Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 558 2512205 2449601 2026-11-04T20:48:33Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ [[:fr:Garret FitzGerald|Garret FitzGerald]]: † 2011 2512205 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Febrièr}} Lo '''9 de febrièr''' es lo 40{{exp|en}} [[jorn]] de l'[[an]] del [[calendièr gregorian]]. Demòran 325 jorns per la fin de l'an (326 cas d'[[annada bissextila]]). == Eveniments == * [[1822]] - [[Haití]] ocupa la [[Republica Dominicana]]. * [[1895]] - Holyoke ([[Massachusetts]], [[Estats Units]]) - [[William Morgan]] crea lo [[voleibòl]]. * [[1918]] - [[Primièra Guèrra Mondiala]]: l'[[Empèri alemand]] signa la patz amb [[Ucraïna]]. * [[2014]] - En [[Tòquio]] e d'autras regions de [[Japon]] una fòrta [[tempèsta]] de [[nèu]] resulta 11 mòrts e mai de 1200 ferits.<ref>{{cite web|url = http://noticias.uol.com.br/ultimas-noticias/afp/2014/02/09/tempestade-de-neve-deixa-11-mortos-e-1200-feridos-no-japao.htm |title= Tempestade de neve deixa 11 mortos e 1.200 feridos no Japão|author = UOL |accessdate=9 de febrièr de 2014}}</ref> == Naissenças == * [[1773]] - [[William Henry Harrison]], president dels Estats Units (m. [[1841]]) * [[1884]] - [[Josep Carner]], poèta, jornalista, autor de teatre e traductor catalan (m. [[1970]]) * [[1889]] - [[Tryggvi Þórhallsson]], primièr ministre d'Islàndia (m. [[1935]]) * [[1893]] - [[Georgios Athanasiadis-Novas]], primièr ministre de Grècia (m. [[1987]]) * [[1902]] - [[Léon M'Ba]], president e primièr ministre de [[Gabon]] (m. [[1967]]) * [[1909]] - [[Carmen Miranda]], cantaira e actritz brasilièra (m. [[1955]]) * [[1910]] - [[Jacques Monod]], bioquimista francés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. [[1976]]) * [[1926]] - [[Garret FitzGerald]], ''Taoiseach'' (primièr ministre) de la [[Republica d'Irlanda]] (m. [[2011]]) * [[1932]] - [[Gerhard Richter]], pintre e artista visual alemand. * [[1940]] - [[John Maxwell Coetzee]], escrivan sudafrican, Prèmi Nobel * [[1942]] - [[Carole King]], cantaira, musiciana e compositora americana * [[1943]] - [[Joseph E. Stiglitz]], economista american, Prèmi Nobel * [[1945]] - [[Mia Farrow]], actritz americana * [[1958]] - [[Eugeni Casanova]], escrivan e jornalista catalan * [[1960]] - [[Holly Johnson]], cantaire anglés del grop ''new wave'' [[Frankie Goes to Hollywood]] * [[1974]] - [[Amber Valletta]], modèl e actritz americana * [[1986]] - [[Ava Rose]], actritz pornografica americana * [[1990]] - [[Camille Winbush]], actritz americana de television == Decèsses == * [[1619]] - [[Giulio Cesare Vanini]], filosòf italian (n. [[1585]]) * [[1855]] - [[Francisco Xavier de Luna Pizarro]], religiós e president de Peró (n. [[1780]]) * [[1874]] - [[Jules Michelet]], istorian francés (n. [[1798]]) * 1874 - [[Sophie Rostopchine]], escrivana francesa (n. [[1799]]) * [[1881]] - [[Fiodor Dostoievskii]], poèta rus (n. [[1821]]) * [[1942]] - [[Lauri Kristian Relander]], president de Finlàndia (n. [[1883]]) * [[1905]] - [[Adolph von Menzel]], pintre alemand (n. [[1815]]) * [[1947]] - [[Gustavo de Maeztu]], pintor alabés (n. [[1887]]) * [[1957]] - [[Miklós Horthy]], almiral ongrés, regent d'[[Ongria]] de 1920 fins a 1944 (n. [[1868]]) * [[1961]] - [[Carlos Luz]], òme politic brasilièr (n. [[1894]]) * [[1975]] - [[Pierre Dac]], umorista francés (n. [[1893]]) * [[1979]] - [[Dennis Gabor]], fisician ongrés-britanic, inventor de l'[[olograma]], Prèmi Nobel en 1971 (n. [[1900]]) * [[1981]] - [[Bill Haley]], musician american, pionièr del [[rock]] (n. [[1925]]) * [[1984]] – [[Iurii Andropov]], dirigent [[Union Sovietica|sovietic]] (n. [[1914]]) * [[1994]] - [[Howard Martin Temin]], genetician american, Prèmi Nobel en fisiologia o medecina (n. [[1934]]) * [[1996]] - [[Alistair Cameron Crombie]], istorian australian (n. [[1915]]) * [[2001]] - [[Herbert Simon]], economista american, Prèmi Nobel (n. [[1916]]) == Referéncias == {{reflist}} ---- Vejatz tanben: * [[8 de febrièr]] | [[10 de febrièr]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] nvyrzrg0e3clntvoa4l1db3gflgusg8 0 3232 2512193 2507734 2026-11-04T19:51:18Z Bernieyrou 44598 /* Administracion */ N'a tornar prene per 6 ans. 2512193 wikitext text/x-wiki {{infobox vila occitana | carta = oc | nom = Besièrs | nom2 = ''Béziers'' | imatge = CathedraleBeziers.jpg | descripcion = [[Òrb]], lo [[Pont Vièlh de Besièrs|Pont Vièlh]] e la [[Catedrala de Sant Nasari (Besièrs)|catedrala de Sant Nasari]]. | lògo = cap | escut = Blason Béziers.svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Besierés}} | departament = {{Erau}}<BR/>([[sosprefectura]]) | arrondiment = [[Arrondiment de Besièrs]]<br />([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 4 cantons, puèi burèu centralizator de 3 | insee = 34032 | cp = 34500 | cònsol = [[Robert Ménard]] | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de Besièrs Mediterranèa]] | latitud = 43.347615 | longitud = 3.218991 | gentilici = besierenc -a<br/>bedarrés -a<ref>{{Ref-web |cognòm=Toscano |nom=Reinat |títol=Diccionari de la lenga d'òc d'après lo parlar niçard |editor=Auba Novèla |pagina=192 |url=http://toscanoreinat.chez-alice.fr/DICO_AK.pdf}}</ref> | alt mej = 17 | alt mini = 4 | alt maxi = 120 | km² = 95.48 |}} '''Besièrs''' ({{AFI-oc|bezjɛs}}<ref>{{Ref-web|autor=[[Congrès permanent de la lenga occitana]]|títol=Fonetizaire del Congrès|url=https://fonetizaire.locongres.com/index.php#resulttranscr}}</ref>; en [[occitan ancian]]: ''Bezers'';<ref>{{PichòtTalamus|B|Bezers|consulta=8 de març de 2024}}</ref> en [[francés]]: ''Béziers'' {{AFI|[bezje]}}<ref>{{Ref-libre|cognòm=Wells|nom=John C|títol=Longman Pronunciation Dictionary|url=https://archive.org/details/longmanpronuncia0000unse|an=2008|edicion=3a|editor=Longman|isbn=9781405881180}}</ref>) es una vila [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]], situada administrativament dins lo departament francés d'[[Erau (departament)|Erau]] e la region d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]]. Sa populacion municipala èra de 80.815 abitants en 2022, çò que fa de Besièrs la segonda ciutat pus importanta del departament e la cinquena de la region d'Occitània. Ocupa una superfícia de 95,48 km². Lo gentilici dels abitants es '''besie(i)renc -a''' e l'animal totemic de la vila es lo [[camèl]]. == Geografia == La vila es situada dins la plana lengadociana. Es lo caplòc del parçan de [[Besierés]], a la broa d'[[Òrb]] e del [[Canal de las Doas Mars]], a 20 km de la [[mar Mediterranèa]]. A 50 km pus al nòrd tròban las montanhas d'altitud mejana del Naut Lengadòc : [[Carós]] (1090 m), [[Espinosa]] (1124 m) e los [[Monts de La Cauna]] dins [[Tarn (departament)|Tarn]] (1267 m), que forman los darrièrs retlèus al sud del [[Massís Central]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 34032.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son (en mai de las en grèc) : ''Beterrae'', ''Beterras Orbis'', al 1èr sègle (Pomponius Mela, 11.5), ''Beteris'', al segond sègle (Taulas de Peutinger), ''Beterris'' (var. : ''Becernis'', ''Beternis''), ''Beterras'' (var. : ''Baeterras''), cap a 300 (Itineraria Antonini), ''civitas Beterris'' (var. : ''Biterris''), al sègle IV (?) (Itineraria Burdigalense), ''Besaram'', al sègle IV-VI (Avienus, Ora maritima, en 591), ''Beterris'', cap a 678, ''Biterris'' en 752, ''in castello Bitterris civitate'' en 990, ''in Viterris civitate'' en 1013, ''in burgo Bitiris'', cap a 1067, ''civitatem de Biterri'' en 1107, ''Beders'' en 1118, ''Bezer'' en 1129, ''ad Beders'', ''Bederz'' en 1154, ''apud Biterrim'' en 1168, ''in camino de Veteris'' en 1183 (?), ''evesque de Bezes'' en 1336, ''viguerie de Beziers'', cap a 1370, ''la ville de Bediers'' en 1377, ''la vigaria de Bezes'' en 1380, ''Besiers'' en 1393, ''Bezes'' en 1425 e 1434, ''Beres'' en 1425 e 1426, ''Beses'' en 1437, ''Pisias'' en 1495 (viatge de J. Münzer), ''Beziers'' en 1570, ''Bediers'' en 1578-1606, ''Béziers'' en 1613, 1622, 1643, 1708, 1740-60, ''Besiers'' en 1740-60<ref name = frh>Frank R. Hamlin, ''Toponymie de l'Hérault, Dictionnaire Topographique et Étymologique'', Éditions du Beffroi e Études Héraultaises, 2000, p. 43</ref>. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Besièrs'' es un nom preceltic, qu'a la meteissa raiç que lo flume ''Baetis'', nom antic de [[Guadalquivir]], a l'origina del nom de la [[Betica]] (''Baetica'' en latin)<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 82</ref>; [[Frank R. Hamlin|Hamlin]], explica ''Besièrs'' a la seguida d'Enric Guiter (Féd. Hist. Languedoc Méd. Roussillon, XXXVI e Congrès, 1963 , pp. 147-151), coma l'équivalent de [[Bellver de Cerdanya|Beders]] ([[Lhèida (província)|província de Lhèida]]); seriá un derivat del vascon ''biterri'', « lo borg de la rota », latinizat en ''*Biterria''<ref name = frh/>. Entre ''bit-'' e ''baet-'', cal causir o resòlvre la contradiccion. [[Imatge:Signalisation occitane Besièrs.JPG|thumb|300px|center|Panèl en occitan a la dintrada a Besièrs.]] == Istòria == Se trapan a la broa d'Òrb de traças de vida datadas de l'epòca neolitica, mas es al sègle primièr abans lo Crist que los [[Empèri Roman|romans]] forabandiguèron los celtibèrs per fondar una colonia nomenada ''Civitas urbs baeterrensis''. Situada a qualques quilomètres de la [[Mediterranèa]] sul [[flum]] Òrb e traversada per la [[Via Domícia]] que ligava la futura Itàlia a la peninsula iberica, ''Baeterrae'' foguèt lo nom antic de Besièrs, que coneguèt una creissença considerabla fins al sègle III quora comencèt a patir d'atacas e aguèt a bastir las muralhas enrodant la vila. Las atacas contunhèron e Besièrs aguèt d'endurar l'invasion [[Visigòts|visigòda]] al sègle VI que contrarotlèron tot lo país. Dos sègles mai tard foguèt conquistada per las tropas [[musulman]]as abans de patir las atacas furiosas dels [[francs]] que, amb son menaire [[Carles Martèl]], la destrusiguèron en 737. Venguèt puèi sedença d'un avescat e un vescomte i apareguèt cap a 885 e aguèt una creissença tan fòrta que venguèt lèu una de las ciutats mai importantas d'Occitània. La ciutat de Besièrs siaguèt lo [[22 de julh]] de [[1209]] lo centre d'un dels episòdis pus crusèls e sanguinaris de la [[crosada dels albigeses|crosada francesa contra lo catarisme]] que culminèt amb la cremada de la ciutat e lo chaple de sos abitadors. Lo [[7 d'abrial]] de [[1247]] la ciutat siaguèt integrada definitivament dins lo [[Reiaume de França]]. L'annexion foguèt sagelada simbolicament amb lo cambiament de las armas de la ciutat e l'aposicion de las flors de [[liri]], simbòl dels reis de França. Besièrs a patit dempuèi lo mièg del [[sègle XX]] d'un fenomèn de [[metropolizacion]], de concentracion de la populacion e de las activitats dins las aglomeracions mai importantas, aicí [[Montpelhièr]]. En 1954, la populacion municipala de las principalas vilas de [[Lengadòc-Rosselhon]], Montpelhièr, [[Nimes]], [[Perpinhan]] e Besièrs èra respectivament de 97 501, 89 130, 70 051 e 64 929 abitants. La comparason de las populacions de las aglomeracions donariá de resultats pauc diferents, estant que las 4 vilas an una superficia importanta. Tanlèu 1968, las donadas èran 161 910, 123 292, 102 191 e 80 481 abitants. Per çò qu'es de las unitats urbanas ara, las populacions en 2019 èra respectivament de 458 189, 183 471, 203 025 e 93 623 abitants. Se vei clarament, en mai de l'aviada de Montpelhièr, que Nimes patís mai de la concurréncia de la capitala regionala que Perpinhan, pr'amor de sa proximitat e que Besièrs coneis una vertadièra estagnacion, aquò per tres rasons : es la sola de las quatre desprovesida d'una foncion prefectorala e, coma Nimes, es a pauc de distància de Montpelhièr; en mai d'aquò, Besièrs èra tròp dependenta del vin (e dejà en crisi abans 1954). == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=34032 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2032]] |Identitat= [[Robert Ménard]] |Partit=independent |Qualitat= jornalista }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= [[Raymond Couderc]] |Partit=[[UMP]] |Qualitat=professor d'universitat }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= 1995 |Identitat= [[Alain Barrau]] |Partit=[[PS]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= 1989 |Identitat= [[Georges Fontès]] |Partit=[[PSD]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat= [[Paul Balmigère]] |Partit=[[PCF]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1967]] |Fin= 1977 |Identitat= [[Pierre Brousse]] |Partit=[[UDF-RAD]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1967 |Identitat= Émile Claparède |Partit=[[PRRS]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1947] |Identitat= Joseph Lazare |Partit=[[PCF]] |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=34032 |1793=12501 |1800=14535 |1806=14565 |1821=16140 |1831=16679 |1836=16233 |1841=18874 |1846=19596 |1851=19333 |1856=23557 |1861=24270 |1866=27722 |1872=31468 |1876=38227 |1881=42915 |1886=42785 |1891=45475 |1896=48012 |1901=52310 |1906=52268 |1911=51042 |1921=56008 |1926=65754 |1931=71527 |1936=73305 |1946=64561 |1954=64929 |1962=73528 |1968=80481 |1975=84029 |1982=76647 |1990=70996 |1999=69153 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini=4149 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr34|0}} la populacion èra de {{popfr34|032}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr34|032}}/95.48) round 2}}}} ab/km². == Legenda del camèl de Besièrs == L’evangelista [[Afrodisi de Besièrs|Sant Afrodisi]] nasquèt en [[Egipte]] en 36 abans [[Jèsus Crist]]. Dintrèt dins Besièrs sus l’esquina d’un camèl. Davant sa capitada, los romans malcontents li faguèron copar lo cap qu’escampèron dins un potz. Mas las aigas tornèron montar lo cap, Sant Afrodisi l’agantèt e poguèt èsser enterrat coma cal. Los besierencs faguèron del camèl salvat la bèstia totemica de la vila. == Monuments e luòcs d'interès == [[Image:River Orb viewed from Beziers.JPG|thumb|350px|Òrb a Besièrs]] * La [[Catedrala de Sant Nasari (Besièrs)|catedrala de Sant Nasari]] * La [[Glèisa de la Magdalena (Besièrs)|glèisa de la Magdalena]] * Lo [[Pont vièlh]] * Lo [[CIRDÒC]] == Personatges ligats a la vila == * [[Guilhèm de Besièrs (trobador)]] * [[Guilhèm de Besièrs (fisician)]] * [[Ramon Gaucelm]] (mistralenc: ''Ramoun Gaucelm''), de Besièrs, [[trobador]] del [[sègle XII]].<ref>[[Frederic Mistral]], ''[https://books.google.com/books?id=yYx--JBqDX4C&newbks=1&newbks_redir=0&dq=%22Tr%C3%A9sor%20d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22%20AND%20%22Gaucelm%22&pg=PA36#v=onepage&q=%22Tr%C3%A9sor%20d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22%20AND%20%22Gaucelm%22&f=false Lo Tresaur dau Felibritge]''.</ref> * [[Pèire Pau Riquet]] (1609-1690), arquitècte e engenhaire, creador del [[Canal de las Doas Mars]]. * [[Joan Antòni Injalbèrt]] (1845–1933), escultor famós. * [[Jean Moulin]] (1899-1943), naut foncionari, resistent famós * [[Maria Roanet]] (1936), cantaira e escrivana. == Espòrt == * [[Associacion Esportiva de Besièrs Erau]] == Ligams extèrnes == * [[oldwikisource:Libre de Memorias|Libre de Memorias (Jacme Mascaro, 1390)]]. {{Commons|Béziers|Besièrs}} {{clear}} {{Camin de Compostèla | precedenta = [[Sant Tibèri]] | via = Via Tolosana (varianta per Carcassona) | seguenta = [[Narbona]] }} == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Erau}} [[Categoria:Comuna d'Erau]] [[Categoria:Comuna de Besierés]] [[Categoria:Evescat francés]] b98etxidezv26g7hnx1r95sq7n0yvkl 2512194 2512193 2026-11-04T19:56:41Z Bernieyrou 44598 /* Administracion */ Précision. 2512194 wikitext text/x-wiki {{infobox vila occitana | carta = oc | nom = Besièrs | nom2 = ''Béziers'' | imatge = CathedraleBeziers.jpg | descripcion = [[Òrb]], lo [[Pont Vièlh de Besièrs|Pont Vièlh]] e la [[Catedrala de Sant Nasari (Besièrs)|catedrala de Sant Nasari]]. | lògo = cap | escut = Blason Béziers.svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Besierés}} | departament = {{Erau}}<BR/>([[sosprefectura]]) | arrondiment = [[Arrondiment de Besièrs]]<br />([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 4 cantons, puèi burèu centralizator de 3 | insee = 34032 | cp = 34500 | cònsol = [[Robert Ménard]] | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de Besièrs Mediterranèa]] | latitud = 43.347615 | longitud = 3.218991 | gentilici = besierenc -a<br/>bedarrés -a<ref>{{Ref-web |cognòm=Toscano |nom=Reinat |títol=Diccionari de la lenga d'òc d'après lo parlar niçard |editor=Auba Novèla |pagina=192 |url=http://toscanoreinat.chez-alice.fr/DICO_AK.pdf}}</ref> | alt mej = 17 | alt mini = 4 | alt maxi = 120 | km² = 95.48 |}} '''Besièrs''' ({{AFI-oc|bezjɛs}}<ref>{{Ref-web|autor=[[Congrès permanent de la lenga occitana]]|títol=Fonetizaire del Congrès|url=https://fonetizaire.locongres.com/index.php#resulttranscr}}</ref>; en [[occitan ancian]]: ''Bezers'';<ref>{{PichòtTalamus|B|Bezers|consulta=8 de març de 2024}}</ref> en [[francés]]: ''Béziers'' {{AFI|[bezje]}}<ref>{{Ref-libre|cognòm=Wells|nom=John C|títol=Longman Pronunciation Dictionary|url=https://archive.org/details/longmanpronuncia0000unse|an=2008|edicion=3a|editor=Longman|isbn=9781405881180}}</ref>) es una vila [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]], situada administrativament dins lo departament francés d'[[Erau (departament)|Erau]] e la region d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]]. Sa populacion municipala èra de 80.815 abitants en 2022, çò que fa de Besièrs la segonda ciutat pus importanta del departament e la cinquena de la region d'Occitània. Ocupa una superfícia de 95,48 km². Lo gentilici dels abitants es '''besie(i)renc -a''' e l'animal totemic de la vila es lo [[camèl]]. == Geografia == La vila es situada dins la plana lengadociana. Es lo caplòc del parçan de [[Besierés]], a la broa d'[[Òrb]] e del [[Canal de las Doas Mars]], a 20 km de la [[mar Mediterranèa]]. A 50 km pus al nòrd tròban las montanhas d'altitud mejana del Naut Lengadòc : [[Carós]] (1090 m), [[Espinosa]] (1124 m) e los [[Monts de La Cauna]] dins [[Tarn (departament)|Tarn]] (1267 m), que forman los darrièrs retlèus al sud del [[Massís Central]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 34032.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son (en mai de las en grèc) : ''Beterrae'', ''Beterras Orbis'', al 1èr sègle (Pomponius Mela, 11.5), ''Beteris'', al segond sègle (Taulas de Peutinger), ''Beterris'' (var. : ''Becernis'', ''Beternis''), ''Beterras'' (var. : ''Baeterras''), cap a 300 (Itineraria Antonini), ''civitas Beterris'' (var. : ''Biterris''), al sègle IV (?) (Itineraria Burdigalense), ''Besaram'', al sègle IV-VI (Avienus, Ora maritima, en 591), ''Beterris'', cap a 678, ''Biterris'' en 752, ''in castello Bitterris civitate'' en 990, ''in Viterris civitate'' en 1013, ''in burgo Bitiris'', cap a 1067, ''civitatem de Biterri'' en 1107, ''Beders'' en 1118, ''Bezer'' en 1129, ''ad Beders'', ''Bederz'' en 1154, ''apud Biterrim'' en 1168, ''in camino de Veteris'' en 1183 (?), ''evesque de Bezes'' en 1336, ''viguerie de Beziers'', cap a 1370, ''la ville de Bediers'' en 1377, ''la vigaria de Bezes'' en 1380, ''Besiers'' en 1393, ''Bezes'' en 1425 e 1434, ''Beres'' en 1425 e 1426, ''Beses'' en 1437, ''Pisias'' en 1495 (viatge de J. Münzer), ''Beziers'' en 1570, ''Bediers'' en 1578-1606, ''Béziers'' en 1613, 1622, 1643, 1708, 1740-60, ''Besiers'' en 1740-60<ref name = frh>Frank R. Hamlin, ''Toponymie de l'Hérault, Dictionnaire Topographique et Étymologique'', Éditions du Beffroi e Études Héraultaises, 2000, p. 43</ref>. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Besièrs'' es un nom preceltic, qu'a la meteissa raiç que lo flume ''Baetis'', nom antic de [[Guadalquivir]], a l'origina del nom de la [[Betica]] (''Baetica'' en latin)<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 82</ref>; [[Frank R. Hamlin|Hamlin]], explica ''Besièrs'' a la seguida d'Enric Guiter (Féd. Hist. Languedoc Méd. Roussillon, XXXVI e Congrès, 1963 , pp. 147-151), coma l'équivalent de [[Bellver de Cerdanya|Beders]] ([[Lhèida (província)|província de Lhèida]]); seriá un derivat del vascon ''biterri'', « lo borg de la rota », latinizat en ''*Biterria''<ref name = frh/>. Entre ''bit-'' e ''baet-'', cal causir o resòlvre la contradiccion. [[Imatge:Signalisation occitane Besièrs.JPG|thumb|300px|center|Panèl en occitan a la dintrada a Besièrs.]] == Istòria == Se trapan a la broa d'Òrb de traças de vida datadas de l'epòca neolitica, mas es al sègle primièr abans lo Crist que los [[Empèri Roman|romans]] forabandiguèron los celtibèrs per fondar una colonia nomenada ''Civitas urbs baeterrensis''. Situada a qualques quilomètres de la [[Mediterranèa]] sul [[flum]] Òrb e traversada per la [[Via Domícia]] que ligava la futura Itàlia a la peninsula iberica, ''Baeterrae'' foguèt lo nom antic de Besièrs, que coneguèt una creissença considerabla fins al sègle III quora comencèt a patir d'atacas e aguèt a bastir las muralhas enrodant la vila. Las atacas contunhèron e Besièrs aguèt d'endurar l'invasion [[Visigòts|visigòda]] al sègle VI que contrarotlèron tot lo país. Dos sègles mai tard foguèt conquistada per las tropas [[musulman]]as abans de patir las atacas furiosas dels [[francs]] que, amb son menaire [[Carles Martèl]], la destrusiguèron en 737. Venguèt puèi sedença d'un avescat e un vescomte i apareguèt cap a 885 e aguèt una creissença tan fòrta que venguèt lèu una de las ciutats mai importantas d'Occitània. La ciutat de Besièrs siaguèt lo [[22 de julh]] de [[1209]] lo centre d'un dels episòdis pus crusèls e sanguinaris de la [[crosada dels albigeses|crosada francesa contra lo catarisme]] que culminèt amb la cremada de la ciutat e lo chaple de sos abitadors. Lo [[7 d'abrial]] de [[1247]] la ciutat siaguèt integrada definitivament dins lo [[Reiaume de França]]. L'annexion foguèt sagelada simbolicament amb lo cambiament de las armas de la ciutat e l'aposicion de las flors de [[liri]], simbòl dels reis de França. Besièrs a patit dempuèi lo mièg del [[sègle XX]] d'un fenomèn de [[metropolizacion]], de concentracion de la populacion e de las activitats dins las aglomeracions mai importantas, aicí [[Montpelhièr]]. En 1954, la populacion municipala de las principalas vilas de [[Lengadòc-Rosselhon]], Montpelhièr, [[Nimes]], [[Perpinhan]] e Besièrs èra respectivament de 97 501, 89 130, 70 051 e 64 929 abitants. La comparason de las populacions de las aglomeracions donariá de resultats pauc diferents, estant que las 4 vilas an una superficia importanta. Tanlèu 1968, las donadas èran 161 910, 123 292, 102 191 e 80 481 abitants. Per çò qu'es de las unitats urbanas ara, las populacions en 2019 èra respectivament de 458 189, 183 471, 203 025 e 93 623 abitants. Se vei clarament, en mai de l'aviada de Montpelhièr, que Nimes patís mai de la concurréncia de la capitala regionala que Perpinhan, pr'amor de sa proximitat e que Besièrs coneis una vertadièra estagnacion, aquò per tres rasons : es la sola de las quatre desprovesida d'una foncion prefectorala e, coma Nimes, es a pauc de distància de Montpelhièr; en mai d'aquò, Besièrs èra tròp dependenta del vin (e dejà en crisi abans 1954). == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=34032 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2032]] |Identitat= [[Robert Ménard]] |Partit=aparentat [[FN]] puèi independent |Qualitat= jornalista }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= [[Raymond Couderc]] |Partit=[[UMP]] |Qualitat=professor d'universitat }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= 1995 |Identitat= [[Alain Barrau]] |Partit=[[PS]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= 1989 |Identitat= [[Georges Fontès]] |Partit=[[PSD]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat= [[Paul Balmigère]] |Partit=[[PCF]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1967]] |Fin= 1977 |Identitat= [[Pierre Brousse]] |Partit=[[UDF-RAD]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1967 |Identitat= Émile Claparède |Partit=[[PRRS]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1947] |Identitat= Joseph Lazare |Partit=[[PCF]] |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=34032 |1793=12501 |1800=14535 |1806=14565 |1821=16140 |1831=16679 |1836=16233 |1841=18874 |1846=19596 |1851=19333 |1856=23557 |1861=24270 |1866=27722 |1872=31468 |1876=38227 |1881=42915 |1886=42785 |1891=45475 |1896=48012 |1901=52310 |1906=52268 |1911=51042 |1921=56008 |1926=65754 |1931=71527 |1936=73305 |1946=64561 |1954=64929 |1962=73528 |1968=80481 |1975=84029 |1982=76647 |1990=70996 |1999=69153 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini=4149 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr34|0}} la populacion èra de {{popfr34|032}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr34|032}}/95.48) round 2}}}} ab/km². == Legenda del camèl de Besièrs == L’evangelista [[Afrodisi de Besièrs|Sant Afrodisi]] nasquèt en [[Egipte]] en 36 abans [[Jèsus Crist]]. Dintrèt dins Besièrs sus l’esquina d’un camèl. Davant sa capitada, los romans malcontents li faguèron copar lo cap qu’escampèron dins un potz. Mas las aigas tornèron montar lo cap, Sant Afrodisi l’agantèt e poguèt èsser enterrat coma cal. Los besierencs faguèron del camèl salvat la bèstia totemica de la vila. == Monuments e luòcs d'interès == [[Image:River Orb viewed from Beziers.JPG|thumb|350px|Òrb a Besièrs]] * La [[Catedrala de Sant Nasari (Besièrs)|catedrala de Sant Nasari]] * La [[Glèisa de la Magdalena (Besièrs)|glèisa de la Magdalena]] * Lo [[Pont vièlh]] * Lo [[CIRDÒC]] == Personatges ligats a la vila == * [[Guilhèm de Besièrs (trobador)]] * [[Guilhèm de Besièrs (fisician)]] * [[Ramon Gaucelm]] (mistralenc: ''Ramoun Gaucelm''), de Besièrs, [[trobador]] del [[sègle XII]].<ref>[[Frederic Mistral]], ''[https://books.google.com/books?id=yYx--JBqDX4C&newbks=1&newbks_redir=0&dq=%22Tr%C3%A9sor%20d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22%20AND%20%22Gaucelm%22&pg=PA36#v=onepage&q=%22Tr%C3%A9sor%20d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22%20AND%20%22Gaucelm%22&f=false Lo Tresaur dau Felibritge]''.</ref> * [[Pèire Pau Riquet]] (1609-1690), arquitècte e engenhaire, creador del [[Canal de las Doas Mars]]. * [[Joan Antòni Injalbèrt]] (1845–1933), escultor famós. * [[Jean Moulin]] (1899-1943), naut foncionari, resistent famós * [[Maria Roanet]] (1936), cantaira e escrivana. == Espòrt == * [[Associacion Esportiva de Besièrs Erau]] == Ligams extèrnes == * [[oldwikisource:Libre de Memorias|Libre de Memorias (Jacme Mascaro, 1390)]]. {{Commons|Béziers|Besièrs}} {{clear}} {{Camin de Compostèla | precedenta = [[Sant Tibèri]] | via = Via Tolosana (varianta per Carcassona) | seguenta = [[Narbona]] }} == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Erau}} [[Categoria:Comuna d'Erau]] [[Categoria:Comuna de Besierés]] [[Categoria:Evescat francés]] svi6z18g437qs9wchmnejb65mzmhai2 10 7797 2512210 2510704 2026-11-04T21:38:03Z Briantin de Montrei 37340 Mesa a jorn: Eleccions brasilèiras e americanas. Mòrt de Patrick Stewart. Vòli inclusir las eleccions serbianas mas existís pas un article sobre la Lista Estudianta que ganhèt l'eleccion. 2512210 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- === Avertiments (invisibles dins l'acuèlh) === -->{{Acuèlh actualitat/instruccions}} == Resultat sus la pagina d’acuèlh == </noinclude><div><!-- Inseriscatz pas aicí QUE las informacions e eveniments que se prèstan a una cobertura enciclopedica e qu'an provocat la CREACION D'UN ARTICLE o que n'an pregondament modificat un. == Lista visibla de tèmas generics non datats (periòde long, sens mesa a jorn jornalièra) == ==== EDITAR EN DEJÓS D'AQUESTA LINHA ! ==== --> </div><!--== un desenat d'informacions brèvas datadas al mai == --> <imagemap>Fichièr:Patrick Stewart 1999 (retouch).jpg|right|150px</imagemap> * [[3 de novembre]] de [[2026]]: Los [[Partit Democrata (Estats Units)|Democratas]] ganhan las eleccions al [[Congrès dels Estats Units]]. * [[28 d'octobre]]: morís l'actor anglés [[Patrick Stewart]]. (imatge) * [[25 d'octobre]]: [[Luiz Inácio Lula da Silva]] es reelegit [[Lista dels presidents de Brasil|president de Brasil]]. * [[12 d'octobre]]: [[Ülle Madise]] ven presidenta d’[[Estonia]]. * [[7 d'octobre]]: [[Justina Shiroka Pula]] ven presidenta de [[Cossòva]]. * [[4 d'octobre]]: morís lo cantaire còrs [[Antoine Ciosi]]. * [[3 d'octobre]]: morís l’istorian e filosòf tolosan [[Henri Maler]]. * [[1 d'octobre]]: [[Gerardo Giovagnoli]] e [[William Casali]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[24 de setembre]]: [[Muhammad Najeeb Naqi Khan]] es elegit president de l’[[Azad Cashmir]]. * [[15 de setembre]]: [[Louise Cantillon]] ven governadora de las [[Illas de Pitcairn]]. * [[12 de setembre]]: [[Belinda Lewis]] ven governadora de [[Santa Elena, Ascension e Tristan da Cunha|Santa Elena]]. * [[12 de setembre]]: [[Ülle Madise]] es elegida presidenta d’[[Estònia]]. * [[9 de setembre]]: [[Nyabongo I|Edward Rukidi Kijanangoma]] es elegit [[Nyabongo I]] rei de [[Toro]]. {{clr}} <noinclude> * [[28 d'agost]]: morís lo rei [[Harald V de Norvègia|Arald V]] de [[Norvègia]]. Li succedís lo filh [[Aacon VIII]]. * [[19 de julhet]]: l’[[Agen|agenés]] [[Amalric Lapòrta]] se ganha la copa del mond de fotbòl amb la seleccion d’Espanha. * [[13 de junh]]: l’[[Aubanha|aubanhenc]] [[Pacôme Dadiet]] se ganha lo campionat d’NBA amb los Knicks de [[Nòva York|Nòva Iòrc]]. * [[7 de junh]]: la marselhesa [[Lucie Granier]] e la peçaguesa [[Lylou Borg]] se guanhan la liga de las campionas d’andball damb lo Metz Handball entraïnat preu bordalés [[Emmanuel Mayonnade]]. * [[24 de mai]]: [[Romuald Wadagni]] ven president de [[Benin]]. * [[23 de mai]]: l’[[Union Bordèu Begla]] se guanha preu dusau còp la Copa d’Euròpa deus Campions de rugbi de XV. * [[22 de mai]]: lo [[Club de Rugbi de Montpelhièr Erau]] se ganha pel tresen còp la ''Challenge Cup'' europèa de rugbi de XV. * [[12 de mai]]: [[Rhun ap Iorwerth]] es elegit primièr ministre de [[Galas]]. * [[9 de mai]]: [[Péter Magyar]] es elegit primièr ministre d'[[Ongria]]. * [[8 de mai]]: [[Laura Fernández Delgado|Laura Fernández]] ven presidenta de [[Còsta Rica]]. * [[4 de mai]]: [[Gilles Giovannangeli]] ven president de l'executiu de [[Corsega]]. * [[13 d'abril]]: [[Beinir Johannesen]] es elegit primièr ministre de las [[Illas Feròe]]. * [[12 d'abril]]: [[Nîzar Amêdî]] ven president d'[[Iraq|Irac]]. * [[10 d'abril]]: [[Min Aung Hlaing]] ven president de [[Birmania]]. * [[7 d'abril]]: [[Tô Lâm]] es elegit president de [[Vietnam]]. * [[4 d'abril]]: [[Albulena Haxhiu]] ven presidenta interimària de [[Cossòva]]. * [[1èr d'abril]]: [[Alice Mina]] e [[Vladimiro Selva]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[10 de març|10]] e [[13 de març]]: l’esquiaire occitan [[Arthur Bauchet]] se ganha doas medalhas d’aur als [[Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina]]. * [[23 de febrièr]]: morís a [[Manòsca]] l'escrivan e istorian occitan [[Glaudi Barsotti]]. * [[18 de febrièr]]: [[José María Balcázar]] es elegit president interimari de [[Peró]]. * [[7 de febrièr|7 de heurèr]] de [[2026]]: a la fin deu mandat deu [[Conselh presidenciau de transicion (Haití)|Conselh presidenciau de transicion]] a Haití, [[Alix Didier Fils-Aimé]] ven president interimari. * [[25 de genièr]]: morís a [[Sant Africa]] l'escrivana e cantaira occitana [[Maria Roanet]]. * [[3 de genièr]]: los [[Estats Units d'America]] atacan [[Veneçuèla]] e capturan lo president [[Nicolás Maduro|Maduro]]. * [[2 de genièr]] : [[Ciutat de La Patz]] ven la capitala de la [[Guinèa Eqüatoriala]]. * [[1 de genièr]] : [[Guy Parmelin]] ven tornar president de [[Soïssa]]; [[Bulgaria]] rejonh la zona de l’[[èuro]].* [[27 de decembre]] de [[2025]]: morís l’entrainaire occitan [[Joan Loís Gasset]]. * [[24 de decembre]]: [[Nasry Asfura]] se ganha las eleccions presidencialas d'[[Onduras]]. * [[23 de decembre]]: lo govèrn Trump sanciona d'europèus opausats a la desinformacion coma [[Clare Melford]] e [[Anna-Lena von Hodenberg]]. * [[14 de decembre]]: [[José Antonio Kast]] se ganha las eleccions presidencialas de [[Chile]]. * [[13 de decembre]]: beatificacion de 50 crestians antinazis a París. Demèst eles Raimond Caire e d'autres occitans. * [[30 de novembre]]: Jeffrey Bostic ven president de Barbada. * [[27 de novembre]]: Juan Francisco Pérez Llorca es elegit president de la Generalitat de Valéncia. * [[27 de novembre]]: en seguida d'un còp d'estat, lo general Horta Nta Na Man ven president de transicion de la Guinèa de Bissau. * [[26 de novembre]]: Andrej Babiš es nommat primièr ministre de Chequia. * [[18 de novembre]]: John Main es elegit primièr de Nunavut. * [[15 de novembre]]: Khaled al-Anany ven president de l'UNESCO. * [[13 de novembre]]: Francis Itimai ven governaire de Iap. * [[11 de novembre]]: Catherine Connolly ven presidenta d'Irlanda. * [[5 de novembre]]: Shawn Christian es elegit primièr cònsol de las Illas Pitcairn. * [[4 de novembre]]: Zohran Mamdani es elegit primièr cònsol de New York. * [[24 d'octobre]]: morís l’esquiaire occitan [[Julian Besson]]. * [[24 d'octobre]]: [[Tufan Erhürman]] ven president de Chipre del Nòrd. * [[23 d'octobre]]: morís lo cantaire de reggae panamenc [[Japanese]]. * [[18 d'octobre]]: morís lo cantaire arlatenc [[Jan Mari Carlòtti]]. * [[14 d'octobre]]: lo president [[Andry Rajoelina]] fugís de [[Madagascar]]. * [[11 d'octobre]]: [[Patrick Herminie]] se ganha l'eleccion presidenciala de [[Seichèlas]]. </noinclude> <noinclude><!-- ==== EDITAR AL DESSÚS D'AQUESTA LINHA ! ==== == Totas las categorias per aqueste modèl gropadas aicí (de daissar a la fin) == --> [[Categoria:Modèl per las paginas d'acuèlh|Acuelh]] [[Categoria:Actualitat]] [[Categoria:Cronologia]] <!-- == Ligams vèrs los modèls d’autres projèctes Wikipèdia (de daissar a la fin) == --> </noinclude> 0q38y8mb1gikt5d3q1twqkxw1xpqfnq 2512213 2512210 2026-11-04T21:58:36Z Briantin de Montrei 37340 2512213 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- === Avertiments (invisibles dins l'acuèlh) === -->{{Acuèlh actualitat/instruccions}} == Resultat sus la pagina d’acuèlh == </noinclude><div><!-- Inseriscatz pas aicí QUE las informacions e eveniments que se prèstan a una cobertura enciclopedica e qu'an provocat la CREACION D'UN ARTICLE o que n'an pregondament modificat un. == Lista visibla de tèmas generics non datats (periòde long, sens mesa a jorn jornalièra) == ==== EDITAR EN DEJÓS D'AQUESTA LINHA ! ==== --> </div><!--== un desenat d'informacions brèvas datadas al mai == --> <imagemap>Fichièr:Patrick Stewart 1999 (retouch).jpg|right|150px</imagemap> * [[3 de novembre]] de [[2026]]: Los [[Partit Democrata (Estats Units)|Democratas]] ganhan las eleccions al [[Congrès dels Estats Units]]. * [[28 d'octobre]]: morís l'actor anglés [[Patrick Stewart]]. (imatge) * [[25 d'octobre]]: La [[Lista Estudianta]] ganha las eleccions legislativas de [[Serbia]]. * [[25 d'octobre]]: [[Luiz Inácio Lula da Silva]] es reelegit [[Lista dels presidents de Brasil|president de Brasil]]. * [[12 d'octobre]]: [[Ülle Madise]] ven presidenta d’[[Estonia]]. * [[7 d'octobre]]: [[Justina Shiroka Pula]] ven presidenta de [[Cossòva]]. * [[4 d'octobre]]: morís lo cantaire còrs [[Antoine Ciosi]]. * [[3 d'octobre]]: morís l’istorian e filosòf tolosan [[Henri Maler]]. * [[1 d'octobre]]: [[Gerardo Giovagnoli]] e [[William Casali]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[24 de setembre]]: [[Muhammad Najeeb Naqi Khan]] es elegit president de l’[[Azad Cashmir]]. * [[15 de setembre]]: [[Louise Cantillon]] ven governadora de las [[Illas de Pitcairn]]. * [[12 de setembre]]: [[Belinda Lewis]] ven governadora de [[Santa Elena, Ascension e Tristan da Cunha|Santa Elena]]. * [[12 de setembre]]: [[Ülle Madise]] es elegida presidenta d’[[Estònia]]. * [[9 de setembre]]: [[Nyabongo I|Edward Rukidi Kijanangoma]] es elegit [[Nyabongo I]] rei de [[Toro]]. {{clr}} <noinclude> * [[28 d'agost]]: morís lo rei [[Harald V de Norvègia|Arald V]] de [[Norvègia]]. Li succedís lo filh [[Aacon VIII]]. * [[19 de julhet]]: l’[[Agen|agenés]] [[Amalric Lapòrta]] se ganha la copa del mond de fotbòl amb la seleccion d’Espanha. * [[13 de junh]]: l’[[Aubanha|aubanhenc]] [[Pacôme Dadiet]] se ganha lo campionat d’NBA amb los Knicks de [[Nòva York|Nòva Iòrc]]. * [[7 de junh]]: la marselhesa [[Lucie Granier]] e la peçaguesa [[Lylou Borg]] se guanhan la liga de las campionas d’andball damb lo Metz Handball entraïnat preu bordalés [[Emmanuel Mayonnade]]. * [[24 de mai]]: [[Romuald Wadagni]] ven president de [[Benin]]. * [[23 de mai]]: l’[[Union Bordèu Begla]] se guanha preu dusau còp la Copa d’Euròpa deus Campions de rugbi de XV. * [[22 de mai]]: lo [[Club de Rugbi de Montpelhièr Erau]] se ganha pel tresen còp la ''Challenge Cup'' europèa de rugbi de XV. * [[12 de mai]]: [[Rhun ap Iorwerth]] es elegit primièr ministre de [[Galas]]. * [[9 de mai]]: [[Péter Magyar]] es elegit primièr ministre d'[[Ongria]]. * [[8 de mai]]: [[Laura Fernández Delgado|Laura Fernández]] ven presidenta de [[Còsta Rica]]. * [[4 de mai]]: [[Gilles Giovannangeli]] ven president de l'executiu de [[Corsega]]. * [[13 d'abril]]: [[Beinir Johannesen]] es elegit primièr ministre de las [[Illas Feròe]]. * [[12 d'abril]]: [[Nîzar Amêdî]] ven president d'[[Iraq|Irac]]. * [[10 d'abril]]: [[Min Aung Hlaing]] ven president de [[Birmania]]. * [[7 d'abril]]: [[Tô Lâm]] es elegit president de [[Vietnam]]. * [[4 d'abril]]: [[Albulena Haxhiu]] ven presidenta interimària de [[Cossòva]]. * [[1èr d'abril]]: [[Alice Mina]] e [[Vladimiro Selva]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[10 de març|10]] e [[13 de març]]: l’esquiaire occitan [[Arthur Bauchet]] se ganha doas medalhas d’aur als [[Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina]]. * [[23 de febrièr]]: morís a [[Manòsca]] l'escrivan e istorian occitan [[Glaudi Barsotti]]. * [[18 de febrièr]]: [[José María Balcázar]] es elegit president interimari de [[Peró]]. * [[7 de febrièr|7 de heurèr]] de [[2026]]: a la fin deu mandat deu [[Conselh presidenciau de transicion (Haití)|Conselh presidenciau de transicion]] a Haití, [[Alix Didier Fils-Aimé]] ven president interimari. * [[25 de genièr]]: morís a [[Sant Africa]] l'escrivana e cantaira occitana [[Maria Roanet]]. * [[3 de genièr]]: los [[Estats Units d'America]] atacan [[Veneçuèla]] e capturan lo president [[Nicolás Maduro|Maduro]]. * [[2 de genièr]] : [[Ciutat de La Patz]] ven la capitala de la [[Guinèa Eqüatoriala]]. * [[1 de genièr]] : [[Guy Parmelin]] ven tornar president de [[Soïssa]]; [[Bulgaria]] rejonh la zona de l’[[èuro]].* [[27 de decembre]] de [[2025]]: morís l’entrainaire occitan [[Joan Loís Gasset]]. * [[24 de decembre]]: [[Nasry Asfura]] se ganha las eleccions presidencialas d'[[Onduras]]. * [[23 de decembre]]: lo govèrn Trump sanciona d'europèus opausats a la desinformacion coma [[Clare Melford]] e [[Anna-Lena von Hodenberg]]. * [[14 de decembre]]: [[José Antonio Kast]] se ganha las eleccions presidencialas de [[Chile]]. * [[13 de decembre]]: beatificacion de 50 crestians antinazis a París. Demèst eles Raimond Caire e d'autres occitans. * [[30 de novembre]]: Jeffrey Bostic ven president de Barbada. * [[27 de novembre]]: Juan Francisco Pérez Llorca es elegit president de la Generalitat de Valéncia. * [[27 de novembre]]: en seguida d'un còp d'estat, lo general Horta Nta Na Man ven president de transicion de la Guinèa de Bissau. * [[26 de novembre]]: Andrej Babiš es nommat primièr ministre de Chequia. * [[18 de novembre]]: John Main es elegit primièr de Nunavut. * [[15 de novembre]]: Khaled al-Anany ven president de l'UNESCO. * [[13 de novembre]]: Francis Itimai ven governaire de Iap. * [[11 de novembre]]: Catherine Connolly ven presidenta d'Irlanda. * [[5 de novembre]]: Shawn Christian es elegit primièr cònsol de las Illas Pitcairn. * [[4 de novembre]]: Zohran Mamdani es elegit primièr cònsol de New York. * [[24 d'octobre]]: morís l’esquiaire occitan [[Julian Besson]]. * [[24 d'octobre]]: [[Tufan Erhürman]] ven president de Chipre del Nòrd. * [[23 d'octobre]]: morís lo cantaire de reggae panamenc [[Japanese]]. * [[18 d'octobre]]: morís lo cantaire arlatenc [[Jan Mari Carlòtti]]. * [[14 d'octobre]]: lo president [[Andry Rajoelina]] fugís de [[Madagascar]]. * [[11 d'octobre]]: [[Patrick Herminie]] se ganha l'eleccion presidenciala de [[Seichèlas]]. </noinclude> <noinclude><!-- ==== EDITAR AL DESSÚS D'AQUESTA LINHA ! ==== == Totas las categorias per aqueste modèl gropadas aicí (de daissar a la fin) == --> [[Categoria:Modèl per las paginas d'acuèlh|Acuelh]] [[Categoria:Actualitat]] [[Categoria:Cronologia]] <!-- == Ligams vèrs los modèls d’autres projèctes Wikipèdia (de daissar a la fin) == --> </noinclude> pc7e2fx0x47llnu8p0t5lisovs9tvpx 2512214 2512213 2026-11-04T21:59:13Z Briantin de Montrei 37340 /* Resultat sus la pagina d’acuèlh */ 2512214 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- === Avertiments (invisibles dins l'acuèlh) === -->{{Acuèlh actualitat/instruccions}} == Resultat sus la pagina d’acuèlh == </noinclude><div><!-- Inseriscatz pas aicí QUE las informacions e eveniments que se prèstan a una cobertura enciclopedica e qu'an provocat la CREACION D'UN ARTICLE o que n'an pregondament modificat un. == Lista visibla de tèmas generics non datats (periòde long, sens mesa a jorn jornalièra) == ==== EDITAR EN DEJÓS D'AQUESTA LINHA ! ==== --> </div><!--== un desenat d'informacions brèvas datadas al mai == --> <imagemap>Fichièr:Patrick Stewart 1999 (retouch).jpg|right|150px</imagemap> * [[3 de novembre]] de [[2026]]: Los [[Partit Democrata (Estats Units)|Democratas]] ganhan las eleccions al [[Congrès dels Estats Units]]. * [[28 d'octobre]]: morís l'actor anglés [[Patrick Stewart]]. (imatge) * [[25 d'octobre]]: La [[Lista Estudianta]] ganha las eleccions legislativas en [[Serbia]]. * [[25 d'octobre]]: [[Luiz Inácio Lula da Silva]] es reelegit [[Lista dels presidents de Brasil|president de Brasil]]. * [[12 d'octobre]]: [[Ülle Madise]] ven presidenta d’[[Estonia]]. * [[7 d'octobre]]: [[Justina Shiroka Pula]] ven presidenta de [[Cossòva]]. * [[4 d'octobre]]: morís lo cantaire còrs [[Antoine Ciosi]]. * [[3 d'octobre]]: morís l’istorian e filosòf tolosan [[Henri Maler]]. * [[1 d'octobre]]: [[Gerardo Giovagnoli]] e [[William Casali]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[24 de setembre]]: [[Muhammad Najeeb Naqi Khan]] es elegit president de l’[[Azad Cashmir]]. * [[15 de setembre]]: [[Louise Cantillon]] ven governadora de las [[Illas de Pitcairn]]. * [[12 de setembre]]: [[Belinda Lewis]] ven governadora de [[Santa Elena, Ascension e Tristan da Cunha|Santa Elena]]. * [[12 de setembre]]: [[Ülle Madise]] es elegida presidenta d’[[Estònia]]. * [[9 de setembre]]: [[Nyabongo I|Edward Rukidi Kijanangoma]] es elegit [[Nyabongo I]] rei de [[Toro]]. {{clr}} <noinclude> * [[28 d'agost]]: morís lo rei [[Harald V de Norvègia|Arald V]] de [[Norvègia]]. Li succedís lo filh [[Aacon VIII]]. * [[19 de julhet]]: l’[[Agen|agenés]] [[Amalric Lapòrta]] se ganha la copa del mond de fotbòl amb la seleccion d’Espanha. * [[13 de junh]]: l’[[Aubanha|aubanhenc]] [[Pacôme Dadiet]] se ganha lo campionat d’NBA amb los Knicks de [[Nòva York|Nòva Iòrc]]. * [[7 de junh]]: la marselhesa [[Lucie Granier]] e la peçaguesa [[Lylou Borg]] se guanhan la liga de las campionas d’andball damb lo Metz Handball entraïnat preu bordalés [[Emmanuel Mayonnade]]. * [[24 de mai]]: [[Romuald Wadagni]] ven president de [[Benin]]. * [[23 de mai]]: l’[[Union Bordèu Begla]] se guanha preu dusau còp la Copa d’Euròpa deus Campions de rugbi de XV. * [[22 de mai]]: lo [[Club de Rugbi de Montpelhièr Erau]] se ganha pel tresen còp la ''Challenge Cup'' europèa de rugbi de XV. * [[12 de mai]]: [[Rhun ap Iorwerth]] es elegit primièr ministre de [[Galas]]. * [[9 de mai]]: [[Péter Magyar]] es elegit primièr ministre d'[[Ongria]]. * [[8 de mai]]: [[Laura Fernández Delgado|Laura Fernández]] ven presidenta de [[Còsta Rica]]. * [[4 de mai]]: [[Gilles Giovannangeli]] ven president de l'executiu de [[Corsega]]. * [[13 d'abril]]: [[Beinir Johannesen]] es elegit primièr ministre de las [[Illas Feròe]]. * [[12 d'abril]]: [[Nîzar Amêdî]] ven president d'[[Iraq|Irac]]. * [[10 d'abril]]: [[Min Aung Hlaing]] ven president de [[Birmania]]. * [[7 d'abril]]: [[Tô Lâm]] es elegit president de [[Vietnam]]. * [[4 d'abril]]: [[Albulena Haxhiu]] ven presidenta interimària de [[Cossòva]]. * [[1èr d'abril]]: [[Alice Mina]] e [[Vladimiro Selva]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[10 de març|10]] e [[13 de març]]: l’esquiaire occitan [[Arthur Bauchet]] se ganha doas medalhas d’aur als [[Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina]]. * [[23 de febrièr]]: morís a [[Manòsca]] l'escrivan e istorian occitan [[Glaudi Barsotti]]. * [[18 de febrièr]]: [[José María Balcázar]] es elegit president interimari de [[Peró]]. * [[7 de febrièr|7 de heurèr]] de [[2026]]: a la fin deu mandat deu [[Conselh presidenciau de transicion (Haití)|Conselh presidenciau de transicion]] a Haití, [[Alix Didier Fils-Aimé]] ven president interimari. * [[25 de genièr]]: morís a [[Sant Africa]] l'escrivana e cantaira occitana [[Maria Roanet]]. * [[3 de genièr]]: los [[Estats Units d'America]] atacan [[Veneçuèla]] e capturan lo president [[Nicolás Maduro|Maduro]]. * [[2 de genièr]] : [[Ciutat de La Patz]] ven la capitala de la [[Guinèa Eqüatoriala]]. * [[1 de genièr]] : [[Guy Parmelin]] ven tornar president de [[Soïssa]]; [[Bulgaria]] rejonh la zona de l’[[èuro]].* [[27 de decembre]] de [[2025]]: morís l’entrainaire occitan [[Joan Loís Gasset]]. * [[24 de decembre]]: [[Nasry Asfura]] se ganha las eleccions presidencialas d'[[Onduras]]. * [[23 de decembre]]: lo govèrn Trump sanciona d'europèus opausats a la desinformacion coma [[Clare Melford]] e [[Anna-Lena von Hodenberg]]. * [[14 de decembre]]: [[José Antonio Kast]] se ganha las eleccions presidencialas de [[Chile]]. * [[13 de decembre]]: beatificacion de 50 crestians antinazis a París. Demèst eles Raimond Caire e d'autres occitans. * [[30 de novembre]]: Jeffrey Bostic ven president de Barbada. * [[27 de novembre]]: Juan Francisco Pérez Llorca es elegit president de la Generalitat de Valéncia. * [[27 de novembre]]: en seguida d'un còp d'estat, lo general Horta Nta Na Man ven president de transicion de la Guinèa de Bissau. * [[26 de novembre]]: Andrej Babiš es nommat primièr ministre de Chequia. * [[18 de novembre]]: John Main es elegit primièr de Nunavut. * [[15 de novembre]]: Khaled al-Anany ven president de l'UNESCO. * [[13 de novembre]]: Francis Itimai ven governaire de Iap. * [[11 de novembre]]: Catherine Connolly ven presidenta d'Irlanda. * [[5 de novembre]]: Shawn Christian es elegit primièr cònsol de las Illas Pitcairn. * [[4 de novembre]]: Zohran Mamdani es elegit primièr cònsol de New York. * [[24 d'octobre]]: morís l’esquiaire occitan [[Julian Besson]]. * [[24 d'octobre]]: [[Tufan Erhürman]] ven president de Chipre del Nòrd. * [[23 d'octobre]]: morís lo cantaire de reggae panamenc [[Japanese]]. * [[18 d'octobre]]: morís lo cantaire arlatenc [[Jan Mari Carlòtti]]. * [[14 d'octobre]]: lo president [[Andry Rajoelina]] fugís de [[Madagascar]]. * [[11 d'octobre]]: [[Patrick Herminie]] se ganha l'eleccion presidenciala de [[Seichèlas]]. </noinclude> <noinclude><!-- ==== EDITAR AL DESSÚS D'AQUESTA LINHA ! ==== == Totas las categorias per aqueste modèl gropadas aicí (de daissar a la fin) == --> [[Categoria:Modèl per las paginas d'acuèlh|Acuelh]] [[Categoria:Actualitat]] [[Categoria:Cronologia]] <!-- == Ligams vèrs los modèls d’autres projèctes Wikipèdia (de daissar a la fin) == --> </noinclude> 3h3fz8z2nk9vdg80dnc36s76e450wlq 0 7921 2512201 2511927 2026-11-04T20:36:24Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512201 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica | nom_occitan = Anglatèrra | bandièra = Flag of England.svg | imne = Cap d'oficial; mai que mai « God Save the King » (Anglatèrra a pas d'imne oficial; utiliza l'imne del Reialme Unit pendent los eveniments internacionals, e a còps d'autres cants patriotics anglés coma ''Land of Hope and Glory'' e l'imne ''Jerusalem'') | estatut = País | capitala = [[Londres (Anglatèrra)|Londres]] | coordenadas = {{coord|51|30|26|N|0|07|39|W|type:city_region:GB-ENG|display=inline}} | ciutat mai granda = Londres | tipe_lengas = Lenga nacionala | lengas oficialas = [[Anglés]], [[Lenga dels signes britanica|BSL]]<ref name="r1">"Historic moment as BSL becomes official language", Heriot-Watt University, 28 April 2022. https://www.hw.ac.uk/news/2022/historic-moment-as-bsl-becomes-official-language</ref> | lengas regionalas = [[Cornic]] | grops etnics = 81,0 % blancs; 9,6 % asiatics; 4,2 % negres; 3,0 % mestissats; 2,2 % autres (2021)<ref name="r2">"England Country" (2021 census, area E92000001), Nomis, Office for National Statistics, accessed 14 August 2023</ref> | religion = 46,3 % cristianisme; 36,7 % sens religion; 6,7 % islam; 1,8 % indoïsme; 0,9 % sikhisme; 0,5 % judaïsme; 0,5 % budisme; 0,6 % autras; 6,0 % non declarat (2021)<ref name="r2" /> | gentilici = Anglés, Anglesa | jurisdiccion = Anglatèrra e País de Galas | forma de govèrn = Govèrn dirècte del Govèrn del Reialme Unit dins una monarquia constitucionala parlamentària (devolucion jos la categoria juridica d'Autoritat Estrategica: Autoritats Combinadas, Autoritats Combinadas de Comtat, Autoritat del Gran Londres; ''sui generis'' dins lo Reialme Unit, procès en cors)<ref name="r3">"Devolution and local government reorganisation FAQs and glossary Local Government Association", www.local.gov.uk. https://www.local.gov.uk/our-support/devolution-and-lgr-hub/devolution-and-local-government-reorganisation-faqs-and-glossary</ref><ref name="r4">Marc_WH, "English Devolution and Community Empowerment Act 2026: FAQs", Ward Hadaway, 27 May 2026. https://www.wardhadaway.com/insights/updates/english-devolution-and-community-empowerment-act-2026-frequently-asked-questions/</ref> | monarca = Carles III | deputats = 543 | fondacion = Unificacion dels Angles, dels Saxons e dels Daneses (abans lo 12 de julhet de 927); Union amb Escòcia (1 de mai de 1707) | superfícia = 132 932 km² (mesura estandarda de l'ONS, aire fins a la mar bassa mejana)<ref name="r5">"Standard Area Measurements for Administrative Areas (December 2023) in the UK", Office for National Statistics, 31 May 2024. https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-for-administrative-areas-december-2023-in-the-uk/about</ref> | populacion_totala = 56 490 048 | populacion_annada = 2021 | VAB = £2,113 bilions (2023); £36 632 per cap | PIB nominal = £2,330 bilions (2023); £40 382 per cap | fus orari = UTC+0 }} '''Anglatèrra''' es un país del Reialme Unit, sus l'illa de Grand Bretanha (environ 62 % d'aquesta) e sus mai de 100 illas mai pichonas. Frontièras terrèstras: Escòcia (al nòrd) e País de Galas (a l'oèst). Mars: Mar del Nòrd (a l'èst), Marga (al sud), Mar Cèltica (al sud-oèst) e Mar d'Irlanda (a l'oèst). Populacion de 56 490 048 d'abitants (recensament de 2021); Londres ne compta 9 milions. L'aglomeracion de Londres a mai de 15 milions d'abitants (2025), la mai granda del Reialme Unit. Los 56,3 milions d'abitants d'Anglatèrra representan 84 % de la populacion del Reialme Unit. Foguèt poblada per los umans modèrns al Paleolitic superior; pren son nom dels Angles (tribú germanica, sègles V e VI). Estat unificat al sègle X; influéncia culturala e juridica largada dempuèi l'Edat de las Descobèrtas (sègle XV).<ref name="r6">"England – Culture", britainusa.com. http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0</ref> Lo Reialme d'Anglatèrra (comprés lo País de Galas aprèp 1535) cessèt d'èsser un estat sobeiran lo 1 de mai de 1707 (Actes d'Union amb Escòcia, que menèron al Reialme de Grand Bretanha).<ref name="r7">William E. Burns, "A Brief History of Great Britain"; "Acts of Union 1707", parliament.uk. http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny</ref> Es l'origina de la lenga anglesa, del sistèma juridic anglés (basa dels sistèmas de dreit comun), del fotbòl (association football) e de l'anglicanisme; son sistèma parlamentari foguèt largament adoptat.<ref name="r8">"Country profile: United Kingdom", BBC News, 26 October 2009. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1038758.stm</ref> La Revolucion industriala comencèt a Anglatèrra al sègle XVIII: foguèt la primièra nacion industrializada.<ref name="r9">"Industrial Revolution", Ace.mmu.ac.uk. https://web.archive.org/web/20100228025110/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_Warming/Older/Industrial_Revolution.html</ref> Oxford (1096) e Cambridge (1209) son las doas universitats mai ancianas del mond de lenga anglesa. Relèu: pichons puèges e plaines (al centre e al sud); tèrras nautas al nòrd e a l'oèst (Dartmoor, Lake District, Pennines, Shropshire Hills). La populacion es concentrada alentorn de Londres, del Sud-Èst e de las conurbacions de Midlands, del Nòrd-Oèst, del Nòrd-Èst e de Yorkshire (regions industrialas del sègle XIX).<ref name="r10">[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf 2011 Census – Population and household estimates for England and Wales, March 2011] . Accessed 31 May 2013.</ref> ==Toponimia== {{Main|Toponymy of England}} « England » ven del vièlh anglés ''Englaland'', « país dels Angles ».<ref name="r11">"England". http://www.etymonline.com/index.php?term=England</ref> Los Angles venián d'Angeln (ara Schleswig-Holstein).<ref name="r12">George Ripley, "The New American Cyclopædia", D. Appleton, 1869. https://archive.org/details/newamericancycl25danagoog (p. 570)</ref> La primièra utilizacion registrada, « Engla londe », ven d'una traduccion en vièlh anglés de la fin del sègle IX de l'''Istòria ecclesiastica'' de Beda; designava lo país abitat pels Anglés, aquí comprés lo sud-èst d'Escòcia (alara Northumbria). Segon la ''Cronica anglosaxona'', lo Domesday Book (1086) cobriguèt tota Anglatèrra; puèi lo rei Malcolm III anèt « out of Scotlande into Lothian in Englaland » (sens mai ancian).<ref name="r13">George Molyneaux, "The Formation of the English Kingdom in the Tenth Century", Oxford University Press, 2015. ISBN 978-0-19-871791-1 (p. 6–7)</ref> La primièra mencion dels Angles se tròba dins Tacit, ''Germania'' (sègle I), ''Anglii''.<ref name="r14">"Germania", Tacitus. http://www.fordham.edu/halsall/basis/tacitus-germanygord.html</ref> L'etimologia del nom de la tribú es discutida; benlèu ven de la forma angulara d'Angeln.<ref name="r15">Julia Cresswell, "Oxford Dictionary of Word Origins", OUP Oxford, 2010. https://books.google.co.uk/books?id=J4i3zV4vnBAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=Angle+dictionary+term+Angeln+peninsula,+an+%252527%252527angular%252527%252527+shape&hl=en&redir_esc=y (p. 16)</ref> Se ignòra perqué foguèron los Angles e pas los Saxons que balhèron lo nom; benlèu perque los pòbles germanics de Bretanha èran apelats ''Angli Saxones'' per los destriar dels Saxons del continent (Eald-Seaxe).<ref name="r16">David Crystal, "The Stories of English", The Overlook Press, 2004. https://archive.org/details/storiesofenglish00crys (p. 26–27)</ref> Lo gaelic escossés ''Sasunn'' e lo galés ''Saesneg'' (lenga anglesa) venon dels Saxons.<ref name="r17">John Forbes, "The Principles of Gaelic Grammar", Oliver, Boyd and Tweeddale, 1848</ref> Nom romantic: ''Loegria'' (galés ''Lloegr''; legenda arturiana). Nom poetic: ''Albion'' (a l'origina, tota Bretanha).<ref name="r18">S. Foster Damon, "A Blake Dictionary", UPNE, 1988. ISBN 978-0-87451-436-0 (p. 9)</ref> ==Istòria== {{Main|History of England}} ===Preïstòria=== {{Main|Prehistoric Britain}} [[File:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 18.JPG|thumb|alt=Lo solelh que lutz a travèrs una rengada de pèiras dreitas amb d'autras pèiras orizontalas al subre.|Stonehenge, un monument neolitic]] Mai anciana preséncia umana: ''Homo antecessor'', fa environ 780 000 ans; los mai ancians òsses de proto-uman datan de fa 500 000 ans.<ref name="r19">"500,000 BC – Boxgrove", Current Publishing, 24 May 2007. http://www.archaeology.co.uk/the-timeline-of-britain/boxgrove.htm</ref> Los umans modèrns arribèron al Paleolitic superior; los establiments permanents datan solament dels darrièrs 6 000 ans.<ref name="r20">"Palaeolithic Archaeology Teaching Resource Box", Palaeolithic Rivers of South-West Britain Project (2006). http://www.personal.rdg.ac.uk/~sgs04rh/SWRivers/Palaeolithic%20Archaeology%20Teaching%20Resource%20Box_Lifestyles_Basic.pdf; "Chalk east", A Geo East Project. https://web.archive.org/web/20110305032854/http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm</ref> Aprèp la darrièra glaciacion, demorèron solament de grands mamifèrs (mamuts, bisons, rinocèros lanut). Fa environ 11 000 ans, los umans tornèron poblar lo país, a partir del nòrd d'Iberia.<ref name="r21">Stephen Oppenheimer, "Origins of the British", Carroll & Graf, 2006. https://archive.org/details/isbn_9780786718900 (p. 173)</ref> I aviá un pont de tèrra amb Irlanda e Eurasia;<ref name="r22">"Tertiary Rivers: Tectonic and structural background", University of Cambridge. http://www.qpg.geog.cam.ac.uk/research/projects/tertiaryrivers/tectonics.html</ref> se destaquèt d'Irlanda fa 10 000 ans, e d'Eurasia dos millenaris mai tard. Los agricultors neolitics d'Iberia arribèron cap als 4100 abans Jèsus-Crist.<ref name="r23">Selina Brace, "Ancient genomes indicate population replacement in Early Neolithic Britain", Nature Research, 15 April 2019</ref> La cultura del Campaniforme, cap als 2 500 abans Jèsus-Crist: veissèla d'argila, foncheria del coire.<ref name="r24">"Function and significance of Bell Beaker pottery according to data from residue analyses". http://tp.revistas.csic.es/index.php/tp/article/viewFile/5/5</ref> Foguèron bastits Stonehenge (fasa III) e Avebury. Bronze (estanh + coire), puèi fèrre; araires melhors, camps celtics, armas.<ref name="r25">Struan Reid, "Inventions and Trade. P.8", James Lorimer & Company, 1994.</ref> Atge del Fèrre: cultura celtica (Hallstatt, La Tène) venguda d'Euròpa centrala; lenga brittonica; societat tribala (cap a 20 tribús segon Ptolemèu). Relacions comercialas amb Roma. Las doas temptativas d'envasiment de Juli Cesar en 55 abans Jèsus-Crist reüssiguèron pas gaire, mas installèron un rei vassal dels Trinovantes. ===Istòria ancienna=== [[File:Housesteads Roman Fort aerial.jpg|thumb|Lo fòrt roman de Housesteads, Northumberland, limit nòrd de l'Anglatèrra romana]] Envasiment roman en 43 aprèp Jèsus-Crist jos Claudi; província de Britannia.<ref name="r26">Jason Burke, "Dig uncovers Boudicca's brutal streak", The Observer, 2 December 2000. https://www.theguardian.com/uk/2000/dec/03/jasonburke.theobserver</ref> Resisténcia: los Catuvellauni (Caratacus); la revòlta de Boudica (Iceni) s'acabèt per son suicidi aprèp la desfacha a la batalha de Watling Street.<ref name="r27">"Cornelius Tacitus, The Annals", Alfred John Church, William Jackson Brudribh, Ed. https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Tac.+Ann.+14.37&redirect=true</ref> Un estudi estima que los Romans tuèron entre 100 000 e 250 000 personas (suls 2 000 000 d'abitants) de 43 a 84 aprèp Jèsus-Crist.<ref name="r28">Adrian Goldsworthy, "Pax Romana: War, Peace and Conquest in the Roman World", Hachette UK, 2016</ref> Cultura grecoromana: dreit roman, arquitectura, aqüeducs, clavegas, seda.<ref name="r29">Guy Bedoyere, "Architecture in Roman Britain", Heritage Key. http://heritage-key.com/publication/architecture-roman-britain; Robert Philip, "The History of Progress in Great Britain", 1860.; Bob Rees, "Medicine through time", Heinemann, 2003.</ref> Septimi Sever morriguèt a Eboracum (York) al començament del sègle III; Constantin i foguèt proclamat emperaire en 306.<ref name="r30">Boris Rankov, "The Praetorian Guard", Osprey Publishing, 1994. ISBN 978-1-85532-361-2 (p. 16)</ref> Lo cristianisme arribèt al pus tard al sègle IV, probablament puslèu. Segon Beda, de missionaris foguèron mandats per Eleutèri a la demanda de Lucius de Bretanha, en 180 aprèp Jèsus-Crist. La tradicion de Glastonbury cita Josèp d'Arimatèa.<ref name="r31">Kevin J Wright, "The Christian Travel Planner", Thomas Nelson Inc, 2008. https://archive.org/details/christiantravelp0000wrig (p. 143)</ref> Lo domeni roman s'acabèt en 410 amb lo retirament de las tropas.<ref name="r32">Edward James, "Overview: Anglo-Saxons, 410 to 800", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/overview_anglo_saxons_01.shtml</ref> Los movements monastics e missionaris del cristianisme celtic prosperèron; comunitats monasticas, dirigents tractats coma egals e non pas en jerarquia.<ref name="r33">Brendan Lehane, "Early Christian Christianity", John Murray, 1968</ref> ===Edat Mejana=== {{Main|England in the Middle Ages}} [[File:Sutton Hoo replica (face).jpg|thumb|alt=Mascla metallica ornada e clavetada, de cara umana.|Rèplica del casc ceremonial de Sutton Hoo, del sègle VII, venguda del Reialme d'Anglia de l'Èst]] Saxons, Angles, Jutes e Frisons s'installèron als sègles V e VI, d'en primièr a l'èst.<ref name="r32" /> L'avançada s'arrestèt quauques decennis aprèp la victòria dels Bretons al Mont Badon, puèi tornèt començar; a la fin del sègle VI, los Bretons tenián pas que d'enclavas a l'oèst. Las fonts son rarás (« Atges escurs »); lo consens: establiment a granda escala al sud e a l'èst, mai pichon al nòrd e a l'oèst, ont las lengas celticas se mantenguèron.<ref name="r34">Ken R. Dark, "Large-scale population movements into and from Britain south of Hadrian's Wall in the fourth to sixth centuries AD", 2003. https://www.reading.ac.uk/web/files/GCMS/RMS-2003-03_K._R._Dark%2C_Large-scale_population_movements_into_and_from_Britan_south_of_Hadrian%27s_Wall_in_the_fourth_to_sixth_centuries_AD.pdf; Toby F. Martin, "The Cruciform Brooch and Anglo-Saxon England", Boydell and Brewer Press, 2015; Richard Coates, "Celtic whispers: revisiting the problems of the relation between Brittonic and Old English". https://ul.qucosa.de/api/qucosa%3A31804/attachment/ATT-0/; Frederik Kortlandt, "Relative Chronology", 2018. https://www.kortlandt.nl/publications/art320e.pdf; Bethany Fox, "The P-Celtic Place Names of North-East England and South-East Scotland". https://web.archive.org/web/20171128062639/http://www.heroicage.org/issues/10/fox.html</ref><ref name="r35">Heinrich Härke, "Anglo-Saxon Immigration and Ethnogenesis", Medieval Archaeology, 2011</ref> Lo paganisme anglosaxon remplacèt lo cristianisme roman fins a la mission d'Agustin a partir de 597.<ref name="r36">"The Christian Tradition", PicturesofEngland.com. https://web.archive.org/web/20181221134644/http://www.picturesofengland.com/history/england-history-p4.html</ref> Conselh de Whitby (664): la tradicion romana l'emportèt sus la celtica (tonsura e data de Pascas, en realitat autoritat, teologia e practica).<ref name="r33" /> Al sègle VII i aviá d'environ 12 reialmes (Northumbria, Mercia, Wessex, Anglia de l'Èst, Essex, Kent, Sussex); la consolidacion contunhèt.<ref name="r37">D.P. Kirby, "The earliest English kings", Routledge, 2000. ISBN 978-0-415-24210-3 (p. 4)</ref> Sègle VII: Northumbria contra Mercia; sègle VIII: preeminéncia de Mercia;<ref name="r38">Bryce Dale Lyon, "A constitutional and legal history of medieval England", University of Michigan, 1960. ISBN 978-0-393-95132-5 (p. 23)</ref> començament del sègle IX: Wessex. Los Daneses conquistèron lo nòrd e l'èst (Northumbria, Mercia, Anglia de l'Èst); Wessex, jos Alfred lo Grand, subreviscèt e s'espandiguèt dins lo Danelaw. Unificacion politica: Æthelstan en 927, definitiva jos Eadred en 953. Conquistas de Sweyn Barba Forcuda (1013) e de Cnut (1016): Empèri de la Mar del Nòrd (amb Danemarc e Norvègia). Dinastia indigèna restaurada amb Eduard lo Confessor, en 1042. [[File:King Henry V at the Battle of Agincourt.jpg|thumb|alt=Lo rei Enric V a la batalha d'Azincort, 1415.|Lo rei Enric V a la batalha d'Azincort, menada lo jorn de Sant Crespin e acabada per una victòria anglesa sus una armada francesa mai nombrosa, pendent la Guèrra de Cent Ans]] Eduard moriguèt en genièr de 1066; succession contestada. Harold Godwinson venquèt Harald Hardrada a Stamford Bridge (fin de setembre), puèi foguèt batut per Guilhèm de Normandia a Hastings (lo 14 d'octòbre): Conquista normanda.<ref name="r39">"Overview: The Normans, 1066–1154", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/british/normans/overview_normans_01.shtml</ref> Los Normands èran d'origina escandinava, installats en Normandia a la fin del sègle IX e al començament del sègle X.<ref name="r40">David Crouch, "Normans: The History of a Dynasty", Hambledon Continuum, 2006. https://archive.org/details/isbn_9781852855956 (p. 2–4)</ref> Resultat: l'elita anglesa foguèt despossedida e remplaçada per una aristocracia de lenga francesa, çò qu'agèt un efècte prigond e durable sus l'anglés.<ref name="r41">"Norman invasion word impact study", BBC News, 20 February 2008. http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/mid/7254446.stm</ref> Ostal de Plantagenèt (Anjau) jos Enric II; Empèri angevin, Aquitània comprés.<ref name="r42">Robert Bartlett, "England Under the Norman and Angevin Kings, 1075–1225", Oxford University Press, 1999. ISBN 978-0-19-925101-8 (p. 124)</ref> Reinèt tres sègles (Richard I, Eduard I, Eduard III, Enric V). La Carta Magna limitèt los poders del sobeiran e protegiguèt los òmes liures. Lo monaquisme catolic prosperèt; Oxford e Cambridge foguèron fondadas jos patronatge reial. Lo País de Galas èra un fèu dels Plantagenèt al sègle XIII;<ref name="r43">"Edward I (r. 1272–1307)", Royal.gov.uk. http://www.royal.gov.uk/OutPut/Page61.asp</ref> la Senhoria d'Irlanda foguèt balhada pel Papa. Sègle XIV: Guèrra de Cent Ans contra l'Ostal de Valois (pretencion francesa).<ref name="r44">Kenneth Fowler, "The Age of Plantagenet and Valois: The Struggle for Supremacy, 1328–1498", Putnam, 1967. https://archive.org/details/ageofplantagenet0000fowl (p. 208)</ref> La Pèsta Negra, a partir de 1348, faguèt morir fins a la mitat dels abitants d'Anglatèrra.<ref name="r45">Philip Ziegler, "The Black Death", Sutton Publishing Ltd., 2003. ISBN 978-0-7509-3202-8 (p. 230)</ref> Guèrra de las Doas Rosas, 1453–1487 (Yorkistas contra Lancastrians).<ref name="r46">Ian Crofton, "The Kings and Queens of England", Quercus, 2007. ISBN 978-1-84724-065-1 (p. 111)</ref> Enric Tudor (amb de mercenaris galeses e bretons) venquèt a Bosworth Field; Richard III foguèt tuat.<ref name="r47">"Richard III (r. 1483–1485)", Royal.gov.uk. http://www.royal.gov.uk/output/Page50.asp</ref> ===Epòca modèrna=== [[File:After Hans Holbein the Younger (1497-8-1543) - Henry VIII (1491-1547) - RCIN 404438 - Royal Collection.jpg|thumb|Lo rei Enric VIII (1491–1547)]] [[File:Elizabeth I in Parliament Robes.jpg|thumb|La reina Elisabèt I (1533–1603)]] Periòde Tudor: marina permanenta, exploracions de l'Edat de las Descobèrtas.<ref name="r48">"Royal Navy History, Tudor Period and the Birth of a Regular Navy". http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two; Goldwin Smith, "England Under the Tudors", Forgotten Books.</ref> Enric VIII rompèt amb la Glèisa Catolica a causa de son divòrci (Actes de Supremacia, 1534: lo monarca vengut cap de la Glèisa d'Anglatèrra); las raices èran mai politicas que teologicas, sens cap de cambiament doctrinal important fins mai tard (Roger Scruton es citat: « de natura politica puslèu que religiosa »).<ref name="r49">Roger Scruton, "A dictionary of political thought", Macmillan, 1982. ISBN 978-0-333-33439-3 (p. 470)</ref> Incorporèt lo País de Galas amb las leis de 1535–1542. Maria I tornèt al catolicisme; Elisabèt I tornèt afortir l'anglicanisme. Epòca elisabetana: « atge d'aur », apogèu de la Renaissença anglesa (art, teatre, poësia, musica, literatura);<ref name="r50">From the 1944 Clark lectures by C. S. Lewis; Lewis, ''English Literature in the Sixteenth Century'' (Oxford, 1954) p. 1,</ref> govèrn centralizat e eficaç.<ref name="r51">"Tudor Parliaments", Spartacus Educational. https://spartacus-educational.com/TUDparliament.htm</ref> Primièra colonia anglesa de las Americas: Roanoke (Virgínia), 1585, Walter Raleigh; faliguèt, la « colonia perduda » foguèt trobada abandonada.<ref name="r52">Karen Ordahl, "Roanak:the abandoned colony", Rowman & Littlefield publishers Inc, 2007.</ref> La Companhiá de las Indas Orientalas faguèt concurréncia als Olandeses e als Franceses. Guèrra amb Espanha: en 1588, l'Armada foguèt empachada per una marrida coordinacion, de tempèstas e la flòta anglesa jos lo senhor Howard d'Effingham; las armadas de 1596 e de 1597 foguèron dispersadas per de tempèstas. ===Union amb Escòcia e guèrra civila anglesa=== {{Main|Union of the Crowns|Treaty of Union}} [[File:JamesIEngland (cropped).jpg|thumb|Lo rei d'Escòcia Jacme VI venguèt rei d'Anglatèrra jos lo nom de Jacme I en 1603, çò que faguèt l'Union de las Còrdas]] 1603: Jacme VI d'Escòcia eretèt lo tròn d'Anglatèrra jos lo nom de Jacme I (union personala);<ref name="r53">Linda Colley, "Britons: Forging the Nation, 1701–1837", Yale University Press, 1992. https://archive.org/details/britonsforgingna0000coll (p. 12)</ref> se faguèt dire rei de Grand Bretanha (sens cap de fondament dins lo dreit anglés).<ref name="r54">Denys Hay, "The term 'Great Britain' in the Middle Ages", ads.ahds.ac.uk. http://ads.ahds.ac.uk/catalogue/adsdata/PSAS_2002/pdf/vol_089/89_055_066.pdf</ref> Bíblia del rei Jacme, 1611. Guèrra civila anglesa: lo Parlament (Testas Redondas) contra Carles I (Cavalièrs), part de las Guèrras dels Tres Reialmes. Los parlamentaris l'emportèron; Carles I foguèt executat; Republica (Commonwealth); Cromwell Lord Protector en 1653.<ref name="r55">"Oliver Cromwell (English statesman)", Encyclopædia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/143822/Oliver-Cromwell</ref> Carles II restaurat en 1660; lo teatre, las arts e la literatura prosperèron.<ref name="r56">Lyndsey Bakewell, "[https://web.archive.org/web/20200212175057/https://pdfs.semanticscholar.org/5c52/dfd2b876951f2d9ca982a2aa2460f52c228f.pdf Changing scenes and flying machines: re-examination of spectacle and the spectacular in Restoration theatre, 1660–1714]" (PhD. Diss. Loughborough University, 2016).</ref> Revolucion Gloriosa de 1688; Declaracion dels Dreits de 1689: leis votadas pel Parlament sol, lo rei pòt pas las suspendre, cap d'impòst ni d'armada sens l'aprovacion del Parlament.<ref name="r57">Philip J. Adler, "World Civilization", Cengage Learning, 2007.</ref> Dempuèi, cap de monarca dintra pas dins la Cambra de las Comunas pendent las sesilhas (ritual de l'Obertura oficiala del Parlament).<ref name="r2" /> Societat Reiala fondada en 1660. [[File:Charles II of England.jpeg|thumb|alt=Pintura d'un personatge assetat, de cabeladura longa e negra, que pòrta una capa blanca e de braias.|La Restauracion anglesa restaurèt la monarquia jos lo rei Carles II e la patz aprèp la guèrra civila anglesa.]] Gran Incendi de Londres en 1666; la vila foguèt tornada bastir amb d'edificis de Christopher Wren.<ref name="r58">"London's Burning: The Great Fire", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/great_fire_02.shtml</ref> Aparegon los Tòris e los Whigs; Guilhèm d'Orange foguèt convidat en 1688; los jacobits (maiormant al nòrd) sostenián Jacme e sos filhs. Jos los Stuarts: espandiment del comèrci, de las finanças e de la prosperitat; Marina Reiala; mai granda flòta mercantila d'Euròpa.<ref name="r59">"The History Press The Stuarts", thehistorypress.co.uk. https://www.thehistorypress.co.uk/the-stuarts</ref> Union dels parlaments anglés e escossés: Reialme de Grand Bretanha en 1707; lo dreit e las glèisas nacionalas demorèron separats.<ref name="r60">"The first Parliament of Great Britain", Parliament. http://www.parliament.uk/actofunion/08_02_great.html</ref><ref name="r61">Michael Gallagher, "The United Kingdom Today", Franklin Watts, 2006. ISBN 978-0-7496-6488-6 (p. 14)</ref> ===Epòcas modèrna tardiva e contemporanèa=== [[File:CanalettoSomersetHouseTerrace.jpg|thumb|1750}}]] Produccion de la Societat Reiala + Lumièras escossesas → innovacion; comèrci d'ultramar protegit per la Marina Reiala → Empèri Britanic; Revolucion industriala (agricultura industrializada, manufactura, engenhariá, mineria, rotas, camins de fèrre, rets d'aiga).<ref name="r62">Hudson, Pat, "The Workshop of the World", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml</ref> Lo canal de Bridgewater en 1761 daissèt començar l'epòca dels canals;<ref name="r63">Office for National Statistics, "Britain 2001: The Official Handbook of the United Kingdom", Stationery Office Books, 2000. ISBN 978-0-11-621278-8 (p. 5)</ref> Stockton and Darlington Railway en 1825, primièr camin de fèrre permanent de passatgièrs tirat per lo vapor. Los obrièrs anèron a las vilas (Birmingham, Manchester,<ref name="r64">Robina McNeil, "A Guide to the Industrial Archaeology of Greater Manchester", Association for Industrial Archaeology, 2000. ISBN 978-0-9528930-3-5 (p. 9)</ref> primièra vila industriala<ref name="r65">"Manchester – the first industrial city", Entry on Sciencemuseum website. http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/energyhall/page84.asp</ref>). Estabilitat jos Jòrdi III e Pitt lo Joine pendent la Revolucion francesa. La Regéncia de Jòrdi IV es coneguda per las bèlas arts e l'arquitectura.<ref name="r66">"Regency British Architectural Dates and Styles Property UK Mayfair Office", mayfairoffice.co.uk. https://web.archive.org/web/20210417084322/https://www.mayfairoffice.co.uk/members-home/British-Architectural-Styles/British-Architectural-Styles-Regency</ref> Guèrras napoleonianas: Nelson sus mar (Trafalgar confirmèt la supremacia navala),<ref name="r67">Bennet, Geoffrey (2004). ''The Battle of Trafalgar''. England: Pen & Sword Books Limited, CPI UK, South Yorkshire.</ref> Wellesley sus tèrra; aquò faguèt créisser lo sentiment britanic.<ref name="r68">Linda Colley, "Britons: Forging the Nation, 1701–1837", Yale University Press, 1992. https://archive.org/details/britonsforgingna0000coll (p. 1)</ref> Trafalgar: combat naval entre la Marina Reiala e las flòtas francesa e espanhòla amassa.<ref name="r69">"Department of History – Napoleonic Wars", 28 July 2014. http://www.westpoint.edu/history/SitePages/Napoleonic%20Wars.aspx</ref> Epòca victoriana: Londres, la mai granda aglomeracion del mond; comèrci e fòrça militara de l'empèri prestigioses.<ref name="r70">Robert F. Haggard, "The persistence of Victorian liberalism:The Politics of Social Reform in Britain, 1870–1900", Greenwood Publishing, 2001.</ref> Las innovacions foguèron claus per la poténcia del Reialme Unit.<ref name="r71">Paul Atterbury, "Victorian Technology", BBC, 17 February 2011. http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/victorian_technology_01.shtml</ref> Cartistas e sufragistas → reformas e sufragi universal.<ref name="r72">Crawford, Elizabeth, "Women: From Abolition to the Vote", BBC. https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/abolition_women_article_01.shtml#five</ref> Primièra Guèrra mondiala: de centenats de miliers de soldats anglés moriguèron (la xifra de 550 000 morts militars val per Anglatèrra e País de Galas).<ref name="r73">Peter Cox, "Demography", Cambridge University Press, 1970. https://archive.org/details/demography0000coxp_p9d0 (p. 180)</ref> Segonda Guèrra mondiala: lo Blitz damatjèt un fum de vilas. Decolonizacion rapida; motor a reaccion (Frank Whittle); los autos venguèron lo mejan de transpòrt principal.<ref name="r74">Golley, John, "Obituaries: Air Commodore Sir Frank Whittle", The Independent, 10 August 1996. https://www.independent.co.uk/news/people/obituaries-air-commodore-sir-frank-whittle-1309015.html</ref> Servici Nacional de Santat (NHS) creat en 1948 (suènhs finançats per l'Estat, gratuits al moment del besonh); aquò menèt a la reforma del govèrn local a mitan del sègle XX.<ref name="r75">David M. Clark, "Greater Manchester Votes: A Guide to the New Metropolitan Authorities", Redrose, 1973. ISBN 978-0-9502932-0-2 (p. 1)</ref> [[File:Frith A Private View.jpg|thumb|L'epòca victoriana es sovent citada coma un Atge d'Aur. Pintura de William Powell Frith per mostrar las divisions culturalas.]] Sègle XX: immigracion importanta, maiormant d'autras regions de las Illas Britanicas, mas tanben de la Comunautat Britanica (en particular del subcontinent indian).<ref name="r76">Michael Gallagher, "The United Kingdom Today", Franklin Watts, 2006. ISBN 978-0-7496-6488-6 (p. 10–11)</ref> Dempuèi los ans 1970: passatge de la manufactura als servicis. Entrada dins la CEE (puèi dins l'UE). Fin del sègle XX: devolucion en Escòcia, al País de Galas e en Irlanda del Nòrd;<ref name="r77">Michael Keating, "Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom", Publius: The Journal of Federalism, 1 January 1998</ref> Anglatèrra e País de Galas demòran una sola jurisdiccion.<ref name="r78">"The coming of the Tudors and the Act of Union", BBC News, 2009. https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/guide/ch11_part2_coming_of_the_tudor.shtml</ref> La devolucion estimulèt l'identitat e lo patriotisme anglés;<ref name="r79">Michael Kenny, "Beyond the Constitution? Englishness in a post-devolved Britain", Institute for Public Policy Research, 2008 (p. 3)</ref> i a pas de govèrn anglés devolut; una temptativa subregionala foguèt regetada per referendum.<ref name="r80">Jill Sherman, "Prescott's dream in tatters as North East rejects assembly", The Times, 5 November 2004. https://web.archive.org/web/20100525121618/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece</ref> ==Govèrn== Anglatèrra fa part del Reialme Unit (monarquia constitucionala, sistèma parlamentari).<ref name="r5" /><ref name="r2" /> I a pas de govèrn d'Anglatèrra dempuèi los Actes d'Union de 1707;<ref name="r81">"The Act of Union between England and Scotland", Historic UK. https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofBritain/The-Act-of-Union/</ref><ref name="r60" /> abans, èra governada pel monarca e pel Parlament d'Anglatèrra. [[File:Palace of Westminster, London - Feb 2007.jpg|thumb|alt=Fotografia d'un edifici rectangular, iluminat per de projectors e reflectit dins l'aiga. L'edifici a mantunas torres, una a cada extremitat. La torre de drecha compren un quadrant de relòtge alumat.|Lo Palais de Westminster, sèti del Parlament del Reialme Unit, que governa Anglatèrra dirèctament]] Es governada dirèctament pel Parlament del Reialme Unit; los autres païses del Reialme Unit an de govèrns devoluts.<ref name="r82">Cabinet Office, "Devolution in the United Kingdom", cabinetoffice.gov.uk, 26 March 2009. http://www.cabinetoffice.gov.uk/devolution.aspx</ref> Debat sus l'equilibri; una devolucion regionala èra prevista mas foguèt regetada pel Nòrd-Èst al referendum de 2004.<ref name="r80" /> 2024: foguèt establit lo Conselh dels Maires d'Anglatèrra (ministres del Reialme Unit, Maire de Londres, caps de las autoritats combinadas).<ref name="r83">"Deputy Prime Minister launches first-ever Mayoral Council". https://www.gov.uk/government/news/deputy-prime-minister-launches-first-ever-mayoral-council</ref> 2026: l'Acta de 2026 sus la Devolucion anglesa e l'Autonomizacion de las Comunautats (assentiment reial) establiguèt un sistèma a tres nivèls: Nacional, Autoritats Estrategicas, Autoritats Principalas.<ref name="r84">"Devolution", The Constitution Society. https://consoc.org.uk/the-constitution-explained/devolution/</ref><ref name="r85">Eastern Powerhouse, "Devo White Paper: A brave step, but not radical enough", Eastern Powerhouse, 18 December 2024. https://www.easternpowerhouse.uk/post/devo-white-paper-a-brave-step-but-not-radical-enough</ref> ===Politica=== {{Main|Politics of England}} Cambra de las Comunas (Palais de Westminster): 543 dels 650 deputats son eleits dins de circonscripcions anglesas.<ref name="r86">"Lists of MPs", Parliament.uk. http://www.parliament.uk/mps-lords-and-offices/mps/</ref> Sèts: Laborista 347, Conservator 116, Liberals Democratas 65, Reform UK 4, Partit Verd d'Anglatèrra e del País de Galas 4.<ref name="r87">"State of the parties". https://members.parliament.uk/parties/commons</ref> ===Nivèls de govèrn=== {{Main|Governance of England}} [[File:Tiers of Government in England.webp|thumb|Nivèls de govèrn en Anglatèrra]] Tres categorias: Nacionala, Autoritat Estrategica, Autoritats Principalas.<ref name="r84" /><ref name="r85" /> ====Nacional==== I a pas de parlament anglés (a l'invèrse del Parlament d'Escòcia, del Senedd galés e de l'Assemblada d'Irlanda del Nòrd); lo Parlament del Reialme Unit legifèra per Anglatèrra.<ref name="r84" /> ====Autoritat Estrategica==== {{Main|Devolution in England|Strategic authority}} [[File:English strategic authorities.svg|thumb|Diagrama de las autoritats estrategicas anglesas]] Nivèl subregional: Autoritats Combinadas e Autoritats Combinadas de Comtat, e Autoritat del Gran Londres.<ref name="r4" /> 2026: 18 Autoritats Combinadas o Autoritats Combinadas de Comtat, 16 amb un maire eleit dirèctament.<ref name="r88">"Local government facts and figures: England", LGIU. https://lgiu.org/resources/local-government-facts-and-figures/local-government-facts-and-figures-england/</ref> De 1994 als començaments dels ans 2010: de regions per qualques foncions; en 1998, un referendum a Londres menèt a l'Assemblada de Londres (2000).<ref name="r89">Hilary Cooper, "Tiers shed as regional government offices disappear", The Guardian, 29 March 2011. https://www.theguardian.com/society/2011/mar/29/regional-government-disappears-1500-jobs-lost</ref> L'escac del referendum de 2004 al Nòrd-Èst metèt fin a la devolucion per de las assembladas regionalas;<ref name="r80" /> l'estructura regionala foguèt abolida foras de Londres. ====Autoritats Principalas==== {{Main|Local government in England|Principal council}} Conselhs unitaris, de districte e de comtat.<ref name="r85" /> Nivèl mai naut foras de Londres: 48 comtats ceremonials (quadres de referéncia).<ref name="r90">Encyclopædia Britannica, "The New Encyclopædia Britannica", University of Michigan, 2002. ISBN 978-0-85229-787-2 (p. 100)</ref> 38 se desvolopèron gradualament dempuèi l'Edat Mejana; reformats a 51 en 1974, puèi al nombre actual en 1996.<ref name="r91">John Redcliffe-Maud, "English Local Government Reformed", Oxford University Press, 1974. https://archive.org/details/englishlocalgove0000redc</ref> Cadun a un Lord Lieutenant e un High Sheriff (representants locals del monarca). Qualques comtats (per exemple Herefordshire) son solament devesits en parròquias civilas. Lo comtat reial de Berkshire e los comtats metropolitans an un estatut diferent.<ref name="r92">abcounties.com, "The problem of 'county confusion' – and how to resolve it", Association of British Counties, 26 June 2013. https://abcounties.com/counties/county-confusion/</ref> 1974 (Local Government Act 1972): sistèma a dos nivèls, 39 comtats non metropolitans (shire) e 6 comtats metropolitans; los comtats shire = conselhs de comtat + conselhs de districte; los comtats metropolitans aviá d'autras foncions.<ref name="r93">Travers Tony, "Tony Travers: 1974 reform heralded a near permanent revolution", LGC, 20 April 2024. https://www.lgcplus.com/politics/governance-and-structure/tony-travers-1974-reform-heralded-a-near-permanent-revolution-02-04-2024/</ref> Los conselhs de comtat metropolitans foguèron abolits en 1986;<ref name="r94">Steve Leach, "English Metropolitan Government Since Abolition: An Evaluation of the Abolition of the English Metropolitan County Councils", Public Administration, June 1991. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-9299.1991.tb00788.x</ref> las reformas del miègjorn dels ans 1990 (1995–1998) remplacèron lo sistèma a dos nivèls per d'autoritats unitàrias dins fòrça airals. 1996: separacion dels comtats ceremonials (lieutenancy) e dels comtats administratius (govèrn local).<ref name="r95">"What is local government reorganisation?", Institute for Government, 15 January 2025. https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainer/local-government-unitarisation</ref> Los comtats ceremonials seguisson sovent de limits istorics o ajustats; las zònas administrativas seguisson las estructuras unitàrias o a dos nivèls actualas.<ref name="r95" /> Londres: 32 burgs + la Ciutat de Londres;<ref name="r96">Barrie Axford, "Politics: an introduction", Routledge, 2002. ISBN 978-0-415-25181-5 (p. 315)</ref> los 32 burgs formèron lo Gran Londres ceremonial; la Ciutat de Londres es un comtat ceremonial a despart. Districtes de govèrn local:<ref name="r97">Udai Singh, "Decentralized democratic governance in new millennium", Concept Publishing Company, 2009. ISBN 978-81-8069-540-7 (p. 53)</ref> pòdon coincidir amb un comtat ceremonial, èsser un districte d'un comtat shire, un burg reial o metropolitan, aver lo estatut de ciutat o èsser unitaris;<ref name="r98">"Local government restructuring - Office for National Statistics", www.ons.gov.uk. https://www.ons.gov.uk/methodology/geography/ukgeographies/administrativegeography/ourchanginggeography/localgovernmentrestructuring</ref> Londres ne compta 33. Parròquias civilas amb conselhs al nivèl comunautari;<ref name="r99">Great Britain Census Office, "Census of England & Wales, 1931", H.M. Stationery Office, 1933. https://books.google.co.uk/books?id=8JAcAAAAIAAJ&pg=RA12-PA9&dq=civil+parishes+in+England&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiPz5CMneuUAxXaUkEAHUZaM1sQ6AF6BAgPEAM#v=onepage&q=civil%20parishes%20in%20England&f=false</ref> lo Gran Londres n'a qu'una (Queen's Park), aprèp l'abolicion en 1965, fins a la recreacion autorizada en 2007. ===Dreit=== {{Main|English law}} [[File:Royal Courts of Justice (6201094569).jpg|thumb|Las Cortz Reialas de Justícia]] Lo dreit anglés: basa del dreit comun dins la màger part dels païses de la Comunautat Britanica<ref name="r100">"The Common Law in the British Empire", H-net.msu.edu, 19 October 2000. http://www.h-net.msu.edu/~law/ASLH/conferences/2000conference/101900345b.htm</ref> e dels Estats Units (levat de Louisiana).<ref name="r101">"Common Law", ALM Media Properties. http://dictionary.law.com/Default.aspx?selected=248</ref> Separat del sistèma d'Escòcia segon lo Tractat d'Union. Fach pels jutges que aplican la jurisprudéncia (''stare decisis'').<ref name="r102">Stefan Fafinski, "English legal system", Pearson Education, 2007. ISBN 978-1-4058-2358-6 (p. 60)</ref> Tribunals: Cortz Superioras d'Anglatèrra e del País de Galas (Cort d'Apèl; Cort Nauta de Justícia pel civil; Cort de la Corona pel penal).<ref name="r103">Stefan Fafinski, "English legal system", Pearson Education, 2007. ISBN 978-1-4058-2358-6 (p. 127)</ref> Cort Suprèma del Reialme Unit, la mai nauta pels afars penals e civils; creada en 2009, prenguèt las foncions judiciàrias de la Cambra dels Lòrds;<ref name="r104">"Constitutional reform: A Supreme Court for the United Kingdom", DCA.gov.uk. http://www.dca.gov.uk/consult/supremecourt/supreme.pdf</ref> sas decisions ligan totes los autres tribunals.<ref name="r105">Stefan Fafinski, "English legal system", Pearson Education, 2007. ISBN 978-1-4058-2358-6 (p. 67)</ref> Lo secretari d'Estat a la Justícia: respònsable de la magistratura, dels tribunals, de las preisons e de la liberacion condicionala.<ref name="r106">"Lord Chancellor and Secretary of State for Justice", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-justice</ref> La criminalitat aumentèt de 1981 a 1995, puèi baissèt de 42 % de 1995 a 2006.<ref name="r107">"Crime over the last 25 years", HomeOffice.gov.uk. https://web.archive.org/web/20090324214809/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs07/crime0607summ.pdf</ref> La populacion de las preisons doblèt; taus d'encarceracion de 147 per 100 000 abitants, entre los mai nauts d'Euròpa Occidentala.<ref name="r108">"New record high prison population", BBC News, 8 February 2008. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7235438.stm</ref> Servici de las Preisons de Sa Majestat (Ministèri de la Justícia): environ 87 300 presoniers en Anglatèrra e País de Galas en 2024, lo mai nombre dempuèi 1900.<ref name="r109">"House of Commons Library: Prison Population Statistics". https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn04334/</ref> ==Geografia== {{Main|Geography of England}} ===Paisatge e rius=== [[File:Malvern Hills - England.jpg|thumb|Las Malvern Hills, dins los comtats anglés de Worcestershire e Herefordshire. Las comas son estadas designadas coma Zòna de Bèutat Naturala Excepcionala per l'Agéncia del Campèstre.]] Los dos tèrces centrals e meridionals de Grand Bretanha, mai l'illa de Wight e las illas Scilly. Frontièras: Escòcia (al nòrd), País de Galas (a l'oèst). Es la part de Grand Bretanha la mai près del continent: 21 milas de mar la separan de França (Hauts-de-France);<ref name="r110">"English Channel", britannica.com, 2009. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/187921/English-Channel</ref> Tunèl jos la Marga, près de Folkestone.<ref name="r111">"History", EuroTunnel.com. http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcAboutUs/ukm/history.htm</ref> Còstas: Mar d'Irlanda, Mar del Nòrd, Atlantic. Pòrts de Londres, Liverpool, Newcastle sus la Tamisa (de marèas), la Mersey, la Tyne. Severn: lo riu mai long que travèrsa Anglatèrra, 220 milas, fins al Canal de Bristol, amb un mascaret de Severn de fins a 2 m;<ref name="r112">"The River Severn", BBC. https://www.bbc.co.uk/england/sevenwonders/west/severn-river/</ref><ref name="r113">"Severn Bore and Trent Aegir", Environment Agency. https://web.archive.org/web/20101122125420/http://environment-agency.gov.uk/homeandleisure/recreation/31439.aspx</ref> la Tamisa, lo mai long dins Anglatèrra sola, 215 milas.<ref name="r114">"River Thames and London (England)", London Evening Standard. https://web.archive.org/web/20110606141607/http://www.thisislondon.co.uk/standard-home/related-139-94056-articles-reviews/River%2BThames-London%2B%28England%29/related.do</ref> Lo lac mai grand: Windermere (Lake District).<ref name="r115">"North West England & Isle of Man: climate", Met Office. http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/nw/</ref> Majoritàriament de pichons puèges e de plaines; tèrras nautas al nòrd e a l'oèst: Pennines, montanhas del Lake District (Cumbria), Cheviot Hills (frontièra amb Escòcia). Punt culminant: Scafell Pike, 978 m.<ref name="r115" /> E tanben Shropshire Hills, Dartmoor, Exmoor (sud-oèst). Division del relèu: linha Tees–Exe.<ref name="r116">"World Regional Geography", Joseph J. Hobbs, 2008.</ref> [[File:Glenridding, Cumbria, England - June 2009.jpg|thumb|Lo vilatge de Glenridding e Ullswater, en Cumbria]] Pennines: « esquina d'Anglatèrra », cadena la mai anciana, d'environ 300 milions d'ans (fin del Paleozoïc);<ref name="r117">"Pennines", Smmit Post. http://www.summitpost.org/area/range/220026/pennines.html</ref> sedimentària (grès, calcari, carbon); carst a Yorkshire e Derbyshire; nautas landas amb de valadas fertilas; parcs nacionals: Yorkshire Dales, Peak District. Dartmoor e Exmoor: landas sostengudas per de granit.<ref name="r118">"National Parks – About us", nationalparks.gov.uk. https://web.archive.org/web/20101027162402/http://www.nationalparks.gov.uk/aboutus</ref> Basses tèrras anglesas (centre, sud): Cotswold Hills, Chiltern Hills, North e South Downs (las falésias blancas de Dover); plaines: Salisbury Plain, Somerset Levels, South Coast Plain, The Fens. ===Clima=== {{Main|Climate of England}} Maritim temperat: doç; ivèrns pas gaire jos 0 °C, estius pas gaire al-dessús de 32 °C;<ref name="r119">"What is the Climate like in Britain?", Woodlands Kent. http://www.woodlands-junior.kent.sch.uk/customs/questions/weather/</ref> umid e cambiant. Mai freg: genièr, febrièr; mai caud: julhet; doç o caud: mai, junh, setembre, octòbre; plueja egalament repartida.<ref name="r119" /> Influéncias: la proximitat de l'Atlantic, la latitud nordica, lo Gulf Stream; a l'oèst plòu mai, Lake District es la region ont plòu lo mai.<ref name="r119" /> Recòrds: lo mai naut 40,3 °C lo 19 de julhet de 2022 a Coningsby, Lincolnshire;<ref name="r120">"Record high temperatures verified", Met Office. https://www.metoffice.gov.uk/about-us/press-office/news/weather-and-climate/2022/record-high-temperatures-verified</ref> lo mai bas −26,1 °C lo 10 de genièr de 1982 a Edgmond, Shropshire.<ref name="r121">"English Climate", MetOffice.com. https://web.archive.org/web/20080829161614/http://www.metoffice.com/climate/uk/location/england/#temperature</ref> ===Natura e vida salvatge=== {{Main|Fauna of England}} Fauna semblabla a la d'autras regions de las Illas Britanicas, amb fòrça abitats.<ref name="r122">"Natural History Museum". https://www.nhm.ac.uk/discover/british-wildlife.html</ref> 221 Reservas Naturalas Nacionalas (Natural England) sus 110 000 ha (1 100 km²); gerida per Natural England, las Wildlife Trusts, lo National Trust e la RSPB; sovent amb d'espècias rarás.<ref name="r123">"Natural England: Designated sites". https://designatedsites.naturalengland.org.uk/ReportConditionSummary.aspx?SiteType=NNR</ref> L'Agéncia de l'Environament (creada en 1995, sosténguda pel Defra) protegís l'environament;<ref name="r124">"Environment Agency", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/organisations/environment-agency</ref> lo secretari d'Estat a l'Environament, a l'Alimentacion e als Afars Ruraus n'es lo ministre respònsable.<ref name="r125">"Secretary of State for Environment, Food and Rural Affairs – GOV.UK", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-environment-food-and-rural-affairs</ref> Richmond Park: creat per Carles I coma parc de cèrvis (sègle XVII).<ref name="r2" /> Clima oceanic temperat dins la màger part de las zònas; qualques pichonas zònas subarticas e un Sud-Oèst mai caud; lo nòrd es mai freg amb la màger part de las montanhas. Bòsc caducifòli espandit; plantacions de coniferas al nòrd e en altitud. Lo rainard (lo mamifèr urban qu'a mai de succès aprèp lo rat gris) e lo colomb ramier prosperan dins las zònas urbanas.<ref name="r126">"Mammals in Britain's cities: A spotter's guide – in pictures Urban wildlife", The Guardian, 17 May 2012. https://www.theguardian.com/environment/gallery/2012/may/17/mammals-britains-cities-spotters-guide</ref> Mamifèrs que persistisson: la martra, lo castòr d'Euràsia, lo pòrc salvatge, lo furet d'Euròpa, la lontra d'Euràsia.<ref name="r127">"British mammals", Mammal Society. https://mammal.org.uk/british-mammals</ref> Extirpats: lo linx d'Euràsia, lo lop gris, l'ors brun, lo caval salvatge, l'alcea; disparguts: lo gran pingoïn, l'uròc.<ref name="r128">"Extinct British wildlife The Wildlife Trusts", www.wildlifetrusts.org. https://www.wildlifetrusts.org/extinct-british-wildlife</ref> ===Principalas conurbacions=== {{Main|List of places in England}} La zòna bastida del Gran Londres es la mai granda zòna urbana; vila mondiala; sa populacion es mai granda que la de cap d'autre país del Reialme Unit fòra Anglatèrra.<ref name="r129">"2011 Census – Built-up areas", ONS. http://www.nomisweb.co.uk/articles/747.aspx</ref> D'autras zònas urbanas importantas se tròban al Nòrd d'Anglatèrra e a Midlands.<ref name="r129" /> 50 vilas (ciutats) en Anglatèrra (66 dins lo Reialme Unit). Grandas vilas: Birmingham, Sheffield, Manchester, Liverpool, Leeds, Newcastle, Bradford, Nottingham; la talha es pas una condicion per aver lo estatut de ciutat;<ref name="r130">Harriet O'Brian, "The Complete Guide To: Cathedral cities in the UK", The Independent, 24 November 2007. https://web.archive.org/web/20090812091322/http://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to-cathedral-cities-in-the-uk-760201.html</ref> tradicionalament, de vilas de catedralas episcopalas (Wells, Ely, Ripon, Truro, Chichester). ==Economia== {{Main|Economy of England}} [[File:London Skyline (125508655).jpeg|thumb|Londres es la capitala financièra d'Anglatèrra e del Reialme Unit.]] Una de las mai grandas e mai dinamicas economias; PIB per cap de £37 852 (2022).<ref name="r5" /> Lo Tresaur de Sa Majestat (cancelièr) mena la politica fiscala e economica.<ref name="r131">Trevor Fenton, "Regional economic activity by gross value added (balanced), UK: 1998 to 2017", Office for National Statistics, 12 December 2018. https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/bulletins/regionalgrossvalueaddedbalanceduk/1998to2017/pdf</ref> Economia de mercat mixta amb de principis de mercat liure e una proteccion sociala avançada.<ref name="r132">"The Welfare State – Never Ending Reform", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/british/modern/field_01.shtml</ref> Part la mai granda de l'economia del Reialme Unit.<ref name="r133">Office for National Statistics, "Regional Accounts", statistics.gov.uk. https://web.archive.org/web/20090826104410/http://www.statistics.gov.uk/hub/economy/national-accounts/regional-accounts/index.html</ref> Leader en quimia, farmacologia, aeronautica, armament, logicials. Londres: centre financièr; Borsa de Londres (la mai granda d'Euròpa); 100 de las 500 mai grandas societats d'Euròpa;<ref name="r134">"Financial Centre", London.gov.uk. http://legacy.london.gov.uk/london-life/business-and-jobs/financial-centre.jsp</ref> 2025: lo mai grand centre financièr d'Euròpa, segond del mond.<ref name="r135">"GFCI 36 Rank - Long Finance", www.longfinance.net. https://www.longfinance.net/programmes/financial-centre-futures/global-financial-centres-index/gfci-36-explore-the-data/gfci-36-rank/</ref> Londres: lo centre tecnologic que creis lo mai ràpidament d'Euròpa; mai de 100 unicòrns en Anglatèrra.<ref name="r136">"London Has Officially Become the Technology Capital of Europe", BrainStation, 21 July 2021. https://brainstation.io/magazine/london-technology-capital-of-europe-100-unicorns</ref><ref name="r137">Michiel Willems, "Unicorn nest: UK hits milestone of 100 $1bn tech companies, more than rest of Europe combined", CityAM, 20 June 2021. https://www.cityam.com/unicorn-nest-uk-hits-milestone-of-100-1bn-tech-companies-more-than-rest-of-europe-combined/</ref> Banca d'Anglatèrra: fondada en 1694, de proprietat de l'Estat dempuèi 1946, banca centrala; monopòli dels bilhets en Anglatèrra e País de Galas; lo Comitat de Politica Monetària fixa los taus d'interés.<ref name="r138">"The Bank's relationship with Parliament", BankofEngland.co.uk. https://web.archive.org/web/20090708200732/https://www.bankofengland.co.uk/about/parliament/index.htm</ref><ref name="r139">"Monetary Policy Committee", BankofEngland.co.uk. https://web.archive.org/web/20090708141658/http://www.bankofengland.co.uk/monetarypolicy/overview.htm</ref> [[File:Aston Martin DB12 Volante IMG 9323.jpg|thumb|alt=Un descapotable gris.|Aston Martin fabrica de veïculs de luxe en Anglatèrra.]] Fòrtament industrializada, mas amb una industria pesuga en declin dempuèi los ans 1970 → servicis.<ref name="r140">Earl Aaron Reitan, "The Thatcher Revolution", Rowman & Littlefield, 2003. ISBN 978-0-7425-2203-9 (p. 50)</ref> Lo torisme es important. Exportacions: produches farmaceutics, automobilas, petròli brut (Mar del Nòrd, Wytch Farm), motors d'avions, beuregas alcoolizadas.<ref name="r141">"England Exports", EconomyWatch.com. http://mambiz.com/main/?cat=28</ref> Industrias creativas: 7 % del VAB en 2005, +6 % per an de 1997 a 2005.<ref name="r142">"From the Margins to the Mainstream – Government unveils new action plan for the creative industries", DCMS, 9 March 2007. https://web.archive.org/web/20081204131529/http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx</ref> Agricultura: intensiva, mecanizada; 60 % de las necessitats alimentàrias amb 2 % de la populacion activa;<ref name="r143">"World Guide – England – Economy Overview", Intute. https://web.archive.org/web/20090802024219/http://www.intute.ac.uk/worldguide/html/1069_economic.html</ref> dos tèrces d'elevatge, lo rèsta de culturas (blat, òrdi, civada, patanas, bleda-raba sucrièra).<ref name="r144">"Economy of the United Kingdom", PTeducation. https://web.archive.org/web/20091123055028/http://www.pteducation.com/gk/UK.pdf</ref> Pesca importanta. Ressorsas: carbon, petròli, gas natural, estanh, calcari, mineral de fèrre, sal, argila, cauc, gip, plomb, silici.<ref name="r145">"Coal Mines and quarries MineralsUK", MineralsUK. https://web.archive.org/web/20160720145905/http://www.bgs.ac.uk/mineralsUK/mines/coal/home.html</ref> ===Sciéncia e tecnologia=== {{Main|List of English inventions and discoveries|Royal Society}} Figuras: Isaac Newton, Charles Darwin, Robert Hooke, Alan Turing, Stephen Hawking, Edward Jenner, Francis Crick, Joseph Lister, Joseph Priestley, Thomas Young, Christopher Wren, Richard Dawkins. [[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|alt=Bust d'un òme de cabeladura longa e blanca e de vèsta fosca|Sir Isaac Newton es una de las figuras mai influentas de l'istòria de las sciéncias.]] Centre màger de la Revolucion sciéntifica (sègle XVII);<ref name="r146">Gascoin, J. "A reappraisal of the role of the universities in the Scientific Revolution", in Lindberg, David C. and Westman, Robert S., eds (1990), ''Reappraisals of the Scientific Revolution''. Cambridge University Press. p. 248. ISBN 0-521-34804-8.</ref> brèç de la Revolucion industriala. Engenhaires: I. K. Brunel (Great Western Railway, vaporièrs, pònts);<ref name="r147">H. P. Spratt, "Isambard Kingdom Brunel", Nature, 1958</ref> maquina a vapor de Thomas Newcomen.<ref name="r148">Elizabeth H. Oakes, "A to Z of STS scientists", Facts on File Inc, 2002. https://archive.org/details/tozofstsscientis0000oake (p. 214)</ref> George Stephenson (« paire dels camins de fèrre »): Liverpool and Manchester Railway, 1830, primièr camin de fèrre public entre vilas. Matthew Boulton (associat de James Watt): maquina a vapor, moneda modèrna; emprenedor influent.<ref name="r149">Ronald Shillingford (2010). "The History of the World's Greatest- Entrepreneurs: Biographies of Success". p. 64–69</ref> Lo vaccin contra la variòla d'Edward Jenner « sauvèt mai de vidas ... qu'ne foguèron perdudas dins totas las guèrras de l'umanitat dempuèi lo començament de l'istòria escricha. »<ref name="r150">Paul Saunders, "Edward Jenner, the Cheltenham years, 1795–1823", University Press of New England, 1982. https://archive.org/details/edwardjennerchel0000saun (p. 13)</ref> Invencions e descobèrtas: motor a reaccion; primièra maquina de filatura industriala; primièr ordenador e primièr ordenador modèrn; World Wide Web e HTML; primièra transfusion sanguina umana capitada; aspirator motorizat;<ref name="r151">Curt Wohleber, "The Vacuum Cleaner", American Heritage Publishing, Spring 2006. https://web.archive.org/web/20100313170420/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/2006/4/2006_4_4.shtml</ref> tondeusa de gason; cencha de seguretat; aeroglissador; motor electric; maquinas a vapor; evolucion darwiniana; teoria atomica. Newton: gravitacion universala, mecanica newtoniana, calcul infinitesimal; Hooke: lei de l'elasticitat. E tanben lo camin de fèrre a plaques de fonta, lo termosifon, lo tarmac, l'elastic, la ratièra, l'« uèlh de gat » (marcador de rota), lo desvolopament en comun de l'ampola electrica, las locomotivas a vapor, lo semenador modèrn, las tecnicas d'engenhariá de precision.<ref name="r152">"English Inventors and Inventions", English-Crafts.co.uk. http://www.english-crafts.co.uk/history/inventors.htm</ref> Informatica: Charles Babbage<ref name="r153">"Charles Babbage's difference engines and the science museum", Science Museum, 18 July 2023. https://www.sciencemuseum.org.uk/objects-and-stories/charles-babbages-difference-engines-and-science-museum</ref> e Ada Lovelace<ref name="r154">"Ada Lovelace and the Analytical Engine", Bodleian Libraries, University of Oxford, 26 July 2018. https://blogs.bodleian.ox.ac.uk/adalovelace/2018/07/26/ada-lovelace-and-the-analytical-engine</ref> concebèron lo primièr ordenador programable; George Boole, logica booleana;<ref name="r155">"George Boole and the AND OR NOT gates", BBC News, 8 December 2014. https://www.bbc.co.uk/news/blogs-magazine-monitor-30376235</ref> Alan Turing, fondaments de l'informatica e de l'IA;<ref name="r156">"Alan Turing", New Scientist. https://www.newscientist.com/people/alan-turing</ref> Tommy Flowers, Colossus;<ref name="r157">"FLOWERS, TOMMY (1905–1998)", English Heritage. https://www.english-heritage.org.uk/visit/blue-plaques/tommy-flowers</ref> Frederic Williams, Tom Kilburn e Geoff Tootill, Manchester Baby;<ref name="r158">"How a 70-year-old 'Baby' changed the face of modern computing", The University of Manchester, 21 June 2018. https://www.manchester.ac.uk/about/news/how-a-70-year-old-baby-changed-the-face-of-modern-computing</ref> Maurice Wilkes, EDSAC;<ref name="r159">"MAURICE V. WILKES", A M Turing Award. https://amturing.acm.org/award_winners/wilkes_1001395.cfm</ref> Geoffrey Dummer concebèt lo circuit integrat.<ref name="r160">"May 7, 1952: The Integrated Circuit ... What a Concept!", Wired, 7 May 2010. https://www.wired.com/2010/05/0507integrated-circuit-concept-published</ref> La Societat Reiala (de Londres per l'Avançament de la Coneissença Naturala),<ref name="r161">"The formal title as adopted in the royal charter", royalsociety.org. https://royalsociety.org/~/media/Royal_Society_Content/about-us/history/2012-Supplemental-Charter.pdf</ref> acadèmia nacionala de las sciéncias del Reialme Unit, fondada lo 28 de novembre de 1660; la mai ancian institucion sciéntifica nacionala del mond.<ref name="r162">Michael Hunter, "Royal Society". https://www.britannica.com/topic/Royal-Society</ref> Institucion Reiala fondada en 1799 per de sabents, entre los quals Henry Cavendish.<ref name="r163">Gwendy Caroe, "The Royal Institution : an informal history", J. Murray, 1985. ISBN 0-7195-4245-6</ref> John Wilkins: primièra nocion d'un sistèma metric (1668), segon qualques experts.<ref name="r164">"Metric system was British", BBC News, 13 July 2007. http://news.bbc.co.uk/player/nol/newsid_6890000/newsid_6898200/6898274.stm?bw=nb&mp=wm&news=1&ms3=10</ref> Las universitats an de parcs sciéntifics;<ref name="r165">Castells, M.; Hall, P.; Hall, P.G. (2004). ''Technopoles of the World: the Making of Twenty-First-Century Industrial Complexes''. London: Routledge. pp. 98–100. ISBN 0-415-10015-1.</ref> Cambridge es lo clúster de recèrca mai intensiu del mond per las sciéncias e la tecnologia.<ref name="r166">"Cambridge remains most intensive science and technological cluster in the world", University of Cambridge, 20 September 2023. https://www.cam.ac.uk/research/news/cambridge-remains-most-intensive-science-and-technological-cluster-in-the-world</ref> 2022: lo Reialme Unit produsiguèt 6,3 % dels articles sciéntifics mondials e 10,5 % de las citacions (tresen, aprèp los Estats Units e China).<ref name="r167">"International comparison of the UK research base, 2022". https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1078073/international-comparison-uk-research-base-2022-accompanying-note.pdf</ref> Revistas: ''Nature'', ''British Medical Journal'', ''The Lancet''. Lo Ministèri de la Sciéncia, de l'Innovacion e de la Tecnologia es respònsable de la sciéncia.<ref name="r168">"Department for Science, Innovation and Technology", GOV.UK. https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-science-innovation-and-technology</ref> ===Transpòrts=== {{Main|Transport in England}} Lo Ministèri dels Transpòrts (secretari d'Estat als Transpòrts) supervisa los transpòrts. Infrastructura densa e modèrna. Rotas: A1 Great North Road (Londres–Newcastle–frontièra escossesa; en granda part autorota);<ref name="r169">UK Parliament, "Department for Transport annual report", Stationery Office, 2007. ISBN 978-0-10-170952-1 (p. 175)</ref> M6 l'autorota mai longa, 232 milas (de Rugby a la frontièra anglo-escossesa); M1 Londres–Leeds; M25 alentorn de Londres; M60 alentorn de Manchester; M4 Londres–Galas del Sud; M62 Liverpool–Manchester–Yorkshire de l'Èst; M5 Birmingham–Bristol–Sud-Oèst. [[File:St Pancras Railway Station 2012-06-23.jpg|thumb|alt=Edifici de pèira ròsa amb una nauta torre de relòtge dins un canton|Londres St Pancras International es un dels principals centres de transpòrt intèrne e internacional de Londres, amb de servicis ferroviaris de proximitat e a grand velocitat dins tot lo Reialme Unit e cap a Paris, Lille e Brussèlas.]] Los autobuses son espandits: Arriva, FirstGroup, Go-Ahead Group, Mobico Group, Rotala, Stagecoach Group. Lo transpòrt rapid per autobús comencèt amb la Runcorn Busway, 1971.<ref name="r170">Lewis Lesley, "Runcorn – A Rapid Transit New Town?", Built Environment, 1983</ref><ref name="r171">"Runcorn New Town – 7.3 Transport", rudi.net. http://www.rudi.net/books/3346</ref> Los autobuses ròges de dos estatges de Londres son un simbòl anglés. Rèsta Nacionala de Bicicletas (National Cycle Route). Camin de fèrre: lo mai ancian del mond; de camins de fèrre de passatgièrs dempuèi 1825.<ref name="r172">"27 September 1825 – Opening of the Stockton and Darlington Railway", The Stockton and Darlington Railway. http://www.moorerail.com/history/timeline1825.asp</ref> La màger part de la ret de 10 000 milas de Bretanha es en Anglatèrra. Tunèl jos la Marga (1994): Eurostar, LeShuttle cap a França e Belgica. Great British Railways: organisme public previst per supervisar lo camin de fèrre a partir de 2024. L'Office of Rail and Road regula l'economia e la seguretat.<ref name="r173">"Home page Office of Rail and Road", orr.gov.uk. https://www.orr.gov.uk/home</ref> Crossrail: lo mai grand projècte de construccion d'Euròpa, còst projectat de £15 miliards, dobèrt en 2022.<ref name="r174">"Crossrail's giant tunnelling machines unveiled", BBC News, 2 January 2012. https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-16289051</ref> High Speed 2 en construccion dempuèi 2019.<ref name="r175">"HS2: When will the line open and how much will it cost?", BBC, 11 February 2020. https://www.bbc.co.uk/news/uk-16473296</ref> Transpòrt urban rapid: Metrò de Londres e Tyne and Wear Metro (Newcastle, Gateshead, Sunderland).<ref name="r176">Peter White, "Public transport", Taylor & Francis, 2002. ISBN 978-0-415-25772-5 (p. 63)</ref> Tramvias: Manchester Metrolink, Sheffield Supertram, West Midlands Metro, Nottingham Express Transit, Tramlink (Londres del Sud). Aeropòrt màger: Heathrow, segond del mond per los passatgièrs internacionals.<ref name="r177">"Delta Expects New Slots To Foster Growth At Heathrow Airport", The Wall Street Journal, 23 February 2011. https://www.wsj.com/article/BT-CO-20110223-710213.html</ref> Bacs: de Liverpool cap a Irlanda e l'illa de Man; de Hull cap als Païses Bas e a Belgica.<ref name="r178">David Else, "Inghilterra", EDT srl, 2007. ISBN 978-88-6040-136-6 (p. 781)</ref> Environ 4 400 milas de vias navigablas (la mitat d'elas de la Canal & River Trust); lo transpòrt per aiga es fòrça limitat. La Tamisa es la via d'aiga principala; lo pòrt de Tilbury (estuari de la Tamisa) es un dels tres pòrts màgers del Reialme Unit. ===Energia=== {{Main|Energy in the United Kingdom}} Los govèrns s'engatjèron a reduire las emissions de CO₂. Lo Reialme Unit es un dels melhors sites d'Euròpa pel vent; l'energia eolica es sa font que creis lo mai ràpidament;<ref name="r179">"BBC – Weather Centre – Climate Change – Wind Power", bbc.co.uk. https://www.bbc.co.uk/climate/adaptation/wind_power.shtml</ref><ref name="r180">"UK Renewable Energy Roadmap Crown copyright, July 2011". https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/48128/2167-uk-renewable-energy-roadmap.pdf; "RenewableUK News website article". http://www.renewableuk.com/en/news/renewableuk-news.cfm/electricity-needs-of-more-than-a-quarter-of-uk-homes-powered-by-wind-in-2014</ref> 26,8 % de l'electricitat del Reialme Unit en 2022.<ref name="r181">"Britain produced record amount of wind power in 2022, National Grid says", Reuters, 6 January 2023. https://www.reuters.com/business/energy/britain-produced-record-amount-wind-power-2022-national-grid-2023-01-06/</ref> Hornsea 2, lo mai grand parc eolian en mar del mond, a environ 89 km de la còsta de Yorkshire.<ref name="r182">"The world's biggest offshore wind farm is now fully operational", CNBC, September 2022. https://www.cnbc.com/2022/09/01/huge-offshore-wind-farm-hornsea-2-is-fully-operational-orsted-says.html</ref> Climate Change Act 2008: ample majoritat transpartidària; primièr objectiu nacional juridicament contraignent al mond per la mitigacion del cambiament climatic.<ref name="r183">"What is the 2008 Climate Change Act?", Grantham Research Institute on climate change and the environment. https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/explainers/what-is-the-2008-climate-change-act/</ref> La politica energetica visa a limitar las emissions en responent a la demanda; lo mix energetic cambia segon las ressorsas, la tecnologia e los còsts.<ref name="r184">Darrell Proctor, "UK Undergoing 'Remarkable Shift' in Power Generation", POWER Magazine, 24 November 2020. https://www.powermag.com/uk-undergoing-remarkable-shift-in-power-generation/</ref> Respònsable: Ministèri de la Seguretat Energetica e del Zèro Net.<ref name="r185">"Department for Energy Security & Net Zero – GOV.UK", gov.uk. https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-energy-security-and-net-zero</ref> Lo ministre d'Estat a las Entrepresas, a l'Energia e a la Creissença Pròpria cobrís las finanças verdas, la sciéncia e l'innovacion climaticas e la produccion a bassa emission de carbòni.<ref name="r186">"Minister of State (Minister for Business, Energy and Clean Growth) – GOV.UK", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/minister-of-state--75#responsibilities</ref> 2024: lo Reialme Unit èra 5en sus 180 a l'Indèx de Performança Environamentala.<ref name="r187">"2024 Environmental Performance Index", Environmental Performance Index. https://web.archive.org/web/20240710023935/https://epi.yale.edu/measure/2024/EPI</ref> Lei: zèro emission nèta en 2050.<ref name="r188">"UK net zero target", Institute for Government, 20 April 2020. https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainers/net-zero-target</ref> ==Santat== {{Main|Healthcare in England}} [[File:Sir W.H. Beveridge, head-and-shoulders portrait, facing left.jpg|thumb|Lo rapòrt de William Beveridge de 1942, ''Social Insurance and Allied Services'', serviguèt de basa a l'Estat providéncia aprèp la Segonda Guèrra mondiala.]] NHS: sistèma finançat per l'Estat, que balha la màger part dels suènhs de santat. Comencèt lo 5 de julhet de 1948 (National Health Service Act 1946), sus la basa del Rapòrt Beveridge (William Beveridge).<ref name="r189">"BBC History on William Beveridge", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/beveridge_william.shtml</ref> Finançat per la fiscalitat generala e l'Assegurança Nacionala;<ref name="r190">"NHS Expenditure in England", House of Commons Library. http://www.parliament.uk/commons/lib/research/briefings/snsg-00724.pdf</ref> en majoritat gratuit al moment de l'utilizacion; de gents pagan per qualques servicis: examens de la vista, suènhs dentaris, ordenanças, suènhs personals.<ref name="r191">"Check what help you could get to pay for NHS costs", National Health Service (England). https://check-for-help-paying-nhs-costs.nhsbsa.nhs.uk/start</ref> Lo Ministèri de la Santat (secretari d'Estat a la Santat) es respònsable; £98,6 miliards depensats en 2008–2009, mai que mai pel NHS.<ref name="r192">"Budget 2008, Chapter C", HM Treasury, 3 March 2008. http://www.hm-treasury.gov.uk/media/7/3/bud08_chapterc.pdf</ref> Lo General Medical Council, lo Nursing and Midwifery Council e los Royal Colleges son a l'escala de tot lo Reialme Unit. Esperança de vida: 77,5 ans (òmes), 81,7 (fremas), la mai nauta dels quatre païses del Reialme Unit.<ref name="r193">Office for National Statistics, "Life expectancy", statistics.gov.uk. http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?ID=168</ref> Lo sud a una esperança de vida mai nauta que lo nòrd, mas l'escart se redutz: Nòrd-Èst +6,0 ans e Nòrd-Oèst +5,8 ans entre 1991–1993 e 2012–2014.<ref name="r193" /> ==Demografia== {{Main|Demographics of England}} ===Populacion=== {{Main|English people.|English diaspora|Cornish people|List of urban areas in the United Kingdom}} [[File:England counties population (crop).png|thumb|alt=Mapa d'Anglatèrra amb de regions ombradas en diferentas nuanças de blau.|Los comtats metropolitans e non metropolitans, coloriats segon la populacion]] [[File:England and Wales population cartogram districts.svg|thumb|Populacion d'Anglatèrra e del País de Galas per zònas administrativas. Lor talha mòstra lor populacion, amb una causida aproximacion. Cada grop de carrats de la legenda representa 20 % del nombre total de districtes.]] Mai de 56 milions d'abitants; país mai poblat del Reialme Unit, 84 % del total.<ref name="r5" /> Seriá lo 26en país del mond per la populacion s'es considerat coma un tot.<ref name="r194">United Nations Department of Economic and Social Affairs, "World Population Prospects: Analytical Report for the 2004", United Nations. https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm</ref> Los Anglés son de Britanics.<ref name="r195">Office for National Statistics, "Ethnicity and National Identity in England and Wales 2011", Statistics.gov.uk, 2011. https://web.archive.org/web/20160124090812/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html</ref> Diaspòra dins las zònas de l'ancian Empèri: Estats Units (environ 50 milions declaravan una ascendéncia anglesa, 1980),<ref name="r196">"Shifting Identities – statistical data on ethnic identities in the US", American Demographics, 2001. https://web.archive.org/web/20050602015338/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m4021/is_2001_Dec_1/ai_80408799</ref> Canadà (environ 6,5 milions),<ref name="r197">"Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories", Statistics Canada, 2 April 2008. https://web.archive.org/web/20190106221808/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Table=2&Data=Count&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000</ref> Austràlia (environ 70 % declarèron en 1999 una origina anglocèltica),<ref name="r198">Centre for Population and Urban Research, Monash University, "Australian Population: Ethnic Origins". https://web.archive.org/web/20050415074055/http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n4/v7n4_3price.pdf</ref> Chile (environ 420 000 d'origina anglesa, encara que jamai dins l'Empèri).<ref name="r199">"Inmigración británica en Chile", Galeon.com. https://web.archive.org/web/20090822074242/http://www.galeon.com/typepad/</ref> Dempuèi la fin dels ans 1990, fòrça Anglés emigrèron cap a Espanha.<ref name="r200">Jason Burke, "An Englishman's home is his casa as thousands go south", The Guardian, 9 October 2005. https://www.theguardian.com/world/2005/oct/09/spain.spain; Alan Travis, "Record numbers leave the country for life abroad", The Guardian, 16 November 2007. https://www.theguardian.com/society/2007/nov/16/emigration</ref> La prosperitat del Sud-Èst d'Anglatèrra atrai de migrants economics d'autras regions del Reialme Unit.<ref name="r195" /> Immigracion irlandesa importanta.<ref name="r201">"One in four Britons claim Irish roots", BBC News, 16 March 2001. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1224611.stm</ref> Residents d'origina etnicament europèa: 81,7 % (blancs britanics, Alemands,<ref name="r202">"British Immigration Map Revealed", BBC News, 7 September 2005. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4218740.stm</ref> Polonés<ref name="r195" /> e mai), contra 94,1 % en 1991.<ref name="r195" /><ref name="r203">"Population of England and Wales", Gov.uk, 22 December 2022. https://www.ethnicity-facts-figures.service.gov.uk/uk-population-by-ethnicity/national-and-regional-populations/population-of-england-and-wales/latest/</ref> Dempuèi los ans 1950, migrants de las ancianas colonias: environ 7 % an una origina del subcontinent indian (Índia, Paquistan, Bangladesh);<ref name="r203" /><ref name="r202" /> 0,7 % chinés;<ref name="r203" /><ref name="r202" /> 0,6 % arabes;<ref name="r203" /> 4,0 % negres (Africa e Carib);<ref name="r203" /><ref name="r202" /> 2,9 % mestissats o d'origina mesclada.<ref name="r203" /> Part dels mainatges de las escòlas primàrias de minoritats etnicas: 22 % (2007),<ref name="r204">Graeme Paton, "One fifth of children from ethnic minorities", The Daily Telegraph, 1 October 2007. https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html</ref> 26,5 % (2011).<ref name="r205">Jessica Shepherd, "Almost a quarter of state school pupils are from an ethnic minority", The Guardian, 22 June 2011. https://www.theguardian.com/education/2011/jun/22/quarter-state-school-pupils-from-ethnic-minority</ref> Environ la mitat de l'aumentacion de la populacion de 1991–2001 èra deguda a l'immigracion.<ref name="r206">David Leppard, "Immigration rise increases segregation in British cities", The Times, 10 April 2005. https://web.archive.org/web/20080211185641/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece</ref> Una sola minoritat nacionala indigèna: los Cornics (Cornish people), reconeguda en virtut de la Convencion-quadre pel Respècte de las Minoritats Nacionalas en 2014.<ref name="r207">"Cornish people formally declared a national minority along with Scots, Welsh and Irish", The Independent, 23 April 2014. https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/cornish-people-formally-declared-a-national-minority-along-with-scots-welsh-and-irish-9278725.html</ref> ===Lenga=== {{Main|Languages of the United Kingdom|English language in England}} {| class="wikitable" ! Lenga !! Locutors nadius (en milierats)<ref name="r208">[http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/QS204EW/view/2092957699?cols=measures QS204EW – Main language] , Office for National Statistics 2011 Census. Retrieved 21 July 2015.</ref> |- | Anglés || 46 937 |- | Polonés || 529 |- | Panjabi || 272 |- | Urdú || 266 |- | Bengalí || 216 |- | Gujaratí || 212 |- | Arabi || 152 |- | Francés || 145 |- | Portugués || 131 |- | Galés || 8 |- | Còrnic || 0,6 |- | Autras || 2 267 |- | '''Populacion''' || 51 006 |} L'anglés nasquèt en Anglatèrra e demòra la lenga principala; es largament parlat dins lo mond.<ref name="r209">Mauro E. Mujica, "English: Not America's Language?", The Globalist, 19 June 2003. https://web.archive.org/web/20080117232711/http://www.theglobalist.com/DBWeb/StoryId.aspx?StoryId=3229</ref> Recensament de 2011: parlat plan o fòrça plan per 98 % de la populacion.<ref name="r210">"QS205EW – Proficiency in English", Office for National Statistics 2011 census. http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/QS205EW/view/2092957699?cols=measures</ref> L'ensenhament de l'anglés es una activitat economica importanta. Cap de lei impausa pas una lenga oficiala;<ref name="r211">"English language history", Yaelf. https://web.archive.org/web/20100213214406/http://www.yaelf.com/history.shtml</ref> l'anglés es la sola lenga utilizada pels afars oficials. Fòrça accents regionals distintes. Lo còrnic s'escantiguèt coma lenga de comunautat al sègle XVIII, puèi foguèt revitalizat;<ref name="r212">Government Offices for the English Regions, "Cornish language", gos.gov.uk. http://www.gos.gov.uk/gosw/culturehome/heritage/cornish/?view=Standard; "The Cornish Language Development Project – Evaluation – Final Report", Hywel Evans, Aric Lacoste / ERS. https://web.archive.org/web/20131007054626/http://www.magakernow.org.uk/idoc.ashx?docid=d9bd1b63-0135-47b1-8edf-4a5e9358da06&version=-1</ref> es protegit per la Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias;<ref name="r213">"South West – Cornish Language", Government Office South West. http://www.gos.gov.uk/gosw/culturehome/heritage/cornish/</ref> parlat per 0,1 % de las personas en Cornoalha;<ref name="r214">"On being a Cornish "Celt": changing Celtic heritage and traditions", University of Exeter. https://ore.exeter.ac.uk/articles/conference_contribution/On_being_a_Cornish_Celt_changing_Celtic_heritage_and_traditions_in_Cornwall/29688890?file=56691116</ref> ensenhat dins qualques escòlas.<ref name="r215">Emily Dugan, "The Cornish: They revolted in 1497, now they're at it again", The Independent, 6 September 2009. https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/the-cornish-they-revolted-in-1497-now-theyre-at-it-again-1782535.html; "Cornish in Schools", Cornish Language Partnership, 2009. http://www.magakernow.org.uk/default.aspx?page=336</ref> Las escòlas publicas ensenhan una segonda o una tresena lenga a partir de sèt ans (lo francés, l'espanhòl e l'alemand son las mai comunas).<ref name="r216">Anthea Lipsett, "Number of primaries teaching foreign languages doubles", The Guardian, 26 June 2008. https://www.theguardian.com/education/2008/jun/26/schools.uk2</ref> 2007: environ 800 000 escolans parlavan una lenga estrangièra a l'ostal (lo panjabi e l'urdú, las mai comunas).<ref name="r204" /> Aprèp lo recensament de 2011, lo polonés es la lenga principala aprèp l'anglés.<ref name="r217">Robert Booth, "Polish becomes England's second language", The Guardian, 30 January 2013. https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/30/polish-becomes-englands-second-language</ref> 2022: la lenga dels signes britanica venguèt una lenga oficiala d'Anglatèrra (British Sign Language Act 2022).<ref name="r218">"British Sign Language gets official status after 19 years of campaigning", ITV News, 6 May 2022. https://www.itv.com/news/westcountry/2022-05-06/were-finally-recognised-british-sign-language-gets-official-status</ref> ===Religion=== {{Main|Religion in England|History of Christianity in England}} Recensament de 2021: 46,3 % cristians, 36,7 % sens religion, 6,7 % musulmans, 4,3 % d'autras religions, 6 % sens responsa.<ref name="r219">"Table KS209EW 2011 Census: Religion, local authorities in England and Wales", Office for National Statistics, 11 December 2012. http://www.ons.gov.uk/file?uri=/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/2011censuskeystatisticsforlocalauthoritiesinenglandandwales/r21ewrttableks209ewladv1_tcm77-290705.xls</ref> Lo cristianisme es la religion la mai practicada. Glèisa establida: la Glèisa d'Anglatèrra,<ref name="r220">"Church of England", BBC. https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/cofe/cofe_1.shtml</ref> que quitèt la comunion amb Roma dins los ans 1530 quand Enric VIII poguèt pas faire anullar son maridatge amb Catarina d'Aragon; se considèra a l'encòp catolica e protestanta.<ref name="r221">"In depth history of the Church of England", Church of England. https://www.churchofengland.org/about-us/history/detailed-history.aspx</ref> Tradicions de Nauta Glèisa e de Bassa Glèisa; qualques anglocatolics (movement tractarian). Lo monarca n'es lo governador suprèm; environ 26 milions de membres baptizats (la màger part pas de practicants regulars). 2016: 19,8 % d'Anglatèrra e del País de Galas se declaravan anglicans.<ref name="r222">"St Mary's Study Finds London Most Religious Area in England and Wales", St Mary's University, Twickenham, London. https://www.stmarys.ac.uk/news/2016/st-marys-study-finds-london-most-religious-area-in-england-and-wales</ref><ref name="r223">"Contemporary Catholicism in England and Wales", www.stmarys.ac.uk. https://web.archive.org/web/20260102051653/https://www.stmarys.ac.uk/research/centres/benedict-xvi/contemporary-catholicism.aspx</ref> Fa part de la Comunion anglicana; l'arquevèsque de Canterbury n'es lo cap simbolic.<ref name="r224">"Global Anglicanism at a Crossroads", PewResearch.org, 19 June 2008. http://pewresearch.org/pubs/896/global-anglicanism-at-a-crossroads</ref> Edificis istorics: abadiá de Westminster, York Minster, catedrala de Durham, catedrala de Salisbury. [[File:Westminster Abbey, west facade, August 2014.jpg|thumb|L'abadiá de Westminster es un exemple remarcable d'arquitectura gotica anglesa. La coronacion del monarca britanic se debana tradicionalament a l'abadiá.]] Segonda: la Glèisa Catolica; organizada sus una basa Anglatèrra–País de Galas dempuèi l'Emancipacion Catolica, 4,5 milions de membres;<ref name="r225">"People here 'must obey the laws of the land'", The Daily Telegraph, 9 February 2008. https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1578212/People-here-must-obey-the-laws-of-the-land.html</ref> 8,3 % se declaravan catolics en 2016.<ref name="r222" /><ref name="r223" /> Un sol papa anglés, Adrian IV; Beda, Anselm e John Henry Newman son Doctors de la Glèisa. Tresena: lo metodisme (nascut de l'anglicanisme gràcias a John Wesley;<ref name="r226">"The Methodist Church", BBC News. https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/subdivisions/methodist_1.shtml</ref> popular dins las vilas tèxtilas de Lancashire e de Yorkshire e entre los minaires d'estanh de Cornoalha).<ref name="r227">"An Independent Academic Study on Cornish". http://www.linguae-celticae.org/dateien/Independent_Study_on_Cornish_Language.pdf</ref> Autres non conformistas: Baptistas, Quacres, Congregacionalistas, Unitarians, Armada de la Salut.<ref name="r228">Hugh McLeod, "The Cambridge History of Christianity, Volume 9, World Christianities c.1914–c.2000", Cambridge University Press, 2006. ISBN 9780521815000</ref> Sant patron: Sant Jòrdi (la crotz de la bandièra).<ref name="r229">"United Kingdom – History of the Flag", FlagSpot.net. http://flagspot.net/flags/gb-hist.html</ref> Autres sants: Cuthbert, Edmund, Alban, Wilfrid, Aidan, Eduard lo Confessor, John Fisher, Thomas More, Petroc, Piran, Margaret Clitherow, Thomas Becket. Los Jusieus: minoritat dempuèi 1070, expulsats en 1290 (Edicte d'Expulsion), readmés en 1656.<ref name="r230">"From Expulsion (1290) to Readmission (1656): Jews and England", Goldsmiths.ac.uk. https://web.archive.org/web/20110721183112/http://www.gold.ac.uk/media/350th-anniversary.pdf</ref> Dempuèi los ans 1950, l'immigracion faguèt créisser las autras religions: l'islam representa environ 5 % de la populacion;<ref name="r231">Office for National Statistics, "Religion", Statistics.gov.uk. http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=8301</ref> l'indoïsme, lo sikhisme e lo budisme, 2,8 % amassa (venguts d'Índia e d'Asia del Sud-Èst).<ref name="r231" /> Pichona minoritat paganà (Wicca, Druïdisme, Heathenry): al recensament de 2011, environ 53 172 personas se declaravan paganas, entre las qualas 11 026 Wiccans (solament las declaracions estrictas son comptadas).<ref name="r10" /> 24,7 % declarèron pas cap de religion (14,6 % en 2001);<ref name="r10" /> los taus mai nauts: Norwich 42,5 %, Brighton and Hove 42,4 %. ==Educacion== {{Main|Education in England}} Lo Ministèri de l'Educacion es respònsable dels joves fins a 19 ans.<ref name="r232">Liam Gearon, "Education in the United Kingdom", David Fulton, 2002. ISBN 978-1-85346-715-8 (p. 246)</ref> Escòlas finançadas per l'Estat: environ 93 % dels escolans.<ref name="r233">Anne West, "Underachievement in schools", Routledge, 2003. ISBN 978-0-415-24132-8 (p. 28)</ref> Lo secretari d'Estat a l'Educacion n'es respònsable.<ref name="r234">"Secretary of State for Education", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-education</ref> De 3 a 5 ans: escòla maternala o classa de recepcion de l'Early Years Foundation Stage; de 5 a 11 ans: primària; de 11 a 16 ans: segondària. Las escòlas publicas devon ensenhar lo Curriculum Nacional: literatura anglesa, lenga anglesa, matematicas, sciéncias, art e design, cobertura civica, istòria, geografia, educacion religiosa, design e tecnologia, informatica, lengas ancianas e modèrnas, musica, educacion fisica.<ref name="r235">"The national curriculum: Overview", GOV.UK. https://www.gov.uk/national-curriculum</ref> [[File:Radcliffe Camera by Fenlio.jpg|thumb|L'Universitat d'Oxford foguèt fondada en 1096, çò que ne fa la segonda mai ancian universitat del mond.]] L'estudi PISA (OCDE) classa los joves britanics de 15 ans 13ens en lectura, matematicas e sciéncias; mejana de 503,7 contra 493 per l'OCDE.<ref name="r236">"PISA 2018 Results Combined Executive Summaries", OECD, 2019. https://www.oecd.org/pisa/Combined_Executive_Summaries_PISA_2018.pdf</ref> La màger part de las escòlas segondàrias son comprehensivas; las grammar schools seleccionan a l'entrada amb l'eleven-plus. Environ 7,2 % frequentan d'escòlas privadas;<ref name="r237">"Independent Schools in the United Kingdom", MSN Encarta, 2009. https://web.archive.org/web/20090829163013/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761580406/Independent_Schools_in_the_United_Kingdom.html</ref> i a fòrça escòlas confessionalas publicas.<ref name="r238">"Faith Schools in the UK: What Parents Need to Know", The Good Schools Guide, 2026-09-23. https://www.goodschoolsguide.co.uk/uk-schools/advice/faith-schools-in-the-uk</ref> Ofsted supervisa las escòlas publicas, l'Independent Schools Inspectorate las escòlas privadas.<ref name="r239">Liam Gearon, "Education in the United Kingdom", David Fulton, 2002. ISBN 978-1-85346-715-8 (p. 102)</ref> Aprèp l'escolaritat obligatòria: GCSEs; dos ans d'ensenhament superior (sovent dins de colleges de sixth form); A-levels (basa de las demandas universitàrias); aprendissatges, T-levels, BTEC, NVQ; colleges terciaris (academics e professionals).<ref name="r240">Judith Watson, "The Social Effects of Travel to Learn Patterns – A Case Study of 16–19 Year Olds in London", Local Economy: The Journal of the Local Economy Policy Unit, 2009. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02690940903166971</ref> ===Ensenhament superior=== Universitat a partir de 18 ans per un diplòma academic. Mai de 90 universitats, totas publicas levat una. Lo Ministèri dels Afars, de l'Innovacion e de las Competéncias es respònsable.<ref name="r241">United Kingdom Parliament, "Innovation, Universities, Science and Skills Committee Contents", publications.parliament.uk. https://publications.parliament.uk/pa/cm200809/cmselect/cmdius/170/17004.htm</ref> Prèstes d'estudiant per las taxas d'ensenhament e las despensas de vida (los estudiants anglés pagan de taxas, mai tanben en Escòcia; los estudiants escossés en Escòcia an las taxas pagadas pel Parlament d'Escòcia).<ref name="r242">"Financial support for higher education students", House of Commons Library, 31 January 2024. https://commonslibrary.parliament.uk/cost-of-living-support-for-students/</ref> Licéncia generalament de 3 ans; diplòma de tresen cicle de 1 an; doctorat de 3 ans o mai.<ref name="r243">"The Frameworks for Higher Education Qualifications of UK Degree-Awarding Bodies", November 2014. https://web.archive.org/web/20160305083730/http://www.qaa.ac.uk/en/Publications/Documents/qualifications-frameworks.pdf</ref> Classament QS 2024: Cambridge, Oxford, Imperial College London, University College London dins los dètz primièrs. Cambridge (1209) e Oxford (1096): las mai ancianas del mond de lenga anglesa.<ref name="r244">"QS World University Rankings 2023 Top Universities", QS Quacquarelli Symonds Limited, February 2017. https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2023</ref> LSE: descricha coma l'establiment de sciéncias socialas lo mai important del mond.<ref name="r245">Ben Hoyle, "The Sunday Times Good University Guide 2007 – Profile for London School of Economics", The Times, 23 September 2007. https://web.archive.org/web/20110905160854/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/education/sunday_times_university_guide/article2496158.ece</ref> London Business School: lo MBA classat melhor del mond pel ''Financial Times'' (2010).<ref name="r246">"FT Global MBA Rankings", Financial Times. https://web.archive.org/web/20110829050814/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/global-mba-rankings</ref> Classas de diplòmas: first, upper second, lower second, third, unclassified.<ref name="r243" /> King's School Canterbury e King's School Rochester: las escòlas mai ancianas del mond de lenga anglesa.<ref name="r247">Frederick A.M. Webster, "Our great public schools: their traditions, customs and games", Ward, Lock, 1937. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.180095 (p. 383)</ref> Escòlas de pagament: Winchester College, Eton, St Paul's, Harrow, Rugby.<ref name="r248">Roy Lowe, "The English school", Taylor & Francis, 1971. ISBN 978-0-7100-6882-8 (p. 317)</ref> ==Cultura== {{Main|Culture of England|English Renaissance}} ===Arquitectura=== {{Main|Architecture of England}} Pèiras dreitas preïstoricas: Stonehenge, Devil's Arrows, Rudston Monolith, Castlerigg.<ref name="r249">"The Prehistoric Sites of Great Britain", Stone-Circles.org.uk. https://web.archive.org/web/20180929001010/http://www.stone-circles.org.uk/stone/index.htm</ref> Epòca romana: basilicas, banhs, amfiteatres, arcs de triomf, vilas, temples, rotas, fòrts, aqüeducs;<ref name="r250">"Ancient Roman architecture in England and Wales", Castles.me.uk. https://web.archive.org/web/20091212033420/http://www.castles.me.uk/ancient-roman-architecture-england-wales.htm</ref> foguèron fondadas Londres, Bath, York, Chester, St Albans; Mur d'Adrian; Banhs romans de Bath.<ref name="r250" /> [[File:Bodiam-castle-10My8-1197.jpg|thumb|alt=Un castèl de plan carrat cernat d'un valat ple d'aiga. A de torres rondas als cantons e un aspècte menaçant.|Lo castèl de Bodiam es un castèl del sègle XIV cernat de valats, près de Robertsbridge, en Sussex de l'Èst.]] Naut Edat Mejana: bastiments laïcs simples en fusta e en palha; bastiments ecclesiastics: monaquisme hiberno-saxon,<ref name="r251">Bertram Colgrave, "Two lives of Saint Cuthbert", Cambridge University Press, 1985. ISBN 978-0-521-31385-8 (p. 326)</ref><ref name="r252">Nikolaus Pevsner, "An outline of European architecture", University of Michigan, 1942. ISBN 978-0-14-061613-2 (p. 14)</ref> basilica paleocristiana, pilastres, arcaturas cegas, colonetas en balustre, dobertas de cap triangular. Aprèp 1066: castèls (Tour de Londres, Warwick, Durham, Windsor). Plantagenèts: gotic anglés (catedrala de Canterbury, abadiá de Westminster, York Minster),<ref name="r253">T.D. Atkinson, "English Architecture", Read Books, 2008. ISBN 978-1-4097-2581-7 (p. 189)</ref> castèls, palais, grandas demòras, universitats, glèisas parroquialas. Tudor: arc Tudor a quatre centres, ostals de bauç e d'argila. Aprèp la Renaissença: barroc anglés (Christopher Wren).<ref name="r254">Kerry Downes, "Christopher Wren", Oxford University Press, 2007. ISBN 978-0-19-921524-9 (p. 17)</ref> Georgian: refinat, palladian (Royal Crescent, Bath). Victorian: renaissença gotica; Crystal Palace. Modernisme dempuèi los ans 1930, sovent controversat (Norman Foster, Richard Rogers); resisténcia tradicionalista (Poundbury, Dorset, del Prince Carles;<ref name="r255">"Architects to hear Prince appeal", BBC News, 12 May 2009. http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8045027.stm</ref> Raymond Erith, Francis Johnson, Quinlan Terry). ===Jardins=== {{Main|English garden}} Lo jardin paisagièr, desvolopat per Capability Brown, faguèt tendéncia al nivèl internacional; lo jardinatge e la visita dels jardins son tipicament anglés. Natura idealizada: lacs, pelosas ondulantas, bosquets, temples classics, ruïnas goticas, pònts, idili pastoral dins las grandas demòras de campanha.<ref name="r256">"Gardens through time", English Heritage. https://www.english-heritage.org.uk/learn/histories/gardens-through-time/</ref> Lo jardin paisagièr èra una « òbra d'art viva » quand dobriguèt dins los ans 1750.<ref name="r257">"The history of the house at Stourhead", National Trust. https://www.nationaltrust.org.uk/stourhead/features/the-history-of-stourhead</ref> Imitat pel jardin paisagièr francés e a Pavlovsk (Sant Petersborg) a la fin del sègle XVIII; influencièt los parcs publics del sègle XIX dins lo mond.<ref name="r258">Lucia Impelluso, ''Jardins, potagers et labyrinthes'', Mondatori Electra, Milan</ref> English Heritage e lo National Trust preservan de jardins e de parcs;<ref name="r259">"Gardens & parks", National Trust. https://www.nationaltrust.org.uk/gardens-and-parks</ref> RHS Chelsea Flower Show, que seriá la mai granda mòstra de jardinatge del mond.<ref name="r260">"RHS Chelsea Flower Show", rhs.org.uk. http://www.rhs.org.uk/shows-events/rhs-chelsea-flower-show</ref> ===Folclòre=== {{Main|English folklore}} [[File:The King joins the hands of Robin Hood and Maid Marian.jpg|thumb|Robin dels Bòscs e Maid Marian amb Richard I d'Anglatèrra]] Desvolopat al cors dels sègles; qualques personatges son nacionals, la màger part regionals. Èsters: pixies, gigants, elfes, ogres, trolls, gòblins, nans. Antics: Offa d'Angeln, Wayland lo Fabre;<ref name="r261">Charles Francis Keary, "Outlines of primitive belief among the Indo-European races", C Scribner's Sons, 1882. https://archive.org/details/outlinesprimiti02keargoog (p. 50)</ref> aprèp los Normands: Robin dels Bòscs, los Merry Men, lo Shèrif de Nottingham.<ref name="r262">A.J. Pollard, "Imagining Robin Hood", Routledge, 2004. https://archive.org/details/imaginingrobinho00poll (p. 272)</ref> Naut Edat Mejana: los racontes brittonics venguèron lo mite arturian (Artús, Camelot, Excalibur, Merlin, Taula Redonda, Lancelot) a partir de fonts anglonormandas, galesas e francesas;<ref name="r263">Michael Wood, "King Arthur, 'Once and Future King'", BBC News. https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/arthur_03.shtml</ref><ref name="r264">NJ Higham, "King Arthur: myth-making and history", Routledge, 2002. ISBN 978-0-415-21305-9 (p. 25)</ref><ref name="r265">John Koch, "Celtic Culture: A Historical Encyclopedia", ABC-CLIO, 2006. ISBN 978-1-85109-440-0 (p. 732)</ref> centrat sus l'''Historia Regum Britanniae'' de Geoffrey de Monmouth. Benlèu promogut per l'elita normanda per legitimar son poder, car l'istòria anglosaxona èra pas adaptada tant que Edgar l'Ætheling e l'Ostal de Dunkeld èran actius.<ref name="r266">Norris Lacy, "The Arthurian Encyclopedia", Garland Pub, 1986. https://archive.org/details/arthurianencyclo0000unse (p. 649)</ref> Michael Wood: Artús venguèt « un simbòl de l'istòria britanica – una manièra d'explicar la matèria de Bretanha, la relacion entre los Saxons e los Celtas ».<ref name="r263" /> Qualques figuras folclòricas se basan sus de personatges istorics.<ref name="r267">Katharine Briggs, "A Dictionary of British Folk-tales in the English Language", Routledge, 2004. ISBN 978-0-203-39737-4 (p. 26)</ref> 5 de novembre: Bonfire Night (Conspiracion de la Polvera, Guy Fawkes). Activitats folclòricas: danças morris, danças del maipòl, Rapper sword (Nòrd-Èst), dança de l'Espasa Longa (Yorkshire), Mummers Plays, bottle-kicking (Leicestershire), cheese-rolling a Cooper's Hill.<ref name="r268">Robert Withington, "English Pageantry; An Historical Outline", Read Books, 2008. ISBN 978-1-4086-8062-9 (p. 224)</ref> I a pas de costum nacional oficial; los establits: los Pearly Kings and Queens (cockney), la Garda Reiala, lo costum morris, los Beefeaters.<ref name="r269">"What is England's national costume?", Woodlands-Junior.kent.sch.uk. http://www.woodlands-junior.kent.sch.uk/customs/questions/costume.html</ref> ===Cosina=== {{Main|English cuisine}} Istoricament simpla, basada sus de produches naturals de qualitat.<ref name="r270">David Else, "Inghilterra", EDT srl, 2007. ISBN 978-88-6040-136-6 (p. 76)</ref> Bona reputacion a l'Edat Mejana e a la Renaissença; en declin amb l'urbanizacion de la Revolucion industriala; renaissença recenta, amb de bonas notas als classaments dels melhors restaurants de ''Restaurant''.<ref name="r271">"The S.Pellegrino World's 50 Best Restaurants", TheWorlds50Best.com. http://www.theworlds50best.com/module/acms_winners?group_id=1</ref> [[File:English-cusine-exports.jpg|thumb|Menjars anglés: dins lo sens de las agulhas d'un relòtge a partir de naut a esquèrra: teacakes, formatges, vins e sidre]] Sunday roast (buòu, anhèl, polastre o pòrc, legums, Yorkshire pudding, jus de ròst);<ref name="r272">"Traditional English Food Specialities", TravelSignPosts.com. http://www.travelsignposts.com/England/traditional-English-food-specialities.php</ref> fish and chips; full English breakfast (lard, saucissas, tomatas grelhadas, pan fregit, ''black pudding'', favas a la tomata, campairòls, uòus).<ref name="r273">"How to make the perfect full English breakfast", 25 June 2015. https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/11029015/How-to-make-the-perfect-full-English-breakfast.html</ref> Pastissadas de carn: steak and kidney, steak and ale, cottage, de pòrc (frescas),<ref name="r272" /> Cornish pasty. Saucissas: bangers and mash, toad in the hole. Lancashire hotpot (estofat del nòrd-oèst). Formatges: Cheddar, Red Leicester, Wensleydale, Double Gloucester, Blue Stilton. Curris angloindians: chicken tikka masala, balti. Dessèrts: tartas de pomas e d'autres fruchs, spotted dick (amb crèma), sticky toffee pudding. Pastissariás: scones amb confitura o crèma, pans de fruchs secs, Eccles cakes, mince pies, bescuèches doces o especiats. Beuregas: tè<ref name="r274">"Catherine of Braganza", Tea.co.uk. http://www.tea.co.uk/catherine-of-braganza</ref> e cafè; vin, sidres, bièras anglesas (bitter, mild, stout, brown ale).<ref name="r275">"Types of Beer", Icons of England. http://www.icons.org.uk/theicons/collection/the-pint-of-real-ale/features/types-of-beer-finished</ref> ===Arts visuals=== {{Main|English art|Arts Council England}} [[File:John Constable The Hay Wain.jpg|thumb|alt=Un carri tirat per de cavals que travèrsa un riu cap a un cabanon, amb d'arbres e de camps al delà|''The Hay Wain'' de John Constable, 1821, es una pintura anglesa arquetipica.]] Mai ancian: art rupèstre preïstoric (Yorkshire del Nòrd, Northumberland, Cumbria; Creswell Crags).<ref name="r276">"The Prehistoric Cave Art of England", ArchaeologyDataService.ac.uk. http://archaeologydataservice.ac.uk/catalogue/adsdata/arch-836-1/dissemination/pdf/ERA_Brochure.pdf</ref> Epòca romana: estatuas, bustes, vitralhariá, mosaïcas (Lullingstone, Aldborough).<ref name="r277">English Heritage, "Aldborough Roman Site", english-heritage.org.uk. http://www.english-heritage.org.uk/server.php?show=nav.17022</ref> Naut Edat Mejana: crotz esculpidas, evòris, pintura de manuscrits, bijoterià d'aur e d'esmalt, dessenhs entrelaçats (Staffordshire Hoard, 2009); mesclas gaelico-anglianas: Evangèlis de Lindisfarne, Psautièr de Vespasian.<ref name="r278">"Early Middle Ages Art", Tiscali.co.uk. http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0023715.html</ref> Gotic a Winchester e a Canterbury: Benedictional de Sant Æthelwold, Psautièr de Luttrell.<ref name="r279">"English art", Tiscali.co.uk. http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0028010.html</ref> Tudor: artistas de cort; lo retrach foguèt reforçat per Hans Holbein, puèi Nicholas Hilliard.<ref name="r279" /> Stuarts: influéncia flamenca (van Dyck, Lely, Kneller, Dobson).<ref name="r279" /> Sègle XVIII: Reial Acadèmia; classicisme de l'Alta Renaissença; Gainsborough, Reynolds.<ref name="r279" /> Sègle XIX: paisatges: Constable, Turner; Escòla de Norwich; Confraria Preraffaelita (Holman Hunt, Rossetti, Millais).<ref name="r279" /> Sègle XX: Henry Moore, votz de l'escultura britanica e del modernisme.<ref name="r280">Chris Turner, "The Bronze Age: Henry Moore and his successors", Tate Magazine. http://www.tate.org.uk/magazine/issue6/moore.htm</ref> Societat Reiala de las Arts.<ref name="r281">"About the RSA – RSA", thersa.org. https://www.thersa.org/about</ref> ===Literatura, teatre e filosofia=== {{Main|English literature|English drama|Theatre of the United Kingdom}} [[File:Geoffrey Chaucer (17th century).jpg|thumb|alt=Un òme vestit de gris amb una barba, que tèn un rosari, representat al costat d'un blasonament.|Geoffrey Chaucer foguèt un autor, poèta e filosòf anglés, mai que mai remembrat per son racònte-quadre inacabat ''The Canterbury Tales''.]] Los primièrs autors Beda e Alcuin escriguèron en latin.<ref name="r282">Charles Warner, "Library of the world's best literature, ancient and modern", International society, 1902. ISBN 978-1-60520-202-0 (p. 35)</ref> Vièlh anglés: ''Beowulf'', ''Cronica anglosaxona'',<ref name="r283">Pat Rogers, "The Oxford illustrated history of English literature", Oxford University Press, 2001. ISBN 978-0-19-285437-7 (p. 17)</ref> ''Judith'', ''Hymn'' de Cædmon, agiografias. Aprèp la Conquista: latin entre los letrats, literatura anglonormanda. Anglés mejan: Chaucer (''The Canterbury Tales''), Gower, lo Poèta de la Perla, Langland. Filosòfs: los Franciscans William d'Ockham, Roger Bacon. Julian de Norwich, ''Revelations of Divine Love''. Renaissença anglesa: Shakespeare (''Hamlet'', ''Romeo and Juliet'', ''Macbeth'', ''A Midsummer Night's Dream'').<ref name="r284">Pat Rogers, "The Oxford illustrated history of English literature", Oxford University Press, 2001. ISBN 978-0-19-285437-7 (p. 135)</ref> Elisabetans: Marlowe, Spenser, Sidney, Kyd, Donne, Jonson.<ref name="r285">A. L. Rowse, "Elizabethan Renaissance", Scribner, 1971. https://archive.org/details/elizabethanrenai00rows (p. 48)</ref> Francis Bacon e Hobbes (empirisme, materialisme, metòde sciéntific, contracte social); Filmer (Dreit Divin dels Reis). Marvell (Commonwealth);<ref name="r286">David Norbrook, "Writing the English Republic: Poetry, Rhetoric and Politics, 1627–1660", Cambridge University Press, 2000. ISBN 978-0-521-78569-3 (p. 6)</ref> Milton, ''Paradise Lost'' (Restauracion). <blockquote>Aquel tròn reial de reis, aquela illa ceptrada, aquela tèrra de majestat, aquel sèti de Mars, aquel autre Edèn, demiparadis; aquela fortalesa bastida per la natura per ela mesma. Aquel luòc benesit, aquela tèrra, aquel reialme, aquesta Anglatèrra. — William Shakespeare.<ref name="r287">"Richard II", William Shakespeare. https://web.archive.org/web/20080628141802/http://www.users.waitrose.com/~uk1/shakespeare/sceptred.htm</ref></blockquote> Lumièras: Locke, Paine, Samuel Johnson, Bentham; Burke, fondador del conservatisme, s'opausèt als radicals.<ref name="r288">Andrew Heywood, "Political Ideologies: An Introduction", Palgrave Macmillan, 2007. ISBN 978-0-230-52179-7 (p. 74)</ref> Alexander Pope (satira). Romanticisme: Coleridge, Byron, Keats, Mary Shelley, Percy Bysshe Shelley, Blake, Wordsworth.<ref name="r289">John Watson, "English poetry of the Romantic period, 1789–1830", Longman, 1985. https://archive.org/details/englishpoetryofr0000wats (p. 360)</ref> Autors agrarians (Cobbett, Chesterton, Belloc), Arthur Penty (socialisme de las gildas), G. D. H. Cole (cooperativas).<ref name="r290">George Cole, "The Life of William Cobbett", Home & Van Thal, 1947. ISBN 978-0-8492-2139-2 (p. 268)</ref> Empirisme: J. S. Mill, Bertrand Russell; Bernard Williams (analitic). Victorians: Dickens, las sòrres Brontë, Austen, George Eliot, Kipling, Hardy, H. G. Wells, Lewis Carroll.<ref name="r291">Mark Hawkins-Dady, "Reader's guide to literature in English", Taylor & Francis, 1996. ISBN 978-1-884964-20-6 (p. 970)</ref> Pus tard: Orwell, D. H. Lawrence, Virginia Woolf, C. S. Lewis, Enid Blyton, Huxley, Agatha Christie, Terry Pratchett, Tolkien, J. K. Rowling.<ref name="r292">Julia Eccleshare, "Beatrix Potter to Harry Potter", National Portrait Gallery, 2002. ISBN 978-1-85514-342-5 (p. 5)</ref> ===Arts de l'espectacle=== {{Main|Folk music of England|Music of the United Kingdom}} Musica folclorica vièlha de sègles: cantas de marinièrs, giguas, hornpipes, musica de dança; variantas regionalas. Balada de Robin dels Bòscs (Wynkyn de Worde, sègle XVI), ''The Dancing Master'' de John Playford, ''Roxburghe Ballads'' de Robert Harley.<ref name="r293">William Chappell, "The Roxburghe Ballads", AMS Press, 1966 (p. 690)</ref> Cançons: ''Greensleeves'', ''Pastime with Good Company'', ''Maggie May'', ''Spanish Ladies''. Comptinas: ''Mary, Mary, Quite Contrary'', ''Roses Are Red'', ''Jack and Jill'', ''London Bridge Is Falling Down'', ''The Grand Old Duke of York'', ''Hey Diddle Diddle'', ''Humpty Dumpty''.<ref name="r294">Roger Lax, "The Great Song Thesaurus", Oxford University Press, 1989. https://archive.org/details/greatsongthesaur00laxr (p. 7)</ref> Cants de Nadal: « We Wish You a Merry Christmas », « The First Noel », « I Saw Three Ships », « God Rest Ye Merry, Gentlemen ». Classica: Tallis, Byrd, Purcell, Thomas Arne (« Rule, Britannia! »); Handel, nascut en Alemanha, icòna nacionala a Londres (''The Messiah'', ''Solomon'', ''Water Music'', ''Music for the Royal Fireworks'').<ref name="r295">"The Birth of British Music: Handel – The Conquering Hero", BBC, 15 July 2019. https://www.bbc.co.uk/programmes/b00kntl1</ref> Los Beatles: lo grop mai capitat comercialament e mai aclamat per la critica dins la musica populara.<ref name="r296">Nic Kynaston, "The Guinness Book of Records 1999", Guinness, 1998.</ref> Birmingham Triennial Music Festival (sègle XVIII; fèsta de musica classica que durava lo mai longtemps fins a 1912). Renaissença musicala anglesa (fin del sègle XIX–començament del sègle XX; Royal College of Music): compositors liberats de l'influéncia estrangièra. Reviscòla del sègle XX: Elgar, Britten, Delius, Holst, Vaughan Williams.<ref name="r297">R.A. Stradling, "The English musical Renaissance, 1860–1940", Taylor & Francis, 1993. ISBN 978-0-415-03493-7 (p. 166)</ref> Actualament: Michael Nyman (''The Piano''), Andrew Lloyd Webber (musicals del West End). Musica populara: Beatles, Led Zeppelin, Pink Floyd, Elton John, Queen, Rod Stewart, David Bowie, Rolling Stones, Def Leppard, entre los mai vendeires de totes los temps.<ref name="r298">Recording Industry Association of America, "Top Selling Artists", riaa.com. https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblTopArt</ref> Genres nascuts o associats: British Invasion, ròck progressiu, hard rock, Mod, glam rock, heavy metal, Britpop, indie rock, gothic rock, shoegazing, acid house, garage, trip hop, drum and bass, dubstep.<ref name="r299">David Else, "Inghilterra", EDT srl, 2007. ISBN 978-88-6040-136-6 (p. 65)</ref> [[File:Royal Albert Hall Rear, London, England - Diliff.jpg|thumb|Lo Royal Albert Hall. Dempuèi l'inauguracion de la sala en 1871, los melhors artistas del mond de mai d'un genre d'espectacle s'i son produches.]] Festivals: Glastonbury, V Festival, Reading e Leeds. Lo movement rave liure e illegal de la fin dels ans 1980 inspirèt los teknivals.<ref name="r300">Matthew Collin, John Godfrey (2010). "Altered State: The Story of Ecstasy Culture and Acid House" p. 258.</ref> Boishakhi Mela (Cap d'Annada bengalina, comunautat britanica bangladesa): lo mai grand festival asiatic en plen èr d'Euròpa; segond mai grand festival de carrièra del Reialme Unit aprèp lo Carnaval de Notting Hill; mai de 80 000 visitaires. Royal Opera House, Covent Garden.<ref name="r301">Susan Foreman, "London: a musical gazetteer", Yale University Press, 2005. ISBN 978-0-300-10402-8 (p. 371)</ref> Los Proms. Royal Ballet. Royal Academy of Music: lo conservatòri mai ancian del Reialme Unit (1822; carta reiala en 1830).<ref name="r302">"Royal Academy of Music University of London", london.ac.uk. https://www.london.ac.uk/federation/royal-academy-music</ref> Orquèstras: BBC Symphony, Royal Philharmonic, Philharmonia, London Symphony.<ref name="r303">"- PPL", ppluk.com, 25 September 2018. https://www.ppluk.com/london-symphony-orchestra-tops-ppl-chart-ranking-uk-classical-ensembles/</ref> Lo circ<ref name="r304">[https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2010/may/15/chipperfields-circus-family-dynasties Great dynasties of the world: The Chipperfields] ''The Guardian'' Retrieved 18 February 2011.</ref><ref name="r305">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/2929565.stm "The circus comes to the Circus"] . BBC News. Retrieved 13 December 2014</ref><ref name="r306">Hamilton, John (2000) ''Entertainment: A Pictorial History of the Past One Thousand Years'' p. 24. Retrieved 3 February 2011.</ref> e la pantomima<ref name="r307">David Christopher (2002). "British Culture: An Introduction". p. 74. Routledge,</ref> nasquèron en Anglatèrra. ===Cinèma=== {{Main|Cinema of the United Kingdom}} [[File:Peter O'Toole -- LOA trailer.jpg|thumb|Peter O'Toole dins lo ròtle de T. E. Lawrence dins l'epopèia ''Lawrence of Arabia'' de David Lean, 1962]] Influéncia considerabla: Hitchcock, Chaplin, David Lean, Olivier, Vivien Leigh, Gielgud, Peter Sellers, Julie Andrews, Michael Caine, Gary Oldman, Helen Mirren, Kate Winslet, Daniel Day-Lewis. Hitchcock e Lean, entre los realizators mai aclamats.<ref name="r308">"The Directors' Top Ten Directors", British Film Institute. http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors-directors.html</ref> ''The Lodger'' (1926) de Hitchcock donèt sa forma al thriller; ''Blackmail'' (1929) es sovent considerat coma lo primièr long metratge sonòr britanic.<ref name="r309">Paul Matthew St. Pierre, "Music Hall Mimesis in British Film, 1895–1960: On the Halls on the Screen", Fairleigh Dickinson University Press, 1 April 2009.</ref> Estudis: Pinewood, Elstree, Shepperton. ''Harry Potter'' e ''James Bond'': doas de las francesas mai lucrativas.<ref name="r310">"Harry Potter becomes highest-grossing film franchise", The Guardian, 11 September 2007. https://www.theguardian.com/film/2007/sep/11/jkjoannekathleenrowling</ref> Ealing Studios: pretendon èsser l'estudi de cinèma mai ancian en activitat contunha.<ref name="r311">"History of Ealing Studios", Ealing Studios. https://web.archive.org/web/20130726040738/http://www.ealingstudios.com/EalingStudios/history_home.html</ref> La London Symphony Orchestra interpretèt per la primièra còp de musica de film en 1935.<ref name="r312">[http://lso.co.uk/page/3151/LSO-and-Film-Music London Symphony Orchestra and Film Music] LSO. Retrieved 30 June 2011</ref> Hammer Horror (Christopher Lee): primièrs films d'orror sanguinolents en color.<ref name="r313">"Frankenstein: Behind the monster smash", 1 January 2018. https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-42411484</ref> Lo Top 100 del BFI inclutz ''Monty Python's Life of Brian'' (1979), regularament elegit lo mai comic.<ref name="r314">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/948331.stm "Life of Brian tops comedy poll"] . BBC News (''Total Film'' magazine poll: 29 September 2000) Retrieved 27 June 2015</ref> Segon lo UK Film Council, los realizators anglés mai capitats comercialament dempuèi 2001: David Yates, Christopher Nolan, Mike Newell, Ridley Scott, Paul Greengrass.<ref name="r315">[http://statisticalyearbook11.ry.com/?id=82856 Statistical Yearbook 2011: 7.3 UK directors] . UK Film Council.</ref> Autres: Sam Mendes, Guy Ritchie, Richard Curtis. Actors: Tom Hardy, Daniel Craig, Benedict Cumberbatch, Lena Headey, Felicity Jones, Emilia Clarke, Lashana Lynch, Emma Watson. Andy Serkis dobriguèt The Imaginarium Studios (Londres, 2011);<ref name="r316">[https://www.telegraph.co.uk/culture/film/oscars/11217293/Does-Andy-Serkiss-motion-capture-acting-deserve-an-Oscar.html "Does Andy Serkis's motion capture acting deserve an Oscar?"]. The Telegraph. Retrieves 11 January 2015</ref> Framestore (efèches visuals).<ref name="r317">[https://www.standard.co.uk/goingout/film/tim-webber-the-man-who-put-sandra-bullock-in-space-8804917.html "Tim Webber: the man who put Sandra Bullock in space"]. Evening Standard. Retrieved 17 January 2014</ref> « Cicle anglés » de Disney: ''Alice in Wonderland'', ''The Jungle Book'', ''Winnie the Pooh''.<ref name="r318">"Barry Ronge's Classic DVD : Alice in Wonderland", The Times, 15 August 2010. https://web.archive.org/web/20121009011612/http://www.timeslive.co.za/sundaytimes/article600292.ece/Barry-Ronges-Classic-DVD---Alice-in-Wonderland</ref> ===Sites e institucions=== {{Main|List of museums in England}} [[File:London Natural History Museum Panorama.jpg|thumb|alt=Una entrada de musèu.|Lo Musèu d'Istòria Naturala de Londres]] English Heritage (organisme public, sosténgut pel Ministèri de la Cultura, dels Mèdias e del Sport) gerís los sites istorics; National Trust (associacion caritativa) los paisatges e las demòras de campanha. 17 dels 25 sites del Patrimòni Mondial de l'UNESCO del Reialme Unit son en Anglatèrra:<ref name="r319">"United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland", UNESCO World Heritage. https://whc.unesco.org/en/statesparties/gb</ref> Mur d'Adrian, Stonehenge, Avebury e sites associats, Tour de Londres, Còsta Juràssica, Saltaire, Ironbridge Gorge, Palais de Blenheim, Lake District.<ref name="r320">"English World Heritage Sites to get strongest ever protections", Institute of Historic Building Conservation. http://www.ihbc.org.uk/news/docs/English%20World%20Heritage%20Sites%20to%20get%20strongest%20ever%20protections%20CLG%20press%20notice%2027%20May%202008.pdf</ref> British Museum: mai de 7 milions d'objèctes;<ref name="r321">"Museum in London", BritishMuseum.org. https://www.britishmuseum.org/the_museum/museum_in_london.aspx</ref> una de las colleccions mai grandas e mai completas.<ref name="r322">"250 Years of the British Museum", Time, 15 January 2009. https://web.archive.org/web/20130826132626/http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1871956,00.html</ref> British Library: bibliotèca nacionala, mai de 150 milions d'objèctes, environ 25 milions de libres.<ref name="r323">"British Library", Encyclopædia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/80260/British-Library</ref><ref name="r324">"Facts and figures of the British Library", The British Library. https://web.archive.org/web/20200731015517/https://www.bl.uk/about-us/our-story/facts-and-figures-of-the-british-library</ref> National Gallery (Trafalgar Square): mai de 2 300 pinturas, de mitan del sègle XIII a 1900.<ref name="r325">"The National Gallery", ArtInfo.com. http://www.artinfo.com/galleryguide/22865/9383/the-national-gallery-london/about/</ref> Galariás Tate: colleccions nacionalas d'art modèrn britanic e internacional; Turner Prize.<ref name="r326">Ian Youngs, "The art of Turner protests", BBC News, 31 October 2002. http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2382373.stm</ref> Lo secretari d'Estat a la Cultura, als Mèdias e al Sport es respònsable del patrimòni.<ref name="r327">"Secretary of State for Digital, Culture, Media and Sport", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/secretary-of-state-for-digital-culture-media-and-sport</ref><ref name="r328">"Parliamentary Under Secretary of State for Arts, Heritage and Tourism", gov.uk. https://www.gov.uk/government/ministers/parliamentary-under-secretary-of-state--81</ref> Placas blavas: lo mai ancian dispositiu de marcatge istoric del mond. 2011: environ 1 600 musèus;<ref name="r329">"A review of research and literature on museums and libraries", Arts Council, September 2011. http://www.artscouncil.org.uk/media/uploads/pdf/a_review_of_research.pdf</ref> la màger part d'entrada gratuita.<ref name="r330">"Ten years of free museums", 1 December 2011. https://www.gov.uk/government/news/ten-years-of-free-museums</ref> Londres: una de las vilas mai visitadas del mond (entre las cinc primièras d'Euròpa); centre mondial de las finanças, de l'art e de la cultura.<ref name="r331">"These Are the World's Most Popular City Destinations in 2019", Bloomberg.com, 3 December 2019. https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-12-03/these-are-the-world-s-most-popular-city-destinations-in-2019; "Top 100 City Destinations: 2019 Edition", Euromonitor International. http://go.euromonitor.com/white-paper-travel-2019-100-cities.html</ref> ===Mèdias=== {{Main|Media in the United Kingdom}} MediaCityUK, Manchester: la mai granda installacion de produccion de mèdias d'Euròpa.<ref name="r332">"Europe's largest, digital, tech and creative hub: MediaCity", MediaCityUK. https://www.mediacityuk.co.uk/wp-content/uploads/2023/04/MediaCity_Commercial-Brochure_Feb_V1_030223.pdf</ref> BBC (1922): emetor public, lo mai ancian e lo mai grand del mond;<ref name="r333">"BBC: World's largest broadcaster & Most trusted media brand", Media Newsline, 13 August 2009. http://www.medianewsline.com/news/151/ARTICLE/4930/2009-08-13.html</ref><ref name="r334">"About the BBC – What is the BBC", BBC Online. https://web.archive.org/web/20100116202334/http://www.bbc.co.uk/info/purpose/what.shtml</ref> finançat per la redevança televisiva.<ref name="r333" /><ref name="r335">"TV Licence Fee: facts & figures", BBC Press Office, April 2010. https://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/licencefee.shtml</ref> BBC World Service: lo mai grand emetor internacional del mond,<ref name="r336">"The Work of the BBC World Service". https://publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmfaff/334/334.pdf</ref> mai de 40 lengas.<ref name="r337">"News in your language", bbc.co.uk. https://www.bbc.co.uk/ws/languages</ref><ref name="r338">"BBC World Service", BBC News. https://www.bbc.com/aboutthebbc/whatwedo/worldservice</ref> Londres domina los mèdias (jornals nacionals, television, ràdio); Manchester es tanben importanta. Edicion del Reialme Unit: environ £20 miliards de chifra d'afars, environ 167 000 salariats.<ref name="r339">"Publishing", Department of Culture, Media and Sport. http://www.culture.gov.uk/what_we_do/creative_industries/3280.aspx</ref> Jornals: ''The Times'', ''The Guardian'', ''The Daily Telegraph'', ''Financial Times''.<ref name="r340">"ABCs: National daily newspaper circulation September 2008", The Guardian, 10 October 2008. https://www.theguardian.com/media/table/2008/oct/10/abcs-pressandpublishing</ref> Magazines e revistas: ''Nature'', ''New Scientist'', ''The Spectator'', ''Prospect'', ''NME'', ''The Economist''. Lo secretari d'Estat a la Cultura, als Mèdias e al Sport es respònsable dels mèdias e de la difusion.<ref name="r327" /> ===Sport=== {{Main|Sport in England}} Fòrta tradicion; fòrça espòrts foguèron codificats al sègle XIX. Nascuts en Anglatèrra: fotbòl (association football),<ref name="r341">"Sheffield FC: 150 years of history", FIFA, 24 October 2007. https://web.archive.org/web/20071025033006/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=621801.html</ref> cricket, rugbí a quinze, rugbí a trege, tennis, boxa, badminton, squash,<ref name="r342">"History of squash", WorldSquash2008.com. https://web.archive.org/web/20090831081620/http://www.worldsquash2008.com/the-championships/history-of-squash.aspx</ref> rounders,<ref name="r343">"History of the Game", NRA-Rounders.co.uk. http://www.nra-rounders.co.uk/dyncat.cfm?catid=17177</ref> hoquei, bandy, snooker, bilhard, dards, tennis de taula, boules (bowls), netball, corsas de cavals de raça pura, corsas de lebrièrs, caça a la rainard. Participèt al desvolopament del golf, de la vela, de la Formula 1. Campions del mond de cricket, de rugbí e de fotbòl. Lo fotbòl es lo mai popular. L'equipa d'Anglatèrra (a l'ostal: Wembley Stadium) jogèt contra Escòcia al primièr match internacional (1872).<ref name="r344">Paul Mitchell, "The first international football match", BBC. https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0012/index.shtml</ref> FIFA: « ostal del fotbòl »; Anglatèrra organizèt e ganhèt la Copa del Mond de 1966.<ref name="r345">[https://web.archive.org/web/20131220190138/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/england1966/index.html "Hurst the hero for England in the home of football"]. FIFA.com. Retrieved 15 January 2015</ref> Final: pic d'audiéncia a la television del Reialme Unit de 32,30 milions, l'eveniment televisual mai seguit de l'istòria del Reialme Unit.<ref name="r346">[https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-16671101 "Tracking 30 years of TV's most watched programmes"]. BBC. Retrieved 25 June 2015</ref> Brèç del fotbòl de clubs: Sheffield F.C. (1857), lo club mai ancian.<ref name="r341" /> Las Anglesas ganhèron l'Euro feminin de l'UEFA 2022 (organizat per Anglatèrra) e l'Euro 2025 (tirs al gòl contra Espanha).<ref name="r347">"England 2–1 Germany (aet): Kelly gives Lionesses Wembley final triumph", UEFA, 31 July 2022. https://www.uefa.com/womenseuro/news/0277-15c1d9745f40-baafd6e58b36-1000--england-2-1-germany-aet-kelly-gives-lionesses-wembley-fin/</ref><ref name="r348">Suzanne Wrack, "Chloe Kelly the hero again as England beat Spain in Euro 2025 final shootout", The Guardian, 27 July 2025. https://www.theguardian.com/football/2025/jul/27/chloe-kelly-winning-penalty-england-beat-spain-win-euro-2025</ref> [[File:Euro 2022 Final England v Germany (52254519898).jpg|thumb|Wembley Stadium, ostal de l'equipa de fotbòl d'Anglatèrra, pendent la final de l'Euro feminin de l'UEFA 2022. Amb una capacitat de 90 000 plaças, es lo mai grand estadi del Reialme Unit e lo segond mai grand d'Euròpa.]] Cricket: desvolopat al començament de l'Edat Mejana dins lo Weald;<ref name="r349">David Underdown, "Start of Play: Cricket and Culture in Eighteenth-Century England", Allen Lane, 2000. ISBN 978-0-7139-9330-1 (p. 6)</ref> l'equipa d'Anglatèrra es la d'Anglatèrra e del País de Galas; The Ashes contra Austràlia dempuèi 1882; Lord's, la « Meca del Cricket ».<ref name="r350">Stephen Fay, "Cricket: Flaw Lord's out of order", The Independent, 21 June 1998. https://www.independent.co.uk/sport/cricket-flaw-lords-out-of-order-1166513.html</ref> Victòria a la Copa del Mond de cricket de 2019: primièr país a ganhar de Copas del Mond de fotbòl, de rugbí a quinze e de cricket.<ref name="r351">"England 1st country to win Cricket World Cup, Football World Cup and Rugby World Cup", India Today, 15 July 2019. https://www.indiatoday.in/sports/cricket-world-cup-2019/story/england-1st-country-to-win-cricket-world-cup-football-world-cup-and-rugby-world-cup-1569076-2019-07-15</ref> William Penny Brookes ajudèt a organizar lo format olimpic modèrn.<ref name="r352">"Father of the modern Olympics", 22 September 2017. https://www.bbc.co.uk/shropshire/content/articles/2006/01/31/william_penny_brookes_feature.shtml</ref> Londres organizèt los Jòcs Olimpics d'estiu en 1908, 1948 e 2012. Jòcs de la Comunautat Britanica cada quatre ans. Sport England distribuís de fonds e balha una orientacion estrategica. Rugbí a quinze: Rugby School, Warwickshire, començament del sègle XIX;<ref name="r353">"Origins of Rugby – Codification 'The innovation of running with the ball was introduced some time between 1820 and 1830.'", Rugbyfootballhistory.com. http://www.rugbyfootballhistory.com/originsofrugby.htm#2</ref> nivèl superior: English Premiership; las Red Roses ganhèron la Copa del Mond de rugbí feminin de 2025.<ref name="r354">Alastair Telfer, "England overpower Canada to win Women's World Cup", BBC News, 26 September 2025. https://www.bbc.co.uk/sport/rugby-union/articles/czjvgj81y2mo</ref> Rugbí a trege: Huddersfield, 1895; Anglatèrra es una nacion de test completa dempuèi 2008 (en luòc de Grand Bretanha, tres còps campiona del mond); Super League; popular a Lancashire, Yorkshire e Cumbria.<ref name="r355">[https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyleague/10397530/Rugby-League-World-Cup-2013-will-provide-the-sport-with-a-true-test-of-its-popularity.html "Rugby League World Cup 2013 will provide the sport with a true test of its popularity"]. The Telegraph. Retrieved 23 September 2015</ref> Golf: ligams amb Escòcia, ont nasquèt;<ref name="r356">"Scotland is the home of golf", PGA Tour official website. http://www.pgatour.com/2008/tourlife/travel/04/08/trans_atlantic/index.html</ref> PGA e European Tour; The Open (lo mai ancian tornèi, primièr major) en Anglatèrra e en Escòcia; Ryder Cup, nomenada d'aprèp Samuel Ryder.<ref name="r357">Fry, Peter (July 2000). Samuel Ryder: The Man Behind the Ryder Cup. Wright Press.</ref> Tennis: creat a Birmingham, fin del sègle XIX; Wimbledon, lo tornèi mai ancian e mai prestigiós;<ref name="r358">Christopher Clarey, "Traditional Final: It's Nadal and Federer", The New York Times, 5 July 2008. https://www.nytimes.com/2008/07/05/sports/tennis/05wimbledon.html</ref> plaça importanta dins lo calendièr cultural.<ref name="r359">Will Kaufman, "Britain and the Americas: Culture, Politics, and History", ABC-CLIO, 2005. ISBN 978-1-85109-431-8 (p. 958)</ref> Boxa: Règlas del Marqués de Queensberry; fòrça campions del mond.<ref name="r360">"Top 20 British Boxers", Bleacher Report. https://bleacherreport.com/articles/661141-the-top-20-british-boxers-of-all-time</ref> Cavals de raça pura (Anglatèrra, sègles XVII–XVIII); Grand National a Aintree al començament d'abril, la corsa de cavals mai seguida del Reialme Unit; Red Rum, tres còps ganhaire.<ref name="r361">[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/horse_racing/3495663.stm Red Rum: Aintree favourite] BBC. Retrieved 11 October 2011</ref> Grand Prèmi de Gran Bretanha de 1950 a Silverstone: primièra corsa del Campionat del Mond de Formula 1;<ref name="r362">"The History of British Motorsport and Motor Racing at Silverstone", Silverstone.co.uk. http://www.silverstone.co.uk/about/history/</ref><ref name="r363">"F1 Champions: Dan Wheldon killed in Las Vegas", ESPN. http://www.espn.co.uk/f1/motorsport/page/3421.html</ref> veïculs de còrsa avançats, fòrça entrepresas de còrsa establidas en Anglatèrra;<ref name="r364">Richard Asher, "Where are F1 teams based? Mercedes, Ferrari, Red Bull and more", Autosport, 5 August 2022. https://www.autosport.com/f1/news/where-are-f1-teams-based/10348715/</ref> campions del mond de motociclisme de Grand Prèmi.<ref name="r365">"Inside MotoGP™ · History", 24 March 2016. https://web.archive.org/web/20160324103719/http://www.motogp.com/en/Inside+MotoGP/History</ref> Dards (jòc de cabaret, espòrt professional);<ref name="r366">"Part relishes Taylor triumph", BBC Sport, 6 January 2003. http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/2631249.stm</ref><ref name="r367">"Phil Taylor player profile", Dartsdatabase. http://www.dartsdatabase.co.uk/PlayerDetails.aspx?playerKey=1</ref> snooker (mantun campion del mond). Vela: match race, regata, Copa de las Americas. ==Simbòls nacionals== {{Main|National symbols of England}} [[File:Tudor Rose.svg|thumb|alt=Una flor roja e blanca.|La rosa dels Tudor, emblèma floral d'Anglatèrra]] [[File:Royal arms of England.svg|thumb|alt=Un escut ròge s'estrechís cap a sa basa; i a tres leons d'aur estilizats amb d'arpas blavas.|Las Armas Reialas d'Anglatèrra]] Crotz de Sant Jòrdi: bandièra nacionala dempuèi lo sègle XIII; a l'origina emplegada per la Republica de Gènova; lo monarca anglés pagava tribut al Doge dempuèi 1190 per que los vaissèls anglés pòguèsson l'arborar per se protegir en Mediterranèa. Crotz ròja: simbòl dels crosats (sègles XII–XIII), associat a Sant Jòrdi.<ref name="r368">"St. George – England's Patron Saint", Britannia.com. https://web.archive.org/web/20170308175508/http://www.britannia.com/history/stgeorge.html</ref> Part de la Bandièra de l'Union (concebuda per Jacme I) dempuèi 1606.<ref name="r229" /> Los estandards de la New Model Army e lo Grand Sagèl de la Commonwealth l'incorporèron.<ref name="r369">Jonathan Good, "The Cult of Saint George in Medieval England", Boydell Press, 2009.</ref><ref name="r370">"The Great Seal of the Commonwealth of England, 1651", Getty Images, 18 January 2014. https://www.gettyimages.co.uk/detail/news-photo/the-great-seal-of-the-commonwealth-of-england-1651-news-photo/463967983</ref> Autres simbòls: rosa dels Tudor (emblèma floral; adoptada a l'entorn de la Guèrra de las Doas Rosas coma simbòl de patz; amassa las rosas blanca dels Yorkistas e ròja dels Lancastrians; « Rosa d'Anglatèrra »);<ref name="r371">"National flowers", Number10.gov.uk, 13 January 2003. http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909053639/http://www.number10.gov.uk/Page828</ref><ref name="r372">Jed Smith, "England's Rose – The Official History", RugbyNetwork.net, 3 June 2005. http://www.rugbynetwork.net/main/s245/st74325.htm</ref> Tres Leons sus las Armas Reialas. Aubre: Royal Oak e Oak Apple Day comemoran Carles II amagat dins un aubre aprèp l'execucion de son paire. Armas Reialas d'Anglatèrra: tres leons, d'aprèp Richard Còr de Leon, 1198; ''de gules a tres leons passants guardants d'aur''. Cap d'imne nacional oficial (Reialme Unit: ''God Save the King''); oficiós: ''Jerusalem'', ''Land of Hope and Glory'' (emplegat als Jòcs de la Comunautat Britanica de 2002),<ref name="r373">"Jason Cowley loves the Commonwealth Games", New Statesman. http://www.newstatesman.com/node/143569</ref> ''I Vow to Thee, My Country''. Fèsta nacionala: 23 d'abril, Sant Jòrdi, sant patron.<ref name="r374">"The Great Saint George Revival", BBC News, 23 April 1998. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/82166.stm</ref> == Referéncias == {{Reflist}} 28vsqph72bwvdmkgurrunooo5icid0q 0 19926 2512219 2486101 2026-11-05T03:16:38Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512219 wikitext text/x-wiki {{Entèsta label|BA}} {{1000 fondamentals}} {| border="0" align="right" style="margin-left:1em" | {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" |+<font size="+1">'''Luna'''</font> [[file:Moon decrescent symbol (bold).svg|24px|☾]] |- | bgcolor="#000000" colspan="2" align="center" |[[Fichièr:FullMoon2010.jpg|320px]]<br /><small><font color="white"></small></br> |- ! bgcolor="#a0c0ff" colspan="2" align="center" | Caracteristicas [[orbita]]las |- ! align="left" | [[Semiaxe major]] | {{formatnum:384400}} [[km]] |- ! align="left" | [[Perigèu]] | {{formatnum:363300}} km |- ! align="left" | [[Apogèu]] | {{formatnum:405500}} km |- ! align="left" | [[excentricitat orbitala|Excentricitat]] | 0,0554 |- ! align="left" | [[Periòde orbital]] sideral | 27,3217 [[jorn|d]]<br />27 d 7 h 43 min</br> |- ! align="left" | [[Periòde sinodic]] | 29,53 d |- ! align="left" | [[Velocitat orbitala]] mejana | 1,023 [[km/s]] |- ! align="left" | [[Inclinason]] | 5,1454[[gra sexagesimal|º]]<br />a respècte de l'[[ecliptica]]</br> |- ! align="left" | [[Periòde de rotacion]] | [[Rotacion sincròna]] |- ! align="left" | [[Obliqüitat]] | 1,5424[[gra sexagesimal|º]]<br />a resp. de la normala a l'eclip.</br> |- ! align="left" | S'alunha de la [[Tèrra]] | 3,8 [[cm]]/[[an]] |- ! bgcolor="#a0c0ff" colspan="2" align="center"| Caracteristicas fisicas |- ! align="left" | [[Diamètre]] mejan | 3475 [[km]] |- ! align="left" | [[Massa]] | 7,347&nbsp;673·10²² [[kg]] |- ! align="left" | [[Volum]] | 2,1958·10¹⁰ [[quilomètre cub|km³]] |- ! align="left" | [[Densitat]] mejana | 3344 [[Quilograma per metre cub|kg/m³]] |- ! align="left" | [[Gravitat]] | 1,62 [[Mètre per segonda al carrat|m/s²]] |- ! align="left" | [[Velocitat d'escapament]] | 2,38 [[km/s]] |- ! align="left" | [[Albedo]] | 0,12 |- ! bgcolor="#a0c0ff" colspan="2" align ="center" | Caracteristicas atmosfericas |- ! align="left" | [[Pression atmosferica]] | 3·10^-13 [[Pascal (unitat)|kPa]] |- ! align="left" | [[Temperatura]] mejana | {| cellspacing="0" cellpadding="2" border="2" width=100% ! min. ! mej. ! max. |- ! 40 [[Kelvin|K]] ! 250 K ! 400 K |- |} |- ! bgcolor="#a0c0ff" colspan="2" align="center" | Composicion de l'[[atmosfèra d'un còrs celèst|atmosfèra]] |- | [[Èli]] 4 '''⁴He''' | {{formatnum:40000}} particulas/cm³ |- | [[Neon]] 20 '''²⁰Ne''' | {{formatnum:40000}} " |- | [[Idrogèn]] '''H₂''' | {{formatnum:35000}} " |- | [[Argon]] 40 '''⁴⁰Ar''' | {{formatnum:30000}} " |- | [[Neon]] 22 '''²²Ne''' | 5000 " |- | [[Argon]] 36 '''³⁶Ar''' | 2000 " |- | [[Metan]] '''CH₄''' | 1000 " |- | [[Amoniac]] '''NH₃''' | 1000 " |- | [[Dioxid de carbòni]] '''CO₂''' | 1000 " |- | [[Oxigèn]] '''O⁺''' <br /> [[Alumini]] '''Al⁺''' <br /> [[Silici]] '''Si⁺''' <br /> | Traças |- | [[Fosfòr]] '''P⁺''' <br /> [[Sòdi]] '''Na⁺''' <br /> [[Magnèsi]] '''Mg⁺''' <br /> | Preséncia possibla |} |} La '''Luna''' (var. '''Lua''') es lo solet [[satellit natural]] de la [[Tèrra]]<ref>Morais, M.H.M.; Morbidelli, A. (2002). "The Population of Near-Earth Asteroids in Coorbital Motion with the Earth". Icarus 160: 1–9. doi:10.1006/icar.2002.6937.</ref>. A un diamètre de 3475&nbsp;[[quilomètre|km]] e orbita a una distància mejana de {{unitat|384400|km}}. Sa [[massa]] es 81 còps pus pichona que la de la Tèrra, e l'acceleracion de la [[gravitacion|gravitat]] es aperaquí un seisen d'aquela de la Tèrra. Sa superfícia es claufida de cratèrs e son atmosfèra es insignificanta. Foguèt lo [[21 de julhet]] de [[1969]], amb los astronautas de l'[[Apollo 11]], que los òmes botèron lo pè sus son sòl lo primièr còp. == Caracteristicas fisicas == La Luna es un satellit rocassós qu'a una forma quasi esferica amb un rai mejan de {{unitat|1737,10|km}} e que fa partida dei gròs satellits dau [[Sistèma Solar]]<ref name="Williams 2006">Williams, Dr. David R. (2 February 2006). "Moon Fact Sheet". NASA (National Space Science Data Center). [https://web.archive.org/web/20100323165650/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html]</ref>. D'efèct, sa massa representa 1,23% de la massa terrèstra e son diamètre 27,3%<ref name="Williams 2006"/>. A respèct de la [[Tèrra]], es donc una talha importanta e un fach unic per una planeta dau [[Sistèma Solar]]. === Estructura intèrna === La Luna es un còrs diferenciat amb un nuclèu, un mantèu e una crosta. Aquela diferenciacion es lo resultat supausat dau refrejament d'un ocean de magma<ref>Nemchin, A.; Timms, N.; Pidgeon, R.; Geisler, T.; Reddy, S.; Meyer, C. (2009). "Timing of crystallization of the lunar magma ocean constrained by the oldest zircon". Nature Geoscience 2: 133–136.</ref>. Ansin, lo refrejament de l'ocean auriá premier causat la cristallizacion e la migracion vèrs lei prefondors de mineraus coma l'olivina entraïnant la formacion d'un mantèu mafic<ref name="Shearer et al.">Shearer, C.; et al. (2006). "Thermal and magmatic evolution of the Moon". Reviews in Mineralogy and Geochemistry 60: 365–518.</ref>. Puei, après la cristallization dei tres quarts de l'ocean iniciau, lei mineraus leugiers, coma lei plagioclasis, montèron vèrs la superficia e formèron una crosta d'una espessor de 50 km<ref name="Shearer et al."/> <ref name="Wieczorek et al."/>. Sota lo mantèu e la crosta, lo nuclèu de la Luna seriá parcialament en fusion e relativament pichon a respèct deis autrei còrs rocassós amb un rai de quasi 350 quilomètres, siá 20% dau rai de la planeta contra una valor mejana de 50%<ref name="Wieczorek et al.">Wieczorek, M.; et al. (2006). "The constitution and structure of the lunar interior". Reviews in Mineralogy and Geochemistry 60: 221–364.</ref> <ref name="Williams, Turyshev, Boggs, Ratcliff"/>. La composicion dau nuclèu es mau coneguda mai podriá principalament contenir de [[fèrre]] amb un pauc de sulfurs e de niquèl<ref name="Williams, Turyshev, Boggs, Ratcliff">Williams, J.G.; Turyshev, S.G.; Boggs, D.H.; Ratcliff, J.T. (2006), ''Lunar laser ranging science: Gravitational physics and lunar interior and geodesy'', Advances in Space Research 37 (1): 6771.</ref>. === Geologia de la superficia === La superficia de la Luna se caracteriza per divèrsei tipes de terrens recubèrts per un materiau dich regolit. ==== Lei tèrras autas ==== [[Fichièr:Full Moon as Seen From Denmark.jpg|thumb|left|Fotografia de la Luna ambé lei ''maria'' (terrens sornes) e lei ''terrae'' (terrens brilhants).]] Lei tèrras autas son lei terrens pus lusents de la Luna. Son dichas ''terrae'' (''terra'' au singular) segon una apelacion introducha per [[Johannes Kepler]]. Lor composicion es anortositica. Son tanben lei sòus lunars pus ancians e son donc abondantament craterizats. ==== Lei [[mar lunara|mars lunaras]] ==== Totjorn segon l'apelacion de [[Johannes Kepler]], lei terrens sornes de la Luna son dichs ''maria'' (''mare'' au singular). An una composicion basaltica e son de plans de lava. Lo temps dei ''maria'' es estimat entre 3,12 e 4,2 miliards d'annadas segon de mesuras radiometricas<ref>James Papike, Grahm Ryder, and Charles Shearer (1998). "Lunar Samples". Reviews in Mineralogy and Geochemistry 36: 5.1–5.234.</ref> e 1,2 miliards d'annadas segon l'estudi dei cratèrs<ref>H. Hiesinger, J. W. Head, U. Wolf, R. Jaumanm, and G. Neukum, H. (2003). "Ages and stratigraphy of mare basalts in Oceanus Procellarum, Mare Numbium, Mare Cognitum, and Mare Insularum". J. Geophys. Res. 108: 5065. </ref>. La màger part dei ''maria'' an emplit de bacins situats a bassa altitud e que s'atròban principalament sus la fàcia visibla. I a pas de relacion entre lei bombardaments d'asteroïdes dau començament dau Sistèma Solar e leis erupcions a l'origina dei mars. D'efèct, leis erupcions aguèron luòc 500 milions d'annadas après la formacion dei bacins. De mai, certanei mars, coma [[Oceanus Procellarum]], correspòndon pas amb un bacin d'impact conegut. La rason supausada de la preséncia pus importanta sus la fàcia visibla es que la crosta i seriá mens espessa. ==== Cratèrs d'impacte ==== [[Fichièr:AS16-M-1580.gif|left|thumb|Imatge dau cratèr d'impacte [[King (cratèr lunar)|King]] amb un piton centrau.]] Lei cratèrs d'impacte son lo fenomèn geologic pus visible de la superficia lunara. Un cratèr es format per la collision d'un còrs solid, coma un [[asteroïde]] o una [[cometa]], ambé la superficia dau satellit. L'[[energia cinetica]] de l'impacte crèa una onda de compression que se propaga a l'entorn dau ponch d'intrada. Puei, i a propagacion d'una onda de rarefaccion qu'es responsabla de la formacion deis ejectas. Enfin, un rebomb idrodinamic dau fons de la cavitat pòu crear un piton centrau. Lei cratèrs pus recents son caracterizats par un sistèma de rais formats per leis ejectas e, generalament, presentan un albedo pus important que lo rèsta de la superficia, dau fach de l'excavacion de materiaus pus brilhants. L'erosion dei cratèrs es fòrça lenta. Es causada per d'impactes de micrometeorits e de meteorits mens grands. La talha dei cratèrs lunars varia fins a un diamètre de {{unitat|2500|km}} amb una prefondor egala a 13 km per lo bacin d'impacte dich Pòl Sud-Aitken<ref name="Spudis, Reisse, Gillis">Spudis, Paul D.; Reisse, Robert A.; Gillis, Jeffrey J. (1994). "Ancient Multiring Basins on the Moon Revealed by Clementine Laser Altimetry". Science 266 (5192): 1848–1851</ref> <ref>Pieters, C.M.; Tompkins, S.; Head, J.W.; Hess, P.C. (1997). "Mineralogy of the Mafic Anomaly in the South Pole‐Aitken Basin: Implications for excavation of the lunar mantle". Geophysical Research Letters 24 (15): 1903–1906.</ref>. La forma dei cratèrs es generalament redona. D'efèct, aquela forma es observada per d'angles d'impacte tant pichons que 5°. En revenge, la forma deis ejectas podriá variar. Ansin, podriá èsser assimetrica, amb una zona sensa brigas, fins a d'angles d'impacte egaus a 45°-60°<ref>Proceedings of the Ninth Lunar and Planetary Conference. 1978.</ref>. ==== Regolit ==== La superficia de la Luna es lo resultat d'impactes d'asteroïdes e de cometas pendant de miliards d'annadas. Aqueu fenomèn entraïnèt la formacion d'un materiau fòrça fin dich regolit. Tota la superficia dau satellit es recubèrta per lo regolit amb una espessor compresa entre 4-5 mètres dins lei mars e 14-15 mètres sus lei tèrras autas<ref>Heiken et al. (1991) Lunar Sourcebook, a user's guide to the Moon. New York: Cambridge University Press.</ref>. Lo regolit es principalament compausat de ròcas localas mai tèn tanben d'elements en provenança de cratèrs pus luenchs. La composicion dau regolit varia donc segon lei regions : aqueu dei tèrras autas es pus richa en [[alumini]] e [[silici]] enterin que lo regolit dei mars presenta de taus pus auts en [[fèrre]] e [[magnèsi]]. ==== Volcans ==== [[Fichièr:AS16-120-19295.jpg|thumb|Sistèma de ''rimae'' au fons dau [[Gassendi (cratèr lunar)|cratèr Gassendi]] vist per la mission ''[[Apollo 16]]''.]] Lei volcans lunars son rars e amorçats dempuei de miliards d'annadas. Son de volcans bloquiers amb una autor de quauquei centenaus de mètres e un diamètre de 8 a 12 quilomètres coma per la region de [[Mons Rümker]]. La màger part es situada dins lei regions pròchas dei mars lunaras<ref>Head, L.W.J.W. (2003). "Lunar Gruithuisen and Mairan domes: Rheology and mode of emplacement". Journal of Geophysical Research 108: 5012.</ref>. La lava d'aquelei volcans es supausada relativament viscosa e rica en silici. ==== Grabens ==== Lei grabens son constituits per doas falhas normalas. Son situadas principalament ai borduras dei bacins d'impactes. ==== Dorsalas ==== Lei dorsalas son d'estructuras autas, coma una cresta, que podrián agantar una longor de plusors centenaus de quilomètres amb una forma sinuosa. Son principalament situadas a l'entorn o dins lei mars lunaras. Son formadas per la preséncia de magmas basaltics refrejats e contractats en prefondor. ==== Rima e rimae ==== Una ''rima'' es una depression generalament sinuosa semblant un canau que podriá agantar una longor de quauquei centenaus de quilomètres. Son dichas ''rimae'' per un sistèma tenent unei depressions. La superficia de la Luna es compausada per tres tipes diferents de ''rimae'' : * de ''rimae'' sinuosas probablament causadas per l'afondrament de tubes de lava sosterranhs. Son situadas ai pès de volcans lunars coma [[Vallis Schröteri]]. * de ''rimae'' en arc situadas vèrs lei bòrds dei mars lunaras e formadas per lo refrejament de la lava de la mar. * de ''rimae'' drechas que son lei ribas afondradas d'una falha anciana. === Geografia === [[Fichièr:Carte faces lunaires.jpg|thumb|center|1100px|]] [[Fichièr:Carta deis altituds de la Luna.jpg|thumb|center|600px]] Lei doas fàcias de la Luna son relativament diferentas. D'efèct, l'espessor de la crosta, e donc l'altitud, son pas identicas : la fàcia esconduda es generalament pus auta que lo costat visible. La consequéncia es que la màger part dei mars lunaras son situadas sus la fàcia visibla. Ansin, quasi 31% de la superficia visibla es recubèrta per de plans basaltics contra 2,5% e la fàcia esconduda es donc pus craterizada<ref>pudis, P.D. (2004). "Moon". World Book Online Reference Center, NASA. [https://web.archive.org/web/20070417004137/https://www.nasa.gov/worldbook/moon_worldbook.html]</ref> <ref>Gillis, J.J.; Spudis, P.D. (1996). "The Composition and Geologic Setting of Lunar Far Side Maria". Lunar and Planetary Science 27: 413–404. [http://adsabs.harvard.edu/abs/1996LPI....27..413G]</ref>. La fàcia visibla presenta donc unei mars lunaras. La principala es dicha [[Oceanus Procellarum]] dins la partida occidentala. Au sud de l'Oceanus Procellarum, se situan la [[Mare Humorum]] e la [[Mare Nubium]]. Dins sa partida nord, l'ocean es separat de la [[Mare Imbrium]] per la cadena de montanhas dei [[Montes Carpatus]]. Aquela mar es la segonda de la Luna en talha amb un diamètre de 1123 quilomètres. Sa forma es relativament circulara. La [[Mare Imbrium]] es desseparada de la [[Mare Frigoris]] au nòrd per lei [[Montes Alpes]] e de la [[Mare Serenitas]] a l'èst per lei [[Montes Apeninnus]]. Puei, a l'èst de la [[Mare Imbrium]], se situan la [[Mare Serinitatis]] e, vèrs lo sud, la [[Mare Tranquilitatis]]. Lo sud de la fàcia visibla es pus craterizat e son altitud es pus auta. Lo cratèr [[Tycho (crater lunar)|Tycho]] ambé son sistèma de rais brilhants es un dei relèus pus facilament vesedor d'aquela partida. Lo relèu de la partida esconduda de la Luna es marcada per lei tèrras autas a l'entorn dau cratèr [[Korolev (crater lunar)|Korolev]] que se montan a d'altituds superioras a 6 km a respèct de l'autor mejana dau satellit. Es tanben marcada per lo bacin d'impacte dich [[Bacin Pòl Sud-Aitken|Pòl Sud-Aitken]], son diamètre de 2500 km e sa prefondor de {{unitat|11000|m}}<ref name="Spudis, Reisse, Gillis"/> <ref>Taylor, G.J. (17 July 1998). "The Biggest Hole in the Solar System". Planetary Science Research Discoveries, Hawai'i Institute of Geophysics and Planetology. [http://www.psrd.hawaii.edu/July98/spa.html]</ref>. Situat au sud dei tèrras autas, aqueu cratèr es lo pus grand conegut dins lo Sistèma Solar. Doas mars lunaras, [[Mare Moscoviense]] dins lo nòrd e [[Mare Ingenii]] dins una partida dau bacin Pòl Sud-Aitken, son situadas sus la fàcia esconduda. A respèct dau costat visible, son fòrça pichonas. Quauquei cratèrs, coma lo cratèr [[Tsiolkovski (cratèr lunar)|Tsiolkovski]], an tanben un fons basaltic e sorne. === Atmosfèra === La Luna es tròp pichona per retenir una atmosfèra permanenta. Pasmens, podriá aver una exosfèra tèuna, amb una pression egala a 0,3 nPa, facha de [[sòdi]], de [[potassi]], d'[[argon]]-40, de [[polòni]]-210 e de [[radon]]-222<ref name="Stern 1999">Stern, S.A. (1999). "The Lunar atmosphere: History, status, current problems, and context". Rev. Geophys. 37: 453–491. </ref> <ref>Lawson, S.; Feldman, W.; Lawrence, D.; Moore, K.; Elphic, R.; Belian, R. (2005). "Recent outgassing from the lunar surface: the Lunar Prospector alpha particle spectrometer". J. Geophys. Res. 110: 1029. </ref>. Aqueleis elements son produchs per la desintegracion deis elements radioactius de la crosta e dau mantèu e lo bombardament de la superficia lunara per lo vent solar<ref>Crotts, Arlin P.S. (2008) (PDF). Lunar Outgassing, Transient Phenomena and The Return to The Moon, I: Existing Data.. Department of Astronomy, Columbia University. https://web.archive.org/web/20090220081142/http://www.astro.columbia.edu/~arlin/TLP/paper1.pdf.</ref>. La rason de l'abséncia d'[[oxigèn]], d'[[azòt]], de [[carbòni]], d'[[idrogèn]] e de [[magnèsi]], elements fòrça presents dins lo regolit, es pas coneguda<ref name="Stern 1999"/>. === Camp magnetic === La Luna a un camp magnetic fòrça feble entraïnat per la magnetizacion de la crosta. L'intensitat dau camp es donc irregulara e varia entre {{unitat|0.1|nT}} e {{unitat|100|nT}}. Lei mars lunaras de la fàcia visibla tènon lo camp pus feble enterin que lei mesuras pus importantas son realizadas vèrs la [[Mare Crisium]] e lei tèrras autas de la fàcia esconduda. L'origina de la magnetizacion de la crosta es pas coneguda mai es probablament causada per la magnetizacion entraïnada per un camp magnetic ancian quand la Luna aviá benlèu un efèct dinamo dins sei jaç interiors<ref>Garrick-Bethell, Ian; Weiss, iBenjamin P.; Shuster, David L.; Buz, Jennifer (2009). "Early Lunar Magnetism". Science 323 (5912): 356–359.</ref>. L'origina podriá tanben èsser una magentizacion de la crosta causada per lei nívols de plasma subrevenent après leis impactes importants<ref>Hood, L.L.; Huang, Z. (1991). "Formation of magnetic anomalies antipodal to lunar impact basins: Two-dimensional model calculations". J. Geophys. Res. 96: 9837–9846.</ref>. Aquela ipotèsi explicariá lo camp pus important mesurat ais antipòdes dei grands bacins d'impacte. == Orbita e rotacion == [[Fichièr:Total lunar eclipse May 4 2004-Jpeter smith.jpg|thumb|Eclipsi lunar en [[2004]].]] [[Fichièr:Solar_eclipse_1999_4_NR.jpg|thumb|Eclipsi solar totau en [[1999]].]] La Luna orbita a l'entorn de la Tèrra en 27,3 jorns terrèstres a una distància compresa entre {{formatnum:363300}} e {{unitat|405500|km}} amb una excentricitat egala a 0,055<ref name="Wieczorek et al."/>. A respèct dau plan eqüatorial terrèstre, son enclinason es situada entre 18,28° e 28,58°. Enfin, coma per la màger part dei satellits dau Sistèma Solar, la rotacion de la Luna es sincròna. Es a dire que sei periòdes de rotacion a l'entorn de son axe e a l'entorn de la Tèrra son identics. En consequéncia, la fàcia de la Luna dirigida vèrs la Tèrra es totjorn la mema en causa dei fòrças de marèia terrèstras. A l'invèrs, lei fòrças de marèia lunaras alentisson la rotacion de la Tèrra e aumentan la distància entre lei dos còrs. Ansin, la distància entre la Luna e la Tèrra èra inicialament 15 còps mendra e lo jorn terrèstre durava environ 6 oras actualas. A l'ora d'ara, un fenomèn fòrça impressionant causat per la trajectòria de l'orbita lunana son leis eclipsis solars o lunars. Un eclipsi solar se debana quand la Luna passa entre lo [[Soleu]] e la [[Tèrra]] e que projècta son ombra sus la Tèrra. De la Tèrra, lo Soleu, o una partida, pòu adonc venir invisble. Un eclipsi lunar se debana dins la situacion invèrsa quand l'ombra terrèstra vèn sus la Luna. Aqueleis eclipsis lunars son caracterizats per una disparicion totala o parciala dau satellit per un observator terrèstre e tanben per la color roja de la Luna pendent certanei fasas de l'eclipsi. Un eclipsi es dich : * parciau se la disparicion de la Luna o dau [[Soleu]] es pas complèta. * totau se la disparicion es complèta. * anular per certaneis eclipsis solars quand lo diamètre aparent de la Luna es tròp pichon per escondre totalament lo [[Soleu]]. == Formacion == Divèrsei mecanismes son prepausats per explicar la formacion de la Luna i a 4,527 miliards d'annadas, quasi 30 a 50 milions d'annadas après la formacion dau [[Sistèma Solar]]<ref>Kleine, T.; Palme, H.; Mezger, K.; Halliday, A.N. (2005). "Hf–W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon". Science 310 (5754): 1671–1674.</ref>. Per exemple, la Tèrra e la Luna podrián aver una formacion comuna e quasi simultanèa<ref name="Stroud 2009">Stroud, Rick (2009). The Book of the Moon. Walken and Company. pp. 24–27.</ref>. Dins aquò, aquela ipotèsi explica mau l'origina dei diferéncias de composicion, especialament en [[fèrre]], entre lei dos còrs<ref name="Stroud 2009"/>. Ansin, l'ipotèsi principala imagina ara l'impacte entre la proto-Tèrra e un [[Teia (protoplaneta)|còrs]] de la talha similara a la planeta [[Mart (planeta)|Mart]]<ref name="Taylor 1998">Taylor, G. Jeffrey (31 December 1998). "Origin of the Earth and Moon". Planetary Science Research Discoveries. [https://web.archive.org/web/20261006171135/http://www.psrd.hawaii.edu/Dec98/OriginEarthMoon.html]</ref> Aquela collision auriá derrabada de materiaus dau mantèu terrèstre e creada un disc a l'entorn de la Tèrra<ref name="Taylor 1998"/>. Puei, la Luna podriá s'èsser formada amb una partida dei materiaus dau disc. D'efèct, lo nombre de collisions entre còrs son supausadas èsser estats important per lei premierei annadas dau [[Sistèma Solar]]. Dins aquò, lei còrs dau Sistèma Solar, per exemple [[Mart (planeta)|Mart]] o [[(4) Vesta (asteroïde)|Vesta]], an de composicions isotopicas non identicas. Òr, aquelei composicions son similaras per la [[Tèrra]] e la [[Luna]]. Un ponch actualament debatut es donc la possibilitat que l'impacte auriá egalizat aquelei composicions<ref>Nield, Ted (2009). "Moonwalk (summary of meeting at Meteoritical Society's 72nd Annual Meeting, Nancy, France)". Geoscientist 19: 8. [http://www.geolsoc.org.uk/gsl/geoscientist/geonews/page6072.html]</ref>. == Observacion == La Luna a una magnitud variant egala a -12,6 durant sa fasa plena. Es donc l'astre pus brilhant dau cèu après lo Soleu. Ansin, es donc facilament visibla per l'uelh uman, e mai de jorn. En causa de la rotacion sincròna dau satellit, la fàcia visibla dempuei la Tèrra es totjorn identica. Aquela fàcia es donc dicha « fàcia visibla ». La consequéncia es l'aparicion dau fenomèn dei fasas lunaras : [[Fichièr:Fasas de la Luna 2.jpg|center|700px]] D'autra part, l'observacion de la Luna amb un telescòpi o una luneta astronomica es relativament aisada. D'efèct, de detalhs nombrós, coma de cratèrs, son ben observables amb un diamètre feble (50-60 mm). D'aparelhs pus gròs ofron rapidament de detalhs espectaclós. == Recèrca e exploracion == === Astronòms ancians === [[Fichièr:Luna fàcia sud-orientala.jpg|thumb|right|300px|Exemple de fotografia de la Luna amb un telescòpi de 203 mm.]] L'observacion de la Luna foguèt una partida importanta de l'[[astronomia]] anciana. Ansin, lei [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] realizèron divèrseis observacions de la Luna e de seis eclipsis au sègle V avC enterin que leis [[Índia|Indians]] conoguèron sei movements d'elongacion<ref>Aaboe, A.; Britton, J. P.; Henderson,, J. A.; Neugebauer, Otto; Sachs, A. J. (1991). "Saros Cycle Dates and Related Babylonian Astronomical Texts". Transactions of the American Philosophical Society (American Philosophical Society) 81 (6): 1–75.</ref> <ref>Sarma, K. V. (2008). "Astronomy in India". In Helaine Selin. Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures (2 ed.). Springer. pp. 317–321.</ref>. Au sègle seguent, lo [[Chinés]] [[Shi Shen]] donèt d'instruccions per predire leis eclipsis solars e lunars. Puei, entre lei sègles V e I avC, l'Indian [[Aryabhata]], lo Grèc [[Anaxagòras]] e lei Chinés de la [[dinastia Han]] descurbiguèron sa forma esferica e comprenguèron que la lutz dau Soleu se reflectís sus lo satellit<ref>O'Connor, J.J.; Robertson, E.F. (February 1999). "Anaxagoras of Clazomenae". University of St Andrews. [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Anaxagoras.html]</ref> <ref>Robertson, E. F. (November 2000). "Aryabhata the Elder". Scotland: School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews. [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Aryabhata_I.html]</ref>. [[Alhazen]] (965-1039) observèt que lei rais solars se reflectisson pas coma sus un mirau mai dins totei lei direccions<ref>A. I. Sabra (2008). "Ibn Al-Haytham, Abū ʿAlī Al-Ḥasan Ibn Al-Ḥasan". Dictionary of Scientific Biography. Detroit: Charles Scribner's Sons. pp. 189–210.</ref>. D'autra part, [[Seleuc de Selèucia]] teorizèt lo foncionament dau fenomèn dei marèias terrèstras au sègle II avC, especialament l'influéncia dau Soleu e de la Luna sus lor importància<ref>Lewis, C. S. (1964). The Discarded Image. Cambridge: Cambridge University Press. p. 108.</ref>. Egalament au sègle II avC, [[Aristarc de Samos]] estimèt la distància Tèrra-Luna a 20 rais terrèstres. [[Claudi Ptolemèu|Ptolomèu]] melhorèt lo calcul amb una distància egala a 59 rais e un diamètre egau a 29,2% dau diamètre de la Tèrra, pròches dei resultats modèrnes<ref>Evans, James (1998). The History and Practice of Ancient Astronomy. Oxford & New York: Oxford University Press. pp. 71 e 386.</ref>. === Recèrca ambé lei telescòpis terrèstres === Avans l'invencion dau telescòpi, la forma esferica de la Luna èra admesa per la màger part dei sabents. Pasmens, pensavan qu'aquela esfèra èra lisca<ref>Van Helden, A. (1995). "The Moon". Galileo Project. [https://web.archive.org/web/20040623085326/http://galileo.rice.edu/sci/observations/Moon.html]</ref>. Lo resultat dei premiereis observacions foguèt donc una sospressa ambé la descubèrta de montanhas e de cratèrs. Ansin, la cartografia e la mesura de l'altitud dei relèus observats acomencèt. Au sègle XVII, lei trabalhs de [[Giovanni Battista Riccioli]] e [[Francesco Maria Grimaldi]] creèron lo sistèma actuau de noms lunars. Puei, vèrs [[1870]], l'origina dei cratèrs foguèt compresa per [[Richard Proctor]], confiermada per leis experiéncias de [[Grove Karl Gilbert]] e d'estudis comparatius dins leis annadas 1920 e 1940<ref>Hall, R. Cargill (1977). "Appendix A: LUNAR THEORY BEFORE 1964". NASA History Series. LUNAR IMPACT: A History of Project Ranger.. Washington, D.C.: Scientific and Technical Information Office, NATIONAL AERONAUTICS AND SPACE ADMINISTRATION. [https://web.archive.org/web/20100410085526/http://history.nasa.gov/SP-4210/pages/App_A.htm]</ref>. === Exploracion espaciala === [[Fichièr:Moon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|[[Harrison Schmitt]] durant la mission ''[[Apollo 17]]'' en [[1973]].]] [[Fichièr:Луна-16.jpg|thumb|Sonda dau tipe ''[[Luna 16]]''.]] [[Fichièr:Surveyor 3 on the Moon.jpg|thumb|Sonda ''[[Surveyor 3]]'' vista per la mission ''[[Apollo 12]]''.]] [[Fichièr:Moon-galileo-color.jpg|thumb|La Luna, amb una partida de la fàcia esconduda, vista per la sonda ''[[Galileo (sonda)|Galileo]]'', en transit per [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]].]] [[Fichièr:Lunokhod-3 side.jpg|thumb|''[[Lunokhod 3]]''.]] La rivalitat de la [[Guèrra Freja]] entre leis [[Estats Units d'America|Estats Units]] e [[URSS|l'Union Sovietica]] entraïnèt una corsa a l'espaci e una exploracion importanta ambé de la Luna de sondas espacialas entre 1958 e 1976. A l'ora d'ara, unei país, especialament [[China]] e [[Índia]], assaièron tornarmai de desvolopar de programas ambiciós d'exploracion lunara. Ansin, lo nombre de sondas lunaras es fòrça important : * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Pioneer 3]]'' ([[1958]]), revirada parciala. * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 1]]'' ([[1959]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Pioneer 4]]'' ([[1959]]), revirada parciala. * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 2]]'' ([[1959]]). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 3]]'' ([[1959]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Ranger 3]]'' ([[1962]]), revirada parciala. * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Ranger 4]]'' ([[1962]]), revirada parciala. * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Ranger 5]]'' ([[1962]]), revirada parciala. * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 4]]'' ([[1963]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Ranger 6]]'' ([[1964]]), revirada. * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Ranger 7]]'' ([[1964]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Ranger 8]]'' ([[1964]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Ranger 9]]'' ([[1964]]). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Zond 3]]'' ([[1965]]). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 9]]'' ([[1966]]). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 10]]'' ([[1966]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Surveyor 1]]'' ([[1966]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Luna Orbiter 1]]'' ([[1966]]). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 11]]'' ([[1966]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Surveyor 2]]'' ([[1966]]). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 12]]'' ([[1966]]-[[1967]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Luna Orbiter 2]]'' ([[1966]]-[[1967]]). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 13]]'' ([[1966]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Luna Orbiter 3]]'' ([[1967]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Surveyor 3]]'' ([[1967]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Luna Orbiter 4]]'' ([[1967]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Surveyor 4]]'' ([[1967]]), revirada. * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Explorer 35]]'' ([[1967]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Luna Orbiter 5]]'' ([[1967]]-[[1968]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Surveyor 5]]'' ([[1967]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Surveyor 6]]'' ([[1967]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Surveyor 7]]'' ([[1968]]). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 14]]'' ([[196]]8). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Zond 5]]'' ([[1968]]). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Zond 6]]'' ([[1968]]). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 15]]'' ([[1969]]), revirada. * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Zond 7]]'' ([[1969]]). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Zond 8]]'' ([[1970]]). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 16]]'' ([[1970]]). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 17]]''/''[[Lunokhod 1]] ([[1970]]). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 18]]'' ([[1971]]), revirada. * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 19]]'' ([[1971]]-[[1972]]). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 20]]'' ([[1972]]). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 21]]''/''[[Lunokhod 2]]'' ([[1973]]). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 22]]'' ([[1974]]-[[1975]]). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 23]]'' ([[1974]]), revirada. * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Luna 24]]'' ([[1976]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Galileo (mission espaciala)|Galileo]]'' ([[1989]]), en transit per [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]]. * [[Fichièr:Flag of Japan.svg|25px]] ''[[Hiten]]''/''[[Hagoromo]]'' ([[1990]]-[[1993]]), revirada parciala. * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Clementine]]'' ([[1994]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Lunar Prospector]]'' ([[1998]]-[[1999]]). * [[Fichièr:Flag of Europe.svg|25px]] ''[[SMART-1]]'' ([[2003]]-[[2006]]). * [[Fichièr:Flag of Japan.svg|25px]] ''[[SELENE]]''/''[[SELENE|RSAT]]''/''[[SELENE|VSAT]]'' ([[2007]]-[[2009]]). * [[Fichièr:Flag of the People's Republic of China.svg|25px]] ''[[Chang'e 1]] ([[2007]]). * [[Fichièr:Flag of India.svg|25px]] ''[[Chandrayaan-1]]'' ([[2008]]-[[2009]]), revirada parciala. * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[LCROSS]]'' ([[2009]]). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Lunar Reconnaissance Orbiter]]'' ([[2009]]-encuei). * [[Fichièr:Flag of the People's Republic of China.svg|25px]] ''[[Chang'e 2]] ([[2010]]-encuei). ==== Programas de la Guèrra Freja ==== [[Fichièr:Moon landing map.jpg|thumb|Lei diferents sites d'aterratge dei missions lunaras.]] ===== Programas sovietics ===== L'exploracion sovietica de la Luna tenguèt per esfòrç principau lo programa ''[[Programa Luna|Luna]]''. Aqueu programa capitèt rapidament divèrsei performàncias durant l'annada [[1959]] coma lo premier vòl lunar ambé ''[[Luna 1]]'', lo premier impacte a sa superficia ambé ''[[Luna 2]]'' e lei premierei fotografias de la fàcia esconduda ambé ''[[Luna 3]]''. De mai, lo premier aterratge sus la Luna foguèt tanben capitat per lei Sovietics ambé ''[[Luna 9]]'' en 1966. Aquela annada, ''[[Luna 10]]'' venguèt lo premier orbitaire lunar. Puei, après lo succès estatsunidenc dau [[programa Apollo]], tres missions (''[[Luna 16]]'', ''[[Luna 20|20]]'' e ''[[Luna 24|24]]'') capitèron d'aterrar sus la Luna e d'entornar de mòstras. Enfin, en 1970 e 1973, lei robòts ''[[Lunokhod 1]]'' e ''[[Lunokhod 2|2]]'', mandats per lei sondas ''[[Luna 17]]'' e ''[[Luna 21|21]]'', percorreguèron 10,5 e 37 km sus la superficia lunara. ===== Programas estatsunidencs ===== Lei programas estatsunidencs acomencèron ambé l'exploracion dau satellit puei la preparacion dei missions dau [[programa Apollo]] per l'aterratge d'umans. Lei programas principaus foguèron donc de missions d'impacte de la superficia lunara, coma per lei sondas dau [[programa Ranger]], e de cartografia ambé leis aparelhs dau programa [[Lunar Orbiter]]. ==== Programas e missions actuaus ==== Dempuei leis annadas 1990, divèrsei país an de programas d'exploracion lunara. En 1990, [[Japon]] venguèt lo tresen país mandant una sonda per la Luna ambé la mission ''[[Hiten]]''. Puei, en [[2009]], lei Japonés mandèron la mission ''[[SELENE]]'' que realizèt d'estudis geologics e d'imatges amb una auta resolucion. Entre 2004 e 2006, leis Europèus mandèron pereu una sonda experimentala de propulsion ionica per testar aquela tecnica novèla. Dins aquò, lei programas pus ambiciós foguèron o son estatsunidencs, chinés e indian ambé per objectius una mission umana entre 2020 e 2050. Ansin, de missions de la NASA estudièron la superficia lunara per melhorar la cartografia o recercar la preséncia d'aiga sota lo regolit. Pasmens, aqueu programa foguèt finalament aplantat per lo president [[Barack Obama]] en 2010. Leis Indians mandèron una sonda en 2008 per observar la composicion geologica de la superficia. Actualament, planifican una segonda mission per 2013 amb una ajuda russa. Enfin, lei Chinés an lo programa pus important e realizèron una cartografia lunara en 2008. === Exploracion umana === [[Fichièr:Surveyor_3-Apollo_12.jpg|thumb|right|[[Alan Bean]] de la mission ''[[Apollo 12]]'' e la sonda espaciala ''[[Surveyor 3]]'' en [[1969]].]] Mandat per lo president [[John Fitzgerald Kennedy|Kennedy]] en [[1961]], lo [[programa Apollo]] capitèt la premiera mission umana en orbita a l'entorn de la Luna amb ''[[Apollo 8]]'' en [[1968]]. Puei, lo 21 de julhet de [[1969]], la mission ''[[Apollo 11]]'' aterrèt dins la ''[[Mare Tranquillitatis]]'' e son comandant, [[Neil Armstrong]], venguèt lo premier uman caminant sus la Luna. Après aqueu succès, sièis autrei missions foguèron mandadas per la Luna : * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Apollo 11]]'' (1969). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Apollo 12]]'' (1969). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Apollo 13]]'' (1970), revirada. * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Apollo 14]]'' (1971). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Apollo 15]]'' (1971). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Apollo 16]]'' (1972). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Apollo 17]]'' (1972). Leis astronòms [[Estats Units d'America|estatsunidencs]] placèron d'aparelhs scientifics coma de [[sismomètres]] o de reflectors lasèr per mesurar l'activitat tectonica dau satellit o la distància Tèrra-Luna. De mai, leis expedicions entornèron {{unitat|381.7|kg}} de materiaus e ròcas lunars permetent l'estudi de la composicion de la superficia lunara. == Cultura == === Preïstòria === La Luna foguèt probablament considerada coma una divessa dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, un òs d'aigla escultat, trobat en [[França]] sus un site datant de {{formatnum:13000}} ans, representariá lei fasas lunaras<ref>Duncan, David Ewing (1998). The Calendar. Fourth Estate Ltd.. pp. 10–11.</ref>. Una autra representacion de la Luna, vièlha de {{formatnum:5000}} ans, seriá presenta dins una bauma irlandesa<ref>"Carved and Drawn Prehistoric Maps of the Cosmos". Space Today Online. 2006. [http://www.spacetoday.org/SolSys/Earth/OldStarCharts.html]</ref>. Lei pòples protogermanics e germanics avián probablament un calendier lunar<ref>Birley, A. R. (Trans.) (1999). Agricola and Germany. Oxford World's Classics. USA: Oxford. p. 108.</ref>. === Euròpa === Per lei Romans, la Luna foguèt associada ambé la divessa [[Selene]] que foguèt après suplantada per [[Diana]], equivalenta de la deessa [[Grècia antica|grèga]] [[Artèmis]]. Lo [[diluns]] li foguèt adonc consacrat. En revenge, lei mitologias germanica e nordica considerèron la Luna coma una divinitat masculina ambé, per exemple, lo dieu [[Máni]]. Durant l'[[Edat Mejana]], la Luna foguèt tanben associada a la foliá o a de fenomèns magics coma la [[licantropia]]. === Provèrbis === * "Gaites pas ni luna ni lunàs, semena quand poiràs". * "Luna blanca, jornada franca". * "Luna rossa, signe de vent". * "Quand la luna fa ròtle, la pluèja es pas luènh". * "Quand lo solelh lusís, i a pas besonh de luna". * "Qui va en lunas comptant, tretze meses trapa a l'an". == Liames intèrnes == * [[Lista dei cratèrs lunars]]. == Referéncias == <references/> {{SistèmaSolar}} [[Categoria:Luna|*]] [[Categoria:Simbolica]] gowq1nevvvzjbuevodvde8mtqh934al 0 29019 2512216 2348038 2026-11-05T02:09:56Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512216 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Nobel}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Juan Ramón Jiménez''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2|[[Imatge:JRJimenez.JPG|190px]] |- !align=right|Profession: | [[literatura|escrivan]] |- !align=right|País: | {{Espanha}} |- !align=right|Data de naissença: |[[22 de decembre]] de [[1881]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Huelva]], [[Espanha]] |- !align=right|Data de decès: |[[29 de mai]] de [[1958]] |- !align=right|Luòc de decès: |[[Santurce]], [[Puerto Rico]] |} '''Juan Ramón Jiménez''' ([[Huelva]], lo [[22 de decembre]] de [[1881]], [[Santurce]], [[Puerto Rico]], lo [[29 de mai]] de [[1958]]) foguèt un escrivan [[espanhòl]]. Recebèt lo [[Prèmi Nobel de Literatura]] de l'an [[1956]]. Se maridèt amb Zenobia Camprubí de Aymar. == Òbras == * [[Imatge:Accessories-text-editor.png|120 px]] * ''[[Rimas]]'' (1902) ''Rimas'' * ''[[Arias tristes]]'' (1903) ''Arias tristas'' * ''[[Jardines lejanos]]'' (1904) ''Jardins luenhans'' * ''[[Elegías]]'' (1907) ''Elegias'' * ''[[La Soledad Sonora]]'' (1911) ''La soletat sonòra'' * ''[[Pastorales]]'' (1911) ''Pastoralas'' * ''[[Laberinto]]'' (1913) ''Laberint'' * ''[[Platero y yo]]'' (1914) ''Platero e ieu'' * ''[[Estío]]'' (1916) ''Estiu'' * ''[[Diario de un poeta recién casado]]'' (1916), dont lo títol foguèt de 1948 enlai ''[[Diario de poeta y mar]]''... ''Jornal d'un poèta novèl maridat''... ''Jornal de poèta e mar'' * ''[[Primera antología poética]]'' (1917) ''Primièra antologia poetica'' * ''[[Eternidades]]'' (1918) ''Eternitats'' * ''[[Piedra y cielo]]'' (1919) ''Pèira e cèl'' * ''[[Poesía]]'' (1917-23) ''Poesia'' * ''[[Belleza]]'' (1917-23) ''Belor'' * ''[[La Estación total]]'' (1923-36) ''Totala sason'' * ''[[Animal de fondo]]'' (1949) ''Animal de fons'' * ''[[Tercera antología poética]]'' (1957) ''Tresena antologia poetica'' * ''[[En el otro costado]]'' (1936-42) ''De l'autre costat'' * ''[[Dios deseado y deseante]]'' (1948-49) ''Dieu desirat e desirant'' * ''[[Leyenda]]'' 1896-1956 (postum 1978) ''Legenda'' == Bibliografia en castelhan == * [[Imatge:Wikisource logo suggestion - curved books.png|100 px]] * [[E. Díez-Canedo]]: ''Juan Ramón Jiménez en su obra'' (México, 1944). * [[R. Gullón]]: ''Conversaciones con Juan Ramón Jiménez'' (Madrid, 1958). * [[J. Guerrero Ruiz]]: ''Juan Ramón de viva voz'' (Madrid, 1961).. * [[A. Campoamor González]]: ''Vida y poesía de Juan Ramón Jiménez'' (Madrid, 1976). * [[A. De Albornoz]] (ed.): ''Juan Ramón Jiménez'' (Madrid, 1981). * [[A. Campoamor]]: ''Bibliografía general de Juan Ramón Jiménez'' (Madrid, 1982). * [[F. J. Blasco]]: ''La poética de Juan Ramón Jiménez. Desarrollo, contexto y sistema'' (Salamanca, 1982). * [[M. Juliá]]: ''El universo de Juan Ramón Jiménez'' (Madrid, 1989). * [[A. Pau]]: ''Juan Ramón Jiménez. El poeta en el jardín'' (Madrid, 1999). == Ligams extèrnes == * [[Imatge:Www.gif|50 px]] * {{es}} [http://www.fundacion-jrj.es/ '''Fondacion Juan Ramón Jiménez'''] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20070221092624/http://www.juntadeandalucia.es/averroes/sanwalabonso/juanramonjimenez/juanramonjimenez.htm Sit pedagogic] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20071228042951/http://www.juanramonjimenez.com/ '''Sit oficial dels eiretièrs de Juan Ramón Jiménez e Zenobia'''] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20100726043618/http://cvc.cervantes.es/actcult/jrj/ Juan Ramón Jiménez en lo "Centro Virtual Cervantes"] {{Prèmi Nobel de Literatura}} == Nòtas & referéncias == <references> {{Clr}} {{DEFAULTSORT:Jiménez, Juan Ramón}} [[Categoria:Escrivan espanhòl|Jiménez, Juan Ramón]] [[Categoria:Escrivan de lenga espanhòla|Jiménez, Juan Ramón]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Literatura|Jiménez, Juan Ramón]] [[Categoria:Prèmi Nobel espanhòl|Jiménez, Juan Ramón]] [[Categoria:Naissença en 1881|Jiménez, Juan Ramón]] [[Categoria:Decès en 1958|Jiménez, Juan Ramón]] na5pulxu4olo4c8tbcobf8ldncpzawi 0 33636 2512166 2506110 2026-11-04T13:39:28Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Correccions ortograficas, adaptacions en parlar locau (Anzac/Compens) e ajost d'una autra prononciacion sorsada. 2512166 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Geografia fisica}} [[File:Cezallier paysage 0707B.jpg|thumb|right|250px|Païsatge dau Sejalèir.]] Le '''Sejalèir'''<ref>https://web.archive.org/web/20160303190408/http://superlexic.com/revistadoc/wp-content/uploads/2013/07/Linguistica-occitana-6-CLO.pdf</ref> (en francés ''Cézallier'') es un replanat dau [[Massís Centrau]] e un [[contrada d'Occitània]]<ref>Segon la classificacion de [[Frederic Zégierman]].</ref> situada en [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnha]]. Es un replanat d'origina volcanica que se parteja entre los departaments de [[Departament de Cantal|Cantau]] e de [[Puèi de Doma|Puèi de Doma]], dins le [[pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe|pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnha]]. L’altitud mejana dau massís se situa entre {{formatnum:1200}} e {{unitat|1500|m}}. Le punt culminant n'es le [[senhau dau Luguet]] ({{unitat|1551|m}}). Sa viala principala es [[Alancha]]. == Toponimia == [[Fichièr:Cézallier cassini.jpg|vinheta|Carta de Cassini (sègle XVIII) que menciona la Montanha dau Sejalèir.]] Es en partir dau sègle XVIII que le Sejalèir fuguèt presentat per los scientifics, los administrators mai los escrivans coma un massís o coma una montanha. Le nom de Sejalèir figurava pas encara sobre las cartas relevadas per los oficèirs de l’estat-major a la fin dau sègle XIX, que mencionavan mas le « senhau dau Luguet », batejant coma aquò le punt mai naut dau vialatge dau [[Anzac e le Luguet|Luguet]], que comptèt jusca 1400 abitants a la fin dau sègle XIX. L’usagte popular coneissiá pas la region dau Sejalèir nimai de region dau Luguet. Son los cartografs e geografs que bailèron una extension au nom de Sejalèir e que ne'n faguèron un massís, mentre que tradicionalament es resmàs una cima. D'avora ençai, le nom de Sejalèir es inscriut coma un massís d’Auvèrnha dins la nomenclatura geografica dau [[Massís Central|Massís Centrau]]<ref>Panèl d'informacions toristicas de [[Compens|Brion]].</ref>. Localament, es prononciat [sədzaˈvɛj]<ref>[[Albèrt Dauzat]], Quarnets d'enquèsta per la preparacion de ''l'Atlàs Lingüistic d'Auvèrnha e Lemosin'', enquèsta realizada en setembre de 1953 vèrs [[Anzac e le Luguet]]. (document inedit).</ref> o [sødzaˈvɛ][http://roch-jaja.nursit.com/spip.php?rubrique15]. == Geografia == [[Fichièr:Pays d'Auvergne map-fr.svg|vinheta|Situacion dau Sejalèir dins l'anciana region [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnha]].]] Le Sejalèir ocupa una posicion centrala dins los monts d'Auvèrnha. Es bordat au nòrd per los [[monts Dòr]] e au sud per los [[Cantal (montanha)|monts de Chantau]]. A l'oèst, [[Artensa]] fai transicion ambé los [[Monts du Limousin|monts de Lemosin]] mentre qu'a l'èst s'espandís la plana de Limanha. ==Nòtas== <references /> {{Multibendèl|Portal geografia|Portal environament|Portal Auvèrnhe|Portal Occitània}} [[Categoria:Sejalèir]] [[Categoria:Contrada d'Auvèrnhe]] [[Categoria:Parçan occitan]] 5aa6gnt3ecsq926elrmj5uc8cc6dzg7 0 37408 2512224 2236370 2026-11-05T04:57:53Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512224 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| class="infobox_v2" |- | '''[[Aira|Superfícia]]''' || 4917 [[km&sup2;]] |- | '''[[Populacion]]''' || 1 073 177 (2006) |- | '''[[Densitat]]''' || 218 ab./km² |- | '''Comunas''' || 158 |- | ''' Còde''' || SA |- style="text-align:center;" | colspan="2" class="toccolours" style="padding: 0;"| '''[[Fichièr:Salerno posizione.png |150px|]] ''' |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | colspan="2" | Localizacion en Itàlia |} La '''Província de [[Salèrn (Itàlia)|Salèrn]]''' (fòrma arcaïca imprononciabla) o de '''[[Salèrn (Itàlia)|Salèrne]]''' (cal conservar l'articulacion de ''-n'', presenta dins totas las lengas), oficialament en [[italian]] ''provincia di Salerno'', es una província de la region de [[Campània]] en [[Itàlia]]. Abans 1882 se disiá [[província del Principat Citerior]]. == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20160913211826/http://www.provincia.salerno.it/ Sit oficial] {{it}} [[Categoria:Província d'Itàlia|Salèrn]] [[Categoria:Campània]] gwzdcgxxf5g837l8271gljkqc7jx8vf 0 41685 2512192 2314071 2026-11-04T19:48:05Z JackyM59 60827 Photograph updated 2512192 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais par Jean-Marc Nattier.jpg|vinheta|255x255px|Beaumarchais per [[Jean-Marc Nattier]]]] '''Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais''' ([[París]], lo [[24 de genèr]] de [[1732]] - París, lo [[18 de mai]] de [[1799]]) que ho un escrivan e un autor dramatic francés de las Lutz. Qu'ei l'autor de la famosa trilogia : ''[[Lo Barbèr de Sevilha o La Precaucion inutila]]'', ''[[La hòla Jornada o Lo Maridatge de Figaro]]'' e ''[[L'aute Tartuf o La Mair copabla]]''. {{DEFAULTSORT:Beaumarchais, Pierre}} [[Categoria:Personalitat del Regim Ancian]] [[Categoria:Personalitat del teatre]] [[Categoria:Espion francés]] [[Categoria:Espion del Regim Ancian]] [[Categoria:Personalitat francesa de la Guèrra d'Independéncia dels Estats Units]] [[Categoria:Naissença en 1732]] [[Categoria:Naissença a París]] [[Categoria:Decès en 1799]] [[Categoria:editor francés]] [[Categoria:Escrivan francés del sègle XVIII]] [[Categoria:Dramaturg francés del sègle XVIII]] 3v09qmam8qe8mpz79mdg8yphgzneymp 0 45324 2512215 1921403 2026-11-04T23:40:08Z Katin pusku 65915 File 2512215 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Nobel}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Georges Jean Franz Köhler''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 | |- !align=right|Profession: |[[biologia|biologista]] |- !align=right|País: | {{Alemanha}} |- !align=right|Data de naissença: |[[17 de març]] de [[1946]] |- !align=right|Luòc de naissença: | [[Munic]], [[Alemanha]] |- !align=right|Data de decès: |[[1 de març]] de [[1995]] |- !align=right|Luòc de decès: | [[Friborg de Brisgòvia]], [[Alemanha]] |} [[File:40. Tagung 1990 Mediziner Portraits; Prof. Köhler (Freiburg) - W134Nr.126381c1 - Willy Pragher (cropped).jpg|alternativtext=Fotografie von Georges J. F. Köhler|thumb|Georges J. F. Köhler (1990)]] '''Georges Jean Franz Köhler''' ([[Munic]], [[17 d'abril]] de [[1946]] - [[Friborg de Brisgòvia]], [[1 de març]] de [[1995]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Alemanha|alemand]]. Recebèt, amassa amb l'[[Argentina|argentin]] [[César Milstein]] e lo [[Danemarc|danés]] [[Niels Jerne]], lo [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] en [[1984]] per son trabalh sul [[sistèma immunitari]] e sus la produccion d'[[anticòs]]ses monoclonals. {{Clr}} {{Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina}} {{DEFAULTSORT:Köhler, Georges Jean Franz}} [[Categoria:Biologista alemand]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] [[Categoria:Prèmi Nobel alemand]] [[Categoria:Naissença en 1946]] [[Categoria:decès en 1995]] 9wco00kn4f6i1k54k4nyvkvgpbap3m4 0 54587 2512218 2479102 2026-11-05T02:46:12Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512218 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Leitora | nom2 = ''Lectoure'' | imatge = Lectoure-clocher.jpg | descripcion = La carrèra màger e la catedrala Sent Gervasi. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Lectoure (Gers).svg | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Gasconha}} | departament = {{Gers}} | parçan = {{Lomanha}}<br/>{{Armanhac}} | arrondiment = [[Arrondiment de Condòm|Condòm]]<br/> | canton = Leitora-Lomanha (burèu centralizator), [[caplòc]] deu [[Canton de Leitora]] abans 2015 | insee = 32208 | sitweb = | cp = 32700 | cònsol = Xavier Ballenghien | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat de comunas de la Lomanha gersesa|CC de la Lomanha gersesa]] | latitud = 43.9352777778 | longitud = 0.621944444444 | alt mini = 68 | alt mej = 182 | alt maxi = 223 | ectaras = 8 493 | gentilici = Leitorés, a<br/> | km² = 84.93 |}} '''Leitora'''{{bdtopoc|4292}}{{RepTopMP}} (''Lectoure'' en [[francés]]) es ua comuna [[gasconha|gascoa]] de [[Lomanha]] dens lo comtat d'[[Armanhac]] administrada peu departament [[França|francés]] de [[Gers (departament)|Gers]] dens la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Qu'ei la patria deus escrivans gascons [[Alcèu deu Riu|Alcèu Deurriu]], [[Pèir de Garròs]] e [[Joan Francés Blader|Joan Francés Bladèr]], deu marescau d'Empèri [[Jean Lannes]] e de generaus de la [[Revolucion Francesa]] e de l'Empèri. ==Geografia== Las vilas de Leitora e [[Florença (Gers)|Florença]] son tradicionalament rivalas. Dens lo contèxte de las comoditats de circulacion modèrna, son tròp près e una remplaça l'auta, dens un procès cumulatiu. L'economia e la demografia de Leitora demingan regularament e Leitora non pòt resistir a la poténcia comerciala e industriala de la vila vesina (2858 abitants en 1806, 4309 en 1851, 6368 en 1990). Los emplecs tirats deu torisme e deu termalisme son limitats. De son passat Leitora garda pr'aquò l'avantatge d'aver un licèu.</br> La casuda demografica de Leitora estoc accelerada per la barradura de la basa logistica d'Intermercat (200 a 300 emplecs perduts entre 2012 e 2015)<ref>https://www.ladepeche.fr/article/2012/06/15/1395356-intermarche-la-base-logistique-de-lectoure-sera-transferee-a-montbartier.html</ref>. [[File:Map commune FR insee code 32208.png|center|290px]] === Perimètre deu territòri === {{Communes limitrophes | commune = Leitora | élision = | nord-est = [[Castètharroi]] | nord = [[Lo Casterar Leitorés]], [[Sent Avit e Frandat]] | nord-ouest = [[Sent Martin de Güeina]], [[La Garda (Gers)|La Garda Fimarcon]] | ouest = [[Marçolan]] | est = [[Plius]], [[L'Isla Boson]] | sud-est = [[Manhàs]], [[Sent Clar]] | sud = [[Paulhac (Gers)|Paulhac]], [[Castèthnau d'Arbiu]] | sud-ouest = [[Terrauba]] }} <!--{{Clr}}--> ==Toponimia== Lo nom de Leitora es atestat al sègle IV, ''Lactora'', ''Lactura'' e lo nom de son pòble, ''Lactorates'', es citat en 176 e los dus cap a 400, ''civitas Lactoratium''. Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Leitora'' veng probablament deu gallic ''lact-'', benlèu « lèit » o « blanc », e ''ó-rate'' « embarri »; l'atraccion de las finalas en ''-a'' a hèit suprimir lo ''-t'' finau<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. I, p. 196, par. 3081</ref>. Lo sufixe ''-ates'' abondós dens los noms de pòbles mei que mei celtics muisha qu'aquera reconstruccion es erronèa</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], lo nom poiré benlèu estar en rapòrt damb l'arrasic o mot preceltic ''leca'' (la vila es sus un planèr dissecat). Lo sufixe deu nom deus Lactorates, pòble que Leitora n'èra la capitala, seré preceltic <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 394</ref>. </br> Xavier Delamarre ajusta autas fòrmas ancianas : ''Lacura'' (Cosmografia de [[Ravena]]), ''Lactorae'' (inscripcion), ''Lactorat(ium)'' e plaça ''Lactora'' dens los noms gallics. Lo tèma ''*laxtu'', ''*lactu-'', ''*lacto-'' es celtic. Es pas briga segur que ''*lacto-'' signifique « lèit » e l'explicacion « hortalessa de las murralhas blancas com lèit » (!), per un compausat ''**Lactorate'' es erronèa, i a un derivat ''Lactor-atis'' « abitant de Leitora »<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 170, 173, 352</ref>. == Istòria == {{...}} [[Imatge:Statue_du_Maréchal_Lannes_et_cathédrale_Saint-Gervais-Saint-Protais5_(Lectoure,_Gers,_France).JPG|300px|left|thumb|Estatua deu marescau Lanas e catedrau de Leitora]] [[Imatge:Lectoure-Cathédrale.jpg|250px|left|thumb|Catedrau de Leitora]] == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=32208 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 3 de julhet de [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Xavier Ballenghien |Qualitat= president de la [[Comunautat de comunas de la Lomanha gersesa]] (2020-)}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat=Gérard Duclos|Partit= [[PS]] |Qualitat= mètge }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 2001 |Identitat= Robert Castaing |Partit= [[PS (fr)|PS]]|Qualitat= professor, senator (1989-1998), conselhèr generau (1992-2001) }} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 1971 |Identitat= Gilbert Albinet |Qualitat= notari}} {{Elegit |Debuta=març de [[1959]] |Fin= 1965 |Identitat= Robert Lambrey |Qualitat= director PTT onorari}} {{Elegit |Debuta=setembre de [[1944]] |Fin=març de 1959 |Identitat= Raymond Dieuzaide |Qualitat= mètge, conselhèr generau (1945-1954)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1944 |Identitat= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de [[Leitora]] ([[caplòc]]); es adara deu canton de ''Lectoure-Lomagne'', donc de Leitora-Lomanha (burèu centralizator). ==Demografia== {{Demografia |insee= 32208 |1793=5503 |1800=5453 |1806=6360 |1821=6109 |1831=6495 |1836= |1841=6262 |1846=6352 |1851=6225 |1856=6098 |1861=5914 |1866=6086 |1872=5733 |1876=5507 |1881=5542 |1886=5272 |1891=4994 |1896=4736 |1901=4495 |1906=4310 |1911=4166 |1921=3726 |1926=4040 |1931=4218 |1936=4407 |1946=3955 |1954=4134 |1962=3908 |1968=3950 |1975= 3790 |1982=3923 |1990=4034 |1999=3933 |2006=3797 |2007= |2008=3746 |2009= |cassini=19096 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr32|0}} la populacion qu'èra de {{popfr32|208}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr32|208}}/84.93) round 2}}}} ab/km². == Economia == == Monuments == [[Image:FontaineDiane-Lectoure.jpg|thumb|left|La hont de Diana o ''Hontelia'', gravadura XIXe s. in ''Le Midi pittoresque'', d'[[Eugène Trutat]]]][[Fichièr:Cathédrale_Saint-Gervais-Saint-Protais_de_Lectoure.jpg|thumb|right|300px|Interior de la catedrala]] [[Image:Lectoure-escalier.jpg|thumb|left|L'escalèr de l'ostal de vila]][[Image:Lectoure-SalleIllustres.jpg|right|thumb|La sala deus Illustres]] '''Leitora''' est labellisée [[Villes et Pays d'Art et d'Istòria|vila d'art et d'histoire]]. {{clr}} == Espòrts == Club de [[rugbi de XV]] l''''Union Espòrtiva Leitoresa''' == Hèstas e festivaus == * '''Hèsta deu Melon''', en julhet. * '''L'Estiu fotografic de Leitora''' == Personalitats ligadas dab la comuna == * [[Joan V d'Armanhac]] * [[Pèir de Garròs]], escrivan * [[Pèir de Garròs|Joan de Garros]], escrivan * [[Pierre Charron]], [[religios]] e [[filosofa]] (1541-1603) * [[Antoine de Roquelaure]] (1544-1622), governador de Leitora * [[Emmanuel-Louis de Cugnac]] (1729-1800), darrièr evesque * [[Bernard Descamps (politic)|Bernard Descamps]], parlamentari (1758-1825) * [[Jean-Jacques de Laterrade]], generau de la [[Revolucion Francesa]] * [[Joseph Lagrange]] (1763-1836), generau de la Revolucion Francesa e de l'Empèri * [[Pierre Banel]], (1766-1796), général de la Revolucion Francesa * [[Jean Lannes]], (1769-1809), [[marescau d'Empèri]] * [[Jacques-Gervais Subervie]], generau d'Empèri. * [[Jérôme Soulès]] (1760-1833), generau d'Empèri. * [[Jean-Baptiste Dupin]] (1772-1863), generau d'Empèri. * [[Joan Francés Blader]] (1827-1900), [[istorian]] * [[Augustin Dupouy]] (1808-1868), viceamirau * [[Auguste Boué de Lapeyrère]] (1852-1924), [[amirau]], ministre * [[Ulysse Pic]], jornalista e pamphlétaire * [[Aurélie Ghika|Aurélie Soubiran, princesse Ghika]], (1820-1904) escrivan * [[Alcée Durrieux]], [[Alcèu deu Riu]], (1819-1901), escrivan * [[Paul Noël Lasseran]] (1868-1933), pintra * [[Louis Damblanc]], [[cercaire]] * [[Maurice Cazeneuve]], [[realisator]] * [[Georges Courtès]], istorian, [[Conselh general (institucion francesa)|conselhèr generau]], capdau de la [[Societat Arqueologica de Gers]] *[[Joan-Claudi Pertusèr]], dessinator * [[Jacques Gratton]] jogaire de [[rugby à XV]] == Embessonatges == * {{Embessonatge|Sent Loís|Haut Ren|France|vila=Sent Loís (Naut Ren)}}. == Véser tanben == * [[Comunas de Gers]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM32208-lectoure Leitora suu site de l'Insee] * [http://www.lectoure.fr/ '''Sit oficiau de la comuna'''] * [https://web.archive.org/web/20080220013151/http://www.lomagne-gersoise.com/Les-communes Comunautat de Comunas de la Lomanha Gersesa] ==Nòtas== <references /> == Bibliografia == * ''Histoire de Lectoure'', sous la direction de Maurice Bordes et [[Georges Courtès]], Leitora, 1972. * ''Sites et monuments du Lectourois'', sous la direction de Maurice Bordes, Leitora, 1974. * ''Deux siècles d'Histoire de Leitora (1780-1980)'', Syndicat d'initiative, Leitora, 1981. {{Camin de Compostèla | precedenta = [[Miradors]] | via = Via Podiensis | seguenta = [[L'Arromiu]] }} {{Portal Gasconha}} {{Comunas de Gers}} [[Categoria:Ostal d'Armanhac]] [[Categoria:Ancian caplòc de districte]] [[Categoria:Estacion termala francesa]] [[Categoria:Comuna de Lomanha]] [[Categoria:Comuna de Gers]] 7fj0nq69p6kapoabaoael4gkvmwyknt 0 61498 2512220 2373484 2026-11-05T03:46:53Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512220 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Omon|Miramont}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Miramont e La Tor | nom2 = ''Miramont-Latour'' | imatge = Fr-Chateau_de_Latoure-wide_shot_of_courtyard_buildings.jpg | descripcion = Lo castèth de La Tor. | lògo = cap|150px | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = | gentilici = | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Gers}} | arrondiment = [[Arrondiment de Condòm|Condòm]] | canton = Florença-Lomanha ([[Canton de Florença|Florença]] abans 2015) | insee = 32255 | sitweb = | cp = 32390 | cònsol = Jessica Darroux | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat de comunas de la Lomanha gersesa|CC de la Lomanha gersesa]] | latitud = 43.775 | longitud = 0.6836 | alt mini = 105 | alt mej = 165 | alt maxi = 202 | ectaras = 977 | km² = 9.77 |}} '''Miramont e La Tor'''{{bdtopoc|4339}}<ref>{{CGGèrs}}</ref>{{RepTopMP}} (''Miramont-Latour'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] d'[[Occitània]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gers (departament)|Gers]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 32255.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== ===Miramont=== ''Miramont'' qu'es format de l'ancian vèrbe ''mirar'', « güeitar », dab lo mot ''mont'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 458</ref>. [[Ernèst Negre|Negre]] qu'interprèta ''mira'' com un imperatiu « mira ! admira lo mont ! » (lòc haut, plan en vista)<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. II, p. 1125, par. 21098</ref>, çò que contèsta Bénédicte Boyrie-Fénié. En realitat, ''Miramont'' qu'es un tipe de toponime qui associa un vèrbe a l'indicatiu dambe un nom o un adjectiu. Mes, lo sens es lo d'un poi qui « güèita la montanha » <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 173-174, a prepaus de ''Miramont de Guiana''</ref> ? ===La Tor=== Nom d'un castèth. ==Istòria== Abans la [[revolucion francesa|revolucion]], Miramont qu'èra parròpia, La Tor sonque un castèth. == Administracion == {{ElegitDebuta |insee= 32255 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=mai de [[2020]] |Fin=[[2026]] |Identitat= Jessica Darroux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat=Patrick de Lary de Latour |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:300 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:200 color:gray1 from:start till:end bar:100 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,100)(84,115) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 141 1968: 167 points:(84,115)(100,89) color:blue width:2 #1975: 122 points:(100,89)(128,83) color:blue width:2 #1982: 112 points:(128,83)(160,91) color:blue width:2 #1990: 125 points:(160,91)(196,97) color:blue width:2 #1999: 136 points:(196,97)(228,100) color:blue width:2 #2004/5 </timeline> {{Demografia |insee= 32255 |1793=162 |1800=382 |1806=383 |1821=420 |1831=406 |1836= |1841=370 |1846=373 |1851=354 |1856=323 |1861=277 |1866=271 |1872=290 |1876=266 |1881=268 |1886=236 |1891=197 |1896=193 |1901=186 |1906=198 |1911=188 |1921=163 |1926=155 |1931=144 |1936=152 |1946=161 |1954=151 |1962=141 |1968=167 |1975=122 |1982=112 |1990=125 |1999=136 |2005=142 |2006=148 |2007=151 |2008=151 |2009=152 |cassini=22573 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr32|0}} la populacion qu'èra de {{popfr32|255}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr32|255}}/9.77) round 2}}}} ab/km². == Economia == [[Costalat de Montastruc (VDP)]] == Lòcs e monuments == Musèu de Patrick De Lary De Latour : [[musèu]] qui expausades ancianas maquinas agricòlas. == Personalitats ligadas dambe la comuna == ==Véser tanben== * [[Comunas de Gers]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM32255-miramont-latour Miramont e La Tor suu site de l'Insee] * [https://web.archive.org/web/20080220013151/http://www.lomagne-gersoise.com/Les-communes Comunautat de comunas de la Lomanha Gersesa] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de Gers}} [[Categoria:Comuna de Gers]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] 3jm4v8c8bv2xi2yba5lpmixxqs3hkip 0 61883 2512222 2376905 2026-11-05T04:48:19Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512222 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Pis | nom2 = ''Pis'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = [[Gaure (parçan)|Gaure]] | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Gers}} | arrondiment = [[Arrondiment de Condòm|Condòm]] | canton = Florença-Lomanha ([[Canton de Florença|Florença]] abans 2015) | insee = 32318 | cp = 32500 | cònsol = Alain Mares | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat de comunas de la Lomanha gersesa|CC de la Lomanha Gersesa]] | gentilici = | latitud = 43.7852777778 | longitud = 0.711944444444 | alt mini = 117 | alt mej = 167 | alt maxi = 194 | ectaras = 536 | km² = 5.36 |}} '''Pis'''<ref>{{Ligam web|url=http://www.gers-gascogne.com/ovidentia/index.php?tg=oml&file=culture.htm&art=1338&ex=4&cat=22/|títol=grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon}}</ref> (''Pis'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Gasconha]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gers (departament)|Gers]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 32318.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Pis'' que veng benlèu deu latin ''pinus'' « pin » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 531, a ''Pin (Le)'' </ref>, au plurau. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Alain Mares |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin=2020 |Identitat=Josiane Lagardère |Partit= [[PS]] |Qualitat= emplegada }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:300 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:200 color:gray1 from:start till:end bar:100 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,70)(84,72) color:blue width:2 #1962 tot 1968 points:(84,72)(100,64) color:blue width:2 #1975 points:(100,64)(128,64) color:blue width:2 #1982 points:(128,64)(160,62) color:blue width:2 #1990 points:(160,62)(196,65) color:blue width:2 #1999 </timeline> {{Demografia |insee= 32318 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=335 |1846=336 |1851=265 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=201 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=144 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=88 |1968=92 |1975=78 |1982=77 |1990=74 |1999=80 |2006=90 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr32|0}} la populacion qu'èra de {{popfr32|318}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr32|318}}/5.36) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == == Personalitats ligadas damb la comuna == ==Véser tanben== * [[Comunas de Gers]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM32318-pis Pis suu site de l'Insee] * [https://web.archive.org/web/20080220013151/http://www.lomagne-gersoise.com/Les-communes Comunautat de comunas de la Lomanha gersésa] ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de Gers}} [[Categoria:Comuna de Gers]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] bdfug47yirodrs04t69npv8lgktzjhd 0 61967 2512223 2377973 2026-11-05T04:52:51Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512223 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Poishegur | nom2 = ''Puységur'' | imatge = Puységur_2021_05.jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Gers}} | arrondiment = [[Arrondiment de Condòm|Condòm]] | canton = Florença-Lomanha ([[Canton de Florença|Florença]] abans 2015) | insee = 32337 | cp = 32390 | cònsol = Danièle Guilbert | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat de comunas de la Lomanha gersesa|CC de la Lomanha Gersesa]] | gentilici = | latitud = 43.7775 | longitud = 0.605833333333 | alt mini = 100 | alt mej = 150 | alt maxi = 191 | ectaras = 726 | km² = 7.26 |}} '''Poishegur'''<ref>{{Ligam web|url=http://www.gers-gascogne.com/ovidentia/index.php?tg=oml&file=culture.htm&art=1338&ex=4&cat=22/|títol=grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon}}</ref> (''Puységur'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Gasconha]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gers (departament)|Gers]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 32337.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Poishegur'' que veng deu latin ''podium'' « lòc haut, turon de la cima mei o mensh arredondida » e l'adjectiu epitèt latin ''securus'' « segur, fortificat » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 522, a ''Pech'' </ref>.</br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Poishegur'' que veng de ''poi'' e de ''segur''<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. II, p. 1181, par. 22030</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de 2001 |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Danièle Guilbert |Partit= divèrs dreta |Qualitat= retirada d'agricultritz }} {{Elegit |Debuta= abans [[1988]] |Fin= ? |Identitat=Henriette Hygoneng |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:300 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:200 color:gray1 from:start till:end bar:100 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,59)(84,49) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 69 1968: 51 points:(84,49)(100,58) color:blue width:2 #1975: 67 points:(100,58)(128,63) color:blue width:2 #1982: 76 points:(128,63)(160,71) color:blue width:2 #1990: 90 points:(160,71)(196,65) color:blue width:2 #1999: 80 points:(196,65)(228,61) color:blue width:2 #2004/5 </timeline> {{Demografia |insee = 32337 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=284 |1846=260 |1851=227 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=181 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=138 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 69 |1968= 51 |1975= 67 |1982= 76 |1990= 90 |1999= 80 |2005 =73 |cassini =28349 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr32|0}} la populacion qu'èra de {{popfr32|337}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr32|337}}/7.26) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == == Personalitats ligadas dab la comuna == == Véser tanben == * [[Comunas de Gers]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM32337-puysegur Poishegur suu site de l'Insee] * [https://web.archive.org/web/20080220013151/http://www.lomagne-gersoise.com/Les-communes Comunautat de comunas de la Lomanha Gersesa] ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de Gers}} [[Categoria:Comuna de Gers]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] 5bmmb66za0zi9x6rvj5vrm7t7zdmwxw 0 62881 2512225 2379860 2026-11-05T05:42:55Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512225 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Omon|Sent Martin}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Martin de Güeina | nom2 = ''Saint-Martin-de-Goyne'' | imatge = SAINT_MARTIN_DE_GOYNE.jpg | descripcion = Vista generala. | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = [[Lomanha]] | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Gers}} | arrondiment = [[Arrondiment de Condòm|Condòm]] | canton = Leitora-Lomanha ([[Canton de Leitora|Leitora]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de la Lomanha gersesa|CC de la Lomanha gersesa]] | insee = 32391 | cp = 32480 | cònsol = Alain Dabos | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.0036111111 | longitud = 0.567222222222 | alt mini = 66 | alt mej = 160 | alt maxi = 186 | ectaras = 560 | km² = 5.6 |}} '''Sent Martin de Güeina'''<ref>{{Ligam web|url=http://www.gers-gascogne.com/ovidentia/index.php?tg=oml&file=culture.htm&art=1338&ex=4&cat=22/|títol=grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon}}</ref> (''Saint-Martin-de-Goyne'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Gasconha]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gers (departament)|Gers]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 32391.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre deu territòri === {{Communes limitrophes | commune = Sent Martin de Güeina | nord = [[Sent Mesard (Canton de Leitora)|Sent Mesard]] | nord-est = | est = [[Lo Casterar Leitorés]] | sud-est = [[Leitora]] | sud = [[La Garda (Gers)|La Garda Fimarcon]] | sud-ouest = [[La Ròca Engalin]] | ouest = [[Berrac]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== * '''Sent Martin'''. Sent Martin, en latin ''Martinus'', avesque de [[Tors]], qu'estó un evangelizator de las Gàllias au sègle IV <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 614-616</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. III, p. 1648, par. 28 717</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/13/Saint-Martin-de-Tours.html</ref> e las parròpias qui pòrtan lo son nom que datan normalament de l'[[Antiquitat]] tardiva o de la Hauta [[Edat Mejana]]. * '''Güeina''' es tanben lo nom d'un molin, mès probable que lo nom deu molin ven deu nom deu vilatge. Ligam dambe lo vèrbe ''gohar'' ? Improbable. Palai cita lo mot ''goyne'', au sens de « desir, enveja, au sens pejoratiu » [que benlèu es pas d'origina] e de « fresa, colareta que las hemnas portavan bèth temps a » <ref>Simin Palay, ''Dictionnaire du Béarnais et du Gascon modernes'', Éd. du CNRS, 3na edicion, 1980, p. 537</ref>. Indici d'un lòc pauc fertile ? == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= julhet de [[2018]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Alain Dabos |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= julhet de 2018 |Identitat= Reine Marmouget |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Alain Dabos |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat= Robert Bellonguet |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en en 2015, la comuna èra deu canton de [[Leitora]]; es adara deu canton de ''Lectoure-Lomagne'', donc de Leitora-Lomanha. == Demografia == {{Demografia |insee=32391 |1793=342 |1800=353 |1806=339 |1821=326 |1831=324 |1836= |1841=324 |1846=318 |1851=312 |1856=299 |1861=294 |1866=290 |1872=260 |1876=271 |1881=276 |1886=269 |1891=216 |1896=205 |1901=203 |1906=204 |1911=196 |1921=159 |1926=166 |1931=168 |1936=173 |1946=155 |1954=157 |1962=170 |1968=138 |1975=147 |1982=117 |1990=117 |1999=109 |cassini=33321 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr32|0}} la populacion qu'èra de {{popfr32|391}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr32|391}}/5.6) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == == Personalitats ligadas dambe la comuna == ==Véser tanben== * [[Comunas de Gers]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-32391 Sent Martin de Güeina suu site de l'Insee] * [https://web.archive.org/web/20080220013151/http://www.lomagne-gersoise.com/Les-communes Comunautat de comunas de la Lomanha gersesa] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de Gers}} [[Categoria:Comuna de Lomanha]] [[Categoria:Comuna de Gers]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] p77y06s99m470177m7qgvlyknjir96o 0 62886 2512226 2379876 2026-11-05T05:43:20Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512226 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Mesard | nom2 = ''Saint-Mézard'' | imatge = Saint-Mézard_-_Chapelle_Notre-Dame-d'Esclaux_-2.JPG | descripcion = La capèra Nòsta Dauna d'Esclaus. | lògo = cap | escut = | ist = {{Gasconha}} | parçan = [[Lomanha]] | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Gers}} | arrondiment = [[Arrondiment de Condòm|Condòm]] | canton = Leitora-Lomanha ([[Canton de Leitora|Leitora]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de la Lomanha gersesa|CC de la Lomanha Gersesa]] | insee = 32396 | cp = 32700 | cònsol = Thierry Manissol | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.0330555556 | longitud = 0.56 | alt mini = 62 | alt mej = 180 | alt maxi = 222 | ectaras = 1 511 | km² = 15,11 |}} '''Sent Mesard'''<ref>{{Ligam web|url=http://www.gers-gascogne.com/ovidentia/index.php?tg=oml&file=culture.htm&art=1338&ex=4&cat=22/|títol=grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon}}</ref> (''Saint-Mézard'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Gasconha]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gers (departament)|Gers]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 32396.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] Comuna situada a 60 km de [[Miranda]], 120 km de [[Tolosa]] e 25 km d'Agen. === Perimètre deu territòri === {{Communes limitrophes | commune = Sent Mesard | nord = | nord-est = [[Lo Perganh e Talhac]] | est = [[Sempessèrra]] | sud-est = [[Lo Casterar Leitorés]] | sud = [[Sent Martin de Güeina]] | sud-ouest = [[Berrac]] | ouest = [[Poi e Ròcalaura]] | nord-ouest = [[La Montjòia]] <br /><small>([[Òut e Garona]])</small> }} == Toponimia == '''Sent Mesard''' (atestacion ''de S. Medardo'', en latin, de 1279) es un agiotoponime : es un nom de lòc que ha referéncia a un nom de sent. Se tracta de ''Sanctus Medardus'' (456 - 8 de junh 545), avesque de [[Noyon]] en [[Picardia (region)|Picardia]] (França), dont lo nom ven deu germanic ''Math-hard'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, Paris, reedicion 1984, p. 613, a ''St-Marc-le-Blanc''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. III, p. 1648, par. 28 721</ref>. En occitan, sonque la [[Gasconha]] occidentala e meridionala consèrva inalterat lo ''-d-'' intervocalic (o lo restablish); endacòm mei, ''Medard'' es una fòrma sabenta. Ua de las fòrmas occitanas d'origina populara (per evolucion normala) es ''Mesard'' (''-d-'' intervocalic > ''-z-'', grafiat ''-s-''). Mei au nòrd, ''-z-'' intervocalica dispareish, çò que mia transitòriament a ''Meard'' e, per evitament de l'iatus, ''Miard'', ''Merd'', ''Mèrd'', etc. == Istòria == Lo 20 de heurèr de [[1562]], la repression deus [[Protestantisme|protestants]] e tornè començar a Sent Mesard : lo governador de [[Guiana]], lo marescau de Montluc, qu'executè d'aubuns païsans<ref>{{Guerres de religion-Miquel}}, p 226</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Thierry Manissol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 2001 |Fin= 2020 |Identitat= Sèrgi Ros (Serge Roux) |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= Gilbert Blasco |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en en 2015, la comuna èra deu canton de [[Leitora]]; es adara deu canton de ''Lectoure-Lomagne'', donc de Leitora-Lomanha. == Demografia == <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:450 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:300 color:gray1 from:start till:end bar:150 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,144)(84,139) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 327 1968: 314 points:(84,139)(100,115) color:blue width:2 #1975: 251 points:(100,115)(128,109) color:blue width:2 #1982: 236 points:(128,109)(160,110) color:blue width:2 #1990: 238 points:(160,110)(196,96) color:blue width:2 #1999: 202 points:(196,96)(228,96) color:blue width:2 #2004/5 </timeline> {{Demografia |insee= 32396 |1793=580 |1800=627 |1806=584 |1821=631 |1831=617 |1836= |1841=613 |1846=632 |1851=609 |1856=547 |1861=558 |1866=558 |1872=533 |1876=549 |1881=509 |1886=506 |1891=492 |1896=464 |1901=456 |1906=435 |1911=447 |1921=409 |1926=403 |1931=376 |1936=366 |1946=362 |1954=344 |1962=327 |1968=314 |1975=251 |1982=236 |1990=238 |1999=202 |2004=202 |cassini=33664 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr32|0}} la populacion qu'èra de {{popfr32|396}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr32|396}}/15.11) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == {{...}} == Personalitats ligadas dambe la comuna == {{...}} ==Véser tanben== * [[Comunas de Gers]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-32396 Sent Mesard suu site de l'Insee] * [https://web.archive.org/web/20080220013151/http://www.lomagne-gersoise.com/Les-communes Comunautat de comunas de la Lomanha gersesa] == Notes e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de Gers}} [[Categoria:Ancien caplòc de canton de Gers]] [[Categoria:Comuna de Lomanha]] [[Categoria:Comuna de Gers]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] 8bet4ym3xbm4vsa81fl34eumwmwgios 0 73362 2512227 2512140 2026-11-05T05:50:17Z Nicolas Eynaud 6858 /* Grandors fisicas */ 2512227 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Gascon}} [[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]] La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat). == Istòria == === Las mesuras ancianas === L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton & Company, 2011.</ref>. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)<ref>Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).</ref>. Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]<ref>Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).</ref>. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas. Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.</ref>. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna. === Lo sistèma metric e l'unificacion === [[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]] {{veire|Sistèma metric}} La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.</ref>. L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.</ref>. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.</ref>. Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])<ref>'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.</ref>. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion<ref>Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].</ref>. L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas<ref>Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).</ref><ref>Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.</ref>. === Las definicions modèrnas === [[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]] {{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}} Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.</ref>. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.</ref>. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.</ref>. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]]. === Lo desvolopament de la metrologia === {{veire|Metrologia}} Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits. Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.</ref>. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]]. La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca. == Grandors, unitats e estalons == === Grandors fisicas === {{veire|Grandor fisica}} Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.</ref>. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion. === Unitats e estalons === === Grandors de basa e grandors derivadas === === Lo Sistèma Internacionau d'Unitats === == Mesura fisica en mecanica classica == En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]]. Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]]. == Mesura fisica en mecanica quantica == En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.   === Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica === [[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]] A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aparelh de mesura]]. * [[Convencion deu Mètre]]. * [[Unitat de mesura]]. * [[Metrotecnia]]. * [[Metrologia]]. * [[Magnitud fisica]]. * [[Sistèma Internacional d'Unitats]]. * [[Teoria de la mesura]]. * [[Postulats de la fisica quantica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Metrologia|*]] ep1u2rmg8elbtdipk7829i236iustmh 2512228 2512227 2026-11-05T05:56:51Z Nicolas Eynaud 6858 /* Grandors fisicas */ 2512228 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Gascon}} [[Fichièr:Standard_kilogram,_2.jpg|thumb|Patron del quilograma estandard]] La '''mesura fisica''' qu'ei l'accion de determinar la o las valors d'ua grandor (longor, capacitat, etc.), per comparason dab ua grandor constanta de medisha espècia presa coma tèrme de referéncia (etalon o unitat). == Istòria == === Las mesuras ancianas === L'existéncia de preocupacions ligadas a questions de mesura es atestada tanlèu l'[[escritura]] apareishuda dens maines variats com lo [[comèrci]], l'[[agricultura]], la construccion o l'[[astronomia]]. Atau, las prumèras [[civilizacion]]s devón s'acordar sus sistèmas d'unitats tà, au minimom, mesurar las [[longor]]s, las [[aira|susfàcias]], los [[volum|volumes]], las [[massa]]s e lo [[temps]]. Aqueras unitats ancianas èran sovent d'origina antropometrica, es a díser fondadas sus las [[anatomia|dimensions deu còs uman]] com lo [[pè (unitat)|pè]], la [[cobdada (unitat)|cobdada]] o lo [[poç (unitat)|poç]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Roope O. Kaaronen, Mikael A. Manninen e Jussi T. Eronen, « Body-based units of measure in cultural evolution », ''Science'', vol. 380, n° 6648, 2023, pp. 948-954.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Robert R. Crease, ''World in the balance: The historic quest for an absolute system of measurement'', WW Norton & Company, 2011.</ref>. Autas unitats hasèvan referéncia a objèctes o a practicas correntas, disponiblas suu pic e intuitivas. Per exemple, estón sovent utilizadas la quantitat de [[gran]] contenguda dens un recipient o la susfàcia lauradissa en un periòde determinat ([[jorn]], [[setmana]], [[sason]], etc.)<ref>Per exemple, l'[[acre (unitat)|acre]], plan utilizada dens los país anglosaxons, correspon probablament a la susfàcia lauradissa en un dia per un atelatge de dus bueus (Ronald Edward Zupko, ''A Dictionary of Weights and Measures for the British Isles: The Middle Ages to the Twentieth Century'', American Philosophical Society, 1985, p. 2).</ref>. Totun, aquera comoditat avèva un defaut grèu. En efèit, en l'abséncia d'uniformitat, las unitats variavan enter las regions e las [[vila]]s e, a còps, segon la natura de la mercaderia mesurada. En mei, ua medisha denominacion podèva designar valors diferentas segon los lòcs, fenomèn enqüèra plan vededer dab lo [[Sistèma Imperiau]]<ref>Per exemple, dens aqueth sistèma, lo tèrme gallon pòt designar lo gallon imperiau (4,546 09 L), lo gallon american (3,785 411 784 L) o lo gallon american sec (4,404 883 770 86 L).</ref>. Aquò complicava los escambis, èra ua hont de confusion e podèva favorizar los abús o las fraudas. Tà limitar aqueras dificultats, las autoritats ensagèn lèu de fixar de referéncias e mantua [[civilizacion]], en [[Mesopotamia]], en [[Egipte Antic|Egipte]] o dens lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], definín estalons conservats dens lòcs publics o [[religions|religiós]]. Sistèmas de susvelhança estón tanben creats com los [[esclavatge|esclaus]] publics [[Atenas|atenians]] en carga deu contròle de las [[moneda|monedas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paulin Ismard, ''La Démocratie contre les experts, Les esclaves publics en Grèce ancienne'', Seuil, 2015.</ref>. Totun, aqueras temptativas d'uniformizacion demorèn limitadas dens la lor portada [[geografia|geografica]] e la diversitat de las unitats persistí dinc a l'epòca modèrna. === Lo sistèma metric e l'unificacion === [[Fichièr:Metric standards Rijksmuseum.jpg|thumb|right|Estalons deu sistèma metric realizats en [[1799]].]] {{veire|Sistèma metric}} La responsa mei decisiva au problèma de la diversitat de las unitats de mesura vienó de la [[Revolucion Francesa]]. En efèit, a la fin deu sègle XVIII, [[França]] comptava ua multitud d'unitats locaus e la volontat d'unificar lo sistèma deus pes e mesuras rejunhó l'ideau [[egalitat|egalitari]] e [[racionalisme|racionalista]] deu movement revolucionari. En [[1790]], l'[[Assemblada Nacionau]] carguè atau l'[[Acadèmia de las Sciéncias]] de concéber un sistèma d'unitats navèth, coherent e [[Universalisme|universau]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Suzanne Débarbat e Terry Quinn, « Les origines du système métrique en France et la Convention du mètre de 1875, qui a ouvert la voie au Système international d'unités et à sa révision de 2018 », ''Comptes rendus - Physique'', vol. 20, n° 1-2,‎ 2018, pp. 6-21.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lacour-Gayet (pref. François Furet), ''Talleyrand'', Payot, 1990, p. 130.</ref>. L'ambicion èra de rómper dab las unitats antropometricas e arbitràrias en fondant las unitats navèras sus grandors tiradas de la natura. L'utilizacion de la natura com supòrt de las definicions èra ua innovacion importanta pr'amor que permetè d'afirmar lo caractèr universau de las unitats en los destacant deus particularismes [[nacion|nacionaus]]. Lo [[mètre]] estó atau definit com la dètz-milionau partida deu quart deu [[meridian]] [[Tèrra|terrèstre]], e ua expedicion estó organizada tà mesurar dab precision un arc d'aqueth meridian<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guillaume Bigourdan, ''Le système métrique des poids et mesures. Son établissement et sa propagation graduelle, avec l'histoire des opérations qui ont servi à déterminer le mètre et le kilogramme'', París, Gauthier-Villars, 1901, 506 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Levallois, ''Mesurer la terre : 300 ans de géodésie française'', París, Presses de l’Ecole nationale des ponts et chaussées, 1988, 389 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Baptiste Delambre e Pierre Méchain, ''Base du système métrique décimal, ou Mesure de l'arc du méridien compris entre les parallèles de Dunkerque et Barcelone'', París, 1806-1810.</ref>. L'unitat de [[massa]], lo [[quilograma]], estó restacada a la massa d'un volume d'[[aiga]] determinat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, « Discours non prononcé de M. de Talleyrand, évêque d'Autun, sur les poids et mesures, en annexe de la séance du 9 mars 1790 », dens ''Archives Parlementaires de 1787 à 1860 - Première série (1787-1799), t. XII : Du 2 mars au 14 avril 1790'', París, Librairie Administrative P. Dupont, 1881, pp. 104-108.</ref>. Ua auta evolucion màger estó de basar lo sistèma navèth suu [[sistèma decimau]], ua proposicion formulada peu purmèr còp peu [[matematicas|matematician]] [[Simon Stevin]] ([[1548]]-[[1620]]) e represa per mantua figura intellectuau deus sègles seguents com [[Joan Lo Redon d'Alembert|d'Alembert]] ([[1717]]-[[1783]])<ref>'''[[neerlandés|(nl)]]''' Simon Stevin, ''De Thiende'', Christoffel Plantijn, 1585.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Taton, Myriana Ilic, Danielle Fauque e Robert Halleux, « La tentative de Stevin pour la décimalisation de la métrologie », ''Cahiers de métrologie'', n° 1,‎ 1983, pp. 5-19.</ref>. L'interès de la basa decimau èra de simplificar considerablament los calculs per rapòrt a las subdivisions irregularas precedentament en vigor. Estalons materiaus, lo mètre e lo quilograma deus Archius, estón fabricats tà servir de referéncia o tà presentar las unitats a la populacion<ref>Exemples d'aqueths estalons populars son los mètres installats dens París per la [[Convencion Nacionala|Convencion]]. Dus son enqüèra vededers [[plaça Vendôme]] e [[carrèra Vaugirard]].</ref>. L'adopcion deu [[sistèma metric]] estó dificila e la soa difusion, en [[França]] puish dens lo monde, estó progressiva. Totun, en [[1875]], la [[Convencion deu Mètre]], signada per mantun país, establí oficiaument ua [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras|organizacion internacionau]] cargada de velhar a l'uniformitat de las mesuras, consacrant lo caractèr d'ara enlà mondiau d'aquera enterpresa. Drin a drin, maugrat resisténcias a còps importantas e la longa persisténcia de las unitats popularas dens la vita vitanta, permetó de crear e d'adoptar unitats comunas<ref>Dens lo cas de França, lo sistèma metric estó fin finau impausat per ua lei en 1837 (Jacques Boyer, « Le centenaire du système métrique. », ''Revue encyclopédique : recueil documentaire universel et illustré'', Larousse,‎ 1899, p. 848).</ref><ref>Dens la rèsta deu monde, país com Portugau, los País Baish, Espanha o Grècia adoptèn, formaument o non, lo sistèma metric enter [[1810]] e [[1840]]. A partir de [[1850]], las [[exposicion universala|exposicions universaus]] joguèn un ròtle important dens la difusion deu sistèma hòra d'Euròpa. La convencion deu Mètre permetó d'obtiéner conversions importantas, mes a còps tardivas : Alemanha en [[1871]], Russia en [[1918]], China en [[1929]], Índia en [[1956]], Reiaume Unit en [[1965]], etc.</ref>. === Las definicions modèrnas === [[Fichièr:Relations between New SI units definitions.svg|thumb|right|Representacion de las sèt unitats de basa deu Sistèma Internacionau e de las sèt constantas fondamentaus permetent de'us definir.]] {{veire|Sistèma Internacionau d'Unitats}} Au sègle XX, l'enterpresa d'unificacion que's perseguí dab l'adopcion oficiau deu [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] (SI) en [[1960]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Système international d'unités - Brochure 9'', Bureau international des poids et mesures, 2019, p. 102.</ref>. Organizant l'ensemble de las unitats a l'entorn d'un nombre petit d'unitats de basa, lo SI vadó la referéncia mondiau de la mesura [[sciéncia|scientifica]] e [[Tecnica|tecnica]]. En parallèl, las definicions de las unitats evoluèn de faiçon importanta. En efèit, los estalons materiaus, com lo mètre o lo quilograma deus Archius, presentavan l'inconvenient d'estar objèctes fisics somés a ua lenta degradacion, a variacions imperceptiblas o a accidents de manipulacion. Estó donc decidit de tornar definir las unitats a partir de fenomèns [[natura|naturaus]] reproductibles. Per exemple, en [[1960]], lo mètre estó definit a partir de la longor d'ua [[electromagnetisme|radiacion]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guilhem Gallot, « L'interféromètre de Fabry-Pérot », ''Bulletin de la Sabix (société des amis de la bibliothèque et de l'histoire de l'École Polytechnique)'', París, vol. 18,‎ 1997, pp. 63-67.</ref>. Puish, en [[1983]], ua definicion navèra, basada sus la velocitat de la [[lutz]], entrè en vigor. En [[2019]], aqueras transformacions abotín a l'adopcion de definicions fondadas sus de constantas fondamentaus de la [[fisica]] per totas las unitats de basa deu SI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Résolution 1 de la 26e CGPM. Sur la révision du Système international d'unités (SI)'', 2018.</ref>. Lo cas mei complicat estó lo deu [[quilograma]] qui es d'ara enlà definit a partir de la [[constanta de Planck]]. === Lo desvolopament de la metrologia === {{veire|Metrologia}} Parallèlament a la quista d'unitats universaus, que's desvolopè progressivament ua reflexion sus la mesura era medisha e sus la soa fidabilitat, qui balhè neishença a la [[metrologia]], es a díser a la « sciéncia de la mesura ». Aquera reflexion estó purmèr estimulada per las [[sciéncia|sciéncias]] qui exigivan ua precision grana, en particular l'[[astronomia]] e la [[geodesia]]. En efèit, en repetint las lors observacions, los saberuts constatèn que las mesuras d'ua medisha grandor permetèn pas jamei d'obtiéner exactament lo medish resultat, mes que's dispersavan a l'entorn d'ua valor. Totun, comprenón qu'aqueth fenomèn èra ligat a ua part d'error impossibla a eliminar. Aquò merquè la debuta de tribalhs destinats a caracterizar e a limitar los sons efèits. Lo prumèr tribalh màger dens aqueth maine estó la teoria de las errors, desvolopada enter los sègles XVIII e XIX per [[matematicas|matematicians]] com [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) e [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] ([[1777]]-[[1855]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Aimé Fuchs, « Plaidoyer pour la loi normale », ''Pour la Science'',‎ 1995, p. 17.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Bru, « La courbe de Gauss ou le théorème de Bernoulli raconté aux enfants », ''Mathematics and Social Sciences'', vol. 175, n° 3,‎ 2006, pp. 5-23.</ref>. Aqueras recèrcas permetón d'elaborar metòdes tà tractar las mesuras entecadas d'error, especiaument lo [[metòde deus mendres carrats]]. [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] mostrè egaument que las errors de mesura accidentaus se desparteishen segon ua lei caracteristica, aperada [[lei normau]], representada per ua corba en fòrma de [[campana]]. Aqueras atrunas vadón drin a drin la nòrma tà tractar tots los tipes de mesura [[sciéncia|scientifica]]. La signatura de la Convencion deu Mètre e la creacion deu [[Burèu Internacionau deus Pes e Mesuras]] permetón de pausar las basas de la [[metrologia]] modèrna a partir de la fin deu sègle XIX. Un hialat d'institucions, fondat suus laboratòris nacionaus en carga de la conservacion deus estalons nacionaus, assegurè la coeréncia de las referéncias. Favorizè tanben l'emergéncia de concèptes comuns ([[cadena d'estalonatge]], [[traçabilitat metrologica]], incertitud de mesura, etc.). La metrologia vadó atau ua [[sciéncia]] au còp teorica e practica, essenciau a l'[[industria]], au [[comèrci]] e a la recèrca. == Grandors, unitats e estalons == === Grandors fisicas === {{veire|Grandor fisica}} Ua [[grandor fisica]] es ua proprietat d'un fenomèn, d'un còs o d'ua [[compausat quimic|substància]] qui's pòt mesurar, es a díser exprimir dab un nombre e, sovent, ua unitat. La [[longor]], la [[massa]], la [[durada]], la [[temperatura]] o l'[[intensitat (electricitat)|intensitat]] d'un [[corrent electric]] son exemples de grandors fisicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Comité commun pour les guides en métrologie (JCGM), ''Vocabulaire international de métrologie (VIM) : concepts fondamentaux et généraux et termes associés (JCGM 200:2012)'', Sèvres, Bureau international des poids et mesures, 3{{a}} edicion, 2012.</ref>. Lo principi fondamentau de la mesura es de comparar la grandor mesurada a ua grandor de medisha natura adoptada com referéncia. Las grandors shens dimension resultan lo mei sovent deu rapòrt de duas grandors de medisha natura, çò qu'entraina l'anullacion de las unitats. Per exemple, es lo cas de la [[densitat]] qui resulta d'un rapòrt enter duas [[massa volumica|massas volumicas]]. Ua medisha grandor pòt estar exprimida dens diferentas unitats. Per exemple, ua longor de cinc [[mètre]]s es egau a cinc cents centimètres o cinc mila millimètres. Totun, si l'unitat e la valor qui l'acompanha pòden cambiar, la grandor demora identica. Dus tipes de grandors son distinguits. Las grandors escalaras que son entièrament descrivudas per un nombre acompanhat o non d'ua unitat (temperatura, massa, etc.). Las grandors [[vector (matematicas)|vectoriaus]] possedeishen egaument ua direccion e un sens ([[velocitat]], [[fòrça]], etc.). La lor mesura necessita alavetz de determinar ua valor, mes tanben ua orientacion. === Unitats e estalons === === Grandors de basa e grandors derivadas === === Lo Sistèma Internacionau d'Unitats === == Mesura fisica en mecanica classica == En [[mecanica classica]], ua '''mesura fisica''' qu'ei ua valor numeric o [[Magnitud fisica|magnitud]] d'un atribut fisic d'un objècte, coma la [[longor]], la [[capacitat]], lo [[volum]] o la [[massa]], obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'[[Unitat de mesura|unitats]]. Dens lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]] pòt èsser lo [[mètre]], lo [[litre]] o lo [[quilograma]]. == Mesura fisica en mecanica quantica == En [[mecanica quantica]], quan mesuran ua grandor fisica (un atribut fisic), que pòden obténguer mei d’un resultat. Que parlan de probabilitat d’obténguer un resultat.   === Los resultats possibles d’ua mesura en fisica quantica === [[Fichièr:Quantificacion de l'energia.png|alt=Valors quantificadas que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).|vinheta|Valors que pòt prénguer los resultats d'ua mesura d'energia. Que son discontinuas (gradèrs).]] A la grandor fisica A, qu’ei associada ua [[Observabla (quantica)|observabla]] Â. Aquera [[Observabla (quantica)|observabla]] que s’escriu per ua matriça de N colomnas e N linhas. Que pòden escríver la matriça dab la fòrma d'ua matriça diagonau. Tots los coeficients de la matriça que son nuls manca los de la diagonala. Que parlan de diagonalisacion. Las valors diagonaus de la matriça que son ditas valors pròprias de l’operator hermician. Que corresponen aus resultats possibles de la mesura fisica. Se i a un nombre finit de valors pròprias, que i a un nombre fenit de resultats possibles. Que dísen los resultats de la mesura que son quantificats. Que vesen ací lo principi de quantificacion : Las mesuras ne pòden pas balhar sonque résultats qui corresponen a las valors pròprias deus operators matematics. Totas las valors ne son pas possiblas. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aparelh de mesura]]. * [[Convencion deu Mètre]]. * [[Unitat de mesura]]. * [[Metrotecnia]]. * [[Metrologia]]. * [[Magnitud fisica]]. * [[Sistèma Internacional d'Unitats]]. * [[Teoria de la mesura]]. * [[Postulats de la fisica quantica]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Le Système international d'unités - Brochure 9, Bureau international des poids et mesures, 2019. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Metrologia|*]] aj4zpbqgltxtl8e9ce6kvmsnz096f8f 0 84976 2512209 2473934 2026-11-04T21:17:32Z Túrelio 1512 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Blason Mainvillers.png]] → [[File:Blason de la ville de Mainvillers (Moselle).svg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Blason de la ville de Mainvillers (Moselle).svg]] 2512209 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Mainvillers | nomcomuna2=Mainvillers | imatge=Eglise Mainvillers.JPG | descripcion= | lògo= | escut=Blason de la ville de Mainvillers (Moselle).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Boulay-Moselle|Boulay-Moselle]] | canton= [[Canton de Faulquemont|Faulquemont]] | insee = 57430 | sitweb= | cp = 57380 | cònsol = Lucien Poinsignon | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 6.5444 | latitud= 49.0208 | alt mini = 248 | alt mej = | alt maxi = 296 | km² = 6.7 }} '''Mainvillers''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Mosèla (departament)|Mosèla]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lorena (region)|Lorena]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} Mainvillers Es una municipalitat #que se situa al n&ograve;rd-es de la Fran&ccedil;a, mai justament en lo departament de Moselle (57) en Lorraine. ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Mainvillers]]'''Mainvillers'''}} {{Image label|x=0.396181345012|y=0.663568009404|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 250 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Many]] (2,5km)}}}} {{Image label|x=0.25564108339|y=0.517786486323|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 229 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Arriance]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.583209352594|y=0.776748417361|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 151 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Thicourt]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.620604750727|y=0.821834139105|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 42 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Thonville]] (4,2km)}}}} {{Image label|x=0.546363803425|y=0.160968936611|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 374 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Elvange (Mosèla)|Elvange]] (4,4km)}}}} {{Image label|x=0.82547198459|y=0.299319471131|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 5502 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Faulquemont]] (4,8km)}}}} {{Image label|x=0.613737936459|y=0.131065230264|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 857 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Flétrange]] (4,9km)}}}} {{Image label|x=0.17362289094|y=0.686019392|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 461 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Herny]] (5,0km)}}}} {{Image label|x=0.721320324939|y=0.152940183513|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3974 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Créhange]] (5,2km)}}}} {{Image label|x=0.465626702377|y=0.911857474909|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 123 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Arraincourt]] (5,2km)}}}} {{Image label|x=0.918073040533|y=0.620852010619|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 230 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Adelange]] (5,4km)}}}} {{Image label|x=0.552871294263|y=0.93572023662|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 109 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Brulange]] (5,5km)}}}} {{Image label|x=0.285871439346|y=0.139275516874|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 146 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Hémilly]] (5,6km)}}}} {{Image label|x=0.360968337099|y=0.915499181515|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 60 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Holacourt]] (5,6km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} * D&eacute;pendait De l'anciana prov&iacute;ncia de Lorraine. {{Original|fr}} * Dépendait de l'ancienne province de Lorraine. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 57430 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Lucien Poinsignon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 57430 |1793=401 |1800=374 |1806=422 |1821=420 |1831= |1836=427 |1841=435 |1846= |1851= |1856= |1861=442 |1866=412 |1872=406 |1876=346 |1881=334 |1886=312 |1891=315 |1896=291 |1901=291 |1906=276 |1911=264 |1921=234 |1926=210 |1931=228 |1936=219 |1946=200 |1954=198 |1962=213 |1968=197 |1975=187 |1982=230 |1990=238 |1999=278 |2004= |2005= |2006=271 |2007= 273 |2008=272 |2009=270 |cassini=20671 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 57430 }} [[Categoria:Comuna de Mosèla]] ifxpva613o0oa65yo2wyrl6edbmm8c9 0 146833 2512184 2451526 2026-11-04T18:49:56Z Pèirel06 65961 2512184 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Niçard}} [[File:China imperialism cartoon.jpg|thumb|[[Caricatura]] mostrant lo partiment de [[Republica Populara de China|China]] entre lei poténcias imperiali de la fin dau sègle XIX.]] Lu '''tractats inegals''' son una seguida d'acòrdis que li poténcias occidentali, [[Rússia]] e [[Japon]] impausèron au sègle XIX e au començament dau sègle XX a d'estats d'[[Àsia Orientala]] (sobretot a [[China]]). Aquelu tractats èran sovent signats après una desfacha militara ò sota la menaça dei armas e li sieus obligacions peavan quasi totalament sus la partida asiatica. L'expression es naissuda en China, dont fuguèt popularizada dins lu ans 1920 per [[Sun Yat-sen]]. S'aplica finda ai tractats impauats a [[Japon]], [[Corèa]] e [[Siam]]. == Caracteristicas == Lu tractats inegals avián en comun d'uni clausas que limitavan la sobeiranetat de l'[[Estat]] que lu signava : * l'extraterritorialitat que lu estrangiers èran jutjats per lo sieu cònsol, segon li lèis dau sieu país e non per li juridiccions locali ; * la dubertura de pòrts au comèrci e a la residéncia dei estrangiers. Dins mai d'aquelu pòrts, li poténcias estrangieri obtenguèron egalament de concessions emb una administracion, una polícia e una fiscalitat pròpri ; * de drechs de doana fixats per lo tractat que l'estat signatari non podiá plus modificar solet ; * la clausa de la nacion la mai favorizada que faía profitar toti li potenças dei avantatges obtenguts per una d'eli ; * lo pagament d'una indemnitat de guèrra ; * la cession ò l'arrendament de territòris. == Istòria == === Contèxte === Au començament dau sègle XIX, la China dei Qing e lo Japon dei Tokugawa limitavan fòrça lu sieus escambis emb lu Occidentaus. Li poténcias europeï, mai que mai lo Reiaume Unit, cercavan au contrari d'obtenir un accès liure ai mercats asiatics. Lo comèrci de l'òpi, que lu mercants britanics vendián en China, menèt a una promiera guèrra en 1839-1842 que mostrèt dau declin chinés. === Lu promiers tractats === Lo tractat de Nanquin, signat lo 29 d'aost dau 1842, obliguèt la China a pagar una indemnitat, a cedir Hong Kong au Reiaume Unit e a durbir cinc pòrts au comèrci britanic (en lu quaus [[Canton]] e [[Xangai]]). Lo tractat suplementari dau Bogue, signat lo 8 d'octòbre dau 1843, li ajustèt l'extraterritorialitat e la clausa de la nacion la mai favorizada. En lo 1844, lu [[Estats Units d'America|Estats Units]] (tractat de Wangxia) e [[França]] (tractat de Whampoa) obtenguèron de drechs similars. En [[Japon]], l'arribada de la flòta americana dau comodòr [[Matthew Perry]] menèt a la [[convencion de Kanagawa]] (1854), que metèt fin a mai de doi sègles de clausura e durbèt lu promiers pòrts. En lo 1858, un tractat negociat per [[Townsend Harris]] sotametèt lu ciutadans americans a la juridiccion dei sieus cònsols e durbèt cinc pòrts de mai. Servèt finda de modèl ai tractats que Japon signèt pauc après emb la màger part dei poténcias europeï. En [[Siam]], lo [[tractat Bowring]], signat lo 18 d'abriu dau 1855 emb lo Reiaume Unit, donèt ai Britanics lo drech de comerçar liurament e lo drech d'extraterritorialitat. Fixava tanben a 3 % lu drechs de doana sus li importacions. Servèt de modèl ai tractats emb lu Estats Units e [[França]]. === L'agravament dau fenomène === [[Fichièr:Empèri Qing (sègle XIX).png|thumb|Consequéncias dei tractats inegals dins l'[[Empèri Qing]].]] La Segonda Guèrra de l'Òpi menèt ai [[tractats de Tianjin]] (1858) que [[França]], lo [[Reiaume Unit]], [[Rússia]] e lu Estats Units impauèron a China. Asseguravan la preséncia de diplomatas estrangiers a [[Pequin]], la libertat de viatjar dins l'interior dau país, la navigacion sus Yangzi, l'activitat dei missionaris e l'importacion legala de l'òpi. Durbián finda dètz pòrts noveus. Totun, China non lu ratifiquèt, cen que menèt au pilhatge de [[Pequin]] per lu Francés e lei Britanics qu'impauèron la convencion de Pequin dau 1860. Rússia profitèt de la situacion. En lo 1858, per lo tractat d'Aigun, obtenguèt li tèrras au nòrd dau flume Amur. Pi, après la signatura dau tractat de Pequin, obtenguèt lu territòris a l'èst d'Ussuri, dont si tròva encuèi Vladivostòk A partir dei ans 1870, [[Japon]], en cors de modernizacion, impauèt finda de tractats inegals a de país asiatics. En lo 1876, après un incident armat, obliguèt Corèa a signar lo [[tractat de Ganghwa]]. Lo país èra reconoissut coma independent e obligat de durbir Busan au comèrci japonés. Lu Japonés obtenguèron egalament un privilègi d'extraterritorialitat. Lu Estats Units e li poténcias europeï obtenguèron d'avantatges similars entre lo 1882 e lo 1902. La victòria de Japon sus China en lo 1895 accelerèt lo movement. China deuguèt cedir [[Taiwan]] e li islas Penghu, reconéisser l'independéncia de Corèa, durbir de pòrts ai Japonés e permetre l'installacion de fabricas japonesi sus lo sieu territòri. Enfin, a la fin dau sègle, lu Occidentaus obtenguèron de territòris en arrendament : la peninsula de Liaodong per Rússia (1898), lu Territòris Noveus de Hong Kong per lo Reiaume Unit (1898) e Guangzhuwan per França (1899). Pi, après la [[revòlta dei Boxers]], lo protocòl de 1901 autorizèt la preséncia de tropas estrangieri entre Pequin e la mar. === La fin dei tractats inegals === En Japon, lu tractats provoquèron una granda colèra e contribuissèron a la fin dau shogonat en lo 1868. En lo 1872, la mission Iwakura temptèt sensa succès d'obtenir la sieu revision. Lo tractat anglojaponés de comèrci e de navigacion dau 1894 fuguèt lo promier pas. Lo principi de l'extraterritorialitat e lu pòrts dubèrts fuguèron suprimits en lo 1899 e Japon recobrèt la sieu autonomia tarifària en lo 1911 après la conclusion d'acòrdis similars emb li autri poténcias occidentali. En [[Corèa]], lu tractats inegals perdèron la sieu rason d'èstre en lo 1910, quora lo Japon annexèt lo país. Siam obtenguèt la revision dei sieus tractats per estapas. Entre lo 1920 e lo 1927, una seguida de tractats noveus abolissèt quasi completament l'extraterritorialitat, e lu darriers vestigis dau sistema fuguèron suprimits a la fin dei ans 1930. En China, l'[[URSS|Union Sovietica]] en formacion renoncièt, après la [[Revolucion Russa|revolucion dau 1917]], a la màger part dei privilègis obtenguts per la [[Empèri Rus|Rússia tsarista]]. Pi, entre lo 1928 e lo 1931, lo govèrn nacionalista obtenguèt lentament lo restabliment de l'autonomia tarifària dau país. urant la Segonda Guèrra mondiala, la China devenguèt una dei potenças aliadi. Lo 11 de genoier dau 1943, lu Estats Units e lo Reiaume Unit signèron cadun un tractat que metia fin ai sieus drechs d'extraterritorialitat e anullava lu tractats inegals. França faguèt parier lo 28 de febrier dau 1946. Lu darriers territòris administrats per d'estrangiers tornèron a la China a la fin dau sègle XX : Hong Kong en lo 1997 e Macau en lo 1999. == Memòria == Lo [[Kuomintang]] coma lo [[Partit Comunista Chinés]] emplegèron la nocion de tractats inegals per denonciar la perda de sobeiranetat dau país. Lu istorians non s'acòrdon pasmens sus lo nombre de tractats que cau comptar. Dins la [[Republica Populara de China|República Populara de China]], lu tractats inegals son au centre de la nocion de « sègle d'umiliacion », que va dau tractat de Nanquin (1842) fins a la fondacion de la República Populara (1949). Aquela nocion ten una plaça importanta dins lo discors dau Partit Comunista, e la lèi sus l'educacion patriotica dau 2023 la fa figurar entre lu temas d'ensenhament. D'unu istorians n'en limiton pasmens la portada, en remarcant que la màger part de la populacion chinesa vivia luènh dei concessions. La question de la frontiera sinorussa mòstra lo pes d'aquela memòria. Lu istorians chinés considèran generalament lu tractats d'Aigun e de Pequin coma inegals, e [[Deng Xiaoping]] lo rapelèt a [[Mikhaïl Gorbatchov]] en lo 1989. Pasmens, lu acòrdis dau 1991 e dau 2004 reglèron lo traçat de la frontiera, e despí [[Jiang Zemin]], lu dirigents chinés considèran que la question es barrada. == Annèxas == === Lista dei tractats principals === {| class="wikitable" ! Data !! Tractat !! Poténcia(s) !! Estat !! Clausas principali |- | 1842 || Tractat de Nanquin || Reiaume Unit || China || Indemnitat ; cession de Hong Kong ; cinc pòrts dubèrts |- | 1843 || Tractat dau Bogue || Reiaume Unit || China || Extraterritorialitat ; nacion la mai favorizada |- | 1844 || Tractat de Wangxia || Estats Units || China || Extraterritorialitat |- | 1844 || Tractat de Whampoa || França || China || Extraterritorialitat |- | 1854 || Convencion de Kanagawa || Estats Units || Japon || Promiers pòrts dubèrts |- | 1855 || Tractat Bowring || Reiaume Unit || Siam || Comèrci liure ; juridiccion consulària ; drechs limitats a 3 % |- | 1858 || Tractat Harris e tractats d'Ansei || Estats Units, País Bas, Rússia, Reiaume Unit, França || Japon || Extraterritorialitat ; drechs de doana fixats ; pòrts dubèrts suplementaris |- | 1858 || Tractat d'Aigun || Rússia || China || Cession dei tèrras au nòrd d'Amur |- | 1858 || Tractats de Tianjin || França, Reiaume Unit, Rússia, Estats Units || China || Diplomatas a Pequin ; òpi legal ; dètz pòrts suplementaris |- | 1860 || Convencion de Pequin || Reiaume Unit, França, Rússia || China || Aplicacion dei tractats de Tianjin; cession dei tèrras a l'èst d'Ussuri |- | 1876 || Tractat de Ganghwa || Japon || Corèa || Busan e doi autres pòrts dubèrts ; juridiccion consulària |- | 1895 || Tractat de Shimonoseki || Japon || China || Cession de Taiwan e dei ilas Penghu ; independéncia de Corèa ; pòrts dubèrts |- | 1898 || Convencion per l'extension dau territòri de Hong Kong || Reiaume Unit || China || Arrendament dei Territòris Novèus |- | 1901 || Protocòl de 1901 || Onze potenças || China || Tropas estrangieri entre Pequin e la mar |} === Articles connèxes === * [[Guèrras de l'òpi]] * [[Extraterritorialitat]] * [[Concession (istòria)]] * [[Sègle d'umiliacion]] === Bibliografia === * Michael R. Auslin, ''Negotiating with Imperialism: The Unequal Treaties and the Culture of Japanese Diplomacy'', Cambridge (Massachusetts), Harvard University Press, 2004. * Immanuel C. Y. Hsü, ''The Rise of Modern China'', New York, Oxford University Press, 1970. * Dong Wang, ''China's Unequal Treaties: Narrating National History'', Lanham, Lexington Books, 2005. * Owart Suthiwartnarueput, ''From Extraterritoriality to Equality: Thailand's Foreign Relations, 1855-1939'', Bangkok, International Studies Center, 2021. === Nòtas e referenças === <references/> gjmixxaml5rpbm4sydkgtrktkqo82m0 2512185 2512184 2026-11-04T18:50:30Z Pèirel06 65961 2512185 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Niçard}} Lu '''tractats inegals''' son una seguida d'acòrdis que li poténcias occidentali, [[Rússia]] e [[Japon]] impausèron au sègle XIX e au començament dau sègle XX a d'estats d'[[Àsia Orientala]] (sobretot a [[China]]). Aquelu tractats èran sovent signats après una desfacha militara ò sota la menaça dei armas e li sieus obligacions peavan quasi totalament sus la partida asiatica. L'expression es naissuda en China, dont fuguèt popularizada dins lu ans 1920 per [[Sun Yat-sen]]. S'aplica finda ai tractats impauats a [[Japon]], [[Corèa]] e [[Siam]]. == Caracteristicas == [[File:China imperialism cartoon.jpg|thumb|[[Caricatura]] mostrant lo partiment de [[Republica Populara de China|China]] entre lei poténcias imperiali de la fin dau sègle XIX.]] Lu tractats inegals avián en comun d'uni clausas que limitavan la sobeiranetat de l'[[Estat]] que lu signava : * l'extraterritorialitat que lu estrangiers èran jutjats per lo sieu cònsol, segon li lèis dau sieu país e non per li juridiccions locali ; * la dubertura de pòrts au comèrci e a la residéncia dei estrangiers. Dins mai d'aquelu pòrts, li poténcias estrangieri obtenguèron egalament de concessions emb una administracion, una polícia e una fiscalitat pròpri ; * de drechs de doana fixats per lo tractat que l'estat signatari non podiá plus modificar solet ; * la clausa de la nacion la mai favorizada que faía profitar toti li potenças dei avantatges obtenguts per una d'eli ; * lo pagament d'una indemnitat de guèrra ; * la cession ò l'arrendament de territòris. == Istòria == === Contèxte === Au començament dau sègle XIX, la China dei Qing e lo Japon dei Tokugawa limitavan fòrça lu sieus escambis emb lu Occidentaus. Li poténcias europeï, mai que mai lo Reiaume Unit, cercavan au contrari d'obtenir un accès liure ai mercats asiatics. Lo comèrci de l'òpi, que lu mercants britanics vendián en China, menèt a una promiera guèrra en 1839-1842 que mostrèt dau declin chinés. === Lu promiers tractats === Lo tractat de Nanquin, signat lo 29 d'aost dau 1842, obliguèt la China a pagar una indemnitat, a cedir Hong Kong au Reiaume Unit e a durbir cinc pòrts au comèrci britanic (en lu quaus [[Canton]] e [[Xangai]]). Lo tractat suplementari dau Bogue, signat lo 8 d'octòbre dau 1843, li ajustèt l'extraterritorialitat e la clausa de la nacion la mai favorizada. En lo 1844, lu [[Estats Units d'America|Estats Units]] (tractat de Wangxia) e [[França]] (tractat de Whampoa) obtenguèron de drechs similars. En [[Japon]], l'arribada de la flòta americana dau comodòr [[Matthew Perry]] menèt a la [[convencion de Kanagawa]] (1854), que metèt fin a mai de doi sègles de clausura e durbèt lu promiers pòrts. En lo 1858, un tractat negociat per [[Townsend Harris]] sotametèt lu ciutadans americans a la juridiccion dei sieus cònsols e durbèt cinc pòrts de mai. Servèt finda de modèl ai tractats que Japon signèt pauc après emb la màger part dei poténcias europeï. En [[Siam]], lo [[tractat Bowring]], signat lo 18 d'abriu dau 1855 emb lo Reiaume Unit, donèt ai Britanics lo drech de comerçar liurament e lo drech d'extraterritorialitat. Fixava tanben a 3 % lu drechs de doana sus li importacions. Servèt de modèl ai tractats emb lu Estats Units e [[França]]. === L'agravament dau fenomène === [[Fichièr:Empèri Qing (sègle XIX).png|thumb|Consequéncias dei tractats inegals dins l'[[Empèri Qing]].]] La Segonda Guèrra de l'Òpi menèt ai [[tractats de Tianjin]] (1858) que [[França]], lo [[Reiaume Unit]], [[Rússia]] e lu Estats Units impauèron a China. Asseguravan la preséncia de diplomatas estrangiers a [[Pequin]], la libertat de viatjar dins l'interior dau país, la navigacion sus Yangzi, l'activitat dei missionaris e l'importacion legala de l'òpi. Durbián finda dètz pòrts noveus. Totun, China non lu ratifiquèt, cen que menèt au pilhatge de [[Pequin]] per lu Francés e lei Britanics qu'impauèron la convencion de Pequin dau 1860. Rússia profitèt de la situacion. En lo 1858, per lo tractat d'Aigun, obtenguèt li tèrras au nòrd dau flume Amur. Pi, après la signatura dau tractat de Pequin, obtenguèt lu territòris a l'èst d'Ussuri, dont si tròva encuèi Vladivostòk A partir dei ans 1870, [[Japon]], en cors de modernizacion, impauèt finda de tractats inegals a de país asiatics. En lo 1876, après un incident armat, obliguèt Corèa a signar lo [[tractat de Ganghwa]]. Lo país èra reconoissut coma independent e obligat de durbir Busan au comèrci japonés. Lu Japonés obtenguèron egalament un privilègi d'extraterritorialitat. Lu Estats Units e li poténcias europeï obtenguèron d'avantatges similars entre lo 1882 e lo 1902. La victòria de Japon sus China en lo 1895 accelerèt lo movement. China deuguèt cedir [[Taiwan]] e li islas Penghu, reconéisser l'independéncia de Corèa, durbir de pòrts ai Japonés e permetre l'installacion de fabricas japonesi sus lo sieu territòri. Enfin, a la fin dau sègle, lu Occidentaus obtenguèron de territòris en arrendament : la peninsula de Liaodong per Rússia (1898), lu Territòris Noveus de Hong Kong per lo Reiaume Unit (1898) e Guangzhuwan per França (1899). Pi, après la [[revòlta dei Boxers]], lo protocòl de 1901 autorizèt la preséncia de tropas estrangieri entre Pequin e la mar. === La fin dei tractats inegals === En Japon, lu tractats provoquèron una granda colèra e contribuissèron a la fin dau shogonat en lo 1868. En lo 1872, la mission Iwakura temptèt sensa succès d'obtenir la sieu revision. Lo tractat anglojaponés de comèrci e de navigacion dau 1894 fuguèt lo promier pas. Lo principi de l'extraterritorialitat e lu pòrts dubèrts fuguèron suprimits en lo 1899 e Japon recobrèt la sieu autonomia tarifària en lo 1911 après la conclusion d'acòrdis similars emb li autri poténcias occidentali. En [[Corèa]], lu tractats inegals perdèron la sieu rason d'èstre en lo 1910, quora lo Japon annexèt lo país. Siam obtenguèt la revision dei sieus tractats per estapas. Entre lo 1920 e lo 1927, una seguida de tractats noveus abolissèt quasi completament l'extraterritorialitat, e lu darriers vestigis dau sistema fuguèron suprimits a la fin dei ans 1930. En China, l'[[URSS|Union Sovietica]] en formacion renoncièt, après la [[Revolucion Russa|revolucion dau 1917]], a la màger part dei privilègis obtenguts per la [[Empèri Rus|Rússia tsarista]]. Pi, entre lo 1928 e lo 1931, lo govèrn nacionalista obtenguèt lentament lo restabliment de l'autonomia tarifària dau país. urant la Segonda Guèrra mondiala, la China devenguèt una dei potenças aliadi. Lo 11 de genoier dau 1943, lu Estats Units e lo Reiaume Unit signèron cadun un tractat que metia fin ai sieus drechs d'extraterritorialitat e anullava lu tractats inegals. França faguèt parier lo 28 de febrier dau 1946. Lu darriers territòris administrats per d'estrangiers tornèron a la China a la fin dau sègle XX : Hong Kong en lo 1997 e Macau en lo 1999. == Memòria == Lo [[Kuomintang]] coma lo [[Partit Comunista Chinés]] emplegèron la nocion de tractats inegals per denonciar la perda de sobeiranetat dau país. Lu istorians non s'acòrdon pasmens sus lo nombre de tractats que cau comptar. Dins la [[Republica Populara de China|República Populara de China]], lu tractats inegals son au centre de la nocion de « sègle d'umiliacion », que va dau tractat de Nanquin (1842) fins a la fondacion de la República Populara (1949). Aquela nocion ten una plaça importanta dins lo discors dau Partit Comunista, e la lèi sus l'educacion patriotica dau 2023 la fa figurar entre lu temas d'ensenhament. D'unu istorians n'en limiton pasmens la portada, en remarcant que la màger part de la populacion chinesa vivia luènh dei concessions. La question de la frontiera sinorussa mòstra lo pes d'aquela memòria. Lu istorians chinés considèran generalament lu tractats d'Aigun e de Pequin coma inegals, e [[Deng Xiaoping]] lo rapelèt a [[Mikhaïl Gorbatchov]] en lo 1989. Pasmens, lu acòrdis dau 1991 e dau 2004 reglèron lo traçat de la frontiera, e despí [[Jiang Zemin]], lu dirigents chinés considèran que la question es barrada. == Annèxas == === Lista dei tractats principals === {| class="wikitable" ! Data !! Tractat !! Poténcia(s) !! Estat !! Clausas principali |- | 1842 || Tractat de Nanquin || Reiaume Unit || China || Indemnitat ; cession de Hong Kong ; cinc pòrts dubèrts |- | 1843 || Tractat dau Bogue || Reiaume Unit || China || Extraterritorialitat ; nacion la mai favorizada |- | 1844 || Tractat de Wangxia || Estats Units || China || Extraterritorialitat |- | 1844 || Tractat de Whampoa || França || China || Extraterritorialitat |- | 1854 || Convencion de Kanagawa || Estats Units || Japon || Promiers pòrts dubèrts |- | 1855 || Tractat Bowring || Reiaume Unit || Siam || Comèrci liure ; juridiccion consulària ; drechs limitats a 3 % |- | 1858 || Tractat Harris e tractats d'Ansei || Estats Units, País Bas, Rússia, Reiaume Unit, França || Japon || Extraterritorialitat ; drechs de doana fixats ; pòrts dubèrts suplementaris |- | 1858 || Tractat d'Aigun || Rússia || China || Cession dei tèrras au nòrd d'Amur |- | 1858 || Tractats de Tianjin || França, Reiaume Unit, Rússia, Estats Units || China || Diplomatas a Pequin ; òpi legal ; dètz pòrts suplementaris |- | 1860 || Convencion de Pequin || Reiaume Unit, França, Rússia || China || Aplicacion dei tractats de Tianjin; cession dei tèrras a l'èst d'Ussuri |- | 1876 || Tractat de Ganghwa || Japon || Corèa || Busan e doi autres pòrts dubèrts ; juridiccion consulària |- | 1895 || Tractat de Shimonoseki || Japon || China || Cession de Taiwan e dei ilas Penghu ; independéncia de Corèa ; pòrts dubèrts |- | 1898 || Convencion per l'extension dau territòri de Hong Kong || Reiaume Unit || China || Arrendament dei Territòris Novèus |- | 1901 || Protocòl de 1901 || Onze potenças || China || Tropas estrangieri entre Pequin e la mar |} === Articles connèxes === * [[Guèrras de l'òpi]] * [[Extraterritorialitat]] * [[Concession (istòria)]] * [[Sègle d'umiliacion]] === Bibliografia === * Michael R. Auslin, ''Negotiating with Imperialism: The Unequal Treaties and the Culture of Japanese Diplomacy'', Cambridge (Massachusetts), Harvard University Press, 2004. * Immanuel C. Y. Hsü, ''The Rise of Modern China'', New York, Oxford University Press, 1970. * Dong Wang, ''China's Unequal Treaties: Narrating National History'', Lanham, Lexington Books, 2005. * Owart Suthiwartnarueput, ''From Extraterritoriality to Equality: Thailand's Foreign Relations, 1855-1939'', Bangkok, International Studies Center, 2021. === Nòtas e referenças === <references/> 43cbo7lhf378n1ty715m4tj6kykn7bp 0 153992 2512221 2426864 2026-11-05T03:47:43Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512221 wikitext text/x-wiki {{omon|Mitra}} [[File:Mithra sacrifiant le Taureau-005.JPG|thumb|right|250px|Mitra sacrificant lo Taur (100-200 ApC) colleccion Borghese, comprat pel Lovre en 1807 al [[Lovre Lens]]]] [[Imatge:Fresque_Mithraeum_Marino.jpg|thumb|right|Mitra e lo taur, fresca de [[Marino (Laci)]].]] '''Mitra''' es un dieu [[iran]]ian, filh d'[[Anahita]], que lo culte coneguèt son apogèu a [[Empèri Roman|Roma]] als sègle II e III ApC. ==Lo culte== Le [[Culte de Mitra|mitraïsme]] èra un culte [[politeïsme|politeïsta]] anterior de mai de 1500 ans al [[cristianisme]] primitiu, mas que coneguèt son apogèu a [[empèri Roman|Roma]] al moment de la naissença d'aquel darrièr. Mitra es une divinitat indoeuropèa. De documents ititas confirman son existéncia a partir del millenari II AbC. Dins la Pèrsia antica, lo culte obtenguèt una vertadièra importança e comença a èsser conegut un pauc melhor<ref>{{fr}}M. Clauss, ''The Roman Cult of Mithras'', New-York, 2000, p. 3-8.</ref>. Se desvelopèt a Roma benlèu a partir del sègle I ApC., sens que se sap exactament quand e cossí foguèt introdusit dins l'empèri. Segon l'istorian [[Plutarc]], lo mitraïsme seriá arribat en Itàlia amb las expedicions de Pompèu contra los piratas de Cilicia<ref>Plutarc, ''Vida de Pompèu'', XXIV, 7</ref>. Pasmens, sembla que son introduccion foguèt mai tardièra e diverses ipotèsis existisson a aquel subjècte<ref>{{en}}R. Beck, ''The Mysteries of Mithras: a New Account of their Genesis'', in ''The Journal of Roman Studies'', t. 88, 1998, p. 115-128</ref>{{,}}<ref name="Noll">{{en}} I. Noll, ''The mysteries of Mithras in the Roman Orient : the problem of origins'', in ''Journal of Mithraic Studies'', t. 2, 1977, p. 53-68</ref>. Aquel culte èra plan popular dins las armadas, subretot pels soldats e centurions e tanben de qualques legats. Fòrça esclaus e afranquits tanben n'èran fidèls. Los senators e cavalièrs semblent al contrari èran mai reticents a aderir al mitraïsme. Las femnas ne serián estat exclusidas pasmens s'es pas absoludament segur<ref>{{en}}J. David, ''The Exclusion of Women in the Mithraic Mysteries: Ancient or Modern?'', in ''Numen'', t. 47/2, 2000, pp. 121-141.</ref>. Lo culte s'espandiguèt subretot en Itàlia, en Granda Bretanha, sul Ren e lo Danubi. Mas, sembla aver pas conegut un grand vam e sonque tadièrament dins la partida orientala de l'Empèri Roman<ref>{{de}}M. Clauss, ''Cultores Mithrae: Die Anhängerschaft des Mithras-Kultes'', Stuttgart, 1992, p. 235</ref>{{,}}<ref name="Noll"/> Pau d'elements son coneguts sul contengut del mitraïsme e las seunas valors. Se supausa, a l'ora d'ara, que las valors d'amistat e de leialtat èran primièras. Solas doas scènas de la gesta de Mitra son plan conegudas e identificadas: sa naissança e la tauroctonia. Mitra, que se crèt d'esperel de la ròca (se dich petrogèn), es a l'encòp ''primogenitus'' e ''autogenitus''. La representan aquela scèna fòrça estatuas. La tauroctonia es de segur la scèna mai representada dins los sanctuaris del dieu, que siá d'esculturas, de bas relèus o de frescas. Sembla qu'après aver caçat lo taur, Mitra auriá trapat e tuat. Lo sacrifici del taur seriá a l'origina de la vida, lo sang de l'animal fertilizant la tèrra. Lo mitraïsme es un [[culte de mistèris]]. Lo fidèl deviá subir una initiacion per èsser plenament acceptat d'entre los mai fervoroses fidèls. Aquel tipe de culte, al contrari de çò que, de longas, se creèt, es pas d'origina "orientala" mas grèga<ref>{{fr}}W. Burkert, ''Les cultes à mystères dans l'Antiquité'', Paris, 1992, p. 14</ref>. Los iniciats portavan cadun un grade pal precís: còrb (corax), fiançat o jove mariat (nymphus), lo soldat (miles), lo leon (leo), lo Pèrsa (Perses), l'Eliodròm (Heliodromus) e lo Paire (Pater). Aqueles grades son subretot atestats en Itália, coma se vei sus fòrça inscripcions e mosaïcs del sanctuari de "Sette Sfere" a Ostia<ref>{{fr}}M. Beard, J. North, S. Price, Religions de Rome, Paris, 2006, p. 285; CLAUSS (M.), ''The Roman Cult of Mithras'', New York, 2000, pp. 133-138.</ref> e tanben mercé al testinòni de [[Geròni d'Etridon]]<ref>San Geròni, ''Letras'', CVII (Ad Laetam), 2.</ref>. ==Los sanctuaris== Lo sanctuari dedicat a Mitra pòrta actualament lo nom ''[[mithraeum]]'' o mitrèu. Dins l'Antiquitat, se nomenavan tanben ''spelaeum'' (espelonga) en Itàlia, o ''templum'' (temple, sanctuari) dins las províncias<ref>{{en}}M. Clauss, ''The Roman Cult of Mithras'', New York, 1992, p. 42.</ref>. Aqueles sanctuaris èran a vegada installats dins de balmas naturalas. Mas, mai sovent aqueles temples èran bastits artificialament e sonque reprodusiá la forma d'una balma: èran sovent e al mens en partida sosterrens. La balma èra sens contesta un luòc important pels fidèls de Mitra perque lo dieu se seriá nascut dins l'una d'elas<ref>{{fr}}H. Lavagne, ''Importance de la grotte dans le Mithriacisme en Occident'', in ''Études mithriaques : actes du 2e congrès international de Téhéran, du 1er au 8 septembre 1975'', Téhéran-Liège, 1978, pp. 271-278 (Acta Iranica, n° 17).</ref>. Los plafons d'uns sanctuaris representan lo cèl estelat. Aquò menèt fòrça cerecaires a interpretar lo culte de Mitra mejans l'astronomia e l'astrologia<ref>{{en}}R. Beck, ''Planetary Gods and Planetary Orders in the Mysteries of Mithras'', Leiden, 1988 (Estudis preliminaris a las religions orientalas dins l’Empèri roman, n° 109) e subretot {{en}} D. Ulansey, ''The Origins of the Mithraic Mysteries'', New-York-Oxford, 1989.</ref>. Mas, ara se tornèt sus aquelas interpretacions<ref>{{en}}J. Alvar, ''Romanising Oriental Gods: Myth, Salvation and Ethics in the Cults of Cybele, Isis and Mithras'', Leiden-Boston, 2008, p. 98 & 351; M. Clauss, ''Mithras und die Präzession'', in ''Klio'', t. 83/1, 2001, pp. 219-225.</ref>. A Roma, la [[Basilica Sant Clement del Latran]] possèda dins los sossols de rèstes d'un temple mitraíc. En Occitània se trapèt de rèstes de sanctuaris dedicats a Mitra a [[Arle]], [[Bordèu]] o [[Lo Borg Sant Andiòu]], <ref>{{en}}{{es}}{{fr}}[https://web.archive.org/web/20160217193002/http://www.mithraeum.eu/monumentae.php?cid=fr Mithraeum. Our Common Sun.] sus www.mithraeum.eu</ref><ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20141008123043/http://lieuxsacres.canalblog.com/archives/bourg_saint_andeol__07_ardeche_/index.html Lieux sacrés à Bourg-Saint-Andéol]</ref>. E endacom mai en França a [[Angieus]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20150924035238/http://www.inrap.fr/archeologie-preventive/Actualites/Communiques-de-presse/Les-derniers-communiques/Communiques-nationaux/p-10272-Decouverte-d-un-sanctuaire-de-Mithra-a-Angers.htm Inrap, découverte d'un temple de Mithra à Angers]</ref>, [[Biesheim]],[[Nuits-Saint-Georges]], [[Septeuil]] e [[Estrasborg]]. En Esapnha a Els Munts, [[Altafulla]], Tarragona; [[Mérida (Espanha)|Mérida]], Extremadura; [[lugo]], Galícia.<ref>{{en}}{{es}}{{fr}}[https://web.archive.org/web/20160217193002/http://www.mithraeum.eu/monumentae.php?cid=fr Mithraeum. Our Common Sun.] sus www.mithraeum.eu</ref> En Argeria, a [[Lambèsa]] e [[Skikda]] (la Rusicade romana).<ref>{{en}}{{es}}{{fr}}[https://web.archive.org/web/20160217193002/http://www.mithraeum.eu/monumentae.php?cid=fr Mithraeum. Our Common Sun.] sus www.mithraeum.eu</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == {{Commons|Mithra|Mitra}} === Articles connèxes === * [[Culte de Mitra]] === Ligams extèrnes === * {{en}}{{es}}{{fr}}[http://www.mithraeum.eu Mithraeum.eu] Site internet dedicat al dieu Mitra. * {{fr}}[http://lam.mithra.free.fr Les Amis de Mithra], site monografic sul Mitraïsme. * {{fr}}Salomon Reinach, [https://web.archive.org/web/20150518235431/http://psychanalyse-paris.com/La-morale-du-Mithraisme.html La morale du Mithraïsme], ''Cultes, mythes et religions'', t. II, Éd. Ernest Leroux, Paris, 1906, pp. 220-233. * {{en}} {{pdf}} [https://web.archive.org/web/20070621133350/http://www.religionswissenschaft.unizh.ch/idd/prepublications/e_idd_mithra.pdf L'iconografia de Mitra] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20131104135647/http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/feuilleter.xsp?tome=3&partie=2&numPage=1067&nomEntree=MITHRA&vue=image Article « Mithra »] dins lo dicvionari de las antiquitats grègas e romanas de Daremberg e al., 1919, mes en linha per l'[[Universitat de Tolosa-Joan Jaurés]]. == Bibliografia == * Jaime Alvar, ''Romanising Oriental Gods: Myth, Salvation and Ethics in the Cults of Cybele, Isis and Mithras'', Leiden-Boston, 2008. * Manfred Clauss, ''Cultores Mithrae: die Anhängerschaft des Mithras-Kultes'', Stuttgart, 1992. * Manfred Clauss, ''The Roman Cult of Mithras'', New York, 2000. * Reinhold Merkelbach, ''Mithras'', 1984. {{ISBN|3-445-02329-8}} * Jean-Christophe Piot, ''Les Lions de Mithra'', 306 p., Marseille, Gramond-Ritter, 2006. {{ISBN|978-2354300012}} * Robert Turcan, ''Mithra et le mithriacisme'' (« Que sais-je ? », 1929), Paris, Presses universitaires de France. * Robert Turcan, ''Mithra et le Mithriacisme'', 180 p., Les Belles Lettres, Collection Histoire, Paris, 1993. {{ISBN|2-251-38023-X}} * Maarten Jozef Vermaseren, ''Mithra, ce dieu mystérieux'', Coll. Religions, 291, Bruxelles, editions Sequoia, 1960, 158p. * Maarten Jozef Vermaseren, ''[[Corpus inscriptionum et monumentorum religionis Mithriacae]]'', La Haye, Martinus Nijhoff, Vol I, 1956, Vol II, 1960 [[Categoria:Divinitat iraniana antica ]] ry827bdtnrj2p52hjgg9yg0vaxk1epc 0 156048 2512217 2505451 2026-11-05T02:22:03Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2512217 wikitext text/x-wiki {| data-cx-draft="true" data-cx-weight="314" data-source="1" class="bellataula" id="cx1" style="margin-left: 1em; margin-bottom: 10px;" align="right" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" contenteditable="true" ! colspan="2" id="4" style="background:#ccc;" | LSD[[Fichièr:Lysergsäurediethylamid_(LSD).svg|thumb|Estructura de l'LSD]] |- id="11" | id="12" | [[Union Internacionala de Quimia Pura e Aplicada|IUPAC]] | id="15" style="text-align:center;" | D-Dietilamida de l'acid d-lisergic:<br><small>(6aR,9R)-N, N-dietil-7-metil-4,6,6a,7,8,9-exahidroindòl[4,3-fg]quinolina-9-carboxamida</small><br> <br> <br> <br> <span style="font-size:85%;" contenteditable="false"><br> <br> <br> <br> </span> |- id="17" | id="18" | [[Formula quimica]] | id="21" | C₂₀H₂₅N₃O |- id="23" | id="24" | [[Massa moleculara]] | id="27" | 323.43 g/mol |- id="29" | id="30" | Ponch de fusion | id="33" | 80 - 85 °C |- id="35" | id="36" | [[Numèro CAS]] | id="39" | 50-37-3 |- id="41" | id="42" | SMILES | id="45" | <span style="font-size:90%;" contenteditable="false">85</span>% |- id="47" | colspan="2" id="48" style="text-align:center;" | Estructura quimica del LSD |} '''LSD''' es la sigla per''' dietilamida de l'[[acid]] d-lisergic.''' La sigla ven de son nom alemand, ''Lysergsäurediethylamid.'' Lo LSD es un compausat cristallin, ligat estrechament als [[Alcaloïde|alcaloïdes]] del [[segal cornut]], que se pòt preparar semisinteticament. Es una de las [[substàncias psicotropicas]] coneguda mai potenta, e indusís d'estats modificats de consciéncia, comparats a vegadas amb aqueles de l'[[esquizofrenia]] o l'experiéncia [[mistica]]. La formula empirica de l'LSD es '''C₁₅H₁₅N₂CON(C₂H₅)₂'''. Foguèt sintetisada pel primièr còp en [[1938]] pel quimic soís [[Albert Hofmann]], que ne descobriguèt los efièches psiquedelics en [[1943]] de biais accidental. Autres derivats [[allucinogèn]]s de l'acid d-lisergic, l'[[amid]] de l'acid d-lisergic e l'idroxitilamida de l'acid d-lisergic, s'obtenon a partir de las[[Grana| granas]] de la ''Rivea corymbosa'' e se consoman dins lo ritual mexican precolombian conegut coma ''ololiuhqui.'' A l'ora d'ara la [[flor]] se nomena "ololiuhqui" al [[Mexic]] e créis dins gaireben tota la vila de Mexic espontaneament. == Dòsi == L'LSD es una de las drògas d'usatge comun mai potentas, qu'es activa en dòsis fòrça flacas, çò que vòl pas pas dire que siá la dròga amb efièches allucinogens mai fòrts. Tant los rapòrts sul subjècte coma los proceses [[Farmacologia|farmacologics]] determinan que l'LSD es près de 100 còps mai potent que la [[psilocibina]] o la [[psilocina]] e près de 4.000 còps mai potent que la [[mescalina]]. Las dòsis d'LSD se mesuran en microgramas (µg), o milionesims de grama. Per comparason, las dòsis de gaireben totas las autras drògas, [[Medecina|medicala]] o de divertiment, se mesuran en milligramas, o milesims de grama. La dòsi que produsís un notable efièch allucinogen pels umans es d'unes 25 microgramas. L'LSD prés dins las operacions antidròga als [[Estats Units d'America]] a  la fin dels [[ans 1990]], se preparava de dòsis d'entre 20 e 80 microgramas. Per contra, dins los [[ans 1970]], las dòsis èran abitualament de 300 microgramas o mai. Los efièches de la dròga son fòrça mai evidents en dòsis mai nautas. == Istòria == Lo [[1943]] lo [[Quimia|quimista]] [[Albert Hofmann]] estudiava un medicament natural utilizat per sas granas fa de sègles -lo segal cornut- e descobriguèt una substància estranha: lo LSD-25. L'LSD s'utilizèt d'en primièr per tractar de pacients [[Alcolisme|alcolics.]] L'usatge clinic venguèt pauc a pauc recreatiu, quand d'unes dels cercaires (coma, [[Timothy Leary]]) estimèron qu'aquela substància se poiriá emplegar per espelir l'imaginacion [[Art|artistica]] dels subjèctes sans. L'interdiction de l'LSD als [[Estats Units d'America|EUA]] en [[1966]], arrestèt pas l'usatge creissent que ne fasián la jovénça. Una bona partida de l'art d'aquela epòca, qualificat d'[[hippie]] o de psiquedelic, s'inspira de l'experiéncia de l'LSD o preten de l'evocar. dins los [[ans 1970]][[Ans 1970|<nowiki/>]] lo medicament perdèt la popularitat, al benefici de [[opiacèus]]. Lo movements neopsicodelics ne reviscolèron un pauc l'usatge, coma lo fenomèn de la subcultura nomenat ''rave'', sens aténher en cap de biais los nivèls de l'epòca apogetica. == Efièches == === Fisics === L'LSD provòca la dilatacion de las [[Pupilha|pupillhas]] e en qualques cases redusís la fam. D'autras reaccions fisicas de l'LSD son fòrça variablas e pauc especificas. Trobam d'entre los efièches: estabordiment, feblesa, nausèas, ipo o ipertermia, aument del [[Glucòsa|glucosa]] dins la [[sang]], prusor, aument de la frequéncia cardiaca, produccion de saliva e de mucositat e de tremblòta. D'unes usatgièrs, coma Albert Hofmann, sentián un gost metallic tant que duravan los efièches. L'LSD es pas considerat coma [[Addiccion|addictiu]]. === Psicologics === Los efièches [[Psicologia|psicologics]] del LSD -nomenat comunament ''un viatge'' o ''trip-'' varian fòrça segon la persona e dependon de factors coma las experiéncias prealablas, l'estat mental, l'ambient e la dòsi. Varian tanben d'un ''viatge'' a l'autre. Un ''viatge'' pòt aver d'efièches psicologics de long tèrme; fòrça usatgièrs dison que l'LSD los causèt de cambiaments significatius de la personalitat. Qualques efièches psicologics comprenon la vision de [[Color|colors]] vivas, d'imatges que se mòvon e de dessenhs colorats que se veson los uèlhs barrats, un sens del temps alterat e de formas [[Geometria euclidiana|geometricas]] suls parets e d'autres objèctes, objèctes que cambian de forma e pèrda del sens de l'identitat. Qualques usatgièrs senton coma una dissolucion d'eles meteisses e del mond exterior. Se l'usatgièr se tròba dins un ambient ostil o es pas preparat psicologicament per aqueles efièches, es fòrça mai probable que l'experiéncia sembla desagradabla, causa que se passa pas per aqueles que se tròban dins un luòc agradiu e tranquil, o que son preparats. ==== Sensacions e percepcions ==== L'LSD causa un estat alterat dels [[sens]][[Sens|<nowiki/>]]<nowiki/>es, las [[Emocion|emocions]], la memòria, lo temps e la vigiléncia que dura entre 6 e 14 oras. Comença mai sovent 30 o 90 minutas après l'ingestion. Los cambiaments de la percepcion del son e de la vista son tipics. Los efièches visuals comprenon l'illusion del movement de las superfícias estaticas (coma las parets), l'apeison de figuras geomètriques en movement, una intensificacion de las colors e la luminositat, de nòvas texturas d'objèctes e de vision fosca. Los efièches sonors de l'LSD comprenon la sensacion de resson, cambiaments en l'abiletat de diferenciar los sons e una intensificacion de l'experiéncia de la [[Musica|musica.]] De dòsis mai nautas causan d'efièches mai fòrts. == Trebolums == Pasmens se s'atribuí a la substància tota mena d'efièches negatius per la [[Santat|salut]], la pròva clinica demora a èsser mostrada. I a pas de sequèlas que se pòscan veire suls electroencefalogramas, ni suls [[Ressonància magnetica nucleara|ressonàncias magneticas nucleara]], nimai sus quin que siá autre examèns neurològics. Es solament provat que, per de personas ja patissent de malautiás mentalas, l'experiéncia psiquedelica pòt far espelir los problèmas. Un cas celèbre es aquel de Syd Barrett, compositor dels primièrs succèsses de [[Pink Floyd]]. S'ignòra plan quina es la causa de l'accion del LSD (agís suls receptors de la [[serotonina]], un [[neurotransmeteire]] fòrça important dins lo [[cervèl]] uman e dels mamifèrs), l'administracion de LSD es fòrça efectiva per tractar las migranas e dolors similaras; coma o fa la psilocibina, un principi psicoactiu trobat dins los [[Mycota|campairols]] allucinogens. A causa que la proïbicion d'aquelas substàncias, las enquestas sus la siá efectivitat per redusir lo dolor s'es pas pogut far; mas fòrça farmacobiologistas penson que la siá efectivitat es fòrça similara a la dels opiacèus (coneguts per l'eficiéncia e lo poder addictiu e per crear de tolerància relativament rapidas). == Curiositats == Quand [[The Beatles]] publiquèron la cançon '''''L'''ucy in the '''S'''ky with '''D'''iamonds'', fòrça gents (coma Timothy Leary) interpreton que lo títol èra un acròstic intencionat de LSD. [[John Lennon]] desmentiguèt lèu aquela interpretacion, afirmant que prenguèt lo personatge d'un dessenh de lo sieu filh Julian. L'album de succèsses e remixs d'Enigma, de nom '''''L'''ove, '''S'''ensuality, '''D'''evotion'' es, tanben, un acròstic de ''LSD''. I a un pichon aumenatge al Doctor Hofmann dins lo mond dels consomators de LSD: i a un ''trip'' nomenat "la bicicleta", en onor al centenari scientific, aquel explica que pendent un de las seunas primièras experiéncias amb lo LSD, ne prenguèt una dòsi mejana al tornar en bicicleta de la facultat cap ò d'el, faguèt "un dels melhors viatges" de la seuna vida. == Ligams extèrnes == === En castelhan === * LSD, per Antonio Escohotado * Lo LSD: quimia, salud y libertad * Tratamiento De la esquizofrenia infantila utilizando LSD y psilocibina, paur Gary Fisher === En anglés === ==== Mejans de comunicacion ==== * [https://web.archive.org/web/20160409221923/http://www.drugnerd.com/archives/499/hofmanns-potion-an-lsd-documentary/ Hofmann’s Potion] An LSD Documentary * [https://web.archive.org/web/20160303190258/http://www.drugnerd.com/archives/532/power-and-control-lsd-in-the-sixties/ Power and Control LSD in The Sixties] Video Documentary * [https://web.archive.org/web/20070314190429/http://www.wired.com/news/medtech/0,1286,65025,00.html Wired News: Long Trip for Psychedelics], September 27, 2004 * [https://web.archive.org/web/20050119090853/http://slate.msn.com/id/2098109/ Who's Got the LSD? ][https://web.archive.org/web/20050119090853/http://slate.msn.com/id/2098109/ These Days, Almost Nobody] * [https://web.archive.org/web/20031123181207/http://www.bayarea.com/mld/mercurynews/news/local/states/california/peninsula/5539149.htm Northern Californian LSD makers found guilty] * [https://web.archive.org/web/20050206235640/http://www.dea.gov/pubs/states/newsrel/sanfran112403.html Pickard And Apperson Sentenced On LSD Charges] Official DEA press release on the "Largest LSD Lab Seizure In DEA History" * [https://web.archive.org/web/20180421063518/http://www.lysergicbook.com/ LYSERGIC] Book Written About Pickard Case * [https://web.archive.org/web/20071112045204/http://archive.salon.com/people/feature/2001/04/16/hoffman/ Salon.com: Dr. ][https://web.archive.org/web/20071112045204/http://archive.salon.com/people/feature/2001/04/16/hoffman/ Hofmann's problem child turns 58], April 16, 2001 ==== Referéncias scientificas ==== * [https://web.archive.org/web/20050206161950/http://www.maps.org/research/abrahart.html A Critical Review of Theories and Research Concerning LSD and Mental Health] * Definitions of Addiction, Physical Dependence, and Tolerance * [https://web.archive.org/web/20050207104419/http://www.flashback.se/archive/my_problem_child/index.html LSD - My Problem Child] online, by LSD inventor Dr. Albert Hofmann (highly recommended, pun intended) * [https://web.archive.org/web/20210323001639/http://www.sci-con.org/editorials/20030603.html The Neurochemistry of Psychedelic Experience], Science & Consciousness Review * Aldous, F. A. B., Barrass, B. C., Brewster, K., Buxton, D. A., Green, D. M., Finder, R. M., Rich, P., Skeels, M., and Tutt, K. J., "[https://web.archive.org/web/20190627035203/http://www.rhodium.ws/pdf/sar.psychotomimetic.phenylalkylamines.pdf Structure-Activity Relationships in Psychotomimetic Phenylalkylamines]," Journal of Medicinal Chemistry, Vòl. 17, 1100-1111 (1974) * [https://web.archive.org/web/20131203011733/http://www.maps.org/research/ Current LSD Research] * [https://web.archive.org/web/20140417101539/http://www.maps.org/sys/w3pb.pl?face=simple Searchable LSD Bibliography] * [http://www.erowid.org/library/books_online/tihkal/tihkal26.shtml LSD Synthesis Procedure in TIHKAL] ==== Legendas urbanas ==== * [https://web.archive.org/web/20090430015158/http://nepenthes.lycaeum.org/Tattoo/ Blue Star Tattoo myth] * [http://www.erowid.org/chemicals/lsd/lsd_myth5.shtml Strychnine myth] ==== Generales ==== * [http://www.erowid.org/chemicals/lsd/lsd.shtml Erowid LSD Vault] * [http://www.thegooddrugsguide.com/lsd/index.htm Good Drugs Guide] * [https://web.archive.org/web/20210528002223/http://www.cowboybooks.com.au/html/acidtrip1.html LSD Visual experiéncia] * [https://web.archive.org/web/20060407074245/http://www.spiritplants.org/ Spirit Plants Forums] * Dr. [https://web.archive.org/web/20080119111623/http://www.timothyleary.us/ Timothy Leary] * [https://web.archive.org/web/20030627030729/http://leda.lycaeum.org/?ID=10 The Lycaeum Archive → LSD] * [https://web.archive.org/web/20071213053000/http://yoism.org/index.php?id=UncannyIllusions2 Yoism - Scroll down for an optical illusion that demonstrates some of the Visual effects of LSD] ==== Art en benda dessenhada ==== * [http://www.erowid.org/chemicals/lsd/lsd_images_gallery1.shtml Erowid gallery of blotter Art] * [http://www.blotterbarn.com Mark McCloud's Blotter Barn] [[Categoria:Sigla]] 46p47y6otc97yx7z0zpwwiirjtxzpb9 0 199775 2512167 2512164 2026-11-04T15:15:23Z Capsot 279 Anullacion de las modificacions [[Special:Diff/2512164|2512164]] de [[Special:Contributions/Ñapolitanas|Ñapolitanas]] ([[User talk:Ñapolitanas|discussion]]) 2512167 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Epstein 2013 mugshot.jpg|miniatura|Fòto de presonièr de Jeffrey Epstein en 2013]] '''Jeffrey Edward Epstein''' <small>(prononciat: {{AFI|[ˈd͡ʒɛfɹi ˈɛpstiːn]}})</small> ([[Nòva York]], [[20 de genièr]] de [[1953]] - Nòva York, [[10 d'agost]] de [[2019]]) foguèt un milionari e criminal sexual [[Estats Units|american]]. 973z21205ua7v8dno3u04uqcpqu5th6 2512168 2512167 2026-11-04T15:33:04Z Capsot 279 2512168 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Epstein 2013 mugshot.jpg|miniatura|Fòto de presonièr de Jeffrey Epstein en 2013]] '''Jeffrey Edward Epstein''' <small>(prononciat: {{AFI|[ˈd͡ʒɛfɹi ˈɛpstiːn]}})</small> ([[Nòva York]], [[20 de genièr]] de [[1953]] - Nòva York, [[10 d'agost]] de [[2019]]) foguèt un milionari e criminal sexual [[Estats Units|american]]. Durant fòrça ans, bastiguèt dapasset amb la socialita [[Ghislaine Maxwell]] una ret immensa de prostitucion de joves e adolescentas que foguèron victimas de crims sexuals (violacions, violéncias sexualas...) per el meteis, Maxwell e un cercle de personalitats ricas e poderosas del mond entièr coma lo [[Prince Andrew]], actes que foguèron puèi coneguts jol nom d'[[afar Epstein]]. c7x9fquxlat3jz5wrmidmlyc8wdw63k 2512169 2512168 2026-11-04T15:33:29Z Capsot 279 2512169 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Epstein 2013 mugshot.jpg|miniatura|Fòto de presonièr de Jeffrey Epstein en 2013]] '''Jeffrey Edward Epstein''' <small>(prononciat: {{AFI|[ˈd͡ʒɛfɹi ˈɛpstiːn]}})</small> ([[Nòva York]], [[20 de genièr]] de [[1953]] - Nòva York, [[10 d'agost]] de [[2019]]) foguèt un milionari e criminal sexual [[Estats Units|american]]. Durant fòrça ans, bastiguèt dapasset amb la socialita [[Ghislaine Maxwell]] una ret immensa de prostitucion de joves e adolescentas que foguèron victimas de crims sexuals (violacions, violéncias sexualas...) per el meteis, Maxwell e un cercle de personalitats ricas e poderosas del mond entièr coma lo [[Prince Andrew]], actes que foguèron puèi coneguts jol nom d'[[afar Epstein]]. hs8p3jkao0jjade3h89hw6f7rem3l8d 0 201757 2512174 2512160 2026-11-04T15:49:36Z Capsot 279 2512174 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Regina Inez Hinojosa''' ([[McAllen]], [[Tèxas]], [[8 de decembre]] de [[1973]]) es una avocada e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], foguèt elegida governadora de Tèxas en octobre de 2026. Anteriorament representèt la 49a circonscripcion de la Cambra dels representants de Tèxas dempuèi 2017. Abans d'èsser deputada de l'estat, Gina Hinojosa èra avocada especializada dins lo drech del trabalh e los dreches civics. Trabalhèt tanben per la Federacion americana dels emplegats dels Estats, dels comtats e de las municipalitats (AFSCME) e a l'encòp pel cabinet d'avocats Kator, Parks & Weiser. En 2005, faguèt partida de l'equipa juridica que perseguiguèt en justícia Tom DeLay, lo cap de la majoritat a la Cambra dels representants dels Estats Units. Es estada tanben membre del conselh d'administracion del districte escolar independent de la vila d'[[Austin]] e a trabalhat a temps parcial per las organizacions Catholic Charities USA, Texas Rural Legal Aid e mai l'Equal Justice Center. Durant l’eleccion del governador de Tèxas de 2026 que s'i presentèt pels democratas, ganhèt contra lo governador republican sortent, [[Greg Abbott]]. Es la primièra governadora d’origina ispanica de l'estat de Tèxas, qu'aviá pas agut de senador democrata dempuèi 1988. ===Referéncias=== <references/> {{O|Hinojosa}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Hinojosa, Gina]] [[en:Gina Hinojosa]] 189kt29pc8h5xbajjxry7nymlikba2z 0 201758 2512170 2026-11-04T15:41:35Z Capsot 279 Creacion de la pagina amb « '''Margaret Ann Hartmann Flanagan''', mai coneguda coma '''Peggy Flanagan''' (en [[ojibwe]]: Gizhiiwewidamookwe; [[22 de setembre]] de [[1979]]) es una politiciana e activista sociala ojibwe [[Estats Units|americana]]. Membre del Partit Democrata Obrièr e Pagés (DFL) de Minnesota, es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la senadora elècta al Congrès dels Estats Units per l'estat de [[Minnesota]], essent la primièra... » 2512170 wikitext text/x-wiki '''Margaret Ann Hartmann Flanagan''', mai coneguda coma '''Peggy Flanagan''' (en [[ojibwe]]: Gizhiiwewidamookwe; [[22 de setembre]] de [[1979]]) es una politiciana e activista sociala ojibwe [[Estats Units|americana]]. Membre del Partit Democrata Obrièr e Pagés (DFL) de Minnesota, es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la senadora elècta al Congrès dels Estats Units per l'estat de [[Minnesota]], essent la primièra representanta al Senat american d'origina amerindiana. Foguèt anteriorament, e dempuèi 2019, la 50a luòctenenta governadora de Minnesota aprèp èsser estada membre de la Cambra de Representants de Minnesota de 2015 a 2019. qwh5dji2f5dfh78neurodxm877l3rvo 2512171 2512170 2026-11-04T15:42:36Z Capsot 279 2512171 wikitext text/x-wiki '''Margaret Ann Hartmann Flanagan''', mai coneguda coma '''Peggy Flanagan''' (en [[ojibwe]]: Gizhiiwewidamookwe; [[St Louis Park]], [[Minnesota]], [[22 de setembre]] de [[1979]]) es una politiciana e activista sociala ojibwe [[Estats Units|americana]]. Membre del Partit Democrata Obrièr e Pagés (DFL) de Minnesota, es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la senadora elècta al Congrès dels Estats Units per l'estat de [[Minnesota]], essent la primièra representanta al Senat american d'origina amerindiana. Foguèt anteriorament, e dempuèi 2019, la 50a luòctenenta governadora de Minnesota aprèp èsser estada membre de la Cambra de Representants de Minnesota de 2015 a 2019. 88d3qr5ozugrjk6heg3iiaq2wk71h73 2512172 2512171 2026-11-04T15:43:20Z Capsot 279 2512172 wikitext text/x-wiki '''Margaret Ann Hartmann Flanagan''', mai coneguda coma '''Peggy Flanagan''' (en [[ojibwe]]: Gizhiiwewidamookwe; [[St Louis Park]], [[Minnesòta]], [[22 de setembre]] de [[1979]]) es una politiciana e activista sociala ojibwe [[Estats Units|americana]]. Membre del Partit Democrata Obrièr e Pagés (DFL) de Minnesota, es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la senadora elècta al [[Congrès dels Estats Units]] per l'estat de Minnesòta, essent la primièra representanta al Senat american d'origina amerindiana. Foguèt anteriorament, e dempuèi 2019, la 50a luòctenenta governadora de Minnesota aprèp èsser estada membre de la Cambra de Representants de Minnesota de 2015 a 2019. rn2nymi78mqhf3s9nu5w2eng9bnn4n3 2512173 2512172 2026-11-04T15:48:47Z Capsot 279 2512173 wikitext text/x-wiki '''Margaret Ann Hartmann Flanagan''', mai coneguda coma '''Peggy Flanagan''' (en [[ojibwe]]: Gizhiiwewidamookwe; [[St Louis Park]], [[Minnesòta]], [[22 de setembre]] de [[1979]]) es una politiciana e activista sociala ojibwe [[Estats Units|americana]]. Membre del Partit Democrata Obrièr e Pagés (DFL) de Minnesota, es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la senadora elècta al [[Congrès dels Estats Units]] per l'estat de Minnesòta, essent la primièra representanta al Senat american d'origina amerindiana. Foguèt anteriorament, e dempuèi 2019, la 50a luòctenenta governadora de Minnesota aprèp èsser estada membre de la Cambra de Representants de Minnesota de 2015 a 2019. [[en:Peggy Flanagan]] efxwqhop5k53bei19avua2so7q5kqmz 2512175 2512173 2026-11-04T15:50:16Z Capsot 279 2512175 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Margaret Ann Hartmann Flanagan''', mai coneguda coma '''Peggy Flanagan''' (en [[ojibwe]]: Gizhiiwewidamookwe; [[St Louis Park]], [[Minnesòta]], [[22 de setembre]] de [[1979]]) es una politiciana e activista sociala ojibwe [[Estats Units|americana]]. Membre del Partit Democrata Obrièr e Pagés (DFL) de Minnesota, es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la senadora elècta al [[Congrès dels Estats Units]] per l'estat de Minnesòta, essent la primièra representanta al Senat american d'origina amerindiana. Foguèt anteriorament, e dempuèi 2019, la 50a luòctenenta governadora de Minnesota aprèp èsser estada membre de la Cambra de Representants de Minnesota de 2015 a 2019. [[en:Peggy Flanagan]] kuygyh5ecy512bkkhi2f741l813ecsu 2512176 2512175 2026-11-04T15:51:24Z Capsot 279 2512176 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Margaret Ann Hartmann Flanagan''', mai coneguda coma '''Peggy Flanagan''' (en [[ojibwe]]: Gizhiiwewidamookwe; [[St Louis Park]], [[Minnesòta]], [[22 de setembre]] de [[1979]]) es una politiciana e activista sociala ojibwe [[Estats Units|americana]]. Membre del Partit Democrata Obrièr e Pagés (DFL) de Minnesota, es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la senadora elècta al [[Congrès dels Estats Units]] per l'estat de Minnesòta, essent la primièra representanta al Senat american d'origina amerindiana. Foguèt anteriorament, e dempuèi 2019, la 50a luòctenenta governadora de Minnesota aprèp èsser estada membre de la Cambra de Representants de Minnesòta de 2015 a 2019. ===Referéncias=== <references/> {{O|Flanagan}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Flanagan, Peggy]] [[en:Peggy Flanagan]] 6odxwst4wvbvf57d6e6d2p60aodjpfj 2512177 2512176 2026-11-04T15:54:40Z Capsot 279 2512177 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} [[Fichièr:2026PeggyFlanagan (newcropped).jpg|250px|miniatura|Peggy Flanagan/Gizhiiwewidamookwe en 2026]] '''Margaret Ann Hartmann Flanagan''', mai coneguda coma '''Peggy Flanagan''' (en [[ojibwe]]: Gizhiiwewidamookwe; [[St Louis Park]], [[Minnesòta]], [[22 de setembre]] de [[1979]]) es una politiciana e activista sociala ojibwe [[Estats Units|americana]]. Membre del Partit Democrata Obrièr e Pagés (DFL) de Minnesota, es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la senadora elècta al [[Congrès dels Estats Units]] per l'estat de Minnesòta, essent la primièra representanta al Senat american d'origina amerindiana. Foguèt anteriorament, e dempuèi 2019, la 50a luòctenenta governadora de Minnesota aprèp èsser estada membre de la Cambra de Representants de Minnesòta de 2015 a 2019. ===Referéncias=== <references/> {{O|Flanagan}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Flanagan, Peggy]] [[en:Peggy Flanagan]] bhntmf10zskyaiqecrug7sr81vyjlai 2512178 2512177 2026-11-04T15:55:17Z Capsot 279 2512178 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} [[Fichièr:2026PeggyFlanagan (newcropped).jpg|250px|miniatura|Peggy Flanagan/Gizhiiwewidamookwe en 2026]] '''Margaret Ann Hartmann Flanagan''', mai coneguda coma '''Peggy Flanagan''' (en [[ojibwe]]: '''Gizhiiwewidamookwe'''; [[St Louis Park]], [[Minnesòta]], [[22 de setembre]] de [[1979]]) es una politiciana e activista sociala ojibwe [[Estats Units|americana]]. Membre del Partit Democrata Obrièr e Pagés (DFL) de Minnesota, es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la senadora elècta al [[Congrès dels Estats Units]] per l'estat de Minnesòta, essent la primièra representanta al Senat american d'origina amerindiana. Foguèt anteriorament, e dempuèi 2019, la 50a luòctenenta governadora de Minnesota aprèp èsser estada membre de la Cambra de Representants de Minnesòta de 2015 a 2019. ===Referéncias=== <references/> {{O|Flanagan}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Flanagan, Peggy]] [[en:Peggy Flanagan]] 1yqjztm2m0ag4lotwxjxml414b6ht3d 0 201759 2512179 2026-11-04T16:05:19Z Capsot 279 Creacion de la pagina amb « '''Amy Leigh Acton''', anteriorament esposa '''Amy Beech''' e nascuda '''Amy Stearns''' ([[Youngtown]], [[Ohio]], [[16 de febrièr]] de [[1966]]) es un metgessa, cercaira e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del Partit Democrata dels Estats Units, venguèt governadora elècta de l'estat d'Ohio a partir de las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026. Anteriorament trabalhèt coma directritz del Departament de Santat d'Ohio, e aguèt de geri... » 2512179 wikitext text/x-wiki '''Amy Leigh Acton''', anteriorament esposa '''Amy Beech''' e nascuda '''Amy Stearns''' ([[Youngtown]], [[Ohio]], [[16 de febrièr]] de [[1966]]) es un metgessa, cercaira e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del Partit Democrata dels Estats Units, venguèt governadora elècta de l'estat d'Ohio a partir de las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026. Anteriorament trabalhèt coma directritz del Departament de Santat d'Ohio, e aguèt de gerir la pandèmia de COVID-19 de 2019 a 2020 en aquel estat. fzcwf533lbulf2pliwedximdbd2f2j7 2512180 2512179 2026-11-04T16:05:41Z Capsot 279 2512180 wikitext text/x-wiki '''Amy Leigh Acton''', anteriorament esposa '''Amy Beech''' e nascuda '''Amy Stearns''' ([[Youngtown]], [[Ohio]], [[16 de febrièr]] de [[1966]]) es un metgessa, cercaira e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del Partit Democrata dels Estats Units, venguèt governadora elècta de l'estat d'Ohio a partir de las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026. Anteriorament trabalhèt coma directritz del Departament de Santat d'Ohio, e aguèt de gerir la pandèmia de COVID-19 de 2019 a 2020 en aquel estat. [[en:Amy Acton]] stubpjel6xfvs6j9zwtbt089yzi1du0 2512181 2512180 2026-11-04T16:06:40Z Capsot 279 2512181 wikitext text/x-wiki '''Amy Leigh Acton''', anteriorament esposa '''Amy Beech''' e nascuda '''Amy Stearns''' ([[Youngtown]], [[Ohio]], [[16 de febrièr]] de [[1966]]) es un metgessa, cercaira e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del Partit Democrata dels Estats Units, venguèt governadora elècta de l'estat d'Ohio a partir de las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026. Anteriorament trabalhèt coma directritz del Departament de Santat d'Ohio, e aguèt de gerir la pandèmia de COVID-19 de 2019 a 2020 en aquel estat. ===Referéncias=== <references/> {{O|Acton}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Acton, Amy]] [[en:Amy Acton]] pd3zh5vt4qg7ggcipzgrlu1hprktmen 2512182 2512181 2026-11-04T16:07:50Z Capsot 279 2512182 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Amy Acton 2025.jpg|miniatura|250px|Amy Acton en 2025]] '''Amy Leigh Acton''', anteriorament esposa '''Amy Beech''' e nascuda '''Amy Stearns''' ([[Youngtown]], [[Ohio]], [[16 de febrièr]] de [[1966]]) es un metgessa, cercaira e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del Partit Democrata dels Estats Units, venguèt governadora elècta de l'estat d'Ohio a partir de las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026. Anteriorament trabalhèt coma directritz del Departament de Santat d'Ohio, e aguèt de gerir la pandèmia de COVID-19 de 2019 a 2020 en aquel estat. ===Referéncias=== <references/> {{O|Acton}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Acton, Amy]] [[en:Amy Acton]] 08zylvft0xs4dtdae0vo3zfuj98e1zz 2512183 2512182 2026-11-04T16:08:26Z Capsot 279 2512183 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Amy Acton 2025.jpg|miniatura|250px|Amy Acton en 2025]] '''Amy Leigh Acton''', anteriorament esposa '''Amy Beech''' e nascuda '''Amy Stearns''' ([[Youngtown]], [[Ohio]], [[16 de febrièr]] de [[1966]]) es un metgessa, cercaira e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], venguèt governadora elècta de l'estat d'Ohio a partir de las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026. Anteriorament trabalhèt coma directritz del Departament de Santat d'Ohio, e aguèt de gerir la pandèmia de COVID-19 de 2019 a 2020 en aquel estat. ===Referéncias=== <references/> {{O|Acton}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Acton, Amy]] [[en:Amy Acton]] t2umoy2gn7x22ieghobf5htlhx7uvkj 2512186 2512183 2026-11-04T19:15:41Z Capsot 279 2512186 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Amy Acton 2025.jpg|miniatura|250px|Amy Acton en 2025]] '''Amy Leigh Acton''', anteriorament esposa '''Amy Beech''' e nascuda '''Amy Stearns''' ([[Youngtown]], [[Ohio]], [[16 de febrièr]] de [[1966]]) es una metgessa, cercaira e politiciana [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], venguèt governadora elècta de l'estat d'Ohio a partir de las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026. Anteriorament trabalhèt coma directritz del Departament de Santat d'Ohio, e aguèt de gerir la pandèmia de COVID-19 de 2019 a 2020 en aquel estat. ===Referéncias=== <references/> {{O|Acton}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Acton, Amy]] [[en:Amy Acton]] 250yrqb6jrh0mjctxmr7chl38nuidzm 0 201760 2512187 2026-11-04T19:26:46Z Capsot 279 Creacion de la pagina amb « '''Aaron Darnell Ford''' ([[Dallas]], [[Tèxas]], [[24 de mai]] de [[1972]]) es un avocat e politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, lo governador elècte de l'estat de [[Nevada]. Anteriorament trabalhèt coma 34en procurador general de Nevada e ocupèt aquesta foncion fins a 2019. Representèt tanben lo 11en districte al Senat de Neva... » 2512187 wikitext text/x-wiki '''Aaron Darnell Ford''' ([[Dallas]], [[Tèxas]], [[24 de mai]] de [[1972]]) es un avocat e politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, lo governador elècte de l'estat de [[Nevada]. Anteriorament trabalhèt coma 34en procurador general de Nevada e ocupèt aquesta foncion fins a 2019. Representèt tanben lo 11en districte al Senat de Nevada de 2013 a 2018 e aguèt las foncions de cap de majoritat e minoritat al Senat. Ford foguèt elegit governador de Nevada en 2026, en desfar lo candidat republican sortent [[Joe Lombardo]]. Sa presa de foncion coma 32en governador de l'estat es prevista pel 4 de genièr de 2027. 7uurpxd6d6c9d6ows43l0d3r2xtikgi 2512188 2512187 2026-11-04T19:27:07Z Capsot 279 2512188 wikitext text/x-wiki '''Aaron Darnell Ford''' ([[Dallas]], [[Tèxas]], [[24 de mai]] de [[1972]]) es un avocat e politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, lo governador elècte de l'estat de [[Nevada]]. Anteriorament trabalhèt coma 34en procurador general de Nevada e ocupèt aquesta foncion fins a 2019. Representèt tanben lo 11en districte al Senat de Nevada de 2013 a 2018 e aguèt las foncions de cap de majoritat e minoritat al Senat. Ford foguèt elegit governador de Nevada en 2026, en desfar lo candidat republican sortent [[Joe Lombardo]]. Sa presa de foncion coma 32en governador de l'estat es prevista pel 4 de genièr de 2027. r93q5udf42inm78ah5laza6x3nn1atc 2512189 2512188 2026-11-04T19:29:10Z Capsot 279 2512189 wikitext text/x-wiki '''Aaron Darnell Ford''' ([[Dallas]], [[Tèxas]], [[24 de mai]] de [[1972]]) es un avocat e politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, lo governador elècte de l'estat de [[Nevada]]. Anteriorament trabalhèt coma 34en procurador general de Nevada e ocupèt aquesta foncion fins a 2019. Representèt tanben lo 11en districte al Senat de Nevada de 2013 a 2018 e aguèt las foncions de cap de majoritat e minoritat al Senat. Ford foguèt elegit governador de Nevada en 2026, en desfar lo candidat republican sortent [[Joe Lombardo]]. Sa presa de foncion coma 32en governador de l'estat es prevista pel 4 de genièr de 2027. cw54764y5hltfm4xhpw2g5tnsrwhqie 2512190 2512189 2026-11-04T19:32:38Z Capsot 279 2512190 wikitext text/x-wiki '''Aaron Darnell Ford''' ([[Dallas]], [[Tèxas]], [[24 de mai]] de [[1972]]) es un avocat e politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, lo governador elècte de l'estat de [[Nevada]]. Anteriorament trabalhèt coma 34en procurador general de Nevada e ocupèt aquesta foncion fins a 2019. Representèt tanben lo 11en districte al Senat de Nevada de 2013 a 2018 e aguèt las foncions de cap de majoritat e minoritat al Senat. Ford foguèt elegit governador de Nevada en 2026, en desfar lo candidat republican sortent [[Joe Lombardo]]. Sa presa de foncion coma 32en governador de l'estat es prevista pel 4 de genièr de 2027. ===Referéncias=== <references/> {{O|Aaron Ford}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Ford, Aaron]] [[en:Aaron Ford (Nevada politician)]] oblm5xah7hk2qvl1892rd2yopd49p9c 2512191 2512190 2026-11-04T19:33:32Z Capsot 279 2512191 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Nevada Attorney General Aaron Ford addresses the United Nations Human Rights Committee, October 17-18, 2023 1 (cropped).jpg|miniatura|250px|Aaron Ford en 2023]] '''Aaron Darnell Ford''' ([[Dallas]], [[Tèxas]], [[24 de mai]] de [[1972]]) es un avocat e politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, lo governador elècte de l'estat de [[Nevada]]. Anteriorament trabalhèt coma 34en procurador general de Nevada e ocupèt aquesta foncion fins a 2019. Representèt tanben lo 11en districte al Senat de Nevada de 2013 a 2018 e aguèt las foncions de cap de majoritat e minoritat al Senat. Ford foguèt elegit governador de Nevada en 2026, en desfar lo candidat republican sortent [[Joe Lombardo]]. Sa presa de foncion coma 32en governador de l'estat es prevista pel 4 de genièr de 2027. ===Referéncias=== <references/> {{O|Aaron Ford}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Ford, Aaron]] [[en:Aaron Ford (Nevada politician)]] b2ybab10xp7bq34s2p8u0z4mbevqyg7 0 201761 2512195 2026-11-04T20:11:34Z Capsot 279 Creacion de la pagina amb « '''Françoise Degois''' ([[Tarba]], [[Gasconha]], [[22 de junh]] de [[1964]]) es una jornalista de ràdio e una conselhièra en comunicacion politica [[Occitània|occitana]]. Comencèt sa carrièra jornalistica a la ''Dépëche du Midi'' abans d'arribar a Radio France e puèi France Inter. A partir de 2009 s'integrèt mai en politica dins l'esfèra socialista e aital venguèt conselhièra especiala de [[Ségolène Royal]], e mai tard collaboradora del ministr... » 2512195 wikitext text/x-wiki '''Françoise Degois''' ([[Tarba]], [[Gasconha]], [[22 de junh]] de [[1964]]) es una jornalista de ràdio e una conselhièra en comunicacion politica [[Occitània|occitana]]. Comencèt sa carrièra jornalistica a la ''Dépëche du Midi'' abans d'arribar a Radio France e puèi France Inter. A partir de 2009 s'integrèt mai en politica dins l'esfèra socialista e aital venguèt conselhièra especiala de [[Ségolène Royal]], e mai tard collaboradora del ministre Guillaume Garot durant lo quinquennat del president francés [[François Hollande]]. Entamenèt alara, a l'encòp, una carrièra d'ensagista e en 2009, publiquèt son primièr libre ''Femme debout, entretiens avec Ségolène Royal''. Un segond libre ''Quelle histoire ! Ségolène Royal et François Hollande'' espeliguèt en 2014. Seràn seguits totes dos de divèrses òbras politicas : ''Cabinet'' en 2015, ''Il faut imaginer Sisyphe heureux'' dos ans aprèp (2017) e ''L'homme qui n'avait pas d'amis'' en 2022. bxdgell42xbx198dxkbmiqtgwl1wgmf 2512196 2512195 2026-11-04T20:12:20Z Capsot 279 2512196 wikitext text/x-wiki '''Françoise Degois''' ([[Tarba]], [[Gasconha]], [[22 de junh]] de [[1964]]) es una jornalista de ràdio e una conselhièra en comunicacion politica [[Occitània|occitana]]. Comencèt sa carrièra jornalistica a la ''Dépëche du Midi'' abans d'arribar a Radio France e puèi France Inter. A partir de 2009 s'integrèt mai en politica dins l'esfèra socialista e aital venguèt conselhièra especiala de [[Ségolène Royal]], e mai tard collaboradora del ministre Guillaume Garot durant lo quinquennat del president francés [[François Hollande]]. Entamenèt alara, a l'encòp, una carrièra d'ensagista e en 2009, publiquèt son primièr libre ''Femme debout, entretiens avec Ségolène Royal''. Un segond libre ''Quelle histoire ! Ségolène Royal et François Hollande'' espeliguèt en 2014. Seràn seguits totes dos de divèrses òbras politicas : ''Cabinet'' en 2015, ''Il faut imaginer Sisyphe heureux'' dos ans aprèp (2017) e ''L'homme qui n'avait pas d'amis'' en 2022. [[fr:Françoise Degois]] 1bzn747429v83ye8htxh7carla2nufh 2512197 2512196 2026-11-04T20:15:33Z Capsot 279 2512197 wikitext text/x-wiki '''Françoise Degois''' ([[Tarba]], [[Gasconha]], [[22 de junh]] de [[1964]]) es una jornalista de ràdio e una conselhièra en comunicacion politica [[Occitània|occitana]]. Comencèt sa carrièra jornalistica a la ''Dépëche du Midi'' abans d'arribar a Radio France e puèi France Inter. A partir de 2009 s'integrèt mai en politica dins l'esfèra socialista e aital venguèt conselhièra especiala de [[Ségolène Royal]], e mai tard collaboradora del ministre Guillaume Garot durant lo quinquennat del president francés [[François Hollande]]. Entamenèt alara, a l'encòp, una carrièra d'ensagista e en 2009, publiquèt son primièr libre ''Femme debout, entretiens avec Ségolène Royal''. Un segond libre ''Quelle histoire ! Ségolène Royal et François Hollande'' espeliguèt en 2014. Seràn seguits totes dos de divèrsas òbras politicas: ''Cabinet'' en 2015, ''Il faut imaginer Sisyphe heureux'' dos ans aprèp (2017) e qualques ans mai tard ''L'homme qui n'avait pas d'amis'' en 2022. == Òbras == * ''Femme debout, entretiens avec Ségolène Royal'', éditions Denoël (2009). * ''Quelle histoire ! Ségolène Royal et François Hollande'', éditions Plon (2014). * ''Cabinet'', éditions Plon (2015). * ''Il faut imaginer Sisyphe heureux'', éditions de l'Observatoire (2017). * ''L'homme qui n'avait pas d'amis'', éditions Plon, (2022). [[fr:Françoise Degois]] fepozfbxmib8r4jsohtrzsmfu8uo68f 2512198 2512197 2026-11-04T20:19:36Z Capsot 279 2512198 wikitext text/x-wiki '''Françoise Degois''' ([[Tarba]], [[Gasconha]], [[22 de junh]] de [[1964]]) es una jornalista de ràdio e una conselhièra en comunicacion politica [[Occitània|occitana]]. Comencèt sa carrièra jornalistica a la ''Dépëche du Midi'' abans d'arribar a Radio France e puèi France Inter. A partir de 2009 s'integrèt mai en politica dins l'esfèra socialista e aital venguèt conselhièra especiala de [[Ségolène Royal]], e mai tard collaboradora del ministre Guillaume Garot durant lo quinquennat del president francés [[François Hollande]]. Entamenèt alara, a l'encòp, una carrièra d'ensagista e en 2009, publiquèt son primièr libre ''Femme debout, entretiens avec Ségolène Royal''. Un segond libre ''Quelle histoire ! Ségolène Royal et François Hollande'' espeliguèt en 2014. Seràn seguits totes dos de divèrsas òbras politicas: ''Cabinet'' en 2015, ''Il faut imaginer Sisyphe heureux'' dos ans aprèp (2017) e qualques ans mai tard ''L'homme qui n'avait pas d'amis'' en 2022. Mai recentament, en novembre de 2026, publiquèt son darrièr libre elaborat a partir d'entrevistas amb lo president [[Emmanuel Macron]], ''Vous êtes tous trop durs avec moi''. == Òbras == * ''Femme debout, entretiens avec Ségolène Royal'', éditions Denoël (2009). * ''Quelle histoire ! Ségolène Royal et François Hollande'', éditions Plon (2014). * ''Cabinet'', éditions Plon (2015). * ''Il faut imaginer Sisyphe heureux'', éditions de l'Observatoire (2017). * ''L'homme qui n'avait pas d'amis'', éditions Plon (2022). * ''Vous êtes tous trop durs avec moi'', Robert Laffont (2026) [[fr:Françoise Degois]] 4fyev9txlvq81v2l3vtiiiqsyxtyi9e 2512199 2512198 2026-11-04T20:22:38Z Capsot 279 2512199 wikitext text/x-wiki '''Françoise Degois''' ([[Tarba]], [[Gasconha]], [[22 de junh]] de [[1964]]) es una jornalista de ràdio e una conselhièra en comunicacion politica [[Occitània|occitana]]. Comencèt sa carrièra jornalistica a la ''Dépëche du Midi'' abans d'arribar a Radio France e puèi France Inter. A partir de 2009 s'integrèt mai en politica dins l'esfèra socialista e aital venguèt conselhièra especiala de [[Ségolène Royal]], e mai tard collaboradora del ministre Guillaume Garot durant lo quinquennat del president francés [[François Hollande]]. Entamenèt alara, a l'encòp, una carrièra d'ensagista e en 2009, publiquèt son primièr libre ''Femme debout, entretiens avec Ségolène Royal''. Un segond libre ''Quelle histoire ! Ségolène Royal et François Hollande'' espeliguèt en 2014. Seràn seguits totes dos de divèrsas òbras politicas: ''Cabinet'' en 2015, ''Il faut imaginer Sisyphe heureux'' dos ans aprèp (2017) e qualques ans mai tard ''L'homme qui n'avait pas d'amis'' en 2022. Mai recentament, en novembre de 2026, publiquèt son darrièr libre elaborat a partir d'entrevistas amb lo president [[Emmanuel Macron]], ''Vous êtes tous trop durs avec moi''. == Òbras == * ''Femme debout, entretiens avec Ségolène Royal'', éditions Denoël (2009). * ''Quelle histoire ! Ségolène Royal et François Hollande'', éditions Plon (2014). * ''Cabinet'', éditions Plon (2015). * ''Il faut imaginer Sisyphe heureux'', éditions de l'Observatoire (2017). * ''L'homme qui n'avait pas d'amis'', éditions Plon (2022). * ''Vous êtes tous trop durs avec moi'', Robert Laffont (2026) ===Referéncias=== <references/> {{O|Degois}} [[Categoria:Jornalista occitana|Degois, Françoise]] [[fr:Françoise Degois]] 4imn4nbe7fpb95n8v9eyws83wm1wx0z 2512200 2512199 2026-11-04T20:30:18Z Capsot 279 2512200 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Degois.jpg|miniatura|250px|Françoise Degois en 2010]] '''Françoise Degois''' ([[Tarba]], [[Gasconha]], [[22 de junh]] de [[1964]]) es una jornalista de ràdio e una conselhièra en comunicacion politica [[Occitània|occitana]]. Comencèt sa carrièra jornalistica a la ''Dépëche du Midi'' abans d'arribar a Radio France e puèi France Inter. A partir de 2009 s'integrèt mai en politica dins l'esfèra socialista e aital venguèt conselhièra especiala de [[Ségolène Royal]], e mai tard collaboradora del ministre Guillaume Garot durant lo quinquennat del president francés [[François Hollande]]. Entamenèt alara, a l'encòp, una carrièra d'ensagista e en 2009, publiquèt son primièr libre ''Femme debout, entretiens avec Ségolène Royal''. Un segond libre ''Quelle histoire ! Ségolène Royal et François Hollande'' espeliguèt en 2014. Seràn seguits totes dos de divèrsas òbras politicas: ''Cabinet'' en 2015, ''Il faut imaginer Sisyphe heureux'' dos ans aprèp (2017) e qualques ans mai tard ''L'homme qui n'avait pas d'amis'' en 2022. Mai recentament, en novembre de 2026, publiquèt son darrièr libre elaborat a partir d'entrevistas amb lo president [[Emmanuel Macron]], ''Vous êtes tous trop durs avec moi''. == Òbras == * ''Femme debout, entretiens avec Ségolène Royal'', éditions Denoël (2009). * ''Quelle histoire ! Ségolène Royal et François Hollande'', éditions Plon (2014). * ''Cabinet'', éditions Plon (2015). * ''Il faut imaginer Sisyphe heureux'', éditions de l'Observatoire (2017). * ''L'homme qui n'avait pas d'amis'', éditions Plon (2022). * ''Vous êtes tous trop durs avec moi'', Robert Laffont (2026) ===Referéncias=== <references/> {{O|Degois}} [[Categoria:Jornalista occitana|Degois, Françoise]] [[fr:Françoise Degois]] 7510m17z7hv74z8vmyx3qlw0y0iis3s 0 201762 2512202 2026-11-04T20:36:36Z Capsot 279 Creacion de la pagina amb « David Carl Crowley ([[Milwaukee]], [[Wisconsin]], [[14 de mai]] de [[1986]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, lo governador elècte de l'estat de [[Wisconsin]]. Es lo primièr africanamerican a venir governador de Wisconsin, e a l'encòp la primièra persona d'origina africana a ganhar una eleccion generala en Wisconsin. Q... » 2512202 wikitext text/x-wiki David Carl Crowley ([[Milwaukee]], [[Wisconsin]], [[14 de mai]] de [[1986]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, lo governador elècte de l'estat de [[Wisconsin]]. Es lo primièr africanamerican a venir governador de Wisconsin, e a l'encòp la primièra persona d'origina africana a ganhar una eleccion generala en Wisconsin. Quand assumirà sa foncion a 40 ans, Crowley serà tanben lo governador mai jove dels Estats Units. ngwtrptrzcwz2yg71p1ukrzat3x152u 2512203 2512202 2026-11-04T20:37:31Z Capsot 279 2512203 wikitext text/x-wiki '''David Carl Crowley''' ([[Milwaukee]], [[Wisconsin]], [[14 de mai]] de [[1986]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, lo governador elècte de l'estat de [[Wisconsin]]. Es lo primièr africanamerican a venir governador de Wisconsin, e a l'encòp la primièra persona d'origina africana a ganhar una eleccion generala en Wisconsin. Quand assumirà sa foncion a 40 ans, Crowley serà tanben lo governador mai jove dels Estats Units. [[en:David Crowley (Wisconsin politician)]] n6knlr2a2dxi9cvfy7wo5ki2heym4tc 2512204 2512203 2026-11-04T20:38:53Z Capsot 279 2512204 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Milwaukee County Executive David Crowley during Democratic Primary debate on July 28, 2026.jpg|miniatura|250px|David Crowley lo 28 de julh de 2026]] '''David Carl Crowley''' ([[Milwaukee]], [[Wisconsin]], [[14 de mai]] de [[1986]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, lo governador elècte de l'estat de [[Wisconsin]]. Es lo primièr africanamerican a venir governador de Wisconsin, e a l'encòp la primièra persona d'origina africana a ganhar una eleccion generala en Wisconsin. Quand assumirà sa foncion a 40 ans, Crowley serà tanben lo governador mai jove dels Estats Units. [[en:David Crowley (Wisconsin politician)]] 6pawxv0i4bxu8mxmuse8nykkr5cypni 2512236 2512204 2026-11-05T10:52:56Z Capsot 279 2512236 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Milwaukee County Executive David Crowley during Democratic Primary debate on July 28, 2026.jpg|miniatura|250px|David Crowley lo 28 de julh de 2026]] '''David Carl Crowley''' ([[Milwaukee]], [[Wisconsin]], [[14 de mai]] de [[1986]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, lo governador elècte de l'estat de [[Wisconsin]]. Es lo primièr africanamerican a venir governador de Wisconsin, e a l'encòp la primièra persona d'origina africana a ganhar una eleccion generala en Wisconsin. Quand assumirà sa foncion a 40 ans, Crowley serà tanben lo governador mai jove dels Estats Units. ===Referéncias=== <references/> {{O|David Crowley}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Crowley, David]] [[en:David Crowley (Wisconsin politician)]] k7gcnmcn257e01fhcgz16775vaoet2r 0 201763 2512206 2026-11-04T21:08:23Z Capsot 279 Creacion de la pagina amb « '''Christopher Charles Pappas''' ([[4 de junh]] de [[1980]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026 lo senador elècte de [[New Hampshire]] al Senat dels Estats Units. Anteriorament Pappas es estat Representant al 1èr districte congressional de New Hampshire's dempuèi 2019. Pappas es lo primièr òme obèrtament omosexual a r... » 2512206 wikitext text/x-wiki '''Christopher Charles Pappas''' ([[4 de junh]] de [[1980]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026 lo senador elècte de [[New Hampshire]] al Senat dels Estats Units. Anteriorament Pappas es estat Representant al 1èr districte congressional de New Hampshire's dempuèi 2019. Pappas es lo primièr òme obèrtament omosexual a representar New Hampshire al Congrès. [[en:Chris Pappas (American politician)]] 50p343tvv20rpnepg6vmd6ws5nrzrxe 2512207 2512206 2026-11-04T21:10:17Z Capsot 279 2512207 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Chris Pappas, official portrait - 2022.jpg|miniatura|250px|Retrach oficial de Chris Pappas en 2022]] '''Christopher Charles Pappas''' ([[4 de junh]] de [[1980]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026 lo senador elècte de [[New Hampshire]] al Senat dels Estats Units. Anteriorament Pappas es estat Representant del 1èr districte congressional de New Hampshire's dempuèi 2019. Pappas es lo primièr òme obèrtament omosexual a representar New Hampshire al Congrès. [[en:Chris Pappas (American politician)]] mj9r7egt8gyg50z0w3yv5zpmtsb0tz4 2512208 2512207 2026-11-04T21:11:12Z Capsot 279 2512208 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Chris Pappas, official portrait - 2022.jpg|miniatura|250px|Retrach oficial de Chris Pappas en 2022]] '''Christopher Charles Pappas''' ([[Manchester (New Hampshire)|Manchester]], [[New Hampshire]], [[4 de junh]] de [[1980]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026 lo senador elècte de [[New Hampshire]] al Senat dels Estats Units. Anteriorament Pappas es estat Representant del 1èr districte congressional de New Hampshire's dempuèi 2019. Pappas es lo primièr òme obèrtament omosexual a representar New Hampshire al Congrès. [[en:Chris Pappas (American politician)]] 1bngx6rc9vphg4t03o0r2sy2xf8pzyk 2512235 2512208 2026-11-05T10:51:34Z Capsot 279 2512235 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Chris Pappas, official portrait - 2022.jpg|miniatura|250px|Retrach oficial de Chris Pappas en 2022]] '''Christopher Charles Pappas''' ([[Manchester (New Hampshire)|Manchester]], [[New Hampshire]], [[4 de junh]] de [[1980]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026 lo senador elècte de [[New Hampshire]] al Senat dels Estats Units. Anteriorament Pappas es estat Representant del 1èr districte congressional de New Hampshire's dempuèi 2019. Pappas es lo primièr òme obèrtament omosexual a representar New Hampshire al Congrès. ===Referéncias=== <references/> {{O|Chris Pappas}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Pappas, Chris]] [[en:Chris Pappas (American politician)]] c76iblfx8u4zz9k5nmefr2uo3nqpa8v 0 201764 2512211 2026-11-04T21:53:56Z Briantin de Montrei 37340 Creacion de la pagina amb « {{Esbòs}} La '''Lista Estudianta''' (en [[sèrbocroat|sèrb]]: ''Студентска листа'', ''Studentska lista'', ''SL'') de son nom oficial '''Lista estudianta - Los estudiants ganhan''' (en [[sèrbocroat|sèrb]]: Студентска листа – Студенти побеђују, '''Studentska lista – Studenti pobeđuju''') es una lista electorala formada en 2025 a l'iniciativa de l'organizacion de jovença Estudiants en blocatge (en sèrb: ''... » 2512211 wikitext text/x-wiki {{Esbòs}} La '''Lista Estudianta''' (en [[sèrbocroat|sèrb]]: ''Студентска листа'', ''Studentska lista'', ''SL'') de son nom oficial '''Lista estudianta - Los estudiants ganhan''' (en [[sèrbocroat|sèrb]]: Студентска листа – Студенти побеђују, '''Studentska lista – Studenti pobeđuju''') es una lista electorala formada en 2025 a l'iniciativa de l'organizacion de jovença Estudiants en blocatge (en sèrb: ''Студенти у блокади''), qu'organiza lo moviment de protestacion anticorrupcion tocant Serbia après l'esfondrament de l'envan de la gara de [[Novi Sad]] en novembre de [[2024]]. Ganha las eleccions legislativas anticipadas de 2026 fàcia al [[Partit progressista sèrb]] d'[[Aleksandar Vučić]]. [[Categoria:Politica de Serbia]] kf2jxjv8q0jicz4cy6c5pui71lxeuq6 2512212 2512211 2026-11-04T21:55:52Z Briantin de Montrei 37340 2512212 wikitext text/x-wiki {{Esbòs}} La '''Lista Estudianta''' (en [[sèrbocroat|sèrb]]: ''Студентска листа'', ''Studentska lista'', ''SL'') de son nom oficial '''Lista estudianta - Los estudiants ganhan''' (en [[sèrbocroat|sèrb]]: Студентска листа – Студенти побеђују, '''Studentska lista – Studenti pobeđuju''') es una [[lista electorala]] formada en [[2025]] a l'iniciativa de l'organizacion de jovença Estudiants en blocatge (en sèrb: ''Студенти у блокади''), qu'organiza lo moviment de protestacion anticorrupcion tocant Serbia après l'esfondrament de l'envan de la gara de [[Novi Sad]] en novembre de [[2024]]. Ganha las eleccions legislativas anticipadas de 2026 fàcia al [[Partit progressista sèrb]] d'[[Aleksandar Vučić]]. [[Categoria:Politica de Serbia]] qqptoohwq5p9tebc269hkebtd0gw8n9 2512229 2512212 2026-11-05T06:33:05Z Briantin de Montrei 37340 /* */ 2512229 wikitext text/x-wiki {{Esbòs}} La '''Lista Estudianta''' (en [[sèrbocroat|sèrb]]: ''Студентска листа'', ''Studentska lista'', ''SL'') de son nom oficial '''Lista estudianta - Los estudiants ganhan''' (en [[sèrbocroat|sèrb]]: ''Студентска листа – Студенти побеђују, Studentska lista – Studenti pobeđuju'') es una [[lista electorala]] formada en [[2025]] a l'iniciativa de l'organizacion de jovença Estudiants en blocatge (en sèrb: ''Студенти у блокади''), qu'organiza lo moviment de protestacion anticorrupcion tocant Serbia après l'esfondrament de l'envan de la gara de [[Novi Sad]] en novembre de [[2024]]. Ganha las eleccions legislativas anticipadas de 2026 fàcia al [[Partit progressista sèrb]] d'[[Aleksandar Vučić]]. [[Categoria:Politica de Serbia]] sabfxbhiynyrimjaqww4dhc8ztnrzwc 0 201765 2512230 2026-11-05T09:52:23Z Briantin de Montrei 37340 Creacion de la pagina amb « [[File:James Talarico Press Conference (cropped).jpg|vinheta|Talarico en 2025.]] '''James Dell Talarico''' es un politician e ensenhant qu'es lo [[Senat dels Estats Units d'America|senator american]] de Tèxas. Membre del [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]], serviguèt come membre del [[Cambra dels Representants de Tèxas]] de [[2018]] a [[2027]]. Nascut a [[Round Rock (Tèxas)|Round Rock]], [[Tèxas]], lo [[17 de mai]] de [[1989]], Talarico... » 2512230 wikitext text/x-wiki [[File:James Talarico Press Conference (cropped).jpg|vinheta|Talarico en 2025.]] '''James Dell Talarico''' es un politician e ensenhant qu'es lo [[Senat dels Estats Units d'America|senator american]] de Tèxas. Membre del [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]], serviguèt come membre del [[Cambra dels Representants de Tèxas]] de [[2018]] a [[2027]]. Nascut a [[Round Rock (Tèxas)|Round Rock]], [[Tèxas]], lo [[17 de mai]] de [[1989]], Talarico es diplomat de l'[[Universitat de Tèxas a Austin]] e de l'[[Universitat de Harvard]]. Abans de se lançar en politica, a ensenhat l'anglés al collègi e dirigit un associacion a tòca non lucrativa del sector de l'educacion. Efectua son quatren mandat a la [[Cambra dels Representants de Tèxas]], après aver estat elegit pel primièr còp en [[2018]]. Parallelament a son mandat, Talarico a entrepris un master en teologia al seminari teologica presbitèri d'Austin. Talarico es descrich coma un populista influenciada per la doctrina sociala de l'[[etica cristiana]]. En 2025, anoncèt sa candidatura a las eleccions senatorialas americanas de [[2026]]. Batèt la representanta Jasmine Crockett dins las primàrias democratas e lo candidat republican Ken Paxton dins l'eleccion generala. Es lo primièr democrata de ganhar l'eleccion senatoriala a Tèxas dempuèi 1988. {{ORDENA:Talarico, James}} [[Categoria:Personalitat de Tèxas]] [[Categoria:Politician american]] 31ldolhh9meu6knycb5wx4eiq6mib22 2512231 2512230 2026-11-05T10:17:52Z Briantin de Montrei 37340 2512231 wikitext text/x-wiki [[File:James Talarico Press Conference (cropped).jpg|vinheta|Talarico en 2025.]] '''James Dell Talarico''' es un politician e ensenhant qu'es lo [[Senat dels Estats Units d'America|senator american]] de Tèxas. Membre del [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]], serviguèt come membre del [[Cambra dels Representants de Tèxas]] de [[2018]] a [[2027]]. Nascut a [[Round Rock (Tèxas)|Round Rock]], [[Tèxas]], lo [[17 de mai]] de [[1989]], Talarico es diplomat de l'[[Universitat de Tèxas a Austin]] e de l'[[Universitat de Harvard]]. Abans de se lançar en politica, a ensenhat l'anglés al collègi e dirigit un associacion a tòca non lucrativa del sector de l'educacion. Efectua son quatren mandat a la [[Cambra dels Representants de Tèxas]], après aver estat elegit pel primièr còp en [[2018]]. Parallelament a son mandat, Talarico a entrepris un master en teologia al seminari teologica presbitèri d'Austin. Talarico es descrich coma un [[Populisme d'esquèrra|populista]] influenciada per l'[[etica cristiana]].<!--<ref name="Reference-12">{{Cite news |cognòm=McGaughy |nom=Lauren |data=2026-08-06 |títol=Paxton and Talarico Offer Diverging Paths on Affordability |url=https://www.nytimes.com/2026/08/06/us/texas-senate-talarico-paxton-taxes.html |consulta=2026-09-18 |work=[[The New York Times]] |lenga=en |issn=0362-4331 |quote=Economists from both parties said Mr. Talarico's plan was solidly Democratic with a populist bent}}<br>{{Cite news |cognòm=Shaw |nom=Mack |data=2026-05-26 |títol=Talarico calls Paxton 'most corrupt politician in America' after runoff win |url=https://www.fox7austin.com/election/talarico-paxton-reaction-corrupt-runoff |consulta=2026-09-18 |editor=[[KTBC (TV)]] |lenga=en-US |quote=Talarico stands on a progressive populist campaign that is focused on increasing taxes on billionaires and strengthening public education. |archive-url=https://web.archive.org/web/20260918213243/https://www.fox7austin.com/election/talarico-paxton-reaction-corrupt-runoff |archive-data=2026-09-18 |url-status=live}}<br>{{Cite news |cognòm= Brownstein |nom= Ronald |data= 2026-05-31 |títol= A populist will win the Texas Senate race. The question is, which one? |url= https://www.cnn.com/2026/05/31/politics/paxton-talarico-texas-senate-race-analysis |consulta= 2026-09-18 |editor= CNN |lenga= en |quote= The offsetting appeal of Paxton's cultural, and Talarico's economic, populism may play out more visibly among Latino voters than any other major Texas group. |archive-url= https://web.archive.org/web/20260904223028/https://www.cnn.com/2026/05/31/politics/paxton-talarico-texas-senate-race-analysis |archive-data=2026-09-04 |url-status= live}}</ref>--><ref name= "Reference-1">{{Ligam web |cognòm= Guo |nom= Kayla |data= 2025-09-16 |títol= Talarico brings progressive view of religion to Senate bid |url= https://www.texastribune.org/2025/09/16/james-talarico-texas-senate-democrat-religion-christianity-viral/ |consulta= 2026-04-06 |sitweb= The Texas Tribune |lenga= en}}<br>{{Ligam web |data= 2026-02-06 |títol= The Audience(s) for James Talarico's Progressive Christianity in the Democratic Primary |url= https://texaspolitics.utexas.edu/blog/the-audience-s-for-james-talarico-s-progressive-christianity-in-the-democratic-primary-2 |consulta= 2026-10-22 |sitweb= The Texas Politics Project |lenga= en |archive-url= https://web.archive.org/web/20261022135709/https://texaspolitics.utexas.edu/blog/the-audience-s-for-james-talarico-s-progressive-christianity-in-the-democratic-primary-2 |archive-data= 2026-10-22 |url-status= live}}<br>{{Ligam web |cognòm1=Vassallo |nom1=Justin |títol=A Different Kind of Populist |url=https://www.commonwealmagazine.org/vassallo-talarico-texas-senate-populism-paxton |sitweb= www.commonwealmagazine.org |consulta=October 30, 2026 |lenga=en |data=2026-07-02}}</ref> En 2025, anoncèt sa candidatura a las eleccions senatorialas americanas de [[2026]]. Batèt la representanta [[Jasmine Crockett]] dins las primàrias democratas e lo candidat republican [[Ken Paxton]] dins l'eleccion generala. Es lo primièr democrata de ganhar l'eleccion senatoriala a Tèxas dempuèi [[1988]].<ref>{{Ligam web |cognòm1=Miroff |nom1=Matt |cognòm2=Viser |nom2=Nick |data=2026-11-03 |títol=How Texas Turned Blue |url=https://www.theatlantic.com/politics/2026/11/talarico-hinojosa-texas-musk/689268/ |consulta=2026-11-04 |sitweb=The Atlantic |lenga=en}}</ref> ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Talarico, James}} [[Categoria:Personalitat de Tèxas]] [[Categoria:Politician american]] gl2g3ffozdjq64njlumfhli2uvdplx8 2512232 2512231 2026-11-05T10:18:37Z Briantin de Montrei 37340 2512232 wikitext text/x-wiki [[File:James Talarico Press Conference (cropped).jpg|vinheta|Talarico en 2025.]] '''James Dell Talarico''' es un politician e ensenhant qu'es lo [[Senat dels Estats Units d'America|senator american]] de [[Tèxas]]. Membre del [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]], serviguèt come membre del [[Cambra dels Representants de Tèxas]] de [[2018]] a [[2027]]. Nascut a [[Round Rock (Tèxas)|Round Rock]], [[Tèxas]], lo [[17 de mai]] de [[1989]], Talarico es diplomat de l'[[Universitat de Tèxas a Austin]] e de l'[[Universitat de Harvard]]. Abans de se lançar en politica, a ensenhat l'anglés al collègi e dirigit un associacion a tòca non lucrativa del sector de l'educacion. Efectua son quatren mandat a la [[Cambra dels Representants de Tèxas]], après aver estat elegit pel primièr còp en [[2018]]. Parallelament a son mandat, Talarico a entrepris un master en teologia al seminari teologica presbitèri d'Austin. Talarico es descrich coma un [[Populisme d'esquèrra|populista]] influenciada per l'[[etica cristiana]].<!--<ref name="Reference-12">{{Cite news |cognòm=McGaughy |nom=Lauren |data=2026-08-06 |títol=Paxton and Talarico Offer Diverging Paths on Affordability |url=https://www.nytimes.com/2026/08/06/us/texas-senate-talarico-paxton-taxes.html |consulta=2026-09-18 |work=[[The New York Times]] |lenga=en |issn=0362-4331 |quote=Economists from both parties said Mr. Talarico's plan was solidly Democratic with a populist bent}}<br>{{Cite news |cognòm=Shaw |nom=Mack |data=2026-05-26 |títol=Talarico calls Paxton 'most corrupt politician in America' after runoff win |url=https://www.fox7austin.com/election/talarico-paxton-reaction-corrupt-runoff |consulta=2026-09-18 |editor=[[KTBC (TV)]] |lenga=en-US |quote=Talarico stands on a progressive populist campaign that is focused on increasing taxes on billionaires and strengthening public education. |archive-url=https://web.archive.org/web/20260918213243/https://www.fox7austin.com/election/talarico-paxton-reaction-corrupt-runoff |archive-data=2026-09-18 |url-status=live}}<br>{{Cite news |cognòm= Brownstein |nom= Ronald |data= 2026-05-31 |títol= A populist will win the Texas Senate race. The question is, which one? |url= https://www.cnn.com/2026/05/31/politics/paxton-talarico-texas-senate-race-analysis |consulta= 2026-09-18 |editor= CNN |lenga= en |quote= The offsetting appeal of Paxton's cultural, and Talarico's economic, populism may play out more visibly among Latino voters than any other major Texas group. |archive-url= https://web.archive.org/web/20260904223028/https://www.cnn.com/2026/05/31/politics/paxton-talarico-texas-senate-race-analysis |archive-data=2026-09-04 |url-status= live}}</ref>--><ref name= "Reference-1">{{Ligam web |cognòm= Guo |nom= Kayla |data= 2025-09-16 |títol= Talarico brings progressive view of religion to Senate bid |url= https://www.texastribune.org/2025/09/16/james-talarico-texas-senate-democrat-religion-christianity-viral/ |consulta= 2026-04-06 |sitweb= The Texas Tribune |lenga= en}}<br>{{Ligam web |data= 2026-02-06 |títol= The Audience(s) for James Talarico's Progressive Christianity in the Democratic Primary |url= https://texaspolitics.utexas.edu/blog/the-audience-s-for-james-talarico-s-progressive-christianity-in-the-democratic-primary-2 |consulta= 2026-10-22 |sitweb= The Texas Politics Project |lenga= en |archive-url= https://web.archive.org/web/20261022135709/https://texaspolitics.utexas.edu/blog/the-audience-s-for-james-talarico-s-progressive-christianity-in-the-democratic-primary-2 |archive-data= 2026-10-22 |url-status= live}}<br>{{Ligam web |cognòm1=Vassallo |nom1=Justin |títol=A Different Kind of Populist |url=https://www.commonwealmagazine.org/vassallo-talarico-texas-senate-populism-paxton |sitweb= www.commonwealmagazine.org |consulta=October 30, 2026 |lenga=en |data=2026-07-02}}</ref> En 2025, anoncèt sa candidatura a las eleccions senatorialas americanas de [[2026]]. Batèt la representanta [[Jasmine Crockett]] dins las primàrias democratas e lo candidat republican [[Ken Paxton]] dins l'eleccion generala. Es lo primièr democrata de ganhar l'eleccion senatoriala a Tèxas dempuèi [[1988]].<ref>{{Ligam web |cognòm1=Miroff |nom1=Matt |cognòm2=Viser |nom2=Nick |data=2026-11-03 |títol=How Texas Turned Blue |url=https://www.theatlantic.com/politics/2026/11/talarico-hinojosa-texas-musk/689268/ |consulta=2026-11-04 |sitweb=The Atlantic |lenga=en}}</ref> ==Referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal politica|Portal Estats Units d'America}} {{Autoritats}} {{ORDENA:Talarico, James}} [[Categoria:Personalitat de Tèxas]] [[Categoria:Politician american]] e3w05q6vsvs0nda7gmdbjzcg8mwr36o 0 201766 2512233 2026-11-05T10:33:55Z Briantin de Montrei 37340 Creacion de la pagina amb « Lo '''populisme d'esquèrra'''<ref group=nt>var. ''de senèstra, de gaucha, de mança'', etc.</ref> es una ideologia politica que combina las valors d'esquèrra e los tèmas e la retorica del populisme. Aquesta retorica es sovent constituida de sentiments anti-elitistas, antisistèmas e parlant al nom dels "petitas gents". Abitualament, los tèmas importants pels populistas d'esquèrra comprenen l'anticapitalisme, la justícia sociala, lo pacifisme e l'oposic... » 2512233 wikitext text/x-wiki Lo '''populisme d'esquèrra'''<ref group=nt>var. ''de senèstra, de gaucha, de mança'', etc.</ref> es una ideologia politica que combina las valors d'esquèrra e los tèmas e la retorica del populisme. Aquesta retorica es sovent constituida de sentiments anti-elitistas, antisistèmas e parlant al nom dels "petitas gents". Abitualament, los tèmas importants pels populistas d'esquèrra comprenen l'anticapitalisme, la justícia sociala, lo pacifisme e l'oposicion a la mondializacion. La critica del capitalisme e del mondializacion es ligada a l'antiamericanisme, qu'es devengut mai important dins los movements populistas d'esquèrra a la seguida de las intervencions de l'armada americana. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} [[Categoria:Populisme]] [[Categoria:Ideologia]] [[Categoria:Politica]] 10ndktftdejz1of3mpryt6kzlpgmigz 2512234 2512233 2026-11-05T10:49:43Z Briantin de Montrei 37340 2512234 wikitext text/x-wiki [[File:Jean Luc Mélenchon en mai 2026- 55261894422 (cropped).jpg|150px|vinheta|[[Jean-Luc Mélenchon]] es un populista d'esquèrra francés.]] Lo '''populisme d'esquèrra'''<ref group=nt>var. ''de senèstra, de gaucha, de mança'', etc.</ref> es una ideologia politica que combina las valors d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]] e los tèmas e la retorica del [[populisme]]. Aquesta retorica es sovent constituïda de sentiments anti-elitistas, antisistèmas e parlant al nom dels "[[roturièr|petitas gents]]" contra los [[monopòli|monopòlis economics]]. Abitualament, los tèmas importants pels populistas d'esquèrra comprenen l'anticapitalisme, la justícia sociala, lo pacifisme e l'oposicion a la mondializacion. La critica del capitalisme e del mondializacion es ligada a l'antiamericanisme, qu'es devengut mai important dins los movements populistas d'esquèrra a la seguida de las intervencions de l'armada americana. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} [[Categoria:Populisme]] [[Categoria:Ideologia]] [[Categoria:Politica]] 7lt6e2d6gb60lvrku7w8xmulb9289ct 2512241 2512234 2026-11-05T11:02:16Z Briantin de Montrei 37340 2512241 wikitext text/x-wiki [[File:Jean Luc Mélenchon en mai 2026- 55261894422 (cropped).jpg|150px|vinheta|[[Jean-Luc Mélenchon]] es un populista d'esquèrra francés.]] Lo '''populisme d'esquèrra'''<ref group=nt>var. ''de senèstra, de gaucha, de mança'', etc.</ref> es una [[ideologia]] politica que combina las valors d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]] e los tèmas e la retorica del [[populisme]]. Aquesta retorica es sovent constituïda de sentiments [[anti-elitisme|anti-elitistas]], antisistèmas e parlant al nom dels "[[roturièr|petitas gents]]" contra los [[monopòli|monopòlis economics]]. Abitualament, los tèmas importants pels populistas d'esquèrra comprenen l'[[democracia economica|anticapitalisme]], la [[justícia sociala]], lo [[pacifisme]] e l'[[movement antimondializacion|oposicion a la mondializacion]]. La [[critica del capitalisme]] e de la mondializacion es ligada a d'operacions militaras impopularas dels [[Estats Units d'America|Estats Units]], mai que mai aquelas de l'[[Orient Pròche]] e [[Orient Mejan|Mejan]]. L'esquèrra populista cèrca d'exclure pas los autres orizontalament, en s'apiejant sus d’ideals egalitaristas. Qualques cercaires parlan tanben de movements populistas d'esquèrra nacionalistas, un trach expausat per la Revolucion Sandinista en Nicaragua o la Revolucion Bolivariana en Veneçuèla. A la diferéncia dels populistas de drecha, los partits populistas d'esquèrra an tendéncia a sosténer los dreches minoritaris, e tanben una idèa de nacionalitat qu'es pas delimitada pel particularisme cultural o etnic. [[Bernie Sanders]] e [[Alexandria Ocasio-Cortez]], autodescrichs socialistas democratics, son d'exemples de politicians populistas d'esquèrra modèrnes als Estats Units. Amb l'ascension de [[Syriza]] e [[Podemos]] pendent la [[crisi del deute europèu]], i a agut un debat mai grand sul novèl populisme d'esquèrra en [[Euròpa]]. Tradicionalament, lo populisme d'esquèrra es estat associat amb lo movement socialista; dempuèi las[[ annadas 2010]], i a agut un movement pròche del populisme d'esquèrra dins lo camp d'esquèrra-liberal, que qualques unes son considerats coma de posicions socialdemocraticas. Dins las [[annadas 2020]], lo populisme economic liberal d'esquèrra qu'apelava la classa obrièra es estat destacat dins qualques païses, coma amb [[Lee Jae-myung]] de [[Corèa del Sud]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} [[Categoria:Populisme]] [[Categoria:Ideologia]] [[Categoria:Politica]] d40vusb8vzk1s9ux4ans4l5gu404sjy 2512243 2512241 2026-11-05T11:02:52Z Briantin de Montrei 37340 2512243 wikitext text/x-wiki [[File:Jean Luc Mélenchon en mai 2026- 55261894422 (cropped).jpg|150px|vinheta|[[Jean-Luc Mélenchon]] es un populista d'esquèrra francés.]] Lo '''populisme d'esquèrra'''<ref group=nt>var. ''de senèstra, de gaucha, de mança'', etc.</ref> es una [[ideologia]] politica que combina las valors d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]] e los tèmas e la retorica del [[populisme]]. Aquesta retorica es sovent constituïda de sentiments [[anti-elitisme|anti-elitistas]], antisistèmas e parlant al nom dels "[[roturièr|petitas gents]]" contra los [[monopòli|monopòlis economics]]. Abitualament, los tèmas importants pels populistas d'esquèrra comprenen l'[[democracia economica|anticapitalisme]], la [[justícia sociala]], lo [[pacifisme]] e l'[[movement antimondializacion|oposicion a la mondializacion]]. La [[critica del capitalisme]] e de la mondializacion es ligada a d'operacions militaras impopularas dels [[Estats Units d'America|Estats Units]], mai que mai aquelas de l'[[Orient Mejan]]. L'esquèrra populista cèrca d'exclure pas los autres orizontalament, en s'apiejant sus d’ideals egalitaristas. Qualques cercaires parlan tanben de movements populistas d'esquèrra nacionalistas, un trach expausat per la Revolucion Sandinista en Nicaragua o la Revolucion Bolivariana en Veneçuèla. A la diferéncia dels populistas de drecha, los partits populistas d'esquèrra an tendéncia a sosténer los dreches minoritaris, e tanben una idèa de nacionalitat qu'es pas delimitada pel particularisme cultural o etnic. [[Bernie Sanders]] e [[Alexandria Ocasio-Cortez]], autodescrichs socialistas democratics, son d'exemples de politicians populistas d'esquèrra modèrnes als Estats Units. Amb l'ascension de [[Syriza]] e [[Podemos]] pendent la [[crisi del deute europèu]], i a agut un debat mai grand sul novèl populisme d'esquèrra en [[Euròpa]]. Tradicionalament, lo populisme d'esquèrra es estat associat amb lo movement socialista; dempuèi las[[ annadas 2010]], i a agut un movement pròche del populisme d'esquèrra dins lo camp d'esquèrra-liberal, que qualques unes son considerats coma de posicions socialdemocraticas. Dins las [[annadas 2020]], lo populisme economic liberal d'esquèrra qu'apelava la classa obrièra es estat destacat dins qualques païses, coma amb [[Lee Jae-myung]] de [[Corèa del Sud]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} [[Categoria:Populisme]] [[Categoria:Ideologia]] [[Categoria:Politica]] 2kdorle7xmy4hqxs7jusrn9gb9segav 0 201767 2512237 2026-11-05T10:53:00Z Maximilien.sc 39288 Crèa en tradusissent la pagina « [[:fr:Special:Redirect/revision/210477294|Trou noir virtuel]] » 2512237 wikitext text/x-wiki [[Fichier:Virtual_blackhole.png|vinheta|Desintegracion d'un [[proton]] per un horat nere virtuau.]] Un '''horat nere virtuau''' qu'ei, en gravitat quantica, un [[Trauc negre|horat nere]] qui a ua existéncia temporària de qui segueish ua fluctuacion quantica de résultant d'une fluctuation quantique de l'[[Espacitemps|espaci-temps]]<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|nom1=Hawking|annada=1996|bibcode=1996PhRvD..53.3099H|doi=10.1103/PhysRevD.53.3099|format=pdf}}</ref>. Los horats neres virtuaus qu'imatjan los fenomèns de mossa quantica e que son analògues [[Gravitacion|gravitacionauss]] aus pars virtuaus [[electron]]-[[positron]] de qui resultan de l'electrodinamica quantica. Uns arguments teorics que perpausan uns horats neres virtuaus que poderén aver [[Massa|massas]] de cap a la massa de Planck, ua durada de vita de cap au temps de Planck, e que poderén paréisher dab ua densitat aproximativa de un per volume de Planck<ref name="a">{{Ref-publicacion|lenga=en|nom1=Adams|annada=2001|bibcode=2001IJMPA..16.2399A|doi=10.1142/S0217751X0100369X|format=pdf}}</ref>. Existissen los horats neres virtuaus, que hornirén un mecanisme indusint la desintegracion deus protons. Aquò per'mor quan un horat nere engoleish ua particula, que s'aumenta la massa, e quan aquera quita massa decreish, arron d'ua radiacion de Hawking, qu'emet ua [[particula elementària]] desparièra. Atau, cajossen dens lo horat nere virtuau dus (deus tres) [[Quark|quarks]] de qui constitueishen un proton, un [[Antiparticula|antiquark]] e un [[lepton]] que'n poderén gessir en arresponsa, çò qui violaré la proprietat de conservacion deu nombre barionic<ref name="a" />. L'existéncia deus horats neres virtuaus qu'agrava la paradòxa de l'informacion. Segon aquera paradòxa, tot procèssus fisic que pòt èster perturbat per ua interaccion dab un horat nere virtuau. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Bibliografia == * {{Ref-publicacion|lenga=en|nom=Grumiller|nom2=Kummer|nom3=Vassilevich|annada=2000|p.=438-456|bibcode=2000NuPhB.580..438G|doi=10.1016/S0550-3213(00)00231-5|url=https://arxiv.org/pdf/gr-qc/0001038v1.pdf|format=pdf}} * {{Ref-publicacion|lenga=en|nom=Grumiller|annada=2002|p.=997-|doi=10.1088/0264-9381/19/5/311}} * {{Ref-publicacion|lenga=en|nom=Grumiller|annada=2004|p.=1973-2001|bibcode=2004IJMPD..13.1973G|doi=10.1142/S0218271804006437|url=https://arxiv.org/pdf/hep-th/0409231v2.pdf|format=pdf}} [[Categoria:Trauc negre]] cxfes3jrws27rqutjekg5zwmypy2qlw 2512238 2512237 2026-11-05T10:56:03Z Maximilien.sc 39288 2512238 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Virtual blackhole.png|vinheta|Desintegracion d'un [[proton]] per un horat nere virtuau.]] Un '''horat nere virtuau''' qu'ei, en gravitat quantica, un [[Trauc negre|horat nere]] qui a ua existéncia temporària de qui segueish ua fluctuacion quantica de résultant d'une fluctuation quantique de l'[[Espacitemps|espaci-temps]]<ref>{{Ref-publicacion|lenga=en|nom1=Hawking|annada=1996|bibcode=1996PhRvD..53.3099H|doi=10.1103/PhysRevD.53.3099|format=pdf}}</ref>. Los horats neres virtuaus qu'imatjan los fenomèns de mossa quantica e que son analògues [[Gravitacion|gravitacionauss]] aus pars virtuaus [[electron]]-[[positron]] de qui resultan de l'electrodinamica quantica. Uns arguments teorics que perpausan uns horats neres virtuaus que poderén aver [[Massa|massas]] de cap a la massa de Planck, ua durada de vita de cap au temps de Planck, e que poderén paréisher dab ua densitat aproximativa de un per volume de Planck<ref name="a">{{Ref-publicacion|lenga=en|nom1=Adams|annada=2001|bibcode=2001IJMPA..16.2399A|doi=10.1142/S0217751X0100369X|format=pdf}}</ref>. Existissen los horats neres virtuaus, que hornirén un mecanisme indusint la desintegracion deus protons. Aquò per'mor quan un horat nere engoleish ua particula, que s'aumenta la massa, e quan aquera quita massa decreish, arron d'ua radiacion de Hawking, qu'emet ua [[particula elementària]] desparièra. Atau, cajossen dens lo horat nere virtuau dus (deus tres) [[Quark|quarks]] de qui constitueishen un proton, un [[Antiparticula|antiquark]] e un [[lepton]] que'n poderén gessir en arresponsa, çò qui violaré la proprietat de conservacion deu nombre barionic<ref name="a" />. L'existéncia deus horats neres virtuaus qu'agrava la paradòxa de l'informacion. Segon aquera paradòxa, tot procèssus fisic que pòt èster perturbat per ua interaccion dab un horat nere virtuau. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} == Bibliografia == * {{Ref-publicacion|lenga=en|nom=Grumiller|nom2=Kummer|nom3=Vassilevich|annada=2000|p.=438-456|bibcode=2000NuPhB.580..438G|doi=10.1016/S0550-3213(00)00231-5|url=https://arxiv.org/pdf/gr-qc/0001038v1.pdf|format=pdf}} * {{Ref-publicacion|lenga=en|nom=Grumiller|annada=2002|p.=997-|doi=10.1088/0264-9381/19/5/311}} * {{Ref-publicacion|lenga=en|nom=Grumiller|annada=2004|p.=1973-2001|bibcode=2004IJMPD..13.1973G|doi=10.1142/S0218271804006437|url=https://arxiv.org/pdf/hep-th/0409231v2.pdf|format=pdf}} [[Categoria:Trauc negre]] peka2mvsuazrhvgb489uurjv8tagipp 2512244 2512238 2026-11-05T11:04:09Z Maximilien.sc 39288 2512244 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Virtual blackhole.png|vinheta|Desintegracion d'un [[proton]] per un horat nere virtuau.]] Un '''horat nere virtuau''' qu'ei, en gravitat quantica, un [[Trauc negre|horat nere]] qui a ua existéncia temporària de qui segueish ua fluctuacion quantica de résultant d'une fluctuation quantique de l'[[Espacitemps|espaci-temps]]<ref><abbr>(en) [[Stephen Hawking|Stephen W. Hawking]], « », ''[[Physical Review D]]'', vol.&#x20;53, n^o&#x20;6,&#x200E; mars 1996, p.&#x20;3099-3107 <small>(DOI&#x20;[https://dx.doi.org/10.1103/PhysRevD.53.3099 10.1103/PhysRevD.53.3099], Bibcode&#x20;[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1996PhRvD..53.3099H 1996PhRvD..53.3099H], arXiv&#x20;[[arxiv:hep-th/9510029|hep-th/9510029]], [http://xxx.lanl.gov/PS_cache/hep-th/pdf/9510/9510029v1.pdf lire en ligne] &#x5B;PDF&#x5D;, consulté le 20 août 2014)</small></abbr></ref>. Los horats neres virtuaus qu'imatjan los fenomèns de mossa quantica e que son analògues [[Gravitacion|gravitacionauss]] aus pars virtuaus [[electron]]-[[positron]] de qui resultan de l'electrodinamica quantica. Uns arguments teorics que perpausan uns horats neres virtuaus que poderén aver [[Massa|massas]] de cap a la massa de Planck, ua durada de vita de cap au temps de Planck, e que poderén paréisher dab ua densitat aproximativa de un per volume de Planck<ref name="a"><abbr>(en)</abbr> Fred C. Adams, Gordon L. Kane, Manasse Mbonye et Malcolm J. Perry, « », ''International Journal of Modern Physics A'', <abbr>vol.</abbr>&#x20;16, <abbr>n^o</abbr>&#x20;13,&#x200E; mai 2001, <abbr>p.</abbr>&#x20;2399-2410 <small>(DOI&#x20;[https://dx.doi.org/10.1142/S0217751X0100369X 10.1142/S0217751X0100369X], Bibcode&#x20;[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2001IJMPA..16.2399A 2001IJMPA..16.2399A], arXiv&#x20;[[arxiv:hep-ph/0009154|hep-ph/0009154]], [https://arxiv.org/pdf/hep-ph/0009154v2.pdf lire en ligne] <abbr>&#x5B;PDF&#x5D;</abbr>, consulté le 20 août 2014)</small></ref>. Existissen los horats neres virtuaus, que hornirén un mecanisme indusint la desintegracion deus protons. Aquò per'mor quan un horat nere engoleish ua particula, que s'aumenta la massa, e quan aquera quita massa decreish, arron d'ua radiacion de Hawking, qu'emet ua [[particula elementària]] desparièra. Atau, cajossen dens lo horat nere virtuau dus (deus tres) [[Quark|quarks]] de qui constitueishen un proton, un [[Antiparticula|antiquark]] e un [[lepton]] que'n poderén gessir en arresponsa, çò qui violaré la proprietat de conservacion deu nombre barionic<ref name="a" />. L'existéncia deus horats neres virtuaus qu'agrava la paradòxa de l'informacion. Segon aquera paradòxa, tot procèssus fisic que pòt èster perturbat per ua interaccion dab un horat nere virtuau<ref>[[arxiv:hep-th/9508151v1|The black hole information paradox]], Steven B. Giddings, arXiv:hep-th/9508151v1.</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} fe8bnfa4qfde2a0b8bl7t70boai8h44 2512245 2512244 2026-11-05T11:05:10Z Maximilien.sc 39288 2512245 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Virtual blackhole.png|vinheta|Desintegracion d'un [[proton]] per un horat nere virtuau.]] Un '''horat nere virtuau''' qu'ei, en gravitat quantica, un [[Trauc negre|horat nere]] qui a ua existéncia temporària de qui segueish ua fluctuacion quantica de l'[[Espacitemps|espaci-temps]]<ref><abbr>(en) [[Stephen Hawking|Stephen W. Hawking]], « », ''[[Physical Review D]]'', vol.&#x20;53, n^o&#x20;6,&#x200E; mars 1996, p.&#x20;3099-3107 <small>(DOI&#x20;[https://dx.doi.org/10.1103/PhysRevD.53.3099 10.1103/PhysRevD.53.3099], Bibcode&#x20;[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1996PhRvD..53.3099H 1996PhRvD..53.3099H], arXiv&#x20;[[arxiv:hep-th/9510029|hep-th/9510029]], [http://xxx.lanl.gov/PS_cache/hep-th/pdf/9510/9510029v1.pdf lire en ligne] &#x5B;PDF&#x5D;, consulté le 20 août 2014)</small></abbr></ref>. Los horats neres virtuaus qu'imatjan los fenomèns de mossa quantica e que son analògues [[Gravitacion|gravitacionauss]] aus pars virtuaus [[electron]]-[[positron]] de qui resultan de l'electrodinamica quantica. Uns arguments teorics que perpausan uns horats neres virtuaus que poderén aver [[Massa|massas]] de cap a la massa de Planck, ua durada de vita de cap au temps de Planck, e que poderén paréisher dab ua densitat aproximativa de un per volume de Planck<ref name="a"><abbr>(en)</abbr> Fred C. Adams, Gordon L. Kane, Manasse Mbonye et Malcolm J. Perry, « », ''International Journal of Modern Physics A'', <abbr>vol.</abbr>&#x20;16, <abbr>n^o</abbr>&#x20;13,&#x200E; mai 2001, <abbr>p.</abbr>&#x20;2399-2410 <small>(DOI&#x20;[https://dx.doi.org/10.1142/S0217751X0100369X 10.1142/S0217751X0100369X], Bibcode&#x20;[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2001IJMPA..16.2399A 2001IJMPA..16.2399A], arXiv&#x20;[[arxiv:hep-ph/0009154|hep-ph/0009154]], [https://arxiv.org/pdf/hep-ph/0009154v2.pdf lire en ligne] <abbr>&#x5B;PDF&#x5D;</abbr>, consulté le 20 août 2014)</small></ref>. Existissen los horats neres virtuaus, que hornirén un mecanisme indusint la desintegracion deus protons. Aquò per'mor quan un horat nere engoleish ua particula, que s'aumenta la massa, e quan aquera quita massa decreish, arron d'ua radiacion de Hawking, qu'emet ua [[particula elementària]] desparièra. Atau, cajossen dens lo horat nere virtuau dus (deus tres) [[Quark|quarks]] de qui constitueishen un proton, un [[Antiparticula|antiquark]] e un [[lepton]] que'n poderén gessir en arresponsa, çò qui violaré la proprietat de conservacion deu nombre barionic<ref name="a" />. L'existéncia deus horats neres virtuaus qu'agrava la paradòxa de l'informacion. Segon aquera paradòxa, tot procèssus fisic que pòt èster perturbat per ua interaccion dab un horat nere virtuau<ref>[[arxiv:hep-th/9508151v1|The black hole information paradox]], Steven B. Giddings, arXiv:hep-th/9508151v1.</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} jhsbsn8yi2kfr0ph9u4976oigl7p1ui 2512246 2512245 2026-11-05T11:07:26Z Maximilien.sc 39288 2512246 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Virtual blackhole.png|vinheta|Desintegracion d'un [[proton]] per un horat nere virtuau.]] Un '''horat nere virtuau''' qu'ei, en gravitat quantica, un [[Trauc negre|horat nere]] qui a ua existéncia temporària de qui segueish ua fluctuacion quantica de l'[[Espacitemps|espaci-temps]]<ref><abbr>(en) [[Stephen Hawking|Stephen W. Hawking]], « », ''[[Physical Review D]]'', vol.&#x20;53, n^o&#x20;6,&#x200E; mars 1996, p.&#x20;3099-3107 <small>(DOI&#x20;[https://dx.doi.org/10.1103/PhysRevD.53.3099 10.1103/PhysRevD.53.3099], Bibcode&#x20;[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1996PhRvD..53.3099H 1996PhRvD..53.3099H], arXiv&#x20;[[arxiv:hep-th/9510029|hep-th/9510029]], [http://xxx.lanl.gov/PS_cache/hep-th/pdf/9510/9510029v1.pdf lire en ligne] &#x5B;PDF&#x5D;, consulté le 20 août 2014)</small></abbr></ref>. Los horats neres virtuaus qu'imatjan los fenomèns de mossa quantica e que son analògues [[Gravitacion|gravitacionaus]] aus pars virtuaus [[electron]]-[[positron]] de qui resultan de l'electrodinamica quantica. Arguments teorics que perpausan uns horats neres virtuaus que poderén aver [[Massa|massas]] de cap a la massa de Planck, ua durada de vita de cap au temps de Planck, e que poderén paréisher dab ua densitat aproximativa de un per volume de Planck<ref name="a"><abbr>(en)</abbr> Fred C. Adams, Gordon L. Kane, Manasse Mbonye et Malcolm J. Perry, « », ''International Journal of Modern Physics A'', <abbr>vol.</abbr>&#x20;16, <abbr>n^o</abbr>&#x20;13,&#x200E; mai 2001, <abbr>p.</abbr>&#x20;2399-2410 <small>(DOI&#x20;[https://dx.doi.org/10.1142/S0217751X0100369X 10.1142/S0217751X0100369X], Bibcode&#x20;[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2001IJMPA..16.2399A 2001IJMPA..16.2399A], arXiv&#x20;[[arxiv:hep-ph/0009154|hep-ph/0009154]], [https://arxiv.org/pdf/hep-ph/0009154v2.pdf lire en ligne] <abbr>&#x5B;PDF&#x5D;</abbr>, consulté le 20 août 2014)</small></ref>. Existissen los horats neres virtuaus, que hornirén un mecanisme indusint la desintegracion deus protons. Aquò per'mor quan un horat nere engoleish ua particula, que s'aumenta la massa, e quan aquera quita massa decreish, arron d'ua radiacion de Hawking, qu'emet ua [[particula elementària]] desparièra. Atau, cajossen dus (deus tres) [[Quark|quarks]] de qui constitueishen un proton dens lo horat nere virtuau, un [[Antiparticula|antiquark]] e un [[lepton]] que'n poderén gessir en arresponsa, çò qui violaré la proprietat de conservacion deu nombre barionic<ref name="a" />. L'existéncia deus horats neres virtuaus qu'agrava la paradòxa de l'informacion. Segon aquera paradòxa, tot procèssus fisic que pòt èster perturbat per ua interaccion dab un horat nere virtuau<ref>[[arxiv:hep-th/9508151v1|The black hole information paradox]], Steven B. Giddings, arXiv:hep-th/9508151v1.</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} 6g7xei6bs8sxvijgeeyf6n5z7umm4yb 0 201768 2512239 2026-11-05T10:59:48Z Capsot 279 Creacion de la pagina amb « '''John Frieda''', nascut '''Alan Howard Frieda''' ([[Londres]], [[Anglatèrra]], [[9 de julh]] de [[1951]] – Londres, [[3 de novembre]] de [[2026]]) foguèt un perruquièr de celebritats [[Anglatèrra|anglés]]. Fondador d'un salon de perrucariá e d'un negòci de productes pels pels, aquesiguèt una notorietat considerabla en penchenar divèrsas personalitats tan famosas coma la socialita americana e femna del president JFK, [[Jackie Kennedy]], o la canta... » 2512239 wikitext text/x-wiki '''John Frieda''', nascut '''Alan Howard Frieda''' ([[Londres]], [[Anglatèrra]], [[9 de julh]] de [[1951]] – Londres, [[3 de novembre]] de [[2026]]) foguèt un perruquièr de celebritats [[Anglatèrra|anglés]]. Fondador d'un salon de perrucariá e d'un negòci de productes pels pels, aquesiguèt una notorietat considerabla en penchenar divèrsas personalitats tan famosas coma la socialita americana e femna del president JFK, [[Jackie Kennedy]], o la cantaira americana [[Madonna]]. Sa companhiá foguèt crompada en 2002 per la societat japonesa Kao Corporation. En març de 2025, sa fortuna èra estimada per ''The Sunday Times'' a 150 milions de liuras. s0l82h89wu1m31oa5pyx80zdyi5v8uc 2512240 2512239 2026-11-05T11:01:33Z Capsot 279 2512240 wikitext text/x-wiki '''John Frieda''', nascut '''Alan Howard Frieda''' ([[Londres]], [[Anglatèrra]], [[9 de julh]] de [[1951]] – Londres, [[3 de novembre]] de [[2026]]) foguèt un perruquièr de celebritats [[Anglatèrra|anglés]]. Fondador d'un salon de perrucariá e d'un negòci de productes pels pels, aquesiguèt una notorietat considerabla en penchenar divèrsas personalitats tan famosas coma la socialita americana e femna del president JFK, [[Jackie Kennedy]], o la cantaira americana [[Madonna]]. Sa companhiá foguèt crompada en 2002 per la societat japonesa Kao Corporation. En març de 2025, sa fortuna èra estimada per ''The Sunday Times'' a 150 milions de liuras. ===Referéncias=== <references/> {{O|John Frieda}} [[Categoria:Perruquièr anglés|Frieda, John]] 5vgrpwkt0iwg48b6vr34lhc54gjq4rk 2512242 2512240 2026-11-05T11:02:16Z Capsot 279 2512242 wikitext text/x-wiki '''John Frieda''', nascut '''Alan Howard Frieda''' ([[Londres]], [[Anglatèrra]], [[9 de julh]] de [[1951]] – Londres, [[3 de novembre]] de [[2026]]) foguèt un perruquièr de celebritats [[Anglatèrra|anglés]]. Fondador d'un salon de perrucariá que venguèt prestigiós e d'un negòci de productes pels pels, aquesiguèt una notorietat considerabla en penchenar divèrsas personalitats tan famosas coma la socialita americana e femna del president JFK, [[Jackie Kennedy]], o la cantaira americana [[Madonna]]. Sa companhiá foguèt crompada en 2002 per la societat japonesa Kao Corporation. En març de 2025, sa fortuna èra estimada per ''The Sunday Times'' a 150 milions de liuras. ===Referéncias=== <references/> {{O|John Frieda}} [[Categoria:Perruquièr anglés|Frieda, John]] lfs1q6hyfgyozzv23vl7nk2bzej9ihw 0 201769 2512247 2026-11-05T11:09:07Z Capsot 279 Creacion de la pagina amb « '''Adam Joseph Hamilton''' ([[12 de julh]] de [[1964]]) es un politician e eclesiastic [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, Senador elècte de Kansas al Congrès dels Estats Units. Ofícia tanben coma pastor [[Metodisme|metodista]] e es Pastor senior de la Glèisa metodista unida de la Resurreccion, la congregacion mmetodista unida mai import... » 2512247 wikitext text/x-wiki '''Adam Joseph Hamilton''' ([[12 de julh]] de [[1964]]) es un politician e eclesiastic [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, Senador elècte de Kansas al Congrès dels Estats Units. Ofícia tanben coma pastor [[Metodisme|metodista]] e es Pastor senior de la Glèisa metodista unida de la Resurreccion, la congregacion mmetodista unida mai importanta dels Estats Units, que se tròba dins l'airal del Grand [[Kansas City]]. geb8v3ffcpas2do1hnok12wdlfr75h9 2512248 2512247 2026-11-05T11:12:00Z Capsot 279 2512248 wikitext text/x-wiki '''Adam Joseph Hamilton''' ([[12 de julh]] de [[1964]]) es un politician e eclesiastic [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, Senador elècte de Kansas al Congrès dels Estats Units. Ofícia tanben coma pastor [[Metodisme|metodista]] e es Pastor senior de la Glèisa metodista unida de la Resurreccion, la congregacion mmetodista unida mai importanta dels Estats Units, que se tròba dins l'airal del Grand [[Kansas City]]. Hamilton, que foguèt anteriorament republican e puèi independent, foguèt candidat democrata a las eleccions senatorialas nacionalas en Kansas en 2026, desroquèt lo candidat republican sortent Roger Marshall, e deu assumir sa foncion de Senador lo 3 de genièr de 2027. eoaucnzl7pr9musykdiq1hz57cbqe9t 2512249 2512248 2026-11-05T11:13:34Z Capsot 279 2512249 wikitext text/x-wiki '''Adam Joseph Hamilton''' ([[12 de julh]] de [[1964]]) es un politician e eclesiastic [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, Senador elècte de Kansas al Congrès dels Estats Units. Ofícia tanben coma pastor [[Metodisme|metodista]] e es Pastor senior de la Glèisa metodista unida de la Resurreccion, la congregacion mmetodista unida mai importanta dels Estats Units, que se tròba dins l'airal del Grand [[Kansas City]]. Hamilton, que foguèt anteriorament republican e puèi independent, foguèt candidat democrata a las eleccions senatorialas nacionalas en Kansas en 2026, desroquèt lo candidat republican sortent Roger Marshall, e deu assumir sa foncion de Senador lo 3 de genièr de 2027. ===Referéncias=== <references/> {{O|Adam Hamilton}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Hamilton, Adam]] evoa9553y6jd2b8o4utsgaozyyivqhs 2512250 2512249 2026-11-05T11:15:18Z Capsot 279 2512250 wikitext text/x-wiki '''Adam Joseph Hamilton''' ([[Kansas]], [[12 de julh]] de [[1964]]) es un politician e eclesiastic [[Estats Units|american]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]], es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, Senador elècte de Kansas al Congrès dels Estats Units. Ofícia tanben coma pastor [[Metodisme|metodista]] e es Pastor senior de la Glèisa metodista unida de la Resurreccion, la congregacion mmetodista unida mai importanta dels Estats Units, que se tròba dins l'airal del Grand [[Kansas City]]. Hamilton, que foguèt anteriorament republican e puèi independent, foguèt candidat democrata a las eleccions senatorialas nacionalas en Kansas en 2026, desroquèt lo candidat republican sortent Roger Marshall, e deu assumir sa foncion de Senador lo 3 de genièr de 2027. ===Referéncias=== <references/> {{O|Adam Hamilton}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Hamilton, Adam]] tc99dhfyibdxjft9ymvcubxlc7ypp0i 0 201770 2512251 2026-11-05T11:24:56Z Capsot 279 Creacion de la pagina amb « '''Keisha Lance Bottoms''', nascuda '''Keisha Lance''' e tanben coneguda per sas inicialas '''KLB''' ([[Atlanta]], [[Geòrgia]], [[18 de genièr]] de [[1970]]), és una polioticiana e avocada [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de 2026, la governadora elècta de l'estat de Geòrgia. Anteriorament, foguèt la 60a cònsol de la capitala de l'estat Atlanta entre... » 2512251 wikitext text/x-wiki '''Keisha Lance Bottoms''', nascuda '''Keisha Lance''' e tanben coneguda per sas inicialas '''KLB''' ([[Atlanta]], [[Geòrgia]], [[18 de genièr]] de [[1970]]), és una polioticiana e avocada [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de 2026, la governadora elècta de l'estat de Geòrgia. Anteriorament, foguèt la 60a cònsol de la capitala de l'estat Atlanta entre 2018 e 2022 e ocupèt la foncion de membre del Conselh d'Atlanta (en anglés: ''Atlanta City Council''), representant una part del sud-oèst de la ciutat. En març de 2020, foguèt pressentida coma possible candidata a la vicepresidéncia de [[Joe Biden]] per las Eleccions presidencialas dels Estats Units de 2020, mas la candidata definitiva venguèt Kamala Harris. 0myucc5h6u87vn62mh7eieu33k3uihr 2512252 2512251 2026-11-05T11:25:36Z Capsot 279 2512252 wikitext text/x-wiki '''Keisha Lance Bottoms''', nascuda '''Keisha Lance''' e tanben coneguda per sas inicialas '''KLB''' ([[Atlanta]], [[Georgia (Estats Units)|Georgia]], [[18 de genièr]] de [[1970]]), és una politiciana e avocada [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de 2026, la governadora elècta de l'estat de Georgia. Anteriorament, foguèt la 60a cònsol de la capitala de l'estat Atlanta entre 2018 e 2022 e ocupèt la foncion de membre del Conselh d'Atlanta (en anglés: ''Atlanta City Council''), representant una part del sud-oèst de la ciutat. En març de 2020, foguèt pressentida coma possible candidata a la vicepresidéncia de [[Joe Biden]] per las Eleccions presidencialas dels Estats Units de 2020, mas la candidata definitiva venguèt Kamala Harris. iu4lt2tj31aa3yqkao0nn3hfquymztw 2512253 2512252 2026-11-05T11:27:00Z Capsot 279 2512253 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Keisha Lance Bottoms.jpg|miniatura|250px|Keisha Lance Bottoms en 2022]] '''Keisha Lance Bottoms''', nascuda '''Keisha Lance''' e tanben coneguda per sas inicialas '''KLB''' ([[Atlanta]], [[Georgia (Estats Units)|Georgia]], [[18 de genièr]] de [[1970]]), és una politiciana e avocada [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de 2026, la governadora elècta de l'estat de Georgia. Anteriorament, foguèt la 60a cònsol de la capitala de l'estat Atlanta entre 2018 e 2022 e ocupèt la foncion de membre del Conselh d'Atlanta (en anglés: ''Atlanta City Council''), representant una part del sud-oèst de la ciutat. En març de 2020, foguèt pressentida coma possible candidata a la vicepresidéncia de [[Joe Biden]] per las Eleccions presidencialas dels Estats Units de 2020, mas la candidata definitiva venguèt Kamala Harris. hco17jisewf0ma5b2k8g6a5p7in8v0r 2512254 2512253 2026-11-05T11:27:47Z Capsot 279 2512254 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Keisha Lance Bottoms.jpg|miniatura|250px|Keisha Lance Bottoms en 2022]] '''Keisha Lance Bottoms''', nascuda '''Keisha Lance''' e tanben coneguda per sas inicialas '''KLB''' ([[Atlanta]], [[Georgia (Estats Units)|Georgia]], [[18 de genièr]] de [[1970]]), és una politiciana e avocada [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de 2026, la governadora elècta de l'estat de Georgia. Anteriorament, foguèt la 60a cònsol de la capitala de l'estat Atlanta entre 2018 e 2022 e ocupèt la foncion de membre del Conselh d'Atlanta (en anglés: ''Atlanta City Council''), representant una part del sud-oèst de la ciutat. En març de 2020, foguèt pressentida coma possible candidata a la vicepresidéncia de [[Joe Biden]] per las Eleccions presidencialas dels Estats Units de 2020, mas la candidata definitiva venguèt Kamala Harris. ===Referéncias=== <references/> {{O|Keisha Lance Bottoms}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Lance Bottoms, Keisha]] 8bit7i7w9y9f3uhgaepy6qukka530q4 2512255 2512254 2026-11-05T11:29:09Z Capsot 279 2512255 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Keisha Lance Bottoms.jpg|miniatura|250px|Keisha Lance Bottoms en 2022]] '''Keisha Lance Bottoms''', nascuda '''Keisha Lance''' e tanben coneguda per sas inicialas '''KLB''' ([[Atlanta]], [[Georgia (Estats Units)|Georgia]], [[18 de genièr]] de [[1970]]), és una politiciana e avocada [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de 2026, la governadora elècta de l'estat de Georgia, venent la primièra governadora de l'estat d'origina afroamericana. Anteriorament, foguèt la 60a cònsol de la capitala de l'estat Atlanta entre 2018 e 2022 e ocupèt la foncion de membre del Conselh d'Atlanta (en anglés: ''Atlanta City Council''), representant una part del sud-oèst de la ciutat. En març de 2020, foguèt pressentida coma possible candidata a la vicepresidéncia de [[Joe Biden]] per las Eleccions presidencialas dels Estats Units de 2020, mas la candidata definitiva venguèt Kamala Harris. ===Referéncias=== <references/> {{O|Keisha Lance Bottoms}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Lance Bottoms, Keisha]] towddcut5qyvv5hmrl2d8zswfqjh7g9 2512258 2512255 2026-11-05T11:37:06Z Capsot 279 2512258 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Keisha Lance Bottoms.jpg|miniatura|250px|Keisha Lance Bottoms en 2022]] '''Keisha Lance Bottoms''', nascuda '''Keisha Lance''' e tanben coneguda per sas inicialas '''KLB''' ([[Atlanta]], [[Georgia (Estats Units)|Georgia]], [[18 de genièr]] de [[1970]]), es una politiciana e avocada [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la governadora elècta de l'estat de Georgia, venent la primièra governadora de l'estat d'origina afroamericana. Anteriorament, foguèt la 60a cònsol de la capitala de l'estat Atlanta entre 2018 e 2022 e ocupèt la foncion de membre del Conselh d'Atlanta (en anglés: ''Atlanta City Council''), representant una part del sud-oèst de la ciutat. En març de 2020, foguèt pressentida coma possible candidata a la vicepresidéncia de [[Joe Biden]] per las Eleccions presidencialas dels Estats Units de 2020, mas la candidata definitiva venguèt Kamala Harris. ===Referéncias=== <references/> {{O|Keisha Lance Bottoms}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Lance Bottoms, Keisha]] 9mw5iwi1ofq41thxscaeeuhl12kls2w 0 201771 2512256 2026-11-05T11:35:02Z Capsot 279 Creacion de la pagina amb « '''Annie Andrews''', nascuda '''Annie Lintzenich''' ([[Paducka]], [[Kentucky]], [[9 d'agost de 1980]]), es una politiciana e pediatra [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la governadora elècta de l'estat de [[Carolina del Sud]], venent la primièra femna e la primièra democrata elegida en representacion de son estat. » 2512256 wikitext text/x-wiki '''Annie Andrews''', nascuda '''Annie Lintzenich''' ([[Paducka]], [[Kentucky]], [[9 d'agost de 1980]]), es una politiciana e pediatra [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la governadora elècta de l'estat de [[Carolina del Sud]], venent la primièra femna e la primièra democrata elegida en representacion de son estat. bn0kktkt8ikjzb1yzrfq4pwyl0nbbjr 2512257 2512256 2026-11-05T11:36:39Z Capsot 279 2512257 wikitext text/x-wiki '''Annie Andrews''', nascuda '''Annie Lintzenich''' ([[Paducah]], [[Kentucky]], [[9 d'agost]] de [[1980]]), es una politiciana e pediatra [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la governadora elècta de l'estat de [[Carolina del Sud]], venent la primièra femna e la primièra democrata elegida en representacion de son estat. Ganhèt contra Darline Graham, la sòrre de l'ancian governador de Carolina del Sud, [[Lindsey Graham]], que moriguèt l'11 de julh de 2026. 1sd4ij6j52slz0k1ec9hdfokmpwnw3u 2512259 2512257 2026-11-05T11:39:52Z Capsot 279 2512259 wikitext text/x-wiki '''Annie Andrews''', nascuda '''Annie Lintzenich''' ([[Paducah]], [[Kentucky]], [[9 d'agost]] de [[1980]]), es una politiciana e pediatra [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la governadora elècta de l'estat de [[Carolina del Sud]], venent la primièra femna e la primièra democrata elegida en representacion de son estat. Ganhèt contra Darline Graham, la sòrre de l'ancian governador de Carolina del Sud, [[Lindsey Graham]], que moriguèt l'11 de julh de 2026. ===Referéncias=== <references/> {{O|Annie Andrews}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Andrews, Annie]] o4s24c2gcz42nlg24wrvkh42en5pxex 2512260 2512259 2026-11-05T11:40:43Z Capsot 279 2512260 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Annie Andrews Greenville (cropped 2).jpg|miniatura|250px|Annie Andrews en mai de 2026]] '''Annie Andrews''', nascuda '''Annie Lintzenich''' ([[Paducah]], [[Kentucky]], [[9 d'agost]] de [[1980]]), es una politiciana e pediatra [[Estats Units|americana]]. Membre del [[Partit Democrata dels Estats Units]] es actualament, e dempuèi las eleccions de mièg mandat de novembre de 2026, la governadora elècta de l'estat de [[Carolina del Sud]], venent la primièra femna e la primièra democrata elegida en representacion de son estat. Ganhèt contra Darline Graham, la sòrre de l'ancian governador de Carolina del Sud, [[Lindsey Graham]], que moriguèt l'11 de julh de 2026. ===Referéncias=== <references/> {{O|Annie Andrews}} [[Categoria:Personalitat politica americana|Andrews, Annie]] lg92j1jlpuyzbs9goygygt2srsko172 0 201772 2512261 2026-11-05T11:56:29Z Capsot 279 Creacion de la pagina amb « '''Kseniia Petròva''' (en [[rus]]: Ксения Петрова; transliteracion internacionala: ''Kseniya Petrova'' o ''Kseniia Petrova''; [[1995]]) es una cercaira biomedicala [[Russia|russa]]. Aquesta scientifica que trabalhava a l'[[Universitat de Harvard]] venguèt famosa internacionalament quand foguèt detenguda en febrièr de 2025 per los servicis d'immigracion e de doana dels [[Estats Units]] aprèp que son visat de viatge foguèsse revocat quand tor... » 2512261 wikitext text/x-wiki '''Kseniia Petròva''' (en [[rus]]: Ксения Петрова; transliteracion internacionala: ''Kseniya Petrova'' o ''Kseniia Petrova''; [[1995]]) es una cercaira biomedicala [[Russia|russa]]. Aquesta scientifica que trabalhava a l'[[Universitat de Harvard]] venguèt famosa internacionalament quand foguèt detenguda en febrièr de 2025 per los servicis d'immigracion e de doana dels [[Estats Units]] aprèp que son visat de viatge foguèsse revocat quand tornava de sas vacanças en [[França]]. Se vegèt plaçada en detencion per l'[[ICE]] jos l'acusacion de contrabanda ja que portava d'embrions de granhòta congelats per la recerca contra lo cancèr. Las acusacions contra Petròva foguèron abandonadas lo 4 de novembre de 2026. rgkkc1ybm5bh3g56xs5b6l0l5nrrsr9 2512262 2512261 2026-11-05T11:58:26Z Capsot 279 2512262 wikitext text/x-wiki '''Kseniia Petròva''' (en [[rus]]: Ксения Петрова; transliteracion internacionala: ''Kseniya Petrova'' o ''Kseniia Petrova''; [[1995]]) es una cercaira biomedicala [[Russia|russa]]. Aquesta scientifica que trabalhava a l'[[Universitat de Harvard]] venguèt famosa internacionalament quand foguèt detenguda en febrièr de 2025 per los servicis d'immigracion e de doana dels [[Estats Units]] aprèp que son visat de viatge foguèsse revocat quand tornava de sas vacanças en [[França]]. Se vegèt plaçada en detencion per l'[[ICE]] jos l'acusacion de contrabanda ja que portava d'embrions de granhòta congelats per la recerca contra lo cancèr. Las acusacions contra Petròva foguèron abandonadas lo 4 de novembre de 2026. ===Referéncias=== <references/> {{O|Kseniia Petròva}} [[Categoria:Scientifica russa|Petròva, Kseniia]] 8ufmnklruo9bika57ag6jvlpaz0bt1k