [[reiaume de França]] que fasiá partida legitimament del [[comtat de Barcelona]]-reiaume d’Aragon, e aquí i perdèt tota sa personalitat collectiva jos l’imperialisme francés e l’aparelh de gestion dich ''centralizat'' (seriá pus just de dire burocratic) que o menarà a son apogea [[Napoleone Buonaparte]]. Se faguèt aprep de tractacions per lo sol profièch de la cotriada de borgeses, dins son egoïsme de classa, que trapèron aquí lo biais d’alargar son mercat; per de dire de vendre sa besonha, lo pòble i perdèt sa lenga, sa cultura, son initiativa collectiva...''] '''passatge non neutre''' ==Manuscrits== La cronica subrevisquèt en cinc manuscrits. Los [[annals]] de ''Montpelhièr H119'', que se trapan ara entre las ''fonts ancianas'' de la Bibliotèca de la Facultat de Medecina de Montpelhièr, cobrís lo periòde entièr 816–1364. Lo manuscrit perdut dich ''Joubert'', ancianament a la Bibliotèca Reiala a [[París]], conteniá solament los annals de 1088–1264. Lo ''Talamus dels archius del rei'' es ara tanben perdut, demòran pas que ''Lo grand Talamus de Montpelhièr'' e ''Lo Pichòt Talamus de Montpelhièr'',<ref>''Lo Pichòt Talamus'' conten tanben la version escrita finala (1204/5) de las [[Costumas de Montpelhièr]], basada subre çò balhat per [[Guilhèm VIII de Montpelhièr|en Guilhèm VIII]] just abans sa mòrt en 1202.</ref> que son servats dins los archius municipals de Montpelhièr e cobrisson los ans 814–1604. Totes los manuscrits derivan d'una font unica pels ans qu'an en comun. ==Edicions== *''Thalamus parvus'': ''le petit thalamus de Montpellier'', publicat pel primièr còp d'après los manuscrits originals. Ferdinand Pégat, Eugène Thomas, et al., edd. ''Société archéologique de Montpellier.'' Jean Martel Aîné, 1836/40. ==Ligams extèrns == * [https://web.archive.org/web/20141121204826/http://thalamus.huma-num.fr/annales-occitanes/annee-1204.html edicion en linha del '''Pichòt Talamus'''] *[http://www.archive.org/details/thalamusparvusl00montgoog A Internet Archive] *[http://books.google.ca/books?id=Pqbf6kKcwscC A GoogleBooks] == Nòtas == <references /> [[Categoria:cronica occitana]] [[Categoria:istòria de Montpelhièr]] irw7rqnmfh31q6og2mqay5pp5a6iifc 0 73362 2512078 2511976 2026-11-03T05:48:16Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo desvolopament de la metrologia */ 2512078 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Gascon}} [[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]] La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat). == Istòria == === Las mesuras ancianas === L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton & Company, 2011.</ref>. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)<ref>Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).</ref>. Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]<ref>Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).</ref>. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas. Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.</ref>. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna. === Lo sistèma metric e l'unificacion === [[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]] {{veire|Sistèma metric}} La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.</ref>. L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.</ref>. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.</ref>. Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])<ref>'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.</ref>. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion<ref>Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].</ref>. L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas<ref>Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).</ref><ref>Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.</ref>. === Las definicions modèrnas === [[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]] {{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}} Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.</ref>. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.</ref>. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.</ref>. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]]. === Lo desvolopament de la metrologia === {{veire|Metrologia}} Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligada a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits. Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.</ref>. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]]. La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca. == Mesura fisica en mecanica classica == En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]]. Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]]. == Mesura fisica en mecanica quantica == En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.   === Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica === [[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]] A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aparelh de mesura]]. * [[Convencion deu Mètre]]. * [[Unitat de mesura]]. * [[Metrotecnia]]. * [[Metrologia]]. * [[Magnitud fisica]]. * [[Sistèma Internacional d'Unitats]]. * [[Teoria de la mesura]]. * [[Postulats de la fisica quantica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Metrologia|*]] i1aq5x7snv2vjy71ps9imhoutsie6b8 2512079 2512078 2026-11-03T05:49:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo desvolopament de la metrologia */ 2512079 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Gascon}} [[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]] La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat). == Istòria == === Las mesuras ancianas === L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton & Company, 2011.</ref>. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)<ref>Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).</ref>. Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]<ref>Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).</ref>. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas. Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.</ref>. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna. === Lo sistèma metric e l'unificacion === [[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]] {{veire|Sistèma metric}} La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.</ref>. L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.</ref>. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.</ref>. Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])<ref>'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.</ref>. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion<ref>Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].</ref>. L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas<ref>Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).</ref><ref>Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.</ref>. === Las definicions modèrnas === [[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]] {{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}} Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.</ref>. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.</ref>. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.</ref>. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]]. === Lo desvolopament de la metrologia === {{veire|Metrologia}} Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligada a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits. Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.</ref>. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]]. La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca. == Mesura fisica en mecanica classica == En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]]. Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]]. == Mesura fisica en mecanica quantica == En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.   === Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica === [[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]] A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aparelh de mesura]]. * [[Convencion deu Mètre]]. * [[Unitat de mesura]]. * [[Metrotecnia]]. * [[Metrologia]]. * [[Magnitud fisica]]. * [[Sistèma Internacional d'Unitats]]. * [[Teoria de la mesura]]. * [[Postulats de la fisica quantica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Metrologia|*]] dd1te5p92pa8w6ca6j2yn1maae0714u 2512080 2512079 2026-11-03T05:50:58Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo desvolopament de la metrologia */ 2512080 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Gascon}} [[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]] La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat). == Istòria == === Las mesuras ancianas === L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton & Company, 2011.</ref>. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)<ref>Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).</ref>. Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]<ref>Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).</ref>. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas. Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.</ref>. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna. === Lo sistèma metric e l'unificacion === [[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]] {{veire|Sistèma metric}} La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.</ref>. L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.</ref>. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.</ref>. Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])<ref>'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.</ref>. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion<ref>Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].</ref>. L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas<ref>Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).</ref><ref>Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.</ref>. === Las definicions modèrnas === [[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]] {{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}} Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.</ref>. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.</ref>. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.</ref>. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]]. === Lo desvolopament de la metrologia === {{veire|Metrologia}} Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits. Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.</ref>. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]]. La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca. == Mesura fisica en mecanica classica == En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]]. Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]]. == Mesura fisica en mecanica quantica == En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.   === Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica === [[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]] A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aparelh de mesura]]. * [[Convencion deu Mètre]]. * [[Unitat de mesura]]. * [[Metrotecnia]]. * [[Metrologia]]. * [[Magnitud fisica]]. * [[Sistèma Internacional d'Unitats]]. * [[Teoria de la mesura]]. * [[Postulats de la fisica quantica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Metrologia|*]] o0tahvxknqwhwbftz10b0a31kqrgzhz 0 74363 2512019 2446075 2026-11-02T17:44:36Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512019 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna=Mont en Pebre | nomcomuna2=''Pevelenberg'' {{nl}} | nomcomuna3=''Mons-en-Pévèle'' {{fr}} | imatge=Mons-en-Pévèle 6.JPG | descripcion=Glèisa de Sant Joan Baptista | lògo= | escut=Blason de la ville de Mons-en-Pévèle (59) Nord-France.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Lille|Lille]] | canton=[[Canton de Pont-à-Marcq|Pont-à-Marcq]] | insee =59411 | sitweb= | cp =59246 | cònsol =Éric Momont | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |alt mej= |longitud=3.10305555556 |latitud=50.4802777778 | alt mini =32 | alt mej = | alt maxi =107 | km² =12.37 }} '''Mont en Pebre'''<ref name="Thalamus">[https://web.archive.org/web/20211223085609/http://thalamus.huma-num.fr/index-lieux/lettre-M.html Le « Petit Thalamus » de Montpellier : édition critique numérique du manuscrit AA9 des Archives municipales, index des lieux : lettre M]</ref> (''Mont en pebre'' en [[occitan ancian]]<ref name="Thalamus"/>; ''Pevelenberg'' en [[flamenc]]; ''Mons-en-Pévèle'' en [[francés]]) es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region dels [[Nauts de França]]. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=59411 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Éric Momont |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=59411 |1793=1361 |1800=1460 |1806=1647 |1821=1696 |1831=1647 |1836=1707 |1841=1783 |1846=1796 |1851=1891 |1856=1898 |1861=1944 |1866=1998 |1872=2090 |1876=2078 |1881=2079 |1886=1987 |1891=1883 |1896=1877 |1901=1877 |1906=1949 |1911=1959 |1921=1764 |1926=2030 |1931=2013 |1936=1997 |1946=2004 |1954=1921 |1962=1875 |1968=1921 |1975=1962 |1982=2180 |1990=2064 |1999=2054 |2004= |2005= |2006=2157 |2007=2158 |2008=2152 |2009=2145 |cassini=23016 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== {{commonscat}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =59411 }} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] rer1pe5po2s44dzypwycwjm02nt7huo 0 80538 2512023 2348581 2026-11-02T18:03:53Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512023 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Mudason | nom2 = ''Mudaison'' | imatge = Mudaison (Hérault, Fr) mairie.JPG | descripcion = La comuna. | lògo = cap | escut = | escais = | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Erau}} | arrondiment = [[Arrondiment de Montpelhièr|Montpelhièr]] | canton = [[Canton de Mauguiò|Mauguiò]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion dau País de l'Òrt]] | ist = {{Lengadòc}} | parçan = | cp = 34130 | insee = 34176 | cònsol = Juan Ortega | mandat = [[2022]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 43.6472 | longitud = 4.04 | alt mej = | alt mini = 4 | alt maxi = 21 | km² = 8.10 |}} '''Mudason''' (''Mudaison'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Erau (departament)|Erau]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 34176.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''loco de Mutationibus'' en 1099, ''ad Mudazon'', ''de Mutationibus'' abans 1129, ''a domo Mudazonis'' en 1134, ''a Mudazons'', cap a 1150, ''S. Asciscli de Mudazuns'' en 1154, ''de Mutacionibus'', sense data [sègle XII ?], ''vicarius de Mutacionibus'' en 1392, ''Mudaisons'' en 1526, ''de Mutationibus'' en 1529, 1550, ''Musdezon'' en 1622, ''Mudezou'' en 1648, ''Mudazon'' en 1740-60, ''Mudaisons'' en 1740-60, ''Mudaison'' en 1740-60, 1770-71 (mapa de Cassini)<ref name = frh>Frank R. Hamlin, ''Toponymie de l'Hérault, Dictionnaire Topographique et Étymologique'', Éditions du Beffroi e Études Héraultaises, 2000, p. 263</ref>. ''Mudason'' ven del latin ''mutatio'', ''mutationes'', « relai de pòsta sus una viá romana »<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 486</ref>{{,}}<ref name = frh/>. Ajustar : ''Modazos'' ([[occitan ancian|òc ancian]]) en [[1365]]<ref>https://web.archive.org/web/20211223085609/http://thalamus.huma-num.fr/index-lieux/lettre-M.html</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta |insee= 34176 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= febrièr de [[2022]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Juan Ortega |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2022 |Identitat=Philippe Py-Clement |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 20 de junh de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Michel Roux |Partit= |Qualitat= ancian emplegat de comuna}} {{Elegit |Debuta= 30 de març de [[2014]] |Fin= 12 de junh de 2014 |Identitat= Cyril Rouquette |Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat de la foncion publica }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Bernard Martin|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1976]] |Fin= 1999 |Identitat=Maxime Evdokimoff |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1976 |Identitat=|Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 34176 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=602 |1846=627 |1851=617 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=649 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=666 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=635 |1968=701 |1975=741 |1982=1268 |1990=1845 |1999=2262 |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr34|0}} la populacion èra de {{popfr34|176}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr34|176}}/8.10) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Erau}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Erau]] b01pmefd7qboqck66elml91p8k8v1cr 0 81484 2512066 2487292 2026-11-02T23:01:13Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512066 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Veran | nom2 = ''Saint-Véran'' | imatge = Saint-Véran-Hiver-Queyras.jpeg|290px | descripcion = Sant Veran l'ivèrn. | escut = Blason SaintVeran.svg|60px | escais = | ist = {{Daufinat}}<br/>{{Occitània}} | parçan = {{Cairàs}} | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | arrondiment = [[Arrondiment de Briançon|Briançon]] | canton = [[Canton de Guilhèstra|Guilhèstra]], ancianament d'[[Canton d'Agulhas|Agulhas]] | intercom = ''Communauté de communes du Guillestrois et du Queyras'' | sitweb = | cp = 05350 | insee = 05157 | cònsol = Mathieu Antoine | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 6.86916666667 | latitud = 44.7008333333 | alt mej = | alt mini = 1 756 | alt maxi = 3 175 | km² = 44.75 |}} '''Sant Veran'''<ref>Audio. http://www.chambradoc.it/modulo20-ALaMontanha.page</ref><ref>[[Josiana Ubaud]]. https://web.archive.org/web/20220226095505/https://doczz.fr/doc/101165/montanhas-n%C3%B2stras---josiane-ubaud---pagesperso</ref><ref>patoisqueyras.free.fr</ref><ref>https://docplayer.es/155708775-Lo-jornal-de-la-diversitat.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20220226052903/https://ccbe.feec.cat/docs/cec/Hemeroteca/Muntanya/2006/MUNT_2006_10_0867.pdf</ref><ref>[[Joan Francés Blanc]]. https://groups.google.com/g/soc.culture.occitan/c/OefP0eW6D60/m/AJoYQMpAYa8J?pli=1</ref><ref name="BL Cairàs">Enquèsta de [[Briantin Loís]] a un amic de Cairàs.<br>BL: "Que son los noms occitans d'aquestes luòcs en Cairàs?<br>Casse Déserte, lo "fort Queyras", Les Fonts de Cervières, lac du Grand Laus, col du Malrif, Le Grand Rochebrune & Le Petit Rochebrune, Tête-de-Longet, lo "Musée Le Soum" a Sant Veran."<br>C: "cassa deserta, chastel Cairàs, lo vilatge de "Cervières" ei Cerveira (li fònts de Cerveira ?), lo grand Laus (un laus és un lac) e lo pas de Malriu o Malrio, lo grand Rochabruna e lo pichòt Rochabruna (e non Ròchabruna), (per lo Longet, non lo sap, és tròp luènh de ièu...) ... i a lo pas (o lo còl) e lo bric, la cima (o la testa), aprèp és lo Som (e San-Vran)"</ref>, '''Sant Vran'''<ref>https://www.aquodaqui.info/agendafile/240112/</ref><ref>http://projetbabel.org/forum/viewtopic.php?t=7515</ref><ref name="BL Cairàs"/>, o '''Sent Veran'''{{Ref Comunas Auts Aups}}<ref>http://www.oocities.com/toponimiaoccitana/05b.html Topònims occitans dels Alts Alps</ref> (''Sant-Veran'' en [[grafia mistralenca]]<ref name="TdF">https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page2315.jpg</ref>; ''Saint-Véran'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] d'[[Occitània]], en [[Daufinat]], situada dins lo [[departaments francés|departament]] daus [[Auts Aups]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 05157.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre dau territòri === {{Communes limitrophes | commune = Sant Veran | nord = [[Molinas en Cairàs]] | nord-est = | est = [[Buebi]] ? <br /><small>([[Itàlia]])</small> | sud-est = | sud = [[Celhac]] | sud-ouest = | ouest = | nord-ouest = }} == Toponimia == Las atestacions ancianas son, per luec: *'''Sant Veran''' - ''Sanctus Veranus'' en [[1311]]; ''Saint Véran en Queyras'' en [[1789]]; ''Blanche froide'' en [[1793]]<ref name="DicoTopo">https://dicotopo.cths.fr/places/P03933579</ref>.<br>Sant Veran èra un avesque de [[Cavalhon]] au sègle VI, nascut a [[Barjac (Losera)|Barjac]] en [[Gavaudan]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 631</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/94/Saint-Veran.html</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=05157 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= julhet de [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Mathieu Antoine |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Danielle Guignard|Partit= divèrs drecha |Qualitat= retiraa de l'ensenhament }} {{Elegit |Debuta= agost de [[2006]] |Fin= 2008 |Identitat= Jacqueline Turina |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= agost de 2006 |Identitat= Jean Marc Plichon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= ? |Fin= 2001 |Identitat= Jean-Pierre Weber |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=[[1977]] |Fin= 1983 |Identitat= André Lantier <ref>https://www.annuaire-mairie.fr/mairie-saint-veran.html</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avans la refòrma cantonala de 2014, aplicaa en 2015, la comuna èra dau canton d'[[Agulhas]]; es ara dau canton de [[Guilhèstra]]. ==Demografia== {{Demografia |insee=05157 |1793=724 |1800=520 |1806=562 |1821=640 |1831=800 |1836=831 |1841=874 |1846=842 |1851=839 |1856=748 |1861=751 |1866=740 |1872=668 |1876=641 |1881=639 |1886=664 |1891=633 |1896=598 |1901=579 |1906=536 |1911=539 |1921=451 |1926=404 |1931=422 |1936=412 |1946=379 |1954=255 |1962=236 |1968=220 |1975=232 |1982=275 |1990=257 |1999=267 |2005=290 |2006=286 |2007=296 |2008=282 |2009=270 |2010=257 |cassini=34910 |senscomptesdobles=1962}} ==Luecs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dels Auts Aups]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal|Daufinat|Occitània}} {{Comunas dels Auts Aups}} [[Categoria:Comuna dels Auts Aups]] [[Categoria:Comuna occitana dau Daufinat]] enq2fw1q1pk61zug1h91px5is8amtk5 0 102716 2512043 2416240 2026-11-02T20:07:56Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512043 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Pleus | nom2 = ''Pleaux'' | imatge = Pleaux_(15)_-_église_-_PA00093575.jpg | descripcion = La glèisa de Sant Joan Baptista de Pleus. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Pleaux_(Cantal).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}</small> | departament = {{Cantal}} | arrondiment = [[Arrondiment de Mauriac]] | canton = de [[Mauriac (Auvèrnhe)|Mauriac]], <small>ancianament de [[Canton de Pleus|Pleus]] ([[chapluòc]])</small> | intercom = Comunautat de comunas del País de Salèrn | insee = 15153 | cp = 15700 | cònsol = Christian Lafarge | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.1356 | longitud = 2.2272 | alt mej = | alt mini = 264 | alt maxi = 765 | km² = 92.39 |}} '''Pleus'''<ref name="ReferenceA">IEO Cantal, Communes Cantal.xls.pdf</ref>{{,}}<ref>http://bdtopoc.org/?city_selected=Pleaux</ref> o '''Plèus''' es una [[comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] d'[[Occitània]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Cantal (departament)|Cantal]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. == Geografia == {{...}} ''Maròna'' o ''la Maròna'' (article facultatiu, al mens a [[Barriac]]) es al limit sud de la comuna. Sembla que non se dija pas ''*Marona'' : [ma'rɔnə] (a [[Escoralha|Ascoralha]]), [ma'rɔna] (a Barriac, mas l'informator ven de [[Corresa (departament)|Corresa]], a 20&nbsp;km) <ref name="enquèsta Sivadon abrial 2018">enquèsta Sivadon abrial 2018</ref>. === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Pleus]]'''Pleus'''}} {{Image label|x=0.639373596853|y=0.462312825996|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 168 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Barriac]] (2,8 km)}}}} {{Image label|x=0.412141399082|y=0.339710800296|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 308 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rilhac de Sentria]] (4,2 km)}}}} {{Image label|x=0.709284724712|y=0.282494780377|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 243 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chaucinac]] (6,3 km)}}}} {{Image label|x=0.202012975385|y=0.524883216444|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 475 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sent Julian al Bois]] (6,8 km)}}}} {{Image label|x=0.787495352865|y=0.725465772167|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 177 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Martin de Chantalés]] (7,4 km)}}}} {{Image label|x=0.835239843621|y=0.297883968851|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 667 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ali (Cantal)|Ali]] (8,2 km)}}}} {{Image label|x=0.545957581869|y=0.893237790037|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 153 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Arnac (Cantal)|Arnac]] (8,2 km)}}}} {{Image label|x=0.746901322782|y=0.140099866933|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 75 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Brajac]] (9,2 km)}}}} {{Image label|x=0.896248434721|y=0.300762325493|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 71 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Escoralha|Ascoralha]] (9,2 km)}}}} {{Image label|x=0.237690950645|y=0.141938636129|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 219 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Auriac (Corresa)|Auriac]] (9,8 km)}}}} {{Image label|x=0.0513078333783|y=0.478459406012|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1115 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sent Privat (Corresa)|Sent Privat]] (9,9 km)}}}} </div>{{clear|left}} ===Perimètre del territòri=== Lo territòri de la comuna es discontinú, dempueis la fusion amb [[Tornhac]] en 1973, separat de la resta per [[Barriac]] e [[Rilhac de Sentria]]. ====Partida principala, sense Tornhac==== {{Communes limitrophes | commune = Pleus | nord = | nord-est = [[Barriac]] | est = [[Chaucinac]] | sud-est = [[Sant Martin de Chantalés]] | sud = [[Arnac (Cantal)|Arnac]] | sud-ouest = [[Cròs de Montverd]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | ouest = [[Sent Julian al Bois]]<small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | nord-ouest = [[Rilhac de Sentria]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> }} ====Tornhac==== {{Communes limitrophes | commune = Tornhac ''(comuna de Pleus)'' | nord = ''[[Chalvinhac]]'' | nord-est = [[Brajac]] | est = [[Chaucinac]] | sud-est = [[Barriac]] | sud = | sud-ouest = [[Rilhac de Sentria]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | ouest = | nord-ouest = [[Sorçac]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Curiam de Pleuix cum ecclesiis suis in Arvernensi pago'' en 783, citat per [[Joan Pèire Chambon]] <ref name="ReferenceA"/>, ''Plous'', en 1273, ''Plieus'', en 1275, ''Villafrancha de Pleus'', en 1294, ''Pluous'', en 1316, ''Castrum Plodii'', latinizacion de 1464, ''Plieux'', en 1470, ''Plious'', en 1471, ''Plodium'', latinizacion de 1502, ''Pleoux'', en 1535, ''Pleus'', en 1612, ''Pleux'', en 1622, ''Pléaux'', en 1636, ''Plaus'', en 1673, ''Plaux'', en 1683, '' ''Ploaus'', en 1693, ''Pliaux'', en 1695 <ref>http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011351496860Wb5msQ</ref>. Dauzat e Rostaing interprètan, amb de dobtes, lo nom coma ''pleu'', mot d'« ancian provençal » qu'aviá lo sens de « garantida, caucion » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 534</ref>. Mas l'origina, basada sus la fòrma de 783, seriá pusleu lo latin tardiu ''plebs'', sotz la fòrma ''plebes'' (vengut ''pleves'' escrit ''plevis'', qu'aviá lo sens de « gleisa baptismala publica », pueis de « paròcha » (Chambon <ref name="ReferenceA"/>, Bénédicte Boyrie-Fénié e Jean-Jacques Fénié <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 383</ref>. La prononciacion notada a l'epòca de l'[[Atlas Linguistique de la France|ALF]] èra [plᵋˈɔ] <ref>https://web.archive.org/web/20190527005654/http://symila.univ-tlse2.fr/alf/lieux/</ref>, çò que, amb l'ajuda de las fòrmas ancianas, que dison pas res de l'obertura de ''-e-'', se poiriá grafiar ''Plèus'', mas [[Edmond Edmont]] èra pas capable de far la diferéncia entre ''è'' e ''e'' en sillaba travada e o notava tot coma ''è'', a l'exemple del francés. La prononciacion relevada a [[Barriac]], a [[Escoralha|Ascoralha]] e a [[Chaucinac]] es [plew] <ref name="enquèsta Sivadon abrial 2018"/>. * ''Enchanet'' (vialatge e barratge al sud-oèst de la comuna). La prononciacion relevada a [[Chaucinac]] es [in tsa'ni] <ref name="enquèsta Sivadon abrial 2018"/>. Al mens per la darreira sillaba, la realizacion [i] del fonèma /e/ tonic es regulara en Auvèrnhe naut. Las fòrmas ancianas son ''Enclaus'', en 1647, ''Enchanes'', en 1653, ''Anchanet'',en 1655, ''Enchane'', en 1656, ''Enchanet'', en 1672, ''Jonchanet'', en 1673, ''Enchanot'', en 1743, ''Enchanel'' (mapa de Cassini, fin del sègle XVIII). La posicion del vialatge sus un replanat favoriza pas una explicacion del nom per un diminutiu de l'occitan ''cana'', del latin ''canna'', que marcariá un luòc plen de canavèras. == Istòria == {{...}} * Lo 1èir de genèir 1973, [[Lopiac (Cantal)|Lopiac]], en francés ''Loupiac'', [[Sent Cristòfol (Cantal)|Sent Cristòfol]], en francés ''Saint-Christophe-les-Gorges'' e [[Tornhac]], en francés ''Tourniac'', fuguèron annexats a Pleus e venguèron de comunas associadas<ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=27064</ref>{{,}}<ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM15109-loupiac</ref>{{,}}<ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM15177-saint-christophe-les-gorges</ref>{{,}}<ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM15239-tourniac</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=15153 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Christian Lafarge |Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= emplejat }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Marc Sepchat|Partit= divèrs dreita |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 2001 |Identitat= Jean Chanut |Partit= RPR |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1971 |Identitat= Albert Gramont |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1947 |Identitat= Albert Jean Chanut |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1945 |Identitat= Jean-Louis Delprat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1943]] |Fin= 1944 |Identitat= Marie Jules Mialaret |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1940]] |Fin= 1943 |Identitat= Pierre François Rouchy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1925]] |Fin= 1940 |Identitat= Jacques Joseph Chancel |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1912]] |Fin= 1925 |Identitat= Alexandre Champeil |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1908]] |Fin= 1912 |Identitat= Charles Parlange |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1893]] |Fin= 1908 |Identitat= Gustave Jean Joanny |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1878]] |Fin= 1893 |Identitat= François-Xavier Calvinhac |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1875]] |Fin= 1878 |Identitat= Charles Benoit Naudet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1875 |Identitat= Vincent Marius Pagès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1843]] |Fin= 1865 |Identitat= Jean Antoine Claux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1831]] |Fin= 1843 |Identitat= Jean Joseph Chantegreil |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1830]] |Fin= 1831 |Identitat= Jean-Baptiste Lombard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1816]] |Fin= 1830 |Identitat= Joseph Dapeyron-Doumis |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1814]] |Fin= 1816 |Identitat=Antoine Pomié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1802]] |Fin= 1814 |Identitat= Antoine Manilèbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1800]] |Fin= 1802 |Identitat= Marie Jacques Biard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1800 |Identitat= Julien Puiramond |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1792]] |Fin= 1793 |Identitat= Antoine Manilèbe <ref>https://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-pleaux.html</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Pleus ([[chapluòc]]); es ara del canton de [[Mauriac (Auvèrnhe)|Mauriac]]. == Demografia == {{Demografia |insee=15153 |1793=2584 |1800=2630 |1806=2646 |1821=2909 |1831=3123 |1836=3121 |1841=2842 |1846=2816 |1851=2801 |1856=2820 |1861=2856 |1866=2840 |1872=2877 |1876=2633 |1881=2621 |1886=2539 |1891=2506 |1896=2426 |1901=2316 |1906=2203 |1911=2022 |1921=1866 |1926=1982 |1931=2004 |1936=2030 |1946=1907 |1954=1937 |1962= 1710 |1968= 1645 |1975= 2531 |1982= 2328 |1990= 2146 |1999= 1823 |2006=1667 |2007= 1645 |2008= |2009= |2012=1549 |2015=1517 |cassini=27064 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Veire tanben == == Ligams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de Cantal}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de Cantal]] [[Categoria:Comuna d'Occitània]] quoxiij2ybz9vo2855i3xdgep8xy99l 0 103023 2512005 2441159 2026-11-02T14:09:39Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512005 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta=oc | nomcomuna= Las Tèrnas | nomcomuna2=Les Ternes | imatge=Les Ternes - le Château des Ternes (12-2016) IMG 2966.jpg | descripcion= Lo chastèl. | lògo= | escut=Blason famille fr d'Espinchal.svg | escais= | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan= | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | departament = {{Cantal}} | arrondiment=[[Arrondiment de Sant Flor|Sant Flor]] | canton= [[Canton de Sant Flor-2|Sant Flor-2]] ([[Canton de Sant Flor Sud|Sant Flor Sud]] davant 2015) | intercom = Sant Flor Comunautat | insee =15235 | cp =15100 | cònsol = Sylvie Portal | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud=3.01444444444 | latitud=44.9991666667 | alt mini =896 | alt mej =949 | alt maxi =1061 | km² =19.13 }} '''Las Tèrnas''' (''Les Ternes'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Cantal (departament)|Cantal]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Las Tèrnas]]'''Las Tèrnas'''}} {{Image label|x=0.447861228417|y=0.342929971669|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 251 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Tanavela]] (3,0 km)}}}} {{Image label|x=0.638387091686|y=0.645268331272|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 134 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cerièrs]] (3,1 km)}}}} {{Image label|x=0.738924497306|y=0.487306323643|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 531 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vialadieu]] (3,9 km)}}}} {{Image label|x=0.627306617677|y=0.144882976251|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 577 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rofiac (de Sant Flor)|Rofiac]] (6,4 km)}}}} {{Image label|x=0.145245421726|y=0.599907456509|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 123 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cuçac (Cantal)|Cuçac]] (6,6 km)}}}} {{Image label|x=0.641301971026|y=0.917838412763|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 225 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Bàstria]] (7,3 km)}}}} {{Image label|x=0.862713639125|y=0.767593166138|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 206 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Alueisa]] (7,4 km)}}}} {{Image label|x=0.898007098101|y=0.263647399928|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 6637 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Flor]] (7,8 km)}}}} {{Image label|x=0.7366267751|y=0.095870893158|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 411 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Andelac]] (7,9 km)}}}} </div>{{clear|left}} ===Perimètre delh territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Las Tèrnas | nord = | nord-est = [[Vialadieu]] | est = | sud-est = [[Cerièrs]] <small>''com. nov. de [[Nòvaglèisa de Trueire]]''</small> | sud = [[Nòvaglèisa]] <small>''com. nov. de [[Nòvaglèisa de Trueire]]''</small> | sud-ouest = [[Cuçac (Cantal)|Cuçac]] | ouest = [[Paulhac]] | nord-ouest = [[Tanavela]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Terni'', en latin, en 1492, ''las Ternos'', ''Esternes'', en 1618, ''Les Ternes'', en 1645, ''Les Ternez-en-Planez'', en 1694 <ref>http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a0113514968622JzGjL</ref>. Lo nom vendriá d'un mot « provençal » ancian, ''terna'' [compréner ''tèrna''], « recampament de tres chausas, benleu tres bens, tres senhoriás » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 672</ref>{{,}}<ref>Emil Levy, Petit Dictionnaire Provençal-Français, reed. Culture Provençale et Méridionale, 1980, Raphèle-lès-Arles</ref>. Una fòrma delh sègle XVII, urosament en occitan, es clarament femenina. Lo nom es ''Las Tèrnas'', çò que confirma l'[[Atlas Linguistique de la France|ALF]] (punt d'enquesta 719) [lah tˈɛːrnɔɕ] <ref>https://web.archive.org/web/20190527005654/http://symila.univ-tlse2.fr/alf/lieux/</ref>. La prononciacion a [[Cerièrs]] es [las 'tɛrnə] <ref>enquèsta Sivadon junh 2018</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=15235 |Títol= Lista delhs cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Sylvie Portal|Partit= sense etiqueta |Qualitat= agricultritz }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra delh canton de [[Sant Flor]]-sud; es ara delh canton de [[Sant Flor]]-2. ==Demografia== {{Demografia |insee=15235 |1793=1107 |1800=1026 |1806=1070 |1821=913 |1831=1043 |1836=931 |1841=987 |1846=891 |1851=737 |1856=621 |1861=725 |1866=684 |1872=655 |1876=610 |1881=605 |1886=704 |1891=741 |1896=729 |1901=715 |1906=683 |1911=665 |1921=574 |1926=574 |1931=581 |1936=550 |1946=515 |1954=504 |1962= 509 |1968= 459 |1975= 428 |1982= 425 |1990= 450 |1999= 455 |2005=524 |2006=524 |2007= 531 |2008= |2010=575 |2015=589 |max=1107 |cassini=37234 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de| insee =15235 }} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de Cantal]] ddjq2v3f2f8rupx9iw00irllpzibsxh 0 107057 2512060 2511404 2026-11-02T21:18:32Z Sovenhic 36254 /* Toponimia */ 2512060 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Lup | nom2 = ''Saint-Loup'' | lògo = | imatge = Saint-Loup_23_bourg_(3).jpg | descripcion = Lo borg vist dau sud-èst. | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton de Gosom|Gosom]] ([[canton de Chambon|Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23209 | cònsol = Laurent Bussière | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.27111111111 | latitud = 46.1375 | alt mini = 383 | alt maxi = 462 | km² = 18.82 |}} '''Sent Lup'''<ref>[sén lu]. "Sancti Lupi" en 1158. A Limòtges,las feiras de la Dent Lop se dita tanben ''las Sent-Lup''. in Dictionnaire des communes de la Creuse'', de ''Yves lavalade''. La Geste, 2022. p.180.</ref> o '''Sent Lop''' (''Saint-Loup'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23209.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Lup o Sent Lop | nòrd = | nòrd-èst = [[Luçac (Cruesa)|Luçac]] | èst = [[Tarda]] | sud-èst = [[Lo Chauchèt]] | sud = [[Sent Julian lo Chastel]] | sud-oèst = | oèst = [[Peirafita (Marcha)|Peirafita]] | nòrd-oèst = [[Gosom]] }} ==Toponimia== La prononciacion es / sén lu /^[cha^{u una notacion fonetica scientifica]} = [ly]. Las fòrmas ancianas son : ''Sancti Lupi'' en 1158, ''Sainct-Loupt-Landes'' en 1528, ''de Landas'' en 1557, etc. La mencion de ''Landes'' correspond a la reserva naturala de l'estanh de Landes, situat sus la comuna de Luçac [i a tanben un bòsc ''des Landes'' (sic, per ''de Landes''), una Branda ''des Landes'']. Sent Lop, evesque de [[Tròias]] entre 426 e 478, es lo patron de la paròfia. I a d'autres noms en [u] articulats [y] alentorn, coma Gosom [gu'zy]. Pus curiós, a [[Limòtges]], [donc luenh dau Creissent, ente quelas constriccions son normalas], i a una fiera de Sent Lop chada 22 de mai, que se ditz ''las Sent Lups'' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 180-181 e 106</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/1588/Saint-Loup-de-Troyes.html</ref>. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23209 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Laurent Bussière |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Anne Bridoux |Partit=[[PS]] |Qualitat= ensenhaira }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Renée Raynaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= André Vincent |Partit= divers dreita |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23209 |1793=621 |1800=636 |1806=456 |1821=488 |1831=776 |1836=764 |1841=727 |1846=749 |1851=784 |1856=752 |1861=801 |1866=790 |1872=790 |1876=779 |1881=805 |1886=812 |1891=766 |1896=728 |1901=711 |1906=715 |1911=680 |1921=543 |1926=551 |1931=504 |1936=501 |1946=456 |1954=390 |1962=334 |1968=310 |1975=250 |1982=234 |1990=186 |1999=175 |cassini=33019 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|209}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|209}}/18.82) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Voueize_Saint-Loup_D55_amont_(1).jpg|Voisa au pont de la RD 55. Saint-Loup_23_mairie.jpg|La mairaria. Saint-Loup_23_église_(2).jpg|L'egleisa Sent Lop. Saint-Loup_23_église_portail.jpg Saint-Loup_23_croix_face_église_(2).jpg|Crotz en fàcia de l'egleisa. Saint-Loup_23_D55_ouest_croix.jpg|Crotz de caireforc. Saint-Loup_23_D40_NW_mission.jpg Saint-Loup_23_lavoir_SE_bourg_(3).jpg|Lavador au sud-èst dau borg. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] eivrz0u26nrzaemn5bafxlo7oimsbpw 0 107094 2512029 2511934 2026-11-02T19:18:01Z Alaric 506 44932 toponimia 2512029 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Blaudés |nom2 = <i>''Blaudeix''</i> |imatge = Blaudeix_rue_de_l'Église.jpg |legenda = La charriera de l'egleisa. |blason = Blason_ville_fr_Blaudeix_(Creuse).svg |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} |nom de division2 = |division2 = [[Combralha]] |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] |còda = 23023 |ehess = |cp = 23140 |mapa = |imatge de mapa = | longitud = 2.085 | latitud = 46.2313888889 |estatut = | altmin = 359 | altitud = | altmax = 479 |superfícia = 6.9 |populacion = {{popfr23|023}} |annada-pop = {{popfr23|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|023}}/6.9) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna delegada |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Blaudés''' (''Blaudeix'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Lo 1er de genier [[2025]], Blaudés venguet comuna delegada de [[Parçac]] emb [[Parçac e Rimondés]], per arrestat prefectorau dau 27 de setembre [[2024]] <ref>https://www.creuse.gouv.fr/contenu/telechargement/20619/154127/file/Septembre%2016-30.pdf p. 96-99</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23023.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Blaudés | nòrd = [[Clunhac]] | nòrd-èst = | èst = [[Rimondés]] | sud-èst = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] | sud = | sud-oèst = | oèst = [[Ladapeira]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== La prononciacion es / blô'déi /. Las fòrmas ancianas son ''Bloudeys'' en 1282, ''Blaudes'' en 1242, 1319, ''de Bladeysio'' sens data, etc. Segon Marcel Villoutreix lo toponime vendria probablament dau nom germanic d'òme ''Belaldus'', çò qu'es acceptable e confòrme a las atestacions, mas i fau apondre lo sufixe toponimic ''-ensis'' > ''-és'' <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 44</ref>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e los Féniés donan pas d'explicacion. ==Istòria== I avia la residéncia d'una comandaria templiera <ref name = ilav/>. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23023 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin=31 de decembre [[2024]] |Identitat= Marie-Christine Bunlon |Partit=divers dreita |Qualitat= conselhiera departamentala }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Gérard Hesbois|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Fernand Bergeron |Partit= |Qualitat= divers esquerra }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23023 |1793=350 |1800=370 |1806=392 |1821=398 |1831=430 |1836=448 |1841=452 |1846=505 |1851=523 |1856=477 |1861=485 |1866=477 |1872=467 |1876=450 |1881=479 |1886=491 |1891=444 |1896=453 |1901=446 |1906=416 |1911=410 |1921=322 |1926=311 |1931=303 |1936=273 |1946=227 |1954=179 |1962=159 |1968=145 |1975=103 |1982=105 |1990=104 |1999=97 |2004=103 |cassini=4433 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luecs e monuments== <gallery> Blaudeix_mairie_(2).jpg|La mairaria Blaudeix_nord_cimetière_sud_vue_vers_est_depuis_D81_(1).jpg|Paisatge au nòrd dau cementèri sud. Ruisseau_Étang_Clavérolles_Blaudeix_D9_aval_(2).jpg Blaudeix_église_(6).jpg|L'egleisa Sent Joan Baptista. Blaudeix_église_(5).jpg|Vestigis de chapiteus integrats a la façada sud de l'egleisa. Blaudeix_monument_aux_morts_(1).jpg Blaudeix_tilleul_Sully.jpg|Lo telhòu de Sully. Croix_blaudeix.jpg|Petita crotz d'origina mausegura. Blaudeix_puits_mairie.jpg|Potz de la mairaria. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] blnph0jus1koczv6qfpmw7lrojrfrau 2512056 2512029 2026-11-02T21:14:53Z Sovenhic 36254 /* Toponimia */ 2512056 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Blaudés |nom2 = <i>''Blaudeix''</i> |imatge = Blaudeix_rue_de_l'Église.jpg |legenda = La charriera de l'egleisa. |blason = Blason_ville_fr_Blaudeix_(Creuse).svg |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} |nom de division2 = |division2 = [[Combralha]] |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] |còda = 23023 |ehess = |cp = 23140 |mapa = |imatge de mapa = | longitud = 2.085 | latitud = 46.2313888889 |estatut = | altmin = 359 | altitud = | altmax = 479 |superfícia = 6.9 |populacion = {{popfr23|023}} |annada-pop = {{popfr23|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|023}}/6.9) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna delegada |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Blaudés''' (''Blaudeix'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Lo 1er de genier [[2025]], Blaudés venguet comuna delegada de [[Parçac]] emb [[Parçac e Rimondés]], per arrestat prefectorau dau 27 de setembre [[2024]] <ref>https://www.creuse.gouv.fr/contenu/telechargement/20619/154127/file/Septembre%2016-30.pdf p. 96-99</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23023.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Blaudés | nòrd = [[Clunhac]] | nòrd-èst = | èst = [[Rimondés]] | sud-èst = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] | sud = | sud-oèst = | oèst = [[Ladapeira]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== La prononciacion es / blô'déi /^[cha^{u una notacion fonetica scientifica]}. Las fòrmas ancianas son ''Bloudeys'' en 1282, ''Blaudes'' en 1242, 1319, ''de Bladeysio'' sens data, etc. Segon Marcel Villoutreix lo toponime vendria probablament dau nom germanic d'òme ''Belaldus'', çò qu'es acceptable e confòrme a las atestacions, mas i fau apondre lo sufixe toponimic ''-ensis'' > ''-és'' <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 44</ref>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e los Féniés donan pas d'explicacion. ==Istòria== I avia la residéncia d'una comandaria templiera <ref name = ilav/>. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23023 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin=31 de decembre [[2024]] |Identitat= Marie-Christine Bunlon |Partit=divers dreita |Qualitat= conselhiera departamentala }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Gérard Hesbois|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Fernand Bergeron |Partit= |Qualitat= divers esquerra }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23023 |1793=350 |1800=370 |1806=392 |1821=398 |1831=430 |1836=448 |1841=452 |1846=505 |1851=523 |1856=477 |1861=485 |1866=477 |1872=467 |1876=450 |1881=479 |1886=491 |1891=444 |1896=453 |1901=446 |1906=416 |1911=410 |1921=322 |1926=311 |1931=303 |1936=273 |1946=227 |1954=179 |1962=159 |1968=145 |1975=103 |1982=105 |1990=104 |1999=97 |2004=103 |cassini=4433 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luecs e monuments== <gallery> Blaudeix_mairie_(2).jpg|La mairaria Blaudeix_nord_cimetière_sud_vue_vers_est_depuis_D81_(1).jpg|Paisatge au nòrd dau cementèri sud. Ruisseau_Étang_Clavérolles_Blaudeix_D9_aval_(2).jpg Blaudeix_église_(6).jpg|L'egleisa Sent Joan Baptista. Blaudeix_église_(5).jpg|Vestigis de chapiteus integrats a la façada sud de l'egleisa. Blaudeix_monument_aux_morts_(1).jpg Blaudeix_tilleul_Sully.jpg|Lo telhòu de Sully. Croix_blaudeix.jpg|Petita crotz d'origina mausegura. Blaudeix_puits_mairie.jpg|Potz de la mairaria. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 5frka4gvu21mtdlyis3nmsksgu15c0s 0 107102 2512057 2511618 2026-11-02T21:16:30Z Sovenhic 36254 /* Toponimia */ 2512057 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Viarçac | nom2 = ''Viersat'' | imatge = Viersat centre.jpg | descripcion = Viarçac (monument aus mòrts davant la mairaria-escòla). | lògo = | escut = Blason_Ville_fr_Viersat_(23).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[canton de Chambon|Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23261 | cònsol = Nadine Glomeaud | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 46.2713888889 | longitud = 2.43194444444 | alt mini = 369 | alt maxi = 494 | km² = 29.09 |}} '''Viarçac''' <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 219</ref> (''Viersat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23261.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Viarçac | nòrd = [[Lamaids]] <small>([[Alèir (departament)|Alèir]])</small> | nòrd-èst = [[Quinçainas]] <small>([[Alèir (departament)|Alèir]])</small> | èst = [[Telhet e Argentier]] <small>([[Alèir (departament)|Alèir]])</small> | sud-èst = [[Budeliere|Budeliera]] | sud = [[Chambon (Combralha)|Chambon]] | sud-oèst = [[L'Espaud]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Noent]] }} ==Toponimia== La prononciacion es / viar'ssa /^[cha^{u una notacion fonetica scientifica]}. Las fòrmas ancianas son ''Virzac'' vers 1150, ''Virchac'' en 1196, ''Vircac'' en 1200, ''Virciaco'' en 1310, ''Viersac'' en 1404, ''Viersat'' en 1481. Segon Ives Lavalada, ''Viarçac'' ven dau nom galloroman [celtic] ''Viritios'', emb lo sufixe ''-acum'' de proprietat. I aguet una sincòpa de la vocala pretonica [''*Viriçiago'' > ''*Virçiago''], puei diftongason (1249) de la vocala iniciala (1249) [''Vir-'' > ''Vier-''], puei modificacion tardiva dau timbre dau diftongue [''Vier-'' > ''Viar-'']. [[Virçac]] en [[Gironda (departament)|Gironda]] a la mesma origina <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 219</ref>. </br> Segon [[Xavier Delamarre]], que tracta pas de ''Viarçac'', ''Virçac'' ven dau nom gallic d'òme ''Viritios'', atestat en [[Rètia|Retia]], e l'etime es ''Uiritiācon''. Pr'aquò, Delamarre cita tanben lo nom celtic ''Vīriciū'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 273, 311 e 373</ref> (utilizat per [[Ernèst Negre|Negre]]). </br> ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23261 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= abriu [[2014]] |Fin= [[2032]] |Identitat= Nadine Glomeaud |Partit= sens |Qualitat= emplejada }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean Debellut |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Thérèse Pelletier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23261 |1793=502 |1800=452 |1806=482 |1821=538 |1831=570 |1836=700 |1841=698 |1846=676 |1851=740 |1856=643 |1861=630 |1866=639 |1872=633 |1876=623 |1881=634 |1886=663 |1891=633 |1896=670 |1901=689 |1906=702 |1911=724 |1921=647 |1926=633 |1931=612 |1936=580 |1946=530 |1954=467 |1962=446 |1968=464 |1975=396 |1982=343 |1990=378 |1999=348 |2005=346 |cassini=39846 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|261}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|261}}/29.09) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Viersat_étang_aval_Chauvet_(1).jpg|Estanh. Viersat_mairie.jpg|Mairaria. Viersat_château_Châtel_Guyon.jpg|Chastel de Chastelguion. Viersat_église_(1).jpg|Egleisa Sent Sepise e Sent Blasi. Viersat_église_portail.jpg|Son portal. Viersat_église_choeur.jpg|Son còr. Viersat_monument_aux_morts_(1).jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 8662l300734arect4dunwx62ul7tk9z 0 107154 2512061 2511026 2026-11-02T21:19:58Z Sovenhic 36254 /* Toponimia */ 2512061 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Eissoudun | nom2 = ''Issoudun-Létrieix'' | imatge = Issoudun-Létrieix_bourg.jpg | descripcion = Lo borg. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Issoudun-Létrieix_(Creuse).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[canton de Gosom|Gosom]] ([[canton de Charnalhas|Charnalhas]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | insee = 23097 | cònsol = Jean-Claude Conchon | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = lòs eissouduns | longitud = 2.14388888889 | latitud = 46.0611111111 | alt mini = 384 | alt maxi = 598 | km² = 26.43 |}} '''Eissoudun''' (''Issoudun-Létrieix'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== L'Autriér es un vilatge important, situat a 4 km au nòrd-èst a un caireforc sus la RD 990, ancian relais de diligéncia <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 111</ref>. [[Imatge:Map commune FR insee code 23097.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Eissoudun | nòrd = [[Charnalhas]] | nòrd-èst = [[Sent Chabrais]] | èst = [[Peirac]] | sud-èst = [[Pueg Malsinhac|Pueg Mausinhat]] | sud = [[Sent Medard e la Rocheta]] | sud-oèst = | oèst = [[Sent Marçau lo Mont]] | nòrd-oèst = [[Sent Pardós los Cars]] }} ==Toponimia== La prononciacion / éissô'du /^{[chal una notacion fonetica scientifica]} justifica la grafia '''Eissoudun''' (e pas ''Eissodun'': i a aviá ''-ol-'' > ''òw''). las fòrmas ancianas son ''Exolduni'' vers 1150, ''Exoudunum'' en 1198, ''Exoudu'' en 1205, ''Exoldu'' en 1206, ''Exauduno'' en 1351, ''Issouldun'' en 1473, ''Eysouldun'' en 1557. Ven del celtic ''uxsello-dunum'', « naut e fòrt ». ''-L-'' s'es vocalizat e a format un diftongue [ɔw], après chanjament de timbre de la vocala situada après. Los abitants son lòs eissouduns. [[Xavier Delamarre]] escriu ''uxsello-dūnon'', fòrt naut o fòrt d'Uxsellos (nom celtic atestat) <ref name = ilav/>{{,}}<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 280, 312, 350</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 278 e 363</ref>. * L'Autriér / lô'trié / <ref name = ilav/>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23097 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2017]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Claude Conchon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2017 |Identitat= Dòna Dominique Latour |Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23097 |1793=1172 |1800=1102 |1806=1164 |1821=1272 |1831=1243 |1836=1285 |1841=1317 |1846=1350 |1851=1339 |1856=1240 |1861=1220 |1866=1184 |1872=1143 |1876=1116 |1881=1087 |1886=1060 |1891=1075 |1896=1050 |1901=990 |1906=1008 |1911=861 |1921=762 |1926=739 |1931=663 |1936=654 |1946=647 |1954=550 |1962=503 |1968=452 |1975=387 |1982=341 |1990=287 |1999=277 |cassini=17655 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|097}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|097}}/26.43) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Tête_de_Taranis_3.jpg|Jupitèr a la Ròda de la Vileta, en realitat Taranis. Issoudun-Létrieix_mairie.jpg|L'ostau de comuna. Issoudun-Létrieix_église.jpg|La gleisa Sent Estèfe. Issoudun-Létrieix_église_nef_(1).jpg|Sa nau. Issoudun-Létrieix_église_portail.jpg|Son portau. Issoudun-Létrieix_cippe_(2).jpg|Lo cip galloroman. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] akf31zhchpejey1aoj7u8xn632sa93x 0 107155 2512068 2511907 2026-11-02T23:25:37Z Alaric 506 44932 2512068 wikitext text/x-wiki {{omon|Parçac}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Parçac, Rimondés e Blaudés | nom2 = ''Parsac'' | imatge = Parsac_mairie.jpg | descripcion = La mairaria. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23149 | cp = 23 | cònsol = Cédric Furet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 46.2030555556 | longitud = 2.15305555556 | alt mini = 367 | alt maxi = 503 | km² = 38.99 |}} '''Parçac''' (''Parsac'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>, venguda lo 1er de genier 2016 una comuna delegada dins la comuna novèla de [[Parçac e Rimondés]]. Lo 1er de genier de 2025 fuguet creada la comuna novela de Parçac qu'agropa Parçac e Rimondés d'un latz, e Blaudés de l'autre latz <ref>títol ''Recueil des Actes Administratifs de la Creuse N°23-2024-128'' publicat lo 1er d'octobre 2024 https://www.creuse.gouv.fr/contenu/telechargement/20619/154127/file/Septembre%2016-30.pdf</ref>.. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23149.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Parçac (comuna novela) | nòrd = ''[[Domeiròt]]'' | nòrd-èst = [[La Cela de Gosom]] | èst = | sud-èst = [[Gosom]] | sud = [[Sent Desíer la Tor]] | sud-oèst = [[Jarnaja]], </br> [[Cressac]] | oèst = [[Ladapeira]] | nòrd-oèst = [[Clunhac]] }} ==Toponimia== Segon Dauzat e Rostaing, Parçac pòt venir deu nom d'òme latin ''*Parcius'', d'après ''Parcilia'', emb lo sufixe ''-acum'', o benlèu d'una contraccion de ''Patriciacum'', d'un autre nom latin, ''Patricius'', totjorn emb lo sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 518, a ''Parçay''</ref>, latinizacion dau sufixe celtic ''-*ako-''. Seriá donc una propietat rurala d'origina gallo-romana. == Istòria == {{...}} == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23149 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Cédric Furet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= març [[2026]] |Identitat= François Riva|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Denise Gaumer |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23149 |1793=1406 |1800=1098 |1806=1428 |1821=1538 |1831=1648 |1836=1685 |1841=1663 |1846=1697 |1851=1766 |1856=1649 |1861=1595 |1866=1628 |1872=1639 |1876=1645 |1881=1642 |1886=1644 |1891=1598 |1896=1608 |1901=1611 |1906=1608 |1911=1543 |1921=1345 |1926=1275 |1931=1253 |1936=1202 |1946=1060 |1954=932 |1962=847 |1968=768 |1975=681 |1982=644 |1990=619 |1999=592 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|149}} abitants (emb [[Rimondés]]), o {{popfrs23|149}} (Parçac solet). * (Blaudés) * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|023}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|023}}/6.9) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Jarnagette_Parsac-Rimondeix_Lâge_amont.jpg|Jarnageta au pont de la RD 9. Blaudeix_église_(6).jpg|L'egleisa Sent Joan Baptista de Blaudés. Parsac_église_(1).jpg|L'egleisa Sent Martin de Parçac. Parsac_église_(5).jpg|Son portal. Parsac_église_(8).jpg|Escindas dau cluchier. Rimondeix_église_(1).jpg||L'egleisa Sent Joan Baptista de Rimondés. Parsac_la_Chapelle_château_(1).jpg|Lo chastel de la Chapela. Parsac_gare_(1).jpg|L'ancian bastiment viatjaires de la gara de Parçac-Gosom. Blaudeix_monument_aux_morts_(1).jpg|Lo monument aus morts de Blaudés. Rimondeix_monument_aux_morts_(1).jpg|Lo de Rimondés. Parsac_monument_aux_morts_(9).jpg|Lo jal sus lo monument aus mòrts de Parçac. Parsac_stèle_près_gare_(1).jpg|Estela a la memòria de dos francs-tiraires e partisans, près de la gara. Parsac_mémorial_19_mars_1962_(1).jpg|Lo memoriau dau 19 de març 1962, a Parçac. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] g64rsrniinkf4unr5usho1b2tros1xb 2512069 2512068 2026-11-02T23:36:01Z Alaric 506 44932 toponimia inacabada 2512069 wikitext text/x-wiki {{omon|Parçac}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Parçac, Rimondés e Blaudés | nom2 = ''Parsac'' | imatge = Parsac_mairie.jpg | descripcion = La mairaria. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23149 | cp = 23 | cònsol = Cédric Furet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 46.2030555556 | longitud = 2.15305555556 | alt mini = 367 | alt maxi = 503 | km² = 38.99 |}} '''Parçac''' (''Parsac'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>, venguda lo 1er de genier 2016 una comuna delegada dins la comuna novèla de [[Parçac e Rimondés]]. Lo 1er de genier de 2025 fuguet creada la comuna novela de Parçac qu'agropa Parçac e Rimondés d'un latz, e Blaudés de l'autre latz <ref>títol ''Recueil des Actes Administratifs de la Creuse N°23-2024-128'' publicat lo 1er d'octobre 2024 https://www.creuse.gouv.fr/contenu/telechargement/20619/154127/file/Septembre%2016-30.pdf</ref>.. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23149.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Parçac (comuna novela) | nòrd = « [[Domeiròt]] » | nòrd-èst = [[La Cela de Gosom]] | èst = | sud-èst = [[Gosom]] | sud = [[Sent Desíer la Tor]] | sud-oèst = [[Jarnaja]], </br> [[Cressac]] | oèst = [[Ladapeira]] | nòrd-oèst = [[Clunhac]] }} ==Toponimia== La prononciacion es / par'ssa /. Las fòrmas ancianas son <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 149</ref> Segon Dauzat e Rostaing, Parçac pòt venir deu nom d'òme latin ''*Parcius'', d'après ''Parcilia'', emb lo sufixe ''-acum'', o benlèu d'una contraccion de ''Patriciacum'', d'un autre nom latin, ''Patricius'', totjorn emb lo sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 518, a ''Parçay''</ref>, latinizacion dau sufixe celtic ''-acon''. Seriá donc una propietat rurala d'origina gallo-romana. ===Rimondés=== [[Rimondés|Veire a l'article]]. ===Blaudés=== [[Blaudés|Veire a l'article]]. == Istòria == {{...}} == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23149 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Cédric Furet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= març [[2026]] |Identitat= François Riva|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Denise Gaumer |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23149 |1793=1406 |1800=1098 |1806=1428 |1821=1538 |1831=1648 |1836=1685 |1841=1663 |1846=1697 |1851=1766 |1856=1649 |1861=1595 |1866=1628 |1872=1639 |1876=1645 |1881=1642 |1886=1644 |1891=1598 |1896=1608 |1901=1611 |1906=1608 |1911=1543 |1921=1345 |1926=1275 |1931=1253 |1936=1202 |1946=1060 |1954=932 |1962=847 |1968=768 |1975=681 |1982=644 |1990=619 |1999=592 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|149}} abitants (emb [[Rimondés]]), o {{popfrs23|149}} (Parçac solet). * (Blaudés) * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|023}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|023}}/6.9) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Jarnagette_Parsac-Rimondeix_Lâge_amont.jpg|Jarnageta au pont de la RD 9. Blaudeix_église_(6).jpg|L'egleisa Sent Joan Baptista de Blaudés. Parsac_église_(1).jpg|L'egleisa Sent Martin de Parçac. Parsac_église_(5).jpg|Son portal. Parsac_église_(8).jpg|Escindas dau cluchier. Rimondeix_église_(1).jpg||L'egleisa Sent Joan Baptista de Rimondés. Parsac_la_Chapelle_château_(1).jpg|Lo chastel de la Chapela. Parsac_gare_(1).jpg|L'ancian bastiment viatjaires de la gara de Parçac-Gosom. Blaudeix_monument_aux_morts_(1).jpg|Lo monument aus morts de Blaudés. Rimondeix_monument_aux_morts_(1).jpg|Lo de Rimondés. Parsac_monument_aux_morts_(9).jpg|Lo jal sus lo monument aus mòrts de Parçac. Parsac_stèle_près_gare_(1).jpg|Estela a la memòria de dos francs-tiraires e partisans, près de la gara. Parsac_mémorial_19_mars_1962_(1).jpg|Lo memoriau dau 19 de març 1962, a Parçac. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 74rtdn0h10jzzwdtpeh42kb9rhm8p1s 2512083 2512069 2026-11-03T07:59:21Z Alaric 506 44932 toponimia 2512083 wikitext text/x-wiki {{omon|Parçac}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Parçac, Rimondés e Blaudés | nom2 = ''Parsac'' | imatge = Parsac_mairie.jpg | descripcion = La mairaria. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23149 | cp = 23140 | cònsol = Cédric Furet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 46.2030555556 | longitud = 2.15305555556 | alt mini = 367 | alt maxi = 503 | km² = 38.99 |}} '''Parçac''' (''Parsac'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>, venguda lo 1er de genier 2016 una comuna delegada dins la comuna novèla de [[Parçac e Rimondés]]. Lo 1er de genier de 2025 fuguet creada la comuna novela de Parçac qu'agropa Parçac e Rimondés d'un latz, e Blaudés de l'autre latz <ref>títol ''Recueil des Actes Administratifs de la Creuse N°23-2024-128'' publicat lo 1er d'octobre 2024 https://www.creuse.gouv.fr/contenu/telechargement/20619/154127/file/Septembre%2016-30.pdf</ref>.. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23149.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Parçac (comuna novela) | nòrd = « [[Domeiròt]] » | nòrd-èst = [[La Cela de Gosom]] | èst = | sud-èst = [[Gosom]] | sud = [[Sent Desíer la Tor]] | sud-oèst = [[Jarnaja]], </br> [[Cressac]] | oèst = [[Ladapeira]] | nòrd-oèst = [[Clunhac]] }} ==Toponimia== Segon Dauzat e Rostaing, Parçac pòt venir deu nom d'òme latin ''*Parcius'', d'après ''Parcilia'', emb lo sufixe ''-acum'', o benlèu d'una contraccion de ''Patriciacum'', d'un autre nom latin, ''Patricius'', totjorn emb lo sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 518, a ''Parçay''</ref>, latinizacion dau sufixe celtic ''-acon''. Seriá donc una propietat rurala d'origina gallo-romana. </br> La prononciacion es / par'ssa /. Las fòrmas ancianas son ''Patriacus, ... super... Vigie'' (sus l'aiga ''Vigie'', aura ''le Verraux'' (en francés), en 636, ''de Parciaco'' en 1158, ''Parçac'' en 1193, ''Perzac'' en 1215, ''Parssac'' en 1552, etc. La fòrma de 636 deuria menar a ''*Pairac''; ''Patriciacum'' menaria a ''Pairiçac''. [[Persac]] ([[Vinhana (departament)|Vinhana]]), foneticament près, es un ancian ''Patriciacum''; pasmens, malgrat la fòrma de 636, ''Parçac'' ven de ''Parciacum'', la propietat de ''Parcius'' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 149</ref>. ===Rimondés=== [[Rimondés|Veire a l'article]]. ===Blaudés=== [[Blaudés|Veire a l'article]]. == Istòria == {{...}} == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23149 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Cédric Furet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= març [[2026]] |Identitat= François Riva|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Denise Gaumer |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23149 |1793=1406 |1800=1098 |1806=1428 |1821=1538 |1831=1648 |1836=1685 |1841=1663 |1846=1697 |1851=1766 |1856=1649 |1861=1595 |1866=1628 |1872=1639 |1876=1645 |1881=1642 |1886=1644 |1891=1598 |1896=1608 |1901=1611 |1906=1608 |1911=1543 |1921=1345 |1926=1275 |1931=1253 |1936=1202 |1946=1060 |1954=932 |1962=847 |1968=768 |1975=681 |1982=644 |1990=619 |1999=592 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|149}} abitants (emb [[Rimondés]]), o {{popfrs23|149}} (Parçac solet). * (Blaudés) * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|023}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|023}}/6.9) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Jarnagette_Parsac-Rimondeix_Lâge_amont.jpg|Jarnageta au pont de la RD 9. Blaudeix_église_(6).jpg|L'egleisa Sent Joan Baptista de Blaudés. Parsac_église_(1).jpg|L'egleisa Sent Martin de Parçac. Parsac_église_(5).jpg|Son portal. Parsac_église_(8).jpg|Escindas dau cluchier. Rimondeix_église_(1).jpg||L'egleisa Sent Joan Baptista de Rimondés. Parsac_la_Chapelle_château_(1).jpg|Lo chastel de la Chapela. Parsac_gare_(1).jpg|L'ancian bastiment viatjaires de la gara de Parçac-Gosom. Blaudeix_monument_aux_morts_(1).jpg|Lo monument aus morts de Blaudés. Rimondeix_monument_aux_morts_(1).jpg|Lo de Rimondés. Parsac_monument_aux_morts_(9).jpg|Lo jal sus lo monument aus mòrts de Parçac. Parsac_stèle_près_gare_(1).jpg|Estela a la memòria de dos francs-tiraires e partisans, près de la gara. Parsac_mémorial_19_mars_1962_(1).jpg|Lo memoriau dau 19 de març 1962, a Parçac. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] rq92edkcenbawbruavvw2jhndhnroyb 0 107166 2512059 2511457 2026-11-02T21:17:49Z Sovenhic 36254 /* Toponimia */ 2512059 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Budeliere | nom2 = ''Budelière'' | imatge = Budelière1.jpg | descripcion = Vista generala de Budeliera. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[canton de Chambon|Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23035 | cònsol = Lionel Couturier | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.46916666667 | latitud = 46.2208333333 | alt mini = 293 | alt maxi = 449 | km² = 25.07 |}} '''Budeliera''' (''Budelière'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23035.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Budeliera | nòrd = | nòrd-èst = [[Telhet e Argentier]] <small>([[Alèir (departament)|Alèir]])</small> | èst = | sud-èst = [[Eváun]] | sud = | sud-oèst = | oèst = [[Chambon (Combralha)|Chambon]] | nòrd-oèst = [[Viarçac]] }} ==Toponimia== La prononciacion constatada es / bude'lièr /^[cha^{u una notacion fonetica scientifica]} e la grafia ''Budeliéra'' [mas benleu n'i a pro emb ''Budeliera'']. Lo nom, rare per una comuna, ven d'un nom professionau d'òme, lo tripier, lo budelier e designa sas terras, sa proprietat. L'origina es lo latin ''botellus'', « budeu, tripa » <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 53</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 122</ref>. I a pas ren d'estonable dins un nom que sembla pas èsser un macrotoponime : Budeliera èra un simple luec, pas una paròfia. ==Istòria== A l'origina, i avia doas paròfias : * Chastilhon d'Entraigas o lo Chastelet d'Entraigas, son egleisa era ''Senta Ragonda/Regonda'', au junhent (au nòrd-èst de la comuna) entre Tarda e lo riu de Lascauç (nom supausat). La mapa de Cassini pòrta ''Ste Radegonde''; * Lo Chastelet-''Landré'', au sud, escrit ''Chatelet'' sus la mapa de Cassini; Budeliera èra un simple luec. En 1834, la comuna de Senta Ragonda/Regonda (nom supausat) fuguet incorporada au Chastelet ''-Landré''.</br> En 1851, lo chapluec fuguet transferit dau Chastelet a Budeliera [pus centrau ?]. </br> En 1899, lo vialatge d'Entraigas [situat Tarda delai !] passet de Budeliera a [[Eváun]]. </br> Una mina d'aur, au Chastelet, fuguet duberta en 1905 e barrada en 1955 (veire lo grafic demografia). ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23035 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Lionel Couturier|Partit=divers dreita |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Jacques Constantin|Partit= divers dreita |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= Claude Debouche|Partit= divers esquerra |Qualitat= ensenhaire }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1989 |Identitat=Raymond Aucouturier |Partit= [[PCF]] |Qualitat= tapissier, conselhier generau (1979-1989)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23035 |1793=400 |1800=408 |1806=426 |1821=421 |1831=439 |1836=733 |1841=718 |1846=767 |1851=782 |1856=750 |1861=760 |1866=780 |1872=797 |1876=809 |1881=830 |1886=898 |1891=893 |1896=886 |1901=757 |1906=789 |1911=1066 |1921=731 |1926=1136 |1931=1019 |1936=867 |1946=830 |1954=915 |1962=742 |1968=689 |1975=623 |1982=715 |1990=756 |1999=755 |max=1100 |cassini=8754 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|035}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|035}}/25.07) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Budelière_Carte_postale_10.jpg|La gara vers 1920. BudelièreChurch.jpg|Egleisa Sent Marçau dau Chastelet. PontSuspenduTardes1.jpg|Pont pendolant sus Tarda. Viaduc_tardes.png|Viaducte de Tarda, de Gustau Eiffel, aura desafectat. Église_ste_Radégonde.JPG|Egleisa Senta Regonda. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 54atyj4m3i6ua7spff0hv138njvwbmv 0 107176 2512054 2511992 2026-11-02T21:13:56Z Sovenhic 36254 2512054 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Jarnaja | nom2 = ''Jarnages'' | imatge = Jarnages_bourg.jpg | descripcion = Lo borg de Jarnajas. | lògo = | escut = Blason_Jarnages_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[chapluec]] dau [[canton de Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23100 | cp = 23140 | cònsol = Vincent Turpinat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = lòs jarnajauds <ref name = ilav/> | longitud = 2.08555555556 | latitud = 46.1822222222 | alt mini = 412 | alt maxi = 545 | km² = 9.17 |}} '''Jarnajas'''<ref>https://web.archive.org/web/20160303212325/http://www.lemosin.net/23100.htm</ref> o pusleu '''Jarnaja''' <ref>Fòrmas ancianas totjorn en ''-a'', sens -s (Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 114</ref>, « Jornâjo » e pas « Jornojâ »^[cha^{u una notacion fonetica scientifica]}, manca per lo nom daus abitants segon lo doctor Queyrat (''Jarnages'' en [[francés]]), es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== Jarnaja beneficia d'una fabrica de menusaria, situada a la Rossilha, a l'oèst de la vila, ''Atulam'', en creissença importanta (25 salariats en 1997, mai de 200 aura) <ref>https://www.atulam.fr/entreprise/histoire-atulam/</ref>. 'Quela creissença pòt explicar la represa demografica actuala (408 abitants en 1999, 498 en 2023), maugrat un contèxte generau de declin lent (768 abitants en 1901, 505 en 1962). [[Imatge:Map commune FR insee code 23100.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Jarnaja | nòrd = [[Ladapeira]] | nòrd-èst = [[Rimondés]] | èst = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] | sud-èst = [[Cressac]] | sud = [[Vijavila]] | sud-oèst = | oèst = [[Piònac]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== La prononciacion locala es / jar'naj /. Las fòrmas ancianas son ''Jarnagia'' au segle XII, etc, ''Garnaga'' en 1180, ''Jarnaja'' en 1196, etc, ''Jarnago'', ''Garnage'' en 1436, etc (paguna atestacion au plurau). Marcel Villoutreix explica ''Jarnaja'' per un nom germanic d'òme ''Garno'' emb lo sufixe ''-aca''; Ives Lavalada chausís ''Warin-'' > ''*Warn-'' > ''*Garn-'', puei palatalizat en ''Jarn-''; lo sufixe femenin ''-aca'' correspond a ''terra'', la terra <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 114</ref>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], puei los Féniés, utilizan lo nom germanic ''-Agarnus'' e lo sufixe ''-aca'', femenin de ''-acum'', segon l'exemple de [[Jarnac|Jharnat]] (fòrmas ancianas ''Agannagum'', davant 800, ''de Agernago'' en 1161-1185) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. </ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 187, par. 493</ref>. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23100 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Vincent Turpinat |Partit=[[UMP|UMP, LR]], puèi [[La République en marche !|LREM]] |Qualitat= foncionari }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= André Gayaud |Partit= sens |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23100 |1793=548 |1800=727 |1806=733 |1821=803 |1831=845 |1836=880 |1841=881 |1846=897 |1851=891 |1856=832 |1861=780 |1866=816 |1872=775 |1876=754 |1881=772 |1886=853 |1891=835 |1896=785 |1901=768 |1906=710 |1911=707 |1921=677 |1926=651 |1931=605 |1936=643 |1946=585 |1954=551 |1962=505 |1968=512 |1975=473 |1982=470 |1990=449 |1999=408 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|100}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|100}}/9.17) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> France_Summer_2008_052.JPG|l'egleisa de Jarnajas. Jarnages_église_(2).jpg Jarnages_église_portail.jpg|Lo portau oèst. Jarnages_église_vue_vers_transept_nord_(à_droite).jpg Jarnages_église_choeur.jpg RN_145_Jarnages_Maison_Rouge_D81_est.jpg|La RN 145 a Maison Roja. Jarnages_étang_Neuf_(2).jpg|L'estanh nueu. Jarnages_hôtel_de_ville.jpg|La mairaria. Jarnages_puits_classé.jpg|Lo potz monolite de la plaça dau Marchat. Jarnages_fontaine_Saints_Innocents.jpg|La font daus Sents Innocents. JARNAGES_4.JPG Jarnages_monument_aux_morts_(1).jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] h7z6picw1s92w3g0jnavni33s45c5go 2512055 2512054 2026-11-02T21:14:17Z Sovenhic 36254 /* Toponimia */ 2512055 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Jarnaja | nom2 = ''Jarnages'' | imatge = Jarnages_bourg.jpg | descripcion = Lo borg de Jarnajas. | lògo = | escut = Blason_Jarnages_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[chapluec]] dau [[canton de Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23100 | cp = 23140 | cònsol = Vincent Turpinat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = lòs jarnajauds <ref name = ilav/> | longitud = 2.08555555556 | latitud = 46.1822222222 | alt mini = 412 | alt maxi = 545 | km² = 9.17 |}} '''Jarnajas'''<ref>https://web.archive.org/web/20160303212325/http://www.lemosin.net/23100.htm</ref> o pusleu '''Jarnaja''' <ref>Fòrmas ancianas totjorn en ''-a'', sens -s (Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 114</ref>, « Jornâjo » e pas « Jornojâ »^[cha^{u una notacion fonetica scientifica]}, manca per lo nom daus abitants segon lo doctor Queyrat (''Jarnages'' en [[francés]]), es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== Jarnaja beneficia d'una fabrica de menusaria, situada a la Rossilha, a l'oèst de la vila, ''Atulam'', en creissença importanta (25 salariats en 1997, mai de 200 aura) <ref>https://www.atulam.fr/entreprise/histoire-atulam/</ref>. 'Quela creissença pòt explicar la represa demografica actuala (408 abitants en 1999, 498 en 2023), maugrat un contèxte generau de declin lent (768 abitants en 1901, 505 en 1962). [[Imatge:Map commune FR insee code 23100.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Jarnaja | nòrd = [[Ladapeira]] | nòrd-èst = [[Rimondés]] | èst = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] | sud-èst = [[Cressac]] | sud = [[Vijavila]] | sud-oèst = | oèst = [[Piònac]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== La prononciacion locala es / jar'naj /^[cha^{u una notacion fonetica scientifica]}. Las fòrmas ancianas son ''Jarnagia'' au segle XII, etc, ''Garnaga'' en 1180, ''Jarnaja'' en 1196, etc, ''Jarnago'', ''Garnage'' en 1436, etc (paguna atestacion au plurau). Marcel Villoutreix explica ''Jarnaja'' per un nom germanic d'òme ''Garno'' emb lo sufixe ''-aca''; Ives Lavalada chausís ''Warin-'' > ''*Warn-'' > ''*Garn-'', puei palatalizat en ''Jarn-''; lo sufixe femenin ''-aca'' correspond a ''terra'', la terra <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 114</ref>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], puei los Féniés, utilizan lo nom germanic ''-Agarnus'' e lo sufixe ''-aca'', femenin de ''-acum'', segon l'exemple de [[Jarnac|Jharnat]] (fòrmas ancianas ''Agannagum'', davant 800, ''de Agernago'' en 1161-1185) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. </ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 187, par. 493</ref>. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23100 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Vincent Turpinat |Partit=[[UMP|UMP, LR]], puèi [[La République en marche !|LREM]] |Qualitat= foncionari }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= André Gayaud |Partit= sens |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23100 |1793=548 |1800=727 |1806=733 |1821=803 |1831=845 |1836=880 |1841=881 |1846=897 |1851=891 |1856=832 |1861=780 |1866=816 |1872=775 |1876=754 |1881=772 |1886=853 |1891=835 |1896=785 |1901=768 |1906=710 |1911=707 |1921=677 |1926=651 |1931=605 |1936=643 |1946=585 |1954=551 |1962=505 |1968=512 |1975=473 |1982=470 |1990=449 |1999=408 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|100}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|100}}/9.17) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> France_Summer_2008_052.JPG|l'egleisa de Jarnajas. Jarnages_église_(2).jpg Jarnages_église_portail.jpg|Lo portau oèst. Jarnages_église_vue_vers_transept_nord_(à_droite).jpg Jarnages_église_choeur.jpg RN_145_Jarnages_Maison_Rouge_D81_est.jpg|La RN 145 a Maison Roja. Jarnages_étang_Neuf_(2).jpg|L'estanh nueu. Jarnages_hôtel_de_ville.jpg|La mairaria. Jarnages_puits_classé.jpg|Lo potz monolite de la plaça dau Marchat. Jarnages_fontaine_Saints_Innocents.jpg|La font daus Sents Innocents. JARNAGES_4.JPG Jarnages_monument_aux_morts_(1).jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 5uecj39el8bziazxywwy1joqdzohf4q 0 107178 2512084 2511906 2026-11-03T08:25:51Z Alaric 506 44932 2512084 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Cela de Gosom | nom2 = ''La Celle-sous-Gouzon'' | imatge = La Celle-sou-Gouzon 01.JPG | descripcion = La maison comuna e lo priorat. | lògo = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23040 | cp = 23230 | cònsol = Michaël Jouanneton | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.21083333333 | latitud = 46.2155555556 | alt mini = 375 | alt maxi = 438 | km² = 14.07 |}} '''La Cela de Gosom''' (''La Celle-sous-Gouzon'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de la [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23040.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Cela de Gosom | nòrd = [[Sent Sauve de Tol]] | nòrd-èst = [[Tres Fonts]] | èst = | sud-èst = [[Gosom]] | sud = | sud-oèst = [[Parçac (Marcha)|Marcha]] | oèst = | nòrd-oèst = « [[Domeiròt]] » }} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23040 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Michaël Jouanneton|Partit= sens |Qualitat= obrier agricòla}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Pascal Guy|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Raymond Maubert |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23040 |1793=351 |1800=252 |1806=354 |1821=375 |1831=348 |1836=346 |1841=372 |1846=357 |1851=347 |1856=340 |1861=307 |1866=310 |1872=333 |1876=343 |1881=387 |1886=391 |1891=407 |1896=401 |1901=412 |1906=378 |1911=380 |1921=332 |1926=321 |1931=306 |1936=312 |1946=296 |1954=260 |1962=235 |1968=232 |1975=226 |1982=203 |1990=162 |1999=138 |2005=144 |cassini=7403 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|040}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|040}}/14.07) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> La_Celle-sous-Gouzon_bourg.jpg|Lo borg. La_Celle-sous-Gouzon_étang_de_Tiolet_ouest_(1).jpg|L'estanh de Tiolet. La_Celle-sous-Gouzon_mairie.jpg|La mairaria. La_Celle-sous-Gouzon_église_(1).jpg|L'egleisa Sent Peire e Sent Pau. La_Celle-sous-Gouzon_église_nef_(1).jpg|La nau. La_Celle-sous-Gouzon_monument_aux_morts_(2).jpg La_Celle-sous-Gouzon_fleurs_(1).jpg|Decòr florit au nòrd de l'egleisa. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 64rxtblyugp3mlfg1x99iwh8wobp3u1 0 107206 2512039 2511908 2026-11-02T19:49:15Z Alaric 506 44932 2512039 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Rimondés |nom2 = <i>''Rimondeix''</i> |imatge = EgliseRimondeix.JPG |legenda = Lo chabeç de l'egleisa Sent Joan Baptista. |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} |nom de division2 = |division2 = [[Combralha]] |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] |còda = 23161 |ehess = |cp = 23140 |mapa = |imatge de mapa = | longitud = 2.10277777778 | latitud = 46.2297222222 |estatut = | altmin = | altitud = 353 | altmax = 444 |superfícia = 8.03 |populacion = {{popfrs23|161}} |annada-pop = {{popfr23|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfrs23|161}}/8.03) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna delegada |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Rimondés''' (en francés ''Rimondeix'') es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>, venguda lo 1er de genier 2016 una comuna delegada dins la comuna novèla de [[Parçac e Rimondés]], puei lo 1er de genier 2025 dins la comuna novèla de [[Parçac]] emb l'empeutadis de [[Blaudés]]. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23161.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri ancian=== {{Communes limitrophes | comuna = Rimondés | nòrd = | nòrd-èst = [[Domeiròt]] | èst = | sud-èst = | sud = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] | sud-oèst = | oèst = [[Blaudés]] | nòrd-oèst = [[Clunhac]] }} ==Toponimia== La prononciacion es / rimoun'daï /. Las fòrmas ancianas son ''Rimondois'' en 1226, ''Rimondeys'' en 1282, ''de Rimondesio'' en 1440, ''Raymondayx'' en 1482, etc. ''Rimondés'' ven dau nom germanic d'òme ''Ric-mundus'', emb lo sufixe toponimic ''-ensis'' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 149-150</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23161 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 31 de decembre [[2015]] |Identitat= Serge Jannot |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 2001 |Fin= [[2008]] |Identitat= Alain Brayelle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= [[2001]] |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23161 |1793=322 |1800=383 |1806=335 |1821=348 |1831=420 |1836=377 |1841=406 |1846=432 |1851=453 |1856=437 |1861=447 |1866=444 |1872=400 |1876=408 |1881=388 |1886=423 |1891=422 |1896=388 |1901=375 |1906=354 |1911=344 |1921=296 |1926=270 |1931=246 |1936=229 |1946=194 |1954=157 |1962=140 |1968=118 |1975=106 |1982=71 |1990=78 |1999=73 |max=400 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfrs23|161}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfrs23|161}}/8.03) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> MonumentRimondeix.JPG|Lo monument aus mòrts e l'egleisa Sent Joan Baptista. RimondeixMairie.JPG|La mairaria annèxa. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] sp9m9ouhl0vfa2w7qmd1k2yetdfu2au 2512040 2512039 2026-11-02T19:50:48Z Alaric 506 44932 2512040 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Rimondés |nom2 = <i>''Rimondeix''</i> |imatge = EgliseRimondeix.JPG |legenda = Lo chabeç de l'egleisa Sent Joan Baptista. |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} |nom de division2 = |division2 = [[Combralha]] |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] |còda = 23161 |ehess = |cp = 23140 |mapa = |imatge de mapa = | longitud = 2.10277777778 | latitud = 46.2297222222 |estatut = | altmin = | altitud = 353 | altmax = 444 |superfícia = 8.03 |populacion = {{popfrs23|161}} |annada-pop = {{popfr23|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfrs23|161}}/8.03) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna delegada |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Rimondés''' (en francés ''Rimondeix'') es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>, venguda lo 1er de genier 2016 una comuna delegada dins la comuna novèla de [[Parçac e Rimondés]], puei lo 1er de genier 2025 dins la comuna novèla de [[Parçac (Marcha)|Parçac]] emb l'empeutadis de [[Blaudés]]. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23161.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri ancian=== {{Communes limitrophes | comuna = Rimondés | nòrd = | nòrd-èst = [[Domeiròt]] | èst = | sud-èst = | sud = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] | sud-oèst = | oèst = [[Blaudés]] | nòrd-oèst = [[Clunhac]] }} ==Toponimia== La prononciacion es / rimoun'daï /. Las fòrmas ancianas son ''Rimondois'' en 1226, ''Rimondeys'' en 1282, ''de Rimondesio'' en 1440, ''Raymondayx'' en 1482, etc. ''Rimondés'' ven dau nom germanic d'òme ''Ric-mundus'', emb lo sufixe toponimic ''-ensis'' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 149-150</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23161 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 31 de decembre [[2015]] |Identitat= Serge Jannot |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 2001 |Fin= [[2008]] |Identitat= Alain Brayelle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= [[2001]] |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23161 |1793=322 |1800=383 |1806=335 |1821=348 |1831=420 |1836=377 |1841=406 |1846=432 |1851=453 |1856=437 |1861=447 |1866=444 |1872=400 |1876=408 |1881=388 |1886=423 |1891=422 |1896=388 |1901=375 |1906=354 |1911=344 |1921=296 |1926=270 |1931=246 |1936=229 |1946=194 |1954=157 |1962=140 |1968=118 |1975=106 |1982=71 |1990=78 |1999=73 |max=400 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfrs23|161}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfrs23|161}}/8.03) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> MonumentRimondeix.JPG|Lo monument aus mòrts e l'egleisa Sent Joan Baptista. RimondeixMairie.JPG|La mairaria annèxa. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] n7h8px0jcgtf08sl0gtlfg0b6bwfr1o 2512052 2512040 2026-11-02T21:13:03Z Sovenhic 36254 [chal una notacion fonetica scientifica] 2512052 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Rimondés |nom2 = <i>''Rimondeix''</i> |imatge = EgliseRimondeix.JPG |legenda = Lo chabeç de l'egleisa Sent Joan Baptista. |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} |nom de division2 = |division2 = [[Combralha]] |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] |còda = 23161 |ehess = |cp = 23140 |mapa = |imatge de mapa = | longitud = 2.10277777778 | latitud = 46.2297222222 |estatut = | altmin = | altitud = 353 | altmax = 444 |superfícia = 8.03 |populacion = {{popfrs23|161}} |annada-pop = {{popfr23|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfrs23|161}}/8.03) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna delegada |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Rimondés''' (en francés ''Rimondeix'') es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>, venguda lo 1er de genier 2016 una comuna delegada dins la comuna novèla de [[Parçac e Rimondés]], puei lo 1er de genier 2025 dins la comuna novèla de [[Parçac (Marcha)|Parçac]] emb l'empeutadis de [[Blaudés]]. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23161.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri ancian=== {{Communes limitrophes | comuna = Rimondés | nòrd = | nòrd-èst = [[Domeiròt]] | èst = | sud-èst = | sud = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] | sud-oèst = | oèst = [[Blaudés]] | nòrd-oèst = [[Clunhac]] }} ==Toponimia== La prononciacion es / rimoun'daï /^[chal^{u una notacion fonetica scientifica]}. Las fòrmas ancianas son ''Rimondois'' en 1226, ''Rimondeys'' en 1282, ''de Rimondesio'' en 1440, ''Raymondayx'' en 1482, etc. ''Rimondés'' ven dau nom germanic d'òme ''Ric-mundus'', emb lo sufixe toponimic ''-ensis'' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 149-150</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23161 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 31 de decembre [[2015]] |Identitat= Serge Jannot |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 2001 |Fin= [[2008]] |Identitat= Alain Brayelle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= [[2001]] |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23161 |1793=322 |1800=383 |1806=335 |1821=348 |1831=420 |1836=377 |1841=406 |1846=432 |1851=453 |1856=437 |1861=447 |1866=444 |1872=400 |1876=408 |1881=388 |1886=423 |1891=422 |1896=388 |1901=375 |1906=354 |1911=344 |1921=296 |1926=270 |1931=246 |1936=229 |1946=194 |1954=157 |1962=140 |1968=118 |1975=106 |1982=71 |1990=78 |1999=73 |max=400 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfrs23|161}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfrs23|161}}/8.03) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> MonumentRimondeix.JPG|Lo monument aus mòrts e l'egleisa Sent Joan Baptista. RimondeixMairie.JPG|La mairaria annèxa. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] rfkx6yv69ssjfgq7b2kdk72kne6hzvd 2512053 2512052 2026-11-02T21:13:22Z Sovenhic 36254 [chal una notacion fonetica scientifica] 2512053 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Rimondés |nom2 = <i>''Rimondeix''</i> |imatge = EgliseRimondeix.JPG |legenda = Lo chabeç de l'egleisa Sent Joan Baptista. |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} |nom de division2 = |division2 = [[Combralha]] |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = [[Novela Aquitània]] |nom de division5 = Departament |division5 = {{Cruesa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] |nom de division7 = Canton |division7 = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] |còda = 23161 |ehess = |cp = 23140 |mapa = |imatge de mapa = | longitud = 2.10277777778 | latitud = 46.2297222222 |estatut = | altmin = | altitud = 353 | altmax = 444 |superfícia = 8.03 |populacion = {{popfrs23|161}} |annada-pop = {{popfr23|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfrs23|161}}/8.03) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna delegada |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Rimondés''' (en francés ''Rimondeix'') es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>, venguda lo 1er de genier 2016 una comuna delegada dins la comuna novèla de [[Parçac e Rimondés]], puei lo 1er de genier 2025 dins la comuna novèla de [[Parçac (Marcha)|Parçac]] emb l'empeutadis de [[Blaudés]]. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23161.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri ancian=== {{Communes limitrophes | comuna = Rimondés | nòrd = | nòrd-èst = [[Domeiròt]] | èst = | sud-èst = | sud = [[Parçac (Marcha)|Parçac]] | sud-oèst = | oèst = [[Blaudés]] | nòrd-oèst = [[Clunhac]] }} ==Toponimia== La prononciacion es / rimoun'daï /^[chau ^{una notacion fonetica scientifica]}. Las fòrmas ancianas son ''Rimondois'' en 1226, ''Rimondeys'' en 1282, ''de Rimondesio'' en 1440, ''Raymondayx'' en 1482, etc. ''Rimondés'' ven dau nom germanic d'òme ''Ric-mundus'', emb lo sufixe toponimic ''-ensis'' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 149-150</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23161 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 31 de decembre [[2015]] |Identitat= Serge Jannot |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 2001 |Fin= [[2008]] |Identitat= Alain Brayelle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= [[2001]] |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23161 |1793=322 |1800=383 |1806=335 |1821=348 |1831=420 |1836=377 |1841=406 |1846=432 |1851=453 |1856=437 |1861=447 |1866=444 |1872=400 |1876=408 |1881=388 |1886=423 |1891=422 |1896=388 |1901=375 |1906=354 |1911=344 |1921=296 |1926=270 |1931=246 |1936=229 |1946=194 |1954=157 |1962=140 |1968=118 |1975=106 |1982=71 |1990=78 |1999=73 |max=400 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfrs23|161}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfrs23|161}}/8.03) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> MonumentRimondeix.JPG|Lo monument aus mòrts e l'egleisa Sent Joan Baptista. RimondeixMairie.JPG|La mairaria annèxa. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] llveuu3p9b8cplylpjq8edhytrhi2a1 0 107207 2512058 2511539 2026-11-02T21:16:58Z Sovenhic 36254 /* Toponimia */ 2512058 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = L'Espaud | nom2 = ''Lépaud'' | imatge = Lépaud_église.jpg | descripcion = L'egleisa Sent Micolau. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[canton de Chambon|Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23106 | cònsol = Pierre Morlon | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.38805555556 | latitud = 46.24 | alt mini = 350 | alt maxi = 457 | km² = 24.12 |}} '''L'Espaud''' (''Lépaud'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23106.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = L'Espaud | nòrd = [[Noent]] | nòrd-èst = [[Viarçac]] | èst = | sud-èst = [[Chambon (Combralha)|Chambon]] | sud = | sud-oèst = [[Luçac (Cruesa)|Luçac]] | oèst = [[Auja]] | nòrd-oèst = [[Vernejes|Varnege]] }} ==Toponimia== La prononciacion es / léi'pô /^{[chal una notacion fonetica scientifica]}. Las fòrmas ancianas son ''Spauldum'', sens data, ''Lespaut'' en 1171.. 1405, ''Espaut'' en 1188, ''Lespalt'' en 1199, etc. Segon Longnon, ven dau bas latin ''spaldus'', « barri, muralha, mur de defensa » <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 121</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 396</ref>. ===*Gigós=== Quò's un nom a comparar emb [[Gigosac]], veire queu article. Se Gigosac èra ''*Giggutiacon'', *Gigós (nom supausat) seriá ''*Giggútion''. ==Istòria== En 1834, la comuna de ''Gigoux'' (''*Gigós'' ?) fuguet incorporada a Lespaud. Gigós es a l'oèst-sud-oèst de Lespaud. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23106 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= [[2032]] |Identitat= Pierre Morlon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Maurice Jolicard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març [[1977]] |Fin= 2001 |Identitat= Pierre Maulat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març [[1965]] |Fin= 1977 |Identitat= Raymond Lachaume |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |1793=406 |1800=429 |1806=443 |1821=453 |1831=458 |1836=808 |1841=851 |1846=854 |1851=885 |1856=776 |1861=738 |1866=740 |1872=722 |1876=754 |1881=815 |1886=822 |1891=781 |1896=775 |1901=774 |1906=780 |1911=745 |1921=645 |1926=653 |1931=663 |1936=638 |1946=609 |1954=568 |1962=520 |1968=459 |1975=427 |1982=368 |1990=344 |1999=342 |2004=356 |cassini=19225 |insee=23106 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|106}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|106}}/24.12) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Lépaud_Carte_postale_13.jpg Lépaud_Carte_postale_10.jpg|La charriera grand. Lépaud_Carte_postale_12.jpg|Ostalaria de la Crotz Blancha. Lépaud_Carte_postale_14.jpg|Lo chastel que lo duc de Montpencèir bastiguet (abandonat dempuei 1848). </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 3zkuy3hkw8mdrmcy6jxzgqo9khnd3c1 0 107243 2512062 2511011 2026-11-02T21:20:57Z Sovenhic 36254 /* Toponimia */ 2512062 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Charnalhas | nom2 = ''Chénérailles'' | imatge = Chénérailles_bourg_(4).jpg | descripcion = Lo borg vist de l'oèst. | lògo = | escut = Blason_Chénérailles_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[canton de Gosom|Gosom]] ([[chapluec]] dau [[canton de Charnalhas]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | insee = 23061 | cònsol = Mireille Dépêche | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.17611111111 | latitud = 46.1127777778 | alt mini = 487 | alt maxi = 553 | km² = 7.77 |}} '''Charnalhas'''<ref>https://web.archive.org/web/20160403045200/http://www.lemosin.net/23061.htm</ref> o '''Chanaralhas'''<ref>(segon https://web.archive.org/web/20200302211744/http://www.bn-limousin.fr/archive/files/095c25361f3aa9583c3280ce8d85df3d.pdf p. 201)</ref> (''Chénérailles'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23061.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Charnalhas | nòrd = | nòrd-èst = | èst = [[Sent Chabrais]] | sud-èst = | sud = [[Eissodun|Eissoudun]] | sud-oèst = | oèst = [[Sent Pardós los Cars]] | nòrd-oèst = [[Sent Desíer la Tor]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Chanalelis'' vers 1154, ''Cheneralas'' au segle XII, ''Chanalelhas'' en 1221, ''Chanarelas'' vers 1222, ''Chanalelhes'' en 1370, ''Chanezeilles'' en 1434, 1482, ''Chanareilhes'' en 1557. La prononciacion es / charnai'llâ /^[cha^{u una notacion fonetica scientifica]}. Lo nom de la vila pòt representar un tipe ''-canal-ilia(s)'' (o ''canal-iculas'', « petits canaus » per Nauton, ''Revue internationale d'Onomastique'', 1951, 14) derivat del latin ''canalem'', canal. Lo nom a coneissut una dissimilacion consonantica : [ coma la succession de ''n'' e ''l'' es de mal prononciar (lors punts d'articulacion son prèp)], ''l'' s'es mudada en ''r'' : ''Chanalelhas'' > ''*Chanarelhas''. La fòrma actuala ''Charnalhas'' supausa una metatèsi consonantica (permutacion de ''-n-'' e ''-r-'') e a una sincòpa. Un resultat provisòri fuguet ''*Charnelhas'' davant la prononciacion actuala<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 185</ref>{{,}}<ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 70</ref>, resultat d'una assimilacion vocalica o de l'atraccion dau sufixe frequent ''-alha(s)''. Una granda partida de l'evolucion es posteriora a las atestacions. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23061 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Mireille Dépêche |Partit= |Qualitat= quadra foncion publica}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat=Alexandre Verdier |Partit=divers dreita |Qualitat= ensenhaire en talha de peiras au liceu daus mestiers dau bastiment, president de la CC (2021-2022)}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bernard Robin |Partit= [[UMP|UMP, puei LR]] |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Gérard Berthelet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ===Canton=== * D'aici a la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, Charnalhas èra canton; aura, es dau [[canton de Gosom]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 23061 |1793=800 |1800=709 |1806=811 |1821=956 |1831=1028 |1836=1089 |1841=1079 |1846=1101 |1851=1106 |1856=1050 |1861=1048 |1866=1099 |1872=1105 |1876=1076 |1881=1155 |1886=1201 |1891=1263 |1896=1149 |1901=1109 |1906=1122 |1911=1028 |1921=1027 |1926=965 |1931=887 |1936=905 |1946=872 |1954=847 |1962=770 |1968=729 |1975=674 |1982=685 |1990=794 |1999=759 |2005= |cassini=9143 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|061}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|061}}/7.77) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Chénérailles_église.jpg|La gleisa de Charnalhas. Église_Saint-Barthélémy_de_Chénérailles_07.JPG|La nau. 1_Chénérailles_Église_Saint-Barthélémy_Haut-relief.jpg|Placa funerària dau tombeu de Bertomiu de las Plaças. Chénérailles_église_stalles_(2).jpg|Banchariá. Chénérailles_église_statue_(2).jpg|Nòstra Dòna. RD_990_Chénérailles_(3).jpg|Dempuei la RD 990. Vallée_ruisseau_Planches_de_Mollas_aval_étang_Pompeix_Chénérailles.jpg Chénérailles_pré_NW_RD_997_(1).jpg|Prat près dau borg, sus la RD 997. Chénérailles_forêt_communale_(1).jpg|Forest comunala. Chénérailles_-_Hôtel_de_ville.JPG|L'ostau de comuna. Chénérailles_groupe_scolaire_(2).jpg|Lo grope escolar. Chénérailles_collège_(1).jpg|Lo collègi Simone-Veil. Chénérailles_tour_nord-ouest_(3).jpg|La tor nòrd-oèst. Chénérailles_ancien_bureau_poste_(1).jpg|L'ancian bureu de las pòstas. Chénérailles_-_Maison_place_du_Puits_du_Marché.JPG </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] bm66bwwpmx2zv1apholsfbn5gsgubl8 0 114503 2512064 2500939 2026-11-02T22:49:39Z Briantin de Montrei 37340 /* Veire tanben */ 2512064 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Ginès de Champanèlas | nom2 = ''Saint-Genès-Champanelle'' | imatge = Nadaillat village.jpg | descripcion = Veguda generala de Sent Ginès. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Saint-Genès-Champanelle_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63345 | cp = 63122 | cònsol = Roger Gardes | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.72028 | longitud = 3.0183333 | alt mej = | alt mini = 660 | alt maxi = 1252 | km² = 51.58 |}} '''Sent Ginès de Champanèlas''' (''Saint-Genès-Champanelle'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== === Perimètre dau territòri === {{Communes limitrophes | commune = Sent Ginès de Champanèlas | nord-ouest = [[Ceissac]] | nord = [[Orsinas]] | nord-est = [[Roiac]] | ouest = [[Nabosac]] | est = [[Seirac]],<br />[[Romanhac]] | sud-ouest = | sud = [[Aidac]] | sud-est = [[Chanonac]],<br />[[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]] }} == Toponimia == Per luòcs : * '''Breset''' o '''Berzet''' ("va Breze" o "va Barze"). * '''Sent Ginès''' : ''Sancti Genesii de Campanelhas'' (XIV) e ''Champanalhas'' (1392). Vèrs [[Orsinas]] e [[Ceissac]], la comuna se ditz [sɛ̃ dʒəˈni]<ref>Collectatges IEO 63.</ref> e au sègle XIX se disiá [sɛ̃ dʒiˈnɛj]<ref>J-B Bouillet, ''Album Auvergnat'', [[Molins]], 1853, p.144. "Sain-Ginei".</ref>. * '''Las Chalms''' [la tsã] (fr. ''Laschamps'') : ''Las Chamlz'' au sègle XIV. == Istòria == * Annexion de Las Chams entre 1790 e 1794 == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63345 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Roger Gardes |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 19 |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63345 |1793=1950 |1800=1702 |1806=2169 |1821=2217 |1831=2126 |1836=2040 |1841=2019 |1846=2119 |1851=2119 |1856=2001 |1861=2029 |1866=1878 |1872=1902 |1876=1888 |1881=1909 |1886=1909 |1891=1902 |1896=1760 |1901=1771 |1906=1678 |1911=1629 |1921=1420 |1926=1549 |1931=1373 |1936=1302 |1946=1154 |1954=1173 |1962=1213 |1968=1406 |1975=1592 |1982=2008 |1990=2465 |1999=2688 |2004= |2005= |2006=3003 |2007=3044 |2008=3082 |2009= |cassini=31850 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== *[[Eveniment de Las Chalms]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] c6kzjm7950dzcx0lmk5q9pmezol4e77 0 114838 2512003 2227488 2026-11-02T12:13:01Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512003 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |carta = oc |nom = Isascha |nomItalian =Isasca |blason =Isasca-Stemma.png |imatge=Isasca_panorama.jpg |reg =PMN |prov =CN |latitudgrad =44 |latitudminuta =35 |latitudsegonda = |longitudgrad =7 |longitudminuta =23 |longitudsegonda = |mej = |km² =5.3 |pop ={{formatnum:{{popit004|102}}}} abitants |data-pop ={{popit004|0}} |dens = |cp =12020 |tel = |istat =004102 |còde_cadastre = |Gentili =isaschenc, isaschenca |Patron =Sant Chafrés |Fèste_patronala = |sit_web =isasca.gov.it }} '''Isascha''' (''Isasca'' en [[italian]]) la es una comuna [[Occitània|occitana]] de la [[Val Varacha]], dins las [[Valadas Occitanas]]. Administrativament la es dins la [[província de Coni]] e la region de [[Piemont]] de l'[[Itàlia|estat italian]]. == Istòria == Isascha la es annexaa per [[Venascha]] lo [[29 de març]] de [[1928]] e restablida coma comuna independenta lo [[26 de novembre]] de [[1947]]. == Toponimia == '''''Isascha''''' la es atestaa sota aquela forma en 1247 dins lo testament de Guilhem de Venascha.<ref>Marco Meotto. "Isasca". ''Schedario storico-territoriale dei comuni piemontesi''. Centro Interuniversitario di Storia Territoriale "Goffredo Casalis" e Regione Piemonte. [https://web.archive.org/web/20200923101238/http://www.archiviocasalis.it/localized-install/biblio/cuneo/isasca Legir en linha].</ref> == Referéncias == <references /> {{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] [[Categoria:Comuna de la Val Varacha]] kz40npluqsv2wtrhfyu2gj91mmqmcfr 0 114867 2512074 2401212 2026-11-03T02:04:18Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512074 wikitext text/x-wiki {{omon|Valmala (omonimia)}} {{Infobox Comuna/entesta|ocsa}} {{Comuna italiana |carta = |nom = {{PAGENAME}} |nomItalian = |blason= |reg =PMN |prov =CN |imatge=Valmala.jpg |latitudgrad =44 |latitudminuta =55 |latitudsegonda =0 |longitudgrad =7 |longitudminuta =35 |longitudsegonda =0 |mej = |km² =10 |pop ={{popit004|236}} |data-pop ={{popit004|0}} |dens = |cp = |tel = |istat =004236 |còde_cadastre = |Gentili = |Patron = |Fèste_patronala = |sit_web = }} '''Valmala'''<ref>http://www.espaci-occitan.org/oc/occitan-e-occitania/occitania-e-valadas-occitanas/valadas-occitanas/</ref><ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/98b.html</ref> (''Valmala'' en [[italian]]) es una anciana comuna de la [[Val Varacha]], dins las [[Valadas Occitanas]]. Administrativament èra dins la [[província de Coni]], dins la region de [[Piemont]] de l’[[Itàlia|estat italian]]. Lo 1èr de genièr de 2019 es annexaa per [[Buscha]].<ref>[https://web.archive.org/web/20211203102550/http://www.regione.piemonte.it/governo/bollettino/abbonati/2018/51/attach/aa_aa_regione%20piemonte%20-%20legge%20regionale_2018-12-21_66449.pdf "Legge regionale 21 dicembre 2018, n. 27. Incorporazione del Comune di Valmala nel Comune di Busca in Provincia di Cuneo"], ''Bollettino ufficiale della Regione Piemonte'', n°51, [https://web.archive.org/web/20190131125150/http://www.regione.piemonte.it/governo/bollettino/abbonati/2018/51/suppo4/index.htm Supplemento ordinario n. 4 del 21/12/2018].</ref> ==Referéncias== <references /> {{Comunas de Salucés}} {{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] [[Categoria:Comuna de la Val Varacha]] nnrdh4oqn9qt2bvr8hewh450nt33hit 0 116808 2512077 2449899 2026-11-03T03:03:59Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512077 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:StandHuileAix.JPG|thumb|Venda d'[[òli]] d'[[oliva]] e d'objètes de [[fusta]] d'[[olivièr]] sus un [[mercat]] de [[Provença]].]] L''''òli d'oliva''' es la [[matèria grassa alimentària]] [[Extraccion de l'òli d'oliva|tracha]] de las [[oliva]]s ([[fruch]]es de l'[[Olivièr]]) per trissatge dins un [[truèlh d'òli]]. Es una de las basas del [[regim mediterranèu]]. == Utilizacion == [[Fichièr:Huile d'Olive Tanche.JPG|thumb|Òli d'oliva, varietat ''tanche'']] L'òli d'oliva es conegut dempuèi la mai nauta antiquitat: los [[Grècia antica|Antics Grècs]] e los [[Empèri Roman|Romans]] l'utilizavan ja per lar cosina (a l'origina de la [[regim mediterranèu|cosina mediterranèa]]) e per lors produiches [[cosmetic]]s, coma los [[Ebrieus]] per alucar lor [[candelièr]]. L'òli d'oliva pòt èsser utilizat crut (dins de [[salsa]]s o per remplaçar lo [[burre]] dins les [[Pastas alimentàrias|pastas]] per exemple) o cuèch (per la cosida de la [[carn]]s o dels [[legum]]s o pel [[freginat]]). Es important pasmens de l'utilizar pas a tròp nauta temperatura (mai de {{unitat|210|°C}}), aldelà de que se deteriora. Pasmens resistís mai a la calor que los autres òlis (a l'entorn de {{unitat|180|°C}}). === Tasta === Sas caracteristicas organolepticas varian en foncion del terrador e de las praticas [[agronomia|agronomicas]], de la variatat, e de l'estadi de maturitat a la culhida. Ara, es un produch de consomacion corenta, mas los amators causisson de botelhas que lo pretz arriba a vegadas cap a aquels dels grands [[vin]]s. D'efècte, fòrça òlis d'olivas son classats en [[Apellacion d'origina contrarotlada|AOC]]. [[Imatge:Olives1.jpg|thumb|D'[[oliva]]s negras de [[Provença]] de [[Niom]] sus ram.]] Las caracteristicas organolepticas son amassadas en tres rubricas principalas: * [[Gost]] : l'[[amarum]] es lo sol [[gost]] que pòt presentar l'òli d'[[oliva]]. Se determina l'intensitat a la tasta. * [[Aròma]]s : l'ensems de las sensacions aromaticas d'un òli constituís son fruitat, se'n determina l'intensitat a la tasta, sa categoria (fruitat madur, fruitat verd, fruitat negre) e sa descripcion analogica (remembra la [[poma]], la [[tomata]] …). * [[Sensacion]]s [[quinestesia|quinestesicas]] e [[tactila]]s: un òli d'[[oliva]] se pòt presentar una sensacion especifica, o picant, e diferentas d'onctuositat. Se determina l'intensitat del picant a la tasta. == Produccion == {{Article detalhat|Extraccion de l'òli d'oliva}} Per obtenir un litre d'òli cal 4 a 10 quilogramas d'olivas seguent la varietat d'oliva utilizada e son nivèl de maturitat. Lo metòde d'extraccion utilizat a pauc d'incidéncia. Pasmens, los molins utilisant de premsas podon pas utilizar d'olivas ricas en aiga (de redement flac en òli) a causa de la fluiditat excessiva de la pesta. == Caracteristicas e composicion == {{Quimiabox general| nom =Òli d'oliva | isimatge= | imatge =OliveOil.png | imatge2 = | talhaimatge = 100px | comentari = | formula = | nom scientific = | CAS = 68153-21-9 | ATC = 268-870-6| PubChem = | DrugBank = | aparéncia = }} {{Quimiabox termo}} {{quimiabox fin}} Las caracteristicas de l'òli d'oliva son las seguentas: * punt de fumada: {{unitat|210|°C}} contre {{unitat|180|°C}} per la temperatura normala de freginat. * densitat: 0,92 (1 litre d'òli d'oliva pèsa prèp de 920g). * apòrt caloric: 9 kcal per grama * conservacion: l'òli d'oliva rancís mens aviat mercé a son indici d'iòde pauc enauçat: 78/88 contra 83/98 per l'òli de cacauèt e 120/132 per l'òli de virasolelh. Se consèrva melhor s'es servada al fresc e aparada de la lutz. Es melhor de la consomar dins los dos ans aprèp la fabricacion. L'òli d'oliva es compausat de prèp de 99 % de [[matèria grassa alimentària]]. L'1 % demorant constituís los compausat menors; sont l'[[esqualèn]], los alcòls triterpenics, de [[steroíd|steròls]] ([[β-sitosteròl]]), de [[fenols]], e de derivats de la [[Vitamina E]]<ref> "khallouki-2003" {{en}} Khallouki F, Younos C, Soulimani R, Oster T, Charrouf Z, Spiegelhalder B, Bartsch H, Owen RW (2003) Consumption of argan oil (Morocco) with its unique profile of fatty acids, tocopherols, squalene, sterols and phenolic compounds should confer valuable cancer chemopreventive effects. European journal of cancer prevention. 12(1):67-75. PMID 12548113</ref>. La [[matèria grassa alimentària|matièra grassa]] de l'[[òli]] d'[[oliva]] es compausada de [[triglicerid]]s. Aqueles son constituits d'[[acid gras|acids grasses]] diferents, que la reparticion es caracteristica de l'òli d'oliva, e a un nivèl de detalh mai pichon, diferentas varietats del luòc de produccion. Quand de triglicerids son desgradats, los acids grasses que los constituisson son desligats e van liurament dins l'òli: son alara ditz ''« acids grasses liures »''. Lor porcentatge dins l'òli es çò que se nomena ''« aciditat »'' de l'òli, e s'exprimís en ''« gramas d'acid oleíc liure per 100 gramas d'òli »''. Aquela aciditat se percep pas jamai coma un gost acid, mas segon la degradacion, puslèu per un gost de moisit. <center>'''Composicion en [[acid gras|acids grasses]] dels [[òli]]s d'[[oliva]] (%) ¹'''</center> {| border="4" cellpadding="2" cellspacing="1" class="wikitable sortable centre" style="text-align:left;" |- ----align="center" bgcolor="#ffeeee" | [[Acid gras]] | Nom | Mejana centrada | Primier quartil² | Tresen quartil² |- ---- | align="left" bgcolor="ffff66" | C16:0 | align="left" bgcolor="ffff66" | [[Acid palmitic]] | align="center" bgcolor="ffff66" |<span style="display: none">11.8</span> 11,9 | align="center" bgcolor="ffff66" |<span style="display: none">10.9</span> 10,8 | align="center" bgcolor="ffff66" |<span style="display: none">12.7</span> 12,7 |- ---- | align="left" bgcolor="ffff88" | C16:1ω9 | align="left" bgcolor="ffff88" | Acid ipogeíc³ | align="center" bgcolor="ffff88" |<span style="display: none">00.12</span> 0,12 | align="center" bgcolor="ffff88" |<span style="display: none">00.11</span> 0,11 | align="center" bgcolor="ffff88" |<span style="display: none">00.14</span> 0,14 |- ---- | align="left" bgcolor="ffff88" | C16:1ω7 | align="left" bgcolor="ffff88" | [[Acid palmitoleíc]] | align="center" bgcolor="ffff88" |<span style="display: none">00.81</span> 0,80 | align="center" bgcolor="ffff88" |<span style="display: none">00.62</span> 0,61 | align="center" bgcolor="ffff88" |<span style="display: none">01.08</span> 1,07 |- ---- | align="left" bgcolor="ccf472" | C17:0 | align="left" bgcolor="ccf472" | Acid margaric⁴ | align="center" bgcolor="ccf472" |<span style="display: none">00.08</span> 0,08 | align="center" bgcolor="ccf472" |<span style="display: none">00.05</span> 0,05 | align="center" bgcolor="ccf472" |<span style="display: none">00.12</span> 0,12 |- ---- | align="left" bgcolor="ccf499" | C17:1ω8 | align="left" bgcolor="ccf499" | Acid margaroleíc⁴ | align="center" bgcolor="ccf499" |<span style="display: none">00.15</span> 0,14 | align="center" bgcolor="ccf499" |<span style="display: none">00.10</span> 0,09 | align="center" bgcolor="ccf499" |<span style="display: none">00.25</span> 0,22 |- ---- | align="left" bgcolor="77ff77" | C18:0 | align="left" bgcolor="77ff77" | [[Acid estearic]] | align="center" bgcolor="77ff77" |<span style="display: none">02.2</span> 2,26 | align="center" bgcolor="77ff77" |<span style="display: none">01.9</span> 1,90 | align="center" bgcolor="77ff77" |<span style="display: none">02.7</span> 2,69 |- ---- | align="left" bgcolor="99ff99" | C18:1ω9 | align="left" bgcolor="99ff99" | [[Acid oleíc]] | align="center" bgcolor="99ff99" |<span style="display: none">72.6</span> 72,2 | align="center" bgcolor="99ff99" |<span style="display: none">68.9</span> 68,9 | align="center" bgcolor="99ff99" |<span style="display: none">75.1</span> 75,0 |- ---- | align="left" bgcolor="99ff99" | C18:1ω7 | align="left" bgcolor="99ff99" | Acid ''cis''vaccenic³ | align="center" bgcolor="99ff99" |<span style="display: none">02.3</span> 2,28 | align="center" bgcolor="99ff99" |<span style="display: none">02.0</span> 1,95 | align="center" bgcolor="99ff99" |<span style="display: none">02.7</span> 2,69 |- ---- | align="left" bgcolor="bbffbb" | C18:2ω6 | align="left" bgcolor="bbffbb" | [[Acid linoleíc]] | align="center" bgcolor="bbffbb" |<span style="display: none">07.9</span> 8,35 | align="center" bgcolor="bbffbb" |<span style="display: none">06.5</span> 6,64 | align="center" bgcolor="bbffbb" |<span style="display: none">10.1</span> 10,7 |- ---- | align="left" bgcolor="#ccffcc" | C18:3ω3 | align="left" bgcolor="#ccffcc" | [[Acid linolenic]] | align="center" bgcolor="#ccffcc" |<span style="display: none">00.65</span> 0,65 | align="center" bgcolor="#ccffcc" |<span style="display: none">00.60</span> 0,59 | align="center" bgcolor="#ccffcc" |<span style="display: none">00.70</span> 0,70 |- ---- | align="left" bgcolor="77ffbb" | C20:0 | align="left" bgcolor="77ffbb" | [[acid eicosanoíc]] | align="center" bgcolor="77ffbb" |<span style="display: none">00.37</span> 0,38 | align="center" bgcolor="77ffbb" |<span style="display: none">00.34</span> 0,35 | align="center" bgcolor="77ffbb" |<span style="display: none">00.42</span> 0,44 |- ---- | align="left" bgcolor="a5ffcc" | C20:1ω9 | align="left" bgcolor="99ffcc" | Acid gondoíc | align="center" bgcolor="a5ffcc" |<span style="display: none">00.28</span> 0,29 | align="center" bgcolor="a5ffcc" |<span style="display: none">00.25</span> 0,25 | align="center" bgcolor="a5ffcc" |<span style="display: none">00.31</span> 0,32 |- ---- | align="left" bgcolor="96ddff" | C22:0 | align="left" bgcolor="96ddff" | Acide beenic | align="center" bgcolor="96ddff" |<span style="display: none">00.11</span> 0,12 | align="center" bgcolor="96ddff" |<span style="display: none">00.10</span> 0,10 | align="center" bgcolor="96ddff" |<span style="display: none">00.12</span> 0,13 |- ---- | align="left" bgcolor="#cbcbff" | C24:0 | align="left" bgcolor="#cbcbff" | Acid lignoceric | align="center" bgcolor="#cbcbff" |<span style="display: none">00.05</span> 0,05 | align="center" bgcolor="#cbcbff" |<span style="display: none">00.04</span> 0,05 | align="center" bgcolor="#cbcbff" |<span style="display: none">00.05</span> 0,06 |- ----class="sortbottom" | align="left" bgcolor="#ff99ff" colspan="2" | [[Acid gras saturat|Acids grasses saturats]]⁵ | align="center" bgcolor="#ff99ff" |<span style="display: none">14.8</span> 14,9 | align="center" bgcolor="#ff99ff" |<span style="display: none">14.0</span> 14,2 | align="center" bgcolor="#ff99ff" |<span style="display: none">15.6</span> 15,5 |- ----class="sortbottom" | align="left" bgcolor="#ffafff" colspan="2" | [[Acid gras monoinsaturat|Acids grasses monoinsaturats]]⁵ | align="center" bgcolor="#ffafff" |<span style="display: none">76.6</span> 76,1 | align="center" bgcolor="#ffafff" |<span style="display: none">73.4</span> 72,9 | align="center" bgcolor="#ffafff" |<span style="display: none">79.1</span> 78,6 |- ----class="sortbottom" | align="left" bgcolor="#ffccff" colspan="2" | [[Acid gras polïinsaturat|Acids grasses polïinsaturats]]⁵ | align="center" bgcolor="#ffccff" |<span style="display: none">08.6</span> 9,02 | align="center" bgcolor="#ffccff" |<span style="display: none">07.2</span> 7,28 | align="center" bgcolor="#ffccff" |<span style="display: none">10.8</span> 11,5 |- ---- |} '''Notas''' # font : Basa de donnadas FATG-BD01, Ollivier D. , Pinatel C., Artaud J., ''Le Nouvel Olivier'', N°44 març-abril de 2005. Basa de donadas establida a partir de valors observadas suls òlis de 46 varietats cultivadas en França, las produccions de 5 AOC francesas, e los òlis de 6 païses mediterranèus, çò que fa un total de 1400 escapols analizats. Darrièra mesa a jorn: Basa de donadas FATG-DB04-FCP, rapòrt Olea 2020 DOM D III) 3-Annexe 10, Pinatel C. # Lo primier quartil e lo segond quartil encastran 50 % de las mejanas per variatats apelacions. # Las publicacions que detalhan pas los [[isomeria|isomèrs]] regropan l'acid oleíc e l'acid vaccenic jos la denominacion '''acid oleíc''', coma l'acid palmitoleíc e l'acide ipogeíc jol nom '''acid palmitoleíc'''. # Las publicacions que quantifican pas los tauses en ''acid margaric'' e ''margaroleíc'' establisson lo percentatge dels autres acids grasses sens prendre en compte aqueles acids grasses. # Las valors dins aquelas linhas correspondon pas a la somas de las colonmas, perque son obtenguts en totalizant los totals per categorias de saturacion independentament su las valors brutas. == Etiquetatge == ([[CEE|Reglamentacion europèa]]) === Categorias === [[Imatge:Moulin à huile.jpg|thumb|Ancian molin d'òli]] [[Imatge:Centrifuga verticale g1.jpg|thumb|Sortida de l'òli de la centrifujosa d'axe vertical (estapa finala del procediment estandard d'extraccion)]] A la venda al detalh, existís pas que doas categorias d'òlis d'oliva verges: ''òli d'oliva verge extra'' (HOVE) e ''òli d'oliva verge'' (HOV). La categoria ''òli d'oliva verge extra'' es superiora segon de critèris quimics e de critèris [[organoleptic]]s. L'aciditat liure (vejatz mai naut) es limitada a 0,8 % per l'HOVE alara que pòt aténher 2,0 % per l'HOV. Los paramètres d'oxidacion son tanben leugièrament mai sevèrs. Los critèris organoleptics son evaluats per de juradas apropriadas, l'HOVE es sens de decas, alara qu'una HOV pòt aver de decas fins a un nivèl de 2,5 sus una escala de 10 punts. Existís de categorias d'òlis d'oliva verges inferieroras (''corenta'' e ''lampanta''), mas son pas destinadas al consomator e son reservadas al negòci o a l'industria. Existís tanben d'òlis d'olivas obtenguts per rafinatge industrial, puèi comercializats, aprèp assemblatge amb de l'HOVE o de l'HOV, jol nom de: ''« òli d'oliva compausat d'òlis d'oliva rafinadas e d'òlis d'oliva verges »''. Aquels òlis son mens en mens presentas sul comèrci de detalh. Las diferentas categorias d'òli d'oliva recevon un nom correspondent a de critèris fixats per la reglementacion<ref>Legislacion comunautària en vigor: [https://web.archive.org/web/20090813091812/http://admi.net/eur/loi/leg_euro/fr_392R0356.html annèxe del document 392R0356] (Denominacion e definicions dels òlis d'oliva e dels òlis de rosegats d'oliva visats a l'article 35)</ref><ref>Conselh Oleicòl Internacional: {{fr}}[https://web.archive.org/web/20070927192741/http://www.internationaloliveoil.org/web/aa-frances/oliveWorld/aceite.html Denominacion e definicions dels òlis d'oliva]</ref> : * los « òlis d'oliva verges » son obtenguts a partir del fruch de l'olivièr sonque per de procediments mecanics o d'autres procediments fisics dins de condicions (termicas) que provòcan pas d'alteracions de l'òli e avent pas subís cap de tractament diferent que lo lavatge, la decantacion, la centrifugacion o la filtracion, levat los òlis obtenguts per solvant o per de mesclas amb d'òlis d'autra natura. So de chucs de fruches pur e mai lo taus d'aciditat de l'òli es bas, melhora es la qualitat. Se classa per òrdre de qualitat descreissenta en « òli d'oliva verge extra » (sens decas organolepticas, preséncia de fruitat, e aciditat inferiora a 0,8 % exprimida en acid oleíc), « òli d'oliva verge » (intensitat maximala de las decas organolepticas 3,5 sus 10, preséncia de fruitat, aciditat maximala 2 %), « òli d'oliva verge corenta » (intensitat maximala de las decas organolepticas 6 sus 10 e aciditat maximala 3,3 %) e « òli d'oliva verge lampanta » (deca organoleptica superiora a 6 sus 10 e/o aciditat superiora a 3,3 %). Dins la reglamentacion europèa, la categoria « òli d'oliva verge corenta » existís pas mai e los òlis correspondents son regropadas dins la categoria « òli d'oliva verge lampanta ». * los « òlis d'oliva rafinats » son obtenguts pel rafinatge (industrial) d'òlis d'oliva verges, que l'aciditat liura exprimida en acid oleíc deu pas èsser superiora a 0,3g per 100g e que las autras caracteristicas son conformas a aquelas previstas per aquela categoria. * los « òlis d'oliva compausats d'òlis d'oliva rafinats e d'òlis d'oliva verges » son constituidas per una mescla d'òli d'oliva rafinada e d'òlis d'oliva verges autre que lampanta, que l'aciditat liure pòt pas èsser superior a {{unitat|1.0|g}} per {{unitat|100|g}}. * los « òlis de rosegat d'oliva brutas » son obtenguts per tractament al solvant de rosegat d'oliva, levat los òlis obtenguts per mescla amb d'òlis d'autra natura. * los « òlis de rosegat d'oliva rafinats » obtenguts pel rafinatge d'òli de rosegat d'oliva bruta, que l'aciditat liura pòt pas èsser superior a {{unitat|0.3|g}} per {{unitat|100|g}}. * los « òli de rosegat d'oliva » son obtenguts par mèscla d'òli de rosegat d'oliva rafinat e d'òli d'oliva verge autre que lampant que lo taus en acid oleíc passa pas {{unitat|1.0|g}} per {{unitat|100|g}}. === biais d'obtencion === Se pòt trobar dos tipes de mencion sul biais d'extraccion: ''« primièra pression a freg »'' e ''extraccion a freg ''. Aquela doas mencions garantisson, segon la reglamentacion europèa, una extraccion realizada en dejos de {{unitat|27|°C}}. La mencion ''« primièra pression e freg »'' exprimís que l'òli es obtengut amb de premsas, materièl de fòrça granda regression, remplaçat per de sistèms de contunh e centrifujosas, menent a la mencion ''extraccion a freg''. === Provenéncia === [[Fichièr:Azeite.jpg|thumb|Botelhas d'òli d'oliva de diferents païses]] Dins l'Union Europèa, la mencion d'una provenéncia es obligatòria pels òlis d'oliva verges e verges extra dempuèi 2002<ref>[http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2002:155:0027:0031:FR:PDF] </ref>. Las mencions de provenéncia autorizadas son limitadas a la mencion del país d'origina, o d'un airal geografic reconegut ([[Apellacion d'origina contrarotlada|AOC]], [[Apellacion d'origina protegida|AOP]], [[Denominazione di origine protetta|DOP]], [[Denominacion d'Origina Protegida|IGP]]). Es enebit de portar dins l'etiquetatge una mencion del departament o de la region se s'agís pas d'un airal d'appellacion (per exemple es enebit de mencionar ''« òli d'oliva de [[Var (departament)|Var]] »'' o ''« òli d'oliva d'[[Andalosia]] »'' perque aquelas regions correspondon pas a d'appellacions enregistradas). Pasmens, quin que siá lo país de l'Union Europèa que ven l'òli, pòt èsser mencionat sus l'etiquetatge pas que la provenéncia europèa, çò que dona pauc de precision. L'embotelhador es liure de portar mai de precision citant lo país membre precís, s'aquò presenta un avantatge per la comercializacion. L'origina de l'òli d'oliva es definida pel luòc de culhida de las olivas e lo luòc de transformacion. Atal, la mencion « òli d'oliva de França » significa que l'òli foguèt obtenguda d'olivas culhidas e trissadas en França. De las 7 [[appellacion d'origina protegida|AOP]] 6 son en [[Occitània]] , segon la legislacion europèa: [[Imatge:Huile d'Olive de Provence.jpg|right|thumb|Botelhas d'òli d'olivas de Provença (AOC)]] * [[òli d'oliva de Nipm AOC]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20050118210614/http://europa.eu.int/comm/agriculture/qual/fr/241_fr.htm òli d'oliva de Niom]</ref> * [[òli d'oliva de la val deis Bauç (AOC)]]<ref>{{fr}}[http://europa.eu.int/comm/agriculture/qual/fr/1135_fr.htm òli d'oliva de la val deis Bauç]</ref> * [[Huile d'olive d'Aix-en-Provence AOC|òli d'oliva d'Ais de Provença]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20041213054156/http://europa.eu.int/comm/agriculture/qual/fr/1160_fr.htm òli d'oliva d'Ais de Provença]</ref> * [[òli d'oliva d'auta Provença AOC]]<ref>{{fr}}[http://ec.europa.eu/agriculture/qual/fr/1161_fr.htm òli d'oliva d'auta Provença]</ref> *[[òli d'oliva de Provença AOC]]<ref>{{fr}}[http://ec.europa.eu/agriculture/qual/fr/1161_fr.htm òli d'oliva de Provença]</ref>. * [[òli d'oliva de Niça (AOC)]]<ref>{{fr}}[http://ec.europa.eu/agriculture/qual/en/1318_en.htm òli d'oliva de Niça]</ref> * òli d'oliva de Nimes<ref>{{fr}}[http://ec.europa.eu/agriculture/qual/en/1348_en.htm òli d'oliva de Nimes]</ref> L'autre es: * òli d'oliva de Corsega - Oliu di Corsica<ref>[http://ec.europa.eu/agriculture/qual/en/1338_en.htm òli d'oliva - Oliu di Corsica]</ref> == Produccion mondiala == En 2007, La produccion mondiala d'òli d'oliva èra de à 2,72 milions de tonas (font [[FAO]]). [[Imatge:Huile d'Olive de Nyons (AOC).jpg|right|thumb|Botelhas d'òli d'olivas de Niom]] Los quinze païses seguent representon 99,5 % del total: ''(en tonas)'' {| class="wikitable sortable" |- ! País || Produccion <br /> (tonas) !! Percentatge |- | {{Espanha}} || {{unitat|1179100}} || 43,3 % |- | {{Itàlia}} || {{unitat|550000}} || 20,2 % |- | {{Grècia}} || {{unitat|367000}} || 13,5 % |- | {{Marròc}} || {{unitat|280000}} || 10,6 % |- | {{Turquia}} || {{unitat|180000}} || 6,6 % |- | {{Tunisia}} || {{unitat|120000}} || 4,4 % |- | {{Siria}} || {{unitat|60000}} || 2,2 % |- | {{Argeria}} || {{unitat|45000}} || 1,7 % |- | {{Portugal}} || {{unitat|29000}} || 1,1 % |- | {{Jordania}} || {{unitat|27977}} || 1,0 % |- | {{Argentina}} || {{unitat|10000}} || 0,37 % |- | {{Libia}} || {{unitat|6800}} || 0,25 % |- | {{Liban}} || {{unitat|5300}} || 0,19 % |- | {{Croàcia}} || {{unitat|4500}} || 0,17 % |- | {{França}} || {{unitat|4000}} || 0,15 % |- |} == Consomacion == França impòrta mai de 95 % de sa consomacion, prèp de {{unitat|90000|tonas}}, subetot demuèi Espanha, d'Itàlia e Grècia. Pasmens expòrta una partida de sas introduccions fins a Belgica, los Estats Units d'America, Alemanha, que la consomacion aumentèt fòrça aquels darrièrs ans. Las exportacions d'òlis d'olivas francesas son minoras. Aquelas estatisticas de consomacion son establidas en quilogramas d'òli per abitant e per an (font COI) : {| class="wikitable sortable" |- ! País !! Consomacion <br /> (kg/an/ab.) |- | {{Grècia}} || 20 |- | {{Libia}} || 16 |- | {{Itàlia}} || 12 |- | {{Espanha}} || 10 |- | {{Portugal}} || 5 |- | {{Argeria}} || 1,2 |- | {{França}} || 0,4 |- |} == Santat == Aliment de basa del [[regim cretés]], a de proprietats beneficas per la [[santat]], subretot sul plan cardiovascular, mercé al taus en [[vitamina A]], [[vitamina E]] e en [[Acid gras|acids grasses]] monoinsaturats. Los benfaches ligats a las [[vitamina]]s son subretot observats amb la consomacion d'òli freja, perque las [[vitamina]]s son destruidas al delà de {{unitat|40|°C}}. Al repècte dels autres òlis contenant d'acids grasses insaturats, l'òli d'oliva es pro estable a la coseson e garda los efièches benefics sul [[colesteròl]]. Permet de lutar contra lo càncer del sen<ref>{{fr}}[http://www.futura-sciences.com/fr/news/t/medecine/d/lhuile-dolive-lutte-contre-le-cancer-du-sein_24356/#xtor=RSS-8 L’òli d’oliva luta contra lo ][[càncer del sen]] Claire Peltier; 6 de julhet de 2010</ref>. == Notas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == {{commons|Olive oil|òli d'oliva}} === Articles connèxes === * [[Olivièr]], [[oliva]] * [[Extraccion de l'òli d'oliva]] * [[Regim mediterranèu]] == Ligams extèrnes == * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20100705072031/http://r0.unctad.org/infocomm/francais/olive/plan.htm Informacions de mercat sul site de la Conferéncia de las Nacions unidas pel comèrci e lo desvolopament] * {{fr}} [http://www.unctad.org/infocomm/francais/olive/doc/Cxs_033f.pdf Norma Codex] pels òles d'oliva verges e rafinadas e per l'òli de rosegat d'oliva rafinat ([[codex]] stan 33-1981 (Rév. 1-1989) e de per abans CAC/RS 33-1970). * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20120402213623/http://afidol.org/ Organisme oficial de l'oleicultura francesa] {{Multibendèl|gastronomia|portal quimia|portal medecina}} [[Categoria:Matèria grassa alimentària]] [[Categoria:Cosina mediterranèa]] 7lzl2xyrfxmqn9418em33wr0bp9gg55 0 124112 2512020 2300353 2026-11-02T17:46:50Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512020 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Montelh de Castelha'''<ref>https://web.archive.org/web/20211223085609/http://thalamus.huma-num.fr/index-lieux/lettre-M.html</ref> (''Montiel'' en [[castelhan]]) es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Ciudad Real (província)|Ciudad Real]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha-La Mancha]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|13}} lxwjvaoo6s5c1victdqcryjprb068cd 0 127338 2512048 2507838 2026-11-02T21:04:07Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512048 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Omon|Pè}} Lo '''pè''' es une unitat de [[longor]] correspondent a la longor d'un [[pé (anatomia)|pé]] uman, es a dire un pauc mai de trente [[centimètre]]s. Aquela unitat es encara utilizada dins fòrça de païses anglosaxon e d'ancianas colonias de l'[[Empèri Britanic]]. Avec la [[coidada]] e lo [[det (unitat)|det]], lo pé es l'unitat de mesura mao anciana de l'istòria de l'umanitat. Coma unitat sus de règlas graduadas, es atestats dempuèi lo començament del millenari III AbC, qu'èra ja divisat en setze dets. Aquela subdivision dicha « digitala » èra la règle pendent l'[[Antiquitat]]. == Istòria == A la fin de l'[[Antiquitat]] e subretot pendent l'[[Edat Mejana]], se preferèt la division onciala. Aquela division del pé en dotze partidas egalas fasent naisser lo [[Poce (unitat)|poce]]. Es totjorn en vigor dins lo sistèma d'unitats de mesura anglosaxon. Dins gaireben totes los païses, lo pied&nbsp; – o un dels seus multiplas coma la [[verga (unitat)|verga]] o la [[cana]] –&nbsp; foguèt l'escandalh de las unitats de mesura de longor. Del pe de [[Nippur]], al pé egipcian e al pé roman, eca., totes los pés de l'Antiquitat son deduchas las unas de las autras. Los pés de l'Edat Mejana son o de pés de l'Antiquitat conservats, o ds deduccions novèlas. === Revolucion francesa === Pendent la [[Terror (Revolucion francesa)|Terror]], la [[Convencion montanharda]] votèt l'abolicion del pé en França par la lei del 1{{èr}} d'agost de 1793 e confirmida per la lei del 18 germinal an 3 (7 d'abril de 1795) e definitiva per la lei del 19 frimaire an 8 (10 de decembre de 1799) jol [[Consulat (istòria de França)|Consulat]]. La [[Restauracion (istòria de França)|Restauracion]] restaurèt pas tanben lo pé del rei. Pendent lo sègle XIX, gaireben totes los païses europèus abandonèron successivament lo lors pés respectius pel [[sistèma metric]] [[decimal]]. A l'ora d'ara, lo sol pé encara utilizat es lo pe angles, totjorn present dins los domènis de l'aeronautica o de l'informatica amb lo [[poce (unitat)|poce]] equivalent al un dotzen del pé. . === Lo pé roman === Vèrs la fin del [[Neolitic]]  – fa doncas {{unitat|5000|ans}} –  los [[Egipte antica|Egipcians]] divisèron la [[Coidada|coidada de Nippur]]<ref>"Nip" Dessenhs e valors de la {{fr}}[http://hexadecimal.florencetime.net/References_Nippur_cubit.htm coidada de Nippour], sul FlorenceTime.net&nbsp; La coidada de Nippur mesura  518,5&nbsp;mm  ± 0,2 %, o  ± 1,0&nbsp;mm. Es la valor utilizada per Lelgemann, cf. [https://web.archive.org/web/20090824041735/http://www.fig.net/pub/athens/papers/wshs2/wshs2_1_lelgemann.pdf PDF].  Lo '''pé sumerian de Nippur''' val doncas  276,533 milimètres  ± 0,2 %, o  ± 0,553&nbsp;mm.</ref> mesopotamiana de prèp de {{unitat|518.5|mm}}, al luòc dels 30 [[det (unitat)|dets]] coma lo faguèron las [[Sumerian]]s, en 28 dets soque. Lps arpentaires egipcians voulián atal profeitar d'una approximacion [[trigonometria|trigonometrica]]<Ref>Al tresen millenari AbC., los geomètras egipcians se contentèron de l'approximacion :  √2 ≈ 28 ÷ 20, cf. le [[Fichier:Old Royal Cubit.jpg|remen de construction]]. Mai tard, l'approximacion foguèt fòrça melhorada per :  √2&nbsp;≈&nbsp;99&nbsp;÷&nbsp;70 ;  utilizada pendent longtemps dins la triangulacion racionala del carrat segon los arpentaires.</Ref>. Definiguèron de meteis la mesura del det, que mai tard se nomenèt ''«&nbsp;det roman&nbsp;»''. Sètze d'aqueles dets fan la longor del pé roman, mai precisement duduch ''pes monetalis,'' oprèp de 296<small>&nbsp;</small>⅓  milimètres<small> </small> o<small>&nbsp;</small> 296<small>&nbsp;</small>352&nbsp;µm en valor sèt lissa convencionala. Aquel pé roman es tanbent atestat per de règlas graduada de l'epòca. Sovent mesuran prèp de 296,3&nbsp;mm, que dos exemplars mai coneguts son un pe de bronze trobat a [[Pompèi]] <Ref>{{it}}Luca Samuele Cagnazzi  [http://books.google.fr/books?id=shsTAAAAQAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_v2_summary_r&cad=0#v=onepage&q=&f=false Su i valori delle misure e dei pesi degli antichi Romani...]  Ed Angelo Trani, 1825.</Ref> e un autre, tanben de bronze, que se trapa ara al [[Lovre]]<Ref>{{fr}}Ferdinand Rey,  [http://www.archive.org/stream/mmoires64retzgoog#page/n225/mode/1up Estudi sus una mesura descoberta prèp de Mirabeau-sur-Bèze, 1898]&nbsp; Ed:  C. Klincksieck, París, 1903.</Ref>. L'un coma l'autra mesuran 296,3&nbsp;mm. La [[Colomna de Marc Aurèli]] es nauta de cent pe. Mesura exactament 29,617 mètres. Mas, dins las diferentas províncias e quitament a Rome, a diferentas epòcas d'autras mesuras foguèron utilizadas. Se pòdon donacas nomenar tanben: «&nbsp;pe roman&nbsp;». Coma mesuras de pé roman se pòt notar: 294,0&nbsp;mm, 294,7&nbsp;mm, 295,6&nbsp;mm, 297,7&nbsp;mm. Lo pé roman foguèt conservat, coma mesura legala e oficiala, dins fòrça pïses de l'Euròpa. == Las diferentas definicions == Dempuèi l'Antiquitat e pendent tot l'Edat Mejana, en Itàlia, fòrça mai pés foguèron utilizats. Aqueles pé èran a vegadas pro pròches del pé roman. Lo pé [[atic]]o[[solon]]ic mesura prèp de 294,0&nbsp;mm e lo pé [[Era|Era]]íon o «&nbsp;neoroman&nbsp;»  297,7&nbsp;mm. Aqueles pés foguèron sovent confonduts amb lo quita pé roman. Lo pé atestat e utilizat per l'edificacion de l'abadiala [[Clunhic]] III en [[Borgonha]] ([[sègle XI]] - [[sègle XII|XII]])  mesura prèp de 295&nbsp;mm<ref>{{fr}}Marcel Pacaut, ''Les ordres religieux au Moyen Âge'', Nathan, 1970, p.74</ref>. Es a dire 0,5 % mai cort que lo ''pes monetalis'' roman. S'agís doncas d'un autre pé, benlèu d'una tradicion tanben anciana. Un pé conegut dins l'Antiquitat se nomena ''pous metrios<ref>{{en}}"Lelgemann" [https://web.archive.org/web/20090824041735/http://www.fig.net/pub/athens/papers/wshs2/wshs2_1_lelgemann.pdf Recovery of the Ancient System Foot/Cubit/Stadion] 1984,&nbsp; de [https://web.archive.org/web/20070610070932/http://www.igg.tu-berlin.de/index.php?id=302&L=0 Dieter Lelgemann],  ancian Director de l'Institut de [[Geodesia]] a l'[[Universitat tecnica de Berlin]].</Ref>''. Manten lo [[racio]] 16 : 15 amb lo pé roman. Lo pé de Clunhic deu èsser 28 : 30 pous metrios, o un pauc mai de 295,0 milimètres. == Lo pé en França == === Lo pé abans de 1668 === Lo pé del rei ancian, abans la reforma de Colbert, mantengava amb lo pé [[Ren (fluvi)|renan]] o [[carolingian]] lo [[ratio]] 25 : 24. Sa valor es donada sovent per 326,596&nbsp;mm<ref> "Anc" La valor del pé ancian del rei, d'abans 1668, es sovent donada per 326,596&nbsp;mm. Cf. {{fr}}[http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/bec_0373-6237_1913_num_74_1_448498?_Prescripts_Search_tabs1=standard& Paul Guilhiermoz, De l'equivaléncia dels ancianas mesuras. Bibliotèca de l'escòla de las cartas, 1913. Page 277.]&nbsp; Lo pé ancian del rei egala lo pe dorianofeïdonic de l'Antiquitat.</ref>. Aquela valor se pòt liçar a 326,592&nbsp;mm. === Le pé dins l'Antiquitat === Lo pé èra emplegat dins l'Antiquitat. Dins la literatura es nomenat'' «&nbsp;pé [[Dorians|dorian]]o[[feïdon]]ics&nbsp;»<ref> "Bue" Lo '''pé aticosolonic''' foguèt determinat per Büsing mesurant 293,8760&nbsp;mm. Pel ratio 10&nbsp;:&nbsp;9 amb aquel darrièr, dona la valor del ''pé dorienofeïdonic'' amb juste 326,5289&nbsp;mm. Cf. Herrmann Büsing, Metrologische Beiträge, Walter de Gruyter, Berlin 1982, [http://books.google.fr/books?id=r541eJl_nGUC&pg=PA25&lpg=PA25&dq=dorische+fuss+32,6&source=bl&ots=c298sjaeoO&sig=HCrD8cadXmr83gqmr7jwIY7bZOc&hl=fr&ei=6fuLSsXABY-5jAfJprjlCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1#v=onepage&q=&f=false page 25].</ref>.'' Amb lo pé [[atic]]o[[solon]]ics, manten lo ratio 10 : 9. Amb lo pé anglés son ratio es 30&nbsp;:&nbsp;28. === Lo pe entre 1668 e 1799 === La ''toise du Châtelet'' de 1668 foguèt creada dins l'idèa d'un ratio de 12 : 11 amb lo pé roman, mas los metrològs franceses del [[sègle XVII]] lo confondèron amb lo pé [[Era|Eraïon]]<ref>"Lelgemann"</ref> de 264,6&nbsp;mm. En 1668, foguèt evaluat, pron corrèctament, d'una longor d'ara correspondent a 8250 ÷ 27,706&nbsp;mm. Èra fòrça espandit en Itàlia de l'Edat Mejana e plan segurament, localament, en França. Lo pé del rei, a son abolicion definitiva en França, foguèt determinat per la lei del 19 [[frimaire]] an VIII (10 de decembre de 1799). Donava que lo mètre es egal a «&nbsp;una longor de 3 pés 11,296 linhas de la ''Toise de l'Académie''&nbsp;»<ref>"Fra" Per la lei del 19 frimaire an VIII (10 de decembre de 1799), lo mètre definitiu fuguèt fixat a «&nbsp;una longor de 3 pés 11,296 linhas de la ''Toise de l'Académie''&nbsp;».&nbsp; Cf. {{fr}}[https://web.archive.org/web/20110228185545/http://www.industrie.gouv.fr/metro/aquoisert/metre.htm Un istoric del mètre, per Denis Février]&nbsp; sus www.industrie.gouv.fr.&nbsp; ''Que : '' Lo pé del rei egala 9000 / 27,706&nbsp;mm.</ref>. D'aquò, lo '''pé del rei''' mesura 9000 ÷ 27&nbsp;706 m, o '''~ 324,839 mm.''' Lo pé quebequés (sensat identic al pé de París) egala ara {{unitat|1.06575|feet}}, o {{unitat|324.8406|mm}} exactament. == Lo pé anglés == Lo pé anglés es l'unitat de longor del sistèma d'unitats de fòrça païses anglofòns, que los Estats Units d'America, qu'es lo sistèma oficial a costat del [[SI]], e lo Reialme Unit, pasmens qu'aquel darrièr aja adoptat lo sistèma metric decimal en [[1995]]. Es utilizat en nautisme e subretot en [[aeronautica]] per mesurar las [[altitud]]s e las [[nautor]]s al respècte de la superfícia del sol (o de l'aiga). Lo simbòl «&nbsp;internacional&nbsp;» es: '''ft''' (per : ''foot'' /''feet''(pl.) en anglés) o ′. Sescrich per exemple, {{nobr|30′ 6″}} per significar 30 pes e 6 poces. Al Canadá francés se preferís lo simbòl '''pi''' (per ''pied'' en francés)<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/19961110002330/http://www.math.uqam.ca/_bouchard/autres/PrefixesSI.pdf Département de mathématiques de l'UQAM]{{pdf}}</ref>. Lo reialme unit rebutèt pendent longtemps de donar au [[Verga (unitat)|yard]] que val tres pés, una equivaléncia legala en mètre. Los instituts scientifics angleses publiquèron de valors de conversion, qu'un en [[1922]], lo pé anglés valguèt :  {{unitat|304.799472|mm}}. Als Estats Units d'America, lo ''U.S. Survey foot'' lo fixèt lagalament en [[1866]]a {{unitat|1200&nbsp;÷&nbsp;3937|m}}, o {{unitat|304.800601|mm}}<Ref>Taus de conversion de l'''U.S. Survey foot'' adoptat en [[1866]] :  (Kasson) Metric Act, Public Law 39-183.</Ref>. Aquela diferéncia prima de 0,00037 % a que paus de consequéncias practicas, en mai que lo mond scientific anglosaxon, quitament als Estats Units d'America, aviá ja abandonat l'utilizacion del pé dempuèi lo començament del [[sègle XX]]. Pasmens se deguèt donar un taus de conversion convenable mai precís. En 1959, los païses anglofòns adoptèron ''un pé de compromés'' e '''{{unité|1|ft}} &nbsp;= &nbsp;{{unitat|0.3048|m}}''' (30,48 cm). Un pé equivalant al pé anglés èra ja utilizat dins l'Antiquitat, entre autres en [[Siria]]. Lo « pechys basilikos » la coidada de l'Antiquitat equivalent a dos pés angleses. == Los diferents pés == {| class="wikitable sortable" border="1" |-bgcolor= |class="unsortable"|&nbsp; '''ℕ''' &nbsp; |&nbsp;&nbsp; '''Nom del pé''' &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; |class="unsortable"|&nbsp; '''Noms alias&nbsp; o&nbsp; remarcas''' &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; |class="unsortable"| '''Lissitat''' |&nbsp;&nbsp; '''Valor, [[millimètre|mm]]''' |style="line-height:2.5"| '''Escart legal^&nbsp;*''' |class="unsortable"|  '''Ref.'''  |- |<center> 1 |&nbsp;&nbsp; Pé de [[rauba]] [[Chipre|chipriòta]] |&nbsp; [[pigme ionian]] |<center> 3 |&nbsp;&nbsp; 335,9232 |align=right| -&nbsp;0,0069 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref name="Chy"> Lo '''pé-pigme ionian''' foguèt utilizat a [[Chipre]] fins a 1878. Lor coidada de rauba, nomenada ''pik'' o ''draa,'' foguèt compausada de dos d'aqueles pés. La valor del pé es doncsa de (671,800 ÷ 2 =) 335,900 millimètres.  ''Cf. {{it}}[https://web.archive.org/web/20140324231818/http://www.braidense.it/dire/martini/modweb/pagine/412.htm Martini, Angelo, Manuale di metrologia, Torino, Loescher, 1883. Page 412].''</ref> |- |<center> 2 |&nbsp;&nbsp; [[Pé tirolian]] |&nbsp; [[pé de man]] del [[Unitats de mesura ancianas (Espanha)|pé espanhòl]] |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 334,430208 |align=right| -&nbsp;0,0996 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Tyr" Lo '''pé tirolian''' foguèt determinat a [[Innsbruck]] valent 334,097 millimètres.  ''Cf. {{it}}[https://web.archive.org/web/20140324231750/http://www.braidense.it/dire/martini/modweb/pagine/259.htm Martini, Angelo, Manuale di metrologia, Torino, Loescher, 1883. Page 259].''</ref> |- |<center> 3 |&nbsp;&nbsp; [[Pé Drusien]] |&nbsp; [[pigme roman]] |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 333,396 |align=right| -&nbsp;0,0288 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Lux" Lo '''pé-pigme roman''' (o pé [[Nero Claudius Drusus|Drusian]]) es atestat al [[Ducat de Luxemborg]]. Lo pé luxemborgés mesura 333,300&nbsp;millimètres.  ''Cf. {{al}}Harald Witthöft, Handbuch der Historischen Metrologie. Deutsche Masse und Gewichte..., St. Katharinen, Éditeur : Scripta Mercaturae Verlag, 1994.''</ref> |- |<center> 4 |&nbsp;&nbsp; [[Pé de Borgonha]] |&nbsp; [[pé de man]] [[Carolingians|carolingian]]&nbsp; <small>''(grna de pavòt)''</small> |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 330,6744 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,0108 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref> "Bou" Los raportaires de la Republica determinèron lo '''pé de Borgoha''' del departement Doubs essent egala à 330,71 millimètres.  ''Cf. {{fr}}[http://books.google.fr/books?id=ep5EAyCe3P8C&printsec=frontcover&source=gbs_v2_summary_r&cad=0#v=onepage&q=&f=false Taules dels rapòrts de las ancianas mesuras agràrias amb las novèlas, Per François Gattey, 1812].''</ref> |- |<center> 5 |&nbsp;&nbsp; [[Pé dorianofeïdonic]] |&nbsp; ancian pé del rei,  |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 326,592 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,0012 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref> "Anc"</ref> |-bgcolor= |<center> 6 |&nbsp;&nbsp; '''Pé del rei''']] |&nbsp; <small>lo '''néo-romain''' siá son '''pé marcand'''&nbsp; ''([[comma]])''</small> |<center> 11  |&nbsp;&nbsp; 324,84375 |align=right| -&nbsp;0,0013 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Fra"</ref> |- |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; [[Pé de Friborg]] |&nbsp; <small>'''oficialament''', tres-lisse, o 324&nbsp;mm&nbsp; ''[[comma]])''</small> |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 324,135 |align=right| -&nbsp;0,0416 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref> "Fri" La coidada de la [[Catedrala Nòstra Dama de Friborg]] ''(constr. 1120-1513)'' foguèt determinada a 540,0&nbsp;mm.&nbsp; ''Cf. Adolf Wangart, Das Freiburger Münster im Rechten Maß, Hrsg. {{al}}[http://www.muensterbauverein-freiburg.de/ Münsterbauverein], Verlag Karl Schillinger, Freiburg 1972.''&nbsp; Foguèt divisada en vint poces. Lo '''pé de Friborg''' egala doncas 324,0&nbsp;mm.</ref> |- |<center> 8 |&nbsp;&nbsp; [[Pè bizantin]] |&nbsp; |<center> 11  |&nbsp;&nbsp; 320,76 |align=right| -&nbsp;0,0966 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Oly" Le '''pé bizantin''' es identic al pé del'estadi d'[[Olimpia]]. Aquel darrièr foguèt mesurat pel geodesian Lelgemann, [[Universitat tecnica de Berlin|TU Berlin]] en mai de 2004. ''Cf.&nbsp;[https://web.archive.org/web/20090824041735/http://www.fig.net/pub/athens/papers/wshs2/wshs2_1_lelgemann.pdf PDF].''&nbsp; Mesura 192,27 mètres de longor. Lo pé de l'estado d'Olympia egala doncas 320,45&nbsp;mm, o la sièis centena partida de l'estadi.</ref> |- |<center> 9 |&nbsp;&nbsp; [[Pé d'Abidos]] |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 318,9375 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,0143 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Aby" Lo '''pé d'Abidos''' foguèt utilizat tanben a [[Prièna]] en [[Grècia]]. En mai de 2004, Lelgemann e los seus estudiants, ''(cf.&nbsp;[https://web.archive.org/web/20090824041735/http://www.fig.net/pub/athens/papers/wshs2/wshs2_1_lelgemann.pdf PDF] )'' mesurèron tanben l'estadi de Prièna. Msura 191,39&nbsp;mètres, o un pé de 318,983&nbsp;mm.</ref> |- |<center> 10 |&nbsp;&nbsp; [[Pé filetari]] |&nbsp; pé de l'[[Isèra (departament)|Isèra]] didh de mandament |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 317,52 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,0554 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref> "Phi" Lo '''pé filetari''' foguèt conservat a [[Bèrna]] coma pé d’òbra, ''Steinbrecherfuss.'' un pé de 317,696&nbsp;mm. Cf.&nbsp;{{al}}[http://books.google.fr/books?id=GIMBAAAAQAAJ&pg=PA128&dq=%22steinbrecher+fuss%22&num=100&client=firefox-a#v=onepage&q=%22steinbrecher%20fuss%22&f=false Noback, Vollständiges Taschenbuch der Münz-, Maass- und Gewichts-Verhältnisse, Brockhaus, 1851]. </ref> |-bgcolor= |<center> 11 |&nbsp;&nbsp; [[Pé austriac''']] |&nbsp; pé [[Grècia antica|grèc antic]] commun |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 316,1088 |align=right| -&nbsp;0,0089 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref> "Aut"</ref> |- |<center> 12 |&nbsp;&nbsp; [[Pé carolingian]] |&nbsp; [[Ren (fluvi)|renan]], <small>de [[Berlin]] e basic del departament de Sèina</small> |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 313,52832 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,1036 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Pru" Lo '''pé carolingian''' foguèt utilizat largament dins los païses renans. A partir del sègle XVII, la [[Prússia]] s'establiguèt en [[Renania]]. La valor de [[Berlin]] egala 313,853&nbsp;mm. ''Cf. {{it}}[https://web.archive.org/web/20110816164028/http://www.braidense.it/dire/martini/modweb/pagine/074.htm Martini, Page 74].''</ref> |- |<center> 13 |&nbsp;&nbsp; [[Pé aticolimpic]] |&nbsp; pé de las [[Transilvania (principat)|Sèt Plaças fortificadas]] |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 311,1696 |align=right| -&nbsp;0,0470 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"AtO" Lo '''pé aticolimpic''' foguèt utilizat en [[Transilvania (principat)|Principat de Transilvania]] e en [[Bucovina]]. La ''coidada de Siebenbürgen,'' compausada de dos pes, valguèt{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=XpIAAAAAcAAJ&pg=RA1-PA93&lpg=RA1-PA93&dq=siebenbuergen+elle+fuss&source=bl&ots=9-zddjX2s4&sig=l2S1sqfOe89PB7RPCBCLC-Bgs-0&hl=fr&ei=rLrNSvv4MdirjAf87pTxAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1#v=onepage&q=&f=false quatre cinquièmes] de la [http://alex.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?apm=0&aid=rgb&datum=18720004&seite=00000030&zoom=2 coudée autrichienne]. Aquel pé mesura doncas (777,558&nbsp;÷&nbsp;10 ×&nbsp;4&nbsp;=){{petit|&nbsp;}} 311,0232&nbsp;millimètres. </ref> |- |<center> 14 |&nbsp;&nbsp; [[Pé cirenean]] |&nbsp; pe de la [[Pèrga (unitat)|pèrga]] de [[Borgonha]] |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 308,7 |align=right| -&nbsp;0,0332 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Cyr" Le [[Partenon]] a [[Atenas]] mesura 100 '''pés cireneans''' de largor e 225 de longor. Segon l'engenhaire [http://fr.structurae.de/persons/data/index.cfm?id=d003192 Foucherot]  (1776-1813), sa largor mesura exactament quatre vint quinze pés del rei, o 30,85974 mètres ({{fr}}[http://books.google.fr/books?id=IDEVAAAAQAAJ&pg=PA387&dq=Foucherot#v=onepage&q=Foucherot&f=false ''Essai sur les systèmes métriques et monétaires des anciens peuples depuis les premiers temps historiques jusqu'à la fin du khalifat d'Orient'', T1, Vicente Vazquez Queipo, sur Google Books]). Lo pé cirenean del Partenon egala doncas 308,5974&nbsp;mm.</ref> |-bgcolor= |<center> 15 |&nbsp;&nbsp; [['''Pé anglés''']] |&nbsp; pé [[Antiquititat|antic]] [[Siria|sirian]] |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 304,8192 |align=right| -&nbsp;0,0063 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref> "Y59" L'accòrdi internacional de [[1959]], fixa lo [[yard]] a 0,9144&nbsp;mètre exactament. Dempuèi, lo '''pé anglosaxon''' mesura 304,8&nbsp;mm. Abans, las definicions concrètas divergiguèron dins los diferent païses anglosaxons, las valors èran gaireben identica.&nbsp; ''Cf. {{fr}}US&nbsp;: Federal Register, July 1, 1959 & GB&nbsp;: Public General Acts and Measures, 1963.''</ref> |- |<center> 16 |&nbsp;&nbsp; [[Pé de Nuremberg]] |&nbsp; pé de la [[Cana (unité)|cana]] de [[Villemur]] |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 303,75 |align=right| -&nbsp;0,0010 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Nur" Lo '''pé de Nuremberg''' mesura 303,747&nbsp;millimètres.  {{al}}''Cf. Harald Witthöft, Handbuch der Historischen Metrologie. Deutsche Masse und Gewichte..., St. Katharinen, Éditeur : Scripta Mercaturae Verlag, 1994.''</ref> |- |<center> 17 |&nbsp;&nbsp; [[Pied egipcian]] |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 302,4 |align=right| -&nbsp;0,0772 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Epi" Lo '''pé egipcian''' foguèt utilizat a l'estadi d'[[Epidaur]] al [[Peloponés]]. Lo geodesian Lelgemann de la [[Universitat tecnica de Berlin|TU Berlin]] e los seis estudiants ''(cf.&nbsp;[https://web.archive.org/web/20090824041735/http://www.fig.net/pub/athens/papers/wshs2/wshs2_1_lelgemann.pdf PDF])''&nbsp; lo mesurèron a 181,30 mètres, o un pé de 302&nbsp;{{fraccion|1|6}}&nbsp;millimètres.</ref> |- |<center> 18 |&nbsp;&nbsp; Pé de [[Zuric]] |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 301,056 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,1073 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref> "Zur" Lo '''pé de Zuric''' mesura 301,379 millimètres, cf. {{it}}''[https://web.archive.org/web/20140324231752/http://www.braidense.it/dire/martini/modweb/pagine/842.htm Martini, Angelo, Manuale di metrologia, Torino, Loescher, 1883. Page 842].''</ref> |- |<center> 19 |&nbsp;&nbsp; [[Pé egipcian ancian]]}} |&nbsp; [[Cana de Tolosa|pé marcand ancian]] del rei |<center> 11  |&nbsp;&nbsp; 299,376 |align=right| -&nbsp;0,0092 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref name="Tou"> La [[cana de Tolosa]] mesura 796,2 linhas de París, o 1796,1 millimètres.&nbsp; ''Cf. [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/bec_0373-6237_1913_num_74_1_448498?_Prescripts_Search_tabs1=standard& Guilhiermoz]''&nbsp; Un sièsen de la [[cana de Tolosa]] correspond al '''pé egipcian ancian''' o 299,3485&nbsp;mm.</ref> |- |<center> 20 |&nbsp;&nbsp; [[Pé ionian]] |&nbsp; pé de [[Catedrala de Saint-Étienne de Vienne|Saint-Étienne de Vienne]] |<center> 3 |&nbsp;&nbsp; 298,5984 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,0229 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Ion" La [[vèrga (unitat)|vèrga]] del '''pé ionian''' es atestada a la [[Catedrala de Saint-Étienne de Vienne]]. Franz Twaroch, engenhaire austriac diplomat per l'Estat, la determina a 896,0&nbsp;mm.&nbsp; ''Cf. Dipl.-Ing. Franz Twaroch, Vienne : "Die Maßstäbe am Wiener Stephansdom" in Wiener Geschichtsblätter 57/2002.''&nbsp; Lo pé ionian de Viena mesura doncas 298&nbsp;⅔&nbsp;mm.</ref> |- |<center> 21 |&nbsp;&nbsp; [[Pé neoroman]]<small>(eraïon)</small> |&nbsp; [[pé marcand]] del rei&nbsp; <small>''([[comma]])''</small> |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 297,675 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,0317 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Mar" S'utilisa, tradicionalament, un '''pé dich marcand,''' defini ontze dotzens d'un autre pé. A l'origina, foguèt un pé de calcul dels arpentaires. En província, s'utilizava sovent coma pé normal, divizat en dotze poces. Sa valor entre 1668 e 1793 èra de (9000 ÷ 27,706) × (11 ÷ 12) ≅ 297,769436&nbsp;mm. </ref> |- |<center> 22 |&nbsp;&nbsp; [[Pé suedés]] |&nbsp; pé [[Guiana]] |<center> 11 |&nbsp;&nbsp; 297,12375 |align=right| -&nbsp;0,0733 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref name="Sue"> Lo '''pé suedés''' mesura 296,9060 millimètres.  ''Cf. {{it}}[https://web.archive.org/web/20110822084418/http://www.braidense.it/dire/martini/modweb/pagine/752.htm Martini, Angelo, Manuale di metrologia, Torino, Loescher, 1883. Page 752].''</ref> |-bgcolor= |<center> 23 |&nbsp;&nbsp; '''[[Pé roman]]'''<small>(pes monetalis)</small> |&nbsp; pé d'[[Augsborg]]  |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 296,352 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,0094 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Pra"</ref> |- |<center> 24 |&nbsp;&nbsp; [[Pé roman d'Hultsch]] |&nbsp; pé de la [[Cana (unitat)|cana]] de las [[Bastida (vila)|bastidas]] |<center> 11  |&nbsp;&nbsp; 295,612416 |align=right| &nbsp; |<center> |- |<center> 25 |&nbsp;&nbsp; [[Pé aticosolonic]] |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 293,9328 |align=right| -&nbsp;0,0193 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Bue"</ref> |- |<center> 26 |&nbsp;&nbsp; [[Pé de Bavièra]] |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 291,7215 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,0472 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Bav" Lo '''pé bavarés''' mesura 291,859206 millimètres, per la lei bavaresa del 29 d'abril de 1869, obligatòriament efectiva, a partir del 1{{èr}} de genièr de 1872.&nbsp; {{it}}''[http://www.braidense.it/dire/martini/modweb/pagine/321.htm Martini, Angelo, Manuale di metrologia, Torino, Loescher, 1883. Page 321]''</ref> |- |<center> 27 |&nbsp;&nbsp; [[Pé d'Aschaffenbourg]] |&nbsp; pé basic [[Lombardia|lombard]] de [[Milan]] |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 290,304 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,0675 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref name="Asc"> En 1810, lo '''pé d'Aschaffenbourg''' foguèt determinat a 290,500&nbsp;mm.  ''Cf. Harald Witthöft, Handbuch der Historischen Metrologie. Deutsche Masse und Gewichte..., St. Katharinen, Ed : Scripta Mercaturae Verlag, 1994.''. Mesura 290,192&nbsp;mm. </ref> |- |<center> 28 |&nbsp;&nbsp; [[Pé de Brèma]] |&nbsp; pé d'[[Estrasborg]] |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 289,40625 |align=right| -&nbsp;0,0177 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref name="Bre"> Lo '''pé de Brèma''' mesura 289,355&nbsp;millimètres.  ''Cf. Harald Witthöft, Handbuch der Historischen Metrologie. Deutsche Masse und Gewichte..., St. Katharinen, Éditeur : Scripta Mercaturae Verlag, 1994.'' </ref> |- |<center> 29 |&nbsp;&nbsp; Pé d'[[Espira (vila)|Espira]] |&nbsp; pé del çò devant [[ducat de Guisa]] |<center> 11  |&nbsp;&nbsp; 288,75 |align=right| |<center> |-bgcolor= |<center> 30 |&nbsp;&nbsp; [[#Nouveaux pieds sept-lisses|'''Pé polonés''']] |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 288,12 |align=right| -&nbsp;0,0416 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Pol"</ref> |- |<center> 31 |&nbsp;&nbsp; [[Pé de Darmstadt]] |&nbsp; |<center> 11  |&nbsp;&nbsp; 287,40096 |align=right| -&nbsp;0,0668 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Dar" Lo '''pé de Darmstadt''' mesura 287,593&nbsp;millimètres.  ''Cf. Harald Witthöft, Handbuch der Historischen Metrologie. Deutsche Masse und Gewichte..., St. Katharinen, Éditeur : Scripta Mercaturae Verlag, 1994.''</ref> |-bgcolor= |<center> 32 |&nbsp;&nbsp; '''[[Pé espanhòl]]''' |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 278,69184 |align=right| -&nbsp;0,0204 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref> "Esp" Lo '''pé espanhòl''' mesura 278,625&nbsp;mm, perque l'escandalh espanhòl, la « vèrga de [[Burgos]] » (vara de Burgos) foguèt fixada a  835,905&nbsp;mm.&nbsp; ''Cf.&nbsp;[http://www.braidense.it/dire/martini/modweb/pagine/321.htm Martini, Angelo, Manuale di metrologia, Torino, Loescher, 1883. Page 321].''</ref> |- |<center> 33 |&nbsp;&nbsp; [[Pé sumerian de Nippur]] |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 276,5952 |align=right| -&nbsp;0,0224 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Nip"</ref> |- |<center> 34 |&nbsp;&nbsp; [[Pé òsca d'Hygin]] |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 275,625 |align=right| |<center> |- |<center> 35 |&nbsp;&nbsp; [[Pé italic]] |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 264,6 |align=right| -&nbsp;0,0189 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref name="Ita">Lo '''pé italic''' mesure 264,55&nbsp;millimètres.&nbsp; ''Cf.&nbsp; Lelgemann&nbsp; [https://web.archive.org/web/20090824041735/http://www.fig.net/pub/athens/papers/wshs2/wshs2_1_lelgemann.pdf PDF].''</ref> |-bgcolor= class="sortbottom" |style="line-height:2.0"|&nbsp; |&nbsp; |<small>&nbsp; Col. réf. en cours.{{petit|&nbsp;}} France, cf. [http://books.google.fr/books?id=ep5EAyCe3P8C&printsec=frontcover&source=gbs_v2_summary_r&cad=0#v=onepage&q=&f=false Rapport] </small> |&nbsp; |style="border-left-color:#E8E8E8; border-right-color:#E8E8E8"|&nbsp;&nbsp; ''''' Écart moyen : ''''' |style="border-left-color:#E8E8E8; align=right| ''''' -&nbsp;0,0083 % &nbsp;&nbsp; ''''' |&nbsp; |} * L'escart legal del darrièr país avent utilizat aquel pé, o se cap de valor legala es disponible, <br /> l'escart relatiu a la valor lissa es calculada amb una valor attestada, scientificament determinada. == Nòtas e referéncias == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references /> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> iy7itjzn6cufougnpy5zhjnklzjofnz 0 156824 2512063 2508353 2026-11-02T22:15:04Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512063 wikitext text/x-wiki '''Ronald Creagh''' ([[Alexàndria]], [[Egipte]], [[16 de junh]] de [[1929]] – [[2023]]), es un sociològ e istorian del movement libertari [[Anglatèrra|anglo]][[França|francés]]. Foguèt professor de civilizacion americana a l'[[Universitat Pau Valèri]] de [[Montpelhièr]]. Son obratge mai comegut es ''Histoire de l'anarchisme aux États-Unis d'Amérique : les origines, 1826-1886'', publicat en 1981. == Biografia == Faguèt d'estudis doctorals en [[Sciéncias socialas|sciéncias umainas]]. Demòra a [[Montpelhièr]], ont ensenhèt la civilizacion americana a l’universitat Paul-Valéry fins a sa retirada. Anima lo site web [http://raforum.info/ Recherche sur l'anarchisme], participa a la revista ''[http://refractions.plusloin.org/ Réfractions]'' dempuèi sa creacion a l'ivèrn de [[1997]] e a ''Divergences'', revista libertària internacionala bimensuala en linha<ref>Dictionnaire des anarchistes, « Le Maitron » : [http://maitron-en-ligne.univ-paris1.fr/spip.php?article155263 notice biographique].</ref>. Es tanben membre del comitat de redaccion de mai d'una revistas que ''Utopian Studies'' e dels sites ''Dissertations'' (« Tèsis memòris sus l’anarquisme »), ''Élisée Reclus'', ''Max Cafard'', e de listas de discussion del meteis nom. == Òbras == * ''Histoire de l'anarchisme aux États-Unis d'Amérique : les origines, 1826-1886'', Claix : Pensée sauvage, 1981, <small>[http://cras31.info/IMG/pdf/creagh_-_histoire_de_l-anarchisme_aux_etats_un.pdf texte intégral]</small>. * ''L'Affaire Sacco et Vanzetti'' * ''Laboratoires de l’Utopie, Les Communautés libertaires aux États-Unis'', Payot, 1983 * ''Terrorisme : entre spectacle et sacré, éléments pour un débat'', [[Lion|Lyon]] : Atelier de création libertaire, décembre 2001, 42 p. * ''Nos cousins d'Amérique - Histoire des Français aux États-Unis'', Payot, décembre 1988 * ''La Déférence, l’insolence anarchiste et la démocratie'', [[Montreal|Montréal]] : Édition et diffusion de l'Aide mutuelle, 1998, 27 p. * ''L’Imagination dérobée'', Atelier de création libertaire, Lyon, 2006 * ''Utopies américaines, expériences libertaires du <span class="romain">XIX</span>^e&nbsp;<span>siècle</span> à nos jours'', Agone, [[Marselha|Marseille]], 2009, 398 p. === Articles === * ''Mystère au Massachusetts'', in ''Sacco et Vanzetti'', Itinéraire : une vie, une pensée, {{Modèl:N°|2}}, décembre 1987, 36 pages, <small>[https://web.archive.org/web/20160121012656/http://cgecaf.ficedl.info/article1802.html notice]</small>. * ''Au-delà du droit'', Réfractions, n°6, automne 2000, <small>[https://web.archive.org/web/20160303175542/http://refractions.plusloin.org/spip.php?article334 texte intégral]</small>. * ''Anarchisme et politique mondiale. A propos du Colloque de Bristol (Juin 2010)'', Réfractions, automne 2010, <small>[https://web.archive.org/web/20140529181644/http://raforum.info/spip.php?article6275&lang=fr texte intégral]</small>. * ''La déférence, l'insolence anarchiste et la postmodernité'', L'Homme et la Société, n°123-124, 1997, pp. 131-148, <small>[http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/homso_0018-4306_1997_num_123_1_2884?_Prescripts_Search_tabs1=standard& lire en ligne]</small>. == Traduccions == * ''Sociobiologie ou Écologie sociale'', Murray Bookchin, Lyon, Atelier de création libertaire, 1983, trad. R. Creagh == Bibliografia == * Laurent Patry, Mimmo Pucciarelli, ''L'Anarchisme en personnes'', éditions Atelier de création libertaire, 2006, [http://www.atelierdecreationlibertaire.com/article.php3?id_article=466 lire en ligne]. == Articles connèxes == * Jean-Jacques Gandini * Larry Portis == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20120120162542/http://raforum.info/mot.php3?id_mot=1455 Articles sur Raforum]. == Notas e referéncias == <div class="references-small decimal" style="-moz-column-count:1; -webkit-column-count:1; column-count:1;"> <references></references> </div> {{ORDENA:Creagh, Ronald}} [[Categoria:Escrivan libertari]] [[Categoria:Escrivan egipcian]] [[Categoria:Naissença en 1929]] [[Categoria:Decès en 2023]] h9c7tuwgcspzj84xw2l8fu59z5x1kip 0 157024 2512096 2488474 2026-11-03T09:55:48Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 2512096 wikitext text/x-wiki [[File:Sigmund_Freud_LIFE.jpg|thumb|[[Sigmund Freud]] (1922)]] La '''psicanalisi''' es, segon la definicion classica que ne donèt [[Sigmund Freud]] : # un procediment d'investigacion dels procèsses psiquics, que d'un autre biais son gaireben pas accessibles; # un metòde de cura dels trebolums neurotics o psicotics, que se basa sus aquela investigacion, tanben nomenada la cura psicanalica; # una seria de concepcions ligadas als psiquisme, aqueridas per aqueles mejans e que fusionan pauc a pauc dins una disciplina scientifica novèla<ref>« Psychanalyse et théorie de la libido ». </ref>. La psicanalisi consistís dins l'explicacion d'unes actes o pensadas en tèrmes psiquics dempuèi l'afirmacion de l'existéncia del determinisme psiquic: una idèa qui se presenta a la ment o un acte son pas arbitraris, an un antecedent, un sens, una causa que l'exploracion de l'[[inconscient]] permet de far sorgir. Unas accions son percebudas coma « involontàrias », « incoerentas » o « absurdas » e son pasmens pas degudas a l'azard: son per exemple los [[Sòmi|sòmis]], los [[lapsus]], los actes mancats, o los simptòmas sens causa fisica (per exemple l'isteria). Atal, d'actes o de paraulas que pareisson d'errors pòdon èsser entenduts coma essent d'« actes capitats », determinats, e son un mejan per la psicanalisi d’i demorar una expression de l’inconscient<span></span>: pòdon, per exemple, èsser l'expression d’un compromés dins un conflicte psiquic sosjacent (entre pulsions contradictòrias) o mòstra de la satisfaccion d'un desir. Pasmens s'aqueles procediments demoran mai sovent inconscients, la psicanalisi dispausa d'un protocòl e d’un ensems de concepcions que permeton de comprene aquelas logicas inconscientas e d'ajudar possiblament lo subjècte que ne patís resòlvre los seus problèmas. La psicanalisi es l'objècte, dempuèi l'origina, de criticas e de discussions a l'encòp intèrnas al movement psicanalitic e exterioras a aquel movement, al subjècte de son caractèr [[Sciéncia|scientific]], la pertinéncia de sa descripcion del psiquisme, e son eficacitat terapeutica. == Istòria == === Del temps de Freud === Coma o remembra Roger Perron<ref><span class="ouvrage" id="Perron2014" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Roger_Perron2014">Roger <span class="nom_auteur">Perron</span>, <cite class="italique">Histoire de la psychanalyse</cite>, Paris, PUF, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;</span></span></ref>, se l'istòria de la psicanilisi es indissociabla de Freud, es malaisit de ne datar precisament la naissença e diferentas datas se pòdon retenir: 1881-1882 amb Josef Breuer e Anna O.; 1885 amb l'estagi de Freud a çò de Jean-Martin Charcot; 1893-1896 amb l'etiologia de las neuròsis e los ''Estudis sus l'isteria'' (1895); 1897-1900 seguent una letra a Wilhelm Fliess ont Freud renòncia definitivament a una explicacion fisiologica de las neuròsis e publica ''L'Interpretacion dels sòmis'' (1900) ont conta son autoanalisi; 1905 amb la revelacion d’una sexualitat infantila. Freud pasmens esita pas jamai tot lo long de sa vida a tornar sus sas descobèrtas passadas e a realizar d'ipotèsis e de concepcions novèlas. Se Freud practica l'[[ipnòsi]] al començament de sa carrièra de neurològ, l'abandona mai tard per elaborar la practica psicanalitica<ref name="Introd">Introduccion a la psicanalisi, Sigmund Freud </ref>. Amb Josef Breuer, dins lor obratge suls estudis sus l'isteria, concluson que l'isteric patís de biais [[inconscient]] de traumatismes passats, viscuts dins l’enfança. Freud explòra lo [[psiquisme]] mejans la paraula del subjècte que deu seguir una logica d’associacion liura de biais a far sorgir a la consciéncia d'elements reprimits. Se destria de Breuer fasent mòstra l'importància de la libido e de la sexualitat dins lo desvelopament psiquic. Los primièrs psicanalistas a l'entorn de Freud contribuisson a de debats fòrça vius e nombroses. === Evolucions conceptualas degudas a Freud<span></span>: los dos topics === Lo quita Freud evoluèt sus de punts teorics al subjècte de la psicanalisi. Atal, dempuèi son experiéncia de terapeuta, de sas lecturas, escambis e reflexions, prepausèt dos modèls successius del psiquisme<span></span>: * lo primièr topic (elaborat entre 1895 e 1905, gaireben) * lo segonde topic (de 1920 a 1938). Lo passatge del primièr topic cap al segond topic venguèt necessari après l'elaboracion de la segonda teoria de las pulsions. En 1914, Freud faguèt paréisser sos trabalhs sul narcissisme que prefiguran los cambiaments que seràn en òbra dins lo segond topic. Per d'unes (André Green e René Roussillon entre autres), aquel tèxte de 1914 es un quita topic, parlan alara de ''tres topics''. Vèrs 1920, la teoria freudiana coneis de cambiaments dins l'''Al delà del principi del plaser'' que sens renonciar a las teorias precedentas mòstran a l'encòp los tèrmes e los despassaments. === Debats intèrnes a la psicanalisi e divergéncias === [[File:FerencziSándor.jpg|thumb|Sándor Ferenczi]] De psicanalistas companhs de Sigmund Freud, coma [[Carl Gustav Jung]] o Sándor Ferenczi, son entenduts, legits, comentats per Freud que critica las posicions que li pareisson divergentas al respècte dels principis que pensa afortit pels seus trabalhs precedents. === Espandiment internacional de la psicanalisi === Fòrça psicanalistas josieus s'anèron d'Alemanha e d'Àustria nazias, o encara d'Ongria e de Polonha, per se refugiar dins d'autres païses europèus, coma Anglatèrra, o Estats Units d'America, en Sudamerica o Palestina (coma Max Eitingon). Pendent l'Anschluss, invasion de l'[[Àustria]] pels nazis, [[Anna Freud]] es brèvament detenguda lo 22 de març de 1938 per la [[Gestapo]] e, quitament se foguèt relargada la quita vèspra, aquel eveniment provoquèt la partença de Freud de [[Viena (Àustria)|Viena]] cap a [[Londres]]. Michael Balint, Hanna Segal, Max Eitingon, Nicolas Abraham, l'avián precedit sul camin de l'exili. Alara que Freud moriguèt a Londres, en setembre de 1939, la psicanalisi s'èra internacionalizada. === Après Freud === La necessitat d'afrentar, sus un plan teoric e clinic, las novèlas questions que se pausavan als psicanalistas de la segonda generacion, après la disparicion de Freud e dels primièrs teoricians contemporanèus, se pausa de biais diferent segon los païses: * En França, l'essencial dels debats intèrnes a la psicanalisi pòrta sus l'enriquiment dels concèptes freudians, tot conservant las exigéncias de rigor suls principis essencials, dins l'exploracion d'aquel camp d'estudis, e etics dins la practica de la cura, los debats se cristallizant a l'entorn de las òbras e de la personalitat de [[Jacques Lacan]]. * Al Reialme Unit, de controvèrsias scientificas divisan per de longas la societat britanica de psicanalisi, entre los partisans d'un novelum teoric, a l'entorn de [[Melanie Klein]], e los opausants, amassats amb [[Anna Freud]]. == Metòde d'exploracion del psiquisme == La psicanalisi es pas qu'un ensems teoric, una metapsicologia que se pòt aplicar a l'estudi de las òbra d'art, de las [[Filosofia|filosofias]], eca. Foguèt d'en primièr pensada per Freud coma metòde d'exploracion del psiquisme uman per diferentas tecnicas, e que la practica menèt Freud a formular sa teoria, passant per la paraula del subjècte que seguís una analisi: * L'interpretacion dels [[Sòmi|sòmis]] que son, segon Freud, <span class="citation" contenteditable="false">« la via reiala de la coneissença de l'inconscient »</span><ref>Sigmund Freud, Cinc leiçons sus la psicanalisi</ref>. * Los [[lapsus]]<span></span>: quand, pendent una sesilha, lo subjècte fa un lapsus, l'analista o lo quita subjècte pòdon far l'ipotèsi que l'inconscient s'exprimís, e pòt cercar a comprene lo lapsus. * L'analisi dels actes del quotidian e subretot amb los actes mancats, los oblits, las negligéncias: aqueles actes traduson un conflicte psiquic que met en jòc una tendéncia conscienta e una autra, preconscienta o inconscienta, qui ven trebolar lo debanament normal de la primièra. L'observacion d'aquelas tendéncias contradictòrias permet d'emetre l’ipotèsi d'un conflicte psiquic reprimit. === Principi del determinisme psiquic === Per remplaçar l'[[ipnòsi]], Sigmund Freud utiliza un principi qu'atribuís a C.G. Jung, principi seguent qu'una idèa que se presenta a la [[Esperit|ment]] pòt pas èsser arbitrari e deu donc aver un precedent que cal determinar<ref>Dins las ''Cinc leiçons sus la psicanalisi'', precisa atal sa pensada: <span class="citation" contenteditable="false">« Remarcatz ja que lo psicanalista se destria per sa fe dins lo determinisme de la vida psiquica. </span></ref>. Lo sòmi es donc pas compausat d'imatges allucinatòrias desprovesidas de sens, lo lapsus es pas un simple accident sens causa, tanpauc qu'una idèa passa la [[Esperit|ment]] sens rason. Una idèa, abans d'arribar a la [[consciéncia]], subís una desformacion mai o mens granda mas totjorn garda un rapòrt amb l'idèa d'origina. Totes aqueles fenomèns pòdon donc far l'objècte d'un metòde d'interpretacion que revèla l'existéncia de tendéncias non conscientas, reprimidas dins l'inconscient de l'individú. De segur cal veire dins l'afirmacion d'aquel principi lo desir de Freud d'auçar la psicanalisi al reng de sciéncia. En efièch lo principi del determinisme, qu'es lo ''requesit'' de tota sciéncia experimentala, es plan la « fe » del psicanalista<span></span>: pas mai dins lo mond psiquic que dins lo mond fisic, un fenomèn pòt pas se produire sens causa. ::{{cita|Encara mai: fa sovent apèl a mai d'unas causas, a una motivacion multipla, per rendre compte d'un fenomèn psiquic, alara que d'abitud se declaram satisfach amb una sola causa per cada fenomèn psicologic}}<ref>S. Freud, Cinc leiçons sus la psicanalisi</ref> === Interpretacion del sòmi === [[File:Die_Traumdeutung.jpg|thumb|L'Interpretacion del sòmi]] Per Freud, tot acte psiquic a un sens; lo [[sòmi]] deu donc possedir un sens susceptible d'interpretacion. Lo metòde d'interpretacion será una transposicion del metòde pel tractament dels [[Malautiá mentala|trebolums psiquics]], car, segon el, i a d'analogias entre aqueles darrièrs e la vida [//fr.wiktionary.org/wiki/onirique onirica]<span></span>: la [[Consciéncia|ment]] percep d'idèas que li son estrangièras e qu'ignora l'origina, tot coma dins de simptòmas psiquics. Lo metòde per comprene lo sòmi serà fondada sul principi de determinisme psiquic: lo pacient enonciant liurament una seguida d'idèas al respècte de son sòmi pòt ne comprene lo sens balhant d'esperel, per associacion d'idèa, d'elements exteriors al sòmi que permeton de lo ligar al viscut. Aquela procedura d'exteriorizacion d'idèas per lo pacient es tecnicament nomenat en psicanalisi la règla de liura associacion. La tèsi de Freud sul sòmi es qu'aquel a la realizacion d'un desir. Lo sòmi de l'adult es dins aquel sens identic al sòmi de l'enfant, mas es desformat pels nombroses interdits que resultan de l'educacion e de la [[cultura]], atal lo sòmi pòt tanben èsser comprés coma l'expression d’un compromés entre un desir e un interdit. Lo sòmi es donc compausat * del contengut « manifest » del sòmi, es a dire çò que se remembram, los imatges que nos venon fins a la ment; * del contengut latent<span></span>: lo sens inconscient, fruch del trabalh del sòmi. Lo trabalh del sòmi es un mecanisme psiquic que desforma lo contengut latent; lo trabalh d'analisi consistís a interpretar lo contengut manifest per far sorgir lo sens amagat. Aquela interpretacion passa donc pel trabalh d'analisi del sòmi. Freud distinguís mai d'un mecanismes psiquics<span></span>: * La '''dramatizacion'''<span></span>: la produccion del sòmi se situa dins un contèxte narratiu (istòria, fabla, mitologia) o transformacion d'una pensada en situacion; * La '''figuracion'''<span></span>: tot sòmi es una expression metaforica (imatjada), jos forma de sensacions visualas acompanhada d'afèctes o jos forma de rebús; * La '''condensacion'''<span></span>: lo sòmi presenta per un sol element del contengut manifest una multiplicitat d'elements (imatge, representacion…) del contengut latent. Al contrari, un sol element del contengut latent pòt èsser presentat per mai d'un elements del contengut manifest. Es un trabalh de « compression » que Freud dich qu'es diferent d'un simple resumit. Per exemple, una persona pòt sul còp prene l'aparéncia d'una autra e amb l caractèr d'una tresena; * Lo '''desplaçament'''<span></span>: procediment per que un trach segondari o un detalh insignificant dins lo recit pren dins l'interpretacion una valor centrala. I a pas de correspondéncia entre l'intensitat psiquica d'un element donat del contengut manifest e aquela dels elements del contengut latent amb que es associat. === Sovenirs d'enfança e sovenirs ecrans === Freud donèt a unes dels sovenirs d’enfança un nom mai precís, aquel de « sovenir ecrans ». N'i a pro de dire que los sovenirs son pas a prene per argent comptant, mas que, al contrari, se los cal prene a la letra, es a dire que son de deschifrar tot coma se fa pel tèxte d’un sòmi. Un sovenir ecran deu èsser interpretat, perque amagats pels eveniments d'aparéncia anodins, sens pas cap d'interés, son los eveniments mai importants de la vida del subjècte, çò que se pòt qualificar d’eveniments traumatics, a condicion segur de donar a aquel qualificatiu sa portada exacta. Freud escriu<span> </span>: {{cita|Dins lo deschifratge de totas aqueles trocets de l’inconscient, Freud procedissiá al biais d'un linguista, alara que la linguistica èra una sciéncia naicenta}}<ref>« Freud envisatja çò que, dempuèi Saussure (1916-1972), es designat coma significant » in {{fr}}Michel Arrivé « Langage et inconscient chez Freud : représentations de mots et représentations de choses », ''Cliniques méditerranéennes'', 2/2003, n°68, p. 7-21, <small>DOI:<span class="plainlinks noarchive">[[doi:10.3917/cm.068.0007|10.3917/cm.068.0007]]</span></small><small></small></ref><sup class="reference cite_virgule">,}<ref>« S'encontra, literalament, los mèmes mòts e de meteisses « aprochaments » dins las nòtas ont Saussure ensag de sasir l’objècte fugissent qu'aviá besonh pel fondament de la linguistica. </ref>. D'entre aqueles sovenirs d'enfança analisats per Freud, se pòt far mencion aquel de [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]], qu'es l'escasença per Freud, amb la seuna experiéncia analitica, d'explicar un episòdi que Goethe conta dins sa biografia, qu'enfant trenquèt un jorn la vaissèlas familiala: s'agís d'una reaccion a la naicença d'un pichon fraire, vist coma un intrús al respècte de l'afeccion mairala, ara de partejar. Mas Goethe se remembrava pas que de l'episòdi de la vaissèla, que Freud identifica coma un sovenir ecran, sovenir qu'« un cert trabalh d'interpretacion èra necessari, o per indicar cossí lor contengut podava èsser remplaçat per un autre, per mostar lors relacions amb d'autres eveniments d'una importància indenegabla que s'èra substituits jos forma de çò que se nomena ''sovenirs ecrans''<ref>Sigmund Freud, « Un sovenir d’enfança dins Ficcion e Veritat de Goethe » in {{fr}}''Essais de psychanalyse appliquée'' París, Coll. </ref>. » === Psicopatologia de la vida videnta === Freud arriba, en 1905, a aplicar lo principi del determinisme psiquic per explicar los compòrtaments mai abituals. Dempuèi la malautiá, dempuèi de teorias que li inspirèron la neuròsi, Freud analisa los compòrtaments que relèvan del comun<span></span>: l'analisi va del patologic cap al normal. Se lo sòmi es un procèssus particular reservat a sonqu'una une partida des viscut, la psicopatologia de la vida vidanta mòstra cossí la psicanalisi pòt interpretar la vida vidanta. Las decas de lengatge, las ''aisinas'', los mots d'eseprit venon des reveladors de tendéncia psicalics inconscientas per cadun. Amb ''L'Interpretacion dels sòmis'' e ''Lo mot d'esperit e sa relacion amb l'inconscient'', ''Psicopatologia de la vida vidanta mòstra'' l'estructuracion de l'inconscient pel lengatge. == Concèptes == === Primièras temptativas de Freud === Gaireben al meteis temps que sos ''Estudis sus l’isteria'' que foguèron publicats en 1895, Freud aviá ja descobèrt, amb aquela sciéncia novèla de l’inconscient que s'èra inventar, que podava, a partir dels mecanismes de formacion dels simptòmas isterics, rendre compte tanben de la fabricacion d’autres simptòmas, obsessions, fobias e psicòsis. Atal fasiá sos primièrs pas dins aquela definicion necessària de l'estructura e de la diferéncia, d’un constat entre l'isteria e la neuròsi obsessionala e d’un autre costat, entre la neuròsi e la psicòsi. Sonque èran los primièrs pas, mas pasmens foguèron decisius al mens al subjècte de la neuròsi. Aqueles mecanismes son descrichs dins dos articles qu'an per títol « Psiconeuròsis de defensa »<ref>Sigmund Freud, ''Névrose, psychose et perversion'', ''Les psychonévroses de défense'' (1894), PUF, 1999. </ref>, de 1894, e « Novèlas remarcas sus las neuropsicòsis de defensa »<ref>Op.cit.</ref>, de 1896. Dins lo primièr tèxte, capita a descriure cossí se forman un simptòma isteric o una obsession. Çò que los destria, es la possibilitat o non per cadun de transformar una sofrença psiquica en sofrença corporala. Quand aquela possibilitat existís pas, o es pas sufisenta, aquela sofrença demora dins lo psiquisme e se traduch per d'obsessions. Una obsession es una idèa que ven la subjècte, sens que pòsca la caçar de sa ment, quitament se, mai, li pareis totalament estranh. D'aquelas obsessions, Freud ne dona ja d'exemples, l’obsession per unas femnas de se jetar per la fenèstre o encara de costellar lors enfants<ref>S. Freud, ''Obsessions et phobies'', in ''Névrose, psychose et perversion'', PUF, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;41</ref>. Se pòt se liberar d'aqueles simtòmas, isterics, al nivèl del còs, e de sas obsessions dins lo psiquisme, que se capitam a tornar trobar lor sens reprimit pel trabalh de l’analisi. Aquel sens, segon la descobèrta freudiana, es totjorn sexual, al sens o i a un rapòrt a la ''libido'' e al [[complèxe d'Edip]]. Freud, dins aquel primièr temps de l'elaboracion de la psicanalisi, ja aviá descobèrt, que dins la psicòsi, la representacion dicha inconciliabla que foguèt literalament arrancat fòra del conscient, rebutada, caduca, diguèt Lacan, daissa pas cap de traça inconscienta, e torna al contrari de sollicitar lo mecanisme del deliri. Dins lo deliri del Schreber, çò qu'aviá pas estat assumit per el d’una posicion femenina al respècte del paire auriá tornar sorgir al deliri de l'idèa d’èsser transformat en femna, venir l’esposa de Dieu e ne recebre de milièrs d’enfants nascuts de sa ment. Lacan mai tard avancèt l'ipotèsi de la forclusion del Nom del paire, coma un mecanisme pròpri a la psicòsi.<span class="cx-segment" data-segmentid="292"></span> === Primièr topic === La psicanalisi modeliza l'aparelh psiquic per de « topics », qu'indican de « luòcs », non pas al sens pròpri, mas de sistèmas estructurats que s'articulan entre eles segon una dinamica. Freud definiguèt un grand nombre de concèptes « metapsicologics » per ne venir a descriure aquel aparelh psiquic que sabèm complèxe e qu'avèm encara sonque d'agachs parcials. A partir de 1895, Freud elabòra un primièr topic: aquela que distinguís lo conscient, lo preconscient (autrament dich, la memòria accessibla), e l'inconscient, comprenent entre autre los sovenirs reprimits, inaccessibles. ==== Tèsi de l'inconscient ==== Segon Freud, existís un inconscient psiquic, una pensada e una volontat amagadas, e diferentas de las pensadas e volontats conscientas. Dins ''Cinc leiçons sus la psicanalisi'', Freud formula l'ipotèsi que l'isteria (o ''neuròsi de transferiment'') es lo resultat de l'impossibilitat per una persona de reprimir tot un desir insuportable que se presenta a la consciéncia e que produch un substitut, nomenat simptòma, conservant los afèctes de malaise ligats al desir rebutat de la consciéncia. Mas, aquela repression pausa mai d'una questions decisivas per l'interpretacion psicanalitica<span></span>: # Quina es la natura dels desirs rebutats fòra de la consciéncia? # Quina es la natura de la repression? # Cossí pretendre conéisser çò que, per definicion, vòl dire «non conegut»? ==== Origina e natura de las pulsions ==== La pulsion<ref group="nota">''Trieb'' en alemand, mal traduch dins les primièras traduccions per « instincte ».</ref> es la componenta dinamica de l’aparelh psiquic. Freud distinguís dins lo primièr topic las pulsions sexualas de pulsions d'« autoconservacion » — coma la fam, per exemple. La pulsion es un mecanisme que supausa que lo psiquisme es excitat per d'estimuli divèrses, que la font es corporala mas que la representacion es psiquica. Dins ''Los Tres ensags sus la teoria sexuala'', Freud explica qu'es un concèpte limita se trobant entre lo psiquic e lo somatic. Justament, cossí una pulsion existís psiquicament? Una pulsion es representada per una representacion e per un afècte, çò que se nomena respectivament lo representant-representatcion e lo representant-afècte. L'essencial de las teorias freudianas de la pulsion foguèt desvelopat dins ''Pulsions e destins de las pulsions''<ref>Sigmund Freud, ''Metapsicologia'' (1915)</ref>. Segon aquel tèxte, la pulsion se definís segon quatre modalitats: # La font: D'ont ven l'excitacion corporala? De quina partida del còs? # La pujada: La pulsion crèa una tension de contunh. Es de totjorn, quin que passe, activa; # La tòca: La tòca de la pulsion es d'aténher la satisfaccion, enseguida lo biais de satisfaccion varia; # L'objècte<span></span>: Es çò per que la pulsion capitarà sa tòca. E mai, la pulsion a quatre destins<span></span>: # Lo capvirament en son contrari: per exemple l'amor se transforma en òdi; # Lo retorn contra lo quita ieu: çò qu'es rebutat a l'exterior torna cap al ieu del subjècte; # La repression: la representacion (representant-representacion) associada a la pulsion ven inconscienta; # La sublimacion<span></span>: lo passatge del simptòma dins una demanda que se pòt satisfar. === Complèxe d'Edip === === Secong topic === [[File:Théorie_de_Freud.svg|thumb|Crosament dels dos topics freudians.]] En 1920, per resòlvre fòrça questions que sorgís dins los aigats, Freud definís un segond topic<span></span>: destria l'Aquò, pòl pulsional inconscient de la personalitat, lo Ieu e lo Subreieu. Lo Ieu deu assegurar una adaptacion a la realitat, ont l'Aquò se preocupa pas de las constrenchas exterioras. Mas, lo Ieu es tanben lo responsable de fòrça « defensas » patologicas. Lo Subreieu es, entre autres, l'interiorizacion de l'interdit parental. Freud vesiá l'emergéncia del subreieu coma tardièra dins la vida infantila, mas de psicanalistas coma [[Melanie Klein]] pensèron lo Subreieu coma existissent fòrça precòçament per l'enfant. Lo Subreieu se constituís coma lo pòl de l'autoagression, l'autocritica. Lo segond topic pòt èsser comprés en tèrmes dinamics, mejans lo mecanisme de las pulsions<span></span>: naisson de l'Aquò, (coma lo desir inconscient, non confrontat a la realitat) puèi son o integradas, o rebastidas, pel Ieu e fin finala jos la pression del Subreieu, lo Ieu pòt a vegada reprimir aquelas pulsions, menant al mecanisme de la neuròsi. Lo dualisme de Freud es transformat en [[1920]], quand introduch una division entre pulsion de vida (Èros) e pulsion de mòrt (Freud a pas nomenat aquela darrièra Tanatos, coma d'autres psicanalistas o faguèron). La pulsion de vida inclusís las pulsions sexualas e d'autoconservacion (coma dins lo primièr topic), alara que la pulsion de mòrt representa la tendéncia innada a l'abaissament de las tensions (principi de Nirvana), a la repeticion e a la mòrt<ref>''Au-delà du principe de plaisir'', (1920) in ''Essais de psychanalyse'', Payot-poche, 2004. </ref>. === Neuròsi === La neuròsi es eissida d'un conflicte psiquic entre l'Aquò e lo Ieu, es a dire entre una actitud que tòca a la satisfaccion pulsionala e una actitud que pren en compte la realitat. Sa particularitat demòra dins la repression qu'es la consequéncia del conflicte psiquic e dels simptòmas que ne seguisson. La psicanalisi n'explica l'emergéncia a causa de l'impossibilitat de satisfar una pulsion dins la [[realitat]]. La patologia apareis alara coma un compromés<span></span>: lo simptòma. La garison pren segon Freud tres dralhas<span></span>: # supression de la malautiá per la reflexion<span></span>: lo malaut fa front e passa sa feblesa, rebuta çò qu'es lo resultat d'un periòde infantil del Ieu; # las pulsions tornan a lor via ''normala'' de desvelopament; # la sublimacion, que per Freud seriá la dralha melhora, permet a la persona de cargar l'energia libidinala e/o agressiva dins d'activitats de contenguts non sexuals o non agressius. Es tanben un dels quatre destins pulsionals. De neuròsis son destriadas<span></span>: * l'isteria * la neuròsi obsessionala (tanben nomenada neuròsi de constrencha) * la neuròsi fobica (o isteria d'ànsia) Per Freud, la vida en societat, (la [[cultura]] al sens larg) implica de renonciaments pulsionals (a començar pel [[complèxe d'Edip]]) que menan a de neuròsis. La pulsion sexuala pòt pas far l'objècte ni d'un interdit absolut ni d'una satisfaccion totala. Lo compromés nevrotic es alara una via de sortida mas pòt induire una granda sofrença segon lo viscut del subjècte e es aquel que mena qualqu’un a desirar e a començar una cura psicanalitica. === Psicòsi === A la diferéncia de las neuròsis, ont i a conflicte entre instàncias intèrnas al psiquisme (entre l'Aquò e lo Ieu), dins la psicòsi, segon Freud, lo Ieu es en conflicte amb lo mond exterior, conflicte que se realiza per d'allucinacions e de deliris, es a dire una pèrda de realitat. Freud menèt tres curas amb de subjèctes psicotics mas que foguèron publicadas com de cases de neuròsi (lo cas Dora, l'Òme dels rats, e l’Òme dels lops), e l'unic estudi que publiquèt coma un cas de psicòsi es lo comentari d'un libre ''Memòria d'un neuropata'' escrich per Daniel Paul Schreber<ref><span class="ouvrage" id="RoudinescoPlon2011" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Elisabeth_RoudinescoMichel_Plon2011">Elisabeth <span class="nom_auteur">Roudinesco</span> et Michel <span class="nom_auteur">Plon</span>, <cite class="italique">Dictionnaire de la psychanalyse</cite>, Paris, Fayard, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;</span></span></ref>. Lo cas del « President Schreber » que luta contra son desir omosexual bastissent un deliri al respècte d'un ligam intima amb Dieu mejans de rais, etc. Freud considèra mai tard que la psicòsi es dificilament accessible a la cura psicanalitica du fach d'un foncionament narcissic en circuit tancat<span></span>: lo psicotic es retiu — segon el — al transferiment sud un psicanalista, e la cura es tanben dificilament possible. Foguèt dins los ans 1950 e seguents d'analistas ensegèron de curas pels psicotics: una de las davancièras es la psicològa soïssa Marguerite Sechehaye, que tractèt una pacienta esquizofrèna, puèi son subretot los kleinians (Herbert Rosenfeld, Donald Meltzer e, en França, Paul-Claude Racamier e mai) qu'apliquèron las teorias psicanaliticas als psicotics. Harold Searles que publiquèt ''L'Esfòrt per far l'autre fòl''<ref>Harold Searles, ''L'effort pour rendre l'autre fou'', Pierre Fédida (préface), Brigitte Bost (traduction), éd. </ref>, segon Pierre Fédida, marquèt de generacions d'analistas pels tractaments de psicotics esquizofrèns per la psicanalisa. [[Jacques Lacan|Lacan]] e seguidors faguèron tanben de contribucions teoricas per comprene e per la cura de las psicòsis. === Perversion === La perversion es corollària de la nocion de sexualitat infantila e de sas evolucions. Freud remarca qu'<span class="citation" contenteditable="false">« es interessant de constatar que l'enfant, a la seguida d'una seduccion, pòt venir un pervèrs polimòrf e èsser menat cap a totas menas de transgressions. </span><span class="citation" contenteditable="false">I es donc predispausat »</span><ref>S. Freud, ''Tres ensags sus la teoria de la sexualitat''</ref>. Amb l'estudi del fetichisme sexual, ven a descriure la perversion coma « solucion » fàcia a l'ànsia de castracion, donc coma mecanisme de defensa fàcia a una ànsia de tipe neurotic, e que provòca una fixacion al l'estadi de la sexualitat infantila. Aquel modèl de la perversion ne fa donc una estructura distinta de la neuròsi e de la psicòsi. == Practica == === Psicanalista === [[File:Gedenktafel_Berliner_Psychoanalytisches_Institut.jpg|thumb|Institut psicanalitica de Berlin]] La formacion del psicanalista, definís per Freud e tal qu'es recomandada per diferentas societats de psicanalisa a la seguida de règlas dictadas per l'Institut psicanalitic de Berlin, repausa mai sovent sus una analisi didactica (lo futur psicanalista es d'esperel en analisi), que pòdon succedir una o doas psicanalisis contrarotladas: tot en menant una cura analitica, lo psicanalista en cors de formacion es supervisat per un analista formator, per aprendre, entre autre, a adobar los movements del transferiment, e subretot a saber reconéisser e analisar lo contratransferiment per comprendre melhor la dinamica de la cura. Lo títol de psicanalista es pas protegit, es pas sancionat per un diplòma. Lo títol es liurat per las associacions psicanaliticas. Es donc possible a cada persona que faguèt un percors psicanalitic de se declarar psicanalista quitament s'aparten pas a una societat de psicanalisi. === La cura psicanalitica === La demanda de cura naís sovent d'una sofrença psiquica reconeguda pel pacient o d'una volontat de se conéisser d'espese. Pòt èsser trabalhada e bastida dins d'entrevistas psicanaliticas « preliminaras ». Freud precisa que se la psicanalisi es « un metòde de cura dels trebolums neurotics », sa tòca es pas de « garir » en abrasant lo simptòma, mas d'acabar a « la recuperacion de sas facultats d'agir, de pensar e de gausir de l'existéncia »<ref name="Introd">Introduction à la psychanalyse, Sigmund Freud (trad. </ref>. [[Jacques Lacan]], interpretant Freud, isolèt quatre concèptes fondamentals de la psicanalisi<span></span>: * l'[[inconscient]], * le transferiment, * la repeticion * la pulsion. Son sus aquelas basas que la cura psicanalitica se fa pel metòde de la liura associacion, dins una dinamica ont transferiment e contratransferiment permeton la mesa a jorn dels conflictes inconscients e lor despassament<ref name="Introd">Introduction à la psychanalyse, Sigmund Freud (trad. </ref>. La cura psicanalitica classica se realiza dins un encastre: un divan, un analista (que lo pacient vei pas) e de règlas fondamentalas coma l'associacion liura (lo pacient es invitat a dire tot çò que li passa pel cap), la neutralitat benvolenta (neutre<span></span>: jutjar pas lo pacient nimai sos actes, benvolent: considerar lo pacient) la regularitat e lo pagament del prètz de las sesilhas, eca. Lo trabalh de l'analista es d'escotar, interpretar lo contengut latent (sens inconscient) amb lo contengut manifest es a dire çò que dich lo pacient<ref>Roger Perron : ''Une psychanalyse : pourquoi ?'', Éd. </ref> e lo guidar dins una revision de son istòria intima, i donar un sens novèl e actualizar, rebutar lo esquèmas repetitius<ref>Sigmund Freud, ''Remembra, repeticion, e elaboracion'' (1914), in ''La technique psychanalytique'', Éd. </ref>. Aquò se fa mejans lo ''motor de la cura psicanalitica'' qu'es lo transferiment, repeticion d'afèctes ligats a sas relacions infantilas e projectats sus l'analista. Aquel transferiment es tanben d'analisar e d'interpretar. L'analista, el, realizarà son contratransferiment, es a dire la seuna reaccion al transferiment del pacient sus el. Lo transferiment es enseguida resolgut e la fasa intensa de l'analisi s'acaba. Mas, un còp aquel procediment de compreneson de la psiqué desencadenat pel pacient, l'analisi s'acaba pas jamai vertadièrament: intra dins los procediments abituals de reflexion de la persona en frent a de dificultats interioras o exterioras. === Diferentas associacions de psicanalisis === Lo tèrme ''psicanalisi'' es utilizat per mai d'unas associacions o societats, nacionalas o internacionalas se reclamant de la psicanalisi freudiana, la mai coneguda essent l'Associacion psicanalitica internacionala, creada en 1910. ==== A l'entorn de Freud e a Viena ==== Fins alara, se cal puslèu parlar de cercles, que lo primièr se reunís a Viena, a çò de Freud, la Societat psicologica del dimècres, a partir de 1902 amb Alfred Adler, Paul Federn, Max Graf, Max Kahane, Wilhelm Stekel, eca. En 1908, aquel grop s'instituís en associacion, la Societat psicanalitica de Viena, istoricament la primièra associacion de psicanalisi. ==== A Zuric ==== [[File:Burghölzli_Stich.jpg|thumb|Clinica del Burghölzli]] Foguèt a Zurich, amb entre d'autre l'instigacion d'Eugen Bleuler qu'un segon epicentre favorable a la psicanalisi se constituiguèt, a la clinica psiquiatrica universitària del Burghölzli a partir de 1906, amb Carl Gustav Jung, Karl Abraham, Ludwig Binswanger o Eduard Hitzig. ==== La psicanalisi pel mond ==== Lo primièr congrès internacional de psicanalisi se debanèt a Salzborg, en 1908. Amb lo succés se debanèt un segon congrés, a Nuremberg (1910) pendent que foguèt creat l'Associacion psicanalitica internacionala. D'autras societats psicanaliticas seguèron, coma la London Society of Psychoanalysis. Foguèt alara l'API qu'organizèt los congrèsses internacionals. Los psicanalistas se disent ''freudians'' e de l'API contemporanèus s'apuèjan a de gras diferents sus las òbras de Freud e seguidors, [[Melanie Klein]], Wilfred Bion, [[Anna Freud]], Heinz Kohut o Donald Winnicott.<gallery caption="Quelques psychanalystes célèbres" mode="nolines"> File:Melanie Klein 1952.jpg|Mélanie Klein File:WRBion.jpg|Wilfred Bion File:Jacques Lacan.jpg|Jacques Lacan </gallery> ==== Las dissidéncias ==== Carl Gustav Jung foguèt un dels primièrs a destiar sa practica e aquelas dels seguidors, refusava lo nom de psicanalisi per aquel de psicologia analitica; mas de jungians preferissián parlar de ''psicanalisi jungiana''. Tanben Alfred Adler, puèi Theodor Reik crèron lo lor movement s'alunhèron de la teorias de Freud sovent a causa de l'importància acordada per aquel darrièr a la sexualitat o, al contrari, [[Wilhelm Reich]] que plaça sa teoria de l'orgasme al centre de la seuna teoria. De debats començats del temps del quita Freud, se faguèron sus la pertinéncia de l'emplec del tèrme 'psicanalisi' per designar de teorias o practicas. Per Alain De Mijolla per exemple, <span class="citation" contenteditable="false">« lo mot psicanalisi cobrís ara, coma una etiqueta enganaira, tròp de teorias e de practicas divèrsas, d'ont ma suggestion de ne remplaçar l'usatge per ''la pensada de Freud''<ref>Entrevista amb Alain de Mijolla, in {{fr}}''Le Point'', Hors-série sur Freud, n°4, octobre-novembre 2009.</ref>. </span><span class="citation" contenteditable="false">»</span>. === Metòdes especifics === Existís mai d'un tipes de psicoterapias d'inspiracion psicanalitica, an per modèl la psicanalisi freudiana, mas ne divergisson pro a vegada. La psicanalisi aplicada a las institucions e a la psicoterapia, es un biais de trabalhar, s'orientant de la clinica analitica. La practica de grop n'es un exemple. Çò per evitar de se plaçar dins una posicion de dualitat amb l'« usatgièr ». Mobilizar un tèrç (collèga, objècte o significant singular), permet de se trapar pas pres, entre autre amb una persona d'estructura psicotica<ref>Judith Miller, ''Pertinences de la psychanalyse appliquée'', Seuil, 2003. </ref> ==== Enfants ==== ==== Etnopsicanalisi ==== [[File:Georges_Devereux_vers_1932.jpg|thumb|Georges Devereux]] La nocion d'«etnopsicanalisi» fa referéncia subretot a l’òra de Georges Devereux, mas tanben Géza Róheim que l’òbra constituís una partida essenciala de l’antropologia psicanalitica e tanben las ''premícias'' de l’etnopsicanalisi<ref>Ethnopsychanalyse, repères pour aujourd’hui - Cet article, revu pour le web, est originellement un addenda d’un livre écrit conjointement avec Anne Vanesse : Figures hongroises - Geza Roheim - Viola Tomori -[http://geza.roheim.pagesperso-orange.fr/html/ethnopsyactuel.htm Lire en ligne]</ref>. Aquela practica se situa a la crosada d'unas disciplinas coma l’etnopsiquiatria, la psicanalisi, l’antropologia culturala, lo culturalisme, la [[psicologia]] dels pòbles, la psiquiatria transculturala, l’antropologia psicanalitica, veire l’etnomedecina. ==== Psicanalisi aplicada ==== Tornant al sens freudian de la psicanalisi aplicada (''angewandte Psychoanalyse''), s'agís de l'aplicacion de la psicanalisi a d'autres domenis d'investigacion que la sola aplicacion clinica a la cura classica de pacients. == Influéncia de la psicanalisi == Pendent lo sègle <span class="romain">XX</span><span></span>, la psicanalisi impregna pauc a pauc la recerca scientifica dins d'autras disciplinas, influéncia la pedagogia, la literatura, lo cinema... == Criticas de la psicanalisi == La psicanalisi foguèt, dempuèi l'origina, l'objècte de criticas vivas vengudas de totes orizonts, a vegada vengudas de dissidents coma C.J.Jung, O.Rank e W.Reich que s'alunhèron de las teorias de Freud sus l'etiologia sexuala de las neuròsis o diferentas coma Pierre Janet. Lo filosòf de las sciéncias [[Karl Popper]] considerèt que la psicanalisi èra una « pseudosciéncia »<ref>Voir par exemple Karl Popper, ''Conjectures et réfutations'', 1953, <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2228900583</span>)</small></ref>. Mai recentament, d'autors critics, coma dins ''[[Lo Libre Negre de la Psicanalisi]]'', avancèron l'idèa que l'istòria de la disciplina aviá estat falsificada volontàriament per Freud o de fidèls coma Ernest Jones o Anna Freud per amagar las mancas, de dificultats teoricas o clinicas. Ara, son las neurosciéncias que las recercas son en plan vam se fan un dever de mostrar la non validitat de las teorias freudianas, Lionel Naccache, per exemple al subjècte de l'inconscient<ref name="galinier2008">Jacques Galinier, [http://lhomme.revues.org/20782 « Lionel Naccache, Le Nouvel Inconscient.]</ref>, o, dins lo quite movement psicanalitic, per prepausar de ligams possibles, coma Bernard Golse. L'evaluacion de son eficacitat fa tanben debat, segon de psicanalistas la psicanalisi veire las psicoterapias son pas del domeni de l’evaluable coma se fa amb una cura medicala<ref name="Thib.Hoff."><span class="ouvrage" id="ThibiergeHoffmann2008" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="St.C3.A9phane_ThibiergeChristian_Hoffmann2008">Stéphane <span class="nom_auteur">Thibierge</span> et Christian <span class="nom_auteur">Hoffmann</span>, « <cite style="font-style:normal;">À propos du rapport de l'inserm sur l'évaluation des psychothérapies</cite> », ''Journal français de psychiatrie'', ERES, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;29, <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;2,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2008-04-01"><abbr class="abbr" title="premier">1^er</abbr> avril 2008</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;48-51. <small style="line-height:1em;">([http://www.cairn.info/resume.php?ID_ARTICLE=JFP_029_0048 lire en ligne])</small></span></span><span class="ouvrage" id="ThibiergeHoffmann2008" contenteditable="false"></span></ref> alara que per d'autres o son<ref name="Bon"><span class="ouvrage" id="Bon2006" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Norbert_Bon2006">Norbert <span class="nom_auteur">Bon</span>, « <cite style="font-style:normal;">Oui, la psvchanalvse s'évalue</cite> », ''Le Journal des psychologues'', Martin Média, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;235, <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;2,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2006-02-01"><abbr class="abbr" title="premier">1^er</abbr> février 2006</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;34-35. </span></span></ref>, al subjècte dels estudis, unas, coma aquela l'INSERM en 2004<ref name="inserm2004"><span class="ouvrage" id="Collective_Expertise_Centre2004"><span class="ouvrage" id="INSERM_Collective_Expertise_Centre2004"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> INSERM Collective Expertise Centre, <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">Psychotherapy: Three approaches evaluated</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">Collective Expert Reports</span>'',&#x200E; <time>2004</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;45. </span></span></ref> donant per ineficaça relativa de la psicanalisi, faguèron l'objècte de criticas d'ambedos costats<ref name="Bon"><span class="ouvrage" id="Bon2006" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Norbert_Bon2006">Norbert <span class="nom_auteur">Bon</span>, « <cite style="font-style:normal;">Oui, la psvchanalvse s'évalue</cite> », ''Le Journal des psychologues'', Martin Média, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;235, <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;2,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2006-02-01"><abbr class="abbr" title="premier">1^er</abbr> février 2006</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;34-35. </span></span></ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref name="Thib.Hoff."/> alara que d’autres concluson a une eficacitat de la psicanalisi probabla mai granda que d'autras psicoterapias, subretot pel long tèrme<ref><span class="indicateur-langue" contenteditable="false">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="citation not_fr_quote" lang="en">« <span class="italique">Psychotherapy gives faster benefits than psychoanalysis, but in the long run psychoanalysis seems to be more effective. </span></span></ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref><span class="ouvrage" id="2004" contenteditable="false"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Knekt P et Lindfors O, <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">A randomized trial of the effect of four forms of psychotherapy on depressive and anxiety disorders: Design, methods, and results on the effectiveness of short-term psychodynamic psychotherapy and solution-focused therapy during a one-year follow-up</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">Studies in Social Security and Health</span>'', Helsinki, The Social Insurance Institution, Finland,&#x200E; <time>2004</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;112 <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">951-669-639-2</span>, [http://www.thl.fi/tto/hps/pdf/effectiveness.pdf lire en ligne] <abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe">&#x5B;PDF&#x5D;</abbr>)</small></span><span class="ouvrage" id="2004" contenteditable="false"></span>.</ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref><span class="indicateur-langue" contenteditable="false">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Falk Leichsenring, Allan Abbass, Patrick Luyten, Mark Hilsenroth et Sven Rabung, <span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">« The Emerging Evidence for Long-Term Psychodynamic Therapy », ''Psychodynamic Psychiatry''</span><span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en"></span> 2013;41(3):361-384, <small>DOI:<span class="plainlinks noarchive">[[doi:10.1521/pdps.2013.41.3.361|10.1521/pdps.2013.41.3.361]]</span></small><small></small></ref>. E mai, d'autras criticas, vengudas de mitan fòra de la psicologia o psiquiatria, foguèron exprimidas, dempuèi los primièrs escrichs de Freud fins ara, porgisson de polemicas a vegada vivas<span></span>: se pòt per exemple citar a títols divèrses Wilhelm Schmidt, [[Karl Jaspers]], [[Jean-Paul Sartre]] o [[Michel Onfray]]. == Psicanalisi e etica == La psicanalisi e la filosofia de totjorn aguèron un ligam ambigú. Ja Freud proclamava sa fisança contra las concepcions e los sistèmas filosofics que seriá segon el un ensag van, e adaptèt una citacion de Heinrich Heine<ref>Heinrich Heine, ''Le Retour'', 1823-1824, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;60. </ref>: <span class="citation" contenteditable="false">« Los filosofs son coma aquel òme que camina de nuèch, dotat de son bonet e d'una candela, ensajant de tapar los traucs de l'univèrs<ref>Paul-Laurent Assoun, ''Freud, la philosophie et les philosophes'', Presses universitaires de France, Coll. </ref>. </span><span class="citation" contenteditable="false">»</span> Al nivèl etic, Heinrich Racker escriguèt: <span class="citation" contenteditable="false">« La psicanalisi parteja, amb la sciéncia, l'eticae de la sciéncia en general segon que la valor - « lo ben » que la regís - es la descobèrta de la vertat, son afirmacion e sa defensa. </span><span class="citation" contenteditable="false">»</span> Son comentator Leon Grinberg apond: <span class="citation" contenteditable="false">« La psicanalisi deu rendre conscient tan « lo ben » reprimit que « lo mal » reprimit »</span>. Racker se demanda encara perque se reprimís « lo ben » e apond: <span class="citation" contenteditable="false">« Sabèm que lo sentiment de culpabilitat crèa lo besonh de castig. </span><span class="citation" contenteditable="false">Mas sabèm mens que lo contrari se produch tanben: que lo besonh de castig crèa entreten o intensifica lo sentiment de culpabilitat. Fin finala nos sentèm coma essent marrits, e nòstre besonh de castig faa aluenhar de nòstra consciéncia l'idèa que sèm bons tanben. </span><span class="citation" contenteditable="false">»</span> Mai apond<span></span>: ::{{cita|Existís una lei de la natura que mena l'òme tan a s'aimar d'esperel e a s'unir (s'integrar) a el meteis (Èros agissent en favor del Ieu) coma a amar son propdan e a s'unir amb el (Eros agissent en favor dels objèctes, lo menant a s'identificar a eles). Aquela lei mena, fin finala, a lutar amb aquela fòrça (Èros) contra Tanatos... Eros, entre autre indica coma via e fin}} ::{{cita|sul plan pulsional, l'union sexuala; sul plan dels sentiments, l'amor;}} ::{{cita|sul plan mental, la coneissença, qu'es tanben l'union entre lo subjècte e los objèctes;}} ::{{cita|a sul plan espiritual, volitiu, etic o quin que siá lo nom que se vòl donar al plan especificament uman, l'union entre la coneissença de las leis de la natura e çò que l'òme fa, aquela coneissença devent se transformar en lei de nòstra volontat e nòstra accion}} == Institucion e Estat == De debats recents se debanèron dins fòrça païses coma en [[França]] e al [[Reialme Unit]], al subjècte d'un eventual contraròtle de l'Estat sus la formacion dels psicanalistas e lor exercici professional, que la disciplina seriá considerada coma d'autras formas de psicoterapias. La comunautat psicanalitica reagiguèt fòrça violentament fàcia a aquelas proposicions, avançant d'un costat l'especificitat de la psicanalisi, d'un autre costat l'independéncia necessària d'aquela disciplina que, segon ela, faguèt sas pròvas. == Dins las òbras de ficcion == Lo nombre d'òbras de ficcion fasent allusion a la psicanalisi escapa a tot cens a causa de son importància. De nocions freudianas o assimiladas coma la repression, l'edip, l'acte mancat, l'inconscient, la neuròsi, etc., son dempuèi de temps venguts de luòcs comuns de la [[literatura]], del [[cinèma]] e a la television. Aquelas quitas òbras contribuiguèron a institucionalizar las practicas e las teorias freudianas. Entre autras<span></span>: * [[Alfred Hitchcock]], fòrça impressionat per las teorias freudianas, utilizèt la repression freudiana coma desnosament dins dos dels seus films<span></span>: ** ''Spellbound'', que lo vejaire de la psiquiatria es ara considerat coma candid, e ara val per la mesa en scèna del sòmi, imaginada per [[Salvador Dalí]]. A l'epòca, lo film coneguèt un grand succès e contribuiguèt a far intrar la psicanalisi dins la cultura populara. ** ''Marnie''. * [[Woody Allen]], que los films contenon sovent una scèna d'analisi, o de referéncias a la psicanalisi. Lo quita cineasta foguèt analisat pendent mai de trenta ans. == Nòtas e referéncias == === Nòta === <div class="references-small decimal" style=""> <references group="nota"></references> </div> === Referéncias === <div class="references-small decimal" style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;"> <references></references> </div> == Annèxes == === Bibliografia === ==== Òbras de Freud e los contemporanèus ==== * ''Œuvres Complètes de Freud – Psychanalyse [OCF-P''], édition historique et critique aux P.U.F. : Paris, 1988 et suiv. Traduction collective sous la direction de Jean Laplanche. * [https://web.archive.org/web/20110317114555/http://classiques.uqac.ca/classiques/freud_sigmund/freud.html Textes de Freud en ligne] * [https://web.archive.org/web/20110312110955/http://www.caute.lautre.net/rubrique.php3?id_rubrique=37 Quelques extraits ciblés fondamentaux des écrits de Freud] * Sigmund Freud, ''Cinq leçons sur la psychanalyse'', Paris, Payot, coll. "Petite Bibliothèque Payot", 2010 <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-228-90495-3</span>)</small> * Sigmund Freud, ''Psychopathologie de la vie quotidienne'', Paris, Payot, coll. "Petite Bibliothèque Payot", 2001 <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-228-89402-8</span>)</small> * Sigmund Freud, ''Introduction à la psychanalyse'', Paris, Payot, coll. "Petite Bibliothèque Payot", 2001 (ISBN 2-228-89405-2). * Sigmund Freud, ''Au-delà du principe de plaisir'' (1920), Paris, Payot, coll. "Petite Bibliothèque Payot", 2010 (ISBN 2-228-90553-4) * Sigmund Freud, ''Le Mot d'esprit et ses rapports avec l'inconscient'', Gallimard. * Sigmund Freud, Un souvenir d'enfance de Léonard de Vinci, Gallimard. * Sigmund Freud, ''La question de l'analyse profane'', Gallimard. * Collectiu(s): ''Les premiers psychanalystes. Minutes de la Société psychanalytique de Vienne'', Édition d'Ernst Federn et Herman Nunberg, trad. de l'allemand par Nina Schwab-Bakman. Gallimard, collection Connaissance de l'inconscient, série La Psychanalyse dans son histoire. ** TOME <abbr class="abbr" title="1">I</abbr><abbr class="abbr" title="1"></abbr> : 1906-1908, Préface de J.-B. Pontalis, 1976. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-07-029368-8</span>)</small> ** TOME <abbr class="abbr" title="2" contenteditable="false">II</abbr><abbr class="abbr" title="2" contenteditable="false"></abbr> : 1908-1910, 1978. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-07-029792-6</span>)</small> ** TOME <abbr class="abbr" title="3" contenteditable="false">III</abbr><abbr class="abbr" title="3" contenteditable="false"></abbr> : 1910-1911, 1980. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-07-029026-3</span>)</small> ** TOME <abbr class="abbr" title="4" contenteditable="false">IV</abbr><abbr class="abbr" title="4" contenteditable="false"></abbr> : 1912-1918, préface de Michel Schneider, 1983. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-07-070027-5</span>)</small> * Sandor Ferenczi : ''Œuvres complètes'', Éd. Payot, 2007. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-228-88156-2</span>)</small> * Karl Abraham, ''Œuvres complètes, tome 1'', Payot, 1989, <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-228-88137-6</span>)</small> et ''tome 2'' : 1915-1925, Payot, 1989, <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-228-88138-4</span>)</small> * Theodor Reik, "Trente ans avec Freud" suivi des lettres inédites de Sigmund Freud à Théodore Reik, éditions Complexe, * [[Melanie Klein|Mélanie Klein]] avec Joan Rivière, Paula Heimann et Susan Isaacs, ''Développements de la psychanalyse'', PUF, 2005 <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-13-054960-8</span>)</small> ==== Diccionaris, introduccions, concèptes ==== * Jean Laplanche, Jean-Bertrand Pontalis, ''Vocabulaire de la psychanalyse'' PUF-Quadrige, Quadrige. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-13-054694-3</span>)</small> * Alain de Mijolla: ** Bernard Golse, Sophie de Mijolla-Mellor, Roger Perron, ''Dictionnaire international de la psychanalyse'', 2 vol, Hachette, Éd. revue et augmentée, 2005. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-01-279145-X</span>)</small> ** ''Freud et la France, 1885-1945'', Éd. Presses universitaires de France, 2010. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-13-054515-7</span>)</small> * Élisabeth Roudinesco, Michel Plon, ''Dictionnaire de la psychanalyse'', Fayard * Claude Le Guen, ''Dictionnaire freudien'', Éd. Presses universitaires de France, Coll. Grands dictionnaires, 2008. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-13-055111-4</span>)</small> * Jacques André, ''Les 100 mots de la psychanalyse'', Éd. PUF, Coll. Que sais-je ?, 2009. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-13-056762-2</span>)</small> * Paul-Laurent Assoun, ''Dictionnaire des œuvres psychanalytiques'', Éd. PUF, Coll. Grands dictionnaires. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-13-051828-1</span>)</small> ==== Òbras d'autres analistas ==== * Mélanie Klein, ''La psychanalyse des enfants'', PUF, 2009, Collection : Quadrige Grands textes. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2130575978</span>)</small> * Donald Winnicott, ''De la pédiatrie à la psychanalyse'', Payot. * Donald Winnicott, ''Jeu et Réalité'', Gallimard. * Francis Pasche, ''Le sens de la psychanalyse'', PUF, 1988. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-13-041875-9</span>)</small> * Francis Pasche, ''Le passé recomposé: Pensées, mythes, praxis'', PUF, 2000. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-13-050221-0</span>)</small> * Jean Bergeret (psychanalyste), "La Cure psychanalytique", Éd. Sand & Tchou, 1998. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-7107-0517-6</span>)</small> * Harold Searles, ''Le contre-transfert'', Gallimard, poche-Folio 2005. <small>([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-07-030712-3</span>)</small> * Nathalie Zaltzman, ''De la guérison psychanalytique'', PUF, 1999. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-13-050352-7</span>)</small> * André Haynal, ''Psychanalyse et sciences face à face: [[Epistemologia|épistémologie]], histoire'', Éd. Césura Lyon, 1991. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-905709-52-9</span>)</small> * Georges Pragier, Sylvie Faure-Pragier, ''Repenser la psychanalyse avec les sciences'', PUF, 2007. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-13-056469-0</span>)</small> * René Roussillon, ''Du baquet de Mesmer au baquet de [[Sigmund Freud]]'', PUF, 1992. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-13-044168-8</span>)</small> * Roland Gori ''La preuve par la parole : Essai sur la causalité en psychanalyse'', Érès, 2008. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-7492-0845-9</span>)</small> * Liliane Fainsilber, ''Le livre bleu d'une psychanalyste ; Une lecture singulière de Lacan'', 2008, collection Oxalis, De Boeck Université. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-8041-5673-2</span>)</small> * Michèle Bertrand, ''Trois défis pour la psychanalyse'', Dunod, 2004. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-10-005890-8</span>)</small> * André Green : ** ''Idées directrices pour une psychanalyse contemporaine'', PUF, 2002. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-13-053212-8</span>)</small> ** ''Illusions et désillusions du travail psychanalytique'', Éd. Odile Jacob, 2010, Coll. PSYCHOLOGIE. <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2738124682</span>)</small> ** ''Narcissisme de vie, narcissisme de mort'' <small>([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-7073-0635-5</span>)</small> * Jacques Nassif, ''Freud, l’inconscient'' publié chez Galilée en 1977. <small>([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-7186-0069-1</span>)</small> et repris dans la collection champs de Flammarion en 1992, <small>([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-08-081260-2</span>)</small>, * Pascal Hachet, ''Un livre blanc pour la psychanalyse. Chroniques 1990-2005'', L'Harmattan, 2006. (ISBN 2-296-01940-4) * Alain Amselek, ''Le Livre Rouge de la psychanalyse'', Éditions Desclée de Brouwer, Paris, nouvelle édition revue et augmentée, tome 1, 2010 (ISBN 978-2-220-06230-3), tome 2, 2011 (ISBN 978-2-220-06332-4) ==== Literaturas criticas ==== * Catherine Meyer (dir.), ''Le Livre noir de la psychanalyse : Vivre, penser et aller mieux sans Freud'', Éditions 10/18, <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-264-04447-0</span>)</small>. * Patrick Mahony, ''Dora s'en va : Violence dans la psychanalyse'', édition les empêcheurs de penser en rond, 2001, <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2846710023</span>)</small> * Raphaël Draï, ''Le plus grand mensonge du monde. Théorie juridique et théorie psychanalytique'', Éditions Hermann, 2010 <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-7056-6848-8</span>)</small> * Didier Eribon, ''Échapper à la psychanalyse'', éditions Léo Scheer, 2005 <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2915280932</span>)</small> * Antoine Fratini, ''La psychanalyse au bûcher'', Le Manuscrit, Paris 2009 * Anne Millet, ''Psychanalystes, qu'avons-nous fait de la psychanalyse ?'', Seuil, 2010. * Michel Onfray, ''Apostille au Crépuscule. Pour une psychanalyse non freudienne'', Éditions Grasset, 2010 (<small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;978-2-246-75781-8)<sup style="color:red">[à vérifier : ISBN invalide]</sup>)</small>, LGF, (ISBN 978-2-253-16204-9). * [[Michel Onfray]], ''Le Crépuscule d'une idole'', Éditions Grasset, 2010 <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-246-76931-6</span>)</small> * Jacques Van Rillaer et Nicolas Gauvrit, ''Les psychanalyses : des mythologies du <abbr class="abbr" title="Vingtième">XX^e</abbr><abbr class="abbr" title="Vingtième"></abbr> siècle ?'', édition Book-e-book, collection ''Une chandelle dans les ténèbres'', 2010. * « Psychanalyse : les dessous du divan », numéro hors-série de ''Science et pseudo-sciences'', <abbr class="abbr" title="numéro" contenteditable="false">n^o</abbr><abbr class="abbr" title="numéro" contenteditable="false"></abbr>&nbsp;<span contenteditable="false">293</span>, décembre 2010. ==== Autres ==== * Sébastien Dupont, « L'autodestruction du mouvement psychanalytique », ''Le Débat'', <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;<span>166</span>, 2011, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;174-192. * Gérard Bazalgette : ''La tentation du biologique et la psychanalyse. Le cerveau et l'appareil à penser'', Éd.: Eres, 2006, <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9782749206905</span>)</small> * Jean-Michel Thurin et Monique Thurin: ''Évaluer les psychothérapies : Méthodes et pratiques'', Dunod, coll. « Psychothérapies », 2007, <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-10-050708-7</span>)</small> * Pascal Hachet, '' Promenades psychanalytiques'', L'Harmattan, 2007 (ISBN 978-2-296-04758-7). * <span class="ouvrage" id="Bouchard1990" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Marc-Andr.C3.A9_Bouchard1990">Marc-André Bouchard, <cite class="italique">De la [[Fenomenologia|phénoménologie]] à la psychanalyse : Freud et les existentialistes américains</cite>, Mardaga, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;</span></span><span class="ouvrage" id="Bouchard1990" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Marc-Andr.C3.A9_Bouchard1990">« Psychologie et sciences humaines » (<abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;187),&#x200E; <time>1990</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9782870093863</span>, [https://books.google.fr/books?id=Fq-C4ERNuz8C présentation en ligne])</small></span></span><span class="ouvrage" id="Bouchard1990" contenteditable="false"></span> === Articles connèxes === * [[Sigmund Freud]] * [[Melanie Klein]] * [[Jacques Lacan]] * [[Psicanalista]] * [[Inconscient]] * [[Cura psicanalitica]] === Ligams extèrnes === [[Categoria:Psicanalisi]] [[Categoria:Psicoterapia]] h71sni9dxdam119t9xxe3gln89f4ry4 0 157555 2512072 2511753 2026-11-02T23:56:15Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512072 wikitext text/x-wiki [[File:The County Election, Bingham, 1846.jpg|right|thumb|Pintura de 1846 que mòstra un jutge de votacion en recebent lo jurament d'un votant.]] Lo '''sistèma electoral dels [[Estats Units d'America]]''' consistuís un '''sistèma electoral''' presidit per un govèrn federal e amb de govèrns e representants causits democraticament a nivèl nacional (federal), a nivèl de cadun dels estats e al nivèl d'administracion locala. Al nivèl nacional, lo [[cap d'Estat]] es lo [[President dels Estats Units d'America|president]], elegit de bias indirecta pel [[Sufragi universal|sufragi universala]] dins un collègi electoral. Las cargas politicas destinadas a exercir lo poder legislatiu e que, donca, forman lo [[Congrès dels Estats Units|Congrès]] e lo [[Senat dels Estats Units|Senat]], s'elegisson de biais dirècte. Al nivèl de cadun dels estats i a almens un governador, e tanben una seria de cargas electivas intervenent dins las cambras legislativas. Existisson tanben de cargas electivas al nivèl de las administracions localas, que siá dins las comtats e vilas coma dins las cargas professionalas, per exemple de cherif o de procuraire. Serián dins tot lo país près d'un milion de cargas politicas elegidas pendent un cicle electoral.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> Lo drech federal e aquel de cada estat federats regulan lo procediment dels divèrses procediment electorals. La Constitucion dels Estats Units, dins los seus primièrs e segonds articles e modificacions posterioras, definís l'encastre legislatiu basic desvolopat amb los documents de fòrça juridica que regulan los diferents procediments electorals.<ref name="constitucio"/> En particular, amb una lei estatala, cadun dels estats desvolopa la majoritat d'aspèctes de totes los procediments electorals, coma las eleccions primàrias, la condicion d'elector (presisant de la definicion constitucionala basica), l'eleccion dels membres del collègi electoral estatal qu'eligís lo president o la nòrma de las eleccions estatalas e localas. Lo finançament dels procediments electorals sempre foguèt un tèma controverciat, a causa de la possibilitat que fonts privadas que contribuisson fòrça a las divèrsas candidaturas, subretot dins las eleccions federalas.<ref name="fedact">«[http://www.fec.gov/pages/brochures/fecfeca.shtml The FEC and the Federal Campaign Finance Law]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> == Operacions de vòte == === Metòde === [[File:1900_New_York_polling_place.jpg|right|thumb|Debanament d'una jornada electorala dins la vila de Nòva York en 1900]] Lo sistèma eletoral, de bias generic, es conegut coma ''[[Sistèma uninominal majoritari amb un torn|first-past-the-post]]'': lo candidat, amb lo màger nombre de vòts es elegit.<ref name="ers">«[http://www.electoral-reform.org.uk/first-past-the-post What is the first-past-the-post]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> Al subjècte del collègi electoral presidencial es lo partit amb lo nombre de vòtes mai elevats ganha 100% dels representants designats per aquel estat, levat los estats de [[Maine (Estats Units)|Maine]] e [[Nebraska]], que seguisson un sistèma proporcional.<ref name="proporcional">«[http://www.elmundo.es/especiales/2004/10/internacional/eeuu/sistema_electoral.html Elecciones en Estados Unidos 2004]»&#x20;(en castellà).&#x20;</ref> I a pas cap d'obligacion legala per un percentatge minim per obténer una representacion. Lo nombre de representants assignats seguís tanpauc una relacion estrictament proporcionala al nombre total de vòtes, nimai existís d'obligacion o de lindal minim per èsser exigible e que venga lo procediment coma valid; a vegada, la participacion es arribada a èsser inferiora a 50%.<ref name="trenta">«[http://www.elpaís.com/articulo/opinion/Participacion/electoral/EE/UU/elpepiopi/20080201elpepiopi_7/Tes Participación electoral en EE UU]»&#x20;(en castellà).&#x20;</ref><ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> === Electors === Las condicions per èsser elector son descrichas dins lo tractat constitucional dels Estats Units d'America qu'establís l'escastre legal, precisat per la nòrma de cada estat. La constitucion manifèsta que lo sufragi actiu se pòt pas refusar per causa de raça, color, sèxe o edat d'entre las personas majoras de detz e uèch ans.<ref name="constitucio"/> Al delà d'aquelas qualificacions basicas, son los organs legislatius estatals que regulan la condicion d'elector dels ciutadans. Unes estats, per exemple, restrenhon lo drech de vòte a una categoria determinada de delinquents e per un temps determinat. Aquela sancion pòt venir permanenta. Se crei que lo nombre d'adults dels EUA que son a l'ora d'ara considerats coma inelegibles per votar de biais permanent seriá 5 milions.<ref>«[https://web.archive.org/web/20090731053504/http://www.sentencingproject.org/doc/publications/fd_bs_fdlawsinus.pdf Felony Disenfranchisement in the United States]»&#x20;(pdf)&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> Unes estats an tanben de declaracions constitucionalas qu'exclusisson ''necis'' o ''fòls'' del drech de votar; de talas referéncias son consideradas mai obsoletas e se devon revizar o suprimida.<ref>DeFalco, Beth.&#x20;</ref> === Registre dels electors === Totes los estats, levat lo [[Dakota del Nòrd]], exigisson que los ciutadans que volgatz exercir lo drech de vòte l'exprimiscan de per abans dins un registre, malgrat se un grand nombre d'estats permeton de s'enregistrar lo meteis jorn de las eleccions. Tradicionalament, los votants s'inscrivon dins los burèls electorals estatals, e mai se dempuèi la segonda mitat dels ans 1990 lo govèrn federal faguèt un esfòrç per far mai aisit lo procediment e ensajar d'aumentar los indicis de participacion. La ''National Voter Registration Act'' de 1993 exigís que los govèrns estatals recépian de finançament federal per far mai aisit lo registrament dels votants. Dins los estats que lor legislacion compren la possibilitat d'enregistrar los votants lo meteis jorn del vòte aquela lei s'aplica pas; aqueles estats son [[Dakota del Nòrd]], [[Idaho]], [[Minnesòta]], [[Nòu Hampshire]], [[Wisconsin]], e [[Wyoming]].<ref name="motor">«[http://epic.org/privacy/voting/register/doj_vrp.html ABOUT THE NATIONAL VOTER REGISTRATION ACT]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> === Vòte dels absents === [[File:US_Navy_080822-N-8154G-002_A_Sailor_aboard_the_multi-purpose_amphibious_assault_ship_USS_Bataan_(LHD_5)_prepares_her_absentee_ballot_request_to_be_sent_to_her_state_of_residence_to_be_eligible_to_vote_in_the_upcoming_election.jpg|thumb|Un soldat estatsunian prepara lo sieu vòte mejançant lo sistèma d'''absentee ballot''.]] Un elector que, per quin motiu que siá, pòt pas depausar son vòte lo jorn de l'eleccion, pòt causir de votar amb los ''absentee ballots''. Los ''absentee ballots'' s'envian mai sovent per l'United States Postal Service a l'ostal de las personas que lo sollicitan. Malgrat lo seu nom, dins unes estats los ''absentee ballots'' se pòdon presentar per votar en persona dins son collègi electoral. Près de la mitat dels estats e totes los territòris periferics del país permeton çò que se nomena ''desencusi pas absentee'', que fa referéncia a un tipe de ''absentee ballot'' que s'exigís pas de rason especifica per poder demandar aquel tipe de vòte. Autres estats demandan una rason valida –coma una malautiá o aver previst un viatge– per que se pòsca autrejar la possibilitat de participar al procediment electoral per ''l'absentee ballot.'' [[Califòrnia]]<ref>«[https://web.archive.org/web/20141204042209/http://www.sos.ca.gov/elections/elections_m.htm#perm Vote By Mail]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> e [[Washington (estat)|Washington]]<ref>«[http://www.secstate.wa.gov/elections/register_absentee.aspx Voting by Absentee Ballot in Washington state.]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> permeton als seus ciutadans sollicitar la condicion d'''absentee voters'' (votants absents) de bias permanent, de biais que l'administracion engatja aquel procediment de vòte per corrièr per cada eleccion sens que l'elector o demande.<ref>«[https://web.archive.org/web/20111007210635/http://www.lavote.net/Voter/Absentee_Voting.cfm Vote by mail]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> La granda majoritat dels electors qu'utilizan aquel sistèma son d'estatsunians que demòran en fòra del país. En 1986 lo Congrès promulguèt l'''Uniformed and Overseas Citizens Absentee Voting Act'' (UOCAVA) qu'exigissiá que tant los militars coma las familhas basadas o en missions fòra delas limitas nacionalas dels Estats Units d'America sián inscrits d'ofici coma votants absents, de biais que siá facilitada tant la condicion d'elector coma la possibilitat d'exercir lo drech de vòte.<ref name="uocava">«[https://web.archive.org/web/20111015030906/http://www.fvap.gov/reference/laws/uocava.html The Uniformed and Overseas Citizens Absentee Voting Act Overview]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> EDe fach, la promulgacion d'aquela lei uniformizèt al nivèl nacional la cituacion ja existissent dins fòrça estats, es a dire, que totes los ciutadans majors de 18 ans que demran fòra dels Estats Units d'America pendent lo periòde electoral sián automaticament susceptibles d'aténher la condicion de votants per ''absentee ballot.'' La remesa dels bulletins se fa dirèctament dins lo luòc de demorança, per fax o, quitament, per [[corrièr electronic]].<ref name="uocava"/> === Vòte per corrièr === Lo vòte per corrièr pareis fòrça a l'''absentee ballot'', amb la diferéncia que pel vòte per corrièr i a pas besonh collègi electoral dobèrt per recebre los electors.<ref>«[http://www.accessclarkcounty.com/depts/election/English/pages/Mail.aspx#what_is_mail_ballot_voting MAIL (ABSENTEE) BALLOT VOTING]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> Un fach especial existís en [[Oregon]], ont cada grand elector deu dispausar d'un periòde de mai de doas setmanas per poder legir la bulletin e lo programa electoral e las proposicions dels candidats; tot aquò es enviat per l'administracion via corrièr postala.<ref>«[https://web.archive.org/web/20121018013250/http://oregonvotes.org/pages/history/archive/nov62007/guide/spanish/sosltr.html Carta a los Electores]»&#x20;(en castellà).&#x20;</ref> === Vòte anticipat === [[File:Early_voting_US_states.svg|thumb|Mapa descriptiu del vòt anticipat als Estats Units d'America.]] Lo vòte anticipat es un procediment formal que los votants pòdon exercir son drech de vòte abans lo jorn dich dins lo collègi electorals preparats per l'aculhir. Lo procediment pareis a l'''absentee ballot'' sens cap de justificacion. Lo vòte anticipat es autorizat dins 31 estats sens sens aver de donar cap de justificacion; a 3 amb justificacion prealabla; dins 4 estats se permet per la via del corrièr postal; e dins los autres es pas autorizat.<ref name="ncsl">«[https://web.archive.org/web/20130611191521/https://www.ncsl.org/default.aspx?Tabid=16604 Absentee and Early Voting]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> === Infrastructura electorala === Los votants exercisson lo seu drech de vòte per de mecanismes diverses, malgrat se lo mai corrent consistís en d'escanèrs optics preparats per l'escasença. L'autoritat per causir las maquinas de vòte es jurisdiccion locala de l'estat, que son los comtats, las vilas e municipalitats. Fòrça aquelas jurisdiccions localas cambièron lo material de vòte en 2000 a causa de la promulgacion de la lei ''Help America Vòti Act'' (HAVA).<ref name="hava">Representatives of the United States of America in Congress.&#x20;</ref> == Nivèls d'eleccion == Los Estats Units d'America an un sistèma electoral fòrça complèxe que dona l'oportunitat de conéisser l'opinion de la basa dels ciutadans, mas supausa tanben un còst elevat: demandar de contunh l'avís popular per las urnas fa que fòrça electors se senton aclapats per la complexitat del sistèma e, coma consequéncia, decidisson de votar pas.<ref name="grewinz">Gierzynski, Anthony. </ref> === Procediments electorals prealables a unas eleccions === [[Fichièr:Iowa_City_Caucus.jpg|thumb|Membres del Partit Democrata causissent son candidat al ''caucus'' d'Iowa City.]] Per las eleccions federalas los candidats son pas elegits pels executius dels partits, mas per d'eleccions primàrias o un ''caucus''.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> ==== Eleccions primàrias ==== Dins las eleccions primàrias los votants s'enregistran dins una circonscripcion e dins un partit politic determinat per causir per l'eleccion venenta lo candidat del partit. I a de divèrses tipes de primàrias: las primàrias obèrtas, que totas las personas enregistradas pòdon votar e causir lo candidat, e las primàrias tancadas, que solament los votants enregistrats independents o solament los militants del partit pòdon causir lo candidat.<ref name="californiabeach">«[https://web.archive.org/web/20120118184507/http://www.sos.ca.gov/elections/npp.htm No Party Preference Information]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> Las eleccions primàrias que los electors podavan causir los candidats de quin partit que siá foguèron anulladas per la cort suprèma après lo cas California Democratic Party vs Jones, que violavan lo primièr emendament a la constitucion.<ref name="constitucio"/> Las primàrias s'utilizan tanben per seleccionar los candidats al nivèl estatal, coma per exemple dins las eleccions del governador.<ref name="california">«[http://www.law.cornell.edu/supct/html/99-401.ZS.html CALIFORNIA DEMOCRATIC PARTY V. JONES]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> ==== ''Caucus'' ==== Los ''caucus'' tanben nominan de candidats per una eleccion, mas son fòrça diferents de las eleccions primàrias. Los ''caucus'' son de reünions que se debanan a pòrta barrada ont se discuta d'autres afars e de questions que van al delà de la quita eleccion del candidat.<ref name="caucus">«[https://web.archive.org/web/20111121085246/http://www.intereconomia.com/noticias-gaceta/internacional/caucus-primarias-y-convenciones-un-proceso-para-elegir-presidente-eeuu "Caucus", primarias y convenciones, un proceso para elegir presidente de EEUU]»&#x20;(en castellà).&#x20;</ref> Onze estats ([[Dakota del Nòrd]], [[Iowa]], [[Maine (Estats Units)|Maine]], [[Nevada]], [[Nòu Mexic]], [[Hawaii]], [[Minnesòta]], [[Kansas]], [[Alaska]], [[Wyoming]], [[Colorado (estat)|Colorado]] e [[Washington, DC|Washington DC]]) causisson los candidats amb aquel sistèma.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> ==== Convencions politicas ==== Per las eleccions presidencialas, cada partit organiza una convencion que se debana a la fin de l'estiu de l'an de las eleccions. Dins aquelas convencions, los delegats qu'an obtengut la representacion dins los ''caucus'' o las eleccions primàrias ratifican las decisions presas e seleccionan de biais oficial lo candidat. Pel passat, aquelas convencions èran tanben usadas pel Partit Republican e lo Democrata per causir, de biais real, los candidats, mas aquel ròtle s'es perdèt pauc a pauc, convertissent aquelas convencions en un [[Politica|miting]] politic de grand escala.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref><ref name="caucus"/> === Eleccions federalas === [[Fichièr:Besucher_am_Eröffnungstag.jpg|thumb|Lo Congrès dels Estats Units d'America abriga lo poder legislatiu del país, mas decidís pas los membres qu'exercisson lo poder executiu.]] Los Estats Units d'america an un sistèma de govèrn presidencial basat en que lo poder executiu es independent del poder legislatiu. Las personas qu'exercisson aqueles poders son causits per de procèsses electorals diferenciats, al contrari per exemple, de çò que se passa dins l'estat francés, espanhòl o italian ont los membres del poder executiu causisson entre los membres de la cambra los tenents del poder legislatiu.<ref name="constitucio"/><ref name="estatut">«[https://web.archive.org/web/20071001000458/http://search.boe.es/g/es/bases_datos/doc.php?coleccion=iberlex&id=2006%2F13087&codmap= LEY ORGÁNICA 6/2006, de 19 de julio, de reforma del Estatuto de Autonomía de Cataluña.]»&#x20;(en castellà).&#x20;</ref><ref name="spanish">«[https://web.archive.org/web/20160106145518/http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/constitucion.html Constitución Española]»&#x20;(en castellà).&#x20;</ref> Dins lo primièr article de la Constitucion dels Estats Units d'America es exigit que l'eleccion per la carga de president se deu debanar dins un unic jorn a nivèl nacional, alara que las eleccions per causir los representants dins lo congrès (cambra dels representants e senat) se pòdon debanar de biais diferits.<ref name="constitucio"/> Atal doncas, lo meteis jorn qu'i a d'eleccions presidencialas se causisson los 435 membres de la cambra dels representants per un mandat de dos ans. Al cap de dos ans de l'eleccion del president, la meteissa cambra torna èsser elegida dins çò que se nomena la ''midterm election.'' Las eleccions pel senat seguisson un autre esquèma, que los mandats duran sièis ans.<ref name="rtve">«[http://www.rtve.es/noticias/20101025/las-claves-las-elecciones-legislativas-2010-eeuu/364856.shtml Cómo entender las 'mid-term' en cinco pasos]»&#x20;(en castellà).&#x20;</ref> La constitucion indica que los membres de la [[Cambra dels Representants dels Estats Units|Cambra dels Representants]] devon aver almens 25 ans, èsser de ciutadans dels Estats Units d'America amb una ancianatat minima de 7 ans e èsser registrats dins l'estat que representan; los senadors devon aver almens 30 ans, èsser de ciutadans dels Estats Units d'America amb una ancianetat minima de 9 ans e èsser enregistrat dins l'estat que representan; e, fin finala, lo President deu aver almens 35 ans, èsser nascut dins del territòri dels Estats Units d'America e aver residit dins lo país almens pendent catorze ans. Es de la responsabilitat de l'administracion de cada estat federal de regular las exigéncias que un ciutadan venga candidat, e mai una de las consicions abitualas es de demandar que l'aspirant recépia lo supòrt d'un nombre de signaturas definidas legalament.<ref name="constitucio"/><ref name="kissinger">«[http://www.biografiasyvidas.com/biografia/k/kissinger.htm Henry Kissinger]»&#x20;(en castellà).&#x20; </ref><ref name="obama">«[http://www.lavanguardia.com/internacional/20120123/54245762868/juez-ordena-obama-comparecer-demostrar-nativo-americano.html Un juez ordena comparecer a Obama para saber si nació en EE.]</ref><ref name="ace">«[http://aceproject.org/ace-en/topics/pc/pcc/pcc02/pcc02b Criteria to stand as a candidate]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> ==== Eleccions presidencialas ==== [[Fichièr:Butterfly Ballot, Florida 2000 (large).jpg|thumb|Billetin utilizat per las eleccions presidencialas de 2000, qu'al Gore obtenguèt mai vòtes mas [[George W. Bush]] foguèt nomenat president pel collègi electoral.]] Las eleccions presidencialas se debanan totjorn cada quatre ans lo primièr dimars après l'[[1èr de novembre|1 de novembre]], per evitar atal la coïncidéncia amb lo festenal d'Halloween. Lo president e lo vice-president son elegits ensems dins lo meteis procediment electoral e jos una candidatura joncha. L'eleccion es indirecta, doncas qu'aquel que vòta pel president e vice-president es un collègi electoral que los membres son designats d'una lista d'electors dels diferents partits o candidats e que s'engatjan endavant a votar pels candidats del seu partit. Lo ganhant de las eleccions es lo candidat qu'obtenguèt almens 270 vòtes al collègi electoral. Es possible, pasmens, qu'un candidat obtenga un nombre màger de vòtes que los oposants mas pèrda l'eleccion al collègi electoral, coma foguèt lo cas per Al Gore contra [[George W. Bush|George W. Bush en]]2000: malgrat que recèt mièg milion de vòtes en mai, obtenguèt mens de representants.<ref name="gorebush">«[http://www.fec.gov/pubrec/2000presgeresults.htm 2000 Official Presidental General Election Results]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> Lo dosen amendament a la Constitucion establís que la carga de vice-president es tanben causida pel collègi electoral.<ref name="constitucio">«[http://www.law.cornell.edu/constitution/ U.S.Constitution]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> Los vòtes del collègi electoral se debanan dins cada estat per un grop d'electors; cada grand elector a un vòte al collègi electoral. Uèi jorn, cada grand electors s'engatja a votar per un candidat e se fin finala aquel elector vòta per un autre que previst se nomena ''faithless electors'' ("electors desleials"). La nòrma permet que las quitas leis de cada estat regulen cossi s'atribuís cadun dels vòtes del collègi electoral; en realitat, dins totes los estats –levat [[Maine (Estats Units)|Maine]] e [[Nebraska|Nebraska–]] es lo candidat qu'obten mai vòtes dintre los representants de l'estat al collègi electoral. Mas dins dos estats, dempuèi 1969 en Maine e dempuèi 1991 en Nebraska, dos vòtes al collègi electoral donan de biais proporcional, e lo rèsta (dos a Maine e tres a Nebraska) van a qui obtenguèt lo màger nombre de vòtes.<ref name="proporcional"/> Los presidents en exercici e los candidats mai sovent cercan amb la nominacion del vice-president un equilibri que va plan entre los diferents sectors. En linhas generalas, aquel equilibri se pòt basar sus l'experiéncia geografica, l'ideologia del govèrn o en tèrmes federals. Lo candidat per èsser vice-president es conegut popularament coma lo ''running mate.''<ref name="runningmate">«[http://articles.cnn.com/2008-06-04/politics/election.runningmates_1_obama-clinton-obama-and-mccain-vice-presidential-selection-team?_s=PM:POLITICS Obama's potential running mates]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> Malgrat que la candidatura d'un president pòt se pòt perdre dins las eleccions primàrias de cadun dels partits, pas cap de president en exercici a perdèt la nominacion del seu partit dins los darrièrs ans (malgrat que [[Gerald Ford]] foguèt prèste de las pèrdre l'an 1976).<ref name="ford">«[http://www.npr.org/news/national/election2000/conventions/past.reagan_ford.html 1976: Reagan Takes on a GOP Incumbent]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> Lo darrièr president que renoncièt a un segond mandat foguèt [[Lyndon Johnson|Lyndon B. Johnson]], qu'aviá ganhat per escàs marge dina las primièras eleccions primàrias del Partit Democrata davant un candidat practicament desconegut decidiguèt renonciar a la corsa presidenciala.<ref>«[https://web.archive.org/web/20150108222750/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/lyndonbjohnson Lyndon B. Johnson]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> Lo sistèma del collègi electoral es plan criticat per diversas rasons. Una de las principals oposicions es lo caràcter indirècte, al contrari d'un sistèma dirècte d'eleccion presidencial com en França .<ref name="franca">«[https://web.archive.org/web/20111003045635/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/elections-in-france_5454/the-presidential-election_8655.html The presidential election]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> Una altra critica es que crea una inegalitat entre los votants de diferents estats: normalament, sonque los votants dels estats ont se pòt cambiar la majoritat (coneguts coma los ''swing states'') determinan lo resultat de l'eleccion i, per contra, los estats ont tradicionalament ganha l'un o l'altre partit (per exemple l'[[Nòva York (estat)|estat de Nova York]] pels [[Partit Democrata (Estats Units)|democratas]] o [[Kentucky]] pels [[Partit Republican (Estats Units)|republicans]]) son ignorats pels candidats dins las campanhas electoralas.<ref>«[http://www.realclearpolitics.com/articles/2011/03/04/critical_big_five_swing_states_electoral_map_obama_ohio_florida_virginia__wisconsin_colorado_109116.html The Critical 2012 Swing States]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> Se lo collègi electoral s'abolissiá e lo país vengava en una unica circonscripcion electorala alara lo resultat dependriá pas mai dels ''swing states''. Una autra critica es que crea una inegalitat entre ciutadans, que las poblacions d'estats mai pichons –qu'an un minim de 3 vòtes al collègi electoral– son sobrerepresentadas al comparar los votants dels estats mai grans. Per exemple, [[Wyoming]] a una populacion de 563.626 abitants e 3 vòtes al collègi electoral, que la proporcion es de 187.875 personas per cada vòte,<ref name="census">«[http://www.census.gov/ Census Bureau Home]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> alra que [[Califòrnia]] a una populacion de 37.253.956 abitants e 55 vòtes al collègi electoral, o 677.344 personas per cada vòte al collègi electoral.<ref name="census"/> Abolir lo collègi e lo cambiar per un sistema de circonscripcion unica impachariá qu'un candidat que rebèt mens vòtes ganhe las eleccions. La refoma o l'abolicion del collègi electoral demandariá un novèl amendemant constitucional.<ref name="constitucio"/> Un autre aspècte de las eleccions presidencialas es l'efièt ''Bandwagon'' o efièt bòla de nèu.<ref name="bandwagon">Colman, Andrew. </ref> Als Estats Units existís pas de jornada de reflexion e la campanha dura quitament fins al moment que se coneisson los resultats oficials. De fach, en consequéncia de la diferéncia orària entre los estats, los electors de la còsta oèst e d'[[Hawaii]] pòdon exercir lor drech en coneissent los resultats que los candidats presidencials an obtengut dins los estats de la còsta èst. L'efièt bòla de nèu se produsís quand un candidat atenh una granda majoritat a la còsta èst, alara ven impossibla que se pèrde las eleccions e, doncas, provòca la desmobilizacion dels votants de l'autre candidat dins la còsta oèst, que s'abstenon, fasent que lo candidat qu'a ganhat a la còsta èst ganhe dins practicament tot lo país.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> Lo darrièr còp que se produguèt foguèt a las eleccions presidencialas de 1984, quand la victòria de [[Ronald Reagan]] dins gaireben totes los estats de la còsta èst –tanben los estats tradicionalament democratas coma [[Nòva York (estat)|Nòva York]] o [[Massachusetts|Massachusetts–]] s'acabuèt amb un resultat final amb Reagan ganhant dins totes los estats del país levat [[Washington, DC|Washington DC]] e [[Minnesòta]].<ref name="reagan">Prendergast, William B. [http://books.google.cat/books?id=B9nFwo5B1BQC ''The Catholic vote in American politics''][http://books.google.cat/books?id=B9nFwo5B1BQC].&#x20; </ref> ==== Eleccions al Congrès ==== Las eleccions al [[Congrès dels Estats Units|Congrès]] seguisson de cicles electorals diferent segon la cambra. Lo congrès a [[Bicamerisme|doas cambras]]. ===== Eleccions al Senat ===== Lo [[Senat dels Estats Units|Senat]] compren 100 senators que son elegits per un mandat de sièis ans. L'estat es la circonscripcion electorala e cada circonscripcion a dos senadors. Lo modèl es dessenhat de tal biais que cada dos ans se renovela un tèrç del senat. Segon l'an de las eleccions, los senators se dividisson en senators de classa I, classa II e classa III.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref><ref name="chicago">«[https://web.archive.org/web/20150922125102/http://articles.chicagotribune.com/2010-10-31/news/ct-met-senate-special-election-20101031_1_republican-mark-kirk-democrat-alexi-giannoulias-special-election Voters to vote twice for U.S. Senate]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> Lo metòde d'eleccion es dirècte e de majoritat simpla, de biais que lo candidat qu'obten mai de vòtes dins la circonscripcion ont se presenta es nomenat senator.<ref name="senate">«[http://www.senate.gov/artandhistory/history/common/briefing/Direct_Election_Senators.htm Direct Election of Senators]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> ===== Eleccions dins la Cambra dels Representants ===== La [[Cambra dels Representants dels Estats Units|Cambra dels Representants]] compren 435 membres que son elegits per un tèrme de dos ans. Las eleccions se debanan totjorn –de biais bienal– lo primièr dimars après l'[[1èr de novembre|1 de novembre.]] Lo sistèma d'eleccion es lo ''[[Sistèma uninominal majoritari amb un torn|first-past-the-post]]'', que cada candidat se presenta dins una de las 435 circonscripcions (que representan un territòri). Excepcionalament, dins lo cas de mòrt o renonciament del titular, se pòdon realizar de procèsses electorals especials. Dins aquela cambra legislativa existís tanben los delegats, que representan de territòris fasent pas partit de cap d'estat: [[Samoa Americana]], [[Washington, DC|Washington DC]], [[Guam]], las [[Illas Mariannas del Nòrd|illas Mariannas dels Nòrd]], [[Puerto Rico]] e las [[Illas Verges Americanas|Illas Verges]], que se debana lo meteis jorn.<ref name="constitucio"/><ref name="branch">«[https://web.archive.org/web/20130120152201/http://www.whitehouse.gov/our-government/legislative-branch The Legislative Branch]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> Aquel procediment electoral coïncidís cada quatre ans amb las eleccions presidencialas e las ''mid-term elections.'' Abitualament, quand aquelas eleccions coïncidisson amb las eleccions presidencialas lo partit del nòu president trai lo melhors resultats. D'un autre costat, i a un modèl istoric que lo partit del president recep un vòte castig quand s'agís de las ''mid-term elections''.<ref name="bbc">«[http://www.bbc.co.uk/news/10263956 Q&A: US mid-term elections 2010]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> === Eleccions estatalas === [[Fichièr:Votomixto.jpg|thumb|Bulletin utilizat per las eleccions coma governador de [[Puerto Rico]] en 2004]] Las constitucions e la nòrma electorala estatala, dictada pels organs legislatius dels estats, regulan los procediments electorals tant al nivèl estatal coma local. Dins aquelas eleccions se causissons de nautas cargas electivas de l'administracion, de las cambras legislativas e del poder executiu (qu'escai al governador). Cadun d'eles es elegit en procediment electorals separats. Los governadors e los vicegovernadors son elegits dins totes los estats, mas en foncion de cada estat pòdon èsser causits dins una candidatura joncha o per separada; quitament, dins qualques estats l'eleccion se fa dins de cicles electorlas diferents. Los governadors dels territòris de la [[Samoa Americana]], [[Washington, DC|Washington DC]], [[Guam]], las [[Illas Mariannas del Nòrd|islas Mariannas del Nòrd]], [[Puerto Rico]] e las [[Illas Verges Americanas|Illas Verges]]<nowiki/>son tanben elegits. La majoritat d'aqueles procediments electorals coincidisson amb las eleccions presidencialas o ''las mid-term elections'', malgrat qu'unes estats seguisson de cicles electoral pròpris.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> Dins unes estats, las cargas de Procuraire general e Secretariat de l'Estat son electivas. Totes los membres de las cambras legislativas estatalas son elegits: dins aquel sens, totes los estats an de senators e de representants estatals (levat a [[Nebraska]], qu'es unicameral), de biais que sonque los senators son elegits per las urnas.<ref name="nebraska">«[https://web.archive.org/web/20120401025302/http://www.house.leg.state.mn.us/hrd/issinfo/nebunic.htm Nebraska's Unicameral Legislature]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> Dins d'autres estats, los membres de la Cort Suprèma de l'Estat e d'autres membres del poder judiciari son tanben elegits. Dins aquelas eleccions se pòt tanben votar d'amendaments a la constitucion de l'estat en forma de referendum.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> === Eleccions localas === A nivèl local, las circonscripcions son los comtats e a las municipalitats, subretot per que fa referéncia al poder legislatiu. Lo poder executiu e judicial pòt variar segon l'estat o de la vila. Unes exemples de cargas electivas comprenon los cherifs al nivèl del comtat, cònsols, conselhièrs, eca. Coma las eleccions estatalas, la data del procediment electoral es de la responsabilitat de l'administracion estatala, alara pòt coïncidir amb las ''mid-term elections'', las eleccions presidencialas o seguir un cicle electoral pròpri.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> === Cronograma dels procediments electorals === {| class="wikitable" style="font-size: 95%; width: 100%; margin: 0px auto 10px; text-align: center;" |+ SISTÈMA DE ROTACION DELS PROCÈSSES ELECTORALES AlS ESTATS UNITS D'AMERICA[1]<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> ! An ! [[2014]] ! [[2015]] ! 2016 ! 2017 ! 2018 |- ! Tipe | style="align:center" width="20%" | '''''Midterm elections''''' | style="align:center" width="20%" | I a pas procès electoral general | style="align:center" width="20%" | '''''Eleccions presidencialas''''' | style="align:center" width="20%" | I a pas procès electoral general | style="align:center" width="20%" | '''''Midterm elections''''' |- ! Presidencialas | style="align:center" bgcolor="#D8BFD8" | PAS | style="align:center" bgcolor="#D8BFD8" | PAS | style="align:center" bgcolor="#FFFFF0" | '''ÒC''' | style="align:center" bgcolor="#D8BFD8" | PAS | style="align:center" bgcolor="#D8BFD8" | PAS |- ! Senat | style="align:center" bgcolor="#D8BFD8" | 34 senators de Classa II | style="align:center" bgcolor="#EEE8AA" | PAS | style="align:center" bgcolor="#D8BFD8" | 33 senators de Classa III | style="align:center" bgcolor="#EEE8AA" | PAS | style="align:center" bgcolor="#D8BFD8" | 34 senators de Classa I |- ! Cambra dels Representants | style="align:center" bgcolor="#D8BFD8" | PAS | style="align:center" bgcolor="#D8BFD8" | PAS |- ! Eleccions pel Governador | style="align:center" bgcolor="#FFFACD" | <small>[[Alabama|A LO]]</small>, <small>[[Alaska|AK]]</small>, <small>[[Arizòna|AZ]]</small>, <small>[[Arkansas|AR]]</small>, <small>[[Califòrnia|CAN]]</small>, <small>[[Colorado (estat)|CO]]</small>, <small>[[Connecticut|CT]]</small>, <small>[[Florida|FL]]</small>, <small>[[Georgia (Estats Units)|GA]]</small>, <small>[[Hawaii|I]]</small>, <small>[[Idaho|ID]]</small>, <small>[[Illinois|IL]]</small>, <small>[[Iowa|IA]]</small>, <small>[[Kansas|KS]]</small>, <small>[[Maine (Estats Units)|ME]]</small>, <small>[[Maryland|MD]]</small>, <small>[[Massachusetts|MA]]</small>, <small>[[Michigan|MI]]</small>, <small>[[Minnesòta|MN]]</small>, <small>[[Nebraska|NE]]</small>, <small>[[Nevada|NV]]</small>, NH[2], <small>[[Nòu Mexic|NM]]</small>, <small>[[Nòva York (estat)|NY]]</small>, <small>[[Ohio|OH]]</small>, <small>[[Oklahoma|OK]]</small>, <small>[[Oregon|AUR]]</small>, <small>[[Pennsilvània|PAN]]</small>, <small>[[Rhode Island|RI]]</small>, <small>[[Carolina del Sud|SC]]</small>, <small>[[Dakota del Sud|SD]]</small>, <small>[[Tennessee|TN]]</small>, <small>[[Tèxas|TX]]</small>, VT[2], <small>[[Wisconsin|WI]]</small>, <small>[[Wyoming|WY]]</small> | style="align:center" bgcolor="#FFFACD" | <small>[[Kentucky|KY]]</small>, <small>[[Loïsiana|LA]]</small>, <small>[[Mississipí (Estat)|MS]]</small> | style="align:center" bgcolor="#FFFACD" | <small>[[Delaware|DE]]</small>, <small>[[Indiana|IN]]</small>, <small>MO</small>, <small>MT</small>, <small>[[Nòu Hampshire|NH]]</small>, <small>NC</small>, <small>ND</small>, <small>UT</small>, <small>[[Vermont|VT]]</small>, <small>WA</small>, <small>WV</small> | style="align:center" bgcolor="#FFFACD" | <small>NJ</small>, <small>VA</small> | style="align:center" bgcolor="#FFFACD" | <small>[[Alabama|A LO]]</small>, <small>[[Alaska|AK]]</small>, <small>[[Arizòna|AZ]]</small>, <small>[[Arkansas|AR]]</small>, <small>[[Califòrnia|CAN]]</small>, <small>[[Colorado (estat)|CO]]</small>, <small>[[Connecticut|CT]]</small>, <small>[[Florida|FL]]</small>, <small>[[Georgia (Estats Units)|GA]]</small>, <small>[[Hawaii|I]]</small>, <small>[[Idaho|ID]]</small>, <small>[[Illinois|IL]]</small>, <small>[[Iowa|IA]]</small>, <small>[[Kansas|KS]]</small>, <small>[[Maine (Estats Units)|ME]]</small>, <small>[[Maryland|MD]]</small>, <small>[[Massachusetts|MA]]</small>, <small>[[Michigan|MI]]</small>, <small>[[Minnesòta|MN]]</small>, <small>[[Nebraska|NE]]</small>, <small>[[Nevada|NV]]</small>, NH[2], <small>[[Nòu Mexic|NM]]</small>, <small>[[Nòva York (estat)|NY]]</small>, <small>[[Ohio|OH]]</small>, <small>[[Oklahoma|OK]]</small>, <small>[[Oregon|AUR]]</small>, <small>[[Pennsilvània|PAN]]</small>, <small>[[Rhode Island|RI]]</small>, <small>[[Carolina del Sud|SC]]</small>, <small>[[Dakota del Sud|SD]]</small>, <small>[[Tennessee|TN]]</small>, <small>[[Tèxas|TX]]</small>, VT[2], <small>[[Wisconsin|WI]]</small>, <small>[[Wyoming|WY]]</small> |- ! colspan="6" align="centre" | Las autras eleccions estatalas e localas, varian en foncion de cada estat, municipalitat, comunautat, eca. |} <div class="references-small"> : <cite id="endnote_SpecialElection1">[[:ca:Sistema_electoral_dels_Estats_Units_d'Amèrica#ref_SpecialElection1|'''¹''']]</cite> Son pas compreses los procediments electorals especials per decés o renonciament de la carga elegida. : <cite id="endnote_NEandVTGovs2">[[:ca:Sistema_electoral_dels_Estats_Units_d'Amèrica#ref_NEandVTGovs2|'''²''']]</cite> Los governadors de [[Nòu Hampshire]] e [[Vermont]] an un mandat de dos ans, los 48 restants de quatre ans. </div> == Sistèma dels partits politics == [[Fichièr:Bill_George_John_Sweeney_Erie_2008.jpg|thumb|Lo prètzfach dels partits politics estatsunians en campanha electorala es de constituir una plataforma per las equipas tecnicas dels candidats]] Los estatsunians vòtan per un candidat especific al luòc de seleccionar dirèctament un partit politic en particular. La Constitucion dels Estats Units d'America jamai regulèt pas formalament los partits politics.<ref name="constitucio"/> De paires fondators de la nacion, coma Alexander Hamilton e [[James Madison]], al redigir la Constitucion, prevesián las dificultats que poirián venir de las luchas intestinas dels [[Partit politic|partits politics]], e alara èra refractaris a sa creacion. E mai, lo primièr president dels Estats Units d'America, [[George Washington]], èra pas afiliat a pas cap de partit politic al moment de son eleccion ni pendent son mandat coma president. Washington, de fach, esperava que los partits politics se formarián que per paur dels quita conflictes e a l'endrona politica.<ref name="forbes">Jhonson, Paul.&#x20;</ref> E lo sistèma bipartidista s'instaura als Estats Units, en partida, coma una idèa sorgida dempuèi son cercle immediat dels conselhièrs.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> Formalament, la persona de vòl èsser candidata decidís per quin partit vòl èsser candidat. Per las eleccions primàrias l'organizacion del partit se manten neutre fins a qu'un candidat siá elegit. Cada candidat fa la seuna campanha, que finança d'esperel, eca. Las eleccions primàrias dels principals partits s'organizan en foncion dels estats e enregistran l'afiliacion al partit dels votants cada sason, alara sa foncion es de facilitar l'eleccion del candidat de forma purament administrativa. Per las eleccions principalas, lo prètzfach del partit es la d'organizacion de la campanha electorala del candidat, aquela qu'es dessenhada per sas equipas tecnicas.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> === Candidaturas === Lo ''ballot access'' se fa referéncia als dreches que regulan jos quinas condicions se pòt presentar una candidatura. Cada estat a sa pròpria regulacion. Segon l'article primièr, seccion 4, de la Constitucion dels Estats Units d'America, l'administracion cal regular la data, luòc, e lo biais de presentar de las candidaturas, levat se lo Congrès legifèra autrament.<ref name="constitucio"/> Segon la carga e l'Estat, existís la possibilitat qu'un elector vòte en favor d'un candidat que lo nom apareis pas sul bulletin, mas es extremament rar qu'un tal candidat acabe per ganhant las eleccions.<ref name="ballotacces">«[http://aceproject.org/ace-en/topics/pc/pcc/pcc02/pcc02b Criteria to stand as a candidate]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> == Finançament electoral == Lo finançament de las campanhas electoralas es sempre un afar controverciat dins la politica nòrdamericana. Lo drech a la libertat d'expression qu'es lo tèma lo primièr amendament de la constitucion<ref name="constitucio"/> es un argument que se quilha contra las restriccions de las contribucions a las campanhas dels candidats. D'autre costat, las possibilitats de la corrupcion que sorgisson de las contribucions illimitadas e lo besonh d'una egalitat politica son d'arguments en favor de la limitacion economica dins campanha electorala.<ref name="grewinz">Gierzynski, Anthony. </ref> Los fons privats son una font essenciala de finançament, que venon d'individús o d'organizacions. Lo primièr assag de regular la finançament de campanha data de 1867, mas la legislacion essenciala sus lo finançament de campanha foguèt introdusit a la fin dels [[ans 1970]].<ref name="fedact"/> L'argent que se collecta dins las campanhas se pòdon classificar en ''hard money'' e ''soft money.'' L'''hard money'' ("argent dur") son d'argent portats dirèctament a una campanha, que siá per un individú o organizacion. Lo ''soft money'' ("argent doç") es l'argent d'un individú o d'una organizacion que se collecta pas dirèctament dins la campanha, mas que son destinats a una publicitat especifica pel candidat o per d'autras entitats que beneficien al candidat, o plan destinats a de grops pròche del candidat mas que legalament fan pas partit la campanha oficiala.<ref name="money"/> La ''Federala Election Campaign Act'' de [[1971]] exigís que los candidats mòstran las fonts de las contribucions e la despensa de la campanha. La lei foguèt amendadaen 1974 per limitar legalament las contribucions de campanha. S'enebiguèt la collècta près de la corporacions e dels sindicats e foguèt limitadas las donacions individualas a 1.000 $ per una campanha electorala, entre autre. La lei establissiá tanben que los comitats d'accion politica (''political action committees'', PACs) serián limitats a 5.000 $. Es lo sistèma qu'utilizan las corporacions e sindicats per contrubuir a la campanha, alara aqueles se constituisson en PACs. Se compta pels Estats Units d'America près 4000 PACs.<ref name="money"/> Mas la lei acabèt als tribunals amb lo cas ''Buckley vs Valeo.'' La majoritat de las disposicions de la pròpria lei es aparada, levat lo limit de las despensas obligatòrias impausadas que segon lo tribunal èra anticonstitucionala, tot coma lo limit de las despensas de campanha derivat de la quita fortuna personala del candidat e la disposicion que limitava de despensas independentas pels individús e organizacions que donavan mas que siá oficialament en ligam a la campanha. L'efièt de la primièra decision foguèt de permetre a de candidats coma Ross Perot o Steve Forbes despensar de quantitats enòrmas del seu argent per las seunas campanhas. L'efièt de la segonda decision judicial foguèt permetre la fuctificacion dels ''soft money'' per se desvolopar.<ref name="money">«[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/politics/special/campfin/intro3.htm Soft and Hard Money in Contemporary Elections: What Federal Law Does and Does Not Regulate]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> Un amendament de 1979 a la ''Federala Election Campaign Act'' permetèt als partits politics de despensar sens limita dins las activitats per enregistrar de los votantas. Mai tard, foguèt assoplit l'usatge del ''soft money'', que relancèt la publicitat especifica del candidat.<ref name="money"/><ref name="fedact"/> La Bipartisan Campaign Reform Act de [[2002]] enebiguèt als partits locals e nacionals de despensar lo ''soft money'' e los comitats de partit nacional los acceptar o los despensar. La lei aumentèt la limita de contribucions per individu de 1.000 $ fins a 2.000 $ e enebiguèt a las corporacions o als sindicats de finançar de publicitats que mencionan un candidat federal dins un periòde de 60 jorns abans una eleccion generala o de 30 jorns abans unas eleccions primàrias.<ref name="bipartisian">«[https://web.archive.org/web/20120324190538/http://www.fec.gov/press/bkgnd/bcra_overview.shtml Major provisions of the Bipartisan Campaign Reform Act of 2002]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> La constitucionalitat de la lei foguèt remesa en causa, mas la Cort Suprèma dels Estats Units d'America la declarèt constitucionala.<ref name="bipartisiandos">«[https://web.archive.org/web/20111105055706/http://www.brennancenter.org/content/resource/mcconnell_v_fec_bipartisan_campaign_reform_act/ McConnell v. ]</ref> Mai, fòrça organizacions sens tòca lucrativa an de severas restriccions per la participacion a d'activitats politicas pel còdi dels impòsts dels Estats Units d'America, lo Servici dels Renvenguts Intèrnes (IRS) nomena de biais diferents las organizacions sens tòca lucrativa que volgan s'implicar especificament dins d'accions politicas. Aqueles grops se nomenan los 527, qu'es la designacion numerica donada per l'IRS. Los 527 son un grop sens tòca lucrativa qu'ajuda a explicitat las questions ligadas a la candidatura d'una persona, o que pòt excipir las leis o las reformas. Los 527 pòdon tanben èsser de comitats d'accion politica (PACs), quitament s'aqueles son subjèctes a de nòrmas mai estrictas al subjècte de las donacions.<ref name="georgetowe">Boatright, Robert G..&#x20;</ref> Modificar las leis de finançament de las campanhas es un tèma fòrça controversiat. Los reformistas vòlon que cambie la lei per melhorar la competeticion electorala e l'egalitat politica, e los opausants a la reforma desiran veire que lo sistèma demòre atal o amb mens restriccions a la libertat de despensar e de contribuir a las candidaturas amb d'argent.<ref name="grewinz">Gierzynski, Anthony. </ref> == Referéncias == <div class="reflist references-column-count references-column-count-2" style="column-count: 2; -moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; list-style-type:decimal;"> <references></references></div> == Vejatz tanben == * Politica dels Estats Units d'America<br> * [[Cambra dels Representants dels Estats Units|Cambra de Representants dels Estats Units d'America<br> ]] * Collègi Electoral dels Estats Units d'America<br> * Comitat d'accion politica == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20120418205758/http://www.usa.gov/Citizen/Topics/Voting.shtml Electoral system - VOS Government] (anglés) * [https://web.archive.org/web/20120414135828/http://www.usa.gov/Citizen/Topics/Voting/Learn.shtml Learn about Elections and Voting - VOS Government] (anglés) * [https://web.archive.org/web/20160204090641/http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution.html United States Constitution] (Anglés) * [https://web.archive.org/web/20151108105144/http://www.uen.org/themepark/liberty/electoralprocess.shtml United States Electoral Process] (anglés) * [http://www.324.cat/noticia/22399/altres/Guia-de-les-eleccions-als-Estats-Units Guida de las eleccions als Estats Units] a 324.cat (Catalan) dm024i3ccdw3h3z0eytr31uiljbexf5 0 157991 2512026 2320630 2026-11-02T18:54:26Z Alaric 506 44932 2512026 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Parçac e Rimondés | nom2 = ''Parsac-Rimondeix'' | imatge = EgliseRimondeix.JPG | descripcion = La glèisa de Rimondés. | lògo = | escut = | escais = | ist = | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23149 | cònsol = François Riva | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 46.2030555556 | longitud = 2.15305555556 | alt mini = 353 | alt maxi = 503 | km² = 47.02 |}} '''Parçac e Rimondés''' (''Parsac-Rimondeix'') es una [[comuna]] novela d'[[Occitània]], puei anciana comuna, creada lo 1er de genier de 2016 per l’agropament de las comunas de [[Parçac]] e [[Rimondés]], dins lo canton de [[Gosom]], departament de Cruesa, region de [[Novela Aquitània]], ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]. Lo 1er de genier [[2025]], Blaudés venguet comuna delegada de [[Parçac]] emb [[Parçac e Rimondés]], per arrestat prefectorau dau 27 de setembre [[2024]] <ref>https://www.creuse.gouv.fr/contenu/telechargement/20619/154127/file/Septembre%2016-30.pdf p. 96-99</ref>. [[Parçac e Rimondés]] es donc aura una fraccion d'una comuna novela que garda lo nom de ''Parçac''. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== * '''Parçac''' Segon Dauzat e Rostaing, Parçac pòt venir dau nom d'òme latin ''*Parcius'', d'après ''Parcilia'', emb lo sufixe ''-acum'', o benlèu d'una contraccion de ''Patriciacum'', d'un autre nom latin, ''Patricius'', totjorn emb lo sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 518, a ''Parçay''</ref>, latinizacion dau sufixe celtic ''-*acon''. Seriá donc una propietat rurala d'origina gallo-romana. * '''Rimondés''' Es una possibilitat que siá en rapòrt emb los diferents [[Rimont]]s, que venon dau latin ''mons'' e dau germanic ''rik'', fòrt (e donc, per una fortalesa, pauruc), ric, poderós, o benlèu dau nom d'òme germanic ''Rikmund''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 568, a ''Rimon-et-Savel''</ref>,<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Gironde'', ed. CAIRN, Pau, 2008, a l'article ''Rimons'', pp. 259-260</ref>. I a en mai un sufixe. ==Istòria == La comuna novela fuguet creada lo 1er de genier 2016 per l'arrestat prefectorau du 23 de setembre 2015. Amassa las doas comunas de Parçac e de Rimondés. La chapluec es fixat à Parçac. Lo 1er de genier 2025, [[Blaudés]] s'ajustet a la comuna de Parçac e Rimondés e l'ensemble tornet préner lo nom de [[Parçac]]. ==Administracion == [[imatge:Parsac_monument_aux_morts_(1).jpg|thumb|400px|center|Lo monument aus mòrts davant la mairaria de Parçac]] === Conselh municipau=== Pendent un périòde transitòri, lo conselh municipau de la novèla comuna es constituït de l'ensemble daus conselhiers municipaus de las ancianas comunas (22 membres)<ref>« Arrêté no 2015-266-01 en date du 23 septembre 2015 portant création de la commune nouvelle « Parsac-Rimondeix » », Recueil des actes administratifs de la Creuse,‎ 23 septembre 2015 (Parsac-Rimondeix)http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.creuse.gouv.fr%2Fcontent%2Fdownload%2F6569%2F55366%2Ffile%2FArr%25C3%25AAt%25C3%25A9%2520portant%2520cr%25C3%25A9ation%2520de%2520la%2520commune%2520nouvelle%2520</ref> ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23149 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 1er de genier [[2016]] |Fin= [[2026]] |Identitat=François Riva<ref>[http://www.lamontagne.fr/limousin/actualite/2016/01/06/les-elus-de-parsac-et-de-rimondeix-se-sont-dit-oui_11728987.html Les élus de Parsac et de Rimondeix se sont dit oui], La Montagne (consulté le 7 janvier 2016).</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== === Comunas delegadas === * Parçac * Rimondés ==Demografia== * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|149}} abitants. * Parçac : en {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfrs23|149}} abitants (15,90 ab/km²). * Rimondés : en {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfrs23|161}} abitants (10,46 ab/km²) ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] jhagiikd4wyisv1rd768mmqawkwmvuk 2512027 2512026 2026-11-02T18:55:38Z Alaric 506 44932 2512027 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Parçac e Rimondés | nom2 = ''Parsac-Rimondeix'' | imatge = EgliseRimondeix.JPG | descripcion = La glèisa de Rimondés. | lògo = | escut = | escais = | ist = | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23149 | cònsol = François Riva | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 46.2030555556 | longitud = 2.15305555556 | alt mini = 353 | alt maxi = 503 | km² = 47.02 |}} '''Parçac e Rimondés''' (''Parsac-Rimondeix'') es una [[comuna]] novela d'[[Occitània]], puei anciana comuna, creada lo 1er de genier de 2016 per l’agropament de las comunas de [[Parçac]] e [[Rimondés]], dins lo canton de [[Gosom]], departament de Cruesa, region de [[Novela Aquitània]], ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]. Lo 1er de genier [[2025]], [[Blaudés]] venguet comuna delegada de [[Parçac]] emb Parçac e Rimondés, per arrestat prefectorau dau 27 de setembre [[2024]] <ref>https://www.creuse.gouv.fr/contenu/telechargement/20619/154127/file/Septembre%2016-30.pdf p. 96-99</ref>. Parçac e Rimondés es donc aura una fraccion d'una comuna novela que garda lo nom de ''Parçac''. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== * '''Parçac''' Segon Dauzat e Rostaing, Parçac pòt venir dau nom d'òme latin ''*Parcius'', d'après ''Parcilia'', emb lo sufixe ''-acum'', o benlèu d'una contraccion de ''Patriciacum'', d'un autre nom latin, ''Patricius'', totjorn emb lo sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 518, a ''Parçay''</ref>, latinizacion dau sufixe celtic ''-*acon''. Seriá donc una propietat rurala d'origina gallo-romana. * '''Rimondés''' Es una possibilitat que siá en rapòrt emb los diferents [[Rimont]]s, que venon dau latin ''mons'' e dau germanic ''rik'', fòrt (e donc, per una fortalesa, pauruc), ric, poderós, o benlèu dau nom d'òme germanic ''Rikmund''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 568, a ''Rimon-et-Savel''</ref>,<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Gironde'', ed. CAIRN, Pau, 2008, a l'article ''Rimons'', pp. 259-260</ref>. I a en mai un sufixe. ==Istòria == La comuna novela fuguet creada lo 1er de genier 2016 per l'arrestat prefectorau du 23 de setembre 2015. Amassa las doas comunas de Parçac e de Rimondés. La chapluec es fixat à Parçac. Lo 1er de genier 2025, [[Blaudés]] s'ajustet a la comuna de Parçac e Rimondés e l'ensemble tornet préner lo nom de [[Parçac]]. ==Administracion == [[imatge:Parsac_monument_aux_morts_(1).jpg|thumb|400px|center|Lo monument aus mòrts davant la mairaria de Parçac]] === Conselh municipau=== Pendent un périòde transitòri, lo conselh municipau de la novèla comuna es constituït de l'ensemble daus conselhiers municipaus de las ancianas comunas (22 membres)<ref>« Arrêté no 2015-266-01 en date du 23 septembre 2015 portant création de la commune nouvelle « Parsac-Rimondeix » », Recueil des actes administratifs de la Creuse,‎ 23 septembre 2015 (Parsac-Rimondeix)http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.creuse.gouv.fr%2Fcontent%2Fdownload%2F6569%2F55366%2Ffile%2FArr%25C3%25AAt%25C3%25A9%2520portant%2520cr%25C3%25A9ation%2520de%2520la%2520commune%2520nouvelle%2520</ref> ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23149 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 1er de genier [[2016]] |Fin= [[2026]] |Identitat=François Riva<ref>[http://www.lamontagne.fr/limousin/actualite/2016/01/06/les-elus-de-parsac-et-de-rimondeix-se-sont-dit-oui_11728987.html Les élus de Parsac et de Rimondeix se sont dit oui], La Montagne (consulté le 7 janvier 2016).</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== === Comunas delegadas === * Parçac * Rimondés ==Demografia== * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|149}} abitants. * Parçac : en {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfrs23|149}} abitants (15,90 ab/km²). * Rimondés : en {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfrs23|161}} abitants (10,46 ab/km²) ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] m79tij2fm59kae68dhbjaef9klal7up 2512028 2512027 2026-11-02T19:01:12Z Alaric 506 44932 2512028 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Parçac e Rimondés | nom2 = ''Parsac-Rimondeix'' | imatge = EgliseRimondeix.JPG | descripcion = La glèisa de Rimondés. | lògo = | escut = | escais = | ist = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Au Buçon]] | canton = [[Canton de Gosom|Gosom]] ([[Canton de Jarnaja|Jarnaja]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23149 | cònsol = François Riva | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 46.2030555556 | longitud = 2.15305555556 | alt mini = 353 | alt maxi = 503 | km² = 47.02 |}} '''Parçac e Rimondés''' (''Parsac-Rimondeix'') es una [[comuna]] novela d'[[Occitània]], puei anciana comuna, creada lo 1er de genier de 2016 per l’agropament de las comunas de [[Parçac]] e [[Rimondés]], dins lo canton de [[Gosom]], departament de Cruesa, region de [[Novela Aquitània]], ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]. Lo 1er de genier [[2025]], [[Blaudés]] venguet comuna delegada de [[Parçac]] emb Parçac e Rimondés, per arrestat prefectorau dau 27 de setembre [[2024]] <ref>https://www.creuse.gouv.fr/contenu/telechargement/20619/154127/file/Septembre%2016-30.pdf p. 96-99</ref>. Parçac e Rimondés es donc aura una fraccion d'una comuna novela que garda lo nom de ''Parçac''. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== * '''Parçac''' Segon Dauzat e Rostaing, Parçac pòt venir dau nom d'òme latin ''*Parcius'', d'après ''Parcilia'', emb lo sufixe ''-acum'', o benlèu d'una contraccion de ''Patriciacum'', d'un autre nom latin, ''Patricius'', totjorn emb lo sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 518, a ''Parçay''</ref>, latinizacion dau sufixe celtic ''-*acon''. Seriá donc una propietat rurala d'origina gallo-romana. * '''Rimondés''' Es una possibilitat que siá en rapòrt emb los diferents [[Rimont]]s, que venon dau latin ''mons'' e dau germanic ''rik'', fòrt (e donc, per una fortalesa, pauruc), ric, poderós, o benlèu dau nom d'òme germanic ''Rikmund''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 568, a ''Rimon-et-Savel''</ref>,<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Gironde'', ed. CAIRN, Pau, 2008, a l'article ''Rimons'', pp. 259-260</ref>. I a en mai un sufixe. ==Istòria == La comuna novela fuguet creada lo 1er de genier 2016 per l'arrestat prefectorau du 23 de setembre 2015. Amassa las doas comunas de Parçac e de Rimondés. La chapluec es fixat à Parçac. Lo 1er de genier 2025, [[Blaudés]] s'ajustet a la comuna de Parçac e Rimondés e l'ensemble tornet préner lo nom de [[Parçac]]. ==Administracion == [[imatge:Parsac_monument_aux_morts_(1).jpg|thumb|400px|center|Lo monument aus mòrts davant la mairaria de Parçac]] === Conselh municipau=== Pendent un périòde transitòri, lo conselh municipau de la novèla comuna es constituït de l'ensemble daus conselhiers municipaus de las ancianas comunas (22 membres)<ref>« Arrêté no 2015-266-01 en date du 23 septembre 2015 portant création de la commune nouvelle « Parsac-Rimondeix » », Recueil des actes administratifs de la Creuse,‎ 23 septembre 2015 (Parsac-Rimondeix)http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.creuse.gouv.fr%2Fcontent%2Fdownload%2F6569%2F55366%2Ffile%2FArr%25C3%25AAt%25C3%25A9%2520portant%2520cr%25C3%25A9ation%2520de%2520la%2520commune%2520nouvelle%2520</ref> ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23149 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 1er de genier [[2016]] |Fin= [[2026]] |Identitat=François Riva<ref>[http://www.lamontagne.fr/limousin/actualite/2016/01/06/les-elus-de-parsac-et-de-rimondeix-se-sont-dit-oui_11728987.html Les élus de Parsac et de Rimondeix se sont dit oui], La Montagne (consulté le 7 janvier 2016).</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== === Comunas delegadas === * Parçac * Rimondés ==Demografia== * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|149}} abitants. * Parçac : en {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfrs23|149}} abitants (15,90 ab/km²). * Rimondés : en {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfrs23|161}} abitants (10,46 ab/km²) ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 46onbby9nnept622hf83anyif1r0ouj 0 158516 2512099 2508437 2026-11-03T09:59:00Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:0|3|0 */ 2512099 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Anarchist_Feminism_flag_3.2_ratio.svg|thumb]] [[Fichièr:Anarcha-feminism symbol.svg|thumb]] L''''anarcofeminisme''' o '''feminisme libertari''', que combina [[feminisme]] e [[anarquisme]], considèra la dominacion dels òmes sus las femnas coma una de las primièras manifestacions de la ierarquia dins las nòstras societats. Lo combat contra lo [[patriarcat]] es donc pels anarcofministas partida de la [[lucha de las classas]] e de la lucha contra l'[[Estat]], coma o formulèt Susan Brown : « ''Perque l'anarquisme es una filosofia politica oposada a tota relacion de poder, es intrinsecament feminista.'' »<ref>Susan Brown, ''The Politics of Individualism: Liberalism, Liberal Feminism and Anarchism'', Montreal, Black Rose Books, 1993, p.208.</ref>. L'anarcofeminisme pòt pareisser jos forma individuala, coma als [[Estats Units d'America]], alara qu'en [[Euròpa]] es mai sovent practicat de biais collectiu<ref>Judy Greenway, ''Feminism: Anarchist''</ref>. == Istòria == [[Fichièr:8La_Voz_de_la_Mujer.jpg|thumb|Cobèrta del jornal vèrs 1895.]] [[Fichièr:Virginia_Bolten.jpg|thumb|Virginia Bolten (1870-1960).]] [[Fichièr:L'Idée_libre_avril_1926.jpg|right|thumb|''L’Idée libre'' d'abril de 1926.]] Editat en Argentina de 1896 à 1897 (nòu numeros), ''La Voz de la Mujer'' (''La Votz de la Femna'') es la primièra publicacion anarcofeminista del mond<ref>Libcom, ''No God, no boss, no husband : The world’s first anarcha-feminist group'', [http://libcom.org/history/no-god-no-boss-no-husband-world%E2%80%99s-first-anarcha-feminist-group texte intégral en anglais], ''Ni dieu, ni maître, ni mari : La Voz de la Mujer - Argentine 1896-97'', [http://ablogm.com/cats/2012/06/15/ni-dieu-ni-maitre-ni-mari-la-voz-de-la-mujer-argentine-1896-1897/ texte intégral en français], 3 janvier 2012.</ref>. En epigrafa: <span class="citation" contenteditable="false">« Ni dios, ni patron, ni marido »</span> (« Ni dieu, ni patron, ni marit »). La figura màger n'es Virginia Bolten, feminista revolucionària e comunista libertària. Es pas lo primièr jornal feminin en America latina, mas es lo primièr jornal feminista e revolucionari eissit de la classa obrièra<ref>Joël Delhom, ''La voix solitaire de la femme anarchiste argentine à la fin du XIXe siècle'', colloque international ''Les représentations des relations amoureuses et des sexualités dans les Amériques'', HCTI, Université de Bretagne-Sud, avril 2011, [http://www.academia.edu/8077710/La_voix_solitaire_de_la_femme_anarchiste_argentine texte intégral].</ref>. L'anarcofminisme s'inspira d'[[Escrivan|escrivanas]] de la fin del sègle XIX coma Emma Goldman, Lucy Parsons e Voltairine de Cleyre. L'[[ideologia]] es pel primièr còp realizada, en 1936-1939, pendent la [[revolucion sociala espanhòla de 1936]], per l'organisacion [[Feminisme|feminina]] libertària<ref>Mary Nash, ''Femmes Libres : Espagne, 1936-1939'', La pensée sauvage, 1977, [https://books.google.be/books?id=TKYZAQAAIAAJ&q=%22f%C3%A9minine+libertaire%22 lire en ligne].</ref> ''Mujeres Libres'' (''Femnas Liuras''). Los anarcofeministas critican de teoricians anarquistas tradicionals, coma [[Pierre-Joseph Proudhon]] o Mikhaïl Bakunin, per aver minorat lo problèma del patriarcat, vengut una simpla consequéncia del capitalisme, o per l'aver sostengut. Proudhon, per exemple, considerava la familha coma una societat al plen, ont las femnas avián la responsabilitat de complir lo ròtle tradicional. Daniel Guérin (comunista libertari e fondator, amb entre autras Christine Delphy e Françoise d'Eaubonne, del Front omosexual d'accion revolucionari) ne fa una critica acèrba dins son texte ''Proudhon, un rebutat sexual''<ref>Daniel Guérin, ''Proudhon, un refoulé sexuel'', in ''Essai sur la révolution sexuelle après Reich et Kinsey'', Paris, Belfond, 1963, [https://web.archive.org/web/20160303194832/https://infokiosques.net/imprimersans2.php?id_article=354 texte intégral].</ref>. Aquela subordinacion de la lucha feminista a aquela de las clas­sas caracteriza fòrça mouvements revolu­cionaris e militants. Pendent las decenniás 1960 e 1970, fòrça feministas los daisssèron a causa d'aquò per formar de pichons collectius autonòmas o se ligar amb las organizacions feministas fòrça mens contestatàrias de l’òrdre social mas non mixtas. === Los ans 1960 e 1970 === Las feministas libertàrias americanas, las « anarcofeministas » çò se dison, provòcan de grands debats al subjècte del poder alara que lo movement feminista es en plan vam dins los ans 1960 e 1970. Critican las feministas liberalas e sociodemocratas (o socialistas), que defendon l’accession de las femnas al poder e qu'inscrivon lor action dins un movement dirigit per un elèit<span></span>: « Ni un Estat dels trabalhadors ni un sistèma matriarcal acabarà amb l’opression per totes e totas. L’objectiu, donc, es pas de "prene lo poder", coma los socialistas exòrtan d'o far, mas plan d’abolir lo poder. »<ref name="Boivin">Louise Boivin, ''Les anarcha-féministes'', in Relations, ''Actualité de l’[[Anarquisme|anarchisme]]'', n°682, février 2003, <small>[http://www.cjf.qc.ca/fr/relations/article.php?ida=1740&title=les-anarcha-feministes texte intégral]</small>.</ref> === Ans 2000 === L'anarcofeminisme contunha jos de formas novèla coma lo collectiu bolivien [[Mujeres Creando]], lo collectiu [[Ainsi Squattent-Elles !]] al Quebèc o l'esquat espanhòl [[Eskalera Karakola]]. == Tèmas == Un dels aspèctes màgers de l'anarcofeminisme es son oposicion a las concepcions tradicionalas de la familha, de l'educacion e del ròtle dels sèxes<ref name="ReferenceA">Emma Goldman, ''Marriage and Love''</ref>, oposicion realizada per exemple dins sa critica de l'institucion du maridatge<ref name="ReferenceA">Emma Goldman, ''Marriage and Love''</ref>. De Cleyre afirma que lo maridatge frena l'evolucion individuala<ref>Voltairine de Cleyre, ''They Who Marry Do Ill'' (1907)</ref>, alara que Goldman escriu: « ''Lo maridatge es d'en primièr un arantjament economic [...] la femna lo paga de son nom, de sa vida privada, de son estima de se e quitament de sa vida.''<ref name="ReferenceA">Emma Goldman, ''Marriage and Love''</ref> » L'anarcofeminisme defend donc una familha e d'estructuras educativas non ierarquicas, coma las Escòlas modèrnas, basadas sus las idèas de [[Francesc Ferrer|Francisco Ferrer]]<ref>Paul Avrich, ''The Modern School Movement: Anarchism and Education in the United States''</ref>. A l'ora d'ara, l'anarcofeminisme a una fòrta influéncia sue l'[[ecofeminisme]] : « ''Los ecofeministas devon remarcar que levat los anarcofeministas, pas cap de movement feminista se preoccupèt de la division natura/cultura.'' »<ref>Nacy Tuana & Rosemarie Tong, ''Feminism and Philosophy'', Westview Press (1995)</ref> Las amassadas anarcofeministas modèrnas mai importantas son Mujeres Creando en Bolívia, Radical Cheerleaders als EUA, et la conferéncia annadièra La Rivolta! a Boston. L'[[anarcoprimitivisme]] es un autre biais d'anarquisme qu'implica una ideologia feminista. Inspiradas de las òbras d'antropologistas coma Jared Diamond<ref>Jared Diamond, [https://web.archive.org/web/20080408200821/http://www.environnement.ens.fr/perso/claessen/agriculture/mistake_jared_diamond.pdf ''The Worst Mistake In The History Of The Human Race'']</ref> e Eleanor Leacock, que descrivon dins de societats passadas una relacion egalitària entre òmes e femnas, los anarcoprimitivistas sostenon que l'agricultura faguèt naícer en mai de la distinccion de las classas lo patriarcat e lo sexisme<ref>John Zerzan, [http://www.insurgentdesire.org.uk/patriarchy.htm ''Patriarchy, Civilization, and the Origins of Gender'']</ref>. == Premsa == [[Fichièr:Feminist_graffiti_france.jpg|right|thumb|Graffiti, Paris, 2012.]] Segon l'istoriana Marianne Enckell<ref>Marianne Enckell, ''Y en a pas une sur cent'', Réfractions, n°24, printemps 2010, [http://refractions.plusloin.org/IMG/pdf/2404.pdf texte intégral].</ref>, aquel corrent s'exprimiguèt mejans los jornals<span></span>: * ''La Voz de la Mujer'', (Buenos Aires, 1896-1897) de Virginia Bolten ; * ''L’Exploitée'' (Lausanne, 1907-1908) de Margarethe Faas-Hardegger ; * ''Tian Yi Bao'' (''Justícia naturala'', Toquio, en chinés, 1907) de He Zhen e de son companh; * ''The Woman Rebel'' (Nòva York, 1914) de Margaret Sanger ; * ''Seiko'' (''Bas-Blau'', Japon, vèrs 1920) de Noe Ito ; * ''Mujeres Libres'', (''Femnas Liuras'', Espanha 1936-1939). == Retrachs == === Emma Goldman === [[Fichièr:Emma_Goldman_seated.jpg|thumb|Emma Goldman vèrs 1911.]] Infirmièra de formacion, Emma Goldman (1869-1940) s'engatjèt tota sa vida en favor de la contracepcion, de l’amor liure, del drech a la liura maternitat, de l’[[omosexualitat]] o de l’egalitat economica entre òmes e femnas<ref name="Vanina">Vanina, ''Libération sexuelle et émancipation sociale'', Courant alternatif, n°5, 2000, [http://1libertaire.free.fr/EmmaGoldmannOCL.html texte intégral].</ref>. Quitament s'es ostila la [[feminisme]] de las sufragetas e al seus objectius al subjècte de drech de vòte de las femnas, combatèt apacionadament per la libertat de las femnas, e es fins ara reconeguda coma l'inspiratritz de l'anarcofeminisme, que s'opausa al [[patriarcat]] essent una dominacion de combatre tot coma l'Estat o lo [[capitalisme]]<ref>Marshall, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;409.</ref>. Es una davancièra de l'educacion de las femnas a la contracepcion, que definís coma una « estapa de la lucha sociala ». Coma fòrça feministas de l'epòca, vei l'[[avortament]] coma una consequéncia tragica de la misèra sociala e la contracepcion coma una alternatia emancipatritz. Es tanben una feverosa militanta de l'amor liure e una oposanta radicale al maridatge. En 1896, dins ''L’anarquisme e la question sexuala'', tracta de la question de la [[prostitucion]] atal<span></span>: « Totas las unions artificialas que ne sont pas consacradas per l’amor tòcan la prostitucion, que sián sanccionadas o non per la Glèisa e la societat. De tals unions pòdon aver sonqu’una influéncia degradanta a l'encòp sus la morala e la santat de la societat »<ref>Emma Goldman, ''L’anarchisme et la question sexuelle'', The Alarm, 27 septembre 1896, [https://web.archive.org/web/20160303191628/http://www.non-fides.fr/?L-anarchisme-et-la-question texte intégral].</ref>. Jutja las primièras feministas borgesas bridadas per las fòrças socialas del puritanisme e del capitalisme. Escriu: « Çò que nos cal, es nos desengatjar de las vilhas tradicions, dels abituds desuètas, puèi anar en d'avant. Lo movement feminista complièt sonque lo primièr cap alà. Cal esperar que prendrà pro de fòrça per ne far un de mai. Lo drech de vòte, a las capacitats civicas egalas pòdon constituir de bonas revendicacions, mas l’emancipacion vertadièra començarà pas a l’urna nimai la barra. Comença dins l’arma de la femna. [...] par sa regeneracion interiora [...] lo drech mai vital es aquel d’amar e d'èsser amada. Se l’emancipacion feminina parciala deu se transformar en una emancipacion complèta e vertadièra de la femna, es a condition qu’apanhe amb la nocion ridicula qu’èsser amada, èsser amanta e maire, es sinonime d’èsser esclava o subordonada. Cal que se desfaga de l’absurda nocion del dualisme dels sèxes, autrament dich que l’òme e la femna representon dos monds antagonistas. »<ref>Emma Goldmann, « La tragédie de l’émancipation féminine », revue Agone, n°28, 2003, [http://revueagone.revues.org/427 lire en ligne].</ref> En 1897, escriu: « Cridi l'independéncia de la femna, son drech a ganhar sa vida; de viure d'esparela; d'amar qui vòl e tant de personas que vòl. Cridi la libertat per ambedos sèxes, libertat d'accion, libertat d'amar e libertat de far nàisser »<ref>Quoted in Wexler, ''Intimate'', <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;94.</ref>. A un jornalista que li demanda « Pòt una persona n'amar mai d'una autra al meteis temps ? », Respond<span></span>: « Vesi pas perque non - se trapan las meteissa qualitats qu’aman dins mai d'una personas. Que poiriá los empachar d’amar las meteissas causas dins totas ? [...] Se daissam d’amar l’òme o la femna e que trobam qualqu’un d’autre, coma l’ai dich abans, ne parlam e cambiam tranquillament nòstre biais de vida. Los afars privats de la familha an pas besonh d’èsser expausadas dins los tribunals e venon pas publics. Pas degun pòt contrarotlar los sentiments, es perque deuriá pas i aver de gelosiá. »<ref>Emma Goldman, ''L’anarchie apporte à la femme plus qu’à n’importe qui d’autre, elle lui apporte tout ce qu’elle n’a pas : la liberté et l’égalité'', interview publiée dans le Sunday Magazine Post Dispatch de Saint Louis, 24 octobre 1897, [https://web.archive.org/web/20160313132546/http://robin-woodard.eu/spip.php?article11 en français], [http://sunsite.berkeley.edu/Goldman/Samples/whatis.html en anglais].</ref> Dins son ensag sus l'escòla modèrna, tanben tractèt de las questions de l'educacion sexuala. S'auça contra lo fach que « Los educators coneisson tanben de resultats sinistres e demoniacs de l'ignorança en matèria sexuala. Pasmens, an pas pro de compreneson nimai d'umanitat per tencar las barrièras que lo puritanisme bastuguèt a l'entorn del sèxe. Se pendent l'enfança aprendriam als òmes e las femnas una bèla camaraderiá, aquò neutralizariá la condicion ipersexualizada dels uns e dels autres e ajudariá l'emancipacion de las femnas plan mai que totas las leis sus lor estatut e lor drech de vòte »<ref>[http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Emma_Goldman__The_Social_Importance_of_the_Modern_School.html]Emma Goldman<span>. </span></ref>. === Madeleine Vernet === [[Fichièr:Vernet_Madeleine_(libertaire).jpg|thumb|Madeleine Vernet.]] Al meteis epòca, en França, Madeleine Vernet (1878-1949) pausa las meteissa questions<span></span>: « Quand defendètz amb tant d’ardor los drechs politics de la femna, es que vesètz per aquela la liberacion de son esclavatge sexual, me permeti de vos pausar una question<span></span>: « Quand la femna será elector e eligible, serà resolgut lo problèma de la prostitucion? » E compreni plan, de segur, la prostitucion jos totas sas formas. [...] En carta o sens carta, somesas o insomesas, conegudas o desconegudas, fòrça son las femnas que devon, per viure, aver recors a la prostitucion. Dempuèi la mondena que de retorn de fortuna faguèron descaser dins lo miègmond, fins l’obrièra que subís las exigéncia d’un patron o d’un contramèstre per aparar l’emplec qu'assegura lo pan als pichons; depuèi la joventa rica que se vend al maridatge per rescatar una fauta fins a la paura gojata qu'aquela meteissa deca menarà al riu (per emplegar la l'expression comuna), fòrça, plan fòrça son las formas de prostitucion. »<ref>Madeleine Vernet, ''Une question à Mme Madeleine Pelletier'', Le Libertaire, 28 juillet 1908, [http://www.marievictoirelouis.net/document.php?id=123&auteurid=122 texte intégral].</ref> === Nelly Roussel === [[Fichièr:NellyRoussel.jpg|thumb|Nelly Roussel en 1911.]] E Nelly Roussel (1878-1922) escriu<span></span>: « Pas degun es mai que ièu - benlèu o sabètz - partisan de l’union liura. Mas « union liura » es pas malaurosament sinonime d'« union illegala ». L’union vertadierament liura - basada sonque sus l’amor e n’avent pas mai d’autre rason d’èsser que el, - l’union ideala que sonham e que trabalham de totas nòstra fòrça de far un jorn realizable, aquela quita union existís pas, pòt pas existir ara per la femna, - o al mens per gaireben totas las femnas. Car, o sabètz tan coma ièu, i a gaire de mestièr ont pòsca, quitament quant lo trabalh es mai acarnit, subvenir completament al seus besonhs e aqueles dels seus enfants. E çò que fa son esclavatge, son benlèu mens las cadenas legalas, l’injuriós article del Còdi li prescrivant l’obesisença, que la necessitat ont se trapa, nòu còp sus detz, de recorrir a un òme que l’ajuda a viure e que sovent abusa de sa situacion per l’umiliar e la far serviciala. Maridatge regular, union illegitima, o « galanteriá »... al fons, es totjorn la meteissa causa per la femna, totjorn la meteissa situacion, tan perilhosa qu’umilianta<span></span>: liurar son còs a l’òme en cambi du pan quotidian. Se l’amor ripar dins lo fogal, es per escasença e per excepcion. E alara, es per aquò que ne volèm pas pus ! »<ref>Nelly Roussel, ''Féminisme'', Le Libertaire, 13 février 1904, [http://www.marievictoirelouis.net/document.php?id=148&auteurid=147 texte intégral].</ref> === Mujeres Libres === [[Fichièr:Mujeres_Libres_9.gif|thumb|''Mujeres Libres'', 1938.]] En abril 1936, Lucia Sanchez Saornil, Mercedes Comaposada e Amparo Poch y Gascón fondan Mujeres Libres (''Femnas Liuras''), la primièra organizacion feminista autonòma proletariana en Espanha. Sa tòca es d'acabar amb lo « triple esclavatge de las femnas<span></span>: l’ignorança, lo capital e los òmes ». Se unas de las fondatriças exerça de professions liberalas, la granda majoritat dels seus membres (près de 20 000 en julhet de 1937) son eissidas de las classas obrièras. Las femnas de Mujeres Libres tòcan a l'encòp de passar los obstacles de l’ignorança e de l’inexperiéncia que las empachan de participar coma egalas a la lucha per une societat melhora, e a combatre la dominacion dels òmes quitament al sen del movement libertari<ref>Martha A. Ackelsberg, ''« Séparées et égales » ? ''</ref>. L'organizacion lucha sus dos fronts<span></span>: per la [[Feminisme|liberacion de las femnas]] e per la revolucion sociala. Dins l'Espanha revolucionària dels ans 1936-1937, las Mujeres Libres s'opausan al sexisme de lors camaradas militants e volon s'emancipar de l'estatut marginal que lor es reservat al sen d'un movement libertari que pretend abolir la dominacion e la ierarquia. Per ela, l'emancipacion de las femnas es inseparable de l'emancipacion sociala. Se pels anarquistas, los mejans realizats dins la lucha revolucionària inspiran la societat futura, afirmisson que l'egalitat de las femnas seguirà pas ''automaticament'' la revolucion sociala se se reliza pas en practica sul còp. Mujeres Libres prepara las femnas e de ròtles de menairas dins lo movement anarquista, organizan d'ecòlas, de grops de paraula reservats a las femnas, tot aquò per que las femnas pòsca aquerir l'estima de se e la fisança dins lors capacitats. Mujeres Libres publica un jornal eponime ont es abordat l'education sexuala, definit segon los tèrmes de l'epòca, coma « la coneissença del foncionament fisiologic de nòstre organisme, mai especialament l'aspècte eugenic e sexologic ». A Barcelona, l'associacion es a l'origina de la creacion de la ''Casa de la dona treballadora'' e de la campanha en favor de la reinsercion de las [[Prostitucion|prostituidas]] dins los ''Liberatorios de prostitucion''. La prostitucion es fermament combatuda. La tòca es pas de l'amenatjar mas de l'eradicar, fasent las femnas economicament independentas e realizant una prigonda revolucion sociala e morala. Mai se desòlan de veire fòrça de lors camaradas òmes frequentar los ostals de passa<ref name="Salles">Jean-Paul Salles, ''Mujeres Libres, des femmes libertaires en lutte. ''</ref>. ==== Amparo Poch y Gascón ==== [[Fichièr:Amparo_Poch_y_Gascon.jpg|thumb|Amparo Poch y Gascón]] Amparo Poch y Gascón, doctòra en medecina e propagandista de la libertat sexuala es una de las tres fondatriças de las Mujeres Libres. Dins ''La Vida sexual de la femna'' (1932), incita les femnas a s'espandir per l'amor liure e la practica de la bisexualitat. Es responsable, en 1936, dels ''Liberatorios de prostitución'', ostals destinats a las prostituidas, ont pòdon recebre de sonhs de santat, de psicoterapia e una formacion professionala per lor permetre d'aquerir una independéncia economica per de mojans socialament acceptables. En decembre de 1937, es reponsable d'un luòc d'escambi e d'educacion per las femnas nomenat ''Casal de la Dona Treballadora''<ref>L'Éphéméride anarchiste : [http://www.ephemanar.net/octobre15.html Amparo Poch y Gascon].</ref>. ==== Lucía Sánchez Saornil ==== [[Fichièr:América Barroso García.jpg|thumb|Lucía Sánchez Saornil.]] Lucía Sánchez Saornil es una de las tres fondatriças de las Mujeres Libres. Es obertament lesbienna<ref>Helena Andrés Granel, ''Mujeres Libres (1936-1939) : Una lectura feminista'', Seminario Interdisciplinar de Estudios de la Mujer, Universidad de Zaragoza, 2006, [https://web.archive.org/web/20120402065947/http://wzar.unizar.es/siem/articulos/Premios/MujeresLibres.pdf page 24].</ref>. Dempuèi joventa, escriu de poesia e es associada al movement literari dels ultraïstas. Ja en 1919, publiquèt dins fòrça jornals coma ''Los Quijotes'', ''Tableros'', ''Plural'', ''Manantial'' e ''La Gaceta Literaria''. Mercé son pseudonime masculin, pòt explorar de tematicas lesbienas<ref>Juan Fernandez, [http://elpais.com/diario/2007/12/06/paisvasco/1196973608_850215.html ''Tener referentes serios de lesbianas elimina estereotipos'', El Pais], 6 décembre 2007.</ref> a una epòca ont l'omosexualitat es criminalizada, subjècta a la censura e a la repression. Prigondament decebuda pels prejutjats chauvinistas dels [[Segonda Republica Espanhòla|republicans]], se liga amb doas camaradas, Mercedes Comaposada e Amparo Poch y Gascón per formar Mujeres Libres en abril de 1936. Rebuta lo vejaire, dominant pels anarquistas, que l'egalitat dels sèxes vendrà naturalament d'una societat sens classas. == Epòca contemporanèa == En 2008, lo ''Secretariat [[Patriarcat|Antipatriarcat]]'' de l'organizacion Alternativa libertària precisa: « Coma [[Feminisme|feministas]], libertàrias e anticapitalistas, revendicam una revolucion sexuala que confondan pas liberalisme e amor liure. Donc pòt pas i aver de vertadièra revolucion sexuala sens tornar suls apòrts economics d’expleitacion. Aquela revolucion supausa tanben tornar sus totas las formas de ierarquia per que sián possibles de relacions entre individús liberats dels rapòrts de dominacion. Fin finala, supausa una educacion libertària a una sexualitat que permeta d’acceptar una pluralitat de formas de relacions amorosas e sexualas desliuradas del machisme. »<ref>Secrétariat Antipatriarcat, ''Pour une révolution sexuelle, féministe, libertaire et anticapitaliste'', Alternative libertaire, 2008, [http://www.alternativelibertaire.org/?Pour-une-revolution-sexuelle lire en ligne].</ref> == Notas e referéncia == <references /> == Vejatz tanben == === Bibliografia === [[Fichièr:He_Zhen.png|right|thumb|He Zhen (sens data).]] * Guillaume Goutte, ''Lucia Sanchez Saornil, poétesse, anarchiste et féministe'', Paris, Editions du Monde libertaire, mars 2011. * Martha A. Ackelsberg, ''La vie sera mille fois plus belle : les Mujeres Libres, les anarchistes espagnols et l'émancipation des femmes'', traduit de l'anglais par Marianne Enckell et Alain Thévenet, Atelier de création libertaire, 2010<ref>[[Bibliotèca Nacionala de França|BNF]] : [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?ID=42178906&idNoeud=1.2.1&SN1=0&SN2=0&host=catalogue notice].</ref>{{Modèl:,}}<ref>[[SUDOC|Sudoc]] : [http://www.sudoc.abes.fr/DB=2.1/SRCH?IKT=12&TRM=143894234 notice].</ref>{{Modèl:,}}<ref>WorldCat : [http://www.worldcat.org/title/vie-sera-mille-fois-plus-belle-les-mujeres-libres-les-anarchistes-espagnols-et-lemancipation-des-femmes/oclc/690359216&referer=brief_results notice].</ref>. * Anne Steiner, ''Les militantes anarchistes individualistes : des femmes libres à la Belle Époque'', Amnis, 8/2008, [http://amnis.revues.org/1057 texte intégral]. * Collectif, ''Femmes et anarchistes - Voltairine de Cleyre et Emma Goldman'', [http://www.lespressesdureel.com/PDF/2434.pdf préface d' Émilie Notéris], BlackJack éditions, mars 2014, {{Modèl:ISBN|978-2-91806-334-6}}, <small>[http://www.lespressesdureel.com/ouvrage.php?id=2434 notice éditeur]</small>. * Francis Dupuis-Déri, ''Hommes anarchistes face au féminisme. Pistes de réflexion au sujet de la politique, de l’amour et de la sexualité'', Réfractions, n°24, printemps 2010, [http://refractions.plusloin.org/IMG/pdf/2412_1_.pdf texte intégral]. * ''Le féminisme libertaire ou l’anarcha-féminisme'', Conférence d’Hélène Hernandez et Élisabeth Claude, 19 novembre 2010, Université populaire de Troyes, <small>[http://www.auboisementcorrect.com/IMG/pdf/4_pages.pdf lire en ligne]</small>. * Louise Boivin, ''[http://www.cjf.qc.ca/fr/relations/article.php?ida=1740&title=les-anarcha-feministes Les anarcha-féministes]'', in Relations, ''Actualité de l’[[Anarquisme|anarchisme]]'', n°682, février 2003, <small>[http://www.cjf.qc.ca/fr/relations/article.php?ida=1740&title=les-anarcha-feministes texte intégral]</small>. * Gabriella Fiore, ''L’anarcha-féminisme'', Possibles, 17 juillet 2014, <small>[https://web.archive.org/web/20210423085417/http://redtac.org/possibles/2014/07/17/lanarcha-feminisme/ texte intégral]</small>. * Jean Marestan, Madeleine Pelletier, ''Féminisme'', Encyclopédie anarchiste, initiée par Sébastien Faure, 1925-1934, <small>[https://web.archive.org/web/20150924000604/http://www.encyclopedie-anarchiste.org/articles/f/feminisme.html texte intégral]</small>. * Agathe, ''Les femmes dans le mouvement révolutionnaire'', La Lanterne noire, n°10, mars 1978, <small>[http://ucl-saguenay.blogspot.fr/2012/02/nous-republions-ce-texte-originalement.html texte intégral]</small>. * Marianne Enckell, ''Y en a pas une sur cent'', Réfractions, n°24, printemps 2010, <small>[https://web.archive.org/web/20160307045500/http://refractions.plusloin.org/spip.php?article531 texte intégral]</small>. * Beverley Skeggs, ''Des femmes respectables - Classe et genre en milieu populaire'', Agone, 2015, 422 p. * Martine Monacceli (dir.), ''Ces hommes qui épousèrent la cause des femmes : Dix pionniers britanniques'', Éditions de l'Atelier, 2010, {{Modèl:ISBN|2708241052}}, <small>[https://web.archive.org/web/20131228044347/http://www.recherches-britanniques.com/fileadmin/user_upload/Articles/v1n1/CR_LEDUC_1_1_2011RB.pdf compte-rendu de Guyonne Leduc, Université de Lille 3]</small>. * Micheline de Sève, ''Pour un féminisme libertaire'', Boréal Express, 1985, 154 p. * Nicole Laurin-Frenette, ''Féminisme et anarchisme : quelques éléments théoriques et historiques pour une analyse de la relation entre le Mouvement des femmes et l’État'', in ''Femmes : pouvoir, politique, bureaucratie'', Lyon, Atelier de création libertaire, 1984. * Commission Femmes de la Fédération anarchiste, ''L’anarcha-féminisme'', Réfractions, n°24, printemps 2010, [http://refractions.plusloin.org/IMG/pdf/2405.pdf pp.41-50]. * Julie Abbou, ''L’Antisexisme linguistique dans les brochures libertaires : Pratiques d’écriture et métadiscours'', Thèse, Laboratoire Parole et Langage, Université de Provence, 2011, <small>[https://tel.archives-ouvertes.fr/tel-00643802/document vol. 1] - [https://tel.archives-ouvertes.fr/tel-00643802/file/ABBOU_These_Annexes.pdf vol. 2]</small>. * Secrétariat Antipatriarcat, ''Pour une révolution sexuelle, féministe, libertaire et anticapitaliste'', Alternative libertaire, 7 mars 2008, <small>[http://www.alternativelibertaire.org/?Pour-une-revolution-sexuelle lire en ligne]</small>. * Nicole Beaurain, Christiane Passevant, ''Femmes et anarchistes : De Mujeres libres aux anarchaféministes'', L'Homme et la société, n°123-124, 1997, ''Actualité de l'anarchisme'', [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/homso_0018-4306_1997_num_123_1_2880 page 76]. * {{Modèl:En}} He Zhen, « Women's Liberation », 1907, ''in'' Robert Graham, « Anarchism : A Documentary History of Libertarian Ideas - Volume I - From Anarchy to Anarchism (300 CE to 1939) », Montréal/New-York/London, Black Rose Book, 2005, [https://libcom.org/files/Graham%20R%20%28Ed.%29%20-%20Anarchism%20-%20A%20Documentary%20History%20of%20Libertarian%20Ideas%20Volume%20One%20-%20From%20Anarchy%20to%20Anarchism%20%28300%20CE%20to%201939%29.pdf pp.336-341]. === Articles connèxes === * Feminisme radical - Feminisme prosèxe - Libertari - Ecofeminisme - Libertat sexuala e anarquisme * Filosofia politica d'Emma Goldman * Ainsi Squattent-Elles ! - Mujeres Creando - Mujeres Libres - [[Teresa Claramunt]] - La Alzada * Lucía Sánchez Saornil - Mika Etchebéhère - Lola Iturbe - Teresa Wilms Montt - Moses Harman * ''Libertarias'' (film) === Liens extèrnes === * A l’eissida de son <abbr class="abbr" title="Septième">VIIⁿ</abbr><abbr class="abbr" title="Septième"></abbr> congrès, Alternativa libertària adoptèt una [http://alternativelibertaire.org/spip.php?article378 mocion] precisant las basas e las perspectivas d’una reflexion e d’una lucha politica contra lo sexisme e lo patriarcat. * [https://web.archive.org/web/20160303230743/http://endehors.net/news/pour-contribuer-a-un-debat-sur-l-anarcha-feminisme Article sur l'anarcofeminisme] * [https://web.archive.org/web/20160303193228/http://www.c-g-a.org/content/la-lutte-antipatriarcale Mocion antipatriarcala] adoptada per la Coordinacion dels Grops Anarquistas, l'11 de novembre de 2011. * {{Modèl:Es}} [http://laalzada.wordpress.com/ La Alzada, Acción Feminista Libertaria] (Chili), <small>[http://www.laalzada.org/sitio/?page_id=22 site oficial]</small>. <references /> [[Categoria:Anarquisme]] phwmqlcue5ycpupfzhn0tg93qexmvqd 0 158843 2512076 1991788 2026-11-03T02:59:30Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512076 wikitext text/x-wiki {{Infobox | nom2= Escòla centrale de París |tematica= |carta= }} L’escòla centrala de París (en [[francés]] ''École centrale de Paris'' o pus simplament ''Centrale Paris'') es una granda escòla francesa situada a [[París]]. == Ligams extèrnes == * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20120609005627/http://www.ecp.fr/ Sit web oficial de l'École centrale de Paris] [[Categoria:Estudis superiors en França]] [[Categoria:París]] [[Categoria:Granda escòla]] gxi0nl4wxta32mep1a1b590jdqfxrbe 8 164415 2512034 2045978 2026-11-02T19:43:31Z Maintenance script 22848 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2512034 javascript text/javascript /* jshint asi: true */ /* global mw, $, CiteTB, citeTemplate, citeErrorCheck */ if ( window.CiteTB === undefined ) { window.CiteTB = { "Templates" : {}, // All templates "Options" : {}, // Global options "UserOptions" : {}, // User options "DefaultOptions" : {}, // Script defaults "ErrorChecks" : {} // Error check functions }; } if (typeof mw.usability == 'undefined') { mw.usability = {}; mw.usability.getMsg = function(m) { return mw.messages.get(m); } mw.usability.addMessages = function(msgs) { mw.messages.set(msgs); }; } // Object for cite templates window.citeTemplate = function (templatename, shortform, basicfields, expandedfields) { // Properties this.templatename = templatename; // The template name - "cite web", "cite book", etc. this.shortform = shortform; // A short form, used for the dropdown box this.basic = basicfields; // Basic fields - author, title, publisher... // Less common - quote, archiveurl - should be everything the template supports minus the basic ones this.extra = expandedfields; this.incrementables = {}; // Add it to the list CiteTB.Templates[this.templatename] = this; // Methods this.makeFormInner = function(fields, incrsetup) { var i=0; var trs = []; var autofills = [] for (i=0; i<fields.length; i++) { var fieldobj = fields[i]; var field = labelfield = fieldobj.field; var ad = false; if (incrsetup && fieldobj.increment_group) { field = fieldobj.field.replace('<N>', '1'); labelfield = fieldobj.field.replace('<N>', ''); if (this.incrementables[fieldobj.increment_group] && !this.incrementables[fieldobj.increment_group].setup) { // The object has been created, but not fully initialized this.incrementables[fieldobj.increment_group]['fields'].push(fieldobj) } else if (!this.incrementables[fieldobj.increment_group]) { // Object not yet created this.incrementables[fieldobj.increment_group] = { 'fields': [fieldobj], 'val':1, 'setup': false }; } else if (this.incrementables[fieldobj.increment_group] && this.incrementables[fieldobj.increment_group].setup) { // Fully initialized from a previous invocation of this function, just resetting the number this.incrementables[fieldobj.increment_group].val = 1 } } else if (fieldobj.increment_group) { // Adding a new row incrval = this.incrementables[fieldobj.increment_group].val; field = fieldobj.field.replace('<N>', incrval.toString()); labelfield = fieldobj.field.replace('<N>', ''); } if ($.inArray(field, CiteTB.getOption('autodate fields')) != -1 ) { im = $('<img />').attr('src', '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Nuvola_apps_date.svg/20px-Nuvola_apps_date.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-insert-date')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-insert-date')); var ad = $('<a />').attr('href', '#'); ad.append(im); ad.attr('id', 'cite-date-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field); $( document ).on( 'click', '#cite-date-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field, CiteTB.fillAccessdate ); } if (fieldobj.autofillid) { var autotype = fieldobj.autofillid; im = $('<img />').attr('src', '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/System-search.svg/20px-System-search.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-autofill-alt')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-autofill-alt')); var ad = $('<a />').attr('href', '#'); ad.append(im); ad.attr('id', 'cite-auto-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field+'-'+autotype); autofills.push('#cite-auto-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field+'-'+autotype); } if (fieldobj.increment_button) { var incrtype = fieldobj.increment_group; im = $('<img />').attr('src', '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Nuvola_action_edit_add.svg/20px-Nuvola_action_edit_add.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-increment-alt')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-increment-alt')); var ad = $('<a />').attr('href', '#'); ad.append(im); ad.attr('id', 'cite-incr-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+incrtype); } var display = mw.usability.getMsg('cite-'+labelfield+'-label'); if (typeof display !== 'string') { if (fieldobj.label) { display = CiteTB.fixStr(fieldobj.label); } else { display = CiteTB.fixStr(labelfield) } } var tooltip = fieldobj.tooltip ? $('<abbr />').attr('title', mw.usability.getMsg(fieldobj.tooltip)).html('^?') : false; var input = ''; if (ad) { input = $('<input tabindex="1" style="width:85%" type="text" />'); } else { input = $('<input tabindex="1" style="width:100%" type="text" />'); } input.attr('id', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field); if (fieldobj.autofillprop) { classname = 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+fieldobj.autofillprop if (fieldobj.increment_group) { input.addClass('cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-incr-'+fieldobj.increment_group); classname+='-'+this.incrementables[fieldobj.increment_group].val.toString(); } input.addClass(classname); } var label = $('<label />'); label.attr('for', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field).text(display); if (tooltip) { label.append(tooltip); } var style = 'text-align:right; width:20%;'; if (i%2 == 1) { style += ' padding-left:1em;'; } else { var tr = $('<tr />'); } var td1 = $('<td class="cite-form-td" />').attr('style', style); td1.append(label); tr.append(td1); var td2 = $('<td class="cite-form-td" style="width:30%" />'); td2.append(input); if (ad) { td2.append(ad); } tr.append(td2); if (i%2 == 0) { trs.push(tr); } } var needsetup = false; for (g in this.incrementables) { if (!this.incrementables[g].setup) { needsetup = true; $( document ).on( 'click', '#cite-incr-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+g, CiteTB.incrementFields ); this.incrementables[g].setup = true; } } if (needsetup) { for(i=0; i<autofills.length; i++) { $( document ).on( 'click', autofills[i], CiteTB.initAutofill ); } } return trs; } // gives a little bit of HTML so the open form can be identified this.getInitial = function() { var hidden = '<input type="hidden" class="cite-template" value="' + this.templatename + '"/>'; return hidden; } // makes the form used in the dialog boxes this.getForm = function() { var main = $("<div class='cite-form-container' />"); var form1 = $('<table style="width:100%; background-color:transparent;" class="cite-basic-fields" />'); var i=0; var trs = this.makeFormInner(this.basic, true); for (var i=0; i<trs.length; i++) { form1.append(trs[i]); } var form2 = $('<table style="width:100%; background-color:transparent; display:none" class="cite-extra-fields">'); trs = this.makeFormInner(this.extra, true); for (var i=0; i<trs.length; i++) { form2.append(trs[i]); } main.append(form1).append(form2); var form3 = $('<table style="width:100%; background-color:transparent;padding-top:1em" class="cite-other-fields">'); var tr = $('<tr />'); var td1 = $('<td class="cite-form-td" style="text-align:right; width:20%" />'); var label1 = $('<label />'); label1.attr('for', "cite-"+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-name').text(mw.usability.getMsg('cite-name-label')); td1.append(label1); var td2 = $('<td class="cite-form-td" style="width:30%" />'); var input1 = $('<input tabindex="1" style="width:100%" type="text" />'); input1.attr('id', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-name'); td2.append(input1); var td3 = $('<td class="cite-form-td" style="text-align:right; padding-left:1em; width:20%">'); var label2 = $('<label />'); label2.attr('for', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-group').text(mw.usability.getMsg('cite-group-label')); td3.append(label2); var td4 = $('<td class="cite-form-td" style="width:30%" />'); var input2 = $('<input tabindex="1" style="width:100%" type="text" />'); input2.attr('id', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-group'); td4.append(input2); tr.append(td1).append(td2).append(td3).append(td4); form3.append(tr); main.append(form3); var extras = $('<div />'); extras.append('<input type="hidden" class="cite-form-status" value="closed" />'); var hidden = $('<input type="hidden" class="cite-template" />'); hidden.val(this.templatename); extras.append(hidden); var span1 = $('<span class="cite-preview-label" style="display:none;" />'); span1.text(mw.usability.getMsg('cite-raw-preview')); extras.append(span1).append('<div class="cite-ref-preview" style="padding:0.5em; font-size:110%" />'); var span2 = $('<span class="cite-prev-parsed-label" style="display:none;" />'); span2.text(mw.usability.getMsg('cite-parsed-label')); extras.append(span2).append('<div class="cite-preview-parsed" style="padding-bottom:0.5em; font-size:110%" />'); var link = $('<a href="#" class="cite-prev-parse" style="margin:0 1em 0 1em; display:none; color:darkblue" />'); link.text(mw.usability.getMsg('cite-form-parse')); extras.append(link); main.append(extras); return main; } } /* Class for error checks FIXME: DOCS OUT OF DATE type - type of error check - current options: * 'refcheck' - apply a function on each ref individually * function should accept a ref object, return a string * 'reflist' - apply a function on the entire ref list * function should accept an array of ref objects, return an array of strings * 'search' - apply a function ro the page text * function should accept the page text as a string, return an array of strings The strings returned by the function should be valid HTML func - The function described above testname - Name of the error check, must not contain spaces desc - A short description of the test */ window.citeErrorCheck = function (obj) { this.obj = obj CiteTB.ErrorChecks[this.obj.testname] = this; this.run = function() { var errors = []; switch(this.obj['type']) { case "refcheck": CiteTB.loadRefs(); for(var i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { var e = this.obj.func(CiteTB.mainRefList[i]); if (e) { errors.push(e); } } break; case "reflist": CiteTB.loadRefs(); errors = this.obj.func(CiteTB.mainRefList); break; case "search": var func = this.obj.func CiteTB.getPageText(function(text) { errors = func(text); }); break; } return errors; } this.getRow = function() { var row = $("<li />"); var check = $("<input type='checkbox' name='cite-err-test' />"); check.attr('value', this.obj.testname); var label = $("<label />").html(mw.usability.getMsg(this.obj.desc)); label.attr('for', this.obj.testname); row.append(check).append(' &ndash; ').append(label); return row; } } $('head').trigger('reftoolbarbase'); 6ury5yvnu5ip1xfzduzr7b27inea3lp 0 166154 2512011 2342774 2026-11-02T15:38:08Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512011 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Molière_le_Médecin_malgré_lui.jpg|vinheta|Frontispice de l'édition de 1682.]] '''Lo Mètge per fòrça''' (títol original en francés: ''Le medecin malgré lui'') es una [[pèça de teatre]] de [[Molière]] en tres actes de respectivament 5, 5 e 11 scènas en [[pròsa]] representada pel primièr còp lo [[6 d'agost]] de [[1666]] al Teatre del Palais-reial de París, ont faguèt un grand succès. Utilizant de motius eissits de la comèdia italiana ja utilizats dins ''[[Lo Mètge Volant]]'' e ''[[L'Amor Mètge]]'', Molière i apondèt d'elements tirats de la tradicion de la farça francesa e d'aquesta dels [[Flablèl|flablèls]] de l' [[Edat Mejana]]. De situacions calhòlas e la parodia de las practicas medicalas de l'epòca, que son los tèmes màger del ''Mètge contra son grat'', amagan una denonciacion del [[charlatanisme]], una [[satira]] de la credulitat, veire una critica de la [[Religions|religion]]. == La Pèça == === Lista dels personatges === * ''Sganarelle<span></span>'': espos de ''Martine'' * ''Martine''<span></span>: esposa de ''Sganarelle'' * ''Monsieur Robert''<span></span>: vesin de ''Sganarelle'' * ''Valère<span></span>'': servicial de ''Géronte'' * ''Lucas<span></span>'': espos de ''Jacqueline'' e servicial de ''Géronte'' * ''Géronte<span></span>'': paire de ''Lucinde'' * ''Jacqueline<span></span>'': noiriça a cò de ''Géronte'' e femna de ''Lucas'' * ''Lucinde''<span></span>: filha de ''Géronte'' * ''Perrin<span></span>'': filh de ''Thibaut'', païsan * ''Thibaut<span></span>'': paire de ''Perrin'' * ''Léandre''<span></span>: amant de ''Lucinde'' === Resumit === '''Acte I :''' Se carpinhan los esposes ''Sganarelle'' e ''Martine'', brega que s'acaba per una bastonada donada pel marit a sa femna. Arriba ''M. Robert,'' un vesin vengut reconciliar los esposes, arrèsta la garrolha, ''Sganarelle'' e ''Martine'' se tornant alara contra el. Aquesta promet pasmens de se venjar, alara que son marit se'n va cercar de lenha. L'escasença li ven quand arriban ''Valère'' e ''Lucas'', los servicials de ''Géronte'', en cerca d'un mètge per la filha de lor mèstre. ''Martine'' lor designa ''Sganarelle'', explicant qu'aquel es un mètge de tria, mas excentric: de fach refusa d'avoar sos talents al subjècte de medecina a mens de recebre de bastonadas. Torna'' Sganarelle'', los dos valets li avent demandat s'èra verai qu'èra mètge, e ''Sganarelle'' l'avent denagat, recep una tala bastonada qu'a la fin accèpta d'èsser reconegut coma tal. Sortís seguent los dos òmes. '''Acte II :''' ''Géronte'' se planh de la malautiá de sa filha ''Lucinde'', venguda muta, çò qu'ajorna son maridatge amb ''Horace'', l'espos que li causiguèt. Refusa d'escotar los avises savis de ''Jacqueline'', la noiriça de ''Lucinde'' (e femna de ''Lucas''), qu'ensag de li explicar que la joventa se portariá melhor se son paire li permetriá de se maridar amb ''Léandre'', lo jovent que s'enamorèt ela. Mas ''Léandre'' es pas ric coma cal al vejaire de ''Géronte''. ''Valère'' e ''Lucas'' presentan ''Sganarelle'' a ''Géronte'', e lo mètge fals, après aver examinat ''Lucinde'' (e après aver fringar amb ''Jacqueline''), dona un novèla mòstra burlesca de sos talents e conselha de li far manjar de pan banhat dins de vin. Se'n torna après aver estat pagat per ''Géronte''. '''Acte III :''' A cò d'el retornar, ''Sganarelle'' encontra ''Léandre'', que li prega de l'ajudar a rejónher ''Lucinde'', çò que lo fagotaire acaba per acceptar quand lo jovent li prepausa d'argent. ''Léandre'' se desguisa alara en apoticairi e seguís ''Sganarelle''. Pel camin de l'ostal de ''Géronte'', encontran ''Thibaut'', un païsan accompanhat de son filh ''Perrin'', que suplica lo mètge fals de garir sa femna. ''Sganarelle'' l'enjónh de donar a la malauta de formatge, e se fa pagar la consulta. A cò de ''Géronte'', ''Sganarelle'' torna son ensag per seduire ''Jacqueline'', arrestat per l'arribada de ''Lucas''. Pendent que ''Géronte'' explica a ''Sganarelle'' que lo remèdi ja preconizat per sa filha faguèt pas que pejorar son mal, ''Léandre'', que ''Géronte'' a pas reconegut, s'entreten amb ''Lucinde''. A la joventa li torna la paraula e se carpinha amb lo paire al subjècte de son maridatge. ''Sganarelle'' ordona a ''Léandre'' que s'ane donar un cèrt remèdi a la joventa. Los jovents sortisson emsems. ''Lucas'', qu'a descobèrt l'amagat, ven prevenir ''Géronte'' de l'engana que foguèt victima<span></span>: lo vièlh òme ordona que se prenga'' Sganarelle'', que lo vòl penjar. ''Martine'' arriba, per cercar son marit, e descobrís que ''Sganarelle'' es prisonièr. ''Géronte'' refusa de se mostrat indulgent pel mètge fals, qu'es salvat pel retorn suprés de ''Lucinde'' e de ''Léandre'', qu'explica que ven d'aprene qu'a eritat de la fortuna de son oncle. ''Géronte'' l'accèpta alara coma gendre. ''Martine'' e ''Sganarelle'', reconciliats, tornan a cò d'eles. == Contèxte == === Creacion === Molière comença l'escritura del ''Mètge contra son grat'' just après la creacion del ''[[Lo Misantròp o l'Atrabilari Amorós|Misantròp]]'' (en junh de 1666). S'agissiá en efièch de replicar al doble projècte de pèças lançat pels comedians concurents de l'[[Ostau de Borgonha (París)|Ostal de Borgonha]]<span></span>: ''Lo Gelós invisible'' e ''La Nòça de vilatge'' (ambedoas de [[Brécourt]]), que tractavan del « farcesc galant » ont Molière èra vengut un mèstre<ref name="bourqui1465">{{harvsp|Michel|Bourqui|2010|p=1465}}.</ref>. Alara decida d'escriure une « pichona comèdia » en tres actes e en pròsa, donc mai aviat de compausar, e que foguèt jogada lo 6 d'agost de 1666 jol títol de ''Le Médecin de force ''(Lo mètge forçat), en complement d'una pèça de [[Jean Donneau de Visé|Donneau de Visé]] creada l'an precedent: ''La Mère coquette'' (La maire crocarèla). Aquesta novèla comèdia foguèt plan aculhida pel public parisenc<ref>{{harvsp|Michel|Bourqui|2010|p=1465-1466}}.</ref>{{,}}. La primièra representacion de la pèça se donèt amb los comedians seguents<span></span>: Molière (''Sganarelle''), Mlle de Brie (''Martine''), Du Croisy (''Géronte''), Armande Béjart (''Lucinde''), La Grange (''Léandre'')<ref>''Le Médecin malgré lui'', éditions Nouveaux classiques Larousse, Librairie Larousse, 1970, <abbr class="abbr" títol="page(s)">p.</abbr>&nbsp;24.</ref> == Elements d'analisi == === Las fonts de la pèça === Molière utiliza dins ''Lo Mètge contra son grat'' de motius, situacions, veire de replicas ja presenta dins ''[[Le Médecin volant|Lo Mètge Volant]]'' e dins ''[[L'Amour médecin|L'Amor mètge]]''<span></span>: torna subretot al tèma del mètge fals e aquel de la falsa malautiá, eissit de la tradicion de la comèdia italiana<ref>{{harvsp|Michel|Bourqui|2010|p=1469}}.</ref>. I superpausa la tematica del « mètge foçat », eissit d'un vièlh fons indoeurpèu, que se trapa dins lo quaranten conte del recuèlh indian ''Śukasaptati'', ont se conta cossí la femna d'un braman pretend que son marit pòt garir la filha del rei, tocada per un abcès a la garganta; l'òme capita coma cal, fasent rire la princessa<ref>{{harvsp|Dandrey|1998|p=109}}</ref>{{,}}. Aqueste tèma del « mètge forçat » benlèu foguèt pres per Molière dins la version que'n dona un fablèl de [[sègle XIII]], ''« Le vilain mire »'', sens que se sap pas precisament per quin biais prenguèt coneissença d'aquela istòria<ref>{{harvsp|Michel|Bourqui|2010|p=1467}}.</ref>. === Las allusions calhòlas === Dins'' Lo Mètge contra son grat ''i a fòrça en allusions calhòlas<span></span>: dins la primièra scèna, ''Sganarelle'' evòca sa nuèch de nòças amb ''Martine'' (fasent comprene qu'èra pas pus verge per l'escasença<ref>{{harvsp|Michel|Bourqui|2010|p=1477}}.</ref>); ''Jacqueline'' prepausa de sonhar ''Lucinde'' li donant un marit, presentant aqueste remèdi coma un « emplastre que garís totes los mals del filham », (la forma cilindrica que presentavan los emplastres abans l'utilizacion fasiá evident lo sens fallic del sosentendut pel public de l'epòca<ref>{{harvsp|Michel|Bourqui|2010|p=1479}}.</ref>); presentant ''Léandre'' a ''Géronte'' coma essent aquel que sa filha « aurà besonh », ''Sganarelle'', explica una didascalia, « [fa] de signes amb sa man qu'es un apoticari », es a dire que mima la manòbra de la penetracion d'un clistèri<ref>{{harvsp|Michel|Bourqui|2010|p=1481}}</ref>,{{etc.}} Aquesta dimension de la pèça se fa amb lo retorn al vam de la literatura galanta e calhòla al començament dels ans 1660, marcada per un novèla edicion de ''La Farce de Maitre Pathelin'', dels romans de [[François Rabelais|Rabelais]] (1659), o mai de las òbras de [[Tabarin]]<ref>{{harvsp|Michel|Bourqui|2010|p=1472}}.</ref>. La brega d'ostal, amb son cortègi estereotipat de bastonadas e de galejadas misoginas ven del meteis fons (de bastonada donadas per marit a sa femna son ja presents dins ''« fabliau du vilain mire. ''<ref>{{harvsp|Michel|Bourqui|2010|p=1471-1473}}</ref>''»'') === Estetica de la farça === ''Lo Mètge contra son grat ''presenta una dimension de farça, que l'esperit se manifèsta d'en primièr dins la coeréncia dramatica de l'ensemble<span></span>: las situacions e lors encadenaments semblant pauc motivats, dempuèi la brega sens rason amb que comença la pèça fins a son desnosament inversemblable e artificial (retorn sens causa de ''Martine'' e eritatge imprevist que permet de tornar la situacion), passant per l'engana gaire convenquenta de ''Martine'', que mena un improbable qui pro quo, pasmens plan lèu acceptat coma evidéncia per totòm, e tanben per aquel que n'es lo subjècte (''Sganarelle'' vengut mètge improvisat<ref name="Dandrey161">{{harvsp|Dandrey|1998|p=161}}</ref>.) L'accion paréis coma essent mens menada pel desir de la continuïta dramatica que per una « ''juxtaposicion de scènas'' cridadas las unas al respècte de las autras segon lors tèmas e los tons », çò escriu Patrick Dandrey. Pasmens i a dins la pèça l'utilizacion d'un esquèma de farça mostrat per Bernadette Rey-Flaud, que l'accion consistís per l'aviada d'una maqueneriá qu'acaba per trissar aquel que comencèt de la mòure-, seguent lo principi de la revirada<span></span>: atal ''Sganarelle'', que sa mestresa de l'art de l'engana lo mena a manipolar coma de monacas los autres protagonistas de la pèça (''Géronte'' a qui fa de bastonadas,'' Lucas'', que li capinhar la femna a son vejaire...), es trapat al moment ont capita al suc de l'art de l'engana<ref>{{harvsp|Rey-Flaud|1996|p=125-126}}.</ref>. Es segon aqueste vejaire que trapa son sens l'intervencion de ''M. Robert'', qu'es gratuita sonqu'en aparéncia<span></span>: lo vesin, que volent s'interpausar dins la brega d'ostal per l'arestar ne'n venent la victima, permet d'introduire aqueste motiu de la revirada qu'estructura l'ensemble de la pèça<ref>{{harvsp|Rey-Flaud|1996|p=126}}.</ref>. Fin finala, lo personatge ''Sganarelle'' poiriá, sol, illustrar l'esperit de farça del ''Mètge contra son grat'': amb pauc de vertadièra personalitat, mai qu'aquesta paréis cambiadissa e ligada a las situacions ont es plaçat, puslèu fugura un tipe comic coma aquel del teatre de fièra<ref name="Dandrey158">{{harvsp|Dandrey|1998|p=158}}</ref>. Sa facóndia tan considerabla qu'aproximativa quand cita de proverbis o quand imita lo girgon scientific, son parlum calhós, aumenta la dimension de farça, que se manifesta fin finala pel jòc scenic plan ric e fisic que son interpretacion raclama, pendent las scènas de bastonada, quand embraça ''Lucas'' per se trobar dins los braces de ''Jacqueline'', quand fa tota mèna de pantomimas, etc. Lo jòc de scèna de ''Sganarelle'', que sembla de moments a una coregrafia, mòstra que Molière intègra dins aquesta pèça las competéncias qu'aqueriguèt dins la realizacion de sas comèdias-balets<ref>{{harvsp|Rey-Flaud|1996|p=127}}.</ref>. === Lo visatge de la religion rèire la masqueta de la medecina === La pèça de Molière fa una critica, e de las bèlas, de las teorias e de las practicas de la [[medecina]], amb un girgon pedantèsc qu'utiliza ''Sganarelle'', incomprensible e parodic (« ''Ossabandus, nequeys, nequer, potarinum, quipsa milus''<ref>Acte {{II}}, scène 4. Ces termes sont inventés par Sganarelle ({{harvsp|Michel|Bourqui|2010|p=1480}})</ref> »), sos diagnostics [[Tautologia|tautologic]] (''Lucinde ''es muda, çò explica, a causa que « perdèt la paraula<ref>Acte {{II}}, scène 4.</ref> »), e sos remèdis improbables (de pan banhat dins de vin, de formatge<ref>Respectivement pour Lucinde (acte {{II}}, scène 4) et pour la femme de Thibaut (acte {{III}}, scène 2.)</ref>), l'ensemble d'aquestes elements apartenent a la tradicion de la [[satira]] de la medecina, tan coma avian per exemple estat illustradas dins las òbras de [[Tabarin]]<ref>{{harvsp|Michel|Bourqui|2010|p=1470 et 1479-1480}}</ref>. Mas al delà d'aqueste devís antimedical, la pèça de Molière fa de biais mai general la critica de la credulitat, illustrada dins ''Lo Mètge contra son grat'' dins fòrça passatges<span></span>: dempuèi ''Valère'' e'' Lucas'', que se daissan convéncer sul dich unic de ''Martine'' que ''Sganarelle'' es un mètge taumaturg capabla de ressuscitar los mòrts fins al paire que crei al miracle quand sa filha torna trobar l'usatge de la paraula, passant per la fe donada a l'[[alquimia]] (''Valère'' evocant las vertuts de « l'[[aur potable]] » sc. 4 ac. {{I}}), l'ensemble dels personatges del ''Mètge contra son grat'' sembla donar fe a las cresenças irracionalas e se daissant trufar per un òme que se crei saberut sus la sola fe del sieu vestit<ref>{{harvsp|Michel|Bourqui|2010|p=1480}}</ref>. Aquestes elements daissant pensar qu'un sostèxte antireligiós s'amaga rèire la satira medicala, lo ligam entre ambedos domènis essent realizat per la tradicion d'origina pactristica, encora viva al [[sègle XVII]], del [[Jèsus de Nazaret|Crist]] mètge<ref>{{harvsp|Michel|Bourqui|2010|p=1474}}</ref>. Mai, de passatges de la pèça fan la  transposicion de biais gaireben transparent dins lo domèni medical d'elements del domèni [[Religions|religiós]] tractats sul biais parodic<span></span>: atal las doas garisons realizadas per ''Sganarelle'' segon ''Martine'', la resurreccion d'una mòrta e la garison d'una paralitica, fan reson a aquelas del paralitic de Cafarnaom e de la filha de Jaír dins los [[Evangèlis]] (pas luènh i a tanben la garison del mut), tanben i fan reson los tèrmes qu'utilisan ''Valère'' e ''Lucas'' per presentar lo quite ''Sganarelle'' a ''Géronte'' (« totes los autres, sont pas dignes de li descaussar sos solièrs» ; « sa reputacion s'èra ja espandida aicí<span></span>: e totóm ven a el »), que fan pensar a de formulas analògas utilizadas implicant lo [[Jèsus de Nazaret|Crist]]<ref>{{harvsp|Michel|Bourqui|2010|p=1478}}</ref>. Lo mestièr de ''Sganarelle'', fagotaire, se poiriá aparentar a aquel de fustièr, es benlèu tanben una allusion criptada a la [[Bíblia]]<ref>{{harvsp|McKenna|2005|p=116}}</ref>. === Referéncias === {{Reflist}} ==Traduccions en occitan== *''Lo Mètge per fòrça'', revirada lengadociana de [[Maurici Andrieu]], editor [[Escòla Occitana d'Estiu]], 1980. {{nobr|Interpretacion : La [[Comèdia Occitana Tolzana]]}}. Enregistrament : estúdios de FR3 Tolosa, doble album 33 torns acompanhat del libret de la pèça, editor Revolum, 1984. *''Lo Medecin per fòrça'', revirada lemosina d'[[Ives Lavalada]], dins la revista ''[[La Clau lemosina]]'' n^o 101, editor CLO, 1994. *''Lo Medecin per fòrça'', revirada gascona de Maria Jò Hustaix-Etcheverry, editor [[Per Noste]], 2005. == Vejatz tanben == === Bibliografia === * <span class="ouvrage" id="Lise_MichelClaude_Bourqui2010">Lise <span class="nom_auteur">Michel</span> et Claude <span class="nom_auteur">Bourqui</span>, <cite style="font-style:normal">« Notice du Médecin malgré lui »</cite>, dans Georges Forestier (dir.), <cite class="italique">Théâtre complet de Molière</cite>, <abbr class="abbr" títol="tome">t.</abbr>&nbsp;I, Gallimard, <abbr class="abbr" títol="collection">coll.</abbr>&nbsp;« Bibliothèque de la Pléiade », <time>2010</time></span>{{obratge|prenom1=Lise|nom1=Michel|prenom2=Claude|nom2=Bourqui|capitol=Notice du Médecin malgré lui|auteurs ouvrage=Georges Forestier (dir.)|títol=Théâtre complet de Molière|tome=I|editor=Gallimard|colleccion=Bibliothèque de la Pléiade|annada=2010}} === Ligams extèrnes === * [http://moliere.paris-sorbonne.fr/base.php?Le_M%C3%A9decin_malgr%C3%A9_lui Page consacrée au ''Médecin malgré lui''] sur le site [https://web.archive.org/web/20140707000702/http://www.moliere.paris-sorbonne.fr/ Molière21] (Université de Paris-Sorbonne) * [https://web.archive.org/web/20180803185002/http://www.toutmoliere.net/le-medecin-malgre-lui,37.html ''Le Médecin malgré lui''] sur le site [http://www.toutmoliere.net/ Tout Molière] * https://web.archive.org/web/20131219031952/http://cid.ens-lyon.fr/classique/cad_mede.htm (Centre d'ingénierie documentaire de l'École normale supérieure de Lyon) * [http://cesar.org.uk/cesar2/titles/titles.php?fct=edit&script_UOID=176441 Toutes les représentations du ''Médecin malgré lui'' jusqu’au {{s-|XVIII|e}}] sur le site [http://cesar.org.uk CÉSAR] [[Categoria:Pèça de teatre de Molière]] [[Categoria:Pèça de teatre del sègle XVII]] [[Categoria:Pèça de teatre francesa]] {{Modèl:Molière}} l4bjie81gyd5lp4xi0pus823i9t6pj7 0 166185 2512024 2490818 2026-11-02T18:41:48Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512024 wikitext text/x-wiki {{Infobox Identitat | tematica = | carta = fr | nom = Nicolas de Condorcet | nomdebateg = ''Marie Jean Antoine Nicolas de Caritat, marquis de Condorcet'' | imatge = Nicolas_de_Condorcet.PNG | legenda = Òli sus tela representant le marqués de Condorcet. | talhaimatge(en px) = 200px | datadenaissença = [[17 de setembre]] de [[1743]] | luòcdenaissença = [[Ribemont]] | datadedecès = [[29 de març]] de [[1794]] | luòcdedecès = [[Bourg la Reine]] | paísdorigina = | profession = matematician e òme politic | conjunt = [[Sophie de Condorcet|Sophie de Grouchy]] | Partit = [[Gironda (Revolucion Francesa|Gironda]] }} '''Marie Jean Antoine Nicolas de Caritat''', marqués '''de Condorcet''', nascut lo [[17 de setembre]] de [[1743]] [[Ribemont]] e mòrt lo [[29 de març]] de [[1794]], a [[Bourg la Reine]], es un [[Matematicas|matematician]] e òme politic [[França|francés]], representant de las [[Luses (filosofia)|Luses]]. Es celèbre per sas òbras davancièras sus l'[[estatistica]] e las [[Probabilitat|probabilitats]], son analisi dels mòdes d'escrutinh possibles lo « [[paradòxe de Condorcet]] » e tanben per son accion politica, abans e prendent la [[Revolucion Francesa|Revolucion]]. Es del costat dels [[Girondins (Revolucion Francesa)|Girondins]], alara prepausa de reformas del sistèma educatiu e del drech penal. La Convencion nacionala ordona son arrestacion en 1793, e emprisonat en 1794, es trobat mòrt dins sa cèla dos jorns après sa presa. == Biografia == Nascut a [[Ribemont]] (Aisne) en 1743, es un dels descendents de la familha Caritat. Los Caritats tenon lor títol de la vila de [[Condorcet (Droma)|Condorcet]] ([[Daufinat]]) que ne son originaris. Morís lo paire<ref>Antoine de Caritat, originaire du Dauphiné, était lors de son mariage officier au Régiment de Barbançon, en garnison à Ribemont</ref> lo 22 d'octobre de 1743 pendent de manòbras en Alsàcia. Sa maire, fòrça devòta e que vodat son enfant a la Verge, l'eleva e lo vastit de filha fins nòu ans, edat a que confia son educacion a un preceptor jesuista a l'ostal, puèi, mercé a l'intervencion de son oncle pairal Jacques de Condorcet, evesque de Gap, Aussèra e Lisieux, es format a onze ans al collègi dels Jesuistas de Rems; puèi es enviat a quinze ans al collègi de Navarra a [[París]]<ref name="Ribemont">{{Lien web|url=http://www.lunion.presse.fr/article/ribemont-patrie-natale-de-condorcet-les-maisons-des-hommes-illustres-a-lhonneur|titre=Ribemont patrie natale de Condorcet|auteur=|date=22 avril 2012|site=[[L'Union (journal français)|L'Union]]}}</ref>. En reaccion a aquesta educacion religiosa, farà partit de la primièra generacion dels [[Societat dels ideològs|ideològs]]<ref>{{ouvrage|auteur=[[François Picavet]]|titre=Les Idéologues. Essai sur l'histoire des idées et des théories scientifiques, philosophiques, religieuses, etc. en France depuis 1789|éditeur=F. Alcan|date=1891|passage=93|isbn=|lire en ligne=}}</ref>. Condorcet se destria lèu per sas capacitats intellectualas. Las primièras distinccions publicas que recep son en [[matematicas]]. A l'edat de setze ans, sas capacitats d’analisi son remarcadas per [[Jean Le Rond d'Alembert|D'Alembert]] e Clairaut, e lèu, ven l’escolan de d’Alembert. Es a aqueste edat que presenta sa tèsi de matematicas<ref>[http://www.larousse.fr/encyclopedie/litterature/Condorcet/172512 Marie Jean Antoine Nicolas de Caritat, marquis de Condorcet], sur Larousse.fr</ref>. Refusa la carrièra militara que sa familha li aviá destinat, per se consacrer a aquela de matematician. === Lo matematician === [[Fichièr:Condorcet.jpg|esquèrra|vinheta|Marqués de Condorcet.]] De 1765 a 1774, se concentra subretot sus las [[Sciéncia|sciéncias]]. En 1765, publica sa primièra òbra sus las matematicas, titulada ''Ensag sul calcul integral'', qu'es plan aculhida. En 1767-1769, escriu sos primièrs articles sus l'[[Estatistica|aritmetica politica]] e lo [[Probabilitat|calcul de las probabilitats]], desbosigant atal la novèla disciplina [[estatistica]]<ref name="Crepel">Pierre Crépel, « Comment la mesure en arithmétique politique est venue à Condorcet », in ''La mesure. Instruments et philosophies'', dir. Jean-Claude Baune, éd. Champ Vallon, 1994, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;175-185.</ref>. Condorcet es influencat pels sabents de las [[Luses (filosofia)|Luses]] de l'[[Itàlia|Itàlia del Nòrd]] e per los ensags de formalizacion del real (Cesare Beccaria, ls Pietro e Alessandro Verri, Paolo Frisi, etc.). S'interessa tanben a de calculs en matèria de [[jurisprudéncia]]. Mas deguèt esperar 1784 per que Condorcet desvelope una teoria d'ensemble de l'aritmetica politica. Lo 25 de febrièr de 1769, amb lo sosten de D'Alembert, es elegit a l’Acadèmia reiala de las sciéncias. En 1772, publica d'òbras novèlas sul [[Integracion|calcul integral]], unanimament acclamats. Pauc après, s'enamiga amb Turgot, que vendrà administrator jos [[Loís XV de França|Loís XV]] (1772), puèi Contrartolaire general de las finanças jos [[Loís XVI de França|Loís XVI]] (1774). En 1786, esposa Sophie de Grouchy, la sòrre del futur mareschal de [[Emmanuel de Grouchy|Grouchy]], aqueste darrirèr ja sògre de [[Pierre Jean Georges Cabanis|Cabanis]]. === Del ministèri Turgot al partit girondin === [[Fichièr:Condorcet_cour_Napoleon_Louvre.jpg|vinheta|Estatua del marqués de Condorcet per Pierre Loison vèrs 1853, cort Napoleon, [[Lovre]]]] ==== L'inspector general de la Moneda e l'engenhaire ==== En 1774, Condorcet es cridat al ministèri per Turgot. Alara, Condorcet desplaça son centre d’interés de las [[matematicas]] cap a [[filosofia]] e la [[politica]]. La primièra annada, escriu subretot de [[Panflet|panflets]] defendent las idèas dels amics de [[Julie de Lespinasse]]. Los ans seguents, ve defensor dels [[Dreches de l'Òme|drech de l'Òme]] e sosten los [[drech de las minoritats]], coma [[drech de la femnas]], dels [[Jusieus|josieus]] e del [[Negre (uman)|Negres]] (ven membre de Societat dels amics dels Nègres). Sosten las idèas novatriças dels [[Estats Units d'America]] qu'acaban de venir independents, e prepausa en França de projèctes de reformas politicas, administrativas e economicas. Nomenat inspector general de la Moneda en 1775 per Turgot, es encargat d'una expertisa sul [[Canal (via navegabla)|canals]] (coma un projècte de canal sosterren en Picardia) amb Charles Bossut e [[Jean Le Rond d'Alembert|d'Alembert]]. Aquesta expertisa « presenta un episòdi de la luta del [[Encyclopédie|partit enciclopedista]] fàcia ald egenhaire dels Ponts e Cauçadas ». Cal alara [[Mesura|mesurar]] en mai de la resisténcia que presenta lo fluid fàcia a la nau, lo rapòrt dels costs al beneficis. Amb Turgot, prepausa tanben una reforma del tonatge, visant a evaluar lo contengut de las naus per establir una fiscalitat justa. Aquò va contra la [[Renda genrala]] e la Cort de las ajudas, e tanben [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]]. ==== L'academician ==== En 1776, Turgot es demés de son pòste de contrarotlaire general. Condorcet causís alara de demissionar de son pòste d’inspector general de la Moneda, mas sa demission es refusada, e demora en pòste fins a 1791. Mai tard, Condorcet escruirà la ''Vida de S. Turgot'' (1786), ont expausa lo bon fondament de las teorias economicas de Turgot. Condorcet contunha de se veire atribuir de foncions de pretigi: en 1776<ref>Liste des secrétaires de l'Académie royale des sciences (1666-1793) - site de l'Académie des sciences [http://www.academie-sciences.fr/fr/Histoire-de-l-Academie-des-sciences/secretaires-perpetuels-de-l-academie-des-sciences-de-1666-a-nos-jours.html]</ref>, es nomenat secretari de l’Acadèmia de las sciéncias, e en 1782, secretari de l’Acadèmia francesa. S'interessa alara al « Rapòrt sus un projècte per la reformacion del cadastre de [[Nauta Guiana]] de 1782 », problèma scientific que vòl resòlvre dos tipes d'enjòcs<span></span>: cossí realizar l'operacion de [[carpentatge]]? cossí estimar a lor justa valor las tèrras? ja aviá escrich l'article sul carpentatge dins le ''Suplement'' paregut en 1776. Mas, segon la teoria [[Fisiocracia|fisiocrata]] en vigor, l'impòst just es proporcional al produch net de las tèrras, exigissent donc un cadastre precís e racional, qu'encara existissiá pas. A partir de la prima de 1785, milita près dels politics per que l'[[Estatistica|aritmetica politica]] siá ensenhada coma sciéncia d'esperela entièra, e li dona un ròtle central al subjècte de l'instruccion publica; serà l'aujòl de l'[[estatistica]] modèrna. === Lo deputa girondin === [[Fichièr:Condorcet's_statue_by_Jacques_Perrin,_2010-06-12_15.jpg|vinheta|Estatua en bronze de Condorcet par Jacques Perrin, Cai de Conti, París, 1894.]] Pòrtavotz de las Luses, Condorcet vei dans la [[Revolucion Francesa|Revolucion]] la possibilitat d'una reforma racionalista de la societat. Après la presa de la Bastilha, es elegit al conselh municipal de París. En 1790 fonda amb [[Sieyès]] la ''Societat de 1789'' e dirigís lo ''Jornal de la Societat de 1789'', la ''Bibliotèca de l'òme public'' (1790-1792), la ''Cronica de París'' (1792-1793) e lo ''Jornal d'instruccion sociala'' (1793). Mai, es actiu per la causa de las femnas, se prononciant pel drech de vòte de las femnas en 1788 dins ''Las letras d'un borgés de New Haven'' puèi dins lo ''Jornal de la Societat''<ref>Article de 1789</ref>, e publicant en 1790 ''De l’admission de las femnas al drechde ciutat''. Jamai un Estat democratic a vertadièrament jamai existit segon el, que "jamai las femnas exerciguèron los drechs de ciutadan<ref>{{Ouvrage|langue=français|auteur1=Condorcet|titre=Lettres d'un bourgeois de New Haven|passage=|lieu=|éditeur=|année=1787|pages totales=|isbn=|lire en ligne=}}</ref>". Fasent referéncia a La Declaracion dels Drechs (1789), denóncia la violacion del principi de l'egalitat en drechs que las femnas son victimas. Desbastís tota l'argumentacion comuna qu'a per tòta d'escartar las femnas dels drechs de ciutat: i a pas de femnas amb d'engèni? es que les femnas an pas accès a l'educacion; mai, la granda partida dels ciutadans an pas d'engèni e existís de femnas mai intelligentas qu'unes òmes a qui se pensa pas a levar los drechs civics. Al subjèctes de las diferéncias entre ambedos sèxes, son pas « naturalas » mas bastidas socialament per l'educacion e de leis inicas. Dominique Godineau nota qu'es malaisit de mesurar lo reson encontrat per aquestas presas de posicion, "es pas impossible que, sens èsser explicitament citat, aja influenciat los escritchs "feministas" posteriors (Gouges, Aelders, Guyomar...)<ref>{{Ouvrage|langue=français|auteur1=Dominique Godineau|titre=notice "Condorcet" dans C.Bard, S.Chaperon (dir), Le dictionnaire des féministes|passage=|lieu=Paris|éditeur=PUF|année=2017|pages totales=339|isbn=978-2-13-078720-4|lire en ligne=}}</ref>". Ie segur es mèstres de pensar pels joves nòbles liberals coma lo [[François de Pange|cavalièr de Pange]] o [[André Chénier]]. En 1791, es elegit deputat de París al sen de l’Assemblada legislativa, que ne ven secretari. Es un dels inspiraires de l'establiment del [[Sistèma Internacionau d'Unitats|sistèma metric]]<span></span>: la proposicion de [[Talleyrand]] a l'Assemblada nacionala constituenta, ven largament de sos conselhs, que seguisspb las òbras jos Turgot. Als costats de [[Jean-Charles de Borda|Borda]], [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]], [[Joseph-Louis Lagrange|Lagrange]] e [[Gaspard Monge|Monge]], fa partir de la Comission nomenada per l'Assemblada e que deu determina quina mesura utilizar, per exemple entre l'alternativa de la mesura del pendul o la mesura del quart du meridian. Lo [[26 de març]] de [[1791]], l'Assemblada decretava lo « [[mètre]] » coma unitat nacionala e escapolon del sistèma unificat de peses e mesuras per remplaçar la multitud de las unitats utilizadas en França. La longor del mètre èra establida coma egala a la detz milionena partida del quart del meridian terrèstre, çò qu'anava plan amb lo projècte de las Luses e aquel de l'edificacion, per la Revolucion, d'un òrdre racional, que s'agissiá, segon sos promotors, d'una « unitat que dins sa determinacion, conteniá res d'arbitrari ni de particular a la situacion de pas cap pòble sus la planeta »<ref>[https://web.archive.org/web/20171028133216/http://www.metrologie-francaise.fr/fr/histoire/histoire-mesure.asp Histoire de la mesure], brève introduction sur le site métrologie-française</ref>. Condorcet lança lo movement de l'educacion permanenta que deu permetre a tot ciutadan de se formar tot lo long de sa vida. En abril fr 1792, presenta un projècte de reforma del sistèma educatiu per tòca de crear un sistèma ierarquic, plaçat jos l’autoritat d’òmes de saber, qu'agirián coma de gardians de las [[Luses (filosofia)|Luses]] e que, independentament del poder, serián los garants de las libertats publicas. Lo projècte es jutjat contrari a las vertuts republicanas e a l'egalitat, liurant l'educacion de la Nacion a una aristocracia de sabents<ref>Keith Michael Baker, « Condorcet », dans ''Dictionnaire critique de la Révolution française'', dir. [//fr.wikipedia.org/wiki/François_Furet François Furet] et [//fr.wikipedia.org/wiki/Mona_Ozouf Mona Ozouf], Paris, 1988, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;240.</ref>. En 1792, es de nòu elegit deputat de l’[[Aisne (departament)|Aisne]] a la Convencion nacionala. Es dins lo partit dels [[Gironda (Revolucion Francesa)|Brissotins]]. Es tanben membre del comitat de constitucion qu'adopta gaireben sens modificacions peu près sans modifications le projècte de constitucion<ref>Ladite constitution est publiée sur Wikisource : Voir [https://fr.wikisource.org/wiki/Projet%20de%20constitution%20Girondine Projet de constitution Girondine]</ref> qu’iaviá dirigit mas qu'es fin finala pas adoptat per l’Assemblada. Condorcet lèu se trapa en posicion marrida. Dos corrents de pensada s’afrontan al subjècte de reformar l’Estat francés: los [[Gironda (Revolucion Francesa)|Girondins]], e los [[Montanha (Revolucion Francesa)|Montanhards]], aquestes darrirèrs son dirigits per [[Maximilien de Robespierre|Robespierre]]. Girondin e oposat a la [[Pena de mòrt|pèna de mòrt]], Condorcet vòta contra l’execucion de [[Loís XVI de França|Loís XVI]], presicant la condamnacion a las galèras a vida, idèa qu’es los sol a defendre. Los girondins pèrdon lo contraròtle de l’Assemblada en contra lo jacobins, en 1793. Lo jacobin [[Marie-Jean Hérault de Séchelles]] prepausa alara una constitucion novèla, fòrça diferenta d'aquela de Condorcet. Mas aqueste la critica, çò que lo fa condamnar per traïson. L'[[8 de julhet]] de [[1793]], sus prepausicion del convencional montanhard [[François Chabot]], la Convencion vòta un decret per l'arrestar. === La fugida e l'arrestacion === Avertit per [[Pierre Jean Georges Cabanis|Cabanis]] del decret d'arrestacion contra el, Condorcet deu s'amagar e se refugiar pendent nòu meses dins la demora de la Senora {{Mme|Vernet}}, carrirèra de Servandoni a París. Ne profiècha per escriure l’una de sas òbras mai agradadas per la posteritat, l’''Esquiça d’un tablèu istoric dels progrèsses de l’esperit uman'', que foguèt publicat après sa mòrt, en 1795. Lo 25 de març de 1794, quita sa resconduda, convencut d'i èsser pas pus en seguretat e d'èsser un dangièr tròp grand per la Senora Vernet, sa generosa otessa. Ensag de fugir París. Se pausa a l'estanquet de Louis Crespinet, carrièra Cap-de-Vila a [[Clamart]]. Jutjat suspècte, i es arrestat, menat a la sacristia de la glèisa de Sant Pèire e Sant Paul ont fa sesilha lo comitat de Susvelhança e plaçat en prison a ''Bourg-Égalité'' ([[Bourg la Reine]]). Es trobat mòrt dos jorns mai tard, dins sa cèla. Las escasença de sa mòrt demoran enigmaticas (suicidi par un poison amagat dins un anèl que portava, murtre o accident vascular cerebral, ataca que'n foguèt victima dos ans abans)<ref>Selon ''Histoire et dictionnaire de la Révolution française, 1789-1799'', par Tulard, Fayard et Pierro, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;612 et 671, Robert Laffont, collection Bouquins 1987,ISBN/2-221-04588-2, Condorcet se serait empoisonné à l’aide d’une substance que [//fr.wikipedia.org/wiki/Pierre_Jean_Georges_Cabanis Cabanis] (médecin et physiologiste) aurait fournie aux Girondins à la veille de la proscription, mais selon les époux Badinter (''Condorcet : un intellectuel en politique'', Fayard, 1988), la thèse de la mort par œdème pulmonaire serait plus convaincante.</ref>. == Òbra == === Teorician dels sistèmas de vòtes e de la jurada penala === [[Fichièr:Essai_sur_l_application.jpg|vinheta|Pagina títol de l’''Ensag sus l’aplicacion de l’analisi a la probabilitat de las decisions donadas a la pluralitat dels vòtes''.]] Dans fòrça de sos obratges (''Ensag sus l’aplicacion de l’analisi a la probabilitat de las decisions donadas a la pluralitat dels vòtes'' de 1785 - ''Ensag sus la constitucion e las foncions de las assembladas provincialas'' - ''Sus las eleccions''), Condorcet s’interessa a la representativitat dels sistèmas de vòte, coma dins l'encastre politic que dins l'encastre judiciari: l'ensag de 1785 tracta mai del vòte politic mas tanben deliberat d'una jurada, qu'insistís sul caractèr corrècte, es a dire verai o fals, de la decision finala — s'agiriá donc pas de determinar una preferéncia (per l'un o l'autre dels candidats) mas un fach (un tal cometèt tal crime o non pas?). Partent de l'ipotèsi d'una fòrça leugièra propension de l'òme ordinari a jutjar en acòrdi amb los fachs puslèu que de malbiais, mòstra que mai i aurà de votants, mas las escasenças que lo resultat du vòte mene a une decision corrècta son importantas. Aquesta demonstracion matematica sostent sa preferéncia, en matèria penala, per la jurada populara puslèu que pels magistrats individuals. Sas òbras sus la juada lo mèna a condamnar la [[Pena de mòrt|pèna de mòrt]]. Dins una letra a [[Frederic II de Prússia]], explica los motius de son oposicion a aquel tipe de pena: segon el, los crimes greus e afroses que ne son susceptibles menan la jurada populara — institucion que defend dins sa correspondéncia amb Turgot de 1771, pendent que presica d'escartar los prejutjats de classa evitant que de rics jutjen de paures, e lo contrari, coma dins l<nowiki>'</nowiki>''Ensag sur l’aplicacion de l’analisi a la probabilitat de las decisions donadas a la pluralitat dels vòtes'' (1785) — a poder pas jutjar de biais seren e enlusit, d'ont una propension importanta  l'error judiciària. Tot coma dins sas òbras suls mòdes d'escrutinh, Condorcet mòstra atal cossí las matematicas se pòdon utilizar per sosténer l'analisi de problèmas socials e politics. Dins los autres ensags, mòstra que l'[[Sistèma uninominal majoritari amb un torn|escrutinh uninominal]] pòt fòrça plan representar pas los desirs dels electors del moment que lo primièr candidat acampa pas mai de la mitat dels vòtes: es lo [[paradòxe de Condorcet]], que mòstra un biais inerent a aqueste mòde d'escrutinh, dins la mesura ont lo candidat preferit d'una majoritat d'electors pòt pas èsser elegit, a causa de la division d'aqueles e de l'escampilhament consequent dels vòtes, menant tanben un candidat qu'obten qu'una majoritat relativa tornar èsser elegit. En efièch: Considerant una assemblada de 60 votants avent la causida entre tres propositions ''a, b, c''. Las preferéncias se repartissont atal (en notant ''a > b'', lo fach que ''a'' es preferit a ''b'') : * 23 votants preferisson: ''a > c > b'' * 19 votants preferisson: ''b > c > a'' * 16 votants preferisson: ''c > b > a'' * 2 votants preferisson: ''c > a > b'' Lo candidat ''a'' será elegit, avent emportat 23 vòtes, es adire majoritat. Pasmens, ''a'' es pas la causida preferida de la majoritat dels electors, que 35 electors (19 + 16) preferisson ''b'' puslèu ''a'', mas que capitèron pas a far elegir ''b'' que cadun a preferit votar per lor candidat preferit dins l'absolut, es a dire ''b'' o ''c''. En tèrmes concrets<span></span>: se l'esquèrra (o la drecha) possedís una majoritat dins lo país, mas presenta dos candidats puslèu qu'un, perdrà las eleccions fàcia al candidat unic de l'autre camp. aquesta « paradòxe » serà desvelopat al sègle XX per de teoricians de la causida sociala, e per exemple amb lo [[teorèma d'impossibilitat d'Arrow]]. Per resòlvre aqueste biais, Condorcet prepausa un autre sistèma, lo [[metòde Condorcet]], ont l'unic venceire es aqueste, s'existís, que comparat torn a torn a totes los autres candidats, se mostrariá a cada còp èsser le candidat preferit. Pasmens, considèra qu'aqueste sistèma es pau realisable a granda escala e escambia una correspondéncia fòrça rica amb [[Jean-Charles de Borda]] conceptor d’un autre sustèma, lo [[Méthode Borda|metòde Borda]], que realiza un sistèma de [[vòte ponderat]] que se dona un tala nota a cada candidat — çò que permet de far lo balanç del « paradòxe de Condorcet ». === L'invencion del drech d'autor === En 1776, publica los ''Fragments sus la libertat de la premsa''<ref>Œuvres de Condorcet, tome 11, disponibles sur Gallica, http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5804698z.image.f262.tableDesMatieres</ref> que seràn la basa a las proposicions que l'[[Sieyès|abbé Sieyès]] farà amb el unes vint ans mai tard en 1790, un an après l'abolicion dels privilègis, per establir un [[drech d'autor]]; mai precisament, per instituir una responsabilitat dels autors que son proprietaris de lors òbras. Se l'essencial de l'escrich de 1776 pòrta sus la question dels delits d'autors (per ne destriar la responsabilitat que tòca l'autor, l'estampaire, e lo librari), aqueste escrich compta tanben de paginas sus la « proprietat » intellectuala<ref>Œuvres de Condorcet, tome 11, disponibles sur ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Gallica Gallica]'', {{lire en ligne|lien=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5804698z.image.f317.tableDesMatieres}}</ref> que limitan los privilègis de l'autor e pledejan obertament per la liura circulacion dels escrichs. Lo projècte de Sieyès e Condorcet es criticat puèi modificat per [[Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais|Beaumarchais]] que, amb [[Honoré-Gabriel Riquetti de Mirabeau|Mirabeau]], enfortís los drechs dels autors, per exemple balhant a l'autur e sos descendents lo drech exclusiu d'autorizar la reproduccion de sas òbras per un temps de cinc ans ''post mortem'' de l'autor puslèu qu'un temps de sonque detz (a partir la publicacion de l'òbra e limitada per la mòrt de l'autor) balhat pel projècte inicial. === Autras òbras === En 1786, Condorcet torna trabalhar sul calcul integral e las [[Equacion diferenciala|equacions diferentialas]], mòstrant un novèl biais de tractar los calculs infinitesimals. aquelas òbras jamai foguèron publicada. En 1789, publica la ''Vida de [[Voltaire]]'', ont se mòstra coma el opausat a la Glèisa. Dona vint e quatre articles sus l’[[analisi matematica]] al ''Suplement'' de l’''[[Encyclopédie]]'' de [[Denis Diderot|Diderot]] et d’Alembert. S'interessa  tanben a las asseguranças agricòlas (article anonim dins lo ''Jornal de París''), a la mesura del [[Risque|risc]] e a aquela de la valor de las pèrdas. == Posteritat == === Transferiment aal Panteon de París === A l'escasença de las fèstas del bicentenari de la Revolucion francesa, en preséncia de [[François Mitterrand]], [[president de la Republica]], las cendres de Condorcet son simbolicament transferidas al [[Panteon (París)|Panteon de París]] al meteis temps qu'aquelas de l’[[Henri Grégoire|abat Grégoire]] e de [[Gaspard Monge]], lo [[12 de decembre]] de [[1989]]. En efièch, l'atauc censat contenir las cendres de Condorcet es vuèj<span></span>: enterrat dins la foça comuna de l’ancian cimentèri de Bourg la Reine — desafectat al sègle XIX –, son còrs jamai foguèt trobat. === Descendéncia de Condorcet === Del maridatge de Condorcet amb [[Sophie de Condorcet|Sophie de Grouchy]] nasquèt, al mes de mai de 1790, una filha unica: Alexandre-Louise Sophie de Condorcet, que foguèt nomenada tota sa sa vida Élisa, prenom qu'aviá pas recebut . "Élisa" se marida, en 1807, amb lo general [[Arthur O'Connor]], refugiat, amic de Cabanis, qu'aviá passat, en 1804, al servici de França, crosent atal servir la libertat. Lo general morís en 1852, e Elisa en 1859. Son enterrats dins lo pargue del castel familhal de Bignon. Los esposes O'Connor-Condorcet an cinq enfants, qu'un sol, Daniel O'Connor daissa de posteritat<span></span>: dos filhs, que lo general Arthur O'Connor se maridant, en 1878, amb Marguerite Elizabeth de Ganay. D'aquesta, naisson doas filhas<span></span>: la primièra, Elizabeth O'Connor, se marida a Alexandre Étignard de La Faulotte; la segonda, Brigitte O'Connor, al comte François de La Tour du Pin qu'an tres enfants<span></span>: Philis, Aymar e [[Patrice de La Tour du Pin]]<ref>''inter Thiérache'', périodique d'information de la vie économique et culturelle, septembre 1976, édité par "La Tribune de la Thiérache", PB</ref>. == Escut de la familha Condorcet == == Òbras == [[File:Condorcet - Esquisse d'un tableau historique des progres de l'esprit humain, 1795 - 1260508.jpeg|thumb|upright|''Esquisse d'un tableau historique des progres de l'esprit humain'', 1795]] === Matematicas === * 1765 : ''Du calcul intégral'' * 1768 : ''Essai d’analyse''. * 1776-1777 : 22 articles sur l’analyse mathématique, dans le cadre du ''Supplément à l'Encyclopédie''. * 1778 : ''Sur quelques séries infinies''. * 1781-1784 : ''Mémoire sur le calcul des probabilités'', in ''Mémoires de l’Académie royale des sciences''. ** Tome {{Ier}}. Réflexions sur la règle générale qui prescrit de prendre pour valeur d’un événement incertain la probabilité de cet événement multipliée par la valeur de cet événement en lui-même (1781) ; ** Tome {{II}}. Application de l’analyse à cette question : déterminer la probabilité qu’un arrangement régulier est l’effet d’une intention de le produire ; ** Tome {{III}}. Sur l’évaluation des droits éventuels (1782) ; ** Tome {{IV}}. Réflexions sur la méthode de déterminer la probabilité des événements futurs d’après l’observation des événements passés (1783) ; ** Tome V. Sur la probabilité des faits extraordinaires. Application de l’article précédent à quelques questions de critique (1784). * 1786 : Traité de calcul intégral (inachevé). * 1784-1789 : collaboration aux chapitres de mathématiques de l’''Encyclopédie méthodique.'' === Fisica === * 1767, ''Du problème des trois corps'', Paris, Didot. Lire [[iarchive:duproblemedestr00degoog|en ligne]]. * 1778, ''Nouvelles expériences sur la résistance des fluides'', par MM. [[Jean Le Rond d'Alembert|D’Alembert]], le marquis de Condorcet, & l'abbé Bossut, Paris, Claude-Antoine Jombert. Lire [[iarchive:nouvellesexprie00bossgoog|en ligne]]. * 1780, ''Essai sur la théorie des comètes''. In : ''Dissertations sur la théorie des comètes qui ont concouru au prix proposé par l'Académie royale des sciences et belles-lettres de Prusse pour l'année 1777 et adjugé en 1778'', Utrecht, Barthelemy Wild. Lire [https://books.google.be/books?id=wQ8OAAAAQAAJ&dq=Essai+sur+la+th%C3%A9orie+des+com%C3%A8tes+condorcet&hl=fr&source=gbs_navlinks_s en ligne]. === Economia e politica === * 1774 : ''Lettres d’un théologien à l’auteur du Dictionnaire des trois siècles'', A Berlin, MDCCLXXIV. Lire [https://books.google.be/books?id=qvFIAAAAcAAJ en ligne]. * 1775 : ''Lettre d’un laboureur de Picardie à M. N. [Necker], auteur prohibitif à Paris''. * 1775 : Réflexions sur les corvées. Monopole et monopoleur. * 1775 : Rapport sur un projet de réformateur du cadastre. * 1775 : Réflexions sur la jurisprudence universelle. * 1776 : Réflexions sur le commerce des blés. * 1776 : ''Fragments sur la liberté de la presse''<ref>''Œuvres de Condorcet'', ed. A. Condorcet O’Connor and M. F. Arago, vol. 11 (Paris : Firmin Didot Frères, 1847), <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;252, [http://books.google.com/books?id=Nc0TAAAAQAAJ&pg=PA252]</ref>. * 1781 : ''Réflexions sur l’esclavage des nègres''. * 1783 : ''Dialogue entre Aristippe et Diogène'' * 1783-1788 : ''Essai pour connaître la population du royaume''. * 1785 : ''Essai sur l’application de l’analyse à la probabilité des décisions rendues à la pluralité des voix'' * 1786 : De l’influence de la révolution d’Amérique sur l’Europe. * 1788 : Lettres d’un bourgeois de New Haven à un citoyen de Virginie, sur l’inutilité de partager le pouvoir législatif entre plusieurs corps. * 1788 : Lettres d’un citoyen des États-Unis à un Français, sur les affaires présentes de la France. * 1788 : Essai sur la constitution et les fonctions des assemblées provinciales. * 1789 : Réflexions sur les pouvoirs et instructions à donner par les provinces à leurs députés aux États généraux. Sur la forme des élections. * 1789 : Réflexions sur ce qui a été fait et sur ce qui reste à faire. * 1789 : Au corps électoral sur Esclavage des Noirs. * 1789 : Déclaration des droits. * 1789 : Réflexions d'un citoyen sur la révolution de 1788. * 1790 : Dissertation philosophique et politique sur cette question : s’il est utile aux hommes d’être trompés ? * 1790 : Opinion sur les émigrants. * 1790 : Sur le mot « pamphlétaire ». * 1790 : Le Véritable et le Faux Ami du peuple. * 1790 : [https://fr.wikisource.org/wiki/Sur%20l’admission%20des%20femmes%20au%20droit%20de%20cité Sur l’admission des femmes au droit de cité.] * 1791 : De la République, ou Un roi est-il nécessaire à la conservation de la liberté ? * 1791 : Discours sur les conventions nationales. * 1791 : Discours du 25 octobre sur les émigrants à l’Assemblée législative. * 1792 : Rapport et projet de décret. * 1792 : [https://web.archive.org/web/20170215075902/http://classiques.uqac.ca/classiques/condorcet/cinq_memoires_instruction/Cinq_memoires_instr_pub.pdf Cinq Mémoires sur l’instruction publique (1791-1792)]. * 1792 : Discours sur les finances. * 1792 : Sur la liberté de la circulation des subsistances. * 1792 : La République française aux hommes libres. * 1792 : Ce que c’est qu’un cultivateur ou un artisan français. * 1792 : Sur la nécessité de l’union entre les citoyens. * 1792 : De la nature des pouvoirs politiques dans une nation libre. * 1793 : [https://fr.wikisource.org/wiki/Sur%20la%20nécessité%20de%20faire%20ratifier%20la%20constitution%20par%20les%20citoyens,%20et%20sur%20la%20formation%20des%20communautés%20de%20campagne Sur la nécessité d’établir en France une constitution nouvelle.] * 1793 : Ce que les citoyens ont droit d’attendre de leurs représentants. * 1793 : Que toutes les classes de la société n’ont qu’un même intérêt. * 1793 : Sur le sens du mot Révolutionnaire. * 1793 : Tableau général de la science qui a pour objet l’application du calcul aux sciences politiques et morales. * 1794 : Moyens d’apprendre à compter sûrement et avec facilité. * 1795 (posthume) : [https://fr.wikisource.org/wiki/Esquisse%20d’un%20tableau%20historique%20des%20progrès%20de%20l’esprit%20humain Esquisse d’un tableau historique des progrès de l’esprit humain.] === Filosofia === * 1782 : ''Lettre sur Swedenborg'' * Discors de recepcion a l’Acadèmia francesa, prononciat lo 21 de febrièr de 1782. Lire [http://www.academie-francaise.fr/discours-de-reception-du-marquis-de-condorcet en ligne]. === Elògis e biografias === * 1776, ''Éloge de Pascal'' * 1777, ''Éloge de Michel de l’Hôpital'' * 1773, ''Éloges des académiciens de l’Académie royale des sciences, morts depuis l’an 1666 jusqu’en 1699'' * 1786, ''Vie de Turgot'' * 1789, ''Vie de Voltaire'', In : ''Œuvres complètes de Voltaire'', 1785-1789. [https://fr.wikisource.org/wiki/Vie%20de%20Voltaire%20par%20Condorcet/Édition%20Garnier Vie de Voltaire]. * 1789 : Éloge de M. Turgot. * ''D'Alembert, sa vie, ses œuvres, sa philosophie'', lire [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k8630341v en ligne]. === Edicions de tèxte === * 1776 : ''Pensées'' de [[Blasi Pascal|Blaise Pascal]], édition corrigée et augmentée. * 1784-1787 : ''Œuvres complètes de [[Voltaire]]'', éditées par Condorcet, [[Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais|Beaumarchais]], etc. (édition dite ''de Kehl''), 70 volumes. == Edicions de la òbras de Condorcet == * ''Œuvres de Condorcet'', publiées par A. Condorcet O'Connor et M. F. Arago, Paris, Firmin Didot frères (rue Jacob, n° 56), 1747-1749. 12 volumes. Disponible dans Gallica, [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k58105584?rk=42918;4 ici], le premier tome. * ''Correspondance inédite de Condorcet et de Turgot, 1770-1779'', publiée avec des notes et une introduction d'après les autographes de la collection Minoret et les manuscrits de l'Institut, par M. Charles Henry, Paris, Charavay frères, 1883. == Notas e referéncias == {{Références}} == Vejatz tanben == == Bibliografia == === Biografias e obratges generals === * Élisabeth Badinter et [[Robert Badinter]], ''Condorcet : un intellectuel en politique'', Fayard, 1988. * Anne-Marie Chouillet, Pierre Crépel, ''Condorcet : homme des Lumières et de la Révolution'', Fontenay-aux-Roses / Saint-Cloud, ENS éditions, 1997. * Jean-Paul de Lagrave (dir.), ''Condorcet (1743-1794) : le condor des Lumières'', Montréal : Département de philosophie, UQAM, 1993, 340 p. * P. Crépel, Chr. Gilain (dir.), ''Condorcet : mathématicien, économiste, philosophe, homme politique'', colloque international, Paris, S.I. Minerve, 1989. * François Arago, ''Biographie de Marie-Jean-Antoine-Nicolas Caritat de Condorcet'', lue à la séance publique du 28 décembre 1841, dans ''Mémoires de l'Académie des sciences de l'Institut de France'', Gauthier-Villars, Paris, 1849, tome 20, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;I-CXIII [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3235f/f6.item (''lire en ligne'')] ; ''Œuvres complètes de François Arago'', 1854, 2, p. 117-246. Biographie lue par extraits en séance publique de l'Académie des sciences, le 28 décembre 1841. === Obratges sus l'activitat e las òbras de Condorcet === * {{Cite book}}, {{lire en ligne|lien=http://www.persee.fr/doc/rfsoc_0035-2969_1989_num_30_3_2661|texte=présentation en ligne}}, {{lire en ligne|lien=http://www.persee.fr/doc/dhs_0070-6760_1977_num_9_1_1144_t1_0445_0000_4|texte=présentation en ligne}}, {{lire en ligne|lien=http://www.persee.fr/doc/rhs_0151-4105_1978_num_31_3_1584|texte=présentation en ligne}}. * Hélène Delsaux, ''Condorcet journaliste : 1790-1794'', Paris, H. Champion, 1931. {{lire en ligne|lien=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k97608302}}. * Charles Coutel, ''Condorcet : instituer le citoyen'', Paris, Le Bien commun, 1996. * <span class="ouvrage" id="Jean-Fran.C3.A7ois_Domin.C3.A91997">Jean-François <span class="nom_auteur">Dominé</span>, <cite style="font-style:normal">« Saint-Just, Vergniaud et le projet de Constitution de Condorcet : une approche rhétorique »</cite>, dans Jean-Paul Bertaud, Françoise Brunel, Catherine Duprat...[et al.] (dir.), <cite class="italique">Mélanges Michel Vovelle : sur la Révolution, approches plurielles / volume de l'Institut d'histoire de la Révolution française</cite>, Paris, Société des Études Robespierristes, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;« Bibliothèque d'histoire révolutionnaire. Nouvelle série » (<abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;2), <time>1997</time>, <abbr class="abbr" title="26">XXVI</abbr>-598&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-908327-39-2</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;227-232</span>{{Chapitre|prénom1=Jean-François|nom1=Dominé|lien auteur1=|titre chapitre=Saint-Just, Vergniaud et le projet de Constitution de Condorcet|sous-titre chapitre=une approche rhétorique|auteurs ouvrage=[[Jean-Paul Bertaud]], Françoise Brunel, Catherine Duprat...[et al.] (dir.)|titre ouvrage=Mélanges Michel Vovelle|sous-titre ouvrage=sur la Révolution, approches plurielles / volume de l'Institut d'histoire de la Révolution française|lieu=Paris|éditeur=Société des Études Robespierristes|collection=Bibliothèque d'histoire révolutionnaire. Nouvelle série|numéro dans collection=2|année=1997|pages totales={{XXVI}}-598|isbn=2-908327-39-2|url texte=|passage=227-232}}. * Joffre Dumazedier et Éric Donfu, ''La leçon de Condorcet, une conception oubliée de l'instruction pour tous nécessaire à une République'', Paris, L'Harmattan, 1994. * Gilles-Gaston Granger, ''La mathématique sociale du marquis de Condorcet'', Paris, Hermann, 1989 ({{2e|édition}}). * <span class="ouvrage" id="Fran.C3.A7ois_Hincker1997">François <span class="nom_auteur">Hincker</span>, <cite style="font-style:normal">« Condorcet, chroniqueur parlementaire »</cite>, dans Jean-Paul Bertaud, Françoise Brunel, Catherine Duprat...[et al.] (dir.), <cite class="italique">Mélanges Michel Vovelle : sur la Révolution, approches plurielles / volume de l'Institut d'histoire de la Révolution française</cite>, Paris, Société des Études Robespierristes, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;« Bibliothèque d'histoire révolutionnaire. Nouvelle série » (<abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;2), <time>1997</time>, <abbr class="abbr" title="26">XXVI</abbr>-598&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-908327-39-2</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;219-226</span>{{Chapitre|prénom1=François|nom1=Hincker|lien auteur1=François Hincker|titre chapitre=Condorcet, chroniqueur parlementaire|sous-titre chapitre=|auteurs ouvrage=[[Jean-Paul Bertaud]], Françoise Brunel, Catherine Duprat...[et al.] (dir.)|titre ouvrage=Mélanges Michel Vovelle|sous-titre ouvrage=sur la Révolution, approches plurielles / volume de l'Institut d'histoire de la Révolution française|lieu=Paris|éditeur=Société des Études Robespierristes|collection=Bibliothèque d'histoire révolutionnaire. Nouvelle série|numéro dans collection=2|année=1997|pages totales={{XXVI}}-598|isbn=2-908327-39-2|url texte=|passage=219-226}}. * Catherine Kintzler, ''Condorcet, l’instruction publique et la naissance du citoyen'', Paris, Folio-Essais, 1987. * [http://www.cairn.info/revue-francaise-de-droit-constitutionnel-2003-3-page-483.htm Anne-Cécile Mercier, « Le référendum d'initiative populaire : un trait méconnu du génie de Condorcet », Revue française de droit constitutionnel 3/2003 ({{numéro|55}}), <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;483-512.] * Henri de Montfort, ''Les idées de Condorcet sur le suffrage'', Société française d’imprimerie et de librairie, Poitiers, 1915 ; réédition Slatkine, Genève, 1970. * Antoine Diannyere, ''Condorcet (Notice sur la vie et les ouvrages de Condorcet, suivie de conseils à sa fille)'', Le Livre d'histoire-Lorisse, Paris 2000. {{ISBN|2-84435-180-8}} * Madeleine Arnold-Tétard, ''Sophie de Grouchy, marquise de Condorcet, la dame de cœur'', préface du professeur Jean Paul De Lagrave, éditions Christian, 2006. === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20150918181711/http://data.bnf.fr/11897511/jean-antoine-nicolas_de_caritat_condorcet/ data BnF : Jean-Antoine-Nicolas de Caritat Condorcet (marquis de, 1743-1794)] * [http://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-depuis-la-creation-de-l-Academie-des-sciences/les-membres-du-passe-dont-le-nom-commence-par-c.html Académie des sciences : Les membres du passé dont le nom commence par C] * [https://web.archive.org/web/20180712084431/http://www.inventaire-condorcet.com/ Projet d'inventaire des manuscrits de Condorcet] * Manuscrit de Condorcet "Sur les raisons qui m'ont empêché de croire au magnétisme animal [de Mesmer]", texte en ligne et analysé sur ''[http://www.bibnum.education.fr/scienceshumainesetsociales/diffusion-des-sciences/sur-les-raisons-qui-m-ont-empeche-jusqu-ici-de-cro BibNum]''. * <span class="ouvrage" id="John_J._O.27ConnorEdmund_F._Robertson"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> John J. <span class="nom_auteur">O'Connor</span> et Edmund F. <span class="nom_auteur">Robertson</span>, <cite style="font-style:normal" lang="en">« Marie Jean Antoine Nicolas de Caritat Condorcet »</cite>, dans <cite class="italique" lang="en">MacTutor History of Mathematics archive</cite>, université de <span class="lang-en" lang="en">St Andrews</span> <small style="line-height:1em;">([http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Condorcet.html lire en ligne])</small></span>{{MacTutor|id=Condorcet|title=Marie Jean Antoine Nicolas de Caritat Condorcet}} * [http://www.mezetulle.net/article-1560495.html Condorcet, l’instruction et la cité] et [http://www.mezetulle.net/article-1670231.html Condorcet et Montesquieu] articles en ligne de Catherine Kintzler * [https://web.archive.org/web/20070916044035/http://perso.orange.fr/fabien.besnard/condorcet.htm Condorcet, un mathématicien engagé] article en ligne de Fabien Besnard * {{En}} [https://web.archive.org/web/20110103102621/http://franklinpapers.org/franklin/framedNames.jsp?ssn=001-71-0335 Échange de lettres entre Condorcet et Benjamin Franklin 1773-1788], dans le site Web [http://franklinpapers.org/ ''The Papers of Benjamin Franklin''] édition numérique du Packard Humanities Institute * ''Perspectives : revue trimestrielle d’éducation comparée'', (Paris, UNESCO : Bureau international d’éducation), {{Vol}}{{XXIII}}, {{Numéro}}1-2, 1993, [https://web.archive.org/web/20110410092009/http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/condorcf.pdf <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;201-213] * [http://docnum.unistra.fr/cdm/search/searchterm/condorcet/field/creato/mode/all/conn/and/order/creato ''Moyens d'apprendre à compter sûrement et avec facilité''] numérisé par le SCD de l'Université de Strasbourg * [http://www.assemblee-nationale.fr/histoire/7ed.asp] Rapport et projet de décret relatifs à l'organisation générale de l'instruction publique Présentation à l'Assemblée législative : 20 et 21 avril 1792. Grands moments d'éloquence parlementaire sur le site de l'Assemblée Nationale. * [https://web.archive.org/web/20150426182605/http://www.friedrich.uni-trier.de/oeuvres/25/407/ Correspondance avec Frédéric II de Prusse] * [https://web.archive.org/web/20120428215338/http://www.ina.fr/art-et-culture/litterature/video/I00004781/elisabeth-et-robert-badinter-condorcet-1.fr.html Entrevue de 1988 avec Élisabeth et Robert Badinter sur Condorcet] * [http://www.academie-francaise.fr/les-immortels/jean-antoine-nicolas-de-caritat-marquis-de-condorcet?fauteuil=39&election=10-01-17822 Notice biographique de l'Académie française] * [https://web.archive.org/web/20060227061902/http://classiques.uqac.ca/classiques/condorcet/condorcet.html Nicolas de Condorcet] [[Categoria:Membre de l'Acadèmia de las Sciéncias (França)]] [[Categoria:Membre de l'Acadèmia francesa]] [[Categoria:Filosòf atèu]] [[Categoria:Filosòf de las Luses]] [[Categoria:Probabilista]] [[Categoria:Economista francés]] [[Categoria:Escrivan francés del sègle XVIII]] [[Categoria:Naissença en 1743]] [[Categoria:Decès en 1794]] 01aac5js8ncbq9itwnz56rbq1n0g7ru 0 170768 2512007 2485626 2026-11-02T14:43:59Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512007 wikitext text/x-wiki La '''libertat d'expression''' es lo drech autrejat a l'individú de far conéisser lo produch de la sieuna activitat intellectuala a son entorn<ref>Aussi l'auteur de l'[http://plato.stanford.edu/entries/freedom-speech/ article Freedom of speech] de l'''Encyclopédie de philosophie'' de l'[[université de Stanford]] estime-t-il qu'elle ne présente pas d'intérêt pour un individu isolé tel [[Robinson Crusoe]].</ref>. Ten la facultat de comunicar entre [[Homo sapiens|umans]], que longtemps foguèt considerat simplament coma un simple fenomèn natural condicionant la vida sociala, avant d'èsser de biais solemne erigit en libertat individuala, ara juridicament garantida mas en realitat pro estrechament encastrada. == La facultat de s'exprimir, fenomèn social == Tan luènh dins l'[[Istòria]], s’obsèrva que l'expression de las idèas, subretot jos sa forma [[Paraula|verbala]], mas tanben a l'[[Escritura|escrich]], provoquèi l'interés dels pensaires. A l'origina, èra subretot considerada coma un element essencial del procediment d’estructuracion sociala permetent d'aténher los ideals suprèmas de [[vertat]], de [[perfeccion]] e de [[justícia]]. Atal a partir dels sègles VI e V de l’[[Èra comuna|l'èra comuna]], en [[Republica Populara de China|China]], se de maximas atribuidas a [[Laozi (filosòf)|Laozi]] sembla van subretot incitar lo savi de menar una vida purament interiora sens exprimir sas idèas<ref>Voir par exemple :[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6207101m/f174.image.r= Lao Tseu traduit par] [[Georges Clavigny|Jules Besse]]<span>, éd. Leroux, Paris, 1909</span> « Qui pourrait se flatter d'en savoir plus long que les autres et de faire bénéficier le monde d'un savoir certain ? seulement le fou qui croirait s'être mis dans la tête et posséder à fond la Doctrine » ({{P.|156}}) ; « La vérité, exprimée, n'est pas belle. De belles paroles sont incapables de dire la vérité. Les plus beaux raisonnements, exprimés, n'ont rien de décisif. Eût-on à dire quelque chose de décisif, il serait impossible de le faire passer pour excellent […] La sainteté consiste à emmagasiner un minimum d'idées » ({{P.|162}}).</ref>, [[Confuci]] recomandava l'actitud invèrsa als èssers superiorament evoluits, afirmant que lor tocavan de far òbra de pedagòg en ensenhant las leis del cèl al pòble<ref>Voir: [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5421369v/f99.image.r= Doctrine de Confucius ou Les quatre livres de philosophie morale et politique de la Chine, trad. G. Pauthier, éd. Garnier, Paris, 1921, {{P.|56-57}}]</ref>, que « l’òme perfièch s’arrèsta pas de se perfeccionnar d’esperse s'arrestar enseguida; es la rason que se ten tanben a perfeccionar los autres èssers »<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5421369v/f102.image.r= Ibid., {{P.|59}}.]</ref>. Dins sa reflexion sul biais de determinar de valors socialas, [[Civilizacion grècoromana|l'antiquitat grecoromana]], que considèra l'expression orala coma une forma naturala de comunicacion sonora en pròpri a la societat umana, balharà ela tanben una plaça essenciala a son usatge, que lo procediment del [[Dialògs de Platon|dialòg platonician]] ofrís una mòstra de tria. Atal, per [[Aristòtel]]: «La natura, que fa pas res en van, despartiguèt pas qu’a l’òme la dòna de la paraula que cal pas confondre amb los sons de la votz. Aquestes son pas que l'expression de las sensacions agradablas o desagradablas que los autres animals son susceptibles coma nosaltres. La natura lor donèt un organ dedicat pas que per aquò, mas avèm en mai d’eles, senon la connaissença desvolopada, al mens totes lo sentiment sorn del ben e del mal, de l'util e del noisible, del just e de l'injust; objèctes per la manifestacion que nos foguèt subretot balhat l'organ de la paraula. Es aqueste comèrci de la paraula qu’es lo ligam de tota societat domestica e civila»<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k64364289/f150.item.r=.zoom Politique d' Aristote , trad. Charles Millon, éd. Artaud, Paris, 1803, {{P.|10-11}}].</ref>. [[Ciceron]], persuadit que lo primièr principi natural de la societat demorava dins «lo comèrci de la rason e de la paraula», considerava el tanben que «es en s'instruisent los uns los autres, en se comunicant lors pensadas, en discutissent, en portant de jutjaments, que los òme se rapròchan e forman una cèrta societat naturala. Pas res nos destria mai de las bèstias: dins unas reconeissèm la fòrça, coma dins los cabals e los leons mas pas jamai lor atribuissèm l'equitat, la justícia, la bontat, qu’an ni la rason, ni la paraula».»<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k76814r/f55.item.r=parole.zoom Traité des devoirs, traduction fr. par E. Sommer, éd. Hachette, Paris, 1877, {{P.|46}}].</ref>. Ja a l’epòca, l'expression de las idèas èran considerada de biais diferent segon la valor donada a lor contengut, que s’estimava qu’aquestas impausadas mejans d'arguments fallacioses alara qu'èran marridas o injustas podavan venir noisibles per la societat. Atal, [[Platon]], recampa las decas dels sistèmas politicas de l'opòca, denonciava los cortesans que per lors conselhs interessats indusián en error ls governaires<ref>Voir par exemple: [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5721822w/f156.item.r= République, Livre IV, {{P.|145-146}}]</ref>. Aristòtel analisava los multiples factors susceptibles de tocar la vertat dels discors e afirmava que «aqueste que fa un malusatge d’aquesta poténcia de la paraula pòt far fòrça de mal»<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6342639k/f33.item.r=.zoom La rhétorique d'Aristote, trad. N. Bonafous, éd. Durand, Paris, 1856, Livre I, chapitre I, {{P.|11}}; voir également Livre II, chapitre I, {{P.|139}} et s.] :</ref>. Lo quita Ciceron, quitament s’aviá assegurat que l'eloquéncia fariá trionfar lo bon e lo just<ref>Voir par exemple: [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63509487/f32.item.r=paroles Pensées de Cicéron, trad. par Louis Leroy, Tome 2, Éd. Lamy, Paris, 1802,{{P.|22}} et s.]</ref>, pasmens reconessiá enseguida qu’èra possible qu'un òme utilizèsse la paraula sens prene en compte la morala e lo dever, çò que lo fasiá «inutil a se mèsme, e noisible a sa patria»<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5805409k/f20.item.r=.zoom Traité de l'invention Livre premier Rhétorique, ou de l'invention oratoire, I, {{P.|5-6}}]).</ref>. S’èra estimat que le risc d'un malusatge de la paraula justificariá pas que se l'interdiguèsse, que segon Aristòtel, una tala objeccion podava «èsser tanben dirigida contra totas las bonas causas, e subretot contra çò qu'i a de mai util, coma la fòrça, la santat, las riquesas, l'art militar»<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6342639k/f33.item.r=.zoom Ibid. {{P.|11}}.]. Dans le même registre, Cicéron affirmait qu'à la différence de celui utilisant la parole sans sagesse, «celui qui se revêt des armes de l'éloquence, non pour attaquer, mais pour défendre les intérêts de son pays (lui semblait) aussi utile à l'État qu'à lui-même, et le meilleur des citoyens» (Ibid.)</ref>, se n’admetriá pas mens qu'un tractament diferent siá reservat a l'expression segon son contengut e segon son autor. Lo [[Procés de Socrates]], perseguit e condamnat per aver a l’encòp corromput la jovença, mespresat los dieus de la Ciutat e assajat de lor ne substituir de novèls, illustrava plan los riscs a exprimir de concepcion tustant los titularis del poder. Platon ne concluguèt que los dirigents de las ciutats grègas avián pas la saviesa necessària a l'exercici de lors foncions, e qu'a l'epòca caliá subretot «quand se vòl combatre per la justícia e se se vòl viure un temps, se confinar dins la vida privada e abordar pas la vida publica»<ref>Dans son Apologie de Socrate ([https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3784q/f45.item.r=.zoom Apologie de Socrate; Criton; Phédon, trad. E. Chambry, Éd. Garnier, Paris, 1992, {{P.|44}}]).</ref>. Atal, dins [[La Republica]], presicava un esquèma de Ciutat ideala que la magistratura suprèma deviá èsser confiada a una [[aristocracia]] de [[Filosòf|filosòfs]] especialament recrutats e formats, tenents de la coneissença que «contemplan las causas dins lor esséncia»<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5721822w/f235.item.r= République, Livre V, {{P.|224}}]</ref>. Un tal mòde d'organizacion implicariá el tanben una inegalitat de tractament entre governaires e governats dins l'usatge de las facultats d'expression. En efièch, a la diferéncia dels filosòfs, la massa del pòble, de comprendre pas las «esséncia», èra reputada incapabla de saviesa. Platon estimava que podava jutjar pas que «sus l'aparéncia»<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5721822w/f229.item.r= Ibid. {{P.|218}}.]</ref>, e li prestava donc pas de «coneissenças» veraias, mas d’«opinions», es a dire «quicòm d'intermediari entre la sciéncia e l'ignorança»<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5721822w/f232.item.r= Ibid. {{P.|221}}]</ref>. Atal, las criticas e suggestions que mancariá pas de formular podavan pas qu'èsser illegitimas e dangerierosas<ref>Platon fait dire à Socrate: «As-tu jamais entendu quelqu'un de ceux dont se compose la foule prouver autrement que par des raisons ridicules et pitoyables que ce qu'il estime bon et honnête est tel en effet?»([https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5721822w/f252.item.r=bl%C3%A2m.zoom Ibid, Livre VI, {{P.|240-241}}])</ref>, e per estalivar lo bon foncionament de las institucions los magistrats deurián los ignorar, alara que d’espereles èran autorizats, «per enganar l'enemic o los ciutadans dins l'interés de l'Estat»<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5721822w/f102.image.r= L'État ou la République de Platon, trad. A. Bastien, éd. Garnier, Paris, 1879, Livre troisième, {{P.|91}}]</ref>, a utilizar la messorga, al contrari interdit als ciutadans. Pendent encara unes sègles, se contunhava a pensar la transmission de las idèas al respècte de la necessitat de protegir de valors socialas, subretot religiosas, consideradas coma suprèmas. Atal, per [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]], las discussions a l’entorn de la fe en Dieu èran sempre vanas e ociosas<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k299283j/f330.item.r= La Cité de Dieu, Livre II chapitre I: ''Les disputes n'auraient point de fin si l'on répondait toujours'', {{P.|329-330}}]: «Si l'esprit faible de l'homme, au lieu de résister hardiment aux vérités les plus claires, voulait se soumettre aux enseignements d'une saine doctrine, jusqu'à ce que, par sa foi et son humilité, il obtint de Dieu la grâce nécessaire pour le guérir, ceux qui jugent sainement et s'expliquent avec facilité, n'auraient pas le besoin de longs discours pour réfuter l'erreur. Mais parce que cette maladie et cette extravagance est plus grande aujourd'hui que jamais, et que les hommes, par un excès d'aveuglement ou d'opiniâtreté, soutiennent les propositions les plus déraisonnables, comme si c'était la raison et la vérité mêmes, on est souvent obligé, quoiqu'on y ait satisfait pleinement, et autant qu'un homme le doit attendre d'un autre, de s'étendre beaucoup sur des choses fort claires (...). Et néanmoins, si nous voulions toujours répondre à ceux qui nous répondent, quand finiraient nos contestations?»</ref> que l'òme desirant viure d’esperse viu de verai segon la messorga alara que sol Dieu es la Vertat<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k299284x/f480.item.r=.zoom Livre XIV {{P.|481}}]</ref>. Es a partir de la [[Renaissença]] que dins un contèxte d'exacerbacion de las tensions interconfessionalas, lo corrent [[Umanisme|umanista]], amplificat pel desvelopament de l'[[impression]], s'esforçarà de presentar l'expression de las conviccions coma un mejan de compliment personal e d'emancipacion de l'individú en pledejant per exemple per la tolerança dins l'apròchi de la diferéncia de las cresenças religiosas. Atal, al quite moment ont començan las guèrras de religion, [[Sébastien Castellion]], teologian protestant originari del Bugey, constatant que los dos camps testimoniavan de la mèsma violéncia fanatica<ref>Il reprochait notamment à [[Jean Calvin|Calvin]] d'avoir fait exécuter [[Michel Servet]] pour un désaccord sur l'interprétation de la Bible (Voir: Philippe Joutard, « Les combattants des Lumières », ''L'Histoire'', avril 2015)</ref>, los adjurava d’utilizar la fòrça contra aquestes que jutjavan eretics, e lor resistir «per paraula s'utilzan pas que de paraula», en citant en exemple los Turcs, que consideravan lors subjèctes de biais independent de lor religion<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1349528/f97.image.r= Conseil à la France désolée, auquel est montré la cause de la guerre présente et le remède qui y pourroit estre mis, et principalement est avisé si on doit forcer les consciences, 1562, {{P.|91}}]</ref> En 1651, dins un Capítol XI (''De la diferéncia de las manièras'') de son [[Leviatan (Thomas Hobbes)|Leviatan]], [[Thomas Hobbes|Hobbes]], analizant las condicions devent permetre als òmes de «viure en patz e en armonia»<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k65496c/f205.item.r=.langFR.zoom Léviathan ou La matière, la forme et la puissance d'un état ecclésiastique et civil, trad. R. Anthony, éd. Giard, Paris, 1921, Tome I, De l'Homme {{P.|150}}]</ref> constatava amb realisme que lor manca de jutjament<ref>Qu'il attribuait à une «ignorance des marques de la sagesse et des bonnes intentions»</ref> los mèna a se fisar a d’ambicioses savent se donar una aparéncia de saviesa utilizant elocància e bendisença, piejadas per la «reputacion militara»<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k65496c/f214.item.r=.langFR.zoom Ibid. {{P.|159}}]</ref>. Atal evocava amb fòrça pragmatisme la difusion de las idèas, en insistissent sus la prudéncia e la discrecion amb que devián èsser exprimidas<ref>Dans un chapitre sur les «vertus communément appelées intellectuelles», il affirmait: (...) «...dans le laisser-aller voulu de l'esprit et dans une société familière, on peut s'amuser des sons et des significations équivoques des mots : mais dans un Discours ou en public, ou devant des personnes inconnues, ou devant ceux à qui on doit le respect, tout jeu de mots est tenu pour sottise; et ce qui fait la différence est seulement le manque de discrétion.»([https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k65496c/f159.item.r=.langFR.zoom ibid. {{P.|105}}])</ref>, e subretot sul relativisme dels jutjaments que podavan suscitar. Dins la version iniciala (en anglés) de l'obratge, constatava que «...se dona diferents noms a una sola e mèsma causa segon la diferéncia de las passions individualas. Atal, aquestes qu’aprovan ua opinion particulara la nomenan Opinion, mas aqueste que l'aprovan pas la nomena Eretgiá; e pasmens lo mot eretgiá significa pas res de mai qu'opinion particulara, amb solament una nuància de colèra mai marcada»<ref>([https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k65496c/f215.item.r=.langFR.zoom ibid. {{P.|160}}])</ref>. Lo movement dich de las [[Luses (filosofia)|«Luses»]] contribuiguèt al vam e a la difusion d’aquesta concepcions valorizant la plaça de l'individú dins lo sistèma social, per abotir a la consecracion de la libertat d'expression coma norma juridica. « Sens la libertat de blaimar i a pas de laus flataire ». La celèbra replica de Figaro, personatge principal de la [[Nòça de Figaro]] de [[Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais|Beaumarchais]], fa d’aqueste autor una figura tria de la libertat d’expression<ref>{{Ligam web}}</ref>. == Lo drech de s'exprimir, libertat individuala == === Premícias teoricas === En 1784, [[Immanuel Kant|Kant]] observava que «las Luses son per las gents l'eissuida la lo irresponsabilitat...», que segon el, l'apond essencial del periòde èra la possibilitat ofèrta als subjèctes d'exprimir lor opinion, quitamen en criticant las leis<ref>Dans le court texte ''«Qu'est-ce que les Lumières?»'' publié dans le ''Berlinische Monatsschrif'' du 30 septembre 1784 (voir [https://web.archive.org/web/20161213113128/http://www.ub.uni-bielefeld.de/diglib/Berlinische_Monatsschrift/ Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?, Berlinische Monatsschrif 1784 , 2 , {{P.|481}} - 494] )</ref>. considerava en efièch que la libertat èra un drech inat (natural) de l'individú<ref>Voir : [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6571553h/f261.item.r=.zoom Emmanuel Kant :Éléments métaphysiques de la doctrine du droit suivis d'un Essai philosophique sur la paix perpétuelle et d'autres petits écrits relatifs au droit naturel, trad. J. Barni, A. Durand éd., Paris, 1853, {{P.|55-56}}.]</ref>, e compreniá entre autre la libertat de pensada e son corollari la libertat d'expression<ref>« Certes, on dit : la liberté de parler, ou d'écrire peut nous être retirée par un pouvoir supérieur mais absolument pas celle de penser. Toutefois, quelles seraient l'ampleur et la justesse de notre pensée, si nous ne pensions pas en quelque sorte en communauté avec d'autres à qui nous communiquerions nos pensées et qui nous communiqueraient les leurs! On peut donc dire que ce pouvoir extérieur qui dérobe aux hommes la liberté de communiquer en public leurs pensées, leur retire aussi la liberté de penser »(''« Que signifie s'orienter dans la pensée ? »'', texte publié en octobre 1786 dans le Berlinische Monatsschrift, traduction de Jean-François Poirier et Françoise Proust, dans Emmanuel Kant, Vers la paix perpétuelle… et autres textes, Paris, Flammarion, 1991, {{P.|69}}; original consultable sur [https://web.archive.org/web/20161213113128/http://www.ub.uni-bielefeld.de/diglib/Berlinische_Monatsschrift/ Berlinische Monatsschrift, {{P.|304-330}}].</ref>. Dins la pensada kanciana, la libertat es pasmens pas’sens limitas. Son primièr d'òrdre moral. Atal, se dins lors relacions entre eles, los individús pòdon s'exprimir liurament, l'usatge de dichs coma messorga, maldisença, escarni, es contrari a la «''vertut''» que mancant de respècte a altrú<ref>Voir par exemple: [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k54008081/f271.item.r= Éléments métaphysiques de la doctrine de la vertu (seconde partie de la Métaphysique des mœurs), suivis d'un Traité de pédagogie et de divers opuscules relatifs à la morale, trad. Jules Barni, éd. A. Durand, Paris, 1855, {{P.|150}}].</ref>. Las restriccions son tanben d'òrdre juridic, que si lo [[drech natural]] pausa per principi la libertat individuala, l’acompanha de tèrmes logicament necessaris a sa conservacion, la libertat existissent que «tal coma pòt s'accordar, seguent una lei generala, amb la libertat de cadun». Atal, las règlas de drech regissent la comunicacion entre individú pòdon s’acomodar de la practica moralament condamnabla de la messorga, mas solament que pòrta pas «dirèctament prejudici al drech d'altrú», per exemple a sos bens<ref>Éléments métaphysiques de la doctrine du droit..., {{P.|55-56}} précité.</ref>. Tanben, lo drech que dispausan naturalament los governats de criticar los governaires va pas fins a los dispensar de lor obesir, quitament quand venon opressius, que per Kant, admetre lo contrari seriá negar lo quita fondament del sistèma juridic<ref>Voir notamment le texte de 1784 précité et [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6571553h/f386.item.r=.zoom Emmanuel Kant :Éléments métaphysiques de la doctrine du droit suivis d'un Essai philosophique sur la paix perpétuelle et d'autres petits écrits relatifs au droit naturel, précité, {{P.|178-180}}], qui dénient au peuple le droit de résistance à l'oppression</ref>. En 1859, [[John Stuart Mill]] s'inspirarà dels mèsmes principis dins son assag ''«De la libertat»'', vengut un dels obratge de referéncia del [[liberalisme]]<ref>John Stuart Mill: Pour la liberté, trad. Paul Lemaire, éd. Hatier, Paris, 1925. Voir par exemple [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k75238v/f12.item.r=.zoom chapitre premier, {{P.|10}}]</ref>, mas mentretant, lo drech d'exprimir sas conviccions aurà estat formalament consacrat coma libertat individuala per de tèxtes solemes de valor de nòrma juridica. === Primièra consecracion per de tèxtes juridics === Las pensadas podent portar sus de questions eterogènas, que sián trivialas o metafisicas<ref>Pour Hobbes (op. cit. {{P.|104}}) «Nos secrètes pensées courent sur toutes choses saintes, profanes, propres, obscènes, graves et légères, sans honte, sans reproche, chose impossible dans le discours verbal au-delà de la limite permise par le Jugement relativement au Temps, au Lieu et aux personnes»</ref>, dempuèi los primièrs tèxtes normatius evocant la libertat de los exteriozar, las conviccins religiosas foguèron destriadas dels autres. En [[America del Nòrd|America]], ja en 1669, unes articles de las « Constitucions fondamentalas de Carolina » de 1669<ref>Voir: [[:en:Fundamental Constitutions of Carolina|Fundamental constitutions of Carolina]].</ref>, esboç d'organizacion governamentala preparat pels grands proprietarid fonzièrs de la colònia amb lo concors de [[John Locke]], garantissiá la libertat religiosa e encastrava l'expression de las opinions<ref>Voir [http://avalon.law.yale.edu/17th_century/nc05.asp Les constitutions fondamentales de Caroline du {{1er}} mars 1669] et notamment les articles 97, 103, 109, sans doute directement rédigés par Locke.</ref>, mas lo tèxte domorèt a l’estadi de projècte. Vint ans mai tard, en Anglatèrra, los monarcas Guilhèm III e Maria II deguéron concedir al Parlament le [[Declaracion dels drechs de 1689]] reconeissent, entre autres lo drech de peticion e la libertat d'expression dels parlamentaris. Començat un sègle d’ora, lo movement s’accelèra lo 12 de junh de 1776, quand la colònia americana de [[Virgínia]] se dota d'una ''«Declaracion dels drechs»''<ref>[https://chnm.gmu.edu/revolution/d/270/ Déclaration des droits de la Virginie du 12 juin 1776]</ref> garantissent entre autres las libertats de la premsa<ref>Section 12: «La liberté de la presse est un des principaux remparts de la liberté et ne peut jamais être restreinte, sauf par un gouvernement despotique»</ref> e de religion<ref>Section 16: «La religion (...) et la manière de la pratiquer, ne peuvent être commandés que par la raison et les convictions, et non par la force et la violence, et en conséquence tous les hommes ont droit au libre exercice de leur religion, selon les préceptes de leur conscience...»</ref>. S’aquestes principis mencionèron ni dins la Declaracion d'independéncia adoptada tres setmanas mai tard a [[Filadèlfia]] pels delegats de las tretze colònias anglesas trencant amb lor metropòli, ni dins lo tèxte inicial de la Constitucion que se dotèron en 1787, foguèron expressament utilizat en setembre de 1789 dins un document que après ratificacion, constituís la Declaracion dels drechd dels Estats Units. Aqueste tèxte compren detz amendaments<ref>Voir : [https://web.archive.org/web/20161009200121/http://www.archives.gov/exhibits/charters/bill_of_rights_transcript.html]</ref>, que lo primièr dispausa: «Lo Congrès jamai farà de lei al subjècte de la fondacion d'una religion o interdisant lo liure exercici d’aquesta, o limitant la libertat de paraula o de la premsa, o lo drech del pòble de s’amassar pacificament per demandar al Govèrn la reparacion dels tòrts». Mentrtant, lo 26 d’agost de 1789, en França, l'Assemblada nacionala venguda Constituente, aviá adoptat la [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|Declaracion dels drechs de l'òme e del ciutadan de 1789]], que lo articles 10 e 11 proclaman respectivament «Pas degun deu pas èsser secutat per sas opinions, quitament religiosas, baste que lor manifestacion trebole pas l’òrdre public establit per la lei» e «La liura comunicacion de las pensadas e de las opinions es un dels drechs mai preciós de l’òme; tot ciutadan pòt donc parlar, escriure, estampar liurament, levat de respondre de l’abús d’aquesta libertat dins las escasenças deterninada par la lei»<ref>Peu après, elle fera application de ces principes libéraux en prenant un décret du 19 janvier 1791 proclamant dans son article premier que «Tout citoyen pourra élever un théâtre public et y faire représenter les pièces de tous les genres, en faisant préalablement à l'établissement, déclaration à la municipalité»</ref>. === Confirmacions ulterioras === Uèi, totes los tèxtes fondant los òrdres juridics nacionals o supranationals consacran de biais solemne lo principi de la libertat d'expression coma drech essencial de l'òme, en reconeissent de biais general son existéncia coma font de drechd e d’obligaciond juridicas, mas sens prene en compte obligatòriament sa realizacion. ==== Nòrmas internacionalas ==== A causa del caractèr declaratiu e universal de fòrça proclamacions relativas als drechs e libertats, la societat internacionala s’i interessèt tan mai qu’una reconeissença a son nivèl constituís una garantia contra los cambiaments e reviradas conjoncturalas dependent dels contèxtes nacionals. Atal uèi la libertat d'aver de conviccions, entre autras religiosas, e aquesta las exprimir en los fasent conéisser o en practicant un [[culte]], son proclamadas dins l’encastre de las organizacions d’espandiment mondial o regionale. Sul plan mondial, la [[Declaracion Universala dels Dreches Umans|Declaracion universala dels drechs umans]] los consacra dins sos articles 18 e 19<ref>[http://www.un.org/fr/universal-declaration-human-rights/ Consulter]</ref>. S’aquesta disposicions an pas la fòrça obligatòria de las estipulacions d'un [[Tractat (drech)|tractat internacional]], cadun dels 193 Estats avent aderit a l’ONU es sensat los acceptar. En consequéncia evidenta, foguèron utilizadas als articles 18 e 19<ref>[http://www.ohchr.org/FR/ProfessionalInterest/Pages/CCPR.aspx Consulter]</ref> del Pacte internacional relatiu als drechs civils e politics del 16 de decembre de 1966, tractat internacional ratifica per 168 d'entre eles<ref>[https://web.archive.org/web/20181004031131/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=IV-4&chapter=4&lang=fr État des adhésions en avril 2016]</ref>. Sul plan regional, se en Asia las diversitats politicas e culturalas fins ara s’opausèron a l'adopcion d'una proclamacon de portada generala, dins los autres continents aqueste procediment venguèt un mejan de marcar l’existéncia d’una comunautat de valors, factor d’unitat. En [[Euròpa]], libertat de religion e d'expression son a l’encòp garantidas pels articles 9 e 10<ref>[http://lexinter.net/UE/droits_et_libertes.htm Consulter]</ref> de la Convencion europèa de salvagarda dels drech de l'òme e de las libertats fondamentalas, que liga los 47 Estats membres del [[Conselh d'Euròpa|Conselh de l'Euròpa]], e pels articles 10 e 11<ref>[http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2007:303:0001:0016:FR:PDF Consulter]</ref> de la [[Carta dels drechs fondamentals|Carta dels drechs fondamentals de l'Union europèa]], applicabla als 28 d'entre eles ara fasent partit dins l'[[Union Europèa|Union europèa]]. En [[America]], las mèsmas libertats son proclamadas pels articles III e IV<ref>[https://www.cidh.oas.org/basicos/french/b.declaration.htm Consulter]</ref> de la Declaracion americana dels drechs e devers de l'òme, signada a [[Bogotà|Bogota]] lo 30 d’abril de 1948, dins l’encastre de l’[[Organizacion deis Estats Americans|Organizacion dels Estats Americans]]. En [[Africa]], son los articles 8 e 9<ref>[https://web.archive.org/web/20190428112449/http://www.achpr.org/fr/instruments/achpr#a8 Consulter]</ref> de la Carta africana dels drechs de l'òme e dels pòbles, adoptada a Nairobi lo 26 de junh de 1981, que garantisson libertat de religion e d'expression. ==== Nòrmas nacionalas ==== Après que los EUA e la França ajan avait lo movement, tamben d’autres Estats lo seguèron, fòrça garantissant dins lors constitucions o de «declaracions» avent valor juridica de nòrma suprèma, entre autras libertats solenmes proclamadas, questes d'exercir sa religion e d'exprimir sas idèas. Tanben lo faguèt l'[[Empèri Rus|Empèri rus]], amb los articles 79 e 81 de la constitucion que lo [[tsar]] aviá degut cedir a sos subjèctes lo 23 d’abril de 1906<ref>Texte consultable sur :[http://www.angelfire.com/pa/imperialrussian/royalty/russia/rfl.html]</ref>, e en seguent en Finlande, reconeguda autonòma jos forma de Grand ducat per una lei organica del 20 de julhet de 1906<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5463222t/f621.item.r=%22libert%C3%A9%20d'expression%22.zoom ''Annuaire de législation étrangère'', Paris, 1907, {{P.|586}}]</ref>. Puèi, los articles 124 e 125<ref>Textes consultables sur: [http://mjp.univ-perp.fr/constit/su1936.htm#10]</ref> de la constitucion de l'URSS de 1936 preveson de disposicions analògas<ref>Assorties en outre de la mise à disposition de moyens matériels concrets</ref>, e tanben los articles 28 e 29<ref>Texte consultables sur: [http://www.constitution.ru/fr/part2.htm]</ref> de la Constitucion de la Feferacion de Russia. Libertat de religion e de culte, libertat d'expression son tanben proclamadas en Alemanha, per la Lei fondamentala del 23 de mai de 1949<ref>[https://web.archive.org/web/20140201212728/http://www.bundesregierung.de/Content/FR/_Anlagen/loi-fondamentale.pdf?__blob=publicationFile (articles 4 et 5)]</ref>, en Espanha, per la [[Constitucion espanhòla de 1978|Constitucion del 27 de decembre de 1978]]<ref>[http://mjp.univ-perp.fr/constit/es1978.htm#I Articles 16 et 20.]</ref>, al Mexic per la Constitucion de 1917<ref>[https://web.archive.org/web/20130203064839/http://www.juridicas.unam.mx/infjur/leg/constmex/pdf/constfra.pdf Articles 6 et 24.]</ref>, e en China dins la constitucion de 1982<ref>[http://mjp.univ-perp.fr/constit/cn1982.htm#2 articles 35 et 36]</ref>. Seriá fastic de contunhar la tièra complèta, que comprendriá gaireben totes los Estats membres de l'ONU, quitament coneguts coma essant totalitaris<ref>Ainsi, en Corée du Nord, la [https://web.archive.org/web/20160923202909/http://www.naenara.com.kp/fr/great/constitution.php?6 constitution (article 67)] dispose que: Le citoyen jouit des libertés d’expression, de presse, de réunion, de manifestation et d’association. L’État assure aux partis politiques et aux organisations sociales démocratiques le libre exercice de leurs activités».</ref>, mas cal pasmens observar que la Lei fondamentala de l'Arabia saudita de 1992 derròga a aquesta tendéncia generala. En efièch, se proclama que l'Estat protegís los drechs de l'òme, es sonque en «conformitat a la Charia islamica» (article 26). Atal, ni la libertat religiosa ni aquesta d'expression i son mencionadas, sos articles 39 e 40 reservant la possibilitat de nombrosas limitas per totes los mòdes de comunicacion<ref>[http://mjp.univ-perp.fr/constit/sa1992.htm#5 Lire en ligne]. De même la Convention de l'ONU sur l'élimination de toutes les formes de discrimination à l'égard des femmes, a bien été signée et ratifiée en 2000, mais avec la réserve qu'«En cas de divergence entre les termes de la Convention et les normes de la loi musulmane, le Royaume n'est pas tenu de respecter les termes de la Convention qui sont divergents».</ref> [[Fichièr:Le_cardinal_et_la_none_Egon_Schiele.jpg|vinheta|''Lo Cardenal e la Monja'', Egon Schiele (1912). En 1912, Egon Schiele es condamnat per sas òbras outrajants a las bonas mòrs; un centenat de sas pinturas, mai sovent de nuds, son sasits pel tribunal departamental.]] == Aplicacion == Las condicions dans d’aplicacion la libertat d'expression son ambivalentas. * D'un costat es considerada coma fondamentala, que condiciona l'exercici d'autras libertats. Atal, las jurisdiccions superioras, que siá supranacionalas o nacionalas, consacran son importança en de tèrmes analògs. Per la Cort europèa dels drechs de l'òme, «constituís un dels fondaments essencials d'una sociatat democratica, una de las condicions primordialas de son progrès e de l'espelida de cadun»<ref>[http://hudoc.echr.coe.int/fre#{%22fulltext%22:%5B%22Vereinigung%20Bildender%20K%C3%83%C2%BCnstler%22%5D,%22languageisocode%22:%5B%22FRE%22%5D,%22documentcollectionid2%22:%5B%22GRANDCHAMBER%22,%22CHAMBER%22%5D,%22itemid%22:%5B%22001-79214%22%5D} Arrêt du 25 janvier 2007, Vereinigung Bildender Künstler c. Autriche]</ref>. En França, segon lo [[Conselh Constitucional (França)|Conselh Constitucional]], es «tan mai preciosa que son existéncia es una de las garantias essencialas del respècte dels autres drechs e libertats»<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriConst.do?oldAction=rechJuriConst&idTexte=CONSTEXT000017666554&fastReqId=1106385889&fastPos=1 Décision du 29 juillet 1994], considérant n° 5.</ref>. Lo Conselh d'Estat, dins una formula sintetizant las doas precedentas, considèra que «l'exercici de la libertat d'expression es une condicion de la democracia e una de las garantias del respècte dels autres drechs e libertats»<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechExpJuriAdmin&idTexte=CETATEXT000028460200&fastReqId=339640672&fastPos=3 Ordonnance de référé du 9 janvier 2014], à propos de l'interdiction d'un spectacle de l'humoriste [[Dieudonné]]</ref>. * D'un autre, las règles que ne pausan lo principi solemne en li balhant un larg camp d'aplicacion l'acompanhant tanben fòrça possibilitats de limitacions, es tanben virtualament plan espandida, e largament utilizadas<ref>Ainsi, en France, selon les articles 10 et 11 de la Déclaration de 1789, les libertés de manifester et communiquer pensées et opinions s'exercent-elles dans le cadre de la loi, qui détermine les cas dans lesquels leur usage est abusif ou porte atteinte à l'ordre public; de même, les alinéas 2 des articles 9 et 10 de la Convention européenne des droits de l'homme prévoient une liste potentiellement large de restrictions «nécessaires dans une société démocratique»</ref>. === Camp d'aplicacion espandit === Lo camp d'aplicacion de la libertat d'expression es uèi consitutit al plan larg. Se considèra qu'es en causa que siá quand un individú difusa sa pensada dirèctament en utilisant las tecnicas de comunicacion abitualas o tanben cada còp que son comportament pòt èsser interpretat coma revelant implicitament una option intellectuala. Mai, es acompanhar de corollaris, eles tanben a l'origina d’espandiments novèls. ==== Mejans de difusion dirècte ==== L'exercici de la libertat d'expression se limita pas a l'usatge de mejas classics coma la paraula, l'escrich e l'estampat, mas conten tanben totas las tecnicas modèrnas de telecomunicacion. Atal, las activitats de [[Ràdio|radiodifusion]] devon èsser la garantir mercé a una organazacion e un foncionament adequats, exigéncia impausant per exemple que relèvan pas pus d'un monopòli d'EStat, considerat coma una restriccion «non necessària dins una societat democratica» segon un arrèst rendut per la Cort europèa dels drechs de l'òme al respècte de l'Àustria<ref>[http://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-62411 Arrêt du 24 novembre 1993, Informationsverein Lentia et autres c/ Autriche].</ref>. La Cort aplica los mèsmes principis a l'accès a [[internet]], estimant que son blocatge abusiu viòla la libertat d'expression garantiada per l'article 10 de la Convencion europèa dels drechs de l'òme<ref>[http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-115401#{%22itemid%22:%5B%22001-115401%22%5D} CEDH 18 décembre 2012, Ahmed Yildirim c/ Turquie]</ref>. En França, al respècte de son importança «per la participacion a la vida democratica e l'expression de las idèas e de las opinions», lo Conselh constitucional jutgèt que pòt pas èsser suprimit per una autoritat administrativa<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriConst.do?oldAction=rechJuriConst&idTexte=CONSTEXT000020786688&fastReqId=1405740043&fastPos=1 Conseil constitutionnel, décision du 10 juin 2009]</ref>. Segon unes autors, coma l’especialista dels rets numerics [[Benjamin Bayart]]<ref>{{Cite book}}</ref>, la jurista Agathe Lepage<ref>{{Cite book}}</ref> e lo filosòf Guillaume Cazeaux<ref>{{Cite book}}</ref> Quitament Internet seriá dins l'istòria lo primièr verai mejan permetent de far efectiva la libertat d'expression, de per abans demorada largament virtuala. ==== Mòdes d'expression implicits ==== Es possible que sens utilizar las tecnicas classicas de comunicacion li permetent d'exprimir expressament sas idèas, un individú las exterioriza per son sol comportament. Atal, unas accions coma la participacion a una reünion<ref>Par exemple pour assister à un spectacle sujet à polémique de l'humoriste Dieudonné: voir l'ordonnance de référé du Conseil d'État précitée du 9 janvier 2014</ref>, a una [[manifestacion]]<ref>Le Conseil constitutionnel la rattache au «droit d'expression collective des idées et des opinions», qu'il déclare liberté constitutionnellement garantie([http://www.conseil-constitutionnel.fr/decision/1995/94352dc.htm décision du 18 janvier 1995])</ref>, a una associacion<ref>Voir par exemple pour le refus d'adhérer à une association à objet contraire aux convictions des intéressés : [http://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-62843 CEDH 29 avril 1999, Chassagnou c/ France.]</ref> o a una activitat d'ensenhament<ref>Voir par exemple à propos de l'activité d'enseignement religieux d'un prêtre espagnol marié: [http://hudoc.echr.coe.int/fre#{%22fulltext%22:%5B%22libert%C3%A9%20d%27enseigner%22%5D,%22documentcollectionid2%22:%5B%22GRANDCHAMBER%22,%22CHAMBER%22%5D,%22itemid%22:%5B%22001-145067%22%5D} CEDH, 12 juin 2014, Fernández Martínez c. Espagne],</ref>, la creacion e mòstra d'una òbra d'art<ref>Ainsi, pour la Cour européenne des droits de l'homme, le droit d'exposer un tableau relève de l'article 10 sur la liberté d'expression ([http://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-79214 Arrêt du 2 janvier 2007, Vereinigung Bildender Künstler c/ Autriche])</ref>, le portada d'un [[Rauba|vestit]] o d'un signe distinctiu<ref>Par exemple le port d'un foulard par une musulmane ([https://web.archive.org/web/20181003022316/http://www.conseil-etat.fr/content/download/635/1933/version/1/file/346893.pdf Conseil d'État, avis du 27 novembre 1989];[http://hudoc.echr.coe.int/fre#{%22sort%22:%5B%22kpdate%20Descending%22%5D,%22languageisocode%22:%5B%22FRE%22%5D,%22documentcollectionid2%22:%5B%22GRANDCHAMBER%22,%22CHAMBER%22%5D,%22kpdate%22:%5B%222005-11-10T00:00:00.0Z%22,%222005-11-10T00:00:00.0Z%22%5D,%22itemid%22:%5B%22001-70954%22%5D} CEDH 10 novembre 2005, Leyla Şahin c. Turquie]) ou d'un turban par un sikh ([https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&idTexte=CETATEXT000008251110&fastReqId=1541732189&fastPos=1 Conseil d'État, 15 décembre 2006, Association United Sikhs])</ref>, veire un acte de provocacion coma l'otratge a la bandièra o a l'imne nacional<ref>Voir par exemple les considérants 99 à 106 de la [https://web.archive.org/web/20160729074239/http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-con..c/decision-n-2003-467-dc-du-13-mars-2003.855.html décision du Conseil constitutionnel du 13 mars 2003].</ref> pòdon èsser revendicats coma l'afirmacion implicita de conviccions o de causida, donc coma modalitats d'exercici de la libertat d'expression. Aqueste argument es en general considerat coma subsidiari, veire superflús, se lo comportament es dirèctament annexat a d'autres drechs o libertats especificament garantidas: son aquestes qu’alara son principalament en causa<ref>C'est par exemple la démarche adoptée par la Cour européenne des droits de l'homme à propos des atteintes aux libertés de religion et d'association (garanties respectivement par les articles 9 et 11 de la Convention)(Voir notamment ses arrêts Chassagnou c/France, Leyla Ṣahin c/ Turquie précités et [http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-145240 S.A.S. c/ France du {{1er}} juillet 2014, n° 163]).</ref>. S’es pas lo cas, la referéncia a la libertat d'expression ven alara determinanta. Per exemple, es a ela que la Cort europèa dels drechs de l'òme a incorporèt la mòstra d'un quadre controversiat en considerant qu’«aquestes que crean, interprètan, difusan o expausan una òbra d'art contribuisson a l'escambi d'idèas e d'opinions indispensable a una societat democratica. D'ont l'obligacion, per l'Estat, d’encambar pas indegudament lor libertat d'expression»<ref>Dans l'arrêt précité de 2007, Vereinigung Bildender Künstler c/ Autriche.</ref>. Tanben, lo Conselh d'Estat francés reconeguèt qu'incriminar penalament la profanacion de la bandièra tricolora es plan un prejudici a la libertat d'expression<ref>En considérant toutefois qu'en l'espèce, compte tenu de ses modalités, elle n'était pas excessive ([https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000024390173 arrêt du 19 juillet 2011]).</ref>. ==== Règlas corollàrias ==== Quitament se los tèrmes de l'article 11 de la Declaracion francesa de 1789 n'evocavan pas que l'expression de las «pensadas» e «opinions», a l'epòca ja, la libertat èra concebuda mai largament coma s'espandissent a la difusion de tot messatge, quitament de simpla informacion, e coma implicant en mai del drech de la donar, aqueste de la recebre<ref>C'est d'ailleurs pourquoi les premiers constituants américains avaient insisté sur la liberté de la presse en lui accordant une protection spécifique.</ref>. Dempuèi, son camp d'aplicacion foguèt precizat pels tèxtes<ref>Ainsi l'article 10 de la Convention européenne des droits de l'homme évoque-t-il «la liberté de recevoir ou de communiquer des informations ou des idées»</ref>, e subretot completat per un cèrt nombre de principis d'interpretacion extensius eissits de las jurisdiccions que siá nacionalas o supranacionalas, que los presentan coma de corollaris permetent de garantir son eficiéncia. Atal, dins lo cors de sa jurisprudéncia, la Cort europèa dels drechs de l'òme aguèt l'escasença d'admetre que la libertat d'expression s'aplicava a la publicacion de fotogarfias, que la nocion d'«informacion» podava s'espandre a la divulgacion d'elements de la vida privada de personas avent una notorietat publica<ref>Son [http://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-158855 arrêt du 10 novembre 2015, Couderc et Hachette-Filipacchi Associés c/ France], rendu à propos d'une nouvelle affaire relative aux souverains monégasques, est significatif (notamment dans ses paragraphes 88 et 89).</ref>, e que lo drech d'afirmar sas conviccions implicavan tanben aqueste d’assajar de convéncer altrú de los adoptar<ref>CEDH, [http://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-62384 25 mai 1993, Kokkinakis c/ Grèce](considérant 31)</ref>. D’aquestes corollaris, lo mai important es aqueste del pluralisme, d’en primièr evocat per incidéncia, amb la tolerança e l'esperit d'obertura, coma condicion d'una societat democratic per la Cort Europèa dels derechs de l’Òme<ref>Dans l'affaire [http://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-62057 Handyside c/ Royaume Uni du 7 décembre 1976 (paragraphe 49)]</ref>, puèi auçat enseguida al reng de règla d’esperela, «que l’Estat es l’ultim garant»<ref>CEDH 24 novembre 1993, Informationsverein Lentia et autres c/ Autriche, précité (paragraphe 38); voir également [http://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-71784 la décision (d'irrecevabilité) de la Cour du {{1er}} décembre 2005, Vérités santé pratique SARL c/ France] à propos du retrait de l'aide à la presse à une publication en raison du contenu de ses articles.</ref>. Aqueste principi impausa d’en primièr que la libertat d'expression s'aplica de biais indiferent quin que siá lo contengut del messatge difusat. Atat, per la Cort EDÒ, «val que siá per las « informacions » o « idèas » aculhidas amb favor o consideradas coma inofensivas o indiferentas, o tanben per aquestas que tustan, ofensan o inquietan»<ref>Formule utilisée par la Cour dans l'affaire Handyside précitée, (paragraphe 49).</ref>. Tanebn, per la Cort suprèma dels EUA, «una de las foncions principalas de la libertat d'expression es d'invitar al debat. Pòt servir de verai pel melhor aqueste nòble objectiu quand provòca un estat de treble, crèa un malcontentament a subjècte de las situacions establidas, o mème provòca las gents a la colèra»<ref>Arrêt du 21 juin 1989, [[Texas v. Johnson]], 491 U. S. 397, 408–409 (1989)</ref>. En segond luòc, lo pluralisme impausa que las possibilitats concrètas d'expression sián obèrtas sens discriminacion a totas las tendéncias. En França, s'alinhant sul caminament de la Cort, las jurisdiccions suprèmas la consacrèron amb valor superiora. Atal, dins l'audiovisual, segon lo Conselh constitucional, la libertat d'expression de l'article 11 de la Declaracion de 1789 ne pòt èsser efectiva pas qu’utilizant lo respècte del «pluralisme dels corrents d’expression socioculturals», qu’«es d’esperse un objectiu de valor constitucionala»<ref>Conseil constitutionnel, [https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriConst.do?oldAction=rechJuriConst&idTexte=CONSTEXT000017666502&fastReqId=1636304390&fastPos=2 Décision du 21 janvier 1994, (considérant {{n°|3}})]: «la libre communication des pensées et des opinions, garantie par l’art.11 de la Déclaration de 1789, ne serait pas effective si le public auquel s’adressent les moyens de communication audiovisuelle n’était pas à même de disposer, aussi bien dans le cadre du secteur privé que dans celui du secteur public, de programmes qui garantissent l’expression de tendances de caractère différent».</ref>. Tanben, lo Conselh d'Estat ne fa une libertat fondamentala<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&idTexte=CETATEXT000008045447&fastReqId=2122605515&fastPos=1 Ordonnance de référé du 24 février 2001, Tibéri] : «le principe du caractère pluraliste de l'expression des courants de pensée et d'opinion est une liberté fondamentale»).</ref>. Dins lo domèni de la premsa, lp Conselh Constitucional jutgèt que «lo pluralisme dels quotidians d'informacion politica e generala (...) constituís un objectiu de valor constitucionala», que justifica per exemple una ajuda excepcionala de 13 milions de francs al [[L'Humanité|jornal l'Humanité]] menaçat de disparicion<ref>[http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/francais/les-decisions/acces-par-date/decisions-depuis-1959/2000/2000-441-dc/decision-n-2000-441-dc-du-28-decembre-2000.460.html Décision {{n°|2000-441}} DC du 28 décembre 2000 (considérant {{n°|18}}).]. </ref>. Es tanben coma corollari de la libertat d'expression que foguèt consacrat en França pel Conselh constitucional «lo drech per cadun de causir los tèrmes jutjats per el apropriats melhor a l’expression de sa pensada». Sus aqueste fondament, foguèt censurada una lei pretendent far prevaler l'article 2 de la Constitucion que «la lenga de la Republica es lo Francés», en interdisent de biais tròp general lo recors a una terminologia estrangièra<ref>Conseil Constitutionnel, décision du 29 juillet 1994, précité, considérant {{n°|6}}.</ref>. Se totes aquestes factors semblan conferir a la libertat d'expression un camp d'aplicacion gaireben illimitat, son exercici n'es pas mens susceptible d'èsser estrechament encastrat. Atal, dins un contèxte sociopolitic globalament favorable a la promocion de las libertats, son las multiplas restriccions venent d’aqueste encastrament que provòcan subretot discussions e comentaris. === Exercici estrictament encastrat === Lo primièr amendament a la constitucion dels EUA prevei pas de resèrvas a las diferentas modalitats de la libertat d'expression que proclama, mas demora isolat. En efièch, los autres tèxtes afirmant los mèsmes drechs los acompanhan de possibilitats de restriccion, per exemple per la [[lei]]. Atal, après aver pausat lo drech a la libertat d'expression, l'article 10.2 de la Convencion europèa dels drechs de l'òme preciza que: « L'exercici d’aquestas libertats compòrtant de devers e de responsabilitats pòt èsser somés a unas formalitats, condicions, restriccions o sanccions previstas per la lei, que constituisson de mesuras necessàrias, dins una societat democratica, a la seguretat nacionala, a l'integritat territoriala o a la seguretat publica, a la defensa de l'òrdre e a la prevencion del crime, a la proteccion de la santat o de la morala, a la proteccion de la reputacion o dels drechs d'altrú, per empachar la divulgacion d'informacions confidencialas o per garantir l'autoritat e l'imparcialitat del poder judiciari. » Al delà de las diferéncias de formulacion adoptadas dins los tèxtes nacionals<ref>Consistant parfois en une énumération assez détaillée, telle celle de [https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000512205&fastPos=1&fastReqId=813055647&categorieLien=cid&oldAction=rechTexte l'article {{1er|alinéa}} 2 de la loi française du 30 septembre 1986 relative à la liberté de communication] énonçant les restrictions possibles à la liberté de communication électronique</ref>, aparéis que las limitas susceptiblas d'èsser pausadas dins aqueste encastre se ligan a dos fondaments complementaris: la proteccion dels individús e de las comunautats, e aquesta dels interesses publics, que provòca fòrça dificultats en ofrissent de multiplas possibilitast de restriccion, a vegada denonciadas coma font de [[censura]] arbitrària e sovent a l'origina de litigis portats davant los tribunals. ==== La proteccion dels individús e de las comunautats ==== Ja, Kant, recampant « los devers al subjècte dels autres òmes, considerats simplament coma òmes », insistissiá sul necessari respècte d'altrú, e, d’entre los vicis susceptibles d'i far prejudici, citava los abús de la libertat d'expression<ref>Éléments métaphysiques de la doctrine de la vertu, précité, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k54008081/f268.item.r=.zoom {{P.|147}} et s.]</ref>. Uèi, aqueste pòt en principi lagalament s'exercir pas que se fa pas prejudici als drechs e libertats d'una o mai personas determinadas o daterminablas. Perque los tèxtes e la jurisprudéncia concòrdan per definir largament la proteccion de l'individú, lo drech compren fòrça escasenças ont aquesta de prevaler. * Primièr, se la libertat d'expression implica lo drech per cadun de difusar totas opinions e informations, quitament destorbantas, lor contengut pòt en principi causar als tèrces un domatge jutjat anormal. Atal, es impossible de se’n reclamar quand son usatge constituís una difamation<ref>Voir par exemple l'arrêt de la [https://www.supremecourt.uk/cases/docs/uksc-2010-0166-judgment.pdf Cour suprême du Royaume Uni du 21 mars 2012, Flood c/ Times Newspapers Limited] à propos d'un article de presse présentant un policier du service britannique des étrangers comme coupable de corruption.</ref>, fa damatge a la [[presompcion d'innocéncia]] d'un accuzat<ref>Voir par exemple [https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechExpJuriAdmin&idTexte=CETATEXT000007663641&fastReqId=1922765354&fastPos=112 l'arrêt du Conseil d'État du 8 juin 1979, Chabrol et SA films La Boétie], suspendant l'autorisation d'exploitation du film « Les Noces rouges » inspiré d'une affaire criminelle jusqu'à la tenue du procès d'assises, sa projection pouvant « préjudicier aux droits de l'accusé ».</ref>, divulga d’informacions confidenciala sus la santat<ref>Ainsi, dans un [https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriJudi.do?oldAction=rechJuriJudi&idTexte=JURITEXT000007037902&fastReqId=655252209&fastPos=4 arrêt du 16 juillet 1997], la Cour de cassation a considéré comme manifestement illicites les révélations sur la maladie du Président Mitterrand faites par son ancien médecin dans le livre « Le grand secret ».</ref> o sus la vida privada e familhala de notabilitats<ref>Voir par exemple à propos de celle du [[Prince de Mónegue|prince de Monaco]], l'arrêt précité de la Cour européenne des droits de l'homme du 10 novembre 2015, Couderc et Hachette-Filipacchi Associés c/ France. Aux États-Unis, la Californie s'est dotée le 30 septembre 2014 d'une [http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/billNavClient.xhtml?bill_id=201320140AB1256&search_keywords= loi AB-1256 (dite antipaparazzi)] dont le caractère restrictif risque d'être censuré par la Cour suprême pour violation du {{1er|amendement}}.</ref>. Tanben, la publicacion d'imtges fasent fòrça damatge a la dignitat de las victimas dels crimes o de delictes es possible qu'amb lor acòrdi<ref>Article 35 ''quater'' de la [https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000877119&fastPos=1&fastReqId=2090509915&categorieLien=cid&oldAction=rechTexte loi du 29 juillet 1881]; voir également l'arrêt de la [http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-81065 Cour EDH du 14 juin 2007, Hachette Filipacchi associés c. France], à propos de la publication par l'hebdomadaire Paris-Match de la photographie du corps du préfet Érignac assassiné en Corse</ref>. A aquestas restriccions, ja font de fòça contencioses, s'apond encara l'interdiccion dels comportaments provocators tustant de tròp la susceptibilitat dels individus o de las comunautats qu’apartenon. Kant, citant d’exemples de vicis susceptibles de far damatge al respècte d'altrú, denonciava l’''escarni'', « penjal far los autres ridiculs » que qualificava de « marridesa » e destriava de la simpla ''galejada'', qu'admetava<ref>Éléments métaphysiques de la doctrine de la vertu, précité, {{P.|149}}.</ref>. L'encastre juridic de la libertat d'expression s'inspira dels mèsmes principis e pausa a la trufaria e a la derision de limitas d'una rigor variabla segon las escasenças. Se en general, dins las societats se reclamant del liberalisme, la satira e l’escarni son mai sovent admeses quand se fan al prejudici da sas conviccions politicas es pas lo mèsme quand an per subjècte la fe religiosa, qu’unes tenon a vegada lo besonh de tutar en se reclamant de las libertats d'expression o de creacion artistica e culturala, e a vegada tanben un drech al [[blasfèmia]]<ref>« Charlie Hebdo, c'est « le droit au blasphème » (Malka) », ''Le Figaro'', 12 janvier 2015, [http://www.lefigaro.fr/flash-eco/2015/01/12/97002-20150112FILWWW00123-charlie-hebdo-c-est-le-droit-au-blaspheme.php lire en ligne]</ref>. Dins los [[Teocracia|regims teocratics]] coma dins aquestes ont existís una [[Religion d'Estat|religion d’Estat]], aquestes comportaments son mai sovent considerats coma ofensant a l’encòp la divinitat e la comunautat de sos fidèls, e pòdon èsser plan sevèrament sanccionats. Atal, dins fòrça païses musulmans, lo blasèmia es castigat de mòrt. Pasmens, los regims adoptant una actitud neutra al vejaire de las religions ne oficialament pas una pòdon logicament se pausa dirèctament en defensors de las divinitats otratjadas. Fòrça d’aquestes se gardan una facultat d'intervencion indirècta, mai sovent al nom de la proteccion de la libertat de lors ciutadans, a l’encòp sus un plan individual, que las atacas contra las conviccions dels cresents pòdon far damatge a lor libertat de causida, e sus un plan collectiu, que lor comunautat pòt se sentir ofensada, veire estigmatizada. Dans un contexte d'exacerbation des tensions autour des questions de religion, les solutions adoptées s'efforcent aujourd'hui d'opérer de manière nuancée une difficile conciliation en ménageant la sensibilité religieuse tout en ne restreignant pas à l'excès la liberté d'expression. Ainsi, statuant sur des affaires relatives à divers États européens, la Cour Européenne des droits de l’homme, dans des arrêts généralement controversés, a admis que les croyants ont le droit de « ne pas être insultés dans leurs sentiments religieux par l’expression publique des vues d’autres personnes », et donc que des créations artistiques, voire de simples opinions, jugées provocatrices à l'égard des religions peuvent être censurées<ref>[http://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-62451 Arrêt du 20 septembre 1994, Otto Preminger Institut c/ Autriche,] (considérant 48), à propos de la saisie d’un film d’après une pièce d’Oscar Panizza, " Le concile d’amour ", jugée blasphématoire; voir également dans le même sens l'[http://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-62640 arrêt du 25 novembre 1996, Wingrove c/ Royaume-Uni], à propos de l'interdiction d'une vidéo sur Sainte Thérèse d'Avila, elle aussi jugée blasphématoire, et celui du [http://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-70112 13 septembre 2005, I.A. c/ Turquie], à propos de la condamnation pour blasphème de l'éditeur turc d'un ouvrage critiquant les religions et plus spécialement l'Islam en des termes jugés injurieux pour le Prophète.</ref>. <br /> * Segond: se la libertat d'expression implica lo drech d'afirmar ses conviccions, mas tanben d’assajar de convéncer altrú de los adoptar, n'autoriza pas pasmens a violar la libertat individuala de las personas sollicitadas fasent sus elas de pressions e manòbras susceptiblas de far damatge a lor liure arbitre. Atal, en octobre 1895, pendent la cauma dels veirièrs de [[Carmauç]], es, segon la premsa de l'epòca, per tocar a la libertat del trabalh dels obrièrs dichs <nowiki><i id="mw2A">« jaunes »</i></nowiki> que « la femna Fréjet » assajant de los persuadir d’anar pas a l'usina foguèt portada al tribunal de simpla polícia<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7611639c/f2.item.r=%22femme%20Fr%C3%A9jet%22.zoom ''Le Radical'' du 4 octobre 1895, {{P.|2}}]. </ref>. L'aplication d’aquesta restriccion fa de dificultats particularas en matèria religiosa. En efièch, las religions pòrtan una explicacion totala del mond e dels precèptes fondats sus la [[fe]] que s’aderís que son tenguts per la Vertat. D’ont la tentacion de far testimòni a títol d’exemple per altrú e de persuadir los tèrces de s'i ligar, que la conversion pòt èsser considerada coma benefica a l’encòp per la grandor de la divinitat e per la salvacion del novèl fidèl. Estatuent al respècte de la repression de l’accion dels [[Testimònis de Jehovà]] en [[Grècia]], la Cort Europèa dels drechs de l’òme adoptèt una solucion nuanciada en jutjant a l’encòp que lo « drech de manifestar sa religion » implica l’existéncia d’un drech « d’assajar de convéner son propdan », mas tanben que cal destriar entre la « evangelizacion veraia », sola legitima, e lo « proselitisme abusiu » que n’es pas qu’« una corrupcion, o una desformacion » e pòt èsser interdit<ref>CEDH, [http://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-62384 25 mai 1993, Kokkinakis c/ Grèce](les citations sont tirées des considérants 31 et 48)</ref>. Aparten donc a las autoritats competentas de vigilar a la delicata conciliacion entre lo drech dels cresents d’espandre lor fe e lo respècte de la [[libertat de consciéncia]] dels individús.<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&idTexte=CETATEXT000008290472&fastReqId=1467825292&fastPos=1 Tribunal Administratif de Versailles, 7 février 1997, {{Mme}} Gohier]</ref>. ==== Los imperatius generals de l'interés public ==== Quand es pas possible d'invocar la proteccion de l'individú per limitar l'exercici de la libertat d'expression, lo pòt sus d'autres fondaments. En efièch, se, d’un biais general, cadun es liure al dedins de se de pensar e creire çò que vòl, l'exteriorizacion d’aquestas pensadas e cresenças es a vegada considerada coma noisibla a l'òrdre social. Atal, a l'escasença de la cauma dels veirièrs de Carmauç, ja evocada, se lo tribunal alarguèt de la perseguida per entrava a la libertat del trabalh « la femna Fréjet » exortant los non caumaires, pasmens la condamnèt a quatre jorns de preson per « bruchs injuriós per la carrièra »<ref>Voir [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k216387m/f2.item.r=femme%20Fr%C3%A9jet.zoom ''La Croix'' du 5 octobre 1895, {{P.|2}}.]</ref>, alara qu'un obrièr cridant « Òsca la sociala! » èra arrestat e condamnat per « tarabast nocturn »<ref>Voir [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k529266x/f3.item.r=%22femme%20Fr%C3%A9jet%22.zoom ''Le Gaulois'' du 7 octobre 1895, p. 3.]. [[Jean Jaurès]] s'était solidarisé du mouvement.</ref>. Comentant los evenients de Carmauç, l'autor germanista Henri Lasvignes dins sa prefàcia L'Unic e sa proprietat observava ja en 1900 que « la lei es d'una ambiguïtat jesuitica suls fachs que constituisson un damatge a la libertat »<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k752454/f28.item.r=.zoom L'Unique et sa propriété, Paris, 1900, éd. La revue blanche, p. XXV]</ref>. Aparéis en efièch que quitament considerat coma lo modèl democratic mai complit, lo regim dich de l'[[Estat de drech]] pausa fòrça limitas a la libertat d'expression al nom d'objectifs jutjats essencials a la seguretat a la qualitat de la vida sociala. S’aquestas restriccions existisson a de gras diferents dins totes los òrdres juridics, la França fa per tradicion partiada dels Estats que n’utilizan mai<ref>Ainsi, depuis 1959, elle a été condamnée 33 fois pour violation de la liberté d'expression par la [[Cour européenne des droits de l'homme]] et est selon les sources le troisième ([https://web.archive.org/web/20181004021126/http://www.europe1.fr/politique/la-liberte-d-expression-est-elle-menacee-en-france-1768079 La liberté d’expression est-elle menacée en France ?], Kim Biegatch et Laurent Guimier, europe1.fr, 10 janvier 2014), ou le quatrième ([http://www.lepoint.fr/invites-du-point/gaspard-koenig/exclusif-et-si-la-france-n-etait-plus-le-pays-des-libertes-19-12-2013-1771863_2002.php Et si la France n'était plus le pays des libertés ?], lepoint.fr, 19 décembre 2013) pays le plus condamné.</ref>. Sens assajar de n’establir un catalòg exaustiu se’n pòt mencionar unas de las mai correntas, en las classificant segon lors objèctius. ===== Defensa de las institucions e de lors representants ===== * Primièr: aqueste objectiu es invocat per plaçar lo poder e os titularis a l'abric de las criticas en sanccionant lors eventuals detractors amb pretèxte de protegirr l’estabilitat de las institucions. Al temps de l'[[Empèri roman]], per exemple, èra la foncion essenciala del ''crimen maiestatum'', infraccion creada jos la [[Republica Romana|Republica]] per castigar los complots contra lo regim, e servissent subretot ara de reprimir tot comportament considerat coma un afront a la majesta tde l'emperaire. Enseguida, aqueste modèl serà utiliza dins las [[Monarquia|monarquias]], mai sovent jol nom de crime de lesamajestat. Atal, la França de l'Ancian Regime coneis lo ''« crime de lesamajestat umana al segond cap »'', acte volent « ferrir la majestat del Prince sens la destruire » en « atacant l'onor e la dignitat del Prince per paraulas, per escrich, o via de fach »<ref>J-A tournerie: L'attentat de Damiens: suites judiciaires en Touraine, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6544198t/f245.item.r=%22crime%20de%20l%C3%A8se-majest%C3%A9%22.zoom Bulletin de la Société archéologique de Touraine, 1994, {{P.|243-258}}]. L’[[Glèisa Catolica Romana|Église]] avait aussi obtenu que soit lourdement sanctionné le « crime de lèse-majesté divine », puisque « si le crime de lèse-majesté humaine est puni par des tourments inexprimables, quels ne doivent pas être ceux de cet autre insensé qui s'attaque à l'être suprême? » (voir [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5482172m/f169.item.r=%22crime%20de%20l%C3%A8se-majest%C3%A9%22 Maxwell, Joseph: Le concept social du crime : son évolution, éd. F. Alcan, Paris, 1914, {{P.|154}}].</ref>. Tanben, al Japon, jos l'èra Meiji, après doas « ordonanças de premsa » de 1873 e de 1875 dobladas d'una « lei de difamacion » visant subretot a protegir la familha imperiala e l'aparelh d'Estat, en 1911 jos pretèxte d'un complot contra l'Emperaire, vint e sièis condamnacions a mòrt per crime de lesamajestat (''daygyaku jiken'') seràn prononciadas, per exemple contra de jornalistas, anhentissent lo movement socialista e sa premsa<ref>Selon l'article 10 de l'ordonnance de presse du 19 octobre 1873 « Il est interdit de dénigrer le régime, de critiquer les lois nationales, et de faire valoir le droit étranger au détriment du droit japonais ». Voir: Christiane Séguy: Histoire de la presse japonaise, PUOF, Paris, 1993, not. {{P.|118}}, 120, 123, 274 et 308.</ref>. Uèi encara, dins gaireben totes los Estats, de disposicions especialas permeton de sanccionar las formas d'expression considaradas coma otrajantas pels titularis del poder o lor entorn, e son utilizadas amb una frequéncia variabla segon las escasenças e l'orientacion autoritària o liberala del regim. Atal, en [[Tailàndia]], l'article 8 de la constitucion de 2007 apara la persona del Roi<ref>« Le roi doit être intronisé dans une position de culte vénéré et sa personne est inviolable. Nul ne doit exposer le roi à aucune accusation ou action ».</ref>, e l'article 112 del Còde penal castigat de 15 ans de preson difamacions, insultas o menaça contra lo rei, la reina, l'eritièr del tròn o lo regent<ref>En 2015, la junte militaire au pouvoir a même étendu la portée de cette protection [http://www.liberation.fr/planete/2015/12/14/en-thailande-la-junte-invente-le-crime-de-lese-majeste-pour-offense-au-chien-royal_1420654 au chien du roi]!</ref>. En [[Arabia Saudita|Arabia saudita]], la ''« Lei penala relativa als crimes terroristas e a lor financiament »'' dintrada en vigor lo 1èr febrièr de 2014 definit coma actes de terrorisme las accions que « menaçan l'unitat de l'Arabia Saudita, trebolant l'òrdre public, o difament la reputacion de l’Estat o lo rei », formula susceptibla de conténer tota manifestacion d'oposicion<ref>Elle a été notamment complétée par un décret royal 44 dont l'article {{1er}} condamne le fait « d’appeler à la pensée athée, sous quelque forme que ce soit, ou de remettre en cause les fondements de la religion islamique sur lesquels repose ce pays ».</ref>. En [[Espanha]], « quin que siá calomnia o injúria lo Roi o quin que siá de sos ascendents o descendents, la Reina consòrta o lo consòrt de la Reina, lo Regent o un membre de la Regéncia, o lo Prince o la Princesa de la Astúrias, dins l’exercici de sas foncions o en rason o a l’escasença d’aquestas, es castigat de la pèna d’empresonament de sièis meses a dos ans se la calomnia o l’injúria es grava, e a aquesta de multa de sièis a dotze meses se l’es pas »<ref>[https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-1995-25444 Article 490-3 du Code pénal espagnol] </ref>. En [[Polonha]], lo còde penal prevei lo delicte d'insulta a un cap d'Estat estrangièr e sus aqueste fondament<ref>[https://www.ifex.org/poland/2005/01/19/prosecutor_requests_suspended_prison/fr/ Voir.]</ref>. En França, la lei del 29 de julhet de 1881 sus la libertat de la premsa prevesiá dins sos articles 30, 31 e 33<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6223338n/f3.item.zoom Consulter.]</ref> un regim especific de proteccion contra difamacion e injúria al benefici de las màger autoritats de l'Estat, qu’a partir de l'origina pasmens empachèt de violentas atacas contra unas institucions<ref>Voir par exemple le [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1049782b.item numéro 406 de ''L'Assiette au beurre'' du 4 janvier 1909 sur « ''les Sénateurs'' »]</ref>. Aquestas disposicions existisson encara dins la version actuala de la lei<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000877119&dateTexte=20160705 Consulter.]</ref>, mas amb valor mai simbolica. En efièch, la Cort europèa dels drèchs de l'òme considèra qu'« una proteccion aumentada per una lei especiala en matèria d’ofensa es pas, en principi, confòrma a l’esperit de la Convencion »<ref>[http://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-103950 CEDH 15 mars 2011, Otegi Mondragon c. Espagne], considérant 55</ref>, que las notabilitats, quinas que sián, pòdon « far sanccionar los prejudicis a lor onor, o a lor reputacion, o encara los prepauses injurioses tenguts contra eles, dins las condicions de drechs reconegudas a tota persona »<ref>[http://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-65089 25 juin 2002, Colombani et autres c. France], considérant 69.</ref>. Atal, « l'interés d'un Estat de protegir la reputacion del sieus cap d'Estat (...) poiriá pas justificar de conferir a aqueste darrièr un privilègi o una proteccion especiala al vejaire del drech d'informar e d'exprimir d’opinions a son subjècte. Pensar autrament saupriá pas se conciliar amb la practica e las concepcions politicas d'uèi »<ref>[http://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-81181 CEDH 26 juin 2007, Artun et Güvener c. Turquie], considérant 31.</ref>. Unes Estats tiran las consequéncias d’aquesta jurisprudéncia en modificant lor legislacion dins un sens mai liberal. Atal, desavoada mai d’un còp per la Cort, la França abroguèt las disposicions inicialas de la lei del 29 de julhet de 1881 creant los delictes d'ofensa al President de la Republica (article 26), d'ofensa comesa publicament a un cap d'Estat estrangièr (article 36) e d'otratge comés publicament a un diplomata (article 37)<ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6223338n/f1.item.zoom Consulter la version originale] (JORF du 30 juillet 1881).</ref>. Quand demora un regim protector derrogatòri e que la Cort es saisida de recors contra de condamnacions, de biais pragmatic, torna pas sus l'existéncia de las disposicions especificas protectriças dels notables, mas contraròtla estrictament lor aplicacion considerant que « s’es plan legitim que las institucions de l’Estat sián protegidas per las autoritats competentas en lor qualitat de garantas de l’òrdre public institucional, la posicion dominanta qu’aquestas institutions ocupan comanda a las autoritats de mostrar de retenguda dins l’usatge de la via penala ». Atal, jutjèt contrari a l'article 10 sus la libertat d'expression la pena de preson prononciada en Espanha contra un parlementari basc avent pendent una conferéncia de premsa declarat que lo [[Rei d'Espanha|rei]], qu’es cap suprèma de las armada, èra « lo responsable dels torcionaris » e aparava la tortura<ref>Arrêt du 15 mars 2011, Otegi Mondragon précité, considérants 58 à 62.</ref>. * En segond: la proteccion de las institucions, e mai especialament de lor dignitat e de lor neutralitat, es tanben invocada per justificar l'obligacion mai sovent nomenat dever de resèrva impausada als agents publics. En efièch, s’aquestes benefician en principi al mèsme títol que los autres ciutadans de la libertat d’opinion e de consciéncia, a causa de lor qualitat de representants de las personas publicas, lor libertat d'expression es mai sovent somesa a de constrenchas particularas, variablas segon lor nivèl ierarquic e l'Estat que los emplega. Atal, en Turquia, l’estatut dels militaris prevesent la sanccion dels comportaments revelators d'« opinions politicas illegalas, subversivas, separatistas, integristas e ideologicas », un coronèl podèt èsser legalament plaça en retirada d'ofici per islamisme radical<ref>[http://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-62603 Cour EDH, {{1er}} juillet 1997, Kalaç c/ Turquie]</ref>. En Grand Bretanha, lo Code de la foncion publica (Civil service)<ref>[https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/402872/HSRs.pdf Consulter]</ref> fa una tièra de « principis generals de conducha » interdisent per exemple als agents de la Corona los comportaments o activitats mostrant la parcialitat o noisent de biais significatiu al foncionament o a l'imatge de l'administracion. Als EUA, los foncionaris benefician coma totes los ciutadans de la libertat d'expression prevista pel Primièr amendament, e en 1968, la Cort suprèma jutgèt que pòdon contribuir al debat public en anant fins a criticar la lor administracion sus de subjèctes d'interés general<ref>Arrêt du [http://caselaw.findlaw.com/us-supreme-court/391/563.html 3 juin 1968, Pickering v/ Board of education].</ref>. Atal, una Cort d'apellacion de circuit a anulèt le refús de renovelar l'embaucha d'una assistanta d'escòla maternala negra avent criticat publicament mai d’un còps lo sistèma escolar, alara que los primièrs jutges avián decidit que la question èra plan d'interés public, mas que l'objecti d'estalivar las tensions sus las questions racialas e l'escòla deviá primar sus la libertat de paraula<ref>[http://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/998/925/48548/ Arrêt du 25 août 1993].</ref>. Pasmens, en 2006, la Cort suprèma restrenguèt la portada de sa jurisprudéncia iniciala<ref>Dans un arrêt [https://web.archive.org/web/20190407014822/https://www.supremecourt.gov/opinions/05pdf/04-473.pdf du 30 mai 2006, Garcetti v. Ceballos]</ref> en decident que lo Primièr amendament es invocable pas que se lo foncionari s'exprimís coma ciutadan coma los autres, e non pas dins l’encastre de sas foncions oficialas. Aquesta decision foguuèt considerada coma une regression obligant los foncionaris al leialisme, al prejudici dels [[Quincaire|quincaires]]. En França, la lei del 13 de julhet de 1983 portant drechs e obligacions dels foncionaris<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000504704&fastPos=1&fastReqId=1169277459&categorieLien=cid&oldAction=rechTexte Consulter.]</ref> lor garantís dins son article 6 la libertat d'opinion e de religion, mas evòca pas la libertat d'expression. Aquesta deu s'exercir, que siá dins lors foncions o fòra del servici, jos de condicions. Dins l'exercici de lors foncions, los agents publics devon mostrar la neutralitat quina que sián las lors conviccions, en s’abstenent de tota manifestacion susceptibla de ne far temòni. Atal, un professor d'istòria exprimissent pendent sas leiçons sos dobtes suls caples realizats pels nazis pòt èsser legalament remandat d'ensenhament<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&idTexte=CETATEXT000008193057&fastReqId=889060543&fastPos=1 Arrêt du Conseil d'État du 22 novembre 2004]</ref>. Fòra del servici, los agents publics son en principi de ciutadans coma los autres, liures d’agir, de s’exprimir, d’aderir, de militar, amb, pasmens, l'obligacion d'observar retenguda e dignitat. Atal a podut èsser retrogradat un policièr sindicalista criticant la politica de govèrn en tèrmes otrancièrs<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&idTexte=CETATEXT000008193057&fastReqId=889060543&fastPos=1 Arrêt du Conseil d’État du 23 avril 1997].</ref>, e plaça en retirada d'ofici pel Conselh Superior de la Magistratura un Avocat general de la Cort de Cassation autor, dins un article d'una revista sindicala, d'un jòc de mots dobtós contra un de sos collègas josieu<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&idTexte=CETATEXT000008051573&fastReqId=512630966&fastPos=1 Arrêt du Conseil d'État du 18 octobre 2000.]</ref>. Mai, los nauts foncionaris, titulars d’emplecs a la discrecion del govèrn, son tenguts a un cèrt leïalisme. Atal foguèt jutjada legala la revocacion d’una encargada de mission pels drechs de la femna qu’aviá criticat la politica del govèrn, que lo Conselh d'Estat, s’èra « desfacha del dever de resèrva que s'impausa a tot agent public, e especialament a un agent nomenat a collaborar dirèctament amb lo prefècte del departament »<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechExpJuriAdmin&idTexte=CETATEXT000007836435&fastReqId=1361336860&fastPos=60 Arrêt du Conseil d'État du 28 juillet 1993].</ref>. ===== Proscripcion de las idèas e doctrinas jutjadas perniciosas ===== Malgrat lo pluralisme prevalent dins los regims se reclamant de la democracia, unas tèsis son a vegada considaradas coma susceptibles de produire d’efièchs nefasts sus l'òrdre social, per exemple en torant suls fondaments jutjats intangibles. Malgrat lor contengut escandaloses, se pòt pasmens jutjar preferable de los daissar s’exprimir liurament per los combatre activament, en combinant tolerança e pedagogia, puslsèu qu'interdire lor difusion en riscant de butar lors tenents a l’encòp a se pausar en victimas d'una censura a las espandir per de vias deviadas extralegalas. Es mai sovent la solucion retenguda dins los païses anglosaxons, coma als EUA, ont la Cort Suprèma vigila de contunh a far prevaler la libertat d'expression. Per exemple foguèt declarat contra lo Primièr amendament una lei d'Estat sanccionant la profanacion de la bandièra dels EUA<ref>[http://www.uscourts.gov/educational-resources/educational-activities/facts-and-case-summary-texas-v-johnson Arrêt du 21 juin 1989, Texas c. Johnson.]. Les mouvements patriotiques n'ont cependant pas définitivement renoncé à remettre en cause cette jurisprudence et proposent régulièrement un [[Amendement contre la désacralisation du drapeau des États-Unis|amendement à cet effet]].</ref>, la condamnacion d'un membre del [[Ku Klux Klan]] cridan la « revanja » [sic] contra los josieus e los Americans d'origina africana<ref>Selon elle, les propos incriminés « ne visaient pas à inciter ou à favoriser un acte illégal imminent » et n'étaient pas « susceptibles d'inciter ou de produire cette action » ([http://caselaw.findlaw.com/us-supreme-court/395/444.html Arrêt du 6 juin 1969, Brandenburg v. Ohio]).</ref>, o la condamnacion de militants [[Omofòbia|omofòbs]] trebolant las funeralhas dels omosexuals portant de panèls injurioses e lor prometent l'infèrnr<ref>[https://supreme.justia.com/cases/federal/us/562/443/ Arrêt du 2 mars 2011,Snyder v. Phelps] (texte intégral de la décision dans le [https://www.supremecourt.gov/opinions/boundvolumes/562BV.pdf recueil de la Cour, vol 562, pp. 443-475]).</ref>. Nombre de Païses/Estats adòptan pasmens pas aqueste tipe de caminament e dispausan d'una legislacion lor permetent de reprimir la difusion de las idèas jutjadas deletèras. Per exemple, dins son títol 12 consacrat als « crimes o delictes contra la patz publica », lo Còde penal soís conten un article 261 bis castigant aquestes que publicament auràn « incitat a l’òdi o a la discriminacion contra una persona o un grop de personas en rason de lor apartenéncia raciala, etnica o religiosa;(...) espandiguèt una ideologia visant a despreciar o a denigrar de biais sistematic los membres d’una raça, d’una etnia o d’una religion; (...) per la paraula, l’escritura, l’imatge, lo gèst, per de vias de fach o de tot autre biais, umiliat o discriminat d’un biais qu’ataca la dignitat umana una persona o un grop de personas a causa de lor raça, de lor apartenéncia etnica o de lor religion » o negat, minimizat grossièrament o cercat « a justificar un genocidi o d’autres crimes contra l’umanitat »<ref>[https://www.admin.ch/opc/fr/classified-compilation/19370083/index.html Consulter]</ref>. De disposicions analògas existisson a Reialme Unit, ont lo ''Public Order Act'' de 1986 castiga dins sos articles 18 e seguents las paraulas, escrichs e comportaments de natura a incitar a l’''òdi racial'' largament espandit coma « definit per referéncia a la color, la raça, la nacionalitat (compresa la ciutadanetat) o las originas etnicas o nacionalas »<ref>[http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1986/64/section/18 Consulter]</ref>. En França, l'article 24 de la lei del 29 de julhet de 1881<ref>Reprenant les termes d'un [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9665921r/f122.image.r=%22d%C3%A9cret%20du%2014%20juin%201791%22 décret du 18 juillet 1791 de l'Assemblée nationale] ''concernant les peines à prononcer contre les personnes qui provoqueront le meurtre, le pillage, l'incendie, ou conseilleront désobéissance à la loi et insulteront la force publique en fonctions''.</ref> sus la premsa castiga per exemple, entre autres comportements, totes « crits e cants sedicioses proferits dins de luòcs o reünions publics », e, quinas que sián las formas, l’apologia dels murtres, pilhatges, incendis, viòl, crimes de guèrra. Es sus son fondament que la Cort de Cassacion validèt la condamnacion del general Aussaresses, autor d'un obratge sus la [[Guèrra d'Argeria|guèrra d'Argèria]] contant de tals actes e los presentant coma justificats<ref>Arrêt de la chambre criminelle [https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriJudi.do?oldAction=rechJuriJudi&idTexte=JURITEXT000007070089&fastReqId=999022537&fastPos=1 du 7 décembre 2004].</ref>. En 1990, un article 24 bis foguèt apondut a la lei per sancionnar la difusion de las tèsis dichas negationistas nagant la realitat dels [[Nazisme|crimes nazis]]. Las subtilitats de la jurisprudéncias sul negacionisme e lo debat recurrent sus l’oportunitat d’incriminar d'autras manifestacions de la libertat d'expression coma los dichs afirmant l’inegalitat de las raças o criticant las religions plaçant dins la lutz la dificultat de penalizar l'exteriorizacion de las idèas jutjadas noisiblas. ===== Proteccion de l'òrdre public ===== Presentat de biais somar, l'[[òrdre public]] es l'estat ideal d'una societat ont la combinason de las mesuras preventivas e se cal repressivas permet qu'existís pas cap de treble màger. Uèi es entendut extensivament que conten en mai de la seguretat fisica d’aspèctes imaterials coma la moralitat, o la dignitat de la persona umana<ref>Pour le Conseil d'État « le respect de la dignité de la personne humaine est une des composantes de l’ordre public »([https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007877723&dateTexte= arrêt du 27 octobre 1995]).</ref>. Per çò garantir, una multitud de reglementacions, mai sovent dichas de polícia, encastran totas las activitats, a vegada los interdisant<ref>Par exemple, c'est par référence à « ''une conception renouvelée de l’ordre public, pris dans sa dimension « non matérielle »'' », que le [http://www.assemblee-nationale.fr/13/projets/pl2520.asp projet de loi à l'origine de l'interdiction du port de la burqua dans l'espace public] justifiait cette mesure.</ref>, a vegada en los sometent a autorizacion<ref>Régime équivalant juridiquement à une interdiction assortie de dérogations.</ref> o declaracion prealabla, a vegada en los daissant liures, mas sempre en reservant a las autoritats publicas una facultat d'intervencion. Atal, quinas que sián sas modalitats d'exercici, la libertat d'expression pòt far l'objècte al nom d'un òrdre public a vegada utilizat coma pretèxte comòde, de restriccions que per manca d'establir lo catalòg exaustiu es possible de presentar d’exemples. Al Reialme Unit, lo ''Public Order Act'' de 1986 reglamenta las manifestacions dins sos articles 11 e seguents en prevesent la possibilitat de lor interdiccion en cas de risc de trebles serioses a l'òrdre public (''serious public disorder'')<ref>[http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1986/64/section/11 Consulter]</ref>. Als EUA, se mai sovent la Cort suprèma admet plan que restrictivament los recors dels particulars contre l'exercici de la libertat d'expression quitament quand lo jutjan destorbant, daissa a las autoritats publicas una pro larga marga d'apreciacion per l'encastrar al nom de la defensa de l'òrdre public. Atal, dins un arrèst de principi del 21 de junh de 1973, Miller v. California, remanda del benefici del 1èr amendament las publicacions obscènas, que pòdon donc èsser interditas pels Estats. Tanben jutgèt per estalivar d'eventuals riscs de trebles, l'Estat del Texas pòt sens violacion del 1èr amendament refusar als nostalgics de l'anciana [[Estats Confederats d'America|Confederacio]] de pausar sus lors veïculs des placs d'immatriculacion ornadas de sa bandièra<ref>[https://web.archive.org/web/20190502234530/https://www.supremecourt.gov/opinions/14pdf/14-144_758b.pdf Arrêt du 18 juin 2015, Walker v. Texas Division, Sons of Confederate Veterans Inc. et autres].</ref>. Tanben, lo 7 març de 2016, refusèt d'examinar lo recors de l'American Defense freedom initiative contra lo refús opausat pels contat de King (Estat de Washington) d'autorizar suls bus publics una campanha publicitària afichant las fotografias de las caras de setze terroristas arabs presumit, en estimant que la prevencion de las reaccions susceptiblas de resultar de l’estigmatizacion de las minoritats deviá l'emportar sus l'aplicacion del 1èr amendament<ref>Voir les deux opinions dissidentes: [https://web.archive.org/web/20181004021505/https://www.supremecourt.gov/opinions/15pdf/15-584_bqm1.pdf American Defense freedom initiative et autres].</ref>. En França, quitament se lor nombre tend a se reduire<ref>Ainsi, après que dans un [http://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-64160 arrêt 17 juillet 2001] rendu à propos de l'interdiction d'un ouvrage sur l'autonomisme basque la Cour européenne des droits de l'homme eut censuré le régime de contrôle renforcé sur les publications étrangères de l'art. 14 de la loi du 29 juillet 1881 sur la presse, le décret du 4 octobre 2004 y a mis fin.</ref>, las reglamentacions ofrissent als poders publics l'escasença d'allagar la defensa de l'òrdre public per restrénher la libertat d'expression son encora nombrosas. Unas activitats d'expression publica coma la comunicacion audiovisuala<ref>(articles 29 et 30 de la loi du 30 septembre 1986)</ref>, l'expleitacion d'un film<ref>Article L 211-1 du Code du cinéma et de l'image animée.</ref>, son subordonadas a autorizacion; d'autras, coma las manifestacions<ref>Article L 211-1 du Code de la sécurité intérieure.</ref>, la publicacion de periòdics destinats a la jovença<ref>Article 5 de la loi du 16 juillet 1949 sur les publications destinées à la jeunesse.</ref>, son somesas a declaracion; d'autras encara, las mai nombrosas, coma la publicacion d'un jornal<ref>Article 5 de la loi du 29 juillet 1881.</ref> o una representacion teatrala, pòdon s'exercir sens formalitats prealablas. Quin que siá le regim de venon, totas pòdon èsser remandadas o interditas per de motius ligats a un òrdre public apreciat nacionalament o localament, coma lo mòstran, entre autres, unes exemples venent de l'abondanta jurisprudéncia administrativa sus la question. Atal, au plan nacional, las emissions de l’estacion de radio Skyrock foguèt temporàriament arrestadas a causa de dichs contra l'òrdre public e la dignitat umana après qu'un de sos animators se gausiguèron per quatre còps sus las ondas del murtre d’un policièr per de malfactors<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&idTexte=CETATEXT000007907070&fastReqId=1533186514&fastPos=2 Arrêt du Conseil d'État du 20 mai 1996, Société Vortex].</ref>, e le visa balhat al film <nowiki><i id="mwATg">« Baise moi »</i></nowiki> foguèt remandat, sa simpla interdiccion als menors de 16 ans d’edat e l'avertiment essent jutjats insufisents al respècte del « messatge pornografic e d’incitacion a la violéncia » que portava<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&idTexte=CETATEXT000008057696&fastReqId=1263048820&fastPos=1 Arrêt du Conseil d'État du 30 juin 2000].</ref>. Tanben, foguèt reconeguda legala una circulària del ministre de l'interior fasent lo punt sus las possibilitats d'interdiccion d'un espectacle de l'umorista [[Dieudonné]] susceptible d’atacar la dignitat de la persona umana<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000031464446&fastReqId=2123118490&fastPos=3&oldAction=rechExpJuriAdmin Arrêt du Conseil d'État du 9 novembre 2015, Association générale contre le racisme et pour le respect de l'identité française chrétienne et Dieudonné M'Bala M'Bala].</ref>. Sul plan local, una manifestacion sus la plaça de [[Catedrau de Nosta Dauna de París|Notra Dona de París]] d’adversaris de l'avortament podèt èsser interdita, l’assemblament dins aquestes luòc essent « de natura a trebolar l'òrdre public »<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000008209329&fastReqId=2123118490&fastPos=41&oldAction=rechExpJuriAdmin Arrêt du Conseil d'État du 30 décembre 2003, Association SOS tout petits].</ref>. Tanben, a una epòca ont los jutges administratius admetavan encara que la moralitat d'un film podava s'apreciar de biais diferent segon les localitats, ''« Le Feu dans la peau »'' a podut legalament èsser interdit de projeccion à Niça<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechExpJuriAdmin&idTexte=CETATEXT000007637342&fastReqId=1747400906&fastPos=25 Arrêt du Conseil d'État du 19 décembre 1959].</ref>. Conven pasmens d'observar que lo contraròtle juridiccional tendent en general a far prevaler la libertat d'expression, las mesuras la restrenhent son dins la majoritat de las escasenças declaradas injustificadas, o disproporcionadas als trebles que pretendon evitar, e donc illegalas. Atal, foguèt annulada l'interdiccion de tota manifestacion per la comunautat tibetana pendent la visita del president chinés a París, lo ric de « damatjar las relacions internacionalas de la Republica » essent pas une menaça a l'òrdre public<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007953148&fastReqId=2123118490&fastPos=51&oldAction=rechExpJuriAdmin Arrêt du Conseil d'État du 12 novembre 1997].</ref>. Tanben foguèt declarada illegala l'interdiccion d'un espectacle de Dieudonné a [[Cornon d'Auvèrnhe]]<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000030219773&fastReqId=2123118490&fastPos=6&oldAction=rechExpJuriAdmin Arrêt du Conseil d'État du 6 février 2015].</ref>. ===== Circonstàncias excepcionalas divèrses ===== Dins las situacions de crisi, las règlas abitualas de la legalitat s'escafan mai sovent al benefici d'autoritats dispausant de poders exorbitants lor permetent entre autres de contrarotlar la difusion de las informacions e de las opinions. Atal, pendent la guèrra d'Argeria, lo Conselh d'Estat aviá admés implicitament sonque al respècte de la situation, lp prefècte d'Argièr auriá podut far sasir de jornals per prevenir los trebles susceptibles de resultar de lor difusion<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636176&fastReqId=324524184&fastPos=686&oldAction=rechExpJuriAdmin Arrêt du 24 juin 1960]. La saisie a cependant été déclarée illégale, car opérée selon une procédure irrégulière</ref>. En periòde de conflicte armat, la legislacion francesa sus l'estat de sètge eissit de la lei del 9 d’agost de 1849 represa per l'article L 2121-7 4° del Còde de la defensa abilita l'autoritat militara a« interdire las publicacions e las reünions que jutja de natura a menaçar l'òrdre public ». Atal foguèron sistematicament amagadas pendent las doas guèrras mondialas totas las novèlas jutjadas susceptiblas d'afectar lo moral dels combatents e de la populacion. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Annèxes == === Bibliografia === * Joanna Krzeminska-Vamvaka, ''Freedom of commercial speech in Europe'', Hambourg, Verlag Dr Kovac, 2008. * Paul Starr, ''The creation of the media'', New York, Basic Books, 2004. * Pietro Semeraro, ''L'esercizio di un diritto'', Giuffrè ed., Milan, 2009. * ''La liberté d’expression aux États-Unis et en Europe'', sous la direction de Élisabeth Zoller, Paris, éd.Dalloz, 2008) * Philippe Val, ''Reviens, Voltaire, ils sont devenus fous'', Paris, Grasset, 2008. * Madeleine Villard, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9612992h/f139.item.r=%22libert%C3%A9%20d'expression%22.zoom ''La liberté d'expression dans l'histoire''], communication du 19 décembre 2001 à l'Académie du Var, Bulletin de l'Académie du Var, 2001, pp. 137-148. * [[Libertat (filosofia)|Libertat]] * [[Declaracion Universala dels Dreches Umans|Declaracion universala dels droits umans]] * [[Libertat academica]] * [[Libertat de la premsa]] * [[Libertat de l'informacion]] * [[Censura]] * [[Categoria:Pàgines amb traduccions sense revisar]] 9zvh4n2v48b4m8x3g7dc5vbqz3cet32 0 176881 2512010 2511888 2026-11-02T15:24:07Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Le mot "barratge" es ben atestat dins la linga locala e dins los diccionaris normatius, de mai la finala -anca es pas auvernhata. 2512010 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Riu |nom=Siula |nom2=''Sioule'' |imatge=FRANCE_-_Auvergne_-_QUEUILLE_-_Le_méandre_de_la_Sioule.JPG |legenda imatge=Le contorn de [[Cuelha]]. |carte=Sioule.png |legenda mapa=Cors de Siula. |longor=163.4 |longueur notes=<ref name=sandre/> |debit=25.6 |débit lieu=[[Sant Porçan de Siula]] |débit notes=<ref name=hydro/> |bacin=2458 |bassin notes=<ref name=hydro/> |font=[[Emissari (idrologia)|emissari]] dau [[Lac de Cervèira]] |font altitud=1093 |font localizacion=[[Verninas]] ([[departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]]) |font latitud=45.6538 |font longitud=2.8678 |confluéncia=[[Alèir (aiga)|Alèir]] |confluéncia altitud=224 |confluéncia localizacion=[[La Ferté-Hauterive]] |confluéncia latitud=46.3655 |confluéncia longitud=3.3218 |affluents rive droite= |affluents rive gauche= |país={{França}} |país2={{Occitània}} |regions=[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]] |subdivision1=[[Allier (département)|Allier]], [[Puy-de-Dôme]] |lien subdivision1=[[département français|Département]] |régime=[[Régime pluvio-nival|pluvio-nival]] |bassin collecteur=la [[Loire (fleuve)|Loire]] |sources=[[SANDRE]]:{{sandre|K3--0200|texte=K3--0200|source=non}}, [[Géoportail (France)|Géoportail]], [[Banque Hydro]] |mapa=[[File:Sioule.png|300px]] }} '''Siula''' es una ribèira dau nòrd dau [[Massís Centrau]], que pren sa fònt a 1093 mètres, près dau Lac de Cervèira, dins le massís daus [[Monts Dòr]]. S'escor d'en promèir vèrs le nòrd puèi vèrs le nòrd-èst a partir de Pont de Menat (près dau vialatge de vèrs [[Menat]], davant [[Ebruelh]]). A una lonjor de 150 quilomètres (90 quilomètres dins le [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e 60 quilomètres dins le departament d'[[Alèir (departament)|Alèir]]). La màger part de son cors se situa dins la region de [[Combralha]]. Es un afluent d'[[Alèir (aiga)|Alèir]] que le rejonh vèrs [<nowiki/>[[La Ferté-Hauterive]]][?] (nautor ; 219 mètres), au nòrd-èst de vèrs [[Sant Porçanh de Siula|Sant Porçan de Siula]]. == Idronimia == D'atestacions ancianas son ''aqua Siboli'' (1266), ''aquam Syboli'' (1267), ''aquam de Ceule/Seule/Suyle'' (1322), ''aquam vocatam de Seule'' (1326), ''Sioulle'' (1443)<ref>Gabriel Fournier embei la collaboracion d'Emmanuel Grélois, ''L'étang du Fung (commune d'Olby). Notes historiques sur l'évolution du peuplement et des paysages de la chaîne des Puys'', mai de 2023. Legir en linha : https://www.lesfortsvillageois.fr/userfile/Fung-Fournier-Grelois-05-2023.pdf</ref> e ''Chiaule'' (1853, en occitan)<ref>Bouillet, J.-B., ''Album Auvergnat'', [[Molins]], 1853, p.116.</ref>. La ribèira se ditz [ˈʃɔʟɒ]<ref>[[Albèrt Dauzat]], Carnets d'enquèsta per la preparacion de ''l'Atlàs Lingüistic d'Auvèrnha e Lemosin'', enquèsta realizada en setembre de 1954 vèrs [[Pontgibaud]]. (document inedit).</ref> dins los parlars occitans dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e [sjawl]<ref>Grobost, H., Grobost, R.-M., Guérin, M., ''Contes et histoires en parler de Naves (Allier)'', 2020, p.20.</ref> dins le parlar occitan [[Creissent|creissentés]] de vèrs [[Navas (Alèir)|Navas]]. Aquel tèrme se vei bravament sovent dins los tèxtes de l'escrivan [[Beneset Vidal]] que sortiá de vèrs [[Pontgibaud]]<ref>[[Joan Ros (1950-)|Joan Ros]], ''Huit siècles de littérature occitane en Auvergne et Velay'', [[Lion]], EMCC, 2015.</ref>. Dins son roman ''Joan Combralha'', aquela ribèira a una plaça bravament importanta. == Geografia == [[Fichièr:Sioule_charlemagne.jpg|vinheta|Siula debàs de [[Chastaunòu]].]] De {{Unitat|163.7|quilomètres de lonjor}}<ref>[[Sandre]], https://id.eaufrance.fr/CoursEau_Carthage2017/K3--0200, consultat le 13/09/2015.</ref>, Siula passa vèrs [[Sent Bonet d'Orsivau]] puèi travèrsa [[Pontgibaud]], [[Orbi]], [[Chastaunòu]], [[Ebruelh]] e [[Sant Porçan de Siula]]. Se gita dins t-[[Alèir (aiga)|Alèir]] pauc après quela darrèira viala. Sobre son percors entre [[Mirmont]] e [[Chastaunòu]], Siula alimenta le [[Lac de las Fadas-Becèrva]]. Aquel plan d'aiga de {{Unitat|70 milions|de m|3}} d'aiga se formèt après la construccion en [[1968]] dau [[Barratge de las Fadas]] (nautor: {{unitat|68|mères}})<ref>''Méthodologie-Retenue'', https://web.archive.org/web/20100113051847/http://www.eauenauvergne.fr/meth_infor, http://www.eauenauvergne.fr via [[Internet Archive]], consultat le 27/11/2023.</ref>. Aquel barratge, coma aquel de [[Cuelha]] (construit entre [[1901]] e [[1904]]) que se situa mas après, permeton la produccion d'electricitat. Leugèirament en aval dau [[Barratge de las Fadas]], Siula es dominada per le [[Viaducte de las Fadas]]. Aquel darrèir, d'una nautor de {{unitat|133|mètres}}, teniá le recòrd mondiau de nautor daus viaductes ferroviaris jusca en [[1973]]. Quò es avora le [[Viaducte de Mala Rijeka]] vèrs [[Montenegro]] que le ten embei {{unitat|200|mètres}}. == Nòtas e Referéncias == {{referéncias}} [[Categoria:Aiga d'Alèir]] [[Categoria:Aiga dau Puèi de Doma]] [[en:Sioule]] [[fr:Sioule]] 5vho9jiouxx05cww7a10booeefps4gi 0 183387 2512097 2275806 2026-11-03T09:56:48Z PichonDesgordit 65926 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2512097 wikitext text/x-wiki Las '''vertuts catolicas''' (« catolic » es aquí a compréner dins son sen primièr : ''universal''), tanben conegudas coma las ''sèt vertuts principalas'' son sèt vertuts reconegudas de per la Glèisa e per la [[teologia]]. Aquestas vertuts reprenon las del [[judaïsme]] e de la filosofia grèca e son destriadas entre las ''teologalas'' (que valon per la vida espirituala) e las ''cardinalas'' (que valon per la vida dins lo monde). ==Lista de las vertuts== • '''Las tres vertuts teologalas :''' * fé * caritat * esperança • '''Las quatre vertuts cardinalas :''' * perseverança * justicia * temperança * prudéncia k6x0z57ercuft30sbl4mja3v2uv09rt 0 190337 2512075 2509261 2026-11-03T02:42:38Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512075 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Wii_U_Console_and_Gamepad.png|vinheta|Wii U e Wii U GamePad]] [[Fichièr:WiiU.svg|vinheta|Logo de la consòla]] La '''Wii U''' es una [[Consòla de jòc|consòla]] de [[Videojòc|videojòcs]] domestica de [[Nintendo]]. Foguèt lançada en l'[[America del Nòrd]] lo 18 de novembre de 2012; arribèt en [[Euròpa]] lo 30 del meteis mes.<ref>Pham, Alex. "[http://www.latimes.com/entertainment/envelope/cotown/la-et-ct-nintendo-announces-wii-u-pricing-and-release-date-20120913,0,6891969.story Nintendo's Wii U to go on sale Nov. 18 for $299.99 and $349.99]". ''Los Angeles Times''. 13 de setembre de 2012.</ref><ref>"[https://www.nintendo.com/en-gb/News/2012/Wii-U-to-launch-in-Europe-with-24-games-available-on-launch-day-675154.html Wii U to launch in Europe with 24 games available on launch day]". ''Nintendo.''</ref> Successora de la [[Wii]] e destinada als jogaires mai experimentats,<ref name=":0">Wolverton, Troy. "[http://www.mercurynews.com/business/ci_18393379 Mercury News interview: Satoru Iwata, Nintendo president]". ''Mercury News.'' 5 de julhet de 2011.</ref> la Wii U comencèt la ochena generacion de consòlas e competiriá amb la [[PlayStation 4]] de Sony e l'[[Xbox One]] de Microsoft.<ref>"[http://www.businessinsider.com/nintendos-project-cafe-will-gamers-feel-the-buzz-2011-5 Nintendo's Project Cafe: Will Gamers Feel The Buzz?]". ''Business Insider''. 27 de mai de 2011.</ref> Ne foguèron vendudas 13,56 milions d'unitats e foguèt seguida per la [[Nintendo Switch]] en 2017.<ref>"[https://www.nintendo.co.jp/ir/en/finance/hard_soft/index.html IR Information : Sales Data – Hardware and Software Sales Units]". ''Nintendo Co., Ltd.''</ref> == Caracteristicas == === Contrarotlaires === [[Fichièr:Wii U controller illustration.svg|vinheta|Lo Wii U GamePad en version blanca.]] Lo contrarotlaire principal de la Wii U es lo [[Wii U GamePad]]. La caracteristica principala n'es un ecran tactil qu'es utilizat pels jòcs coma acompanhament de l'ecran del televisor.<ref>"[https://web.archive.org/web/20120605020453/http://www.gamasutra.com/view/news/171695/Nintendo_reveals_Wii_Us_Miiverse_new_hardware_specifics.php Nintendo Unveils Wii U, Controller With Built-In 6.2" Touchscreen]". ''Gamasutra''. 3 de junh de 2012.</ref> Lo Wii U GamePad admet la [[comunicacion de camp pròche]]; permet d'utilizar de cartas de crèdit qu'utilizan aquesta foncionalitat e tanben de figuretas coma los ''[[amiibo]]''.<ref>LeJacq, Yannick. "[https://kotaku.com/how-nintendos-amiibo-toys-will-work-in-smash-bros-and-1588803303 How Nintendo's Amiibo Toys Will Work In Smash Bros. And Beyond]". ''Kotaku''. 10 de junh de 2014.</ref> La Wii U es tanben compatibla amb los contrarotlaires e accessòris de la Wii, dont lo [[Wii Remote]]. Pòdon èsser utilizats amb de jòcs Wii e Wii U que los admeton; en fach, son necessaris per jogar a qualques jòcs Wii U, coma ''[[Wii Sports Club]]''. === Retrocompatibilitat === La Wii U es compatibla amb los jòcs [[Wii]]. Pòdon èsser jogats dempuèi la foncionalitat ''Wii Menu'', que reavia la consòla dins un mòde Wii limitat. Los jòcs Wii pòdon pas èsser contrarotlats amb lo Wii U GamePad. Lo mòde Wii es pas compatible amb fòrça foncionalitats, coma lo ''Photo Channel'', [[WiiConnect24]], l'enviament de messatges o los jòcs [[Nintendo GameCube|GameCube]]. Pasmens, qualques modificacions creadas per la comunautat reactivan aquestas foncionalitats.<ref>Bogos, Steven. "[http://www.escapistmagazine.com/news/view/132884-Wii-U-Mod-Allows-Gamecube-Games-to-Be-Played Wii U Mod Allows Gamecube Games to Be Played]". ''The Escapist''. 13 de març de 2014.</ref><ref>"[https://www.wiilink24.com/guide/vwii/ Guide (Wii U Installation)]". ''WiiLink.''</ref> Una aplicacion lançada per Nintendo permet lo transferiment de las donadas d'una Wii a una Wii U, a l'excepcion d'aquelas ligadas a las foncionalitats çai sus.<ref>Kohler, Chris. "[https://web.archive.org/web/20120915052849/http://www.wired.com/gamelife/2012/09/liveblog-wii-u-japan/ Wii U Coming to Japan December 8 In Two Configurations]". ''Wired''. 12 de setembre de 2012.</ref><ref>"[https://www.nintendo.com/en-gb/Support/Wii-U/System-Transfer/Transferring-Wii-data-to-Wii-U/Data-that-can-be-moved-from-Wii-to-Wii-U/Data-that-can-be-moved-from-Wii-to-Wii-U-677331.html Data that can be moved from Wii to Wii U]". ''Nintendo''.</ref> === Grafics === La Wii U permet de grafics fins a 1080p amb HDMI. Foguèt la primièra consòla Nintendo a èsser compatibla amb de grafics HD.<ref name=":0" /><ref>"[https://web.archive.org/web/20160227131607/http://www.nintendo.com/wiiu/features/tech-specs Wii U Technical Specs]". ''Nintendo''.</ref> Los jòcs Wii son afichats dins lor resolucion estandard originala. === Foncionalitats en linha === La Wii U utiliza la plataforma [[Nintendo Network]] pel servici en linha, tanben utilizada per la [[Nintendo 3DS]]. Los servicis ofèrts per la plataforma permeton als utilizaires fòrça opcions a travèrs Internet, coma jogar a de jòcs en linha, telecargar e crompar d'aplicacions e de jòcs sus [[Nintendo eShop]] o far de trucadas vidèo amb lors amics sus ''Wii U Chat''.<ref>"[http://www.informationweek.com/nintendo-wii-u-adds-video-chat/d/d-id/1107458? Nintendo Wii U Adds Video Chat]". ''InformationWeek''. 19 de novembre de 2012.</ref> De mai, la consòla introdusiguèt lo servici [[Miiverse]], una [[ret sociala]] que permetiá als jogaires d'interagir dins de comunautats en basa sus cada jòc. Se poiriá compartir de capturas d'ecran e de nòtas o de dessenhs manuscriches. Qualques jòcs avián d'integracions amb Miiverse e mostravan de publicacions d'autres jogaires dins lo jòc.<ref name=":1">"[https://www.theverge.com/2012/6/3/3061382/nintendo-wii-u-online-gaming-ios-app-community-messaging Wii U's online gaming and 'Miiverse' outlined, including video chat and web client]". ''The Verge''. 3 de junh de 2012.</ref> La Wii U a tanben un [[navegador web]].<ref name=":1" /> La màger part dels servicis en linha son ara indisponibles. Los servicis de Wii U Chat e de Miiverse foguèron barrats lo 8 de novembre de 2017.<ref>"[https://web.archive.org/web/20170830052852/https://mynintendonews.com/2017/08/29/nintendo-tvii-wii-u-chat-miiverse-will-be-ending-on-november-8th/amp/ Wii U Chat Will Be Ending On December 27th]". ''My Nintendo News.'' 29 d'agost de 2017.</ref><ref>Foxx, Chris. "[https://www.bbc.com/news/technology-41082918 Nintendo to close Miiverse social network]". ''BBC News''. 29 d'agost de 2017.</ref> La botiga Nintendo eShop foguèt barrada mai tard lo 27 de març de 2023.<ref>Faulkner, Cameron. "[https://www.theverge.com/2022/7/19/23269792/nintendo-wii-u-3ds-eshop-closing-date-2023 Nintendo will close the Wii U and 3DS eShops on March 27th, 2023]". ''The Verge''. 19 de julhet de 2022.</ref> Fin finala, lo servici multijogaire en linha de Nintendo Network foguèt barrat lo 9 d'abril de 2024.<ref>Serin, Kaan. "[https://www.gamesradar.com/games/halo/a-month-after-nintendo-killed-3ds-and-wii-u-servers-eight-final-players-beat-a-14-year-old-record-held-by-halo-2-superfans/ A month after Nintendo killed 3DS and Wii U servers, eight final players beat a 14-year-old record held by Halo 2 superfans]". ''gamesradar''. 5 de mai de 2024.</ref> == Jòcs == Los jòcs Wii U èran venduts en dos formats: fisicament, o digitalament a travèrs Nintendo eShop (aqueste darrièr es ara indisponible). Los jòcs fisics utilizan de discs optics similars als [[Blu-ray]].<ref>Totilo, Stephen. "[https://kotaku.com/5809701/wii-u-discs-will-be-25gb-in-size Wii U Discs Will Be 25GB In Size]". ''Kotaku''. 8 de junh de 2011.</ref>Los jòcs mai venduts ne son ''[[Mario Kart 8]]'', ''[[Super Mario 3D World]]'' e ''[[New Super Mario Bros. U]]''. D'autres jòcs importants de Nintendo son ''[[Super Smash Bros. for Nintendo 3DS e Wii U|Super Smash Bros. per Wii U]]'', ''[[Super Mario Maker]]'' e ''[[Splatoon]]''; aqueste darrièr comencèt una de las franquicias mai popularas de l'entrepresa.<ref>"[https://www.nintendo.co.jp/ir/en/sales/software/wiiu.html IR Information: Sales Data]". ''Nintendo Co., Ltd.''</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> [[Categoria:Consòla de jòcs]] e73q5lwahrwcc4q7zejnwizirw4s0bl 10 193130 2512038 2394085 2026-11-02T19:43:37Z Maintenance script 22848 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2512038 sanitized-css text/css /* es utilizat (Modèle:Pdf). */ span.PDFlink a { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/23/Icons-mini-file_acrobat.gif/15px-Icons-mini-file_acrobat.gif) center right no-repeat !important; padding-right: 17px !important; } o8b7ucuroluiana2nzrm86yd39ro37n 10 193131 2512037 2504179 2026-11-02T19:43:36Z Maintenance script 22848 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2512037 sanitized-css text/css /* es utilizat per (Modèl:Ligam web). */ span.default a { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/00/Lock_icon_blue.gif) center right no-repeat !important; padding-right: 17px !important; } span.pdf a { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4d/Icon_pdf_file.png) center right no-repeat !important; padding-right: 17px !important; } span.abonament a { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/aa/Lock-red-alt-2.svg) center right no-repeat !important; padding-right: 17px !important; } span.liure a { background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/Lock-green.svg) center right no-repeat !important; padding-right: 17px !important; } span.limitat a { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/Lock-red-alt-2.svg) center right no-repeat !important; padding-right: 17px !important; } qmf1gclipfqr72ykxzz997rmbtcz5rm 10 193947 2512036 2404701 2026-11-02T19:43:34Z Maintenance script 22848 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2512036 sanitized-css text/css /* Estils per Modèl:Banner */ .topbanner { position: relative; overflow: hidden; max-width: 1800px; height: auto; } .topbanner img { max-width: 100%; height: auto; } .topbanner-box { position: absolute; z-index: 2; margin-top: 1.5em; color: white; width: 50%; min-width: 20em; left: 2%; text-align: left; } .topbanner .name { position: absolute; z-index: 2; margin: 0.6em 0 0 0.4em; padding: 8px 7px; font-size: 2.2em; font-weight: bold; background: rgb(16,16,16); background: rgba(0,0,0,0.5); border-radius: 4px; color: white; white-space: nowrap; line-height: 0.9em; } .topbanner .populacion { position: absolute; z-index: 2; margin: 2.5em 1em 0 0.4em; padding: 8px 6px 8px 38px; font-size: 2em; font-weight: bold; background: rgb(16,16,16); background: url('https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Blue_couple_icon.svg/28px-Blue_couple_icon.svg.png') 5px center no-repeat rgba(125,0,0,0.5); border-radius: 4px; color: white; white-space: nowrap; line-height: 0.9em; } .toc > tbody > tr > td > ul, .toc > tr > td > ul { padding-left: 2em; } .toc > ul {padding-left: 2em;} .titols .wpb-name {display: none;} /* Allow limiting of which header levels are shown in a TOC; <div class="toclimit-3">, for instance, will limit to showing ==headings== and ===headings=== but no further (as long as there are no =headings= on the page, which there shouldn't be according to the MoS). */ .toclimit-2 .toclevel-1 ul, .toclimit-3 .toclevel-2 ul, .toclimit-4 .toclevel-3 ul, .toclimit-5 .toclevel-4 ul, .toclimit-6 .toclevel-5 ul, .toclimit-7 .toclevel-6 ul { display: none; } 5movwb3zfoqunrrf9ozt6tg71pesfzy 0 196238 2512042 2495870 2026-11-02T20:05:49Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512042 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}[[Fichièr:Plascassier, view from above.jpg|vinheta|329x329px|Vista dau vilatge de Plascassier.]]'''Plascassier''' es un amèu de [[Grassa]], lo mai alunchat dau centre de la vila, just a costat de [[Vauboa|Vaubòna]] e de [[Moans-Sartòu|Moans-e-Sartós]]. Se compausa de cinc quartiers : Fònt Vièlha, la Beloniera, lei Paretas, lo Rore de la Gacha e Massabuòu. Comptava 453 estatjants en 1901, e 2.245 en 2015.<ref>[https://web.archive.org/web/20240325180902/https://www.cartes-2-france.com/quartier/grasse/plascassier/06069-0112.php Carta e mapa de Grassa - Plascassier. ''Cartes 2 France.'']</ref> Es la darriera demòra de la famosa cantairitz [[Édith Piaf]], que li moriguèt lo 10 d'octòbre 1963. == Toponimia == Lo nom vèn d'una contraccion de « plan escassier », rapòrt à son autura (300m), d'abòrd que l'amèu es quilhat sus un puget enviroutat de planas e de terradas. Sus una carta de l'estat-major dau siècle XIX^en se legís dau rèsta la fòrma ''« le Plescassier »''<ref>[https://remonterletemps.ign.fr/comparer/?lon=6.978959&lat=43.642518&z=15.5&layer1=8&layer2=8&mode=split-h IGN - Remonter le temps.] </ref>, d'ont se pòu supausar qu'èra la fòrma d'origina avans que se perdèsse l'article, amb una opausicion entre lo Plan, avau, e lo Plan Escassier, amont. Dins la toponimia se vèi tanben la plaça de l'agricultura. La Beloniera tira ansin son nom d'una varietat de gròssei figas (lei belonas) que se li cultivava, e lo nom dei Paretas vèn dei parets de faissa, valent-a-dire lei restancas ont se fasiá l'olivier, cultura mai anciana qu'aquela dei flors. Li a emai una "carriera dau molin" que ramenta tanben la pruduccion d'òli, que s'exportava. Lo "camin servan", la "carriera dei vinhas" o la "carriera dau carinhan" mòstran tanben l'importància dau [[vin]] (lo servan èra una varietat de rasin de taula, e lo carinhan serviá per faire lo vin de cade jorn).<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20240327175415/https://www.ville-grasse.fr/laissez-vous-conter-plascassier-3%20volets.pdf Laissez-vous conter Plascassier. ''Ville de Grasse.'']</ref> == Istòria == Se menciona Plascassier per lo promier còp en 1213, quand lo proprietari Bertrand Isnard abandona una de sei terradas ai [[Òrdi deu Temple|Templiers]]. En 1638 s'es format un amèu e se saup que li a una glèisa. En 1700 es creada la parròquia de Plascassier, qu'es puei suprimida a la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], en 1791. La posicion dau vilatge fai qu'a una identitat ben sieuna, mai es totjorn estat fòrça ligat a [[Grassa]] perqué èra una dei pus importantei resèrvas per la perfumariá, d'abòrd que se li cultivava de miliers d'ectaras de flors au siècle XIX^en. Se fasiá de [[Gensemin|jaussemin]], de ròsa de mai e de tuberosa, entre un molon d'autrei varietats de flors, dins de pichons tenements. Cade jorn, aquelei pichons proprietaris menavan puei sa produccion ai fabricas que lei pagavan a la fin de la culhida. En 1889 s'inaugura lo canau dau Folon, que permète d'adurre d'aiga bevabla : se bastís un lavador e una fònt au centre dau vilatge. En 1892 arriba lo gas per l'esclairatge public, remplaçat per l'electricitat en 1907. == Luòcs d'interès == La '''glèisa de Sant-Donat''', probable dau siècle XIV^en. Lo bastiment foguèt bravament transformat en 1772. De plan basilicau, la faciada es pas ornada sonque d'un alandament de plen cintre amb en-dessús un fronton triangular romput, encadrat per dos lòngs personatges amb d'alas, e d'una nicha ont li a una estatua de Vierge dau Niston. L'estatua de Sant-Donat es particularament interessanta dins aquesta glèisa ; personatge fòrça popular en Provença levantesa, es representata sota la fòrma d'un òme vestit a l'antica sus un costat de la faciada de l'edifici. Aquela òbra mescla, per tot dire, tres Donats : lo promier èra un evèsque italian martire dau siècle IV^en, lo segond un evèsque de Besançon martirisat dos cents ans après, e lo tresen un ermite mòrt au siècle VI^en pròche Sisteron. Sant-Brancaci, protector dau vilatge, es tanben onorat : un relicari dau sant amb un retaule li son mes au siècle XVII^en. S'invòca per garir lei maus de gamba, leis tinhas e per aparar dau tròn. Puei, vertadier sinhau, a la capèla li foguèt apondut au siècle XVIII^en un cloquier "provençau" en metau amb un sistèma de relotjariá. La glèisa foguèt radobada en 1882. La '''Fònt Vièlha''', avau dau vilatge, èra la soleta que portava d'aiga au vilatge e a balhat son nom au quartier. Faliá tot just davalar quauqueis escalons per arribar a-n aquela fònt esconduda entre tres parets e aparada dau marrit temps per una teulissa que foguèt radobada fai gaire. A conegut fòrça agençaments dins lo temps : fònt, bachàs, abeuradors, lavador en 1870 e quauquei biaus. La '''plaça dau Folon''' : amb la construccion dau canau dau Folon en 1889, l'aiga arriba dins lo vilatge. La fònt de la plaça e lo lavador son inaugurats en granda pompa en 1891, lo jorn de Sant-Brancaci. Aquela fònt adorsada e adornada sariá un emplec novèu d’una fònt dicha « dei Daufins » autre temps plaçada sus lo puèg de Grassa. Lo '''lavador''' : bastit en 1891 dins la carriera dei bugadieras, es alimentat per la subre-versa de la fònt e proficha de la penda naturala de la carriera per alimentar en aiga courante le bassin. Ce lavoir, public et gratuit, est constitué de deux bassins pourvus de parois inclinées qui servent de plan de travail aux lavandières. Le lavoir est protégé par une toiture. la bastisho vouol ni pigrisho ni avarisho.<ref name=":0" /> == Referéncias == {{Referéncias}} 2881ybzbx72eydhh36i61ag9913yqrt 0 198282 2512025 2498949 2026-11-02T18:43:53Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512025 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Nintendo DS Logo.svg|vinheta|Logo de la consòla]] La '''Nintendo DS''' es una [[Consòla de jòc|consòla]] de [[Videojòc|videojòcs]] portabla de [[Nintendo]]. Foguèt lançada en l'[[America del Nòrd]] lo 21 de novembre de 2004 e arribèt en [[Euròpa]] lo 11 de març de 2005.<ref>Harris, Craig (September 20, 2004). [https://web.archive.org/web/20080509205923/http://ds.ign.com/articles/549/549919p1.html "Official Nintendo DS Launch Details"]. ''IGN.'' 20 de setembre de 2004.</ref><ref>[http://www.gamesindustry.biz/articles/nintendo-claims-most-successful-launch-ever-for-ds-in-australia "Nintendo claims most successful launch ever for DS in Australia"]. 28 de febrièr de 2005.</ref> Es caracterizada per son implementacion de dos ecrans, dont lo segond es [[Ecran tactil|tactil]].<ref>McFerran, Damien (19 de mai de 2017). [https://www.nintendolife.com/news/2017/05/retrospective_the_awkward_birth_of_the_ds_nintendos_most_successful_system "Retrospective: The Awkward Birth of the DS, Nintendo's Most Successful System"]. ''Nintendo Life''.</ref> D'autras foncionalitats incluson un [[microfòn]], un estilet optic e una connectivitat sens fils mejançant [[Wi-Fi]], tant localament coma en linha sul servici [[Nintendo Wi-Fi Connection]].<ref>Darkain. [https://web.archive.org/web/20050217195147/http://www.darkain.com/nintendo_ds/nifi.php "Nintendo DS – WI-FI vs NI-FI"]. 21 de genièr de 2005.</ref> En 2006, un pichon redessenh de la consòla conegut coma [[Nintendo DS Lite]] foguèt lançat. En 2008, Nintendo lancèt la [[Nintendo DSi]], un mai grand redessenh qu'apondèt de nombrosas foncionalitats. La Nintendo DS foguèt introducha coma successora de la [[Game Boy Advance]]; los modèls originals n'admeton tanben los jòcs amb la funcion de la retrocompatibilitat. Dempuèi, venguèt la segonda consòla de videojòcs mai venduda.<ref>Schreier, Jason. [https://web.archive.org/web/20140101072319/http://www.wired.com/gamelife/2011/01/nintendo-ds-sales/ "Nintendo DS Line Outsells PlayStation 2, Nintendo Says | Game|Life"]. ''WIRED.'' 4 de genièr de 2011.</ref> Foguèt seguida per la [[Nintendo 3DS]] en 2011. == Jòcs == [[Fichièr:NDSL-Brain Training Korean Version.png|vinheta|Una Nintendo DS Lite e lo jòc ''[[Dr Kawashima's Brain Training: How Old Is Your Brain?|Brain Training]]'']] La Nintendo DS a fòrça jòcs que vendèron de milions d'unitats, que qualques unes ne son ''[[New Super Mario Bros.]]'', ''[[Mario Kart DS]]'', [[Pokémon Diamond e Pearl|''Pokémon Diamond'' e ''Pearl'']], [[Pokémon Mystery Dungeon: Explorers of Time e Explorers of Darkness|''Pokémon Mystery Dungeon: Explorers of Time'' e ''Explorers of Darkness'']], ''[[Mario Party DS]]'' e ''[[Mario & Luigi: Bowser's Inside Story]]''. Foguèt tanben lo breçòl de fòrça serias, coma ''[[Mario & Sonic at the Olympic Games]]'', ''[[Tomodachi Collection]]'' e lo ''[[Professor Layton]]''. La consòla èra tanben centrada sus fòrça jòcs dirigits cap a un public mai informal. La marca [[Touch! Generations]] designèt qualques unes d'aqueles jòcs, que fòrça venguèron tanben fòrça populars: ''[[Nintendogs]]'', ''[[Dr Kawashima's Brain Training: How Old Is Your Brain?|Dr Kawashima's Brain Training]]'', ''[[Big Brain Academy]]'', [[English Training: Have Fun Improving Your Skills!|''English Training'']], [[Rhythm Paradise|''Rhythm Paradise'']], ''[[42 All-Time Classics]]'' e ''[[Art Academy]].'' == Nòtas e referéncias == <references /> [[Categoria:Consòla de jòcs]] 1ztk3jmyc403pk4mk1ky3kue59sthgj 0 200860 2512016 2504448 2026-11-02T16:20:02Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512016 wikitext text/x-wiki Léa Saint Pé qu’èra ua musiciana-paisana, que viscoc a Polastron (Gèrs), e estoc ua figura de las magèrs de la renaishença de la musica e la dança tradicionalas gasconas, particularament deu rondèu, en las annadas 1970. {{Infobox Musica (artista)|Nom=Léa Saint Pé|naissença=Lo 9 de març de 1904|decès=Lo 30 de julhet 1990|país origina=França, Gasconha, Gers (32), Polastron|profession=Paisana|genre=Musica tradicionala occitana|instrument=Acordeon|imatge= }} == '''Biografia e anecdòtas''' == Hilha de Camille, Simon Saint Pé e de Pauline, Timothée Marsoulan, Léa Saint Pé que nascoc lo 9 de març de 1904, dens ua familha de paisans-teulèrs, a [[Polastron (Gers)|Polastron]] (Gèrs). Que moriscoc lo 30 de julhet de 1990, a l’espitau de [[Lombèrs (Savés)|Lombers]], a 86 ans. La sua lenga mairala qu’èra lo gascon deu Savés. Lo son pair qu’èra paisan e teulèr, proprietari de la teulèra a Polastron de 1906 a 1910. Destrusida en 1910, la teulèra qu’estoc benlèu tornada bastir, puishque Léa St Pé que’n deveng la dauna en 1911. Autant l’ententa dab la mair èra fusionala, autant avèva en hasti lo pair. Qu’avoc aquesta frasa sens equivòca, quan aqueste moriscoc empalat sus ua horca, pr’amor deu basculament d’ua carreta de hen : « Quan moriscoc lo papa, plourem dambe la mama, plourem de … contentament ! »<ref>https://fresques.ina.fr/regards-gers/fiche-media/GERS0000036/lea-saint-pe-une-pratique-musicale-partagee.html</ref>. Quitament se Léa St Pé pensava que « los òmes valen pas arren»<ref name=":0">''Infernale et céleste… Léa St Pé, Une vie en accordéon, Jacques Lajoux (Groupe Archéo Gimont)- Savès Patrimoine''</ref> (p.23), qu’estoc maridada dus còps, e separada d’autant, sia que l’avon quitada sia que’us avoc hèits partir. Un prumèr maridatge, donc, dab Arthur Boussès lo 12 d’octòbre de 1924, que se desmaridèc lo 10 de noveme de 1944 (ne vivèvan pas mei amassa dempuish longtemps), puish, un maridatge dab André Lamothe lo 7 de heruèr de 1950, que se desseparèc quauquas annadas après. Léa qu’èra, prumèr, paisana, a la bòrda qu’avèva conservat lo nom de la Teulèra. Dens un quasernet personau, blu, de 15 cm per 12 cm (trobat e sauvat de la destruccion per un vesin), datat de 1937 a 1942, que figuran hèra d’indicacions non solament sus las suas activitats ligadas a la bòrda (crompas e ventas de vacas, vedèths, poralhas, ueus, pòrcs, trabalhs de la tèrra, vrenhas), mès tanben sus crompas de la vita vitanta, taus coma accessoris entaus vestits (teishuts, lana, capèth, saquet de man…), la sua bicicleta e lo materiau de reparacion, los sons desplaçaments, a [[Samatan (Gers)|Samatan]], [[Gimont]], mès tanben [[Tolosa]]. Aqueste quasernet que revèla mei que simples hèits: que guarda tanben la traça de la relacion que ligava Léa e la sua mair, inseparablas, quasi ua relacion bessoada. Non solament, las suas activitats, de la bòrda o a l’exterior (marcats, hèras, sortidas a Tolosa) se passavan en « duo » (lo pair qu’èra estremat), mès n’èran quitament pas amassa, Léa St Pé se preocupava de la sua mair, que’u crompava çò que se procurava entà-n-era medisha. En 1928 o 1929, de cap a l’atge de 25 ans, que comencèc de jogar d’acordeon (los remembres de Léa semblan imprecís sus la data). Un tuaire de tesson, tanben musician, que l’avèva prestar lo son instrument, e coma ac digoc era medisha, "ne s’i ei pas solament divertida, que s’i ei apresa<ref>https://fresques.ina.fr/regards-gers/fiche-media/GERS0000036/lea-saint-pe-une-pratique-musicale-partagee.html</ref>". Mei tard, que decidiscoc alavetz de se’n crompar un, entàu son plaser. Un ser, un aute tuaire, tanben acordeonista, que n’èra pas liure (« pèla-pòrc » a acabar) que demandèc a la Léa St Pé de’u remplaçar entà hèr viver un bal a [[Aurimont]]. D’aquí enlà, qu’estoc engatjada pendent tot l’ivèrn e la sua carrièra de musiciana debutèc vertadèrament. Que hascoc víver balòchas, sovent acompanhada de la mair, abans e après la Segonda Guèrra mondiala (pendent aquesta, las hestejadas èran defendudas mès bals clandestins se debanavan per las bòrdas). La musica tenguèva  ua tau plaça, en la sua vita, que podèva desdenhar daubuns trabalhs domestics entà cedir a l’enveja de jogar, davant l’ostau o a l’ombra deu cobèrt, o, quitament, per los prats, au gran bonur deus joens pastors. De cap a las annadas 1970-1973, pendent qu’èra retirada e non hasèva pas víver los bals dempuish mantua annada, Léa St Pé estoc enqüera contactada ; prumèr, entà avivar seradas d’iniciacion a las danças gasconas entaus mainatges deu collègi de Gimont e los deu licèu de Samatan. Puish, Maurice Roux, fotografe e collector gascon, s’i escadoc a la convéncer de la necessitat e la prèssa de botar lo son instrument e lo son repertòri au servici d’ua renavida de la musica e la dança gasconas. Aqueth moment decisiu, iniciat per Maurice Roux, que permetoc lo retorn de Léa St Pé suu davant de la scèna, adonc la reconeishença unanima deu son talent. La prumèra hestejada, organizada peu Larèr Rural de Samatan, se debanèc devath la hala de Samatan a la prima de 1973, prumèr dab los musicians deu Conservatòri Occitan, lèu rejunts per lo grop ''[https://www.google.com/search?client=firefox-b-e&hs=BlC&sca_esv=4ae20d8bd47daad1&channel=entpr&q=perlinpinpin+folc&si=AL3DRZFzqaPS2Nm5ZKPq_Rd7NynwkDxYOteHfUtzxtZ-7NZkquBHvDVKsnLOXtbJ1nmOltDHOT_FLiobFdudZnlOJL2Hr4PnPDijEBqQdwi1vfukz0Og3amP413rgO8kcztidwER58iK3L3_MFO8gBQEYltsap0TXQ%3D%3D&sa=X&ved=2ahUKEwil5pqVlaeTAxX1VKQEHR07Ab0Q_coHegQICBAE&ictx=0&biw=1920&bih=947&dpr=1 Perlimpinpin fòlc]'', puish Léa St Pé. L’impacte de Léa St Pé dens aquera renavida « folk » qu’estoc tau qu’estoc invitada aus USA, en 1976, entà participar au ''Festival of American Folk Life'', dedicat a las musicas e aus cantaires tradicionaus deu Continent Vielh, dens l’encastre de manifestacions organisadas entà celebrar lo bicentenari de l’independéncia deus Estats-Units. Que joguèc dab noms illustres e y coneishoc ua grana escaduda. Deu temps d’aquera demorada, qu’encontrèc tanben un american, a qui avèvan vantat los sabers de Léa en lo maine de las plantas. Que’n coneishèva efectivament los efèits e los plan.hèits, e ‘us emplegava en medecina naturala. Cap a-n-aqueth òme, que se suenhava per las plantas e que l’assautava de questions, Léa St Pé que declarèc, exasperada : « Comença a me hè cagar aqueth òme! ». Qu’èra [[Charles Bronson]], l’actor plan conegut, e qu’ac saboc o pas, non cambiava pas arren a l’ahar. De retorn au país, pendent qu’evocava lo son viatge dab Jacques Lajoux (amic musician, jogaire de sonsaina, membre deu grop ''La saucisse musicale de St Michel'' e autor deu libe ''Infernale et céleste… Léa St Pé, Une vie en accordéon'') la sua conclusion, après s’èster amuishada a Washington, a La Nouvelle-Orléans (Loisiana), a Saint Louis (Missouri), a Filadelfia , qu’estoc: « Ah l’America ! L’America ! … Pas un arromec ! »<ref name=":0" /> Au miei deus objèctes trobats en çò de Léa St Pé, que i a ua reproduccion en miniatura (20 cm de haut et 15 cm de larg) de la campana de Filadelfia, emblèma de la vila e simbèu de la libertat, aufèrta per lo màger de l’epòca. Après l’ahonida deu son ostau lo 24 de deceme de 1981 (que se’n tirèc miraculosament, gràcia a un piterau que s’aclapèc suu cap deu lheit, en tot l’emparar atau) , qu’estoc arrecaptada, gràcia a l’ajuda deus vesins e parents. Que viscoc dens aqueth dusau ostau, tot pròche de la sua anciana bòrda, dinc a la sua admission a l’ostau de retirada de Lombèrs, on acabèc los jorns. En 1991, l’annada que seguiscoc la mort, la [https://www.lorondeu.com/ hèsta deu rondèu], organisada a [[Castèthnau Barbarens]], que l’estoc dedicada. Lo 31 de mai de 2024<ref>https://www.samatan-gers.com/evenement/hommage-a-lea-sempe/</ref>, que i avoc un omenatge a Léa St Pé entà l’anniversari deus 120 ans de la sua naishença, a la mediatèca de Samatan.  A-n-aquesta ocasion, objèctes personaus de la musiciana estón aufèrts per l’associacion ''[https://savespatrimoine.fr/ Savès Patrimoine]'' e son auèi expausats en veiria. Au demiei d’eths : lo son darrèr accordeon, lo son quasernet de comptes, la campana de Filadelfia. == '''Caractèr''' == Auèi, laudada coma hemna liura, independenta, rebèlla, qu’èra autes còps redobtada (e lhèu un chic considerada coma ua « posoèra »), escarnida entaus sons « esplèits», los sons harolèrs tampanejaires, que circulavan de boca a aurelha en tot lo canton, e lhèu mespresada pr’amor que pensada tròp grossièra. Lo son parlar franc e la sua replica legendària, lo son mesprètz deus dísers, la sua libertat de víver segon los sons còdis pròpis, butavan la societat planpensanta, pr’amor que las suas faiçons de parlar e de hèr, entà ua hemna, èran reprovadas a-n-aquera epòca. Personatge infernau, hemna hòra nòrmas, deu caractèr hòrt, a l’esperit ahiscaire, quitament hissant e ruste, « Ne’u calèva pas cercar camaligas, que podèva èster maishanta !»<ref>https://www.ladepeche.fr/article/2018/03/11/2757486-feministe-lea-saint-pe.html</ref> ça digoc Thierry Dupouy, acordeonista, amic de Léa (article de [https://www.ladepeche.fr/article/2018/03/11/2757486-feministe-lea-saint-pe.html La dépêche mars 2018]). == '''La musica''' == === Léa musiciana === Figura de la tradicion musicala gascona, egeria de la renavida de la dança tradicionala a Samatan, dab lo grop ''[https://www.google.com/search?client=firefox-b-e&hs=BlC&sca_esv=4ae20d8bd47daad1&channel=entpr&q=perlinpinpin+folc&si=AL3DRZFzqaPS2Nm5ZKPq_Rd7NynwkDxYOteHfUtzxtZ-7NZkquBHvDVKsnLOXtbJ1nmOltDHOT_FLiobFdudZnlOJL2Hr4PnPDijEBqQdwi1vfukz0Og3amP413rgO8kcztidwER58iK3L3_MFO8gBQEYltsap0TXQ%3D%3D&sa=X&ved=2ahUKEwil5pqVlaeTAxX1VKQEHR07Ab0Q_coHegQICBAE&ictx=0&biw=1920&bih=947&dpr=1 Perlimpinpin Fòlc]'' (Agen), Léa St Pé qu’ei considerada per fòrça monde coma la « reina de l’acordeon e deu rondèu de Samatan ». La sua coneishença de las danças localas e un sens musicau excepcionaus, permetón de tornar trobar la màger part deus aires de dança de Samatan. Totun, qu’èra autodidacta e qu’aprengoc a jogar sens lo solfègi. Lo son repertòri qu’anava deu hons ancian, dab los rondèus, lo tira lo gigòt, lo marin congo, a las danças en coble apareishudas de cap au sègle XIX d’usatge en Savès : valsas, pòlcas, escotishas, masurcàs…, mès tanben tròces d’originas divèrsas, venguts d’Itàlia o Portugau, qu’a podut hèr qualificar la sua tecnica « d’italiana » Laudada entà la sua tecnica de jòc estomaganta, plea de finessa e d’elegància, l’aisida enjaurida, l’economia e la doçor dab las quaus Léa St Pé tira suu bohet, que practicava autant aisidament lo jòc de dits sus ua rengada coma crotzat sus las duas. Léa St Pé que susprenguèva per la sua libertat per rapòrt a la linha melodica, lo son sens de l’invencion, de las variacions dens lo ritme e la melodia. Lo son estile personau, las suspresas e la reala coquineria qu’ornan la suas interpretacions, que hasèvan lo son jòc còp sèc identificader. « Maliciosa » dens la musica, qu’èra urosa e brilhava sus la scèna. [[:fr:Marc_Perrone|Marc Peronne]] (deus « Perlimpinin ») la mentavèva en modèle : « Léa Saint Pé, ou Ernest Lurde, lo sons jòcs m’ahuecavan. E Léa sustot pr’amor qu’ei benlèu dab era qu’aprengoi, trabalhèi, joguèi mei.»<ref>''Infernale et céleste… Léa St Pé, Une vie en accordéon'', Jacques Lajoux (Groupe Archéo Gimont)- Savès Patrimoine</ref> === Léa, cantaira e dançaira === Que podèva interpretar cants, en gascon o francés : cants « pour la table », cants de conscrits, cants de trabalh, cants faceciós... (enregistraments realizats per Maurice Roux conservats au [https://www.comdt.org/ COMDT]). Quan entrava sus la pista, entà un rondèu,  «Léa balhava a véser çò qu’èra estada aquesta dança, tala coma transmesa a travèrs lo temps, dab la sua fòrça, la sua precision ritmica, la sua elegància, la sua capacitat a amassar lo grop dens ua medisha aviada partatjada.  [… Que pausava] ua tòca d’inventivitat personala, sens tradir, a nat moment, lo debanar deu pas tau coma fixat per la tradicion, e perturbar la deambulacion colectiva. »  (Pierre Corbefin, agost 2019) == '''Léa auèi : un eretatge (de sauvar) e totjorn viu''' == « Auèi, mantuas decenias après, suu territòri francés e mei delà, los noms de Léa St Pé, Ernest Lurde, Marie Archidec son coneguts deus musicians, cantaires e dançaires dits « tradicionaus » que s’interèssan aus repertòris gascons. Vadut « trad », lo moviment « folk » s’ei constituit ua sòrta de « panteon », sus las taulas de qui son gravats los noms d’aqueras personas que, d’un país a l’aute,  d’ua region a l’auta, èran portairas tot au còp d’ua memòria, de saber-hèr e de personalitats que’us conferiscón un estatut de « legenda ». […] Dempuish lo son retorn a la scèna e portada qu’estoc, tant per las circonstàncias coma lo son talent de mantua faceta, Léa St Pé que gausish d’aquesta notorietat. » (Pierre Corbefin, août 2019) Lo repertòri de Léa qu’ei totjorn transmés. Hèras de musicians e grops, associacions, preocupats de partatjar e transméter las musicas e danças tradicionalas, tornan gahar troces de Léa. Que’n pòden trobar (mei que mei « La valsa a Léa ») sus sites internet divèrs, coma YouTube, PeerTube, Facebook, DailyMotion notadament, o dens la discografia. Que dançan enqüera sus aires de Léa, dens bals, concerts, hestejadas, estagis, talhèrs de musica e danças, plan au delà de las termièras de Gers. Particions que son ara escriutas: rondèus, masurcàs, valsas… de Léa que son disponiblas sus mantun site. EX. : «calendari de l’avent traditionau 2023- Jour 14- Mazurka de Léa Saint Pé<ref>https://www.youtube.com/watch?v=qHCXTbMmwVk</ref> » (yt) ; Disc « 80 ans en musiques et en chansons » de L’Eglantino do Lemouzi.<ref>Disque « 80 ans en musiques et en chansons » de '''L’Eglantino do Lemouzi''' : titre 2, Valse à Léa, ; titre 21, Mazurka de Léa St Pé https://www.libraria-occitana.org/<nowiki/>produit/80-ans-en-musiques-et-en-chansons/</ref> Dens lo catalògue deu COMDT<ref>'''COMDT'''/ portail documentaire/cataloguedoc/archives sonores</ref> (Centre Occitan des Musiques et Danses Traditionnelles), pas mens de 200 archivas pòrtan lo nom de Léa St Pé. Frémeaux et Associés, un label discografic independant francés, especializat dens la sauvagarda deu patrimòni sonòre, repertòria Léa St Pé au demiei de 2500 referéncias. Dens lo disc « Sud-Ouest (1939-2006) - UNE ANTHOLOGIE DES MUSIQUES TRADITIONNELLES », Léa qu’i ei referençiada, entà Gasconha. Aquí la notícia que l’ei associada: « 14. Rondèu '''Léa Saint-Pé de Polastron (Gers) (acordeon diatonic) acompanhada per lo grop ''Perlinpinpin fòlc'' (Alain Cadeillan, Jean-Pierre Cazade, Christian Lanau, Jean-Luc Madier et Marc Perrone)''' ''Enregistrats en 1977 a Samatan (Gers) entàu label Junquèr-d’Oc pendent ua hestejada au larèr rural.'' Léa Saint-Pé qu’avèva animat los bals dens la region de Samatan abansguèrra, ròtle rarament tengut per ua hemna. Lo son estile qu’èra remarcable : un gran sens de la cadéncia (essentiau entà hèr dançar) e un jòc de man dreta en acòrds, hòrt ornementats. Dens las annadas 1970, qu’avoc lo parat de jogar en compania de joens musicians « renavidistes », e au demiei d’eths l’emblematic grop ''Perlimpinpin fòlc''. » == Fòtos == https://www.gers.fr/monjournal/numero-15/loisirs/la-boite-a-archives == '''Sources/références''' == === '''''Bibliographie''''' : === ''Infernale et céleste… Léa St Pé, Une vie en accordéon'', Jacques Lajoux (Groupe Archéo Gimont)- Savès Patrimoine === '''''Articles et archives :''''' === https://www.gers.fr/monjournal/numero-15/loisirs/la-boite-a-archives https://www.ladepeche.fr/article/2012/10/30/1478011-samatan-l-accordeon-de-lea-saint-pe-va-etre-expose.html https://www.ladepeche.fr/article/2018/03/11/2757486-feministe-lea-saint-pe.html https://www.samatan-gers.com/evenement/hommage-a-lea-sempe/ https://www.lepetitjournal.net/32-gers/2024/06/03/renaissance-du-rondeau-gascon-hommage-a-la-musicienne-lea-st-pe/ === '''''Vidéos''''' : === Vidéo de FR3 Léa Saint Pé, une pratique musicale partagée, 977 (fresques INA, regards-Gers) https://fresques.ina.fr/regards-gers/fiche-media/GERS0000036/lea-saint-pe-une-pratique-musicale-partagee.html Rondeaux et autres danses, accompagnés à l’accordéon par Léa St Pé à Lombez et Espaon (1976). https://web.archive.org/web/20260419151341/https://images.cnrs.fr/video/1454 Rondeaux de Gimont et de Léa St Pé Rondeaux du Savès, Fête deu rondèu de Castelnau Barbarens 2019 https://www.youtube.com/watch?v=OrPU_4Zi6XE Rondeau de Léa St Pé https://video.tedomum.net/w/oZs5535svg3Nr6ySFYgaAd Calendrier de l’avent traditionnel 2023- Jour 14- Mazurka de Léa Saint Pé https://www.youtube.com/watch?v=qHCXTbMmwVk YouTube, Rocahort Mazurka – Mazurka de Samatan – Mazurka de Léa St Pé https://www.youtube.com/watch?v=Gzq0R6b7ohg Mazurka de Léa  https://www.dailymotion.com/video/xhzg0 Facebook, valse de Léa St Pé jouée par Benjamin Bouyssou (Bigourdan) https://www.facebook.com/AssociationBohairesDeGasconha/videos/-aujourdhui-le-bigourdan-benjamin-bouyssou-nous-r%C3%A9gale-avec-une-suite-de-valses-/668498237274301/ Mazurka de Léa : https://www.youtube.com/watch?v=QHCGTjY5kIk === '''''Discographie et enregistrements sonores, radio :''''' === Disque 33 T « Rondeaux et autres danses gasconnes de Samatan »- JUNQUE-OC – 1977 Radio País, ''Ça s’est passé en Gascogne, Léa St Pé'' https://soundcloud.com/radio-pais/ca-sest-passe-en-gascogne-127-lea-saint-pe '''COMDT'''/ portail documentaire/cataloguedoc/archives sonores : https://web.archive.org/web/20241225202910/http://comdt.kentika.fr/ListRecord.htm https://comdt.kentika.fr/ListRecord.htm?list=table&global=on&table=3&field_all=on&what=L%C3%A9a+Saint+P%C3%A<nowiki/>9 Sud-Ouest, enregistrements effectués entre 1939 et 2006 : https://comdt.kentika.fr/Record.htm?idlist=9&record=19128835124919460179 Bal de mardi gras à Samatan https://comdt.kentika.fr/Record.htm?idlist=9&record=024812484209 Rondeau https://comdt.kentika.fr/COMDT/196399191457/692_10.mp3 Youska https://comdt.kentika.fr/COMDT/109626892780/1834_3.mp4 Scottish https://comdt.kentika.fr/COMDT/109627992780/1834_4.mp4 ==== '''Raddo-ethnodoc''' : La redova, d’après Léa St Pé : https://raddo-ethnodoc.com/opci/document/212727 ====     La moquera, d’après Léa St Pé : https://raddo-ethnodoc.com/arexcpo/document/212728 '''Occitanica'''.eu/ mediatèca/fonotèca/écoute : [musique enregistrée] « Rondeaux et autres danses gasconnes de Samatan » disponible à l’écoute : https://www.occitanica.eu/items/show/57075 ==== '''Paraulas en òc''' :https://paraulas.net/music/disc/60 ==== ==== '''Musixmatch''' : https://www.musixmatch.com/lyrics/L%C3%A9a-Saint-P%C3%A9-de-Polastron-feat-Groupe-Perlinpinpin-folc/Rondeau ==== https://music.apple.com/fr/album/rondeau/367790095?i=367790212 Disque « 80 ans en musiques et en chansons » de '''L’Eglantino do Lemouzi''' : titre 2, Valse à Léa, ; titre 21, Mazurka de Léa St Pé https://www.libraria-occitana.org/<nowiki/>produit/80-ans-en-musiques-et-en-chansons/ ==== '''''Partitions''''' : ==== https://www.arpalhands.org/users/files/medias/repertoire/Rondeau%202021/Rondeau%20Lea%20St%20Pe%20v3.pdf https://www.arpalhands.org/users/files/archives/repertoires/19-03-03-09-38-44-fete-du-rondeau-2019.htm https://www.vitrifolk.fr/partitions-2/partitions-france-MAZURKA%20LEA%20SAINT-PE---Mazurka_de_Lea_Saint-Pe.pdf http://folkadanse.free.fr/cadb/rdleape2.pdf https://www.amtpquercy.com/r%C3%A9pertoires/d%C3%A9gagnac/2011/ http://folkadanse.free.fr/repertoi.php?tri=Date&sens=DESC https://www.franchesconnexions.com/accordeon-diatonique/tablatures-publiees/traditionnels#h.871tne3apzqu <nowiki>https://fr.scribd.com/document/618684178/BAL-EN-PAYS-D-OC-RECCUEIL-ALAIN-FLOUTARD</nowiki> pudmxzwk5pqoyv4qzgvtns8p94ka3v5 0 201720 2512050 2511904 2026-11-02T21:10:03Z Sovenhic 36254 Anullacion de las modificacions [[Special:Diff/2511904|2511904]] de [[Special:Contributions/~2026-58163-54|~2026-58163-54]] ([[User talk:~2026-58163-54|discussion]]) 2512050 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chambon de Vóusia | nom2 = ''Chambon-sur-Voueize'' | imatge = Chambon sur Voueize.jpg | descripcion = Vista generala de Chambon. | lògo = | escut = Blason_Chambon-sur-Voueize_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[chapluec]] dau [[canton de Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23045 | cp = 23170 | cònsol = Claude Tourand | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 2.425833 | latitud = 46.19 | alt mini = 320 | alt maxi = 510 | km² = 33.58 | gentilici = |}} [[Fichièr:ChambonSurVoueize1.jpg|left|250px|thumb|Lo pont romanic de Chambon.]] '''Chambon'''<ref name="lemosin.net">https://web.archive.org/web/20160303175012/http://www.lemosin.net/23045.htm</ref> o '''Chambon de Vóusia'''<ref>Amb la ribèira locala de Vóusia. Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0][[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],'' Tolosa/París: ed. Occitània. L’autor escriu en grafia classica prenormativa ''«Chambó»'' (p. 33ss) e ''«la Vóuzia»'' (p. 89): quò quí correspond dins l’ortografia classica a '''''Chambon''''' e a ''(la) Vóusia''. Lo nom de l'aiga es ''Voisa'' segon Lavalada (Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 60-61).</ref> (en [[francés]] ''Chambon'' e dempuèi 1891 ''Chambon-sur-Voueize'') z-es 'na [[comuna]] de [[Lemosin (Occitània)]] situada en [[Combralha]]; z-es administrada per lo [[Departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[Region francesa|region]] de [[Novela Aquitània|Nòva Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Le parlar de la comuna es [[auvernhat]]-[[marchés]]<ref name=lemosin.net/>. L'escrivan [[Pau Loís Granier]], qu'a trabalhat sus lo luòc, presenta lo dialècte locau coma una varietat de [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] [[marchés]] que fai la transicion vèrs l'[[auvernhat]]<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0][[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],'' Tolosa/París: ed. Occitània. Prefaci, p. 8.</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23045.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chambon | nòrd = [[Viarçac]] | nòrd-èst = [[Budeliere|Budeliera]] | èst = | sud-èst = [[Eváun]] | sud = [[Sannac]] | sud-oèst = [[Tarda]] | oèst = [[Luçac (Cruesa)|Luçac]] | nòrd-oèst = [[L'Espaud]] }} ==Toponimia== La prononciacion es /cham'bou /. Las fòrmas ancianas son ''Cambonense monasterium'' au segle XI, ''Chambo'' en 1192, ''de Cambonio'' au segle XII, ''baronia Cambonii et Combraliae'' en 1233, etc. Chambon es aus ajustants entre Voisa (''Vulsie'' en 636) e Tarda, dins una corba. Un faussari imaginet lo pòble daus Cambiovicences. Lo nom ven dau celtic ''cambo'', « corba d'una aiga » <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 59-60</ref>. Lo nom correspond a de vilatges dins lo coide interior d'una aiga, de las terras fertilas e interpretat puei coma ''*campus bonus'', « champ bon ». Lo tèma en nasala ''*cambonon'' fai pensar a un nom ''*Cambū'', bastit sus un teonime ''*Cambos'', « lo Corbat », benleu un gèni de la corba <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 99</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 168-169</ref>. ==Istòria== Dau temps de la revolucion se destriava Chambon e Chambon Campanha. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23045 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Claude Tourand |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Cécile Creuzon |Partit= divers dreita |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Joël Souchal |Partit= [[UMP]] |Qualitat= conselhier generau (2003-2011) }} {{Elegit |Debuta= [[1994]] |Fin= 2001 |Identitat= Guy Arnault |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1994 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23045 |1793=1106 |1800=1483 |1806=994 |1821=1046 |1831=1136 |1836=2121 |1841=2125 |1846=2182 |1851=2303 |1856=2273 |1861=2252 |1866=2262 |1872=2170 |1876=2198 |1881=2207 |1886=2534 |1891=2302 |1896=2257 |1901=2222 |1906=2378 |1911=2332 |1921=1616 |1926=1602 |1931=1625 |1936=1611 |1946=1444 |1954=1350 |1962=1458 |1968=1367 |1975=1206 |1982=1288 |1990=1105 |1999=1012 |cassini=7782 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|045}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|045}}/33.58) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== * [[Abadiala de Santa Valèria]] <gallery> ChambonSurVoueize2.jpg|L'abadiala. ChambonSurVoueize3.jpg|Detalh de la bancharia. Jardin_dans_Chambon-sur-Voueize.jpg|Jardin public. Chambon-sur-Voueize_Carte_postale_10.jpg Chambon-sur-Voueize_Carte_postale_11.jpg|Vista generala. Chambon-sur-Voueize_Carte_postale_12.jpg|Pont sus Tarda entre Chambon e Eváun. Chambon-sur-Voueize_Carte_postale_13.jpg|Quartier naut de la vila. Chambon-sur-Voueize_Carte_postale_14.jpg|Charriera daus Fòrts. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ===Personalitats nascudas dins la comuna=== *[[Pau Loís Granier]] ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Nauta Marcha]] [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] ilvq2bspcrqbyap6q732ngu82megwwq 2512051 2512050 2026-11-02T21:11:50Z Sovenhic 36254 [chal una notacion fonetica scientifica] 2512051 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chambon de Vóusia | nom2 = ''Chambon-sur-Voueize'' | imatge = Chambon sur Voueize.jpg | descripcion = Vista generala de Chambon. | lògo = | escut = Blason_Chambon-sur-Voueize_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[chapluec]] dau [[canton de Chambon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23045 | cp = 23170 | cònsol = Claude Tourand | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 2.425833 | latitud = 46.19 | alt mini = 320 | alt maxi = 510 | km² = 33.58 | gentilici = |}} [[Fichièr:ChambonSurVoueize1.jpg|left|250px|thumb|Lo pont romanic de Chambon.]] '''Chambon'''<ref name="lemosin.net">https://web.archive.org/web/20160303175012/http://www.lemosin.net/23045.htm</ref> o '''Chambon de Vóusia'''<ref>Amb la ribèira locala de Vóusia. Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0][[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],'' Tolosa/París: ed. Occitània. L’autor escriu en grafia classica prenormativa ''«Chambó»'' (p. 33ss) e ''«la Vóuzia»'' (p. 89): quò quí correspond dins l’ortografia classica a '''''Chambon''''' e a ''(la) Vóusia''. Lo nom de l'aiga es ''Voisa'' segon Lavalada (Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 60-61).</ref> (en [[francés]] ''Chambon'' e dempuèi 1891 ''Chambon-sur-Voueize'') z-es 'na [[comuna]] de [[Lemosin (Occitània)]] situada en [[Combralha]]; z-es administrada per lo [[Departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[Region francesa|region]] de [[Novela Aquitània|Nòva Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Le parlar de la comuna es [[auvernhat]]-[[marchés]]<ref name=lemosin.net/>. L'escrivan [[Pau Loís Granier]], qu'a trabalhat sus lo luòc, presenta lo dialècte locau coma una varietat de [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] [[marchés]] que fai la transicion vèrs l'[[auvernhat]]<ref>Vejatz: [https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/2637#lg=1&slide=0][[Pau Loís Granier]] = Paul-Louis Grenier, 1927, ''La chanson de la Combraille / La chansó de Combralha [La chançon de Combralha],'' Tolosa/París: ed. Occitània. Prefaci, p. 8.</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23045.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chambon | nòrd = [[Viarçac]] | nòrd-èst = [[Budeliere|Budeliera]] | èst = | sud-èst = [[Eváun]] | sud = [[Sannac]] | sud-oèst = [[Tarda]] | oèst = [[Luçac (Cruesa)|Luçac]] | nòrd-oèst = [[L'Espaud]] }} ==Toponimia== La prononciacion es /cham'bou /^{[chal una notacion fonetica scientifica]}. Las fòrmas ancianas son ''Cambonense monasterium'' au segle XI, ''Chambo'' en 1192, ''de Cambonio'' au segle XII, ''baronia Cambonii et Combraliae'' en 1233, etc. Chambon es aus ajustants entre Voisa (''Vulsie'' en 636) e Tarda, dins una corba. Un faussari imaginet lo pòble daus Cambiovicences. Lo nom ven dau celtic ''cambo'', « corba d'una aiga » <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 59-60</ref>. Lo nom correspond a de vilatges dins lo coide interior d'una aiga, de las terras fertilas e interpretat puei coma ''*campus bonus'', « champ bon ». Lo tèma en nasala ''*cambonon'' fai pensar a un nom ''*Cambū'', bastit sus un teonime ''*Cambos'', « lo Corbat », benleu un gèni de la corba <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 99</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 168-169</ref>. ==Istòria== Dau temps de la revolucion se destriava Chambon e Chambon Campanha. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23045 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Claude Tourand |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Cécile Creuzon |Partit= divers dreita |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Joël Souchal |Partit= [[UMP]] |Qualitat= conselhier generau (2003-2011) }} {{Elegit |Debuta= [[1994]] |Fin= 2001 |Identitat= Guy Arnault |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1994 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23045 |1793=1106 |1800=1483 |1806=994 |1821=1046 |1831=1136 |1836=2121 |1841=2125 |1846=2182 |1851=2303 |1856=2273 |1861=2252 |1866=2262 |1872=2170 |1876=2198 |1881=2207 |1886=2534 |1891=2302 |1896=2257 |1901=2222 |1906=2378 |1911=2332 |1921=1616 |1926=1602 |1931=1625 |1936=1611 |1946=1444 |1954=1350 |1962=1458 |1968=1367 |1975=1206 |1982=1288 |1990=1105 |1999=1012 |cassini=7782 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|045}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|045}}/33.58) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== * [[Abadiala de Santa Valèria]] <gallery> ChambonSurVoueize2.jpg|L'abadiala. ChambonSurVoueize3.jpg|Detalh de la bancharia. Jardin_dans_Chambon-sur-Voueize.jpg|Jardin public. Chambon-sur-Voueize_Carte_postale_10.jpg Chambon-sur-Voueize_Carte_postale_11.jpg|Vista generala. Chambon-sur-Voueize_Carte_postale_12.jpg|Pont sus Tarda entre Chambon e Eváun. Chambon-sur-Voueize_Carte_postale_13.jpg|Quartier naut de la vila. Chambon-sur-Voueize_Carte_postale_14.jpg|Charriera daus Fòrts. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ===Personalitats nascudas dins la comuna=== *[[Pau Loís Granier]] ==Veire tanben== * [[Comunas de Cruesa]] ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Nauta Marcha]] [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 2n0iygw912vei02pviahiqs7xs0gla8 1 201721 2512008 2511787 2026-11-02T15:09:14Z Valentin d'Auvèrnha 46064 /* Siula o Siaula ? */ Respònsa 2512008 wikitext text/x-wiki == Siula o Siaula ? == La forma ''Siula'' sembla pas correspondre embei las formas ancianas e las prononciacions modèrnas. - Le grop <eu> en [[occitan ancian]] (''Seule/-a'') bailèt regularament <iau> en auvernhat modèrne (benlèu > benliau, pel (peu) > piau, gel (geu) > giau etc.). - Le grop <iu> en auvernhat modèrne se ditz en generau [jœy̯] o [jy] (coma dins ''viure'', ''tardiu'' etc.) ce que bailariá de formas oralas [ˈʃœy̯lɒ] o [ˈʃylɒ]. Deuriem doncas aveire una forma modèrna ''Siaula'' coerenta embei las diferentas prononciacions modèrnas (veire article, idronimia). [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 25 octobre de 2026 a 10.27 (UTC) :Crese que la grafia installada ''Siula'' pòt rassemblar sens problèma de pronóncias coma [ʹʃ(j)olɒ, ʹʃ(j)ɔlɒ, ʹʃ(j)œɥlɒ, ʹʃ(j)ylɒ]. :En nòrd‑auvernat, dins una part del lemosin e tanben dins una part del vivaroalpenc, «''iu»'' pòt passar de [iw (jew)] a [jo, jɔ, jœɥ, jy]... Passam sovent d'un diftong descendent (vocala-glide) a un diftong ascendent (glide-vocala) o ben a un triftong. :En parallèl, las sequéncias ''«iu, ieu»'' se neutralizan un pauc de pertot dins tots los dialèctes occitans. En nòrd-auvernhat, aquela neutralizacion panoccitana se fai mai intensa: ''«iu, ieu, iau, eu»'' tendon a se neutralizar dins una pronóncia completament uniformizada dins un parlar donat, mas que vària segon los parlars, e aquò se fai totjorn a l’entorn de las solucions coma [jo, jɔ, jœɥ, jy]... :Ne tròbe d’exemples nombrós dins la gramatica de Ronjat a la seccion 212. :Lo diccionari auvernhat-francés de Reichel (DGAF) (de prene amb prudéncia, òc ben) dona d’exemples que confirman la neutralizacion de ''«iu, ieu, iau, eu»'' dins de mots coma los seguents: :''- fiular'' (Reichel escriu ''‘fiaulâ/fieulâ’'')'','' :''- beure (‘biaure/bieure/bieùre’),'' :- la forma presa a l'arpitan ''chieura (‘chiorà/chieùrà’ ),'' equivalent de ''chabra'' :''- diumenc (‘diaumenc’),'' :''- deure (‘diaure/dieure/dieùre’),'' :''- feurèir (‘fiaureî/fieureî’),'' :''- gibre = giure (‘jiaure’),'' :''- gibrar = giurar (‘jiaurâ/jiéurî’),'' :''- giurir (‘jiéurî’),'' :''- liura (‘liaurà/lieurà/lieùrà’),'' :''- mieu (‘miau/mieu’),'' :''- niula (‘niaulà/nieulà’),'' :''- piular (‘piaulâ/pieulâ’),'' :''- riu (‘riau/rieu/riéu’),'' :''- sieu (‘siau/sieu/siéu’),'' :''- tieu (‘tiau/tieu’),'' :''- teulada (‘tiauladà’),'' :''- viu (‘viau/vieu/viéu’ ),'' :''- viure (‘viaure/vieure’),'' etc''.'' :Sos l'aparéncia d'una profusion de formas variablas (la grafia de Bonaud e Reichel exagèra quela variacion), retrobam totjorn una estructura qu'es comuna a una granda part de la lenga occitana. :[[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 30 octobre de 2026 a 17.13 (UTC) ::Sèi anat verifiar dins mas sorsas per veire las prononciacions localas daus grops <iu> e <eu>, avèm doncas : ::- viure : [ˈvjɒʷɾ̞ə] ([[Pontgibaud]]), [ˈvjoʀə] ([[Pontaumeur]]), [ˈvjœy̯ɾ̞ə] ([[Chanac e la Motèira|Chanac]]) ::- beure : [ˈbjɒwɾ̞ə] (Pontgibaud), [ˈblowʀə] (Pontaumeur), [ˈbjøɾ̞ə] (Chanac) ::- fiular [fjoˈʟæ] (Pontgibaud), [fjoʷˈla] (Pontaumeur), [fçowˈʟa] (Chanac) ::- Siula : [ˈʃɔʟɒ] (Pontgibaud, embei una l velara relaschada) ::- Siulet : [ʃowˈle] (Pontaumeur) ::- piau : [pjo] (Pontgibaud), [plɔ] (Pontaumeur), [pˢjo] (Chanac) ::Pense qu'avètz rason e que podèm gardar '''''Siula'''''. ::Bona jornada e mainatjatz-vos. [[Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|Valentin d&#39;Auvèrnha]] ([[Discussion Utilizaire:Valentin d&#39;Auvèrnha|d]]) 2 novembre de 2026 a 15.09 (UTC) ks88zo8hg8t6c1qm3phe0jjt08bhlyw 2 201725 2512095 2511501 2026-11-03T08:59:54Z Maximilien.sc 39288 2512095 wikitext text/x-wiki {{BUdebuta | alinhament = right | marge = | colorfons = | colorbordadura = #b71234 | extra-css = max-width: 240px; overflow: hidden; | colortèxte = #000000 | tèxte = }} {{Utilizaire Tèrra}} {{Utilizaire cambiament climatic}} {{Boita d'utilizaire||demòra Euròpa|Wikipedian d'Occitània|Wikipedian gascon|Wikioc}} {{#babel:fr|oc-5|en-4|ca-2|es-2|de-1|no-0|eus-0}} {{BUfin}}Adishatz od2exxqp8tizz8xkuqnjd5pfggpppex 0 201746 2512045 2026-11-02T20:53:11Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « [[Imatge:Harold Faltermeyer.jpg|200px|thumb|right| '''Harold Faltermeyer''', nascut lo 5 d'octobre de 1952 a [[Munic]] ([[Alemanha]]), es un compositor alemand de musicas de films. En [[Occitània]], es conegut en particular per èsser lo compositors del tèma [[synthpop]] ''Axel F'' del film american [https://ca.wikipedia.org/wiki/Beverly%20Hills%20Cop Beverly Hills cop] sortit en 1984. {{ORDENA:Faltermeyer, Harold}} » 2512045 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Harold Faltermeyer.jpg|200px|thumb|right| '''Harold Faltermeyer''', nascut lo 5 d'octobre de 1952 a [[Munic]] ([[Alemanha]]), es un compositor alemand de musicas de films. En [[Occitània]], es conegut en particular per èsser lo compositors del tèma [[synthpop]] ''Axel F'' del film american [https://ca.wikipedia.org/wiki/Beverly%20Hills%20Cop Beverly Hills cop] sortit en 1984. {{ORDENA:Faltermeyer, Harold}} dnosn5ouh5ng5dkfsqvhlka0imfw8ws 2512046 2512045 2026-11-02T20:53:58Z Raymond Trencavel 26125 2512046 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Harold Faltermeyer.jpg|200px|thumb|right|Harold Faltermeyer en 2016]] '''Harold Faltermeyer''', nascut lo 5 d'octobre de 1952 a [[Munic]] ([[Alemanha]]), es un compositor alemand de musicas de films. En [[Occitània]], es conegut en particular per èsser lo compositors del tèma [[synthpop]] ''Axel F'' del film american [https://ca.wikipedia.org/wiki/Beverly%20Hills%20Cop Beverly Hills cop] sortit en 1984. {{ORDENA:Faltermeyer, Harold}} n2casinargozfa9lufvdc4y32fzl5ah 2512047 2512046 2026-11-02T20:55:23Z Raymond Trencavel 26125 2512047 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Harold Faltermeyer.jpg|200px|thumb|right|Harold Faltermeyer en 2016]] '''Harold Faltermeyer''', nascut lo 5 d'octobre de 1952 a [[Munic]] ([[Alemanha]]), es un compositor alemand de musicas de films. En [[Occitània]], es conegut en particular per èsser lo compositors del tèma [[synthpop]] ''Axel F'' del film american [https://ca.wikipedia.org/wiki/Beverly%20Hills%20Cop Beverly Hills cop] sortit en 1984. {{ORDENA:Faltermeyer, Harold}} [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1980]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[Categoria:Naissença en 1952]] sqbt7dixg0ptkb56mjw697igjlq72q8 0 201747 2512070 2026-11-02T23:42:04Z Briantin de Montrei 37340 Creacion de la pagina amb « L''''eveniment de Las Chalms''' z-es una breva [[inversion geomagnetica|inversion dau champ magnetic terrèstre]] remontent a la fin dau [[darrièr periòde glaciari|darrèir periòde glaciari]]. L'eveniment comencèt i a 42 200 ans e s'es terminat i a 41 500 ans. Foguèt descobèrt gràcia a d'anomalias geomagnaticas trobadas dins las [[colada volcanica|coladas volcanicas]] de [[Sent Ginès de Champanèlas#Las Chalms|Las Chalms]] e d'[[Orbi]] près de Clar... » 2512070 wikitext text/x-wiki L''''eveniment de Las Chalms''' z-es una breva [[inversion geomagnetica|inversion dau champ magnetic terrèstre]] remontent a la fin dau [[darrièr periòde glaciari|darrèir periòde glaciari]]. L'eveniment comencèt i a 42 200 ans e s'es terminat i a 41 500 ans. Foguèt descobèrt gràcia a d'anomalias geomagnaticas trobadas dins las [[colada volcanica|coladas volcanicas]] de [[Sent Ginès de Champanèlas#Las Chalms|Las Chalms]] e d'[[Orbi]] près de [[Clarmont-Ferrand]] ([[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]]), dins las [[annadas 1960]].<ref name="Bonhommet-Zähringer-1969">{{Article|cognòm1=Bonhommet|nom1=N.|cognòm2=Zähringer|nom2=J.|títol=Paleomagnetism and potassium argon age determinations of the Laschamp geomagnetic polarity event|periodic=Earth and Planetary Science Letters|volum=6|numèro=1|paginas=43–46|annada=1969|doi=10.1016/0012-821x(69)90159-9|bibcode=1969E&PSL...6...43B|lenga=en}}</ref>{{,}}<ref>{{Article|cognòm1=Hall|nom1=Chris M.|cognòm2=York|nom2=Derek|títol=K–Ar and 40Ar/39Ar Age of the Laschamp geomagnetic polarity reversal|periodic=Nature|volum=274|numèro=5670|paginas=462–464|date=August 1978|issn=0028-0836|doi=10.1038/274462a0|legir en linha=http://dx.doi.org/10.1038/274462a0|lenga=en}}</ref> L'eveniment de Las Chalms z-es la promèira [[inversion geomagnetica|excursion geomagnetica]] descobèrta, e rèsta a 'queste jorn la mai estudiada.<ref name="Laj-Channell-2007">{{Obratge|nom1=C.|cognòm1=Laj|nom2=J.E.T.|cognòm2=Channell|títol=Treatise on Geophysics|volum=5 Geomagnetism|editor=Elsevier Science|data=27 de setembre de 2007-09-27|paginas totalas=373–416|isbn=978-0-444-51928-3|consulta=2021-02-18|<!--títol -->capítol=5.10 Geomagnetic Excursions|via=elsevier.com|lenga=en}}</ref> Malgrat que tira son nom de las [[colada volcanica|coladas volcanicas]] de [[Sent Ginès de Champanèlas#Las Chalms|Las Chalms]], ont l'eveniment foguèt descobèrt, z-es ortografiat « Laschamp » dins la majoritat daus obratges scientifics.<ref>{{Article|lenga=en| títol=Changing Name for Earth's Changing Poles|nom1=Jacques|cognòm1=Kornprobst|ligamautor1=Jacques Kornprobst|nom2=Jean-François|cognòm2=Lénat|legir en linha=http://eos.org/opinions/changing-name-for-earths-changing-poles|accès url=libre|periodic=[[Eos (journal)|Eos]]|data=13 de març de 2019|consulta=2021-11-15}}</ref> ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal Auvèrnhe}} [[Categoria:Inversion geomagnetica]] 8p81xwg7lpkbbd1klyisj3rji8nedfv 2512071 2512070 2026-11-02T23:46:31Z Briantin de Montrei 37340 2512071 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} L''''eveniment de Las Chalms''' z-es una breva [[inversion geomagnetica|inversion dau champ magnetic terrèstre]] remontent a la fin dau [[darrièr periòde glaciari|darrèir periòde glaciari]]. L'eveniment comencèt i a 42 200 ans e s'es terminat i a 41 500 ans. Foguèt descobèrt gràcia a d'anomalias geomagnaticas trobadas dins las [[colada volcanica|coladas volcanicas]] de [[Sent Ginès de Champanèlas#Las Chalms|Las Chalms]] e d'[[Orbi]] près de [[Clarmont-Ferrand]] ([[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]]), dins las [[annadas 1960]].<ref name="Bonhommet-Zähringer-1969">{{Article|cognòm1=Bonhommet|nom1=N.|cognòm2=Zähringer|nom2=J.|títol=Paleomagnetism and potassium argon age determinations of the Laschamp geomagnetic polarity event|periodic=Earth and Planetary Science Letters|volum=6|numèro=1|paginas=43–46|annada=1969|doi=10.1016/0012-821x(69)90159-9|bibcode=1969E&PSL...6...43B|lenga=en}}</ref>{{,}}<ref>{{Article|cognòm1=Hall|nom1=Chris M.|cognòm2=York|nom2=Derek|títol=K–Ar and 40Ar/39Ar Age of the Laschamp geomagnetic polarity reversal|periodic=Nature|volum=274|numèro=5670|paginas=462–464|date=August 1978|issn=0028-0836|doi=10.1038/274462a0|legir en linha=http://dx.doi.org/10.1038/274462a0|lenga=en}}</ref> L'eveniment de Las Chalms z-es la promèira [[inversion geomagnetica|excursion geomagnetica]] descobèrta, e rèsta a 'queste jorn la mai estudiada.<ref name="Laj-Channell-2007">{{Obratge|nom1=C.|cognòm1=Laj|nom2=J.E.T.|cognòm2=Channell|títol=Treatise on Geophysics|volum=5 Geomagnetism|editor=Elsevier Science|data=27 de setembre de 2007-09-27|paginas totalas=373–416|isbn=978-0-444-51928-3|consulta=2021-02-18|<!--títol -->capítol=5.10 Geomagnetic Excursions|via=elsevier.com|lenga=en}}</ref> Malgrat que tira son nom de las [[colada volcanica|coladas volcanicas]] de [[Sent Ginès de Champanèlas#Las Chalms|Las Chalms]], ont l'eveniment foguèt descobèrt, z-es ortografiat « Laschamp » dins la majoritat daus obratges scientifics.<ref>{{Article|lenga=en| títol=Changing Name for Earth's Changing Poles|nom1=Jacques|cognòm1=Kornprobst|ligamautor1=Jacques Kornprobst|nom2=Jean-François|cognòm2=Lénat|legir en linha=http://eos.org/opinions/changing-name-for-earths-changing-poles|accès url=libre|periodic=[[Eos (journal)|Eos]]|data=13 de març de 2019|consulta=2021-11-15}}</ref> ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal Auvèrnhe}} [[Categoria:Inversion geomagnetica]] a427c0zy7h2j8zqdg6p23u0xt7wosrc 0 201748 2512082 2026-11-03T05:51:39Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras]] 2512082 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras]] sd3gvriuwnr4qw6l0v37esc3cotftkx